Tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap, 1876, 01-01-1876 
Het uitgestrekte gebied van Palembang, verdeeld in zeven afdeelingen: Tebingtinggi, Lematang- en de Passumahlanden, Komering Oeloe en Ogan Oeloe, Enim en de Hanau-districten, Moesi ilir, Ogan ilir en Blidah, Kommering ilir met Iliran en Banjoeassin, grenst daaraan ten noorden. Kan men het meerendeel dier streken als vrij bekend aanmerken, een gevolg onzer langdurige occupatie en der vele aldaar verrichte krijgstochten, sommige deelen kennen wij nog maar zeer oppervlakkig; zoo als b. v. de Kedjangs, die eerst in 1860 en de Passumahs die niet vóór 1866 onder ons beheer zijn gekomen Intusschen stelden verdienstelijke mannen als van Eees Grambergen anderen reeds pogingen in het werk, om ons met die — aan Bengkoelen grenzende bergdistrikten, — een weinigmeer vertrouwd te maken; doch aldaar is nog veel en velerlei waaromtrent wij nog geheel onzeker zijn. Mam- behalve over zijn eigenlijk gewest houdt de Resident van Palembang nog het toezicht over de zaken van het rijk van Djambi, waarvan het bestuur onder het oppergezag der Nederlandsche regeering is overgelaten aan den inlandschen vorst, met uitzondering van de havenplaats Moeara Kompeh, alwaar een paar ambtenaren zijn gevestigd tot inning van rechten, om te waken voor de juiste uitlegging en behoorlijke nakoming van het in 1858 met den vorst gesloten contract en om hem in zijn bestuur als raadgever en leidsman ter zijde te staan. Van dat rijk van Djambi nu weten wij zeer weinig. De hoofdplaats, in 1858 door onze militaire macht ingenomen, en Moeara Kompeh, met andere woorden, de kuststreken, mogen ons niet ten eenemale onbekend zijn, van de ongetwijfeld vrij wat belangrijker binnenlanden, die wij rekenen zich uit te strekken tot op de zuid-oostelijke hellingen van den piek van Indrapoera, die eigenlijk slechts in naam tot Djambi schijnen te behooren, maar inderdaad zoo goed als onafhankelijk zijn, weten wij nagenoeg niets! Voor zoo verre mij bekend, is dat binnenlandsch gebied nimmer door Europeeschen voet betreden en staan wij aldaar nog ongeveer op hetzelfde standpunt als in 1764, toen het rijk van Djambi door de Oost-Indische Kompagnie heette veroverd te zijn. Het is op zoodanige gedeelten van Sumatra — meen ik — dat voor ons onderwerp in het bijzonder de aandacht moet vallen en ik zal dus de vrijheid nemen daarop terug te komen, nadat eerst ons vluchtig overzicht over het geheele eiland zal zijn afgehandeld. Aan de westkust bevindt zich een langwerpige smalle kuststrook, die zoowel de Lampongs als Palembang van den Oceaan scheidt. Het is de Ad3. Residentie Bengkoelen, die weder onder de beter bekende gedeelten is te rangschikken, zoo door de terreinopnamen van Steek, de wetenschappelijke onderzoekingen van van Dijk en de mededeelingen van Pruys van der Hoeven in den lateren tijd, als door hetgeen Saffies, Horsfield, Marsden, Crawfnrd en anderen in den vroegeren tijd, toen Bengkoelen onder Engelsch beheer stond, daarvan hebben bekend gemaakt. Dit gewest is verdeeld in de navolgende negen afdeelingen: Bengkoelen, Ommelanden, Lais, Mokomoko, Seloema, Manna, Passumah Oeloe Manna, Kauer en Krohe. Daaraan ten noorden, zich evenzeer langs de westkust doch over het algemeen over grooter breedte uitstrekkende, ligt het Gouvernement Sumatra's westkust, waar men de Besidentiën Padangsche Benedenlanden, Padangsche Bovenlanden en Tapanoeli aantreft, respectievelijk onderverdeeld in vier, vijf en drie afdeelingen; Padang, Ajerbanggies met Bau, Priaman en Painan; Agam, Tanahdatar, L Kotta's, XIII en IX Kotta's en Batipoe met de X Kotta's; Mandaheling met Ankola, Siboga en Natal. Zonder eenigen twijfel is dit gedeelte van Sumatra ons beter bekend dan alle overige streken van het eiland, terwijl het zoowel door zijn talrijke en welvarende landbouwbevolking als door zijn' delfstoflen- en mineralen rijkdom de kroon spant boven alle andere. Uit het laatste oogpunt beschouwd is zulks echter mogelijk alléén te danken aan onze betere kennis van het terrein en is Sumatra misschien ook elders niet minder rijk. Wij zouden te uitvoerig worden, indien wij hier omtrent dit gewest in uitweidingen gingen treden; dit acht ik ook trouwens geheel overbodig bij het vele en belangrijke dat daarover gepubliceerd is. Alleen zoude ik willen opmerken, dat bij het vele bekende, toch ook daar nog menige streek is, die tot dusverre nog weinig de aandacht trok en deze toch zoo overwaardig schijnt, te oordeelen naar de zeldzame tot ons gekomen berichten. Onder deze wensch ik in het bijzonder te tellen de afdeeling Painan in de Padangsche Benedenlanden, in welke o. a. Salida ligt, waar de Oost-Indische Kompagnie haar goudgraverijen had; het zuidelijk deel der afdeeling XIII en IX Kotta's in de Bovenlanden, blijkens het weinige dat F. H. I. Netscher ons daarvan mededeelt, uit mineralogisch oogpunt niet minder belangrijk en het Noorderdeel der afdeelingen Ankola en Siboga in de Besidentie Tapanoeli alwaar, buiten hetgeen Junghuhn, Weddik, Willer, van der Tuuk, Bosenberg en anderen ons leerden, nog zooveel te onderzoeken valt. De breede oostkust van Sumatra, grenzende aan het zoo even besproken Gouvernement, wordt ingenomen door de rijken van Kwantan, Indragiri en Siak. K wan tan, geheel binnenslands gelegen in het centrum van het eiland, behoort even als Djambi tot de zeer weinig bekende streken; geheel onbezocht door Europeanen is het echter niet. Wijlen Salomon Muller — meen ik — deed de reis door een deel daarvan en de mijningenieur de Greve vond er den dood, toen hij met een paar andere ambtenaren zich aldaar in commissie bevond. Buitendien liggen de bronnen en de bovenloop der meeste rivieren, welke het rijk doorstroomen, binnen de grenzen van het Gouvernement Sumatra's westkust, hetgeen van zelve aanleiding geeft tot meerdere aanraking met de bevolking, die aan den middelloop dier wateren is gevestigd, zoodat men hier niet zoo geheel in den blinde tast als in Djambi. Desniettemin blijft hier nog bijna alles op te nemen en te onderzoeken; de regeering heeft de behoefte daaraan reeds levendig gevoeld toen de afvoer van steenkolen uit de Padangsche bovenlanden naar de oostkust werd in overweging genomen, en het personeel, voor dit onderzoek bestemd, werd reeds aangewezen, nadat men zich vooraf van de gezindheid der bevolkinghad overtuigd en die over het algemeen bevredigend had bevonden. Indragiri ten oosten van Kwantan en aan de kust gelegen is een weinig meer bekend; gedurende ettelijke jaren hadden wij daar zelfs een ambtenaar en een bezetting gevestigd, even als ook de oude Oost-Indische compagnie er een loge onderhield. Met Kampar in het noorden en het kleine in de laaglanden tusschen dat gebied en Djambi in gelegen Beteh, waarmede de Bruyn Kops ons eenigszins meer bekend gemaakt heeft, dan de Marineëxpeditie in 1858 konde doen, wordt Indragiri steeds als vasal beschouwd van den sultan van Lingga en behoort het als zoodanig — naar ik meen — nog steeds tot de Besidentie Biouw. Ondanks de bestaande tractaten is onze invloed in Indragiri sedert de intrekking van den aldaar geplaatsten ambtenaarspost, weder zeer achteruitgegaan en thans zelfs zwakker wellicht dan in de vorige eeuw. Meerdere aardrijkskundige kennis van dit land in den uitgestrekten zin van het woord behoort onder de zeer wenschelijke zaken. Nog niet lang geleden konde over het rijk van Siak in niet veel gunstiger zin worden gesproken. Wél hadden wij vooreen dertigtal jaren gedurende korten tijd een militairen post in het noorden van dat rijk aan de rivier van Bila, gedetacheerd uit het Gouvernement Sumatra's westkust, zoodat het eiland toen geregeld op die breedte dwars doorreisd werd, maar kennis van land en volk is daarbij weinig opgedaan en de Engelsche schrijver Anderson bleef dus tot voor korten tijd nagenoeg onze eenige gids, die bovendien slechts oppervlakkige inlichtingen gaf en zich ook hoofdzakelijk aan de kust, weinig landwaarts in, bewoog. Sedert 1865 is dat anders geworden ; de energieke Besidenten van Biouw: Nieuwenhuyzen, maar vooral E. Netscher hebben er veel toe bijgebracht om die streken niet alleen meerbekend te maken, maar ook om daar meer orde en regel te scheppen, dan er weleer bestond, en op die handelingen werd den 15en Mei van het vorige jaar het zegel gedrukt door het vormen eener afzonderlijke Besidentie Sumatra's Oostkust, verdeeld in vijf afdeelingen: Eil. Bankalis, Siak, Laboen Batoe, Assahan en Dehli. De aldaar geplaatste ambtenaren beijveren zich om het land te onderzoeken, en reeds meer dan een psnnevruclit zijn wij daaraan verschuldigd, zoodat de sluier die zoo lange daarover hing van lieverlede verdwijnt, waartoe ook de handelsnederzettingen in het belang der teelt van producten voor de Europeesche markt in niet geringe mate bijdragen. Wij zijn thans genaderd tot de meer smalle noordpunt van 16* het eiland, in het binnendeel waarvan de onafhankelijke Battaks wonen, van welke wij evenmin als van het door hen bewoonde terrein iets stelligs weten. Het schijnt dat een onderzoek aldaar voor alsnog buitengewone moeielijkheden zoude opleveren, met name wegens het alles behalve meêgaande karakter der bevolking, gelijk Neubronner van der Tuuk ondervond bij zijn poging om het meer van Tobah te bereiken. Zoodanig onderzoek behoort overigens tot de zeer wenschelijke punten en kan over een terrein, dat vermoedelijk tusschen de hooge bergen Batoe Gapit, Loesi, Abongabong en andere, aanzienlijke hoogvlakten en valleien bevat, wis hoogstbelangrijke zaken en toestanden aan het licht brengen. Langs de kusten gebood hier de snltan van Atjeh tot voor zeer kort, althans in naam, over een groot aantal kleine staatjes waarvan, evenmin als van O root-Aljeh zelve, veel bekend, was. De gebeurtenissen van het laatstverloopen jaar zullen ongetwijfeld ten gevolge hebben, dat daarover een helder licht opgaat en dat daar ook eenmaal aan het reeds door het Genootschap gewenschte wetenschappelijk onderzoek gevolg zal kunnen worden gegeven. Mocht ik door deze zeer oppervlakkige schets eenigszins duidelijk hebben gemaakt, welk een ruim veld van onderzoek er op Sumatra open ligt, zoo mag daarbij echter tevens niet onvermeld blijven, integendeel moet met dankbaarheid worden erkend, dat de geest van onderzoek bij het tegenwoordig geslacht van Nederlanders, dat zich aldaar, hetzij ambtshalve, hetzij om andere reden ophoudt, vrij wat levendiger is dan voorheen; dat wij in waarheid kunnen getuigen dagelijks in kennis vooruit te gaan, waartoe inzonderheid veel wordt bijgebracht door het mijnwezen, dien zoo nuttigen diensttak, welke Indie sedert een twintigtal jaren bezit, die reeds zooveel degelijke kennis verspreidde en o. a. door de ontdekking van het Ombilienkolenveld in de Padangsche bovenlanden de oorzaak is geworden van meer uitvoerige terreinopname, dan tot dusverre ooit op Sumatra plaats had en die ten doel heeft, wegen te openen om genoemden schat van delfstoffen naar de kusten te vervoeren. Men mag dan ook veilig aannemen, dat de onder ons rechtstreeksch beheer staande gewesten meer en meer onderzocht zullen worden, en, ofschoon ik ook daar wetenschappelijke zendingen geenszins overbodig acht, zoo geloof ik toch dat deze deelen althans niet in de éérste plaats in aanmerking behooren te worden gebracht voor zoodanige expeditie, uitgaande van of ondersteund door ons Aardrijkskundig Genootschap. Naar mijn bescheiden meening verdienen landstreken, die tot nog toe geheel onbekend zijn, den voorrang en ik vraag dus vergunning om daarop nog eenigszins nader de aandacht te vestigen. Wij zagen dat, behalve Atjeh, daartoe te rekenen zijn: het gebied der onafhankelijke Battaks, het rijk van Kwantan, dat van Indragiri en vooral dat van Djambi. Een betere kennis van deze landen te verkrijgen, zoude m. i. het hoofddoel moeten wezen, waartoe zoodanige expeditie bestemd werd, zonder daarom te verwaarloozen, hetgeen te gelijkerlijd over de ons slechts ten deele bekende landstreken meer licht kan verspreiden. Bij de moeielijkheden die, gelijk reeds werd opgemerkt, aan een onderzoekingstocht in de onafhankelijke Battaklanden zouden gepaard gaan, richt zich daartoe het oog dus van zelve meer tot Middel-Sumatra en aldaar vraagt de geograaf in de eerste plaats meerdere gegevens over Djambi en zijn meer of min onafhankelijke bovenlanden. Voor hem, die zich onledig houdt met het ontwerpen van kaarten van Sumatra is het een ware steen des aanstoots, dat een der belangrijkste riviergebieden ten eenemale onbekend is. Is hij in staat om van het gebied der Moesi in Palembang een tamelijk volledig, van de Kwantan of Indragiri, de Kampar en meer noordelijk gelegene een nog eenigszins dragelijk beeld te geven, bij de rivier van Djambi is dat geheel onmogelijk. Laat ons de landstreek, welke deze rivier doorstroomt met haar verschillende armen wat meer bijzonder beschouwen en in in 't kort opsommen, wat daarvan, zij het dan ook uit hoogst onzekere bronnen bekend is, of liever, wat daarvan gezegd wordt. Yan dit uitgestrekte riviergebied kennen wij met eenige zekerheid alléén de bronnen van den linker bovenarm, die den naam van Batang Hari draagt; deze toch zijn gelegen in het zuidelijkste deel der Padangsche bovenlanden, die in de jaren 1842—43 vluchtig werden opgenomen. Een van de noordelijkste dier broimen, die van den rivierarm Goemani ligt, ongeveer op 1° zuiderbreedte, op de hellingen van den vulkaan Salassi of Talang en staat in verband met het groote aldaar aanwezige bergmeer Danau di atas. Veertig geographische minuten zuidelijker, ook nog binnen de grenzen van ons gebied, bevindt men zich op de hellingen van den vulkaan Korintji meer bekend als de piek van Indrapoera — vermoedelijk de hoogste berg van geheel Sumatra en eerst daar treft men de bronnen aan van den zuidelijksten arm van den Hari. Tusschen die beiden punten ontspringen nog onderscheidene meer of min aanzienlijke rivieren, onder welke de eigeulijke Hari, de Siliti en de Sangit de voornaamste zijn. l>eze Desproeijen de landschappen Alahan Pandjang, Soengei Pagoe en XII Kotta's. Met den Noordelijken zijtak Poedor, die voor een groot deel de grensscheiding uitmaakt tusschen Alahan Pandjang en Silago, vereenigen zich alle deze rivierarmen binnen of althans slechts even buiten de grenzen van ons gebied bi een enkelen hoofdarm, die onder den naam van Hari oostwaarts vloeit en weldra nog een paar rechter nevenrivieren in zich opneemt: de Spatar en wellicht ook de Manoek, die mede binnen de grenzen van ons gebied in Silago en Banang ontspringen. Hebben wij van dit, op zich. zelve reeds niet onaanzienlijke gedeelte van het riviergebied dus eenige zuiver aardrijkskundige kennis, aan een meer wetenschappelijk onderzoek werd het tot dus verre niet onderworpen en hetgeen E. H. I. Netscher daarvan in de werken van het Bataviaasch Genootschap mededeelt is — voor zooverre ik weet — het eenige dat daarover geschreven is. Maar bij het overige gedeelte van het riviergebied, dat een terrein besproeit nog 8 tot 10 malen meer uitgestrekt, dan het tot nu toe behandelde, ontzinkt ons zelfs die aardrijkskundige grond. Met eenige zekerheid weten wij daarvan niets tot aan de hoofdplaats Djambi en het nog lager gelegen Moeara Kompeh en Simpang, alwaar de eigenlijke delta aanvangt, omsloten door twee hoofdarmen Nioer en Sedoe. Al wat de kaarten daar van opgeven, is louter figuratief! Wel weten wij nog, dat de boven beschreven Hari bij het verlaten van ons gebied het onafhankelijke distrikt llaiitau di Baroe binnen stroomt; sommigen vermeenen echter dat hij aldaar de Manoek uit het noorden opneemt, die zich bij de de plaats Sigantok met de nog noordelijker vloeiende Panean zoude hebben vereenigd, terwijl anderen daarentegen van meening zijn dat deze riviertak een arm is van den Pranap, die tot het Kwantan riviergebied behoort. Hoe echter de gesteldheid van dat distrikt liantau di Baroe is, hoedanig onze reeds aanzienlijke rivier de vlakten verder oostwaarts doorstroomt; of het waar is dat zij, nog alvorens het evenmin bezochte meer van Djambi te bereiken, aan haar rechterzijde de Simanta of Kiboe opneemt, die op de noordoostelijke hellingen van den Korintji zoude ontspringen; daarvan hebben wij geen zekerheid. Even weinig, ja nog minder, is ons bekend van een hoofdarm Tabir geheeten, die uit onderscheidene bronnen ten oosten van den Piek van Indrapoera zoude ontstaan en zich beneden het evengenoemde meer met den Hari zoude vereenigen nog voor dat deze, daardoor eindelijk tot een belangrijken stroom aangegroeid, met den zuidelijken hoofdarm van ons riviergebied de eigenlijke Djambi — samenvalt. En die Djambi? van haar wordt gezegd, dat zij ontstaat uit beken, die op of nabij den tot dusverre door niemand bepaalden hoogen berg Kaja ontspringen, terwijl weder anderen haar oorsprong zoeken in het later te vermelden meer van Korintji. Die Djambi, ook Maringin of Maragin genoemd, zoude o. a. het landschap Pangkalan Djambi besproeien en ter wederzijde een groot aantal nevenrivieren gedurende haar loop opnemen, nog vóór dat zij zich met een weinig minder belangrijken zuidelijken arm vereenigt, die op zijn beurt weder zou zijn gevormd uit drie hoofdtakken, de Tamboesei, de Assei en de Limoen, die respectievelijk de landschappen Serampei, Soengei Tenang en Limoen zouden doorstroomen en ontspringen op de oostelijke hellingen der Bengkoelensche grensgebergten, met name op de toppen Bantal, Berapi en Seblat. Die rivieren zouden zeer vruchtbare dalen vormen, gestrekt in dwarsche richting op het algemeene lengtedal van Sumatra, en daarin zoude volgens enkelen ook nog een aanzienlijk meer — Pahoe genaamd — zich bevinden. En nu nog de vallei van Korintji, tot waarheen reeds in het jaar 1800 de Engelschman Campbell poogde door te dringen; die vallei, gestrekt in de richting van de lengteas van het eiland; begrensd ten noorden door den piek van Indrapoera, ten zuiden door den Raja; rechts en links ingesloten door een barissanketen: die vallei, die zoo hoog zoude gelegen zijn dat de kokosboom er geen vrucht meer draagt, die doorsneden zoude worden door de op den Piek van Indrapoera ontspringende rivier Sangkir, welke eerst een klein meer zoude vormen en zich later geheel verliezen in het meer van Korintji, dat wel twee uren breed zoude zijn, zeer vischrijk en door dorpen en rijstvelden omgeven! Welk een ruim veld van onderzoek voor den aardrijkskundige doet zich hier niet voor! En zoude het terrein onvruchtbaar zijn voor andere specialiteiten ? Yan de onderscheidene hoogere en lagere bergen die zich daar moeten bevinden zijn er twee, die reeds bepaald als vulkanen worden aangewezen: de Korintji die voortdurend zijn rookwolken in het luchtruim uitstoot en de Berapi van welke Junghuhn vermeldt, dat hij daaruit rook zag opstijgen toen hij in 1842 Sumatra's Westkust langs voer. Maar van den aard der overige is niets bekend, evenmin van het inwendige samenstel der uitgestrekte denkelijk meerendeels alluviale vlakten, die den middel- en benedenloop van het riviergebied bepalen. Zouden geoloog en mineraloog hier hun gading niet vinden, te eerder als zij zich herinneren, dat Korintji en Limoen veel goud zouden opleveren, dat de rivieren kwarts en ijzersteen zouden afvoeren ! En de kruidkundige? moge de weelderige tropische plantengroei hier al veel overeenkomst aanbieden met dien der aangrenzende gewesten, b. v. Palembang, dan mag men vragen of deze laatste dan reeds zoo volledig bekend is, of niet menige niet of weinig bekende boom, heester of plant is te verwachten in die rijke dalen, op die hooge plateau's en tegen de hellingen dier gebergten, op een terrein dat zoo verschillende zones omvat? Hoe hoog wordt nu reeds niet opgegeven van den rijkdom aan prachtige wondboomen in die streken! Weten wij niet reeds dat in de bergstreken rijst en tabak geteeld wordt, dat de lagere gedeelten benzoe, drakenbloed, rottan, gomelastieken getah pertja opleveren? Is dat alles geen nader onderzoek waard ? Zoo zal een terrein, doorkruist van olifanten, tapirs en twee soorten van rinocerossen, waar de beer en de oerangoetan niet vreemd worden geacht, waar de antilope graast, de pauw en argusfaisant haar schitterenden vederendos uitspreiden, waar vlinders met prachtige kleuren rondfladderen en een talrijk insectenkoor zich doet hooren, waar mogelijk een geheel onbekende zoetwaterfauna leeft, ook voor den zoöloog niet onvruchtbaar kunnen worden geacht. De bevolking, volgens sommigen zuivere Maleyers, volgens anderen een mengsel van deze met Javanen uit den tijd toen het rijk van Modjopahit tot hier zijn gezag deed gelden; gedeeltelijk — zoo als in Korintji, waar zij zelfs een eigen taal en alphabet zouden bezitten — in geregelde maatschappijen levende: gedeeltelijk even als in aangrenzende deelen van Palembang, zwervende, zonder woning, zonder kleeding, van boschproducten levende; in een woord op den laagsten sport van beschaving staande en bekend onder den naam van Koeboe's, omtrent welke het aan zonderlinge verhalen niet ontbreekt. Ook op dit gebied dus stof tot onderzoek te over. Doch genoeg, laat ik uw geduld niet langer op de proef stellen door nog verder uit te wijden over hetgeen van het riviergebied van Djambi nog meer gezegd wordt. Ik herhaal, nimmer werd het door Europeanen betreden, veel minder onderzocht. Ook de Engelsche kapitein Crooke drong in het jaar 1820 niet verder dan tot de hoofdplaats Djambi door; de aldaar aanwezige verminkte granieten Hindoebeelden zag hij zelf, de naar zijn opgaven slechts drie uren hooger rivieropwaarts aanwezige tempelruïne van gebakken steen, kent hij alleen "\an hooren zeggen. Alle die berichten missen dus den waren grondslag; zij zijn afkomstig van inboorlingen, die van uit de omliggende landen of van Moeara Kompeh daar handel drijven: maar zekerheid geven zij in geen enkel opzicht. En nu meen ik te mogen vragen of het niet meer dan tijd is, dat alle die onzekerheid ophoude, dat uit dien chaos licht ontsta? Eondom ingesloten tusschen de meest bekende en voor ons meest belangrijke deelen van het eiland, mag deze meer dan duizend vierkante geograpliische mijlen groote landstreek, besproeid door op één na het grootste riviergebied van Sumatra, niet langer een terra incognita blijven. Witte plekken als deze mogen een kaart van dit eiland niet langer ontsieren, als zij den geographen op een kaart als die van het werelddeel Afrika reeds zulk een doom in het oog zijn! Doch behalve door de hooge wenschelijkheid om deze leemte in onze aardrijkskundige kennis weg te nemen, werd ik in mijn keuze voor het eventueel het eerst onderhanden te nemen terrein ook geleid door de betrekkelijke veiligheid, waarmede dit naar 't schijnt zoude kunnen geschieden. Indien men de geaardheid der bevolking, die aldaar gevestigd is, toch maar eenigszins mag afmeten naar die der rondom daaraan grenzende landstreken, dan levert dit veel stof tot geruststelling. In geheel het zuidelijk deel der Padangsche bovenlanden hoort men zelden of nooit van onrust; sedert 1844 toen aldaar een militaire expeditie noodig was, die even als de kort te voren bedwongen opstand van Batipoe als laatste stuiptrekkingen van den Padarioorlog waren aan te merken, heerschte aldaar een ongestoorde rust. Onze meest zuidelijke militaire bezettingen te Solok en Sidjoedjoeng, zijn dan ook meer dan 20 geographische mijlen van de zuidergrens verwijderd. Ook ten zuiden van het te onderzoeken terrein, in de afdeelingen Moesi ilir en Kawas, wonen vreedzame lieden; de Palembangsche bovenstreken, die ons gedurende lange jaren zooveel onrust bezorgden, liggen verre van daar. Aan de westzijde schijnt de vallei van Korintji door een talrijke landbouwende bevolking te worden bewoond, die, blijkens het koloniaal verslag over 1872, onder het geregeld bestuur staat van een vorst, die den titel van Dipati draagt en wiens waardigheid erfelijk is in zijn geslacht. Die vallei is slechts door een smalle bergketen afgescheiden van de kuststreek, die het oude rijk van Indrapoera bevatte, en daar is ons gezag zoowel gevestigd, dat de meest recente vertegenwoordiger der beschaving — de telegraafdraad — zonder eenig bezwaar er doorheen is kunnen worden gelegd. Gevaren blijven niettemin aan zoodanige onderneming altijd verbonden, doch men mag aannemen, dat zij, die zich daaraan uit liefde voor de wetenschap wijden, deze niet zwaar zullen tellen, dat zij zich ook gaarne ontberingen zullen getroosten bij de kans om zulk een schoon doel te bereiken. Keizigers in Afrika, Australië of Nieuw Guinea verkeeren, daarbij vergeleken, in vrij wat minder gunstige omstandigheden. Wordt tot zoodanige zending besloten, dan is een der eerste vragen die zich zullen voordoen; van waaruit men de taak zal beginnen? Dit kan op meer dan een wijze geschieden; men kan van Moeara Kompeh uitgaan en langzamerhand de binnen- en bovenlanden intrekken; men kan uit Palembang de landschappen Limoen en Soengei Tenang tot punt van uitgang kiezen; men kan uit Indrapoera het Barissan gebergte overtrekken; men kan eindelijk uit het zuiden der Padangsche bovenlanden het onbekende land betreden. Een nauwgezet onderzoek zal moeten voorafgaan, alvorens hierin een besluit te nemen, dat zooveel kan toebrengen tot den min of meer gunstigen uitslag; ofschoon daarvan dus vooraf weinig met zekerheid te zeggen valt, zoo schijnt toch de laatst genoemde weg de verkieselijkste. In de zuidelijke streken der Padangsehe bovenlanden, waar nog zooveel te onderzoeken valt, zoude de Commissie haar arbeid reeds kunnen aanvangen, daar zoude zij zich met de bevolking, haar zeden en gewoonten kunnen vertrouwd maken, pogingen in het werk stellen om verstandhouding aan te knoopen in het weldra te betreden riviergebied en zich dus nog steeds onder de rechtstreeksehe bescherming van het Nederlandsche gezag, al arbeidende, kunnen voorbereiden voor de meer gewichtige taak, die haar te wachten staat. Maar loopen wij daarop niet vooruit, staan wij liever nog een kort oogenblik stil bij hetgeen tot de verwezenlijking van zoodanig plan vóór alles moet gaan. In de eerste plaats zijn de instemming en de steun der regeering een onmisbaar vereischte. Zij zal hebben te oordeelen of de politieke toestand een wetenschappelijke reis in het riviergebied van Djambi toelaat. Gelukkig meenen wij te mogen veronderstellen dat het tijdstip tegenwoordig daarvoor niet ongunstig is, nu de mare van hetgeen in Atjeh plaats had over geheel Sumatra is doorgedrongen, nu ons moreel standpunt daar sterker is dan wellicht ooit te voren en ook, blijkens het koloniaal verslag over 1873, de verstandhouding tusschen ons Bestuur en den sultan van Djambi en diens rijksgrooten uitmuntend is. Ook de steun der regeering, zoo in moreelen als materieelen zin, is voor zoodanige onderneming onmisbaar, doch die zal ongetwijfeld niet ontbreken, indien slechts eerst volledige instemming met het denkbeeld is verkregen. De geest des tijds is onze bondgenoot, ook in Indie is hij doorgedrongen en vrijzinniger dan weleer zijn de beginselen waarnaar geregeerd en gehandeld wordt. In de tweede plaats is het de vraag of men voor zoodanige taak bekwame en geschikte mannen — liefst Nederlanders — kan vinden ? Ook daarvan valt vooraf weinig te zeggen; ik waag het echter te veronderstellen, dat in het tegenwoordig tijdperk van ontwikkeling landgenooten zullen worden gevonden aan wie een taak zoo schoon als deze tegenlacht, die zich zullen aanbieden om daaraan deel te nemen en niet willen achterstaan bij zoovele vreemdelingen, die langs zoodanigen zeker niet gemakkelijken, doch des te eervoller weg, hun naam voor altijd aan de geschiedenis der geographie hebben weten te verbinden. Opmerkelijk mag het genoemd worden, dat, toen deze onderneming in onze bestuursvergadering voor het eerst ter sprake kwam, terstond een half dozijn mannen konden worden opgenoemd, die daarvoor wellicht zouden in aanmerking komen. Ik zal hun namen hier niet herhalen, daarvoor is de tijd nog niet gekomen, maar meende het feit niet te moeten verzwijgen wegens de groote aanmoediging die daarin m. i. ligt opgesloten. Maar nog een laatste niet minder wichtige aangelegenheid zal hierbij te overwegen vallen; de kosten voor de zaak benoodigd. Het is niet doenlijk daarvoor een raming te leveren, die zelfs maar in de verte eenige aanspraak op nauwkeurigheid zoude kunnen maken. Om echter een limiet aan te geven, waar men niet beneden mag blijven, acht ik niet zoo geheel onmogelijk. En reeds die is voorzeker niet gering. Ik geloof dat een onderneming als de hier bedoelde geen de minste kans van slagen zoude hebben, indien men niet vooraf de zekerheid hebbe, dat men gedurende een tijdvak van twee jaren de daaraan verbonden uitgave kan bestrijden en dat bedrag mag, meen ik, in geen geval beneden de ƒ 1000.— 's maands worden gesteld. Dus ongeveer 25 mille! Ik beken het gul, hierin lag van den aanvang af aan mijn grootste bezwaar; daarom deed het mij goed, dat zich reeds in onze bestuursvergadering een stem — en wel een in dat opzicht geenszins onbevoegde — verhief, die meende dat als de zaak zelve slechts goed is, het daarvoor benoodigde geld ook wel zal worden gevonden. Hoe gebrekkig en oppervlakkig deze mijn inleiding nu ook moge geweest zijn, toch vlei ik mij er eenigszins in geslaagd te zijn u te overtuigen van het wezenlijk nut en van de hooge wenschelijkheid van zoodanig wetenschappelijk onderzoek. Is het ook niet een bij uitnemendheid Nederlandsche onderneming? Is het niet de eigenaardige roeping van een genootschap als het onze, om alle krachten daarvoor in te spannen ? Belooft zij niet schoone uitkomsten voor de wetenschap en voor den handel beide? Is het dan zoo onmogelijk dat de onbekende streek de koloniale landbouwproductie verlioogen, dat zij nieuwe dépots van steenkolen en van metalen kan bevatten? Ligt het eiland Bangka daar dan zoo verre af, dat het ondenkbaar is, dat zich ook hier tin bevindt, gelijk Everwijn dit reeds elders op Sumatra's Oostkust aantoonde? Moeten wij maar elk initiatief in dergelijke zaken stil aan de regeering overlaten en lijdelijk den tijd blijven afwachten, tot dat, wellicht eerst over tientallen van jaren, de een of andere politieke omstandigheid tot meerdere bekendheid met deze landen leidt? Moeten wij Nederlanders het steeds onverschillig blijven aanzien, dat vreemde reizigers, die tegenwoordig hun aandacht reeds zoo zeer op onze Oost-Indiën vestigen, het eerst den voet zetten op dezen maagdelijken bodem? Mogen wij langer wenken veronachtzamen als o. a. de Amerikaansche professor Bickmore nog onlangs gaf, toen hij na Sumatra's westkust te hebben doorreisd, over Bengkoelen in de Palembangsche bovenlanden aangekomen, uitriep: //Ik had er ernstig over gedacht de reis van bolok rechtstreeks hierheen te ondernemen." (1) (1) Prof. Alb. Bickmore. Reizen in den O. I. Archipel, vertaald door Dr. J. J. de Hollander 1874, 2e deel, pag. 224. NASCHRIFT. Gedurende de besprekingen waartoe liet hierboven ingeleide voorstel in de Algemeene Vergadering aanleiding gaf en die tot een besluit hebben geleid, dat elders zal worden verhandeld, gewaagde een der sprekers nog van een tocht naar Korintji, die het in het begin dezer eeuw door een Engelschman is gedaan. Ook na afloop der Vergadering werd door een ander lid schriftelijk herinnerd aan hetgeen Crawfurd van een dergelijke reis naar die vallei heeft aangeteekend. Maar in t bijzonder werd de aandacht gewekt door een ingezonden stuk in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van den 10en Juli, waarin de heer W. Hoogkamer mededeelt, dat vóór weinige jaren door Nederlandsche regeeringspersonen een gedeelte van het riviergebied van Djambi boven de hoofdplaats bezocht is. ° In het jaar 1869 had die reis plaats gevonden en wel door den toenmaligen resident van Palembang — van Ophuyzen en gevolg met den gouvernementsstoomer Boni, gezagvoerder Scholten, welke laatste daarbij de bereisde riviergedeelten zoude hebben in kaart gebracht. Verlangend om iets naders van deze tot dusverre alhier ten eenemale onbekende reis te vernemen, wendde het bestuur van het Genootschap zich tot den heer van Ophuyzen, die zich tegenwoordig in Nederland bevindt. Welwillend is aan dat verlangen voldaan en uit zijn mededeeling blijkt, dat de reis van den heer Ophuyzen zich destijds heeft uitgestrekt tot Moeara Teba, dat het daarover opgemaakt verslag met bijbehoorende kaart aan de regeering is opgezonden, terwijl de door den heer Hoogkamer bedoelde aanteekeningen in het archief van den Resident van Palembang zijn gedeponeerd. De heer van Ophuyzen zegt in 1861 en 1867 eveneens per stoomschit) naar Djambi te zijn gereisd; in 1861 met den den stoomer Bronbeek, waarbij nog verschillende kuststreken en rivieren zijn bezocht en in 1867 met den boven reeds genoemden stoomer Boni. Van beide die reizen zijn mede afzonderlijke rapporten aan de regeering ingediend. Ofschoon nu deze beide laatste reizen omtrent het binnenland weinig kunnen leeren, zoo ware het toch wenschelijk de daarover uitgebrachte rapporten te kennen, doeh van meer rechtstreeks en ongetwijfeld van hoog belang met het oog op de thans besproken wetenschappelijke zending is de kennis van het rapport en de rivierkaart van 1869. Het Bestuur van het Genootschap heeft daarom dan ook besloten om bij het adres, dat ter zake dezer onderneming aan Z. Ex. den Minister van Koloniën zal worden ingediend, tevens het verzoek te doen om inzage van en zoo mogelijk vrije beschikking over die bescheiden te verkrijgen. De mededeeling van den heer Ophuyzen bevat overigens niets omtrent den inhoud der rapporten; alléén bespreekt hij de communicatiën over Korintji en het Djambische binnenland met een enkel woord op de navolgende wijze : „Hoe men nu de vallei van Korintji op de eenvoudigste wijze zoude kunnen bereiken is gemakkelijk te beantwoorden, want er leiden voetpaden heen van uit Mocco-Mocco langs de Slagan rivier en Soengei Ipoe (Benkoelen) Poeloe Sangkar; en van uit Indrapoera en Tapan (Padang); en ook kan men daar komen langs een voetpad van uit Oeloe Rawas (Palembang) door de zoogenaamde Balé boekit, dat is, de landschappen Limoen, Batang Asei, Niboeng, Pangkalan Djambi (goudmijnen streek)." «De route te volgen, die het meeste aan doel en strekking zoude beantwoorden, zoude m. i. zijn, langs den bovenloop der Djambi of van uit de Padangsche Bovenlanden langs de Kwantan; dit is wel een terra incognita, doch gevaar is er met bij, althans als men goede taalgidsen heeft en begeleid wordt door iemand die met het volkskarakter en de zeden en gewoonten van den Maleyer bekend is." ADRES aan Z. E. den Minister van Koloniën over de ontworpen expeditie naar Sumatra. Het zal wellicht de aandacht uwer Excellentie niet geheel ontgaan zijn, dat het Aardrijkskundig Genootschap op zijn vijfde Algemeene Vergadering, den 20sten Juni jl. te Rotterdam gehouden, zich heeft bezig gehouden met de overweging van een voorstel, door den heer W. P. Versteeg ter tafel gebracht, om van wege het Genootschap een expeditie uitterusten tot het onderzoek van een nog schier geheel onbekend gedeelte van Sumatra, dat van alle zijden door gewesten onder ons beheer is ingesloten, t. w. de streken langs den bovenloop van de Djambi-rivier, en de vallei van Korintji, waarin zij geacht wordt te ontspringen. Dit voorstel mocht den algemeenen bijval der Vergadering verwerven, en inzonderheid legde Z. K. H. Prins Hendrik der Nederlanden, Beschermheer des Genootschaps, en ter Vergadering tegenwoordig, op de meest ondubbelzinnige wijze zijn warme belangstelling in deze nationale onderneming aan den dag. Aan het Bestuur werd opgedragen de noodige inlichtingen in te winnen en in 't algemeen al het noodige tot voorbereiding der expeditie te verrichten. Het is aan het Bestuur voorgekomen, dat de eerste stap, die in deze aangelegenheid te doen was, behoorde te bestaan in kennisgeving aan Uw Excellentie, gepaard met het eerbiedig verzoek om medewerking, hulp en ondersteuning. Het Bestuur vleit zich, dat het niet vele woorden behoeft om de belangstelling Uwer Excellentie voor dit plan op te wekken, en dat een Nederlandsch Minister van Koloniën niet onverschillig zal blijven, waar een Nederlandsch Genootschap onder bescherming van een Vorst uit het geëerbiedigd stamhuis dat ons regeert, het voornemen opvat om een nog onbekend gedeelte van een sedert lang onder Nederlandsch gezag staand eiland, door Nederlanders te doen onderzoeken. Te meer meent het Bestuur op den steun Uwer Excellentie te mogen rekenen, naarmate het waarschijnlijker is dat de Nederlandsche handel en de Nederlandsche industrie van een betere kennis der bevolking, o' der delfstoffen, der planten en dieren van die nog niet onderzochte gewesten rijke vruchten zullen plukken. Doch al ware dit het geval niet, dan toch zou het Bestuur do hoop koesteren dat het belang der wetenschap en de eer des Vaderlands zwaar genoeg bij Uw Excellentie zullen wegen, om haar tot de krachtigste ondersteuning van dit plan te nopen, indien uit het oogpunt van staatsbelang geen bedenkingen daartegen bestaan. Over de uitvoerbaarheid van het voornemen en de wijze van uitvoering in dit schrijven in verdere bijzonderheden te treden, acht het Bestuur overbodig, daar het in de gelegenheid is hierbij ten behoeve Uwer Excellentie een gedrukt exemplaar der op de Vergadering uitgesproken voordracht van den heer Versteeg overteleggen. Wanneer Uw Excellentie van dit stuk zal Aan Zijn Excellentie den Minister van IvOLONlëN. hebben willen kennis nemen, zal naar wij ons vleien, niets verder noodig zijn, dan een korte aanwijzing van die punten, waarin het Bestuur voor de voorbereiding en het welslagen van het plan den veelvermogenden bijstand Uwer Excellentie meent te behoeven. In de eerste plaats zou het Bestuur wenschen dat het Uw Excellentie behagen mocht, over de te ondernemen expeditie Z. E. den Gouverneur-Generaal van Nederl. Indië en door diens tusschenkomst de gewestelijke besturen van Palembang, Bengkoelen en Sumatra's Westkust te hooren, opdat deze in de gelegenheid worden gesteld hun gevoelen uit te spreken over de vraag, of de politieke verhouding op dit oogenblik zulk een expeditie zoude gedoogen. Mocht dit onderzoek, gelijk wij ons vleien, gunstig voor het plan des Genootschaps uitvallen, dan zou het Bestuur zich gelukkig achten van Uw Excellentie de verzekering te ontvangen, dat de moreele en materiëele ondersteuning der Begeering aan het Genootschap bij de uitvoering zijner plannen niet zal ontbreken. In de derde plaats hoopt het Bestuur, dat het Uw Excellentie behagen zal al aanstonds van de gezindheid tot medewerking blijk te geven, door ter beschikking van het Genootschap te doen stellen alle zoodanige officiëele bescheiden, die licht kunnen verspreiden over het terrein, waarover zich het voorgenomen onderzoek zal uitstrekken. Inzonderheid nemen wij de vrijheid de aandacht Uwer Excellentie te vestigen op officiëele bescheiden, die naar ons werd medegedeeld in het archief van den Gouverneur-Generaal en in dat van den Besident te Palembang berusten, en welke aanteekeningen bevatten van een dienstreis naar de bovenlanden aan de Djambi, in 1869 gedaan door den toenmaligen resident van Palembang, den heer J. A. W. van Ophuyzen. Die bescheiden, welke ook hoofdzakelijk op een overigens nog onbekend deel der rivier betrekking hebben, zouden voor het Genootschap van veel nut kunnen zijn bij de vaststelling van het uitgangspunt en van den te volgen weg. Het gewicht daarvan zal Uw Excellentie nader blijken uit het naschrift op de hierbij overgelegde gedrukte memorie. In het algemeen zal het wel nauwelijks vermelding behoeven, dat ieder stuk ons welkom zal zijn, dat het Genootschap in staat kan stellen de Instructie voor hen, die eventueel aan den tocht zullen deelnemen, met juistheid op te maken en het terrein voor het onderzoek nauwkeurig en met kennis van zaken te omschrijven. Namens het Bestuur voornoemd, P. J. VETH, Leiden, Utrecht, Voorzitter. October 1874. C. M. KAN, Secretaris. 17 DE BEVOLKING VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN, BEWERKT NAAR AANLEIDING VAN HET EERSTE DEEL VAN DE UITKOMSTEN DER VIJFDE TIENJARIGE VOLKSTELLING op den lsten December 1869, uitgegeven op last van het Departement van Binnenlandsche Zaken EN VAN DE PROVINCIALE VERSLAGEN OVER 1873. DOOR |'. H. li I T K l JT P. I. Bevolking van Nederland op verschillende tijdstippen, volgens de volgens de Volkstellingen Registers (feitelijke bevolking). v. d. Burg. stand. 16 Nov. 31 Dec. 31 Dec. 1 Jan. 1829. 1859. 1869. 1874. N -Brabant 348,891 406,835 428,432 442,780 Gelderland 309,793 402,052 431,017 441,088 Z.-Holland ») 479,737 617,199 689,004 721,464 N-Holland 413,988 521,125 576,958 610,990 Zeeland 137,262 165,518 ! 177,814 182,365 Utrecht 132,359 159,776 174,589 179,465 Eriesland 204,909 273,017 I 295,123 307,390 Overijssel 178,895 234,376 252,590 260,533 Groningen 157,504 205,005 222,016 232,739 Drenthe 63,868 94,429 103,940 109,454 Tiimbiirer >1 186,281 I 214,245 ! 223,597 227,469 Het Rijk 2.613,487 | 3.293,577 i 3.575,080 | 3.715,737 Be Bevolking nam toe: in het 10-jarig tijdvak van 1829 tot 1839 met 246,963 zielen. , „  ,/ 1859 » 1869 281,503 , H. Be mannelijke bevolking van Nederland. 16 Nov. 31 Dec. ! 1 Dec. 1 Jan. 1829. 1859. 1869. 1874. Noord-Brabant 173,190 202,432 214,021 221,809 Gelderland 155,309 202,289 216,783 222,483 Zuid-Holland 229,170 293,492 328,899 347,23a Noord-Holland 194,164 247,76a 276,lal 2^>267 Zeeland 67,059 80,983 87,3a4 89,523 Utrecht 64,948 78,216 85,760 88,155 Eriesland 100,951 135,381 146,014 Ia2,aa3 Overijssel 90,473 118,662 123,016 132,872 Groningen 77,624 100,323 108,297 114,836 Drenthe 32,528 48,666 53,339 56,537 Limburg 92,630 108,148 113,123 11a,447 Het Rijk 1.278,046 | 1.616,357 | 1.757,757 | 1.835,717 m. Be vrouwelijke bevolking van Nederland. 16 Nov. 31 Dec. 1 Dec. 1 Jan. 1829. 1859. 1869. 1874. N.-Brabant 175,701 204,403 214,411 Gelderland 154,484 199,763 214,234 218,605 Z -Holland 250,567 323,707 360,10a 374,229 N.-HolSnd 21.9,824 273,360 300,807 316,723 Zeeland 70,203 84,53a 90,460 Utrecht 67,411 81,560 88,829 91,310 Friesland 103,958 137,636 149,109 154,837 Overiissel 88 422 115,714 124,574 127,661 Groningen 79,880 104,682 113,719 117,903 Drenthe 31,340 45,763 50,601 52,917 Limburo' 106,097 110,474 112,022 Het Rijk ~L335~44T| 1.677,220 | 1.817,323 | 1.880,020 het ook geringe wijzigingen in de grenzen van uei uenu6uim. — naar de zijde van Lnik, Belgisch Limburg en de Pruisische Rijnpro, ▼incie, tot stand gekomen. (1) De grenzen van Zuid-Holland en Noord-Holland zijn tweemaal in het tijdperk van 1829 tot 1869 gewijzigd. Den 11 Juli 1855 werd de rem. Haarlemmermeer, van welken voorm. plas het zuidergedee'.te met eenige oeverlanden tot Zuid-Holland had behoord, aan Noord-Holland tnegevoegd,— den 1 Januari 1865 de gemeente Leymuiden, zooals diedoor de wet van 8 Juni |g64 was omschreven, van Noord-Holland tot Zuid-Holland gebracht. (2) De bevolking van Limburg op 16 November 1829 is alleen door berekening kunnen verkregen worden, daar het Limburg van 1829 ook de tegenwoordige Belgische provincie Limburg omvatte. De scheidingslijn van 1839 doorsneed o.a. verscheidene gemeenten. Na 1859 zijn nog eenige, zij IV. De feitelijke {aanwezige) èn werkelijke (wettelijke) bevolking, op 1 December 1869. Verschil ia Verschil in Feitelijk. Werkelijk. ^ N.-Brabant 428,432 428,872 440 — Gelderland 431,017 432,693 1,676 — Z.-Holland 689,004 6S8.201 — 800 N.-Holland 576,958 577,436 478 — Zeeland 177,814 177,569 — 245 Utrecht 174,589 173,556 — 1,033 Friesland 295,123 292,354 — 2,769 Overijssel 252,590 254,051 1,461 ; — Groningen 222,016 225,336 3,320 j — Drenthe 103,940 105,637 1,697 ; — Limburg 223,597 223,821 224 I — Het Rijk ~T57p8CT 3.579,529 I 4,449 | — V. Bevolking naar de Geboorteplaats, op 1 Deo. 1869: Van de werkelijke bevolking zijn geboren: in de gemeente waar de telling plaats vond 2.444,343 zielen // eene andere gemeente der provincie 757,291 » h // u provincie des Rijks f 313,725 " u » der Nederlandsche koloniën 4,892 » // Duitschland 33,766 » n België 19,147 » // Groot-Brittanje en Ierland 1,007 « « andere vreemde landen 5,156 « onbekend 202 " 3.579,529 » Het getal personen in den vreemde geboren, berekend naar de geheele bevolking, is met elke telling sedert 1829 afgenomen. VI. Indeeling der Bevolking naar de Kerkgenootschappen, 1. ten aanzien der werkelijke Bevolking, op den 1 Dec. 1869. Nederduitscli Herv. 1.956,852 j Waalseh Hervormden 10,253 j> 1,967,527 Engelscli Presbyterianen 417 J Christelijk Gereformeerden (') 107,595 Evangelisch-Lutherschen (') 57,073 j fi7 Herst. Ev. Lutherselien 10,522 ( ' Prot. 2.193,281 Doopsgezinden 44,227 Bemonstranten 5,486 Anglikaansch-Episcopalen 456 Herrnhütters. 311 Leden der Sehotsclie gemeente 84 (1) Daar in de Uitkomsten der vijfde tienjarige volkstelling in deze beide getallen een merkbare fout is geslopen, zijn lij door den samensteller dezer bijdrage gewijzigd. In de ofliciëele nitgave is het getal der Chr. Gereformeerden opgegeven 53,514 m. en 53,809 vr., dus te zamen 107,123, Het getal Evang. Lulherschen staat uitgetrokken tot 28,672 m. en 28,873 vr., dus te zamen 57,5-55. Zie de Aantekeningen aan het slot dezer bijdrage. Protestanten m 2,193,281 Roomsch-Katholieken 1.307,765 I 1.313 052 Oud-Roomsclien 5,287 ( Grieken Nederlandsche Israëlieten 64,478 ) 68,003 Ned. Portug. Israëlieten 3,525 { onbekenden of tot geene der gen. kerkgen. beh. 5161 3.579,529 2. op verschillende tijdstippen. Protest. B. Kath. Israëlieten, onbek. 16 Nov. 1829 1.544,887 1.019,109 46,408 3083 18 « 1839 1.704,275 1.100,616 52,245 3314 19 „ 1849 (J) 1.825.559 1.171,225 58,626 1469 31 Dec. 1859 2.007,026 1.234,486 63,790 3826 1 „ 1869 2.193,281 1.313,052 68,003 5193 Tot de Nederd. Hervormde Kerk bekoorden, op 1 Dec. 1869: in Zuid-Holland 243,354 vr.' j 467>408 zielen' » Noord-Holland 1 g'i'IsS vr'. j 309,238 " » Gelderland ïïs.ïSl ™." | 358)363 " " Friesland 118^240 vr. j 233>561 " ' Groningen 88^039 ™.' j 172>848 " » Overijssel 78,372 | 159,826 « n i i 58,595 m. / laoisi » " Zeeland 61,866 vr. j ' " Utrecht £ j 101,268. „ Drenthe £ j 86,582 , « Noord-Brabant gjj'cuo vr ( " T • , 1,801 Hl. ) O i^Q // Limburg x,347 vr. | ' 1.956,852 zielen. Tot de Eng. Presb. Kerk behoorden op 1 Dec. 1869: in Noord-Holland j 159 zielen. » Zuid-Holland ™' j 150 " „ Zeeland gg | 67 » // Overijssel 7 vr ' 1® " » Gelderland g ™.' j 10 r f Utrecht ^ ™.' | 8 » v Noord-Brabant 3 vr. 3 « Transporteeren 413 zielen. (2) Daar in de Uitkomsten der volkstelling van den 19 November 1849 mede een blijkbare fout is geslopen, die vele malen, ook in de Uitkomsten van 1869, is herhaald, heeft de samensteller dezer bijdrage bier eveneens twee getallen gewijzigd. De officiëele uitgave beeft 1.824,860 Protestanten en 1.171,924 Roomsch-Katholieken. 17* Transport 413 zielen. _ 1 m. ) o in Groningen 1 yr. I " n Limburg lm. 1 » » Friesland 1 vr. 1 « 417 zielen. 