Entomologische berichten
[Male genitalia of Chlaenius tibialis in lateral, ventral and dorsal view, respectively.] gesneden dan de meer afgeronde top van bei¬ de andere soorten. De top van de penis van C. nigricornis is bovendien veel minder ver¬ smald dan die van beide andere soorten. Het flagellum (de lange inwendige scleriet in de interne zak) van C. nigricornis is minder bochtig dan de bijna svormige bocht die dit scleriet bij beide andere soorten beschrijft. Ent. Ber., Amst. 61 (2001) 21 Fig. 5-10. Seienden van de inwendige zak van de aedeagus van Chlaenius in respectievelijk ventraal en dorsaal aanzicht. 5 & 6, C. nitidulus; 7 & 8, C. tibialis ; 9 & 10, C. nigricomis. [Sclerites of the internal sac of Chlaenius in ventral and dorsal view, respectively. 5 & 6, C. nitidulus; 7 & 8, C. tibialis ; 9 & 10, C. nigricomis .] Tenslotte is het kleine scleriet aan de basis van het flagellum in alle drie soorten anders van vorm (fig. 5-10). Bij de spermatheca van de vrouwtjes (fig. 11-13) zijn de verschillen tussen de soorten gering. Op grond van de vorm van de sperma¬ theca lijkt het mogelijk om C. nigricomis van beide andere soorten te onderscheiden: bij C. nigricomis zien we bijvoorbeeld een zwak ontwikkelde appendix (het gedeelte van de spermatheca waar de uitmonding van de klier zich bevindt); deze is bij zowel C. nitidulus als C. tibialis sterker ontwikkeld. Er lijken ook verschillen te bestaan in de vorm van het re¬ servoir tussen C. tibialis en C. nitidulus , maar het is de vraag in hoeverre dit constante ver¬ schillen betreft. We hadden van beide soorten slechts enkele exemplaren ter beschikking voor dissectie. Bovendien was het zeer lastig om uit oud en gedroogd materiaal de spermat¬ heca te verwijderen. Ook Schuier (1962) con¬ stateerde dat het vrij prepareren van de sper¬ matheca een moeizaam karwei is, dat ook vaak kan mislukken. Er lijkt evenwel enige variatie in vorm te bestaan; hoe groot deze va¬ riatie is, en dus hoe bruikbaar de spermatheca Fig. 1 1-13. Spermatheca van Chlaenius. 11, C. nitidulus; 12, C. tibialis ; 13, C. nigricomis. De zogenaamde appen¬ dix wordt aangegeven met een pijl in fig. 12. [Spermatheca of Chlaenius. 11, C. nitidulus; 12, C. tibia¬ lis; 13, C. nigricomis. Appendix indicated by arrow in fig. 12.] 22 Ent. Ber., Amst. 61 (2001) Fig. 14. Verspreiding van C. nitidulus in Nederland (klei¬ ne stippen: waarnemingen vóór 1950; grote stippen: (ook) waarnemingen sinds 1950). [Distribution of C. nitidulus in The Netherlands (small dots: records prior to 1950; lar¬ ge dots: (also) records since 1950).] voor het onderscheid tussen beide soorten is, kan eerst vastgesteld worden nadat meer (vers) materiaal is onderzocht. Uit bovenstaande blijkt dat C. nigricornis zowel in uitwendige als inwendige morfologi¬ sche kenmerken en in kleur duidelijk verschilt van beide andere soorten. De combinatie van nagenoeg constante kleurverschillen in com¬ binatie met de vorm van het scleriet aan de ba¬ sis van het flagellum leiden tot de conclusie dat C. nitidulus en C. tibialis als zeer nauw verwante, maar wel aparte soorten beschouwd dienen te worden. Verspreiding Volgens Brakman (1966) omvat het versprei¬ dingsgebied van Chlaenius nitidulus en C. tibialis tezamen de provincies Overijssel, Gel¬ derland, Utrecht, Zuid-Holland, Noord-Bra bant en Limburg. De verspreidingskaart van C. nitidulus in Turin et al. (1977) en Turin (2000) (ook beide soorten samen!) voegt hier de provincie Drenthe aan toe en laat zien dat de meeste vondsten Zuid-Limburg en het ge¬ bied van de grote rivieren betreffen met daar¬ naast verspreide vondsten in Noord-Brabant, Zuid-Holland, Achterhoek en Twente. Uit onze gegevens blijkt dat C. nitidulus (fig. 13) vooral wordt aangetroffen in Zuid Limburg (op een zeer groot aantal vindplaat¬ sen) en verder verspreid in de zuidelijke helft van ons land. Wij hebben niet al het materiaal uit Twente kunnen traceren in de door ons on¬ derzochte collecties, en van Drenthe konden wij niets terugvinden. Het verspreidingspa troon van C. tibialis (fig. 15) lijkt op dat van C. nitidulus, maar verschilt toch enigszins. In Zuid-Limburg liggen alle waarnemingen in het westen (Maasdal) en ook in de rest van (zuidelijk) Nederland betreft het voornamelijk locaties in de nabijheid van de grote rivieren Maas, Waal, Rijn en IJssel, terwijl de meer in¬ lands gelegen vindplaatsen ontbreken. Uit Duitsland is C. tibialis recent bekend uit Bayem, Württenberg, Baden en de Pfalz, en daarnaast, van vóór 1950, uit het aan Nederland grenzende Nordrhein en Westfalen (Köhler & Klausnitzer, 1998), dus vooral uit het zuiden. Chlaenius nitidulus daarentegen is Fig. 15. Verspreiding van C. tibialis in Nederland (kleine stippen: waarnemingen vóór 1950; grote stippen: (ook) waarnemingen sinds 1950). [Distribution of C. tibialis in The Netherlands (small dots: records prior to 1950; large dots: (also) records since 1950).] Ent. Ber., Amst. 61 (2001) 23 Tabel 1. Aantal hokken, records en exemplaren in drie perioden van Chlaenius nitidulus en C. tibialis. [Number of grids, records and specimens in three periods for Chlaenius nitidulus en C. tibialis .] Chlaenius nitidulus Aantal hokken Aantal records Aantal exemplaren Chlaenius tibialis Aantal hokken Aantal records Aantal exemplaren < 1950 1950-1975 > 1975 Som 22 8 1 25 109 13 3 125 138 15 3 156 < 1950 1950-1975 > 1975 Som 27 9 4 36 66 17 6 89 89 20 6 115 bekend van vrijwel geheel Duitsland. Uit Bel¬ gië, waar C. tibialis (nog) niet als aparte soort werd opgevat, is alleen C. nitidulus bekend van het Maas-, Brabant en Lotharingendis¬ trict (Desender, 1995). In de rest van Europa is C. nitidulus wijd verspreid met uitzondering van Engeland (waar de soort zeer zeldzaam in het zuiden was en waarschijnlijk uitgestorven is), een groot deel van Spanje en Scandinavië (Turin, 1981, 2000; Luff, 1998; Marggi, 1992a, b; Hurka, 1996). Chlaenius tibialis kent echter een veel beperkter verspreidings¬ gebied: Centraal-Europa inclusief de Alpen, Frankrijk en Noord-Spanje. De begrenzing in het oosten is nog niet duidelijk (Turin, 1981, 2000; Marggi, 1992a, b; Hurka, 1996). Habitat Chlaenius nitidulus is een warmteminnende soort van aan de zon blootgestelde, vochtige kalk-, löss en leemhellingen, bijvoorbeeld in kleigroeven en steile oevers langs de zee (Lohse, 1975). Volgens dezelfde auteur is C. tibialis een montane soort van rivier en beekoevers, en ontbreekt ze volledig in de (Noord-Duitse) laagvlakte. Freude (1976) neemt deze habitatbeschrij vingen vrijwel let¬ terlijk over. Everts (1898) noemt slechts ri¬ vieroevers als habitat in Nederland, voor beide soorten. Ook Hurka (1996) noemt het voorko¬ men van beide soorten langs de onbeschaduw¬ de oevers van wateren, waarbij C. nitidulus vooral in laaglandgebieden (maar ook in heu velgebieden) in weilanden en kleiafgravingen wordt aangetroffen, terwijl C. tibialis met na¬ me van heuvelgebieden langs rivieren bekend is. Marggi (1992a), tenslotte, noemt C. nitidu¬ lus vooral voorkomend in heuvelgebieden (slechts in uitzonderlijke gevallen montaan), terwijl C. tibialis meer montaan is. Dit patroon in Zwitserland wordt ondersteund door ver spreidingskaarten (Marggi, 1992b). Daarbij is C. nitidulus hygrofiel met een preferentie voor zware humusbodems zoals in aardappel en tomatenvelden, terwijl C. tibialis uitgesproken vochtminnend is op leem-, zand en grindbo dems van groeven, onder stenen langs akker¬ randen, en wegbermen. De habitat kenmerken voor C. nitidulus genoemd in Freude (1976) kloppen niet met die in Zwitserland. Met name Lohse (1975) en Marggi (1992a) benadrukken de grote verschillen in de habitat van de beide soorten, waarbij de aanduidingen onderling echter nogal verschillen. De habitats van beide soorten in Nederland vallen niet goed op te maken uit de etiketten van het onderzochte materiaal daar gegevens daaromtrent vrijwel altijd ontbreken. De aan¬ duidingen akker (2x), westhelling (lx) en wegberm (lx) als habitat bij C. nitidulus wij¬ zen wellicht op een wat minder vochtige habi¬ tat dan de termen aanspoelsel (2x), uiterwaard (2x) en Maas (6x) bij C. tibialis. De vindplaat¬ sen (etiketgegevens) van C. tibialis suggere¬ ren een sterke binding aan de oevers van grote rivieren of in of bij uiterwaarden gelegen plas¬ sen, kolken en oude meanders. Incidenteel zijn C. tibialis en C. nitidulus langs de grote rivie¬ ren op dezelfde plaats en datum verzameld. Er bestaat dus in elk geval een gedeeltelijke over¬ lap in habitat. 24 Ent. Ber., Amst. 61 (2001) Fig. 16. Fenologie van res¬ pectievelijk Chlaenius niti¬ januari dulus en C. tibialis, ge¬ februari baseerd op het aantal maart exemplaren. [Phenology of april Chlaenius nitidulus en C. ti¬ mei bialis respectively, based on juni the number of specimens.] juli augustus september oktober november december totaal bepaald Fenologie Volgens het diagram in Turin et al. (1977; voor C. nitidulus en C. tibialis tezamen) ne¬ men de waarnemingen van februari tot augus¬ tus toe; daarnaast zijn er nog enkele oktober waamemingen. Uit onze gegevens blijkt nagenoeg hetzelfde te gelden voor beide soor¬ ten: de grootste aantallen zijn waargenomen van april tot augustus, met incidentele vang¬ sten in de rest van het jaar (fig. 16). Het feno gram voor C. tibialis lijkt een twee-toppige curve te vertonen, maar gezien de tamelijk la¬ ge aantallen zal dit waarschijnlijk niet signifi¬ cant zijn. Marggi (1992a) beschouwt waarne¬ mingen in februari als bewijs voor het overwinteren in het adulte stadium. Het voor¬ komen van exemplaren met zachte dekschil¬ den in augustus wijst op voortplanting in het voorjaar en vroege zomer. Uit de verspreidingskaarten zou afgeleid kunnen worden dat beide soorten in de tweede helft van de vorige eeuw sterk achteruit zijn gegaan. Dit wordt bevestigd door het aantal records in drie verschillende tijdsperioden (ta¬ bel 1); na 1950 zijn beide soorten nauwelijks meer waargenomen in Nederland. Discussie Na de publicatie van Lohse (1975), waarin Chlaenius tibialis opnieuw werd afgesplitst van C. nitidulus, heeft het nog 25 jaar geduurd voordat deze opvatting in Nederland door¬ drong. Hiervoor kunnen twee redenen worden opgevoerd. De eerste reden is het feit dat de afsplitsing vooral gebaseerd blijft op kleurkenmerken van poten, antennen en tasters, terwijl uitwen¬ dige morfologische verschillen, behalve de moeilijk interpreteerbare vorm van de achter¬ hoeken van het halsschild, ontbreken. Zelfs in het mannelijk genitaal werden door Lohse (1975) geen verschilkenmerken gevonden. Door het onderzoek van de sclerieten van de interne zak is in het huidige onderzoek aange¬ toond, dat er in elk geval bij de mannetjes van C. nitidulus en C. tibialis kleine verschillen bestaan. Determinatie van onuitgekleurde vrouwtjes geeft echter ook nu nog steeds pro¬ blemen, daar de spermathecae toch al moei¬ lijk te vinden zeer sterk op elkaar gelijken. De tweede reden is de vermoedelijk zeer sterke achteruitgang van beide soorten in Nederland (Desender & Turin, 1986). De soorten worden eenvoudigweg nauwelijks meer verzameld, waardoor men ook niet met het mogelijke probleem geconfronteerd wordt. Bovendien hoeft men geen aandacht te schenken aan een donkergekleurde variëteit indien men eenduidig op C. nitidulus uitkomt bij determinatie. Het door ons bewerkte materiaal is vooral afkomstig uit museumcollecties, die voorna¬ melijk het oudere materiaal bevatten (Cuppen, 2000), terwijl het recent verzamelde materiaal nog in de collecties van de verzamelaars aan¬ wezig is. Een gedeelte van dit recente materi¬ aal is door ons niet bekeken. De gegevens wij¬ zen echter zeer duidelijk op een sterke achteruitgaande trend. In de ons omringende landen staat C. nitidulus vanwege geconsta Verenigingsnieuws gingsnieuws Verei gingsnieuws Verenigingsnieuws Verenigingsnieuws Verenigingsnieuws Verenigings Onder redactie van de secretaris P. Koomen, . naturalis, Postbus 9517, 2300 RA Leiden e-mail koomen@naturalis.nnm.nl website www.xs4all.nl/~nev februari 2001 NEV AGENDA 2001 10/2 ►Winterbijeenkomst Utrecht 3/3 Bijeenkomst Afd. Zuid, Asten 3/3 Bijeenkomst Mierenwerkgroep, Nieuwegein 10/3 Bijeenkomst Afd. Oost, Deventer 21/3 Bijeenkomst Afd. Z-Holland, Leiden 24/3 Bijeenkomst Sectie Ter Haar, Lexmond 25/3 Bijeenkomst Afd. Noord, Groningen 14/4 Bijeenkomst Sectie Snellen, Lexmond 28/4 ► Lentevergadering 24-27/5 Dipteraweekeinde Sectie Diptera, Lottum, Noord-Limburg 15-17/6 ► Zomerbijeenkomst Ter Apel 23-24/6 Inventarisatieweekend Mierenwerkgroep, Sallandse Heuvelrug 31/8 Excursie Sectie Everts, 2/9 Weerribben 27/10 Bijeenkomst Mierenwerkgroep 3/1 1 Bijeenkomst Afd. Zuid, Nijmegen 10/11 ► Herfstbijeenkomst 21/12 ►Entomologendag ,0VlOLoG, ► 133e WINTERBIJEENKOMST Datum: zaterdag 10 februari 2001 Tijd: 11:00-16:00 uur Plaats: Baroniezaal van vergadercentrum HOOG BRABANT, Radboudkwartier 23, Utrecht De Winterbijeenkomst staat traditioneel be¬ kend als "kistjesdag": de bijeenkomst waar¬ bij ieder lid iets kan melden, bijvoorbeeld o ver een interessante waarneming of vangst van het afgelopen jaar, of een kweekmetho de. Vroeger ging dit vooral gepaard met het doorgeven van insecten in (sigaren)kistjes (en het roken van de sigaren), tegenwoordig zijn er ook andere middelen beschikbaar om iets te laten zien. De beamer en macro-vi deocamera zijn al niet meer weg te denken, maar ook de dia-projector en overheadpro¬ jector worden nog volop gebruikt. Dit levert altijd een verrassend afwisselend program¬ ma op. Niet alleen individuele leden, maar ook NEV-secties (Snellen, Everts, Ter Haar, Diptera, Hymenoptera, Mieren, Grieks-Turk se Dagvlinders) worden van harte uitgeno¬ digd op deze bijeenkomst iets te laten ho¬ ren over hun activiteiten. Bovendien zal een gedeelte van het pro¬ gramma worden gevuld door voordrachten over Twentse entomologie . Deze verhalen waren voorbereid voor de lentebijeenkomst op de gedenkwaardige 13 mei 2000 in En V Nederlandse Entomologische Vereniging NEV Verenigingsnieuws februari 2001 schede, maar de vuurwerkramp verhinder¬ de toen de presentatie. Op 10 februari gaan we het nog een keer proberen. De praatjes kunnen aan het begin van de bijeenkomst worden aangemeld d.m.v. een formulier dat bij de ingang ligt en dat de se¬ cretaris zal laten circuleren. Wilt u s.v.p. meteen bij binnenkomst melden of u iets wilt vertellen en wilt u dan aangeven of u een kistje wilt laten rouleren of dia's wilt presenteren? Personen die iets met de NEV-macrocamera willen laten zien, worden verzocht aan het aan het begin even contact op te nemen met de operator. U bespaart de secretaris veel werk wanneer u zorgt voor een korte schriftelijke samen¬ vatting van uw verhaal die gebruikt kan wor¬ den voor de verslaglegging in het Vereni¬ gingsnieuws. In de samenvatting moeten in elk geval de namen van behandelde soorten staan. NB: u dient zelf voor uw lunch te zorgen. Dit kan in het restaurant van Hoog Brabant, of in één van de vele eetgelegenheden in de buurt. Hoog Brabant ligt in het winkelparadijs Hoog Catharijne, in drie minuten te bereiken vanaf Centraal Station Utrecht door van de Jaarbeurs af te lopen, richting Centrum. Wanneer u het eerste drukke gedeelte van Hoog Catharijne voorbij bent, ziet u Hoog Brabant links liggen. In Hoog Brabant moet u naar "niveau twee" (trap of lift); zie ook de aanwijzingen op de monitoren ter plaatse. Het bestuur hoopt dat de centrale ligging van Utrecht er weer aan zal bijdragen dat vele Nederlandse en Belgische leden de wintervergadering zullen bezoeken. Introdu¬ cés en andere belangstellenden zijn wel¬ kom. -PK ► 156e ZOMERBIJEENKOMST te Ter Apel vrijdag 15 juni t/m zondag 17 juni 2001 Voor de 156e zomerbijeenkomst zullen we wederom afreizen naar een minder beken¬ de uithoek van het land: Het Westerwold. In dit Drentse deel van Groningen hebben we een riant onderkomen gereserveerd in een voormalig schoolgebouw. Recreatiecen¬ trum 'De Bosrand' te Ter Apel (Schotslaan 32, 9561 TD; Amersfoort-coördinaten 269 543) is gelegen aan de rand van eeuwenou¬ de loofbossen en niet ver van het beekdal van de Ruiten Aa. Kosten en aanmelding De kosten voor verblijf in 'De Bosrand' (van vrijdagmiddag t/m zondag na de lunch) in¬ clusief alle maaltijden, bedragen ƒ 95, per persoon; van zaterdagmiddag t/m zondag na de lunch ƒ 50, per persoon. De lunch bestaat uit een lunchpakket dat men bij het ontbijt kan klaar maken. Aanmelding voor deelname door overmaking van het bedrag op girorekening 449041 t.n.v. O. Vorst inza¬ ke zomerbijeenkomst, Utrecht. Wanneer je vegetariër bent dit gaarne vermelden op de overschrijvingskaart. Aanmeldingen liefst zo spoedig mogelijk, maar in ieder geval voor 1 juni. Indien men niet op 'De Bosrand' wil overnachten, dient men zelf voor reserve¬ ring van hotel of pension te zorgen! Op het terrein is plek voor een enkele tent of cara¬ van. Voor vragen kun je terecht bij Oscar Vorst, tel 030-2722209, vorst@xs4all.nl -Oscar Vorst ►VERKIEZINGEN De huidige voorzitter van het NEV-bestuur, Jan van Tol is sinds 1998 in functie. Het be¬ trof hier een tussentijdse opvolging van Jan Krikken, die in 1995 werd herkozen. In arti VI Nederlandse Entomologische Vereniging NEV Verenigingsnieuws februari 2001 kei 14 lid 6 van de statuten van de NEV is geregeld dat een tussentijds gekozen be¬ stuurslid eerst als het ware de periode van zijn voorganger 'uitdient' en vervolgens nog tweemaal herkozen kan worden voor een periode van zes jaar. Daarom is de positie van voorzitter dit jaar vacant en zullen er bij de aanstaande lentevergadering op 28 april verkiezingen gehouden worden. Jan van Tol heeft zich herkiesbaar gesteld. Het bestuur zal volgens artikel 15 van de statuten zorg dragen voor een tweede kan¬ didaat. Verder hebben elke tien leden het recht een kandidaat voor te stellen, die dan wel uiterlijk vier weken voor de lenteverga¬ dering schriftelijk aan de secretaris bekend gemaakt moet worden, onder overlegging van een bereidverklaring van de kandidaat. De secretaris kijkt hier met belangstelling naar uit. -PK ► NIEUWEN LEDEN Contactpersonen van afdelingen en secties opgelet! Sinds september 2000 hebben zich de volgende nieuwe leden aangemeld: ► M. van den Munckhof-Heunen, Voordel donk 17, 5721 HK Asten, marlene_munckhof@hotmail.com, belangstelling : mieren, wespen, bijen. ► R. Nieuwenhuys, Papehof 25, 1391 BD Ab¬ coude, belangstelling: het zenuwstelsel. ► H.B.P.E. Gernaat, Noord 53, 8377 HB Ka¬ lenberg, gernaat@worldonline.nl, belangstelling: (neo)tropische dagvlinders. ► P.J.H. van der Linden, Spechtstraat 59, 1 223 NX, Hilversum, p.vanderlinden@cable.a2000.nl, belangstelling : vooral dagvlinders, libellen, mieren, mieren¬ leeuwen. ► Frans J.A.J. Meeuwsen, Hondsrug 200, 3524 BV, Utrecht, f.j.a.j.Meeuwsen@bio.uu.nl, belangstelling: insecten algemeen, bijen in het bijzonder. ► De Wielewaal vzw, Graatakker 1 1 , B-2300 Turnhout, België, ongewervelden@wielewaal.be. ► Frank Bos, Havenstraat 17, 6701 CK Wage ningen, frank@bos.nl, belangstelling: libellen, vlinders, wantsen. ► Erik. H. van Beers, Dorresteinseweg 90, 3817 GD Amersfoort, belangstelling: bijen, wespen, mieren. ► Louis Boumans, St. Janshovenstraat 20, 3572 RC Utrecht, louis.boumans@freeler.nl, be¬ langstelling: pissebedden, insecten alge¬ meen. ►Wim van der Kruit, PPD, Postbus 2126, 5500 BC Veldhoven, w.vdkruit@ppd.nl, belang¬ stelling: plaagdieren, insectenbestrijding. ►T.M. Reijnen, Dijkgraaf 4-16B, 6708 PG Wageningen, tamar_reijnen@hotmail.com, be¬ langstelling: biologische bestrijding. ► Frank Hoffmann, Lab. v. Plantenecologie RUG, Postbus 14, 9750 AA Haren, f.hoffmann@biol.rug.nl, belangstelling: Diptera, Hymenoptera, Lepidoptera, Odonata, Or thoptera, Arachnida. ►Jannes Heusinkveld, Bakkerstraat 28, 6721 WG Bennekom, jtheusinkveld@hotmail.com, be¬ langstelling: vlinders, libellen. Nederlandse Entomologische Vereniging VII NEV Verenigingsnieuws februari 2001 ►LEZINGENSERIE INSECTEN EN MAATSCHAPPIJ Zie ook het vorige Verenigingsnieuws. De volgende lezingen komen nog: 1 4/2 MAGIE, SEX EN INSECTEN Insecten in de Afrikaanse magie, door dr. ir. Arnold van Eluis (Laboratorium voor Ento¬ mologie, Wageningen Universiteit). Insectensex, door dr. ir. Richard Stouthamer (Laboratorium voor Entomologie, Wagenin¬ gen Universiteit). 21/2 INSECTEN ALS PROBLEEM EN ALS OPLOSSING IN DE LANDBOUW Landbouw zonder gif mogelijk? Ja natuur¬ lijk!, door prof. dr. Joop van Lenteren (Labo¬ ratorium voor Entomologie, Wageningen Universiteit), met vertoning van de film 'Profits from Poison'. 28/2 INSECTEN IN DE KUNST Insecten in de 20e eeuwse schilderkunst, door prof. dr. Marcel Dicke (Laboratorium voor Entomologie, Wageningen Universi¬ teit). Mooie insecten: vlinders als inspiratiebron, door dr. Rinny Kooi (Instituut voor Ecologi¬ sche en Evolutionaire Wetenschappen, Uni¬ versiteit Leiden). 7/3 TROPISCHE REIZEN EN SOUVENIRS VAN INSECTEN Steken en beten in de tropen, door dr. ir. Willem Takken (Laboratorium Entomologie, Wageningen Universiteit). Vectorziekten als souvenirs uit de tropen, door prof. dr. Piet Kager (Academisch Me¬ disch Centrum, Universiteit van Amster¬ dam). 14/3 BIJEN EN MENSEN Buzzing bees and their products, door dr. Suresh K. Raina (INternational centre of in¬ sect physiology and ecology, Nairobi, Ke¬ nya). Over bloemen en bijen, door dr. ir. Willem Jan Boot (Laboratorium voor Entomologie, Wageningen Universiteit). Tijdstip: elke woensdagavond van 20:00 tot 22:00 uur, van 10 januari t/m 14 maart 2001. Plaats: De Wereld, 5 Meiplein 1, Wageningen. Toegang: gratis. Nadere informatie: Prof. dr. M. Dicke, tel. 0317 484311/2325; Dr. ir. A. van Huis, tel. 0317-484653/2325. VIII Nederlandse Entomologische Vereniging Ent. Ber., Amst. 61 (2001) 25 teerde achteruitgang op de Rode Lijsten (Hyman, 1992; Trautner & Müller-Motzfeld, 1995; Desender et al., 1995). Vooralsnog zijn de aangevoerde redenen voor de achteruit¬ gang, zoals klimaatsveranderingen, vermes¬ ting, verstedelijking en toenemende recreatie¬ druk, niet overtuigend. Mogelijk kunnen de diverse natuurontwikkelingsprojecten langs beken en met name de grote rivieren bijdragen aan het omkeren van de achteruitgang in ons land. Dankwoord Wij danken Jürgen Trautner voor het beschikbaar stellen van de foto van C. tibialis. Jan Muilwijk (die tijdens mu¬ seumwerk er achterkwam met hetzelfde probleem te zit¬ ten als wij), Dré Teunissen, Piet Poot, Wim Veldkamp en de conservatoren van de musea danken wij voor het be¬ schikbaar stellen van hun collectiegegevens. Literatuur Brakman, P. J., 1966. Lijst van Coleoptera uit Neder¬ land en het omliggend gebied. Monographieën van de Nederlandse Entomologische Vereniging 2: 1 219. Cuppen, J. G. M., 2000. Distribution, phenology, food and habitat of Hygrobia hermanni in The Netherlands (Coleoptera: Hygrobiidae). Entomologische Berich¬ ten, Amsterdam 60: 53-60. Desender, K., 1995. 1. Carabidae. In: Enumeratio Coleo pterorum Belgicae (G. Coulon ed.) 1: 13-28. Desender, K., D. Maes, J.-P. Maelfait & M. van Kerckvoorde, 1995. Een gedocumenteerde Rode Lijst van de zandloopkevers en loopkevers van Vlaan¬ deren. Mededelingen van het Instituut voor Natuur¬ behoud 1 : 1-208. Desender, K. & H. Turin, 1986. Overeenkomsten en ver¬ schillen bij recente veranderingen in de samenstelling van de loopkeverfauna in vier West-Europese landen (Coleoptera, Carabidae). Nieuwsbrief European In¬ vertebrate Survey, Nederland 17: 23-32. Everts, B., 1898. Coleoptera Neerlandica 1: i-viii, 1-676. Nijhoff, ’s-Gravenhage. Felix, R. F. F. L. & P. S. van Wielink, 2000. Calodro mius bifasciatus nieuw voor de Nederlandse fauna (Coleoptera: Carabidae). Entomologische Berichten, Amsterdam 60: 149-158. Freude, H., 1976. Familienreihe Adephaga (1). 1. Fami¬ lie: Carabidae (Laufkäfer). In: Die Käfer Mittel¬ europas (H. Freude, K. W. Harde & G. A Lohse eds) 2: 1-302. Goecke & Evers, Krefeld. Heiierman, Th. & J. Muilwiik, 1992. Asaphidion stierli ni, een derde soort uit de A. flavipes groep in Neder¬ land (Coleoptera: Carabidae). Entomologische Be¬ richten, Amsterdam 52: 13-18. Hurka, K., 1996. Carabidae of the Czech and Slovak Re¬ publics : 1-565. Kabourek, Zlfn. Hyman, P. S., 1992. A review of the scarce and threate¬ ned Coleoptera of Great Britain 1: ii, 1-484. UK Nature Conservation, Peterborough. Jeannel, R., 1970. Coléoptères Carabiques, 2e partie. Faune de France 40: 573-1 173. Köhler, F. & B. Klausnitzer (eds), 1998. Verzeichnis der Käfer Deutschlands. Entomologische Nachrich¬ ten und Berichte (Dresden), Beiheft 4: 1-185. Lohse, G. A., 1975. Neuheiten der deutschen Käferfauna IX. Entomologische Blätter für Biologie und Syste¬ matik der Käfer 71: 129-134. Luff, M. L., 1998. Provisional atlas of the ground beetles ( Coleoptera , Carabidae) of Britain '. 1-194. Biological Records Centre, Huntingdon. Marggi, W. A., 1992a. Faunistik der Sandlaufkäfer und Laufkäfer der Schweiz (Cicindelidae & Carabidae) Coleoptera. Documenta Faunistica Helvetiae 13 (1): 1-477. Marggi, W. A., 1992b. Faunistik der Sandlaufkäfer und Laufkäfer der Schweiz (Cicindelidae & Carabidae) Coleoptera. Documenta Faunistica Helvetiae 13 (2): 1-243. Muilwiik, J. & Th. Heijerman, 1991 . Asaphidion curtum, een tweede soort uit de A. flavipes groep in Nederland (Coleoptera: Carabidae). Entomologische Berichten, Amsterdam 51: 145-152. Schuler, L., 1962. La spermathèque des Chlaenius de France (Callistomorphi Jeannel) (Coleoptera). L' Entomologiste 18: 77-86 Trautner, J. & K. Geigenmüller, 1987. Sandlaufkäfer. Laufkäfer. 1-488. Margraf Publishers, Aichtal. Trautner, J. & G. Müller-Motzfeld, 1995. Checkliste der Laufkäfer Deutschlands. Naturschutz und Land¬ schaftsplanung 27: 96-105. Turin, H., 1981. Provisional checklist of the European ground-beetles (Coleoptera, Cicindelidae & Carabi¬ dae). Monografieën van de Nederlandse Entomolo¬ gische Vereniging 9: 1-249. Turin, H., 1990. Naamlijst voor de Nederlandse loopke¬ vers (Coleoptera: Carabidae). Entomologische Be¬ richten, Amsterdam 50: 61-72. Turin, H., 2000. De Nederlandse loopkevers, versprei¬ ding en oecologie (Coleoptera: Carabidae). Neder¬ landse Fauna 3: 1-666. Turin, H., J. Haeck & R. Hengeveld, 1977. Atlas of the carabid beetles of The Netherlands. Verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen 68: 1 228. Geaccepteerd 2.xi.2000. Two new species of Neostromboceros from India (Hymenoptera: Tenthredinidae: Selandriinae) V. Vasu & M. S. Saini VASU, V. & M. S. SAINI, 2001. TWO NEW SPECIES OF NEOSTROMBOCEROS FROM INDIA (HYMENO¬ PTERA: TENTHREDINIDAE: SELANDRIINAE). ENT. BER., AMST. 61 (2): 26-29. Abstract'. Neostromboceros albisclerite and N. varicolor are described from the Indian subcontinent. Details of their gen¬ italia are illustrated and the species are compared with other regional taxa. Department of Zoology, Punjabi University, Patiala147002, India. Introduction The Oriental genus Neostromboceros Roh wer is thus far represented by 37 species, nine of which are known from within the Indian faunistic limits (Malaise, 1944). Its members are characterized as follows. Fore¬ wings with two radial and three or four cu¬ bital cells, first cubital crossvein frequently obliterate; basal vein mostly subparallel to first recurrent vein; anal cell without cross¬ vein; hind wings with two closed middle cells and always with sessile anellan cell. Head with frontal area somewhat roundly el¬ evated and the frontal depression, when pre¬ sent, mostly surrounded by indistinct and very blunt ridges. Malar space linear to dis¬ tinct. Clypeus truncate to emarginate. Anten¬ nal joint 3 mostly distinctly longer than 4, flagellum filiform, incrassinate or distinctly compressed; scape longer than pedicel. Epicnemium separated from mesopleuron by fine, deep or distinct furrow. Claws with a large basal lobe and subapical tooth shorter, equal or frequently longer than apical one and placed lateral to it. The present text deals with the addition of two new species from India. The terminology used in the text follows Ross (1937, 1945) and Malaise (1945). The type material of the new species is housed at Division of Entomology, Pusa National Collections, In¬ dian Agricultural Research Institute, New Delhi, India. Neostromboceros albisclerite spec. nov. (fig. 1, 3, 5, 6, 9, 11, 13) Type material Holotype: 5 , Nagaland, Chuchuyimlang, 900 m, 9.V.1994, leg. M. S. Saini. Paratypes: 2 6 with same data as holotype; 2 3, Nagaland, Zunheboto, 1870 m, 14. v. 1993, leg. V. Vasu; 1 3, Meghalaya, Shillong, 1500 m, 25. v. 1992, leg. V. Vasu; 1 9,2 3 , Cheerapunji, 1450 m, 27.V.1992, leg. V. Vasu; 1 3 , Arunachal Pradesh, Tissa, 700 m, 7.V.1994, leg. M. S. Saini. Description Female: Body length 8 mm. Colour: Body black, dorsal margin of pro notum, outer margin of tegula, parapteron, ex¬ treme posterior margin of tergite 7, medial spot on tergites 8 and 9, trochanters and ad¬ joining parts of coxae and femora, apical half of anterior aspect of tibia 1 and 2, basal half of metatibia whitish. Wings hyaline; venation in¬ cluding costa, subcosta and stigma fuscous. Head: Antenna incrassate in middle, 1.7 x head width, flagellum with apical 6 segments distinctly compressed, segment 3 one third longer than 4. Clypeus (fig. 1) shallowly emarginate, labrum (fig. 1) two times as broad as long with rounded anterior margin and lin¬ ear malar space; two supra antennal pits dis¬ tinctly connected, anterior one smaller. LID:IDMO:EL = 1:1.3 :1, POL:OCL:OOL = 1: 1.5:1. Frontal area at level of eyes. Median fovea in form of a distinct pit above supra Fig. 1-14. Neostromboceros albisclerite spec, nov.: 1, clypeus and labrum; 3, tarsal claw; 5, ovipositor sheath (lateral view); 6, ovipositor sheath (dorsal view); 9, penis valve; 11, gonoforceps; 13, lancet. Neostromboceros varicolor spec, nov.: 2, clypeus and labrum; 4, tarsal claw; 7, ovipositor sheath (lateral view); 8, ovipositor sheath (dorsal view); 10, pe¬ nis valve; 12, gonoforceps; 14, lancet. 28 Ent. Ber., Amst. 61 (2001) clypeal area and in form of a crescent shaped pit anterior to median ocellus. Postocellar fur¬ row absent, inter and circumocellar furrows distinct, lateral furrows distinct, bulging medi¬ ally, ending just before hypothetical hind mar¬ gin of head, postocellar area convex, broader than long as 7:4. Head narrowing behind eyes, and impunctate, shining. Pubescence silvery, 0.4x scape length. Thorax: Hindwing with vein lr-m joining Rs beyond the junction with R+Sc. ICDTTD = 1:4; mesoscutellum subconvex, appendage not carinate. Tarsal claw (fig. 3) with subapi cal tooth at most equal to apical one, basal lobe broad; basitarsus 3 1.5 times as long as following 3 joints together, IATS:MB:OATS = 1:2. 5:0. 9. Thorax impunctate except posteri¬ or border of mesoscutellum that bears deep, confluent punctation. Pubescence silvery, 0.4 X scape length. Abdomen: Ovipositor sheath as in fig. 5 (lateral view) and fig. 6 (dorsal view). Lancet (fig. 13) with 7 serrulae. Abdomen with faint microstriations. Pubescence sparse, silvery, 0.4x scape length. Male: Average length 6 mm. Similar to fe¬ male. Genitalia: penis valve as in fig. 9, gono forceps as in fig. 11. Distribution: India (Nagaland, Meghalaya, Arunachal Pradesh). Etymology: The species is named after its whitish parapterum. Discussion Neostromboceros albisclerite is a species of mainly low altitude, confined to the North¬ eastern states hill slopes with comparatively low amounts of precipitation. In distribution, flight period, diurnal activities, food plants and population density, this species is some¬ what similar to N. rugifrons (Konow) and N. basilineatus (Cameron). It lives on ferns growing in semixeric conditions. With the on¬ set of monsoon showers it quickly disappears. Neostromboceros albisclerite is most sim¬ ilar to N. trifoveatus (Cameron) from which it can be distinguished as follows: parapterum whitish (black in trifoveatus), postocellar area broader than long (as long as broad in tri¬ foveatus), antennal segments 3 and 4 as 4:3 (3:2 in trifoveatus), abdomen with medial spot on tergites 8 and 9 (entirely black in trifovea¬ tus), and pubescence silvery (black in tri¬ foveatus). Neostromboceros varicolor spec. nov. (fig. 2, 4, 7, 8, 10, 12, 14) Type material Holotype: 2, Assam, Jatinga, 900 m, 18.V.1994, leg. V. Vasu. Paratypes: 5 2,33 with same data as holotype; 1 3, Sikkim, Gangtok, 1500 m, 7 v.1986, leg. M. S. Saini; 4 9 , Ranipool, 1400 m, 5. v. 1988, leg. M. S. Saini; 1 3, Ranipool, 1400 m, 5. v. 1995, leg M. S. Saini; 6 3, Namchi, 1500 m, 17. ix. 1993, leg. M. S. Saini; 1 3, Phodong, 1500 m, 15. v. 1995, leg. M. S. Saini; 13, Mangan, 1700 m, 17. v. 1995, leg. M. S. Saini; 1 3, Assam, Kaliranga, 600 m, 20. v. 1995, leg. V. Vasu; 1 3, Meghalaya, Nangpoh, 900 m, 28. iv. 1994, leg. M. S. Saini; 3 3, Arunachal Pradesh, Bhalukpong, 600 m, 26. ix. 1992, leg. M. S. Saini; 1 3, Khonsa, 900 m, 4.V.1994, leg. V. Vasu; 2 2,13, Manipur, Ukhrul, 1700 m, 9. v. 1995, leg. M. S. Saini. Description Female: Body length 7.5 mm. Colour: Body black; labrum, clypeus ex¬ cept extreme base, broad dorsal margin of pronotum, parapterum, posterior margin of propodeum and tergites 2-7, posterior margins of stemites 2-5, apex of coxa 1, coxae 2 and 3 except extreme bases, trochanters and adjoin¬ ing parts of femora, apical 1/4 of femur 1 and 2, femur 3 except basal 1/3 of posterior aspect, tibiae except extreme apices, tarsi of front and middle leg, and basal 1/3 of basitarsus 3 whitish; apical 2/3 basitarsus 3 and following tarsi brownish. Wings hyaline with infuscated apices; venation including costa, subcosta and stigma fuscous. Head: Antenna subincrassate in middle, 1.6x head width, flagellum not compressed, segment 3 1.5 times as long as 4. Clypeus (fig. 2) shallowly emarginate with median invagi¬ nation, labrum (fig. 2) 1.5 times as broad as long with roundly pointed anterior margin and linear malar space, supra-antennal pit single, Ent. Ber., Amst. 61 (2001) 29 deep crescent-shaped. LID:IDMO:EL = 1:1. 4: 1.2, POL:OCL:OOL= 1:1:1. Frontal area at level of eyes; median fovea in form of deep transverse pit above supraclypeal area and broad shallow pentagonal depression an¬ terior to median ocellus; postocellar furrow absent, inter and circumocellar furrows dis¬ tinct; lateral furrows distinct, diverging pos¬ teriorly, shallowly reaching hypothetical hind margin of head; postocellar area con¬ vex, 1.5 times as broad as long. Head nar¬ rowing behind eyes, and impunctate, shin¬ ing. Pubescence silvery, 0.5x scape length. Thorax: Hindwing with vein lr-m joining Rs beyond the junction with R+Sc. ICDTTD = 1:3.5, mesoscutellum subconvex, ap¬ pendage not carinate. Tarsal claw (fig. 4) with subapical tooth shorter than apical one, basal lobe distinct, basitarsus 3 longer than following three joints combined as 4:3, IATS: MB:OATS = 1:2:0. 8. Thorax impunc¬ tate except posterior border of mesoscutel¬ lum that bears a row of shallow, isolated punctures. Pubescence silvery, 0.5x scape length Abdomen: Ovipositor sheath as in fig. 7 (lateral view) and fig. 8 (dorsal view). Lancet (fig. 14) with 4 serrulae. Abdomen almost impunctate. Pubescence sparse, sil¬ very, 0.5x scape length. Male: Body length 6.5 mm. Similar to fe¬ male except that the dark black parts of femora of female are fuscoferruginous in the male, while the whitish parts are brownish with a reddish tinge. Genitalia: penis valve as in fig. 10, gonoforceps as in fig. 12. Individual variations: Antenna 10-seg mented in one male. Basal 1/3 of femora fus¬ coferruginous, whereas the remainder fer¬ ruginous, and apical 1/31/2 of metatibia brownish to fuscous in males only. Distribution: India (Assam, Meghalaya, Arunachal Pradesh, Sikkim, Manipur). Etymology: The species is named after the variable colour pattern of the legs. Discussion Neostromboceros varicolor is widely dis¬ tributed in the North-eastern states where it usually occurs in large numbers. Almost every gorge with ferns, irrespective of altitude and other environmental conditions, is inhabited by this species. In flight period and distribu¬ tional pattern it is quite close to N. pilicornis (Cameron) and N. indobirmanus (Malaise). Neostromboceros varicolor can be separated from N. indobirmanus (Malaise) by the fol¬ lowing characters: hind femur with broad black markings (entirely whitish in indobir¬ manus), hind tibia with apical 1/3 black (ex¬ treme apex black in indobirmanus ), antennal segment 3 1.5 times as long as 4 (1.2 times in indobirmanus ), postocellar area 1.5 times as broad as long (1.25 times in indobirmanus ), postocellar furrow absent (distinct in indobir¬ manus), and hind basitarsus longer than fol¬ lowing three joints together (equal in length in indobirmanus). Acknowledgements The authors are highly indebted to Dr D. R. Smith of the U. S. Department of Agriculture, Washington, D. C., for his valuable suggestions. Financial assistance rendered by USDA, Washington in collaboration with ICAR, New Delhi is also acknowledged with thankfulness. Abbreviations EL = eye length; IATS = inner apical tibial spur; ICD = in¬ ter cenchri distance; IDMO = interocular distance at level of median ocellus; ITD = inter tegular distance; LID = lower interocular distance; MB = basitarsus 3; OATS = outer apical tibial spur; OCL = ocello-occipital line; OOL = oculo-ocellar Une; POL = postocellar line. References Malaise, R., 1944. Entomological results from the Swe¬ dish expedition 1934 to Birma and British India. Arkiv for Zoologi 35 A (10): 1-58. Malaise, R., 1945. Tenthredinoidea of South-Eastern Asia with a general zoogeographical review. Opus cula Entomologica, Supplewment 4: 1-288. Ross, H. H., 1937. A generic classification of the Nearctic sawflies (Hymenoptera: Symphyta). Illinois Biologi¬ cal Monographs 34: 1-173. Ross, H. H., 1945. Sawfly genitalia: terminology an study techniques. Entomological News 56: 261-268. Accepted 4.vi.2000. Een toevoeging en correctie op de Nederlandse lijst van Urocerus (Hymenoptera: Siricidae) L. Witmond WITMOND, L., 2001. AN ADDITION AND CORRECTION TO THE LIST OF UROCERIS SPECIES OCCURRING IN THE NETHERLANDS (HYMENOPTERA: SIRICIDAE). ENT. BER., AMST. 61 (2): 30-32. Abstract. Urocerus albicornis and U. augur are reported from The Netherlands for the first time. Urocerus albicomis was captured on one occasion and must be considered an incidentally imported species. Urocerus augur replaces U.fan toma in the checklist; the presumed occurrence of U. fantoma in The Netherlands was based on a misidentification. Urocerus augur is considered an established species in The Netherlands. Grote Vaartlaan 35, 9642 PB Veendam. Inleiding In de soortenlijst van de Nederlandse Sym phyta (Van Ooststroom, 1976) worden onder het genus Urocerus Geoffroy twee soorten op¬ gevoerd: U. fantoma (Fabricius) en U. gigas (Linnaeus). Onderzoek van materiaal van Siricidae in de collecties van het Laboratorium voor Entomologie, Wageningen Universiteit (WU), het Nationaal Natuurhistorisch Mu¬ seum, Naturalis te Leiden (NNM), en het Zoölogisch Museum te Amsterdam (ZMAN), toonde aan dat U. albicornis (Fabricius) aan de Nederlandse lijst kan worden toegevoegd en dat U. fantoma door U. augur (Klug) dient te worden vervangen. Urocerus albicornis (Fabricius) In de collectie Entomologie (WU) bevinden zich vier mannetjes van Urocerus albicornis die in juni 1939 te Hillegersberg werden ver¬ zameld. De exemplaren waren aanvankelijk gedetermineerd als Sirex areolatus (Cresson), maar het enige exemplaar dat nog in het bezit is van de kop en een deel van een antenne, bei¬ de onderdelen die voor een correcte identifica¬ tie onontbeerlijk zijn, bleek na determinatie met behulp van Quinlan & Gauld (1981) en Smith (1987) tot U. albicornis te behoren. Dit is een Noord-Amerikaanse soort die nog niet eerder gemeld werd uit Nederland. Zoals alle larven van Urocerussoorten leven de larven van U. albicornis in het hout van naaldbomen. De soort werd in Groot Brittannië ingevoerd met geïmporteerd hout, maar heeft zich daar niet weten te vestigen (Quinlan & Gauld, 1981). Uit België is zij onbekend. In Neder¬ land moet U. albicornis, gezien de enige vangst uit 1939, als een incidenteel geïmpor¬ teerde soort worden beschouwd. Urocerus augur (Klug) De eerste melding van U. fantoma uit Neder¬ land dateert van de drie-en-zestigste Winter¬ vergadering van de Nederlandse Entomolo¬ gische Vereniging die gehouden werd op 16 februari 1929 (Koomneef, 1930). Koomneef deelde mee dat op 25 augustus 1924 zijn tijde¬ lijke buurman, ‘de mulder, aan den Ratum schen grintweg onder Winterswijk’, in zijn zagerij en maalderij een ‘wepse’ had gevan¬ gen. De wesp had tegen het raam gezeten en de molenaar had hem met kunst en vliegwerk in een ‘köpke’ weten te vangen. Gelukkig was de molenaar op de hoogte van de entomologi¬ sche interesses van Koomneef en bedacht zich bijtijds, zodat hij in plaats van zijn ‘klump’ er¬ op te zetten de wesp aan Koomneef over¬ droeg. Koomneef determineerde het exem¬ plaar als Sirex phantoma, een nieuwe soort voor de fauna. Koomneef merkte bij deze vondst op dat het dier vermoedelijk te voor¬ schijn was gekomen uit hout waarmee een paar jaar te voren de maalderij was opgeknapt. Ent. Ber., Amst. 61 (2001) 31 Dit was vooral opmerkelijk omdat in de streek rond Winterswijk bij bouwen en verbouwen bijna altijd hout gebruikt werd dat uit de streek zelf afkomstig was. Om die reden kon worden aangenomen dat de wesp eveneens uit de di¬ recte omgeving kwam. Koomneef noemde het ook nu nog gebruikte kenmerk van de kleur van de achterkant van de kop om S. phantoma (nu Urocerus fantoma) van de bekende S. gi gas (nu Urocerus gigas ) te onderscheiden, zo¬ dat duidelijk is dat hij daadwerkelijk met een andere soort dan U. gigas te maken had. Naar aanleiding van de voordracht van Koomneef merkte de President van de verga¬ dering, J. Th. Oudemans, op dat ook hij in Ne¬ derland gevangen exemplaren van Sirex phan¬ toma bezat (Oudemans, 1930a). Één hiervan kreeg hij van D. L. Uyttenboogaart die het exemplaar jaren daarvoor in een gebouw te Rotterdam had aangetroffen. Het andere exemplaar werd op 11 augustus 1923 door Oudemans zelf gevonden op een La rix stam¬ metje op Schovenhorst onder Putten (Gelder¬ land). Over dit laatste exemplaar publiceerde Oudemans (1930b) een kort artikel. Hierin be¬ schreef hij hoe de vangst van het exemplaar plaatsvond en beweerde hij dat hij ‘dadelijk zag, dat het geen Sirex gigas ’ was. Het exem¬ plaar was zo absoluut gaaf dat Oudemans aan¬ nam dat het te voorschijn was gekomen uit het Larixstammetje waar het op zat. Opmerkelijk was dat de vindplaats midden in het bos lag en dat het enige gebouw dat zich in de nabijheid van de vindplaats bevond Oudemans’ eigen woonhuis was. Oudemans benadrukte dat zijn huis oud was en dat er in vele jaren niets bij¬ gebouwd of vertimmerd werd. Ook stelde Oudemans nog een publicatie over het genus Sirex in het vooruitzicht, en noteerde dat hij ‘wel een honderdtal S7rax-exemplaren bezit, grootendeels op de Veluwe gevangen’. Het is nooit tot de toegezegde publicatie gekomen omdat Oudemans voor de voltooiing van dit werk op 20 februari 1934 overleed. Het door Koomneef (1930) genoemde exemplaar werd in de door mij onderzochte collecties niet teruggevonden. Beide door Oudemans (1930a, b) genoemde exemplaren echter wel: zij stonden onder het etiket Uro¬ cerus fantoma in ZMAN. Het exemplaar van Putten draagt een niet ondertekend determina tie-etiket met de soortnaam Sirex augur, ter¬ wijl beide exemplaren een door G. Baren drecht in 1955 geschreven etiket met de naam Urocerus a. augur hebben. Voorts zijn er in ZMAN nog twee wijfjes die door Barendrecht als U. augur augur werden gedetermineerd. Herdeterminatie van deze exemplaren toonde aan dat de determinaties van Barendrecht cor¬ rect waren. Voor zover nu bekend is, heeft Barendrecht echter nooit over deze zaak ge¬ publiceerd. Dit is mogelijkerwijs de reden waarom Van Ooststroom in zijn lijst van Ne¬ derlandse Symphyta U. fantoma en U. gigas als enige in Nederland voorkomende soor¬ ten opnam, hoewel hij bij het samenstellen van de naamlijst de collectie van ZMAN ver¬ moedelijk wel heeft geraadpleegd. Volgens onder de exemplaren aanwezige etiketten de¬ termineerde C. J. Stroo in 1992 Nederlands materiaal in NNM bestaande uit vier mannetjes en vier wijfjes correct als U. augur. Ook over deze determinaties werd niets gepubliceerd. Uit Nederland zijn mij met zekerheid 6 manne¬ tjes en 9 wijfjes van U. augur bekend: 1 2 , Utrecht, 1937 (WU); 1 3 , Amerongen, 1 1 .viii.1932; 1 3, Heino, 17.vii. 1944; 1 9, Heino, 20.vii.1944; beide uit spar; 1 9, Leiden, 25.vii.1956; 1 9, Ernst, ca. 22. viii.1959; 3 3, Ommen, lO.vii. 1964, leg. H. Ruitenbeek; 1 2, Elspeet, 20. vi. 1977, leg. B. van Aartsen (alles NNM); 1 2, Putten (Gld), Schovenhorst, 1 1 .viii. 1923, leg. J. Th. Oudemans; 1 2, Hilversum, 15.ix. 1936; 1 2, Amsterdam, 29. viii. 1951, leg. S. L. Andersen; 1 $ Leersum, Broekhuizen, 1. viii. 1971, leg. M. P. Peerdeman; 1 2, Rotterdam, leg. D. L. Uyttenboogaart (alles ZMAN). Nederlandse exemplaren van U. fantoma trof ik niet aan in de door mij geraadpleegde col¬ lecties en de veronderstelde aanwezigheid van deze soort in Nederland berust ongetwijfeld op een misverstand. Urocerus fantoma dient van de Nederlandse naamlijst van Symphyta te worden verwijderd. Determinatie De in Europa ooit aangetroffen soorten van Urocerus zijn eenvoudig te determineren met Benson (1943), Berland (1947) en Quinlan & 32 Ent. Ber., Amst. 61 (2001) Gauld (1981). Uwcerus augur en U. fantoma zijn te onderscheiden met behulp van de grote tand op de achterklauw van beide sexen van U. augur (afwezig in U. fantoma ) en de zwar¬ te banden op de tergieten IIIVII en IX op het abdomen van het wijfje van U. augur (alleen tergieten VI en VII zwart gebandeerd bij het wijfje U. fantoma', Benson, 1943; Quinlan & Gauld, 1981). Het uiteinde van de comus van U. augur is beduidend langer en slanker dan dat van U. fantoma (Berland, 1947). Het eer¬ tijds door onder anderen Koomneef en Oude mans gebruikte kenmerk van een al of niet die¬ pe mediane groef aan de achterkant van de kop heeft bewezen een ondeugdelijk determinatie kenmerk te zijn. Verspreiding en biologie In Europa is U. augur is bekend van Albanië, België, Duitsland, Engeland, Finland, Frank¬ rijk, Griekenland, Hongarije (?), Ierland, Ita¬ lië, Oostenrijk, Polen, Roemenië, Spanje, voormalig Tjechoslowakije, en Zwitserland. Daarnaast is de soort gemeld uit Marokko, Libanon, Syrië (?), Turkije, Armenië en Geor¬ gië (Smith, 1978). Volgens Wolf (1967) en Magis (1994) zijn ten hoogste enkele Bel¬ gische exemplaren van U. augur bekend, ter¬ wijl de soort in Groot Brittannië niet gevestigd heet te zijn (Quinlan & Gauld, 1981). Als vliegtijd van U. augur wordt de periode juli-september genoemd (Schwenke, 1982), wat in overeenstemming is met de Neder¬ landse waarnemingen. Urocerus wordt gerekend tot de subfamilie Siricinae. De larven van Siricinae leven voor¬ namelijk in het hout van coniferen, met name in zilverspar (Abies) en spar (Picea) (Benson, 1943; Quinlan & Gauld, 1981; Schwenke, 1982). De larven schijnen een bijzondere sym¬ biotische relatie te hebben met bepaalde fungi. Volwassen wijfjes van Siricidae beschikken over zogenaamde mycangia, abdominale structuren die sporen van fungi bevatten. Tijdens de ovipositie worden behalve eieren ook sporen van de fungi in de boom ingé¬ bracht en vermoed wordt dat de larve zich met het ontwikkelende mycelium voedt. Onder na¬ tuurlijke omstandigheden leven de larven van Siricidae twee tot vier jaar, maar wanneer het hout gekapt wordt en uitdroogt kan de ontwik¬ keling met drie tot vier jaar worden verlengd. Zo kan het gebeuren dat volwassen insecten uit timmerhout of zelfs uit meubels te voor¬ schijn komen (Quinlan & Gauld, 1981). Dankwoord Ik dank Kees van Achterberg (NNM), Willem Hogenes (ZMAN) en Yde Jongema (WU) voor het uitlenen van Uwcerusmateriaal uit de betreffende collecties. Ik ben veel dank verschuldigd aan Herman de Jong (ZMAN) voor het opsporen van de artikelen van Koomneef en Oudemans. Literatuur Benson, R. B., 1943. Studies in Siricidae, especially of Europe and Southern Asia (Hymenoptera: Symphyta). Bulletin of Entomological Research 34: 27-51. Berland, L., 1947. Hyménoptères Tenthredoïdes. Faune de France 47: 1-496. 