Zielgeneeskunde
Deze tegenstelling van twee hoofdsferen zoo wel in den makrokosmos als in den mikrokosmos of «komene scheiding tusschen geest en stof maakt, kent »de Heilige Schrift nietzegt olshausen , Biblisch. Comment. lid. 11. p. 511. — Zij die meenen, dat hierdoor de onsterfelijkheid in gevaar wordt gebragt, herinneren zich slechts de Christelijke leer van het ligchaam als de tempel des Heiligen Geestes, het onbestraffelijk bewaren, ook des ligchaams, maar ook vooral de opstanding des vleesches, enz. het menschelijk organismus (maar ook in het dierlijke) is niet anders dan eene tegenstelling van iets hoogers, edelers, zelfstandigers en enkelvoudigs tegenover iets lagers, onedelers, meer afhankelijks en veelvoudigs. Het ligchamelijke, het physische, vertoont zich hierbij slechts als jzyn; het psychische daarentegen tevens als bewustzijn, dit evenwel alleen met betrekking tot het natuurlijke beginsel. Ook geest is bewustzijn, maar met betrekking tot het geestelijke of het persoonlijke in den striktsten zin en in het bijzonder tot God. Daarom is voor het psychische bewustzijn dat, wat den geest Gods betreft, een non-ens, eene dwaasheid (pag. 41). En zelfs voor den hoogsten trap van ontwikkeling van het zieleleven, voor de rede in eene van den geest afgescheidene beteekenis, zijn alleen de voorwerpen der wereld bevattelijk. Daar het zieleleven evenwel in deze meer bepaalde beteekenis, even als het ligchamelijke, organisch of natuurlijk is, ofschoon beiden in den graad van bewerktuiging verschillen, zoo volgt daaruit, dat ook aan de ziel even als aan al het organische eene stoffelijkheid eigen moet zijn. De verhouding van den dynamischen prikkel is echter voor beiden verschillend (pag. 48). In het ligchamelijke heeft het stoffelijke, in het psychische de dynamische prikkel de overhand. Deze wijze van beschouwing is wel meest met de waarheid overeenkomende, welke verloren gaat, wanneer men zich de ziel in het afgetiokkene voorstelt. Misschien mag men zelfs op dezen grond eenige waarheid toekennen aan het geloof der Ouden en Hedendaagschen , aan eene schaduwachtige en vlugtige wijze van verschijning der ziel; waarmede ook de aanneming vau eeu vlug tig zenuwvocht en hersen-ether instemt. De mikroskopische nasporingen van eiirenberg spreken tot nu toe meer voor dan tegen dit gevoelen (*). Het zenuwstelsel in het algemeen en de hersenen in het bijzonder zijn ontegenzeggelijk als de stoffelijke zijde der psychische sfeer van het organismus te beschouwen. Slechts vooroordeel kan dit miskennen, waartoe gedeeltelijk juist deze omstandigheid schijnt aanleiding te geven, dat het psychische en het physische niet volstrekt van elkander zijn afgescheiden, maar in tegendeel wederkeerig in verband staan en zich onderling, om zoo te spreken, doordringen, zoo dat het hersenen zenuwstelsel zonder zelf geheel ligchamelijk te worden, het ligchamelijke of physische niet uitsluit en omgekeerd; gedeeltelijk ook draagt daartoe bij, dat men geene onderscheiding tusschen ziel en geest, en tusschen dezen en het gemoed maakt. Het duidelijkst physisch of ligchamelijk zijn de uit vleesch of spierzelfstandigheid bestaande weefsels; waaruit weder treffend de juistheid blijkt der bijbelsche spreekwijze, ten opzigte van het vleesch. Het vaatstelsel volgt onmiddellijk hierop, tusschen hetwelk en het zenuwstelsel, maar zelfs ook reeds met betrekking tot het overige ligchamelijke, eene tegenstelling bestaat. Het bloed toch, als de algemeene voedingsstof van het organismus, kan niet als zuiver ligchamelijk worden beschouwd, gelijk (*) POGGEMDORÏÏ'S Awwl. d. Phl/sik. lid. XXVIII, St. 3, 1833. het dan ook de voedingsstof voor het hersen- en zenuwstelsel oplevert, en reeds bij mozes (*) in beteekenisvolle betrekking tot de ziel en het vleesch voorkomt. Vele der voornaamste vliezige uit celweefsel bestaande werktuigen sluiten zich van de eene zijde aan het zuiver ligchamelijke aan, terwijl zij van de andere zijde (als hersenvliezen en zenuwomkleedsels) in naauw verband staan met het psychische. De beenzelfstandigheid kan eer als eene onorganische afscheiding (excreturn) dan als eene ware organische zelfstandigheid beschouwd worden, en staat daarom tot bet psychische en physische in eene meer verwijderde, hoewel gedeeltelijk gewigtigere betrekking. Daarentegen zijn de parenchymateuze borst- en buikingewanden met hun toebehooren, en met inslui ting van het hart, van de vroegste tijden af, en > ook weder onlangs tot het psychische gerekend; waarover later nog nader zal gehandeld worden. Deze wijze van beschouwing van het ligchaam en de ziel of het physische en psychische als de twee tegengestelde polen van het organismus, dat op zijne beurt weder, in deszelfs geheel genomen, in dergelijke verhouding staat tot den geest als het wezen der persoonlijkheid (§ 9), sluit de andere zienswijze niet geheel uit, volgens welke de ziel wordt aangemerkt als het midden houdende tusschen het ligchaam en den geest (pag. 43). Maar dezelve wordt, door hetgene in de beide laatste §§ is aangevoerd, te regt gewezen. Het zieleleven is op zich zelf ook bij den mensch — maar bij het dier geheel — eene hoogere sfeer van het (*) I Moz. IX: 4, 5.- III Mos. XVII: 11, 14. organismus en komt reeds daardoor bij den eereten in zekeren zin tusschen ligchaam en geest te staan. Daarenboven kan en moet het bij den mensch door den geest tot den gronslag der persoonlijkheid Terheven worden. § 11. De ziel en de geest in der zeiver overeenkomst, onderscheid en onderlinge verhouding. Op zich zelf is dus het zieleleven organisch, natuurlijk. Het is zekerlijk wel de meer verhevene sfeer van het organismus, welke ten minste bij den mensch den geest en de persoonlijkheid reeds naderbij komt, en in eene fijnere, meer edele en enkelvoudige stoffelijkheid zich openbaart, maar deze stoffelijkheid is in het zenuwmerg niet te min nog duidelijk door de zintuigen waar te nemen; ook maakt het psychische in deszelfs geheel niet meer dan een deel van het organismus uit. Bij den mensch kan het wel voor een gedeelte tot den grondslag der persoonlijkheid worden verheven, gelijk de geest daarentegen in zekeren zin weder het organismus doordringt; alleen heeft dit onderscheid hierbij plaats, dat do geest tevens de hoogste eenheid in het geheele menschelijke organische leven daarstelt, en op zich zelf persoonlijk zijnde, voornamelijk datgene oplevert, wat het geheel tot persoon verheft, zoo dat met denzelven een geheel nieuw wezen en leven aanvangt, terwijl de fijnste stoffelijkheid, waarin het zieleleven eindigt, slechts de voornaamste schakel uitmaakt, waardoor het organische met den geest in verband staat, welke zelf meer en meer van de stof bevrijd is. Overigens is ook het zieleleven, even als het geestelijke, — bewustzijn. Iedere gewaarwording toch is reeds eene overbrenging van eene uitwendige aandoening naar het inwendige en derhalve een bewust-worden. Het bewustzijn der ziel nogtans heeft slechts aardsche, slechts natuurlijke (niet persoonlijke) voorwerpen, deszelfs eigen organisch zijn daarbij ingesloten, ten doel. Dit bewustzijn is over het algemeen ook slechts gedeeltelijk (b. v. enkele gewaarwordingen , zintuigelijke waarnemingen, verschillende eigenschappen en vermogens van het zieleleven); het is onzeker, en in zich zelf zoowel als tusschen verschillende voorwerpen, aan veel tegenstrijdigheid onderhevig; het hoogste toppunt, waartoe het kan geraken, is zelfbewustzijn, maar alleen met betrekking tot deszelfs eigene organische individualiteit en do verhouding daarvan tot het overige aardsche. Het bewustzijn van den geest daarentegen heeft God ten doel, en is op zich zelf een geheel, eene eenheid, welke met andere geesten en personen overeenstemt, en in het algemeen den hoogsten maatstaf oplevert bij onpartijdige beoordeeling. Deszelfs laagste standpunt wordt daarom reeds zeer juist met den naam van geweten (dat, wat vooral zeker geweten kan worden) bestempeld. Ook van de vrijheid van den geest bezit de ziel een tegenbeeld, maar ook niet meer, in de haar eigene willekeur, welke, allengs uit het blinde instinkt ontwikkeld, op zich zelve beier kan ontbeerd worden, dan het instinkt zelf en de vrijheid. In overeenstemming hiermede kan men het zedelijke (moralisch) , als voornamelijk van het zieleleven uitgaande, en het godsdienstig-zedelijke (■religiös-sittlich), als den geest toebehoorende, onderscheiden. Het zieleleven is verder voor het ligchamelijke in het organismus wel het hoofdbeginsel, dat het ligchaam eigenaardig kenmerkt en beheerscht, maar de hooger ontwikkelde geest staat tot het zieleleven weder in dezelfde verhouding. Eindelijk vertoont zich al het organische, en het psychische hier bij niet in de geringste mate, ten opzigte van andere organische voorwerpen en van het algemeene natuurleven als iets meer of minder vijandigs, iets egoïstisch ; eene omstandigheid , die, eenzijdig opgevat, en met miskenning van het wezenlijk kenmerk van het geestelijke en het persoonlijke op al het levende toegepast, tot de meening voert, dat het geheele aanzijn op niets anders berust, dan op eenen onafgebrokenen en onderlingen strijd van het geschapene. Er bestaat zekerlijk wel iets dergelijks in het organische als zoodanig, en dus ook tusschen het psychische en het psychische op zich zelf genomen: ja, het organische schijnt zelfs, hoe volkomener het wordt tot aan den mensch toe, meer en meer tot een zoodanig egoïsmus bestemd en geregtigd te zijn, in zoo verre vooral als het menschelijke organismus niet zoo zeer eene nabootsing, dan wel, ten minste voor een gedeelte, eene herhaling op hooger standpunt is van de natuur in het groot (*). Maar ook het tegendeel heeft plaats. De menschelijke geest is namelijk Rechts op betrekkelijke wijze, wat God in den striktsten zin en in de volkomenheid is. Hoe hooger nu zijne ontwikkeling gestegen is, des te sterker wordt zijne (*) Lf.tipoldt's Anthrop. dl. 1, pag. 89. bewustheid, dat hij voor zijn eigen waarachtig heil, tot eeno liefdevolle onderwerping aan en zelfverloochening voor God bestemd is, waarvan liefde en vrede en wederkeerigo dienstbetooning tusschen menschelijko personen onafscheidelijk zijn, en waarvan het psychische als organisch beginsel slechts een zwak afschijnsel bezit. Het geestelijke leven van den mensch, gedeeltelijk en middellijk ook zijn zieleleven, en zelfs wat daarmede in verband staat, kan nooit en nergens in deszelfs regelmatigheid voldoende gekend en behandeld worden , wanneer men niet tevens de waarheden , die ons de daadzaken en de leer van het Christendom als de zuiverste Goddelijke openbaring voor oogen stellen, daarbij in aanmerking neemt. § 12. Het gemoed en deszelfs verhouding. Door, gelijk het behoort, onder gemoed voor het naast eenvoudig de bron en de ware werkplaats der zoogenaamde gemoedsbewegingen te verstaan, ontgaat men de dwaling van aan dit woord eene al te uitgebreide beteekenis te geven, volgens welke het eensluidend met ziel en geest, en tot aanduiding van al het niet ligchamelijke gebezigd wordt. Onder gemoedsbewegingen toch verstaat men meer algemeen slechts den toestand van opgewektheid derzelve, en noemt haar dan meer in het bijzonder aandoeningen en hartstogten. Zij komen wel in verband met gewaarwordingen, voorstellingen, gedachten, begeerten, enz., voor, en wel, zoo als gemakkelijk is waar te nemen, nu een» meer als oorzaak, dan weder meer als gevolg; maar zij behooren niet te min oven weinig daarmede ineen gesmolten en verwisseld te worden als met physische of ligchamelijke toestanden, die tot haar in dezelfde verhouding staan. Het onderscheid, dat men algemeen tusschen hoofd en hart maakt, komt hiermede overeen; men heeft tevens steeds moeten erkennen, dat de gemoedsbewegingen voor een gedeelte meer onmiddellijk met het inwendige van den romp in verband staan dan met het hoofd. Reeds vroeger (pag. 44) is aangemerkt, dat zij volgens de gewone spreekwijze van alle tijden met het hart, de borst, het middenrif, de maag, de lever en de nieren werden in verband gebragt. In dien zin spreken hippocrates , plato, aristoteles en galenus van dezelve. Later vindt men op dezelfde wijze bij baco , van üelmont , lecat , lacaze, bordeu, buf- fon, (gedeeltelijk ook) bij riciierand , biciiat en anderen daarvan gewag gemaakt. Onlangs heeft fr. nasse, dit verband op nieuw voorgesteld door aan te toonen, dat de verrigtingen der ziel in geenen deele bij uitsluiting aan het zenuwstelsel of zelfs wel aan de hersenen waren verbonden, maar voor een gedeelte, zoo als namelijk ook de gemoedsbewegingen, van andere weefsels en zelfstandigheden van het organismus afhingen. De daadzaken, die men hierbij tot bewijs aanvoert, zijn: dat aan den eenen kant ziekelijke toestanden van het hart, de lever, de milt, de maag, de longen, het bloed eenen blijkbaren invloed op de stemming des gemoeds hebben, zoodat zij zelfs dikwijls voor een groot gedeelte de aanleidende oorzaken zijn van krankzinnigheid en misdaad, en dat aan den anderen kant de gemoedsbewegingen in eenen hoogen graad voornamelijk hunne werking op clie weefsels uitoefenen (*). In allen gevalle is het deels niet met de dagelijksche ervaring en met de zoo gemakkelijk te bewerkstelligen waarneming van zich zeiven overeen te brengen, deels geschiedkundig onwaar, wanneer men beweert, dat door de scherpzinnigste verstanden van ouden en nieuwen tijd, de hersenen als het eenige werktuig van alle psychische verrigtingen worden erkend, en dat dezelve als zoodanig ook behooren aangemerkt te worden. Tot deze wijze van zien heeft men eerst in den laatsten tijd neiging verkregen. Het gebrek aan eene duidelijke voorstelling van gevoel in het algemeen, en dus ook in het bijzonder van de zoogenaamde gemoedsbewegingen, schijnt onder anderen voornamelijk de aanleiding te zijn, waardoor men zoo onvoorwaardelijk het gemoed aan het hoogere zenuwstelsel verbindt. Dikwijls maakt men geen behoorlijk onderscheid tusschen gevoel en innerlijke gewaarwording, hetgeen reeds biciiat , en wel om dezelfde reden, gelaakt heeft (Recherches phytiolog.). Het hoogere psychische leven namelijk, vertoont twee geheel tegengestelde rigtingen in deszelfs werkzaamheid, die echter door hare afhankelijkheid van de groote (*) Fr. Nasse, ton der psych. Beziehung des Ilerzens in zijn Zeitschr. für psych. Aerzte 1818. II. 1. — Idem, über die psych. Bedeutung des Athmens: ibidem 1820. H. 1, p. 101.—Idem, von der Beziehung der Hauptrichtungen der Seele zu denen des Leibes in zijn Zeitschr. für die Anthrop. 1823. II. 1. 5 hersenen en (le ineensmeUing Tan het geestelijke en het ziele-leven, eindelijk weder in zekere eenheid zich Tereenigen: het kennen, als eene lijdelijke, centripetale, Trouwelijke werking, en het willen , als eene aktrve, centrifugale, mannelijke terugwerking. Het geToel daarentegen 6chijnt het midden tusschen beide tegengestelde rigtingen te houden, hetgeen echter niet belet, dat er geToel plaats heeft, nu eens met meer lijdelijk karakter, dan eens met sterkere terugwerking; terwijl gewaarwording, naar boTenstaande onderscheiding, altoos eene lijdelijke werking is. Deze beide tegengestelde rigtingen der werkzaamheid Tan het zieleleTen hebben meer onmiddellijk betrekking op uitwendige Toorwerpen, het geToel daarentegen, meer middellijk; dit staat het naast en hoofdzakelijk in betrekking met den inwendigen toestand Tan het geToelende Toorwerp, en wel met deszelfs organisch wezen zoowel als met deszelfs persoonlijk. TegenoTer kennen en willen is het geToel, en daarmede ook het gemoed als geToelTermogen, zekerlijk geene zoo TerheTene eigenschap , maar toch iets meer Tolkomens, daar het op zich zelf een geheel daarstelt, terwijl ieder der beide andere slechts eene eenzijdige rigting heeft. Zelfs heeft het geToel op iederen trap Tan ontwikkeling des zieleleTens, als de gemeenschappelijke kiem Tan het kenTermogen en den wil, reeds eeno schrede boTen deze Tooruit, en komt in zijne soort, daar het ook eenen dieperen oorsprong heeft, teTens Terder dan deze in de hunne. Door zijnen meer zelfstandigen en innigen aard komt het nog daarenboTen den geest nader bij, aan welken ook oenheid, maar eeno meer verhevene, in den hoog* sten graad tot kenmerk verstrekt. Het is om deze reden, dat men er zoo veel gevvigt aan hecht, dat iemand »iets ter harte ga» gemoedszaak zij", enz. Daarom ook oefent in het dagelijksche leven het hart meer invloed op het verstand uit, dan omgekeerd plaats vindt. Overigens openbaart zich het gevoel of het gemoed ook oorspronkelijk en op eene onmiddellijke wijze, in zeer verschillende streken van het organismus. Voornamelijk heeft dit plaats in het inwendige van den romp. De oudere onderzoekers , aan wie het zenuwstelsel van dit ligchaamsgedeelte onbekend was, schreven het uit dien hoofde voornamelijk aan de aldaar geplaatste grootere ingewanden, en aan het bloed en de bloedvaten toe. Wij evenwel hebben in die streken een zeer merkwaardig en eigenaardig zenuwstelsel, gewoonlijk nervus gympathicus, het zenuwknoopen.stel.tel, enz., genaamd, leeren kennen. Dit hoofdzakelijk en slechts voor een gedeelte in gemeenschap met de nervus vagus en de ruggemerg-zenuwen, verschaft juist aan de maag en de darmen , de lever en de milt, de nieren en het middenrif, de longen en het hart derzei ver zenuwvlechten. 7 o Daar sedert lang reeds naauwkeurig gebleken is, dat een groot gedeelte van het psychische leven slechts door middel der hersenen, derzelver zenuwen en van het ruggcmergstelsel zich openbaart en tot stand komt (*), vermoedde men ook (*) Lenhossek , Darstell. des menschl. Gemüt/is. 1, 431. — J. Muller , P/iys. 1, 812. — Friedreicii, 1. c. 261 cn volg. 5 * reeds lang, dat even zoo de gemoedsbewegingen hoofdzakelijk door middel van de nervus sympathicus plaats hadden. Dit vermoeden werd versterkt, toen ehrenberGt onlangs ontdekte, dat deze zenuw, behalve cylindrische ook nog eigenaardige ongelijke of varikeuse vezels bezit, die, voornamelijk in hare zenuwknoopen voorhanden, slechts aan haar, de hersenen, het ruggemerg en de drie voornaamste zintuigszenuwen eigenzijn; hetgeen haar dus boven de overigen zenuwen onderscheidt (*). De innige gemeenschap, waarin zich in dit zenuwstelsel de gevoels-, bewegings- en organische zenuwen bevinden, die vooral in de zenuwknoopen geheel in elkander verward en zamengesmolten schijnen (-f-), beantwoordt volkomen zoowel aan den onbestemden aard van het gevoel, als aan de omstandigheid, dat de gemoedsbewegingen op zoo verschillende wijze, van uit het organische en het persoonlijke, het psychische en het physische leven kunnen opgewekt en tot bedaren gebragt worden, en even zoo veelzijdig terugwerken. In overeenstemming hiermede zoude men het zenuwknoopenstelsel ten minste eenigermate als dat gedeelte van het geheele zenuwgestel kunnen beschouwen, waarin de zenuwkracht nog het meest in hare oorspronkelijkheid, in hare nog niet ontwikkelde eenheid (indijferenz) voorhanden is ; terwijl in het ruggemergstelsel deze kracht meer bepaald in gewaarwording en opwekking der beweging is verdeeld, welke laatste nogtans den bo- (*) Muller , 1. c. 583. ("I") IfÜLLIB , l. c. fi.)l Tentoon heeft; tot eindelijk in het hersenslelsel eensdeels deze beide tegengestelde eigenschappen, meer en meer volkomen ontwikkeld worden, zoo echter, dat aldaar do centripetale, lijdelijke werking (het kennen) de bovenhand behoudt, maar ook anderdeels tevens beide tegengestelde rigtingen weder tot de hoogste eenheid worden vereenigd (*). Slechts door eene zoodanige eigenschap verkrijgt de sympathicus de geschiktheid,-om voornamelijk de werkplaats der zoogenaamde levensmagnetische toestanden te zijn, bij welke het organische en het geestelijke , het ligchamelijke en het psychische zoo eigenaardig tegen elkander opwegen. Met dit alles stemt ook overeen, dat men met het sympathische zenuwstelsel, gelijk reeds deze naam te kennen geeft, het algemeen-gevoel ('avvccia&qais) verbindt (-J-). Dit algemeen-gevoel moet voornamelijk beschouwd worden als de verhouding van het gemoed in zijn geheel tot het organische en het ligchamelijke zijn van den mensch. Het geweten levert ons van den anderen kant zijne verhouding tot het geestelijke of persoonlijke leven. Tusschen deze beide in kunnen echter vele trapsgewijze overgangen en tusschen-schakeeringen onderscheiden worden (§). (*) Jessen , Beitrage sur Erkentniss des psyc/iischen Lebctis etc. Schleswig 1831, p. 23. (-{-) Muller , 1. c. 646. ($) 15. v. zinnelijk-aesthetisch gevoel, zelfgevoel, zededelijk-aesthetiseh gevoel; zie het schema der bijzondere psychologie en de daarbij gevoegde aanmerkingen in eene volgende Het sympatische zenuwstelsel staat dus in zrjne niet-ligchamelijke werkzaamheid hoofdzakelijk met het gemoed in Terband, en dat wel meer dan eenig ander gedeelte van het geheele zenuwgestel. De nervus vagus komt Tervolgens in dit opzigt de sympathicus het meest nabij. Ook deze is te gelijk gevoel- en beweging-zenuw, en heeft bovendien door de organische Tezelen, die haar door de sympathicus worden medegedeeld, even als deze onmiddellijk invloed op de bio-chemische werkzaamheden dier deelen, aan welke zij geheel of gedeeltelijk derzelver zenuwvlechten verschaft. Voornamelijk heeft dit bij de stem- en ademhalingswerktuigen , zoo ook bij den slokdarm en de maag plaats. Zelfs staat zij met de sympathicus, behalve de menigvuldige en innige onderlinge verbindingen , ook in zoodanige wederkeerige verhouding , dat bij zekere dieren haar ramus intestinalis in dezelfde evenredigheid sterker ontwikkeld is, naar mate de sympathicus in deszelfs ontwikkeling is achtergebleven, en omgekeerd (*). Het ontbreekt ook niet aan sterke en menigvuldige verschijnselen , welke tot de gemoedsbewegingen behooren, in de deelen, die aan het bestuur van den vagus onderworpen zijn. Over het algemeen echter zyn deze van eenen meer verhevenen en edelen aard, maar tevens ook van een meer krachtig en terugwerkend vermogen, dan die, welke in de buikstreek plaats hebben, hetgeen overigens volkomen aan de verhouding van borst en buik beantwoordt. In nadere betrekking tot de gemoedsbewegingen (*) Mülhr , 1. c. 772 cn volg. slaan ook nog alle zenuwen van gemengde werking, (die niet bij uitsluiting tot gevoel of beweging dienen) ; namelijk de gezamenlijke ruggemergzenuwen, de trigeminus, de glossopharyngeus, de hypoglossus en de facialis, en dat wel voor zoo verre zij overeenkomst met de sympathicus hebben, deels juist door hunne gemengde werking, deels doordien zij eigene zenuwknoopen beziltèn, of ten minste met zoodanige in nadere gemeenschap staan. Ook is het niet te ontkennen, dat verschijnselen die door gemoedsbewegingen veroorzaakt worden, binnen het gebied dezer zenuwen voorkomen. Eindelijk nog schijnen eenige gemoedsaandoeningen , die tot de hoogste sferen van het zieleleven en derhalve tot de hersenen zelve behooren, en onder eene minder bepaald lijdelijke of terugwerkende psychische verrigting plaats hebben, waarbij het erkennen en het willen, als het ware, in een smelten en tegen elkander opwegen, meer bijzonder aan de knoopachtige hersendeelen, b. v. aan de zoogenaamde pons Var o lii, de corpora quadrigemina, de thalamus nervorian opticorum, enz. verschuldigd te zijn. Men moet intusschen deze zenuwen van gemengde werking ten minste evenzeer beschouwen als geleidingstoestellen van en tot de sympathicus bij gevoelsaandoeningen en gemoedsbewegingen, dan als eigene werktuigen voor dezelve. Door middel der hersenen staan zij in betrekking met gemoedsbewegingen uit de sfeer van het hoogere psychische en geestelijke leven, terwijl zij door middel van het ruggemerg met gemoedsbewegin- gen, die, gedeeltelijk nog in dezelfde sfeer behooren, gedeeltelijk meer onder het bereik der bewegingsvverktuigen vooral der spieren vallen, het verband helpen daarstellen. Van eene andere zijde evenwel moet men erkennen, dat ook de overige ingewanden van de romp en derzelver bloedvaten als eene soort van toestel tot geleiding en opwekking in dit opzigt kunnen worden aangemerkt, inzonderheid in betrekking staande met het ligchamelijk-vegetative leven; te meer daar niet alle psychische waarde aan deze deelen ontkend kan worden. Het is in de daad ook niet mogelijk eene volstrekte afscheiding tusschen het physische en het psychische te denken (pag. 39). Reeds in de zelfstandigheid ('jparencliyma) dezer ingewanden, van welke de eigenaardigheid der afgescheidene stoffen van ieder in het bijzonder schijnt af te hangen (*), maar vooral in de geheele bloedmassa vertoont zich iets, dat het midden tusschen het physische en het psychische houdt. Aanwijzingen en toespelingen, die tot dit onderwerp eenige betrekking hebben, en die bij schrijvers van alle tijden teruggevonden worden , mogen daarom geenszins onopgemerkt worden voorbijgegaan, veeleer moet men zoo veel mogelijk dezelve eene juiste toepassing trachten te geven (-}-). Deze ingewanden en het bloed, met het hart (*) Muller , 1. c. pag. 447. — Leltoldt's , Anthropol. 1, 260, 288 en volg- (•{-) Zie pag. 00} later zal dit onderwerp nog meer in het bijzonder worden behandeld. als deszelfs hoofdorgaan in de eerste plaats, zijn nogtans niet als onmiddellijke werktuigen der gemoedsbewegingen te beschouwen. Zij maken, als het ware, de hoofdmagt der physische of ligchamelijke sfeer uit, en staan in dit opzigt met de psychische sfeer, het zenuwstelsel met de hersenen in de eerste plaats, in zekere tegengestelde spanning, waardoor tot gemoedsbewegingen aanleiding wordt gegeven, die juist om deze reden in het midden-rijk van het organismus, namelijk binnen het bereik en het gebied van de sympathicus, moeten plaats hebben. Welligt geschiedt op deze wijze de ware genesis der gemoedsbewegingen, die als eigenaardige toestanden van meer of minder hevige gevoels-opwekking moeten beschouwd worden; terwijl de eigenlijke gevoels-aandoeningen meer als gevolg van den toestand van evenwigt der tegengestelde werkingen in de psychische sfeer zelve zijn aan te merken. Het onderscheid derhalve, dat tusschen gemoed en ziel bestaat, zoude in dier voege kunnen worden bepaald: dat het gemoed slechts eene bijzondere verrigting, eenen werkkring uitmaakt van de ziel, welke behalve deze nog eene andere sfeer aanbiedt, namelijk de verstandelijke, — de vatbaarheid voor kennis. Het gemoed kan dus niet even als de ziel en de geest, als eene hoofdsfeer van den mensch beschouwd worden. Dit wordt nog bevestigd doordien de gemoedsbewegingen voornamelijk aan de sympathicus verbonden zijn. Deze vertoont zich onmiskenbaar van de eene zijde als een eigen deel van het geheele zenuwstelsel, hetwelk eerst in zijn geheel, het stoffelijke werk- tuig der psychische sfeer daarstell; terwijl van d& andere zyde de sympathicus ten opzigte der hereenen tevens als eene merkelijk verschillende en zelfstandige werkkreits voorkomt (*). In alle gevallen nogtans wordt het verband tusschen het organische en het persoonlijke leven van den mensch in het algemeen, en in het byzonder tusschen zijn physisch en psychisch leven het innigste in het gemoed daargesteld. Alle rigtingen van het menschelijk wezen en leven vallen voornamelijk in het gemoed te zamen en doorkruisen cn lossen elkander in hetzelve wederkeerig op. § 13. Het geslachtsleven. De bijzondere eigenschappen van het geslacht moeten noodzakelijk in aanmerking komen, wanneer men het verband, dat tusschen de verschillende hoofddeelen van den mensch bestaat, tracht na te vorschen. Op zich zelf moet het geslachtsleven, ten minste even zeer voor eene eigene sfeer van het menschelijk wezen, als alleen voor een onderdeel van eene der vroeger behandelde hoofdsferen gehouden worden. De sfeer van het geslachtsleven is namelijk minder als eene wijziging van het physische of ligchamelijke, dan wel als eene eigenaardige eenheid van het physische en psychische te beschouwen. Iedere openbaring der geslachtsliefde toont dit reeds aan, en wel hoe (*) Lesiiossek , Physiol. Med. II, 185. — Jessen , 1. c. pag. 21. —J. Muller, 1. c. pag. 781 en volg. regelmatiger dezelve is, des te duidelijker. Dit blijkt verder uit de verrigtingen van het geslachtsleven zelve, de vorming namelijk van op zich zelf staande nieuwe voorwerpen. De stoffelijke werktuigen , die in de sfeer van het organismus, welke aan het geslachtsleven is toegewijd, voorhanden zijn, geven nog bovendien dit genoegzaam te kennen. Bij den mensch en de hoogere diersoorten wordt de sfeer van het geslachtsleven door de eigenaardige bekkenholte gevormd , in en om welke zich een even merkwaardige toestel van werktuigen bevindt als in eenige andere streek van het organismus, b. v. do buik-, borst- en schedelholte. Behalve het meer of minder duidelijk gekenmerkt ligchamelijke, bezit deze geslachtssfeer ook een eigen deel der werktuigen van het algemeene zieleleven, en in het bijzonder van het gemoedsleven (de nervi sacrales van het ruggemerg en de plexus hypogastricus van de sympathicus). Ook zijn al deze werktuigen door het buikvlies van de overige buiksingewanden afgescheiden. Het bekken beslaat, de onderste ledematen als minder belangrijke aanhangsels niet medegerekend, bij den mensch de onderste, bij de dieren do achterste streek des ligchaams. Reeds daardoor is aan het geslachtsleven de laagste trap in edelheid aangewezen. Bij de plant is dit anders; daar toont de grootere evenredigheid der geslachtswerktuigen , zoowel als de bloem en de vrucht, dat het geslachtsleven bij dezelve als de hoogste en belangrijkste verrigting voorkomt. Voor een groot gedeelte evenwel is ook by de dieren dit leven en de daaraan gepaarde uitkomsten, namelijk de voortplanting van hunne eigene soort, de hoogste verrigting. Bij den mensch en gedeeltelijk bij hoogere diersoorten heeft daarentegen, even als inliet stoffelijke het bekken een tegenhanger in het hoofd vindt, het geslachtsleven, eene meer edele tegenstelling in de hoogere aan de hersenen verbondene verrigtingen van het ziele- en geestelijke leven. Even als bij den mensch het bekken en het hoofd do twee voorname polen in het ligchamelijke daarstellen, en daarenboven onderling vele punten van overeenkomst aanbieden, zoo doet ook het aan beide verbondene leven (*), alleen met dit onderscheid , dat de onderlinge tegenstrijdigheid hier veel grooter en van meer belang is, dan de onderlinge overeenkomst. Het geslachtsleven maakt de hoofdmagt uit van het organische of natuurlijke in den mensch, gelijk ook reeds het spraakgebruik in vele opzigten te kennen geeft, zoo b. v. komt het woord natura van nasci, zoo is het woord natuur ook in Nederlandsche volkspraak in gelijke beteekenis met geslachtsverrigting, menstruatie, enz. Even als er echter in het algemeen geene werkelijke afscheiding bestaat tusschen- natuur en geest, organismus en persoonlijkheid, even zoo weinig sluit ook het geslachtsleven het geestelijke leven, of het persoonlijke het natuurlijke volkomen uit. Slechts door deze waarheid te erkennen, kan men zich voorstellen, dat bij de voortteling geheele menschelijke voorwerpen met de kiem voor het geestelijke (*) LüuroLDT's Anthrop. 1, 269 cn volg.—3fllcnvolg. of persoonlijke leven in het aanzijn geroepen kunne» worden. Daaruit blijkt Terder de veelzijdigheid, ja ook de zelfstandigheid van het geslachtsleven; maar tevens wordt het ook daaruit dnidelijk, dat de »natuurlijke" oorspronkelijke mensch in het verdere verloop van zijn leven eene hoogere, geestelijke » overtuiging" en » wedergeboorte" noodig heeft. In het geslachtsleven is , zoo als aan de tegengestelde zijde in het hoofd, het geheele menscheJijke wezen in een punt te zamen gedrongen; daar echter op eene andere wijze als hier; daar op zijn laagste standpunt, hier op zijn hoogste ; daar heeft het natuurlijke of organische en in het bijzonder het ligchamelijke de overhand, hier het psychische, het geestelijke, het persoonlijke. De overeenkomst en tevens de tegengesteldheid van beiden, blijkt ook nog daaruit, dat elk den mensch met iets groots, iets verhevens in betrekking stelt. Het geslachtsleven brengt hem van de organische zijde met het andere geslacht, met de voortplanting , de geest van de persoonlijke zijde met God in betrekking. Het eerste heeft onder het gebied van blinde natuurwetten plaats, het laatste in vrijheid. Het misbruik van het geslachtsleven is daarom bovenal schadelijk voor de vrije godsdienstigzedelijke persoonlijkheid, gelijk zulks ook de dagelijksche ervaring overal en gedurig, in het algemeen zoowel als in het bijzonder, aantoont; vandaar dat de heilige Schrift dit misbruik (de hoererij) bij herhaling verklaart het meest met den geest in strijd te zijn. Het misbruik van het geslachtsleven doet vervolgens voornamelijk het hoogere psychische leven aan, en komt daarom, zoo als later blijken zal, zoo zeer in aanmerking b§ zielziekten. Evenwel de zuiverste tegenstelling tegenover het geslachtsleven blijft nogtans altoos de geest. Deze is de hoogste, gene de laagste eenheid van de geheele menschelijke individualiteit, terwijl tussehen deze beide in eene andere tegenstelling plaats vindt, namelijk van de eene zijde het psychische, dat zich naauwer aan den geest aansluit, van de andere het physische, dat meer betrekking tot het geslachtsleven heeft. Wanneer de geest — iets Goddelijks is, het zieleleven—iets hemelsch , hetligchamelijke—iets aardsch, dan is de geslachtssfeer, eene eigenaardige mikrokosmische onderwereld. Het brandpunt, dat in het midden ligt, met allen in betrekking staat en allen met elkander in overeenstemming brengt, is — het gemoed. De tegengesteldheid van het geslachtsleven en de vrije geestelijke persoonlijkheid wordt inzonderheid nog door deze omstandigheid nader bevestigd , dat de schaamte zoo innig aan het eerste is verbonden, zoo zelfs, dat in vele talen de geslachtsdeelen door het woord scliaamdeelen worden uitgedrukt. § 14. Over de verhouding der zielkunde tot de zielgeneeskunde, henevens een planmatig overzigt der verrigtingen (vermogens) van het zieleleven. De kennis der psychologie of zielkunde is voor de geneeskunde in het algemeen, maar in het bijzonder voor de zielgeneeskunde, niet minder noodzakelijk, dan die der natuurkunde van den mensch. Daar de psychologie evenwel over het geheel niet zoo grondig beoefend, noch zoo algemeen bekend is als de physiologie , zal een planmatig overzigt over de onderwerpen der zielkunde hier niet overtollig zyn. Voor het overige staat het in verband met het verlangen, om de psychologie tot grondslag te stellen der psychiatrie en de physiologie tot grondslag der pathologie en therapie der overige ziekten, een verlangen dat tegenwoordig zich luider en luider doet hooren» Men kan en moet zekerlijk van de meer bijzondere physiologie en psychologie uitgaande, de enkele betrekkingen en verhoudingen van het menschelijlt zijn en leven onafgebroken nagaan, en vervolgen tot daar, waar zij van den regel afwijkende in het onregelmatige vervallen; door hierbij te gelijker tijd de oorzaken daarvan op te sporen tot de aetiologische en pathogenetische afdeelingen der pathologie overgaan , en door de diaetetica met dit alles te vcreenigen, ook eenen overgang tot de therapie daarstellen. Maar het is eene dwaling, welke men niet altoos genoegzaam vermeden heeft, wanneer men van enkele, op zich zelf staande onderwerpen der bijzondere (specielle) physiologie en psychologie terstond tot op zich zelf staande pathologische en therapeutische beschouwingen van zamengestelde ziekte-gevallen wil overgaan (*). Door de boven opgegevene wijze van onderzoek kan men slechts tot enkele onderdeden van zamengestelde ziektevormen opklimmen en (*) Dit geldt namelijk ook van bot door iieimiotii vervaardigd nosologisch stelsel. niet dan moeijelijkheid, duisterheid en verwarring bij de erkenning en behandeling derzelve ondervinden. De mensch toch kan over het algemeen eerst naar behooren gekend en behandeld worden door middel der menschkunde, waarin de natuurkunde , de zielkunde, de geestkunde (pneumatologie) en wat verder daartoe behoort, even zoo innig en wederkeerig met elkander vereenigd en vermengd zijn, als in den mensch zelf zijn lig— chaam, zijne ziel, zijn geest enz., elkander onderling doordringen. Even zoo is het ook gelegen met iederen zamengestelden ziektevorm, waarin ieder deel, iedere sfeer van den mensch , trouwens op verschillende wijze en in verschillende evenredigheid, deel neemt en medelijdt. Men gevoelt daarom behoefte, naast eene meer byzondere physiologie, psychologie enz., aan eene al deze onderdeelen omvattende menschkunde, welke in verband staat met de algemeene pathologie en therapie met insluiting van de zoo verwaarloosde diaetetica. Aan deze behoefte heeft Dr. j. m. leupoldt door zijne in 1334 uitgegevene anthropologie trachten te voldoen. Het daaruit overgenomen schema der bijzondere psychologie (*) is ongeveer het volgende : (*) Leupoldt's Anthrop. II> 126 en volg. Godsdienstig-aeslhetisch gevoel (*) Theoretische rede (2) Praktische rede (3) Zedelijk-aesthetisch gevoel (4) 1'hantasie (5) Hooger of zedelijk be¬ geervermogen (6) Verstand (7) Zelfgevoel (9) Willekeur (8) Verbeeldingskracht (IO) Zinnelijk of lager begeervermogen (11) Zinnelijk-aesthetisch gevoel (ia) Uitwendige zintuigen Natuurdriften (I4) (gewaarwordingen) ('«) Algemeen-gevoel de inhoud van deze geheele middenreeks, met derzelver gevoels - toestanden , die tot aandoeningen en hartstogten gewijzigd worden, vormt het Gemoed met de gemoedsbewegingen van Genoegen, vreugde, sym- Misnoegen (smart) , pathie en liefde, treurigheid, antipathie en haat, als ook de uit beiden zamengestelde (*s). : (1) Hier vindt reeds eeiie meer innige aanraking tusschen liet zieleleven (gemoed) en den geest plaats. Zie ieuïoiot's Anthropol. II, pag. 116 en volg. (2) Het vermogen van zich gedachten te scheppen, een vermogen, dat den mensch in zijn geheel, naar ligchaam, ziel en geest te zamen genomen, eigen is. Zie het aangehaalde werk II, pag. 106 en volg. — Wat de heteekenis van het woord rede betreft, daarover heerscht groote verwarring, grootendeels veroorzaakt, door dat men geen onderscheid tusschen ziel en geest maakt. (3) Het willen na en volgens bepaalde gedachte. Zie leepoldt's, 1. c. II, pag. 115, en volg. (4) Idem, ibidem pag. 97. (5) Hare objectieve werkzaamheid , — het verzinnelijken der gedachten, het vormen der gedachten tot beelden, tot denkbeelden voor het denkvermogen des verstands. Hiermede komt overigens ook hare meer subjectieve werkzaamheid overeen, waarbij do denkbeelden onwezenlijke en verdichte onderwerpen ten doel hebben. Ibidem pag 99. (6) Het willen van zedelijke en geregtelijke orde-bedeeling volgens regt en pligt, verdienste en schuldigheid, enz. Ibid. pag. 98. ■—■ Hierbij wordt onderscheid gemaakt tusschen » zedelijk," (moralisch) en » gods» dienstig-zedelijk," (religiös-sittlich) , als den geest en het rijk der genade toebehoorende, waarin ten minste niet alles louter naar regt en verdienste plaats heeft. (7) Denkverraogen, denken (cogitare, coagitare), namelijk aaneenschakeling en zamenstelling van dat, wat rede en phantasie van den eenen kant, en de uitwendige zintuigen en de verbeeldingskracht van den anderen kant opleveren. Ibid. pag. 90 en volg. (8) Overeenstemming van instinktmatige zinnelijke be- geerten cn het zedelijke willen (naar pligt, voorschriften enz.). (9) Het zelfgevoel van den geheclen, nu eens meer zinnelijken, dan eens meer zedelijken mensch. (10) Deels objectief, de afzonderlijke zintuigelijke waarnemingen tot .een geheel verecnigende, deels subjectief, zoodanige geheele voorstellingen verdichtende. Zie ieepoldt's Anthropol. II, pag. 71 en volg. (11) Ibidem pag. 68 en volg. (12) Ibidem pag. 66 en volg. (13) Ibidem pag. 40. (14) Aandrift tot voeding, ontwikkeling, zelf behoud, voortplanting en omzwerving , kunstdrift enz., 1. c. pag. 35 en volg. (15) Zie ledpoldt's Anthrop. II, pag. 155 en volg.— Ideler : Grundriss der Seelenheilkunde I, pag. 391 en volg. Het geheugen en de herinnering moeten niet als twee bijzondere verrigtingen van het zieleleven, die met bovengenoemde vermogens gelijkstaan, beschouwd worden, maar als twee tegengestelde rigtingen van eene eigenschap, welke aan het zieleleven in deszelfs geheel toebehoort. Zij kunnen met de beide tegengestelde rigtingen van de ligchamelijke stofverwisseling, voeding en afscheiding, vergeleken worden, die eveneens, hoewel ook in verschillende verhouding, in alle deelen van het organismus worden aangetroffen, hoeverre overigens derzelver verrigtingen mogen uiteen loopen (*). (*) Zie ledpoldt's Anthrop. II, pag. 119 cn volg. 6 * § 15. Het zelfbewustzijn, en deszelfs verhouding tot den gezonden en ziekelijken toestand van het zieleleven. Zielziekten der dieren. Het zelfbewustzijn in de uitgestrekste beteekenis van het woord, is de zich zelve bewuste eenheid, eensdeels van het geheele psychische leven des menschen in al deszelfs zoo even genoemde verrigtingen of vermogens , als ook middellijk, en voor een gedeelte, in het bijzonder door het zoogenaamde algemeen-gevoel, van het physische leven — en anderdeels van zijn geestelijk wezen. In het »ik" drukt de mensch zelf deze eenheid uit. Daar hij evenwel niet louter op zich zeiven, maar ook in (des bewuste of onbewuste) betrekking tot God, de natuur en zijne evenmenschen staat, zoo omvat dit zelfbewustzijn of het ik tevens deze verschillende betrekkingen van het menschelijk wezen, voor zoo ver als dit zich daarvan bewust is. Diensvolgens kan men in het algemeen het geheele zelfbewustzijn, in een zelfbewustzijn in engere beteekenis, een bewustzijn met betrekking tot de wereld en een bewustzijn met betrekking tot God onderscheiden, van welke echter geen het ander ten volle uitsluit. In allen gevalle.kan men, naar de tweeledigheid van het zelfbewustzijn of het ik in den ruimsten omvang van het woord, in zekeren zin een psychisch en een geestelijk zelfbewustzijn onderscheiden, van welke het dier slechts het eerste bezit; en zelfs dit moet in vergelijking met den mensch nog maar als een afschgnsel daarvan, en meer als zelfgevoel worden aangemerkt. Ook bij den mensch ontstaat het zelfbewustzijn eerst een' zekeren tijd lang na de ge-! boorte, en wel over het algemeen eerst dan, wanneer het menschelijk wezen zich zelf »ik" noemt. To voren heeft zeker reeds eenige psychische en geestelijke ontwikkeling, en ook spreken plaats, maar het menschelijk wezen stelt zich dan nog altijd voor als een derde persoon, en spreekt van zich zelf als van vreemde dingen en personen. Voor den mensch , die tot op zekeren graad ontwikkeld is, is slechts de innige eenheid en de harmonische verhouding van het geestelijke en het psychische zelfbewustzijn, het eigenlijke zelfbewustzijn en het bewustzijn met betrekking tot God en de wereld, waarlijk regelmatig. Nogtans is het zelfbewustzijn of de ik-heid later vatbaar niet alleen voor eene meer volledige ontwikkeling en grooteren omvang, maar ook voor meerdere helderheid en bepaaldheid. Deze verdere ontwikkeling is zelfs noodzakelijk. De omvang, helderheid, bepaaldheid en juistheid van het zelfbewustzijn zijn buitendien te allen tijde en ook nog binnen de grenzen van het regelmatige leven vatbaar voor eene tijdelijke en trapsgewijze vermeerdering of vermindering; ja worden soms geheel onbemerkbaar. Het laatste heeft in den slaap plaats. Eene grootere of kleinere vermindering dezer eigenschappen vertoont zich in den droom. Zoowel deze vermeerdering als vermindering komen onder verschillende omstandigheden voor, die nu eens meer het organische of natuurlijke, het physische of het psychische, dan eens meer het geestelijke of het eigenlijk persoonlijke leven onmiddellijk betreffen. Even zoo heeft ook nog binnen de grenzen van het regelmatige leven een, met betrekking tot de gewone verhouding, meer of minder belangrijk overwigt van het psychische over het geestelijke zelfbewustzijn plaats en omgekeerd. Het eerste is maar al te dikwijls het geval; terwijl toch eigenlijk zeker overwigt van het geestelijke zelfbewustzijn over het psychische voor den mensch in het algemeen eerst volgens den regel is. Gene, zelf geheel op God en Gods woord gerigt, en door God en Zijn woord geleid, moet eigenlijk aan het psychische zelfbewustzijn deszolfs ware stelling en ï'igting geven voor deszelfs verrigtingen, en het geschikt maken, om aan de persoonlijkheid deel te nemen. Door het geestelijk bewustzijn moet derhalve het psychische hooger en edeler gestemd, en aldus eerst volkomen tot menschelijk zieleleven verheven worden. In dezelfde evenredigheid, waarin dezo verhouding ontbreekt, mist ook het zieleleven van den mensch zijn menschelijk kenmerk en vervalt juist daardoor van uit het regelmatige in het onregelmatige. Het dierlijke zieleleven daarentegen bestaat zonder eigen geest en dus ook zonder deszelfs invloed, en kan desniettemin in zijne soort regelmatig zijn. Eenigermate kan ook de mensch in hetzelfde geval komen, ja is «van natuur" (als »natuurlijk" — psychisch mensch, pag. 40) in zekeren zin (p. 77) in zoodanigen toestand. Dezelve is, wel is waar, voor hem niet zoo naar den regel, als dit bij het dier het geval is; maar hij blijft dan zelfs nog den rang van het hoogste dier behouden, en wel zoo, dat hij als zoodanig op dien trap blijft staan, of daarop terug valt. Wanneer hij evenwel in dien toestand slechts nog zekere kracht en levendigheid van zijn ziele- leven, en over het geheel zekere eenheid en harmonie der hoofdeigenschappen van zijn psychisch zelfbewustzijn, namelijk van zijn zelfbewustzijn in engere beteekenis, en van zijn zelfbewustzijn met betrekking tot de wereld en eenige veidere op zich zelve staande betrekkingen van zijn zieleleven, behoudt, zoo blijft hij ten minste als het hoogste dier betrekkelijk naar den regel. Alleen breidt zich dan gemakkelijk het psychisch zelfbewustzijn, dat reeds op zich zelf zoo egoistisch is en naar den boventoon haakt (pag. 62) , overmatig uit, om de plaats van het geestelijke in te nemen. De juiste leiding en het zuivere rigtsnoer met den geest missende, tobt het zich dikwijls af, en ontstemt en verderft zich, zonder vrede te vinden, of wel, het bedriegt zich zelf door ijdele en noodlottige hersenschimmen in de plaats van het eenige en ware doel te stellen. De ondergeschiktheid aan den geest en daardoor volkomene onderwerping aan God en diepe ootmoedigheid voor Zijne oppermagt missende, vervalt het ligt tot hoogmoed , die, onder medewer*king van andere oorzaken, namelijk ook met betrekking tot het ziek worden der ziel, dikwijls »voor den val komtterwijl bet van den anderen kant des te meer in kracht en leven afneemt, naar mate het den hooger slemmenden invloed van den geest ontbeert. Het zieleleven wykt echter volkomen en kennelijk van den regel af, zoodra in hetzelve eenzijdigheid , onevenredigheid, ontstemming en tegenstrijdigheid een zeker peil te boven gaan, of wel, zoodra er eene omkcering plaats vindt in de verhouding zijner lagere en hoogere eigenschappen In geringere mate heeft dit plaats, wanneer, b. v. het bewustzijn met betrekking tot de wereld over het eigenlijke zelfbewustzijn in eenen zekeren graad de bovenhand heeft, of omgekeerd; onder welke toestanden, ten minste gedeeltelijk, de verstrooidheid en verdieptheid of afgetrokkenheid van gedachten begrepen moet worden. In hoogere mate bestaat deze onregelmatigheid van het zieleleven, wanneer eene subjectieve werkzaamheid der uitwendige zintuigen, verbeeldingskracht en phantasie, zoo overwegend is, dat de mensch do daardoor voortgebragte valsche voorstellingen voor werkelijkheid houdt, en deze geheel voorbij ziet of verkeerd waarneemt en beoordeelt. Of wanneer eene op zich zelve staande voorstelling, eene bijzondere gedachte, eene afzonderlijke inspanning, een enkel gevoel, of een te zamentreffen van eenigen derzelve, door deze of gene aanleiding een volstrekt overwigt verkrijgt, en 6chier een tweede zelf, een bij-ik wordt, enz. Iets dergelijks heeft ook in den droom plaats, trouwens is dit een regelmatige toestand voor denzelven ; verder, meer voorbijgaande, in den roes, in koortsijlen, ten gevolge van zekere vergiftigingen, enz.; waar echter zoodanige toestand meer aanhoudend voorkomt, buiten eigenlijk droomen of zonder roes, koorts of vergiftiging, daar is de ziel krank, en is deze ziekte nu eens van eenen meer positieven dan eens van eenen meer negatieven aard. 