Handboek der algemeene pathologie en therapie
Bij plethorische personen kunnen afleidende bloedsontlastingen van nut zijn. Bij de bestrijding der haemorrhagische diathese is het natuurlijk eene eerste indicatie, het grondlijden te behandelen. Koude, door ijs afgekoelde melk, krachtige voeding, rust naar ligchaam en geest vormen hier de beste hygiene. IJzer in verschillende vormen is eveneens dikwijls aangewezen, zoo voornamelijk bij eene profuse menstruatie van chlorotische en anaemische vrouwen. Verder geve men acht op de symptomatische stoornissen, die eene bloeding begeleiden, namelijk met betrekking tot het indringen van bloed in 1) Of door zwam, dat met liquor stipticus Looffii gedrenkt en in de zon gedroogd is. vert. ligchaamsliolten, zooals in de larynx bij bloedbraken, met betrekking tot flaauwten, convulsies, of met betrekking tot belemmering in de secretie, zooals bij haematurie. Eindelijk is liet steeds van belang, wanneer dit namelijk mogelijk is, eene juiste causaalbehandeling in te stellen en later de noodige prophylactische maatregelen te nemen. ZEVENDE HOOFDSTUK. Over de waterzucht, hydrups. Waterzucht bestaat in eene ziekelijke ophooping van vocht, dat eenigzins gewijzigd uit het bloedserum afkomstig is en zich op verschillende plaatsen van het ligchaam interstitieel of in holten verzamelt. Hierdoor onderscheiden wij de ware hydrops van de onware, die ontstaat door afsluiting van uitloozingsbuizen, zooals in de nieren en galblaas, door kystevormige uitzettingvan normale holten, zooals in de ovaria en de glandula thyreoïdea, of ook door nieuwgevormde kysten of ophoopingen van parasieten. De interstitieele hydrops, die voornamelijk het intercellulaire gedeelte van het bindweefsel inneemt, is of meer gedeeltelijk (oedeem), of meer uitgebreid (anasarca). De ophooping van vocht in verschillende holten heeft, naar de plaats waar zij voorkomt, ook verschillende namen, zooals hydrocephalus, hydrothorax, liydroperikardium, ascites, hydrocele, enz. Gewoonlijk is de hydropische vloeistof meer zuiver sereus,' een gewijzigd bloedserum, ofschoon men ook in enkele gevallen eene fibrogene zelfstandigheid waarneemt, die stolt wanneer zij aan de lucht is blootgesteld — deze stof treft men onderanderen in de hersenholten aan — ook is de vloeistof rijker aan kali en phosphaten dan bloedserum, dat meer natrium en chlorureta bevat. Epithelium, krystallen van cholestearine, kleine hoeveelheden exsudaat zijn toevallige bestanddeelen van de hydropische vloeistof. Zij bevat over het algemeen veel meer water dan het bloedserum, 930—980 in plaats van 905—917 °/0; onder de vaste bestanddeelen komen vooral eiwit, extractief stoffen, vetten en zouten in aanmerking. Het eiwit komt daarin vrij of verbonden met natron voor als natronalbuminaat, doch in veel geringere hoeveelheid dan in het bloedserum, naauwelijks meer dan 30 °/0 van de vaste stoffen bedragende. Kleurstoffen van het bloed en de gal zijn niet zeldzaam; pisstof komt dikwijls voor in alle mogelijke transsudaten; suiker zelden; nog zeldzamer melkzuur, galzuren, slijmachtige en eiwitachtige omzettingsproducten. hydropische uitstortingen worden digter en verkrijgen meer troebelheid; deze troebelheid hangt evenwel ook van andere omstandigheden af, zoo b. v. bij de hydrocele, van het bersten van kysten aan liet hoofd van den bijbal, waardoor spermatozoïden uitgestort worden. Ook de naastbijgelegen deelen worden troebel en minder vloeibaar bij de verdigting van het transsudaat, en zoo kan vooral uitwendig eene merkwaardige combinatie met hypertrophie ontstaan, een vorm van elephantiasis, die ik meermalen na puerperaal thrombose der dijaderen heb zien optreden. Waarschijnlijk komen hierbij herhaalde erysipelas en ontstekingen der watervaten mede in het spel. Onder circulaire zweren aan het onderbeen ontstaat soms een zoodanig oedeem vergezeld van eene harde zwelling. Door verwijdering van het transsudaat volgt dikwijls onder eene belangrijke polyurie genezing. Ik heb onder anderen een' zieke waargenomen, die langen tijd aan eene zeer uitgebreide anasarca ten gevolge van nierziekte geleden had, en dagelijks slechts 4—8 ons urine loosde, welke 4Va V„ eiwit bevatte, maar later zooveel urine ontlastte, dat de hoeveelheid daarvan in vijf dagen 54 pond bedroeg. Na eene schijnbare herstelling van 6 maanden deed zich op nieuw anasarca voor, welke weder onder eene enorme polyurie verdween, en nu schijnt na vier jaren de patiënt genezen te zijn, daar ook het eiwit langzamerhand uit de urine verdwenen is. Ontlasting met doorbreken naar buiten is zeldzaam en meestal slechts voorbijgaande heilzaam. Men onderscheide overigens de genezing der hydrops en de oorzaken, die haar te voorschijn geroepen hebben. Zoo verdwijnt niet zelden bij morbus Brigthii de waterzucht, maar het eiwit blijft in de urine aanwezig. Zoo neemt ook bij lijders aan hartziekten de omvang van het ligchaam af, maar het klapvliesgebrek blijft bestaan en maakt langzamerhand vorderingen. De uitgang in den dood heeft plaats door direkte, van de hersenen uitgaande stoornis van belangrijke functies, of door marasmus, bij kachexie met stoornis in de spijsvertering en belangrijk plaatselijk lijden, of ten gevolge van bijkomende ontsteking, welke een' verlammenden invloed op het verlengde merg uitoefent. De meeste zieken sterven evenwel minder aan hydrops, dan wel aan de vordei ingen en gevolgen der ziekte, die aan de hydrops ten gronde ligt. De prognose der hydrops is zeer verschillend. Zuiver plaatselijke stoornissen worden nog liet gemakkelijkst opgeheven door den collateralen bloedsomloop, zoo als het oedeem van een lid ten gevolge van aderthrombose. Ongunstiger is daarentegen de prognose, wanneer de mechanische stoornis in de circulatie het gevolg is van oorzaken, die niet weggenomen kunnen worden, zooals druk- king van gezwellen, organische hartsgebreken; in den regel hangt de prognose vooral af van het grondlijden. Ook de zitplaats is van belang; thrombose der hersensinussen kan door hersen-oedeem den dood ten gevolge hebben. Waar anasarca bestaat, zooals bij nier- en hartziekten, is eerder genezing te verwachten, dan wanneer ten gevolge van leverziekten ascites aanwezig is. Hydrops, voortspruitende uit zwakte en anaemie, geneest relatief nog het beste. Van de kachektische waterzuchten kan men die na intermittens nog als de gunstigste beschouwen, wanneer er namelijk niet reeds eene spekachtige ontaarding der organen bestaat. Wanneer zich bij hydropische verschijnselen ook scorbutische voordoen , wordt de prognose ongunstig. Alle gevallen waarbij de vloeistof, die door de punctie bij buikwaterzucht ontlast werd, met bloedkleurstof gemengd was, heb ik spoedig doodelijk zien eindigen. In een geval van zeer uitgebreide en talrijke kankergezwellen in de buikholte had de ascitische vloeistof eene kleur, welke met die van bleek gekleurd bloed zeer veel overeenkomst had, en mijne adsistenten ontstelden, toen zij bij de punctie deze stof met eenen straal zagen uitvloeijen. Ik stelde hen gerust en toonde hun aan, dat wij hier met een transsudaat te doen hadden, dat door bloed geklemd was, hetgeen later bij de sectie geconstateerd werd. Eene acute, ontstekingachtige hydrops is in het algemeen gunstig; evenwel ziet men daarbij dikwijls te gelijkertijd, vooral bij scarlatina, interstitieel longoedeem optreden, dat spoedig doodelijk eindigt. Behandeling. Voor alles moet men in aanmerking nemen, dat in geval waterzucht geen ziekte, maar even als koorts, ontsteking, bloeding, enz. een ziekteverschijnsel is, ook de behandeling in de eerste plaats tegen het grondlijden moet gengt zijn. Wanneer er b. v. belangrijke transsudaten bestaan bij klapvliesgebreken, dan verdwijnen deze door de aanwending van digitalis, waardoor de werkdadigheid van het hart geregeld wordt, terwijl alle kunstmatig te voorschijn geroepen doorzweeting geene uitwerking zou gehad hebben. Zoo zal eene uit anaemie voortspruitende hydrops het best door ijzer, die welke na tusschenpoozende koorts optreedt, door kina, al of niet met ijzer verbonden, en door chinine behandeld worden, terwijl bij syphilitische oorzaken kwik en jodium-praeparaten de beste diensten bewijzen. Dewijl evenwel bij levercirrhose, nierontaarding en kankergezwellen de oorzaak niet is weg te nemen, is ook de ziekte niet te genezen. Bij eene eenvoudige mechanische hydrops, uit plaatselijke oorzaken voortkomende, kan eene doelmatige ligging, ten einde de terugstrooming van het bloed te begunstigen, of eenige diukking \an nut zijn. Bij eene belangrijke spanning is de paracenthesis des te meer aangewezen, hoe meer de verrigtingsstoornissen toenemen Bij ontstekingachtige, warme, sthenische hydrops bij krachtige personen, zooals deze kan voorkomen bij scarlatina en acuten morbus Brigthii, is eene energische en algemeene ontstekingwerende behandeling volgens mijne eigene ondervinding van groot nut; bestaan er daarbij tegelijkertijd verschijnselen van longenoedeem, dan dien ik tartarus emeticus in hooge doses toe. Heeft men evenwel te doen met meer chronische ontstekingen, maar eveneens nog met een recent karakter, dan wende men plaatselijke bloedonttrekkingen aan en bevordere de afscheidingen. Men diene digitalis toe, nitrum, bitartaras kalicus , vooral plantenzuren, zachte laxantia, calomel in kleine doses, terwijl men tegelijkertijd met diaphoretica en laxantia afwisselt. Bij een goeden toestand der spijsverteringswerktuigen bewijst de kolokwint door zijne drastische werking uitstekende diensten. Bij de kachektische vormen daarentegen, als ook bij de oogenschijnlijk meer gunstige vormen, waarbij de ondervinding geleerd heeft dat afdrijvende middelen nutteloos zijn, ja dat zelfs de waterzucht toeneemt, wanneer er tevens belangrijke darmafscheiding bestaat, is analeptisch voedsel en gebruik van ijzer bijzonder aangewezen. Van zeer veel belang is het ook bij gestoorde spijsvertering, bij diarrhee, bij dyspnoe, met de grootste zorgvuldigheid eene symptomatische behandeling in te stellen. Met korte woorden, vóór alles eene juiste behandeling van het grondlijden: naar omstandigheden meer verzwakkende middelen of tonica, eene symptomatische behandeling, en hierbij vooral eene tijdige ontlasting van het aangezamelde vocht, vormen den grondslag der behandeling, want er zijn even zoo min antihydropica als er specifica tegen ontsteking, koorts, haemorrhagie, enz. bestaan. DERDE GEDEELTE. OVER DB STOORNISSEN IN DE VOEDING. Stoornis in de voeding is in de ruimste beteekenis genomen eigenlijk elke ziekte; evenwel is nu eens eene stoornis in de circulatie en in het bloed overwegend, dan weder meer in het zenuwstelsel; dan weder is het een of ander orgaan meer of minder aangedaan. In de volgende biaden willen wij vooral die stoornissen bespre- ken, waarbij atrophie, degeneratie, hypertrophie, hyperplasie en nieuwvorming ten gronde liggen. Van al deze processen kennen wij slechts zeer onvolledig het chemisch gedeelte en moeten wij ons voor de meeste vergenoegen met de grovere anatomische, de fijnere liistologische kenmerken en de klinische verhoudingen daarvan uit een te zetten. EERSTE HOOFDSTUK. Over de atropine. Het zou eigenlijk meer rationeel zijn eerst de hypertrophie te behandelen; deze evenwel sluit zich meer aan de nieuwvormingen aan. De atrophie bestaat in eene afname van die elementen, welke tot functioneren geschikt zijn en waardoor de verrigtingen der deelen en organen plaats hebben. Zij is of eene meer plaatselijke, zich tot enkele weefsels of organen bepalende, of eene meer algemeene, een toestand, die men met den naam van vermagering, macies, emaciatio, tabes, en in de hoogere graden met die van phthisis, consumptio, marasmus bestempelt. Ook de atrophie bezit hare prototypen. Zoo verdwijnen gedurende de ontwikkeling van het foetus de Wolffsche ligchamen, de membrana capsula-pupillaris; de omhulsels van de nieren ontwikkelen in geringe mate; de thymusklier verdwijnt later bijna geheel. Op hoogen leeftijd worden de geslachtsklieren atrophisch, de hersenen nemen in omvang af; spieren en zenuwen nemen eveneens in hare voeding af; de beenderen worden ligter en broozer; de longen hebben bronchiën met dunnere wanden en meer wijde alveoli. Ook de melk en lymphaklieren worden kleiner. Doch wij moeten wel degelijk de wezenlijke afname der weefselelementen van de degeneratie-processen onderscheiden. Bij deze eenvoudige atrophie zijn omvang en gewigt verminderd, de kleur is bleeker, de bloedvaten en het bloed zijn afgenomen, ofschoon op sommige plaatsen, waar eenige drukking is uitgeoefend geworden of zich veel pigment heeft afgezet, de kleur donkerder kan zijn. De consistentie is slap en taai, ofschoon onder sommige omstandigheden ook een hooge graad van verweeking kan bestaan. Nu eens verdwijnen meer de specifieke weefselelementen, dan weder die van het bindweefsel, terwijl de eerste overwegend zijn. Vet ontwikkelt zich in en om de organen, die in atrophie verkeeren. Met de vermindering der weefselelementen gaat de afname der verrigtingen hand aan hand. Zijn belangrijke functies gestoord, dan heeft dit vroeg of laat den dood ten gevolge, zooals atrophie van de lever, van de nieren, van het ruggemerg, van de hersenen, enï. De algemeene atrophie van het ligchaam bij marantische toestanden heeft eveneens weder haren prototypus in de schoone onderzoekingen van Chossat te Genève omtrent de inanitie. De maag trekt zich te zamen, hare beweging houdt op, langzamerhand houdt de afscheiding van maagsap op; de gal wordt dik en donker gekleurd; het lumen van het darmkanaal vermindert; de milt wordt klein. Eerst worden de darmontlastingen trager, later meer vloeibaar. De ademhaling wordt eerst langzaam, later moeijelijk; de pols wordt eerst langzaam, daarna versneld, draadvormig. Ten laatste ademen de longen geen koolzuur meer uit-, de temperatuur neemt af, met een maximum tegen den middag en een minimum tegen middernacht welk verschil soms 3,8° in de 24 uren bereikt. Met eiken dag daalt de temperatuur 0,3°, en is zij ongeveer 14° C. afgenomen dan sterft het dier. De urine wordt donker gekleurd en zelden geloosd; het ligchaamsgewigt neemt belangrijk af, en de dood volgt bij de dieren, wanneer het verlies % van het geheele ligchaamsgewigt bedraagt. Vet en spierweefsel verdwijnen het eerst, daarna andere weefsels en organen; het zenuwstelsel blijft nog het langst onaangedaan. De klinische verschijnselen der inanitie bij den mensch zijn opwekking, deliria, slapeloosheid, daarna belangrijke zwakte, stupor, coma, waarop de dood volgt. Daarbij ziet men spoedig eene belangrijke vermagering intreden, en de causa efficiens mortis is daling der temperatuur. Van de oorzaken der atrophie vermelden wij gestoorde circulatie, die evenwel geene volkomene behoeft te zijn; soms ontstaan nekrosis en gangreen. Aanhoudende en progressieve drukking doen de gedrukte deelen langzamerhand verdwijnen, zoo neemt men b. v. belangrijk verlies van beenzelfstandigheid waar door aneurysmatische gezwellen; sterk bloedverlies uit een deel kan de aanleiding tot zijne atrophie geven. De verschillende ontstekingsexsudaten hebben, gelijk wij zagen, dikwijls dezelfde gevolgen; ongeschiktheid tot functioneren en volkomene rust der deelen, vooral wanneer daarenboven nog verschijnselen van drukking mede in het spel komen, veroorzaken atrophie met vetontaarding, zoo als wij zien bij die spieren, welke ontspringen beneden onbewegelijke, sterk gezwollene, zieke gewrichten. Embolie en thrombose van kleinere vaten leiden ook bij onvolkomene herstelling der circulatie door collaterale takken tot atrophie. Nieuwvormingen ontwikkelen zich dikwijls, zooals men zegt, op kosten der organen, waarop zij voorkomen. Belangrijke algemeene voedingsstoornissen veroorzaken algemeene atrophie, zooals pyaemie, hevige typkus, droes, tuberculose, kanker en diabetes. Ja zelfs minder belangrijke besmettelijke ziekten , zooals b. v. de acute huiduitslagen, hebben voorbijgaande werkelijke vermagering met afname der krachten ten gevolge. Gestoorde innervatie is voorzeker ook van invloed; verlamde deelen vermageren en worden koud. Vervolgen wij nu verder de atrophie in enkele deelen, dan vinden wij bij de spieren eerst quantitatieve en later ook qualitatieve veranderingen, voornamelijk korrelachtige vetinfiltratie, met langzame verdwijning der dwarse en overlangsche strepen; terwijl ook in de primitiefbundels het vet toeneemt. Aldus ontstaat ook algemeene progressieve spieratrophie, waaraan later zelfs de voorste wortels der ruggemergszenuwen deelnemen, zonder dat dit evenwel, gelijk Cruveilhier aanneemt, de hoofdzaak is. Elke celvorm kan weder, even als geheele organen, ineenschrompelen, of door korrelachtige vet-metamorphose ongeschikt worden tot functioneren, waarbij kern en kernligchaampjes, zelfs de geheele cel, te gronde gaan. ' Op dezelfde wijze werken, gelijk wij gezien hebben, pigment- en kalkinfiltratie, spekachtige en calloïd-metamorphose vernietigend op de cellen. Bij de atrophie der kraakbeenderen verwijden zich de holten na voorafgegane celwoekering en vormen aldus groote holten en zweren, terwijl de intercellulair-stof franjesgewijs verdeeld wordt. In de beenderen gaat zoowel de medullaire als de corticale zelfstandigheid door atrophie te gronde, terwijl het merg te gelijker tijd in de hyperplastische en heteroplastische celwoekering kan begrepen zijn; ook in de beenderen neemt het vet in hooge mate toe, en op deze wijze krijgen zij eene bijzonder weeke consistentie. Osteomalacie heeft klaarblijkelijk ook met osteoporose en atrophie vele punten van overeenkomst. In de hersenen treffen wij algemeene of gedeeltelijke atrophie aan, niet zelden alleen of ten gevolge van ontwikkeling van nieuwvormingen. Atrophie van het hart is het gevolg van algemeene marantische toestanden, en komt derhalve voor bij hooge graden van tuberculose en carcinose. Even als in andere organen kan ook in dit orgaan het volumen belangrijk toegenomen zijn, alhoewel de spiervezelen belangrijk ontaard en ter volvoering hunner functies ongeschikt zijn. De lever wordt op verscheidene wijzen atrophisch: hoogst merkwaardig is de acute vorm met icterische verkleuring en vernietiging der cellen. Bij de cirrhotische atrophie is celweefselwoekering een der uitgangspunten. In de lever neemt men ook atrophie zonder cirrhose waar. Ka vergrooting met hyperaemie bij hartziekten ontstaat later meermalen atrophie. Eveneens kan thrombose der poortader leveratrophie doen ontstaan, eindelijk ook voortdurende terughouding van gal met afsluiting der galwegen. De longen worden atrophisch na exsudaten, infiltraten, bloeduitstortingen, gezwellen. Bij emphyseem worden voornamelijk de longblaasjes atrophisch; bronchiektasie heeft eveneens atrophie van het weefsel ten gevolge. De atrophie, die ontstaat door echinococcuskoloniën, sluit zich aan die welke door gezwellen ontstaat. De nieren worden atrophisch door drukking, thrombose, embolie, het meest door morbus Brigthii, waarbij evenwel, ofschoon er eene belangrijke infiltratie bestaat, de omvang normaal kan schijnen. De atrophie der spijsverteringsorganen is het gevolg van mechanische belemmeringen door nieuwvormingen, stenose of kachektische toestanden. Door zamentrekking bij likteekenvorming ontstaat niet zelden atrophie. Even als normale weefsels kunnen ook alle pathologische eenvoudig atrophisch worden of door korrelachtige vetomzetting hunne karakters verliezen. Wij hebben derhalve te onderscheiden: eene eenvoudige atrophie met verdwijning, en eene degeneratieve met omzetting in korrelachtig vet of in eene andere stof. Op de vetontaarding zullen wij later nog terug komen, wanneer wij de pathologische voortbrenging van vet zullen bespreken. Wij voegen hier slechts nog bij, dat deze atrophie minder door uitwendige kenteekenen, uittering, anaemie, enz. dan wel door belangrijke weefselverandering gekarakteriseerd is en aldus bij de ontstekingen en nieuwvormingen eene voorname rol speelt. Alvorens wij evenwel tot de verhoogde vormingsprocessen overgaan , die de hypertrophie en de nieuwvorming kenmerken, willen wij nog in het algemeen een' blik werpen op .de degeneratie. TWEEDE HOOFDSTUK. Over de degeneratie in het algemeen, en in het bijzonder over de spek- achtige, amyloïde, en over de geleiachtige, colloïde ontaarding. Men beeft vroeger, ja zelfs nog voor twintig tot dertig jaar, onder degeneratie eene geheel andere reeks van verschijnselen gebragt, dan die welke wij tegenwoordig daaronder verstaan. Sommige der ziekten en nieuwvormingen in het algemeen voor ongevaarlijk en goedaardig, andere voor gevaarlijk en kwaadaardig houdende, heeft men den overgang van de eerste in de laatste degeneratie genoemd. — Zoo zoude, volgens deze verkeerde beschouwingen , de ontstekingsverharding eene scirrheuse en carcinomateuse kunnen worden, en kanker vooral was het spook, dat men bij elk gezwel als een mogelijke engel des verderfs vreesde. Men zag derhalve ook dikwijls kanker daar, waar hij niet bestond, en miskende niet minder zelden zijne ware natuur. Tegenwoordig weten wij, dat de pathologische processen wel veel punten van overeenkomst hebben en in verschillende graden tot elkander in betrekking staan; maar de waarneming heeft ons ook geleerd, dat ontsteking en nieuwvorming, die primitief van kanker verschillen, ook niet door directe omzetting daarin overgaan. Onder degeneratie, ontaarding, verstaan wij tegenwoordig veranderingen in de cellen en hare derivaten, die storend op hare verrigting en verdere ontwikkeling inwerken. — Derhalve is dan ook voor de weefsels de beteekenis van ontaarding identisch met die van teruggang, de zoogenaamde regressieve metamorphose. Wij hebben reeds gelegenheid gehad, de morphologische veranderingen der cellen, de belangrijkste cel-degeneraties, te leeren kennen. Buitendien zijn sommige zoodanig aan andere ziekteprocessen gebonden , dat men ze niet goed afzonderlijk behandelen kan. Over de vetmetamorphose, en die welke door afzetting van pigment veroorzaakt wordt, zullen wij nog nader spreken bij de pathologische voortbrenging van vet en die van pigment; over de verlioorning bij de pathologische voortbrenging van hoornweefsel. Yan de kalkomzetting hebben wij reeds bij de cellen, bij het atheroom en bij de verdikking der exsudaten gesproken, en meermalen bij de nieuwvormingen zullen wij daarop nog terugkomen. Derhalve blijft ons hier eigenlijk alleen nog over, te spreken over de geleiachtige en spekachtige ontaarding. I. Over de geleiachtige, colloïde degeneratie. In de cellen, als ook interstitieel in de weefsels, kan zich eene geleiachtige stof vormen, die met lijm zeer veel overeenkomst heeft, door geconcentreerde bijtende alkaliën opgelost wordt, maar noch door azijnzuur veranderd wordt, zooals andere eiwitachtige stoffen, noch door de reactie met jodium en zwavelzuur de karakteristieke verandering ondergaat, die vooral eigen is aan de hiermede overeenkomende spekachtige, amyloïde degeneratie. Deze geleiachtige, colloïde ontaarding voert tot vernietiging der vormingsvatbaarheid en maakt de cellen en hare derivaten ongeschikt om hare functies te verrigten. In het binnenste der cellen ontstaat eene heldere, doorzigtige zelfstandigheid, die ze langzamerhand geheel opvult, de kern onzigtbaar ot atrophisch maakt, den wand belangrijk uitzet, ja zelfs doet bersten. In zeldzame gevallen gaat de ontaarding van de kern uit; gedeeltelijk door diosmose, gedeeltelijk door bersten der cellen, vormt zich eene heldere, op slijm, soms op honig gelijkende vloeistof, welke of de interstitieele weefsels infiltreert en deze een opgezwollen , half doorzigtig aanzien geeft, of als primitief van de cellen van geslotene follikels uitgaande degeneratie zich voordoet, zooals van die der schildklier, der amandelen, der lippen, van den hals van de baarmoeder, van de eierstokken. Deze geleiachtige vloeistof brengt in het binnenste dezer natuurlijke holten verzamelingen van deze vloeibare colloïd-zelfstandigheid voort, en "aldus ontstaan menigvuldige kysten, die gedeeltelijk door primaire uitzetting, gedeeltelijk door zamenvloeijing van uitgezette en afgeplatte follikels belangrijk in omvang kunnen toenemen. Hierbij komt nog, dat in de omgevende deelen cellenhyperplasie met vorming van nieuwe follikels plaats heeft, waarvan de binnenste uit deze woekering voortgesproten cellen alsdan weder dezelfde colloïde degeneratie ondergaan, en het proces op deze wijze zeer zamengesteld wordt. In sommige cellen kan het colloïd zich laagsgewijs onder den vorm van straalschewijze verloopende- strepen afzetten en doorzigtige , op sago gelijkende, zelfs zeer harde korrels voortbrengen, zooals b. v. in de pijnappelklier en in de adervlechten der hersenen. Hier nadert het reeds den toestand van concrementvorming en kan door gelijktijdige vetachtige of pigmentontaarding een' vreemden vorm en zamenstelling verkrijgen. Zenker heeft in de dwarsgestreepte spiervezelen bij abdominaal typhus, in de adductoren en in de regte buikspieren, als ook in vele gevallen van myokarditis en bij epitheliaalkanker in de orbicularis oris eene colloïd omzetting waargenomen van eene bleeke kleur en homogene, broze hoedanigheid, met verdwijning der dwarse strepen en eene homogene, matglanzende afzetting op het sarcolemraa. Deze matte zelfstandigheid valt zeer ligt uiteen en wordt later geresorbeerd, zoodat gedeeltelijke spieratrophie of herstelling door nieuwvorming van spierweefsel plaats heeft. II. Over de amyloïde of spekachtige ontaarding. Ook op dit gebied heeft Yirchow de meeste verdiensten, ofschoon ook de al spoedig afwijkende beschouwingen van M eek el en de latere schoone onderzoekingen van Friedreich enKekulé, Frerichs en anderen hier loffelijk dienen vermeld te worden. Door spekachtige of amyloïde ontaarding verstaat men een was- of spekacktig voorkomen der organen, met vorming eener zelfstandigheid , waarvan de chemische reacties gedeeltelijk met die van cholestearine, gedeeltelijk met die van zetmeel of cellulose overeenkomen, ofschoon zij in de elementaire zamenstelling daarvan verschillen. Bij gelegenheid der abnormale veranderingen der cellen hebben wij reeds de corpora amylacea besproken, de op zetmeel gelijkende cellen van het ependyma ventriculorum en der prostata-concreties. Bovendien komt nog dikwijls onder den invloed van kachektische en dyskratische toestanden vooral bij malaria-kachexie, constitutioneele syphilis, alkoholismus en scrophulosis met langdurende uitputtende ettering, in het ligchaam eene weefsel-infiltratie voor, die met de amyloïde ligchaampjes, wel is waar, chemisch zeer veel overeenkomst heeft, evenwel toch meer aan de omgezette eiwitachtige ligchamen verwant is. Terwijl spekachtige degeneratie in Zurich, waar zelden malaria heerschen en de inwoners hoofdzakelijk wijn drinken, derhalve ook niet door alcoholismus aangetast worden, weinig voorkomt, ben ik daarentegen te Breslau dikwijls in de gelegenheid geweest ze waar te nemen. De aldus ontaarde deelen hebben dikwijls een meer wasachtig voorkomen. Hare zelfstandigheid is wat doorschijnend, hare kleur anaemisch, hier en daar door rood donker gekleurd. Ook in de milt kunnen de follikels sterk geïnfiltreerd zijn (sagomilt). Men neemt deze zelfstandigheid voornamelijk waar in de lever, de milt en de nieren, dikwijls in deze drie tegelijk, op het slijmvlies der piswerktuigen, in het hart, den uterus, niet zelden ook fin het binnenste van kraakbeenderen en voornamelijk overal in het verloop van bloedvaten. Reeds bij den eersten aanblik onderscheidt men hier het in cellen gerangschikte en het in en buiten de cellen tegelijk meer homogeen geinfiltreerde amyloïd. Het eerste heeft de zuiverste reacties van amylum en cellulose. Mee kei heeft reeds het laatste tot het cholestearine en de spekstoffen gebragt. Volgens de elementair analyse van Kekulé bevat het stikstof. Behalve veel cholestearine, vond hij in eene spekmilt als hoofdbestanddeel een ligchaam dat zeer veel overeenkomst bezat met de eiwitachtige ligchamen. C. Schmidt verkreeg bij de analyse eener spekmilt dezelfde resultaten. Hieruit blijkt, dat men bij deze ontaarding met eene gewijzigde proteïnezeltstandigheid en niet met een zuiver koolhydraat, waarschijnlijk somtijds met een mengsel van beiden te doen heeft. Ware amyloïde-ligchamen heeft Friedreich ook in de longen gevonden. De laagsgewijs gerangschikte ligchaampjes wisselen in grootte af van '/20u mm. tot mikroskopisch waarneembare ligchaampjes toe. Hier hebben wij te doen met eene uitscheiding, eene afzetting in de cellen, en reeds door jodium worden deze ligchamen, evenals plantenzetmeel, blaauw gekleurd, maar bij aanwezigheid van veel eiwitaardige stof groen (de laatste geel, de eerste blaauw, derhalve groen); door stikstof houdende stof wordt de kleur ook dikwijls grijs, zooals bij de concreties der prostata. De homogene infiltratie der cellen - krijgt door jodium alleen geene blaauwe kleur, maar slechts eene geelroode; daarentegen wordt zij blaauw of violet, wanneer men er voorzigtig zwavelzuur bijvoegt en vervolgens jodium met de stof in aanraking brengt. Virchow voert als bewijs aan tegen de meening van Meckel, die het voor eene wijziging van stearine hield, dat men door alkohol of aether geen vet kan uittrekken, en dat vet niet door jodium alleen gekleurd wordt, door zwavelzuur slechts kleurloos blijft, door jodium en zwavelzuur te zamen eene blaauwe kleur aanneemt. Als type der verandering kunnen kleine arteriae dienen, waarvan de spiercellen eerst homogene plaatjes worden, waardoor langzamerhand de wand dikker wordt, het lumen van het vet afneemt en derhalve de bloedstoevoer belemmerd wordt, terwijl zich dan ook later de ontaarding van de slagader op het omringende parenchym voortzet. In de lever gaat de ontaarding uit van de takken der arteria hepatica. Reeds door eenvoudig aanstippen met jodium ziet men de roode jodium-punten en takken der ziekelijke vaatjes van de arteria hepatica; ook de omgelegen levercellen ontaarden en vei anderen eveneens in gelijkmatige plaatjes; langzamerhand worden de acini meer en meer ontaard. Bij oudere' lieden worden de blijvende kraakbeenderen meermalen lichtgeel door amyloïde-degeneratie, die met geene dyskrasie in verband staat, en waarbij meer eene verandering in de intercellulaire zelfstandigheid plaats heeft, dan door toevoer van buiten. De cellen worden ongeschikt voor hare verrigtingen, en de lijdende organen geven daardoor tot de belangrijkste stoornissen aanleiding. Behalve zwelling van klierachtige organen, neemt men dan gewoonlijk snel voortgaand marasmus of tevens dikwijls belangrijk uitgebreide hydrops, meestal ook belangrijke stoornissen in de spijsverteringswerktuigen waar. Ook op het slijmvlies van deze organen kan men door eenvoudig aanstippen met tinctura jodii aan de roode kleur der vaten hare amyloïde-degeneratie waarnemen. Bij de meeste van deze zieken komen groote hoeveelheid eiwit in de urine voor, ten gevolge van gelijktijdige nierontaarding. Deze kan ook als primitieve ziekte optreden en alsdan ziet men in de bloedarme corticale zelfstandigheid; wanneer men jodium aanwendt, roode punten die aan de glomeruli, en roode strepen die aan de vasa efferentia beantwoorden, zoo ook in de pyramiden der substantia medullaris roode parallelverloopende strepen. In den glomerulus liggen de fijnste slagadertakjes, die er zeer hard, bijna solide uitzien. Deze zieken worden zeer hydropiscli, en deze vorm is veel hardnekkiger dan die waarbij het epithelium van de nieren het eerst wordt aangedaan, de parenchymateuse vorm, en die waarbij bindweefselvorming plaats heeft, de interstitieele nierontsteking. Niet minder interessant, ofschoon klinisch minder bekend, is de spekachtige degeneratie der watervaatsklieren, waarbij de follikels en de daar tusschen gelegen mazen cellen vertoonen, die in amyloïde degeneratie verkeeren, zooals ook met de interstitieele slagaderen het geval is, waardoor de klieren het voorkomen hebben alsof zij met waspunten bezaaid zijn. Op dezelfde wijs veranderen de follikels der milt, en het is duidelijk dat daardoor eene belangrijke stoornis in de circulatie ontstaat. Ook bij doorsneden worden de ziekelijke deelen door jodium rood gekleurd, terwijl de andere deelen geel blijven; voegt men er zwavelzuur bij, dan worden de door jodium roodgekleurde plaatsen donker roodachtigbruin, violet, zelfs blaauw, en zijn er nog stikstof houdende deeltjes tusschen gelegen, dan ,wordt de kleur groen of bruinrood. Na al het medegedeelde blijkt het, dat de spekachtige of amyloïde degeneratie steeds tot de gevaarlijke en bedenkelijke ziekteprocessen behoort. Eensdeels liggen , zooals wij gezien hebben, niet zelden belangrijke dyskratische, zelfs kachectische toestanden ten gronde, anderdeels vertoont deze ziekte neiging om zich verder in het ligchaam uit te breiden, vaten in hun verloop aan te doen, hun lumen te verminderen, maar ook zeer belangrijke klierachtige organen, zooals lever, milt en nieren, en niet minder belangrijke slijmvliezen aan te tasten. De ongunstige prognose hangt overigens eensdeels van de uitbreiding van het ziekteproces af, anderdeels van de oorzaken. Zoo is deze ontaarding ligter te genezen-, wanneer zij na intermittens, dan wanneer zij na alcoholismus optreedt; ligter na syphilis, dan na langdurige scrophuleuse ettering. Het is niet zeldzaam, dat de ziekte zich niet belangrijk ontwikkelt en zich slechts tot één orgaan bepaalt; wanneer dit het geval is, bestaat er hoop op herstel. Ten einde de resorptie te verkrijgen, bewijzen de jodium-praeparaten de beste diensten, en wanneer zwakte ten gronde ligt, zooals dikwijls het geval is, verbindt men het met ijzer onder den vorm van joduretum ferri. Bij een goeden toestand der krachten, vooral bij hydrops ten 16 gevolge eener nieraandoening, werken in liet begin afvoerende middelen, vooral bitartaras kalicus en kolokwint, zeer gunstig en later joduretum ferri, zelfs zuivere ijzerpraeparaten, amara, tonica en analeptisch voedsel. DERDE HOOFDSTUK. Over de hypertrophie en nieuwvorming. Ware hypertrophie bestaat in eene quantitatieve vermeerdering of in vergrooting, zonder dat de zamenstellende weefsels en cellen ongeschikt worden voor hunne functies; nu eens zijn de cellen en hare derivaten belangrijk in omvang toegenomen, dan weder bestaat er meer levendige celwoekering. De valsche hypertrophie bestaat in eene eenvoudige vermeerdering in omvang zonder verhoogde levenswerkdadigheid in de cellen. De hypertrophie kan zich tot enkele weefsels van een orgaan , tot enkele deelen, tot een enkel orgaan bepalen, maar zich ook over een geheel stelsel van organen uitstrekken, b. v. hypertrophie van zeer vele watervaatsklieren. Bij de hypertrophie van holle organen kan verwijding, vermindering der ruimte ontstaan, of deze kan onveranderd blijven. Het eerste neemt men vooral aan het hart waar, het tweede aan den pylorus; alle drie deze toestanden kunnen aan de spierlaag der blaas voorkomen. Nemen wij aan, dat omvang en gewigt van sommige organen bekend zijn, dan gaat vermeerdering in omvang en gewigt gewoonlijk met hypertrophie gepaard, wanneer deze namelijk niet naar de holten toe concentrisch toeneemt. Het orgaan krijgt een plomper aanzien, is nu eens vaster, dan eens weeker, naarmate bindweefsel, spiercylinders of kliercellen toegenomen zijn. Ook hangt de consistentie af van den rijkdom aan vaten, van kystenvorming, enz. Weeke hypertrophiën zijn bloedrijker dan vaste en compacte, derhalve kunnen ook de vaten in aantal toenemen, zich verwijden, zooals b. v. bij het zoogenaamd aneurysmatisch kropgezwel. Hoogst interessant is ook hier weder het feit, dat vaatlooze organen eveneens door belangrijke celwoekering hypertrophisch kunnen worden, waarvan het kraakbeen een treffend voorbeeld geeft. Meermalen heb ik ook de zenuwen van de hypertrophische organen zeer ontwikkeld, vooral het neurileem zeer verdikt gevonden. De kleur is nu eens meer rood, dan meer bleek. Op de doorsnede is het des te saprijker, hoe meer er woekering van parenchymcellen bestaat. Er zijn hier evenwel twee hoofdvormen te onderscheiden: de woekering der ware weefselcellen, en die der bindweefselcellen; bij den eersten komt het tot eene aanmerkelijke nieuwvorming, vooral in klierachtige organen en in meer zamengestelde weefsels; bij den laatsten vorm kunnen daarentegen de karakteristieke cellen zeer afnemen, bijna verdwijnen. Of er kan een zeker evenwigt tusschen beide typen bestaan. De verrigting van een hypertrophisch orgaan is vooral bij de organen, die uit spierweefsel bestaan, toegenomen, by klieren verminderd en niet alleen door meerdere bindweefselvorming, maar ook bij overmatige kliervorming; zelfs de schoone cellen dezer deelen leveren een kontrast op met de veel minder typisch functionerende kliercellen, ook missen zij meest uitlozingsbuizen. Hypertrophische organen ondergaan dan later nog andere veranderingen: verweeking, ontaarding der cellen, kystenvorming, en tengevolge van gestoorden bloedsomloop bij cellen, die onvolkomen functioneren, ontsteking of ook bloeding en gedeeltelijke nekrose. Bestaat ook in hypertrophische organen geen waarborg voor de ontwikkeling van tuberkels en kanker, zoo behoort toch het consecutieve optreden dezer ziekte in hypertrophische organen tot de zeldzaamheden, en kan van eene tuberculeuse en carcinomateuse ontaarding hier geen sprake zijn, wanneer men slechts zorg draagt de secundaire hypertrophie na nieuwvorming van de primaire te onderscheiden. De door hypertrophie teweeggebragte stoornissen zijn langen tijd meer plaatselijk, en alleen wanneer belangrijke functies gestoord worden, zooals die van het hart, van de lever, van de hersenen, volgen meer belangrijke, het leven bedreigende stoornissen in. Gaat evenwel de ontwikkeling langzaam, zoo bestaan toch ook hier groote individueele verscheidenheden; bij twee borstklier-hypertrophiën, die schijnbaar gelijk waren, had de eene jaren, de andere maanden noodig gehad om denzelfden omvang te verkrijgen; maar er kunnen nog andere omstandigheden in het spel komen; zoo zien wij b. v. de schildklier veel sneller in omvang toenemen bij de zoogenaamde cachexia exophthalmica dan bij de krop. Zeer dikwijls gebeurt het, dat in het eerste tijdperk alle verschijnselen zich langzaam ontwikkelen, en eerst in het tweede tijdperk meer ongunstige verschijnselen optreden met betrekking tot den omvang, de pijnen, drukking, enz. Dikwijls nemen de verschijnselen meer door toevallige omstandigheden toe, zooals door ophooping van vloeistoffen in holten, door bloedingen, partieele ontstekingen in ziekelijke weefsels , invloed van uitwendig aangebragt geweld, enz. De oorzaken van de hypertrophie zijn velerlei: dikwijls zijn zij 16* geheel onbekend, zooals b. v. die der schildklier bij de cachexia exophthalmica, de hypertrophie der milt en watervaatsklieren bij leukaemie. Bij verhoogde werkdadigheid kan de voeding eveneens toenemen; maar hier moeten nog bijzondere omstandigheden aanwezig zijn om hypertrophie te doen ontstaan. Zoo veroorzaken diabetes en polyurie op zich zelf meestal geene hypertrophie der nieren, wel wordt eene gezonde nier hypertrophisch, wanneer'de andere atrophisch wordt of in hare verrigting gestoord is. Terugstrooming van het bloed door algemeene of plaatselijke stoornissen in de circulatie veroorzaakt niet zelden hypertrophie, zooals de muskaatlever bij hartziekten , waardoor later dikwijls belangrijke voedingsstoornissen kunnen ontstaan, en zelfs atrophie teweeggebragt kan worden. Bij stoornissen in spierachtige organen treedt verhoogde werking in de plaats van de gestoorde verrigting, en derhalve dikwijls spierhypertrophie, zooals bij klapvliesgebreken, bij darmvernaauwingen boven de plaats waar deze bestaat, in de blaas bij pisbuisvernaauwingen; maar ook hier ziet men later degeneratieprocéssen volgen. Verstopping der uitlozingsbuizen eener klier bewerkt eerst ophooping van cellen, later ook in enkele klieren hyperplasie, zooals bij de smeerklieren der huid. Liggingsveranderingen van organen, die bloedsophoopingen veroorzaken, kunnen zwelling en hypertrophie doen ontstaan, zooals bij de vele knikkingen en buigingen van den uterus. Wij hebben reeds van de omstandigheden gesproken, onder welke door ontsteking hypertrophie kan te voorschijn geroepen worden. De formatieve prikkeling wordt alsdan meer permanent en kan zich in een blijvend weefsel veranderen. Op dezelfde wijze werkt uitwendig geweld, zoo kan b. v. na een stoot zich werkelijk eene partieele hypertrophie ontwikkelen. Reeds J. Hun ter heeft aangetoond, dat eene ongelijkmatige drukking tot hypertrophie kan leiden. Zoo kunnen ook bijzondere pathologische invloeden inwerken, zooals inilthypertrophie na langdurige tusschenpoozende koorts. Onder de endemische invloeden is vooral het kropgezwel belangrijk. Ook is het nog hoogst merkwaardig, hoe tengevolge van eenen eigendommelijken aanleg in geheele stelsels van organen de voeding van enkele weefsels kan verhoogd zijn. Zoo zien wij bij hetzelfde individu vele watervaatsklieren hypertrophisch zwellen, bij een ander vele smeerklieren, bij nog anderen vele beenderen hypertrophisch worden. Wanneer wij nu nog een blik werpen op de hypertrophie van enkele weefsels, dan komen wij vooreerst op het zoo belangrijke gebied der hypertrophische nieuwvormingen, en op het verband dat er bestaat tusschen hypertrophie en hetgeen wat men onder den weinig beteekenenden naam van gezwel verstaat. Wij moeten daarom, alvorens wij verder gaan, eene Massificatie der nieuwgevormde weefsels geven. Wij hebben vier hoofdklassen: 1) hypertrophie van eenvoudige en zamengestelde weefsels, als ook van geheele organen; 2) vorming van normale weefsels op abnormale plaatsen; 3; nieuwvorming, die van den normalen weefseltypus afwijkt; 4) parasieten uit het dieren- en plantenrijk. — Wij willen eerst onze Massificatie mededeelen en daarbij eenige ophelderende opmerkingen voegen, om vervolgens tot de uiteenzetting van de belangrijkste kenmerken over te gaan. Klassificatie der hypertrophiën en pathologische nieuwvormingen. EERSTE KLASSE. Hypertrophisehe vormingen. Eerste afdeeling: Hypertrophie van eenvoudige weefsels, t. Opperhuid en hoornweefsel. 2. Yetweefsel. 3. Bindweefsel (a. meer vezelachtig, b. meer cellenrijk — fibroplastisch weefsel). 4. Spierweefsel. 5. Kraakbeenweefsel. 6. Beenweefsel. Tweede afdeeling: Hypertrophie van zamengestelde weefbels. 1. Huidpapillen. 2. Slijmvliespapillen. 3. Huid. 4. Slijmvliezen. 5. Weivliezen. 6. Vaten. Derde af deeling: Hypertrophie van zamengestelde, niet klierachtige organen. A. Compacte organen. 1. Zenuwcentra. B. Holle organen. 2. Hart. 3. Uterus. 4. Spijsverteringswerktuigen. 5. Galwegen. 6. Pisorganen. Vierde af deeling: Hypertrophie van klierachtige organen. A. Bloedklieren. 1. Milt. 2. Thymus. 3. Schildklier. B. Bloedomzettende klieren. 4. Longen. C. Eenvoudige afscheidende klieren. 5. Watervaatsklieren. 6. Zweetklieren. 7. Smeerklieren. 8. Slijmklieren. D. Zamengestelde afscheidende klieren. 9. Lippen-, mond- en keelklieren. 10. Vulvo-vaginaal klieren. 11. Mery'sche klieren der pisbuis. 12. Amandelen. 13. Peyer'sche klieren. 14. Speekselklieren: gland. parotis, sublingualis et submaxillaris. 15. Traanklieren. 16. Gal- en suikerbereidende klier-lever. 17. Pancreas. 18. Nieren. 19. Ballen. 20. Yoorstanderklier. 21. Eijerstokken. 22. Borstklieren. TWEEDE KLASSE. Homoiomorphe nieuwvormingen op ongewone plaatsen, homoiomorpho lieterotopische nieuwvormingen. 1. Pigment en pigmentgezwellen. 2. Yet en vetgezwellen. 3. Hoornvorming en hoornweefs'el. 4. Opperhuidgezwellen, van de eenvoudige celwoekering tot het kwaadaardig cancroïd der huid, slijmvliezen en dieper gelegen deelen. 5. Vezelgezwellen. 6. Fibroplastische gezwellen. 7. Erectiele of vaatgezwellen. 8. Kraakbeengezwellen. 9. Beengezwellen. Aanhangsel. 10. Kysten met inbegrip van abnormale slijmbeurzen. 11. Plaatselijke, zamengestelde hypertrophiën van het slijmvlies, polypen. DERDE KLASSE. Van de gewone weefseltypen afwijkende heteromorphe nieuwvormingen 1. Tuberkels. 2. Gomgezwellen. 3. Droesknobbels. 4. Kanker. Wij zullen in een afzonderlijk hoofdstuk de verschillende parasieten van het dieren- en plantenrijk behandelen, die in het organismus huisvesten. Dat deze Massificatie zeer gebrekkig is, behoeft geen betoog; evenzoo komen er bij de hypertrophiën der weefsels overgangsvormen voor; doch men plaatse ten minste datgene bij elkander, wat physiologisch te zamen behoort, en neme niet de oude absurde indeelingsbeginselen aan, zooals: of eene nieuwvorming een gezwel vormt of niet; of zij eene uit- dan wel eene inwendige is; of ze tot het gebied van den werkdadigen chirurg of tot dat van den waren medicus behoort, die zich met dergelijke uitwendige gebreken niet inlaat; of ze goed of kwaadaardig is-, eene indeeling, die even zooveel natuurhistorische waarde heeft, als of men de planten in keuken- en vergiftplanten zou indeelen. De hypertrophie der klieren is vooral uitgebreid en wordt nog dagelijks verkeerd beoordeeld, zoo wordt b. v. nog menige hypertrophische klier voor kanker gehouden. Als de laagste elementen, die zicli op abnormale plaatsen vormen, heb ik pigment en vet boven aan geplaatst; kysten en polypen daarentegen als meer zamengestelde vormen sluiten deze reeks. Na hetgeen ik over de cellen reeds gezegd heb, vooral met betrekking tot de stelling, dat elke pathologische cel uit eene normale, physiologisch bestaande cel afkomstig is, zullen velen zich verwonderen, dat ik mijne vroegere onderscheiding in heteromorphe en homoiomorphe vormen behouden heb. Gaarne, wel is waar, geef ik toe, dat tuberkels, gomgezwelleu, droesknobbels uit onvolkomen ontwikkelde, verdeelde cellen ontstaan, even als bij kanker de cellen, kernen en kernligchaampjes daarentegen eene ongewoon welige, qualitatieve en quantitatieve ontwikkeling vertoonen; maar de genoemde vormingen, waarbij men zeer gevoegelijk den etter zou kunnen plaatsen, wijken in hunne groepering en ontwikkeling in meerdere of mindere mate van den normalen weefseltypus af. Hare heterologie vertoont zich niet alleen diagnostisch in hare elementen, anatomisch in het voorkomen der weefsels, maar ook klinisch in hare eigenaardige verloopwijze. Wanneer b. v. bindweefselligchaampjes der longen of van het peritonaeum tuberkels vormen, dan gaat hiermede zulk eene belangrijke stoornis in het geheele ligchaam gepaard, de ware tuberculosis wijkt zoo zeer van elke andere ziektetype af, dat hare eigendommelijke heterologe natuur niet betwijfeld kan worden. Maar het beste bewijs, dat wij aan de cellen alleen geen te groote waarde moeten toekennen, hebben wij in het heteromorphe begrip van den etter. Wij geven namelijk gaarne toe, dat ettercellen en witte bloedligchaampjes dikwijls niet van elkander te onderscheiden zijn, en toch is voorzeker de ettervorming tegenover die van witte bloedligchaampjes, ja zelfs tegenover elke vorming van vaste of vloeibare weefsels, een 'Wepov, dus eene heteromorphie. Maar eene kunstmatige zamenvoeging is in de wetenschap even nadeelig als eene kunstmatige scheiding. Zoo was de overdrijving der analogiën in de natuurphilosophie voorzeker een der gevaarlijkste kiemen voor haren ondergang, zelfs tegenover onbevooroordeelde natuurbeschouwing een "erfpov, eene heteromorphie in de philosophie. EERSTE KLASSE. Hypertrophische vormingen. Wij willen hier slechts kortelijk de hypertrophie van eenvoudige weefsels behandelen, dewijl wij ze later nog uitvoerig zullen bespreken. De epidermis wordt plaatselijk door herhaalde drukking de zitplaats van cellen-hyperplasie, clavus, callositas, enz. Verhoorning der epidermis-eellen kan het uitgangspunt worden der keratose met hare verschillende vormen. Vet weefsel ontwikkelt zich bijzonder sterk om atrophische organen en in veranderde weefsels. Bindweefsel-hypertrophie en hyperplasie is plaatselijk op velerlei wijs liet. gevolg van aanhoudende hyperaemie en slepende ontsteking in verschillende vormen; zij gaat met eene meer rijkelijke celvorming gepaard, vertoont meer geleiachtige tusschenzelfstandigheid en vermeerderde vasculariteit, terwijl de essentiëele weefselelementen daaronder dikwijls lijden en gedeeltelijk verdwijnen. Men vindt geheele lagen van hypertrophiseh celweefsel in groote vliesachtige uitbreidingen, of in de tusschenruimten der verschillende weefsels en organen, voornamelijk ook optredende bij verdikking van het periosteum. De spierhypertrophie, zoowel der organische als der willekeurige spieren, is reeds bij de oorzaken der hypertrophie in het algemeen behandeld. De weefselelementen kunnen in omvang of in hoeveelheid of in beide rigtingen tegelijk toenemen, terwijl de vermeerdering door sterke ontwikkeling van bindweefsel zonder twijfel meer eene schijnbare kan zijn. Kraakbeen weefsel kan bij de verschillende gewrichtsaandoeningen door belangrijke celwoekering hypertrophiseh worden en een belangrijken omvang verkrijgen, zooals bij de arthritis deformans. Beenweefsel is dikwijls de zitplaats van hypertrophische woekering , nu eens ten gevolge van dyskratische oorzaken, zooals scrophulosis of syphilis, dan weder optredende bij gewrichtsaandoeningen, arthritis deformans, dan weder het gevolg eener osteoplastische dispositie. Onder de meer zamengestelde weefsels, die organen vormen, verdient vooral de hypertrophie der papillen van de huid en van de slijmvliezen vermelding; wij zullen evenwel op beide nog nader terugkomen, wanneer wij het epithelioma behandelen. Alsdan zullen wij het groote gewigt der papillen van het collum uteri leeren kennen. Hypertrophie van de huid komt nu eens voor als eene uitgebreide, diffuse elephantiasis, dan weder als een meer omschreven vorm, de knobbelvormige lepra, leontiasis. De slijmvliezen worden öf slechts in enkele deelen, epithelium, klieren, vlokken, óf omschreven in alle weefseldeelen de zitplaats der hypertrophie. De hypertrophie van weivliezen sluit zich altijd min of meer aan die van het onderslijmvliesbindweefsel aan. De hypertrophie der hersenen, van het hart, van den uterus, van de verschillende deelen van het spijsverteringskanaal, behoort meer tot het gebied der bijzondere dan tot dat der algemeene pathologie. Hypertrophie van klierachtige organen. Wij hebben deze in bijna alle klierachtige organen van het ligchaam waargenomen, en zij staat niet zelden met nieuwvorming van klierweefsel in verband. Deze hypertrophie bestaat niet alleen in eene numerieke vermeerdering der klierelementen, maar ook in eene nieuwvorming in de onmiddellijke nabijheid der klier, en zelfs niet noodwendig met deze in zamenhang staande, maar in bouw zeer veel met haar overeenkomende, zooals de adenoïde vorming in de onmiddelijke nabijheid der borstklier of van hare oppervlakte uitgaande. Op dezelfde wijze ontwikkelt zich ook organisch spierweefsel als fibroïd in het spierweefsel der baarmoeder. Hypertrophie der bloedklieren. Hiertoe brengt men de schildklier, de thymus, de kapsels der nieren, de milt en de hypophysis cerebri, ten onregte glandula pituïtaria genaamd. Meermalen heb ik gezien, dat de hypertrophie daarvan voor eene nieuwvorming aan de basis cranii werd gehouden. De glandula thymus blijft bij kinderen langer bestaan, dan men wel meent, en dikwijls heeft men, hoewel ten onregte, gemeend, dat zij asthma kon doen ontstaan, dat inderdaad alleen van kramp van de glottis afhangt. Gevallen van werkelijke hypertrophie hiervan zijn zelden. Meermalen neemt men ze bij jonge individuen tegelijk met het kropgezwel waar, waarvan de drukkings verschijnselen door hypertrophie van de thymus zeer toenemen. 