Nina Geerdink, Dichters en verdiensten. De sociale verankering van het dichterschap van Jan Vos (1610-1667)
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 128-2 (2013) | review 46 BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 128-2 (2013) | review 46 Nina Geerdink, Dichters en verdiensten. De sociale verankering van het dichterschap van 
Jan Vos (1610-1667) (Dissertatie Vrije Universiteit Amsterdam 2012; Hilversum: Verloren, 
2012, 264 pp., ISBN 978 90 8704 279 0). © 2013 Royal Netherlands Historical Society | KNHG 
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License 
URN:NBN:NL:UI:10-1-109955 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505 © 2013 Royal Netherlands Historical Society | KNHG Nina Geerdink, Dichters en verdiensten. De sociale verankering van het dichterschap van 
Jan Vos (1610-1667) (Dissertatie Vrije Universiteit Amsterdam 2012; Hilversum: Verloren, 
2012, 264 pp., ISBN 978 90 8704 279 0). Jan Vos is een zeventiende-eeuwse dichter die nog steeds tot verbeelding spreekt, niet in 
de laatste plaats vanwege zijn controversiële oeuvre. Als Schouwburgregent maakte Vos 
zich sterk voor een theater dat zich niet alleen op het talige aspect van toneel richtte, 
maar vooral ook op visuele aspecten. Tegenstanders betichtten hem daarom van 
goedkoop effectbejag en karakteristiek voor zijn toneelwerk is inderdaad het visuele 
spektakel met veel kunst- en vliegwerk. Zeer bekend werd zijn Medea (1667) met daarin 
verschillende special effects als ‘verzinkluiken’ om gestalten te laten verdwijnen of juist uit 
het niets te laten opstijgen, maar ook het gebruik van katrollen om mensen en goden 
door de lucht te doen vliegen. ‘Het zien gaat voor ’t zeggen’, schrijft Vos in het 
voorwoord bij dit stuk, een uitspraak die vaak is aangehaald om zijn voorliefde voor de 
kracht van het beeld, niet alleen in zijn toneelstukken maar ook in zijn gedichten, te 
karakteriseren. Gezien zijn succesvol cultureel ondernemerschap avant la lettre is Vos voor een 
studie naar de artistieke en maatschappelijke profilering van zeventiende-eeuwse 
dichters een aantrekkelijke casus. Nina Geerdink laat in haar proefschrift Dichters en 
verdiensten verschillende boeiende aspecten van de maatschappelijke profileringsdrang 
van Jan Vos de revue passeren. In aansluiting bij de actuele academische belangstelling 
voor career criticism bestudeert Geerdink die aspecten in relatie tot verschillende sociale 
en institutionele omgevingen waarin de dichter werkzaam was. De hoofdstukken 
behandelen elk een van die omgevingen: de politiek, de stad, de familie, het theater, de 
markt en de kerk. Die verscheidenheid van perspectieven op de sociale verankering van 
het vroegmoderne dichterschap is meteen een van de grote kwaliteiten van dit boek. Geerdink laat niet alleen aan de hand van treffende voorbeelden uit het werk van de 
dichter zien hoe hij zich in verschillende sociale omgevingen geliefd probeerde te maken, 
ook weet ze die verschillende belangen en profileringen in relatie tot elkaar te beschrijven, 
waardoor een evenwichtige analyse van Vos’ strategieën als dichter ontstaat. Jan Vos ontpopt zich bij Geerdink tot een ware sociale kameleon, die zich 
gemakkelijk zowel als stadspatriot, succesvol glazenmaker, verdraagzaam katholiek en 
niet in de laatste plaats natuurlijk als ‘theaterman’ wist te profileren. Na de zes verkenningen volgt de onvermijdelijke vergelijking met het dichterschap van Vos’ 
eeuwige tegenpool: Vondel. De verkenningen bieden gedetailleerde reconstructies van 
de wijze waarop de dichter zich tot zijn sociaaleconomische, politieke en religieuze 
omgeving verhield. Nina Geerdink, Dichters en verdiensten. De sociale verankering van het dichterschap van 
Jan Vos (1610-1667) (Dissertatie Vrije Universiteit Amsterdam 2012; Hilversum: Verloren, 
2012, 264 pp., ISBN 978 90 8704 279 0). De meeste aandacht gaat hierbij uit naar het proces van 
maatschappelijke en artistieke zelfprofilering en meer in het bijzonder naar de 
‘strategische’ belangen van Vos, die Geerdink in haar inleiding plaatst tegenover 
‘esthetische’ en ‘ideologische’ overwegingen (29). Niet alleen Vos zelf probeerde de beeldvorming rond zijn persoon te sturen, ook 
de profileringsdrang van anderen speelde en speelt hierin een belangrijke rol: de 
profileringsdrang van zijn lezers wel te verstaan (in de eigen tijd niet zelden collega-
dichters, in de meer recente geschiedenis vooral literatuurhistorici). De aanname dat hij 
geldelijke belangen zou hebben laten prevaleren boven literaire bevlogenheid is Vos 
regelmatig voor de voeten geworpen en heeft veel interpreten de ernst van zijn poëzie 
en zijn literaire opvattingen telkens weer in twijfel doen trekken. Dat Riet Schenkeveld-
van der Dussen in een artikel van 2001 een aanzet gegeven heeft om zijn poëtica van het 
beeld als zodanig te reconstrueren – en deze dus niet meteen als het resultaat van op 
spektakel belust geldbejag terzijde te schuiven – mag voor de Vos-studie gerust als 
baanbrekend beschouwd worden. Dergelijke studies zijn weliswaar aanleiding voor 
Geerdink om aan te nemen dat Vos vast ‘bepaalde poëticale ideeën’ gehad zal hebben 
(211), maar echt serieus neemt ze die niet. Die poëtica stond volgens haar toch vooral ten 
dienste van de belangen die Vos ten opzichte van zijn opdrachtgevers te verdedigen had. Om te begrijpen wat de reconstructie van Vos’ artistieke en maatschappelijke 
profileringsdrang kan betekenen voor de huidige perceptie van zijn dichterschap en van 
zijn gedichten zelf, was het misschien goed geweest als Geerdink behalve de Vos-receptie 
(een bespreking die zich nu beperkt tot een korte excursie in de inleiding) ook haar eigen 
perspectief als lezer vaker in het onderzoek had betrokken. Het grootste probleem met 
de Vos-receptie is namelijk dat veel mensen met een oordeel over zijn werk veelal hebben 
nagelaten om dat werk ook daadwerkelijk te lezen. De mist van hardnekkige 
vooroordelen jegens zijn door persoonlijke ambities gekleurde (toneel)poëzie heeft in 
het verleden zelfs een klassiek-hermeneutische lezing van zijn gedichten en 
toneelstukken in de weg gestaan. Nu is het laten optrekken van die mist wellicht een 
lastige opdracht voor een studie die juist gericht is op onderzoek naar de strategische 
motieven van de dichter en de doorwerking daarvan in zijn werk. Nina Geerdink, Dichters en verdiensten. De sociale verankering van het dichterschap van 
Jan Vos (1610-1667) (Dissertatie Vrije Universiteit Amsterdam 2012; Hilversum: Verloren, 
2012, 264 pp., ISBN 978 90 8704 279 0). Een bewuste 
confrontatie met deze problematiek lijkt echter in een studie over Vos onvermijdelijk en 
het is jammer dat Geerdink hier gekozen heeft voor een omtrekkende beweging. Gelukkig zijn er in het boek ook voldoende momenten waarop de auteur haar wat 
dwingende perspectief op Vos nuanceert. Dit is bijvoorbeeld het geval waar ze te spreken 
komt over Vos als glazenmaker, een aspect uit zijn biografie waarover nogal eens lacherig 
is gedaan omdat het een gemakkelijke aanleiding vormt om zijn gedichten te kunnen 
diskwalificeren als zijnde amateuristisch, want afkomstig van een ongeschoolde 
‘middenstander’ met vooral geldelijke ambities. Geerdink neemt het glazenmakerschap van Vos echter serieus en onderzoekt hoe het maken van gedichten en glas zich in zijn 
werk eigenlijk tot elkaar verhouden. Welke sociale groepen bediende hij met deze twee 
op het oog zo verschillende activiteiten en op welke manieren moest Vos die groepen in 
zijn profilering als glazenmaker-dichter ook discursief tevreden zien te stellen? Dit 
ingewikkelde talige manoeuvreren van Vos leidde bij hem tot opmerkingen over het 
dichterschap – bijvoorbeeld in een gedicht aan Huygens – die ten opzichte van de 
geadresseerde tegelijkertijd flemerig en prikkelend zijn (145). Het zijn dergelijke 
spanningen en schijnbare tegenstrijdigheden die we vaker bij Vos tegenkomen en die 
fascineren. Dat geldt ook voor de doorwerking van zijn beroepsopvattingen als 
glazenmaker in zijn mening over goede poëzie: de nadruk op helderheid bijvoorbeeld, 
maar ook het belang van het verrassingseffect en een vorm van transparantie die 
tegelijkertijd doorzichtig maakt en beschermt – allerlei kwaliteiten die zowel op de 
gedichten als op de glazen van Vos betrekking kunnen hebben (140). Hier lukt het 
Geerdink om de ingewikkelde verstrengeling van enthousiast, bevlogen en vooral 
eigenzinnig dichterschap met een extreme sociale profileringsdrang niet alleen in relatie 
tot elkaar maar ook tot de eigen leeservaring te beschrijven – een leesmethode die 
succesvol is en die smaakt naar meer. De studie van Geerdink is een boeiende verkenning van ‘de sociale verankering van 
het dichterschap van Jan Vos’, zoals de ondertitel van haar studie luidt. Dichters en 
verdiensten geeft inzicht in het zelfbewust opereren van Vos als een vroegmoderne 
selfmade man en tegelijkertijd in het moeilijke evenwicht dat hij diende te bewaren tussen 
eigenzinnige literaire opvattingen en belangen die vooral van sociaaleconomische en 
maatschappelijke aard waren. Kornee van der Haven, Universiteit Gent Nina Geerdink, Dichters en verdiensten. De sociale verankering van het dichterschap van 
Jan Vos (1610-1667) (Dissertatie Vrije Universiteit Amsterdam 2012; Hilversum: Verloren, 
2012, 264 pp., ISBN 978 90 8704 279 0). Het glas waar Geerdink ons door laat kijken om Vos te zien 
is niet alleen transparant maar vooral veelkleurig en verrijkt onze blik op zijn persoon en 
op het zeventiende-eeuwse dichterschap in de Nederlandse Republiek. Kornee van der Haven, Universiteit Gent Kornee van der Haven, Universiteit Gent