Wijsheid en schoonheid uit Indië
Ik voel de vage charme van die vreemde
vrouwen uit verre landen, de streeling van dat kinderlijke, graciele,
dat donkere zonde omlijnt; o neen, nu heengaan maar, den valschen,
schoonen schijn ontwijken. „Ricksha! ricksha!”

Als uit den grond verrijzen ze, uit hoeken en gaten, met ratelend gerol,
omringen mij in nauwen kring, dat ik niet verder kan.--Een luid
chineesch bevel, een paar verwenschingen, een dreigend zwaaien met mijn
stok, en ik zit weer als een machthebber in het broze wagentje, de gele
koelie zweetend voor mij in draf. Waar zal ik nu heengaan? Het Parsee
theather, waar ze een sprookje spelen, van Alladin en de Wonderlamp, uit
de Duizend en Één Nacht, de Stamboel-komedie, of de Wajang Tjina? Neen,
eerst de echt chineesche wijken nog eens zien, de Sago-Street en
Banda-Street en Tringannu-Street, waar de theehuizen zijn en de
chineesche societeiten met bloemen-waranden vol vrouwen in zijde en
muziek. Dat is heel aan de andere zijde van de stad, aan ’t andere einde
van de North-Bridge Road, in mijn herinnering. En weêr gaat het
duizelend den breeden, rooden weg door, langs de kobalt-blauwe winkels
met rood en goud, waar de bronzen oosterlingen staan als beelden. Weêr
wiemelende, woelende menschen, weêr lichtende wagentjes die slingeren en
krioelen, en donkere bruggen over, waar rivieren zijn met gansche
sampan-dorpen, voort, voort, in razende vaart, langs een grandiozen,
ouden hindoe-tempel, die als een donker geheimenis oprijst van den
grond, langs een lichte, witte moskee, blank tusschen blauwe gebouwen,
met zijstraten in plotseling perspectief, waar groote vuren walmen van
warongs, voort, altijd voort, tot mijn ricksha eindelijk stilstaat in
een lange file van wagentjes, en opeens niet verder kan. Een hel van roode duivels, jagend door elkaar, een paradijs van
bloem-waranden boven, van lustpaleizen, hangende tuinen, klingelend van
muziek, ik sta in de chineesche wijken van pleizier, waar alles kleur is
en klank en hoog-ruischend leven. Nu stap ik uit en wandel verder, ik,
enkele Europeaan tusschen heel een volk van Aziaten. Ik ben in
Tringannu-Street, in Singapore, neen, dat kàn niet, ik ben in ’t hartje
van China, in Canton, in Shanghai misschien, want niets is hier nu
Engelsch meer, alles is Chineesch, de huizen, de menschen, de dingen. Dit is het wriemelende, krioelende China, de wemelende mierenhoop van
menschen, van bruine, gele, roode zweetmenschen, die loopen langs lange
rijen opgehoopt eten, langs tafels vol visch en vleesch en lillende
ingewanden, vol vruchten rood en geel en groen, vol eenden, kippen,
ganzen, opgepropt en opgestapeld, voor het vretende, hongerige,
dorstige, beestige grauw. De huizen, die geen eet-winkels zijn, zijn
huizen van lust, waar in goud-licht van helle lampions en lantaarns,
voor altaren met gouden goden en zilveren kandelaars, de jonge
Canton-vrouwen zitten, de gele gezichten beschilderd met rood, de roode
bloemen in ’t zwarte haar, in lokkende geheimenis van veile liefde. Wáár
ik ga loop ik langs eten, walmt stank van vet en olie naar mij op, het
vette, druipende eten ligt in schalen, in kommen, met wat?.... verdachte, ongeloofelijke gerechten, van wormen, van slakken misschien,
van inktvisschen en krabben. En overal langs die dampende, walmende
warongs hangen roode tabletten, waar ’t goud van afschettert als
trompetten in een orchest. De vrouwen-huizen, waar de rijk besneden
deuren van openstaan, zijn paleizen van licht. De groote, schitterende
tsh’aks[20] hangen van de muren, in superbe mengeling van kleur,
Kwan-Yin in majestueuze pose zit op den lotus-troon, of Kouan-Ti, de
grimmige God van den Oorlog, in rood scharlaken met goud, heft hoog den
vinnigen lans. Op het huisaltaar staan wit-porseleinen en gulden-bronzen
goden, en glimmen tinnen en zilveren kandelaars, en stijgt de blauwe
wierook uit blinkende koperen wierookvaten. De kleurige Cantoneesche
lantaarns hangen neer, met transparant glas, waar rood en blauw
porselein relief op is gelegd, met statige figuren van vogels en
bloemen. Alles glanst en blinkt en straalt daarbinnen in wondere
richesse van pracht. En in dien schoonen, gouden lichtschijn zitten op
ebben, parelmoer-ingelegde stoelen de bleeke, teêre Canton-meisjes, met
roode bloemen in ’t van reukoliën glimmende haar; de gele gezichtjes met
blozend rouge beschilderd, als poppen van porselein op vaas of waaier. De gansche straat langs staan die huizen, rij aan rij, die schitteren
van kleur en licht, waar honderden en honderden vrouwen zitten te
wachten den gast, die komen zal met dollars in de hand. En arme,
zweetende duivels van koelies, die nauwelijks genoeg verdienen met
beestig zwoegen om niet te sterven van honger en dorst, zij staan van de
straat af te staren met open mond en vlammende oogen naar die vrouwen in
’t gouden licht, die voor hen opschijnen als dewa’s[21] uit het
paradijs.... [20] Chineesche rolprenten. [21] Engelen. De huizen zijn hier hoog, met vele verdiepingen, en in ’t hoogste hooge
schittert rijke illuminatie op waranden en terrassen, waar de theehuizen
zijn. De muren daarboven zijn van een licht tintelend groen, of van
mystiek donker blauw, de ramen zijn rijk besneden met decoratief van
bloemen en figuren, weelderig opgelegd met oud goud, dat donker-rossig
vlamt. De kleuren blinken daarboven, het goud glanst en fonkelt vol rood
geheim, en een vreemd-wellustige muziek daalt uit die hangende tuinen
neder, waar palmen en wuivende reuzen-varens staan, muziek van
wreed-weenende, hooge violen, van kittelig tokkelende gitaren, van
tinkelende harpen en luiten. Snerpend en gillend snijdt die muziek daar
hoog door de lucht, in razend, zenuwachtig tempo, het lijken klanken van
tot vlijmenden pijn opgestriemden wellust, ’t is muziek als van gillen
en kreten, die lachen zijn en schreien te gelijk.... Daar onder ratelen ricksha’s rusteloos voort, daar onder zwermen de
kaneelgele, de roode, de bruine Chineezen gonzend en schreeuwend door
elkaar over den rossigen, als van bloed gedrenkten zandgrond, langs de
warongs en stalletjes vol dampend, stinkend eten, langs de
goud-doorgloeide huizen vol vrouwen. Een kwade reuk als van beesten gaat
door de straat, een damp stijgt op uit de zweetende lichamen der
dravende koelies, als van paarden, en in een atmosfeer van wellust en
vleesch en bedorven eten voel ik mij even wee-duizelig worden, of ik
straks zal vallen. Deze chineesche straten-wijk is een verschrikking,
een benauwing van verrotting en vuil, maar óók een apothéoze, een
paradijs van kleur en goud en pracht. Het Leven gaat hier dampend en
walmend en goudelend en stralend over de roode, bloedige aarde. Zóó loop
ik van de eene straat in de andere, en overal liggen de lillende stukken
vleesch, de rookende darmen, de stinkende inktvisschen langs mij in de
warongs, ik zie vruchten, vurig en heet als grimmige beesten met
prikkels en stekels, vruchten als goud en vuur en bloed, alles lijkt
hier te fonkelen en te branden van hitte en hartstocht en opgegaarde
zon, en rusteloos jagen de ratelende ricksha’s mij voorbij, en vreemd
komen telkens nieuwe, bruin-gele, glimmende chineezen-gezichten voor
mijn oogen loenschen, wijl van boven de muziek uit theehuizen en
lustwaranden neêrzwiept en tingelt als een gouden en zilveren regen,
onverbiddelijk, striemend, kittelend, met snerpende gillen van violen en
tokkelende tinkeling van luiten.--De kleuren laaien voor mijn oogen,
mijn ooren tintelen van felle muziek, de walmen en dampen slaan mij
tegen, alles brandt en vlamt en bloedt om mij heen, en ’t is of een
duizeling mij voort wil tuimelen, met die razende, ratelende warreling
mee; ik voel den lust om óók te gillen, te schreeuwen als een dolle, en
als een razende voort te rennen, met die kletterende ricksha’s mee, al
dat vuur en dat goud tegemoet dat vóór mij laaiert en loeit, zóó als een
razend paard rent den vlammendood te gemoet. Ik voel mijn slapen kloppen, en een benauwing knijpt mij in de keel. Neen, dit leven is te ontzettend voor mij, dit kan ik niet dragen, ik,
zoo heel alleen, met mijn zachte ziel in dat daverende, donderende
leven. En al die vreemde gezichten om mij heen, al die gele, roode
gelaten, met scheeve, loenschende oogen, wat willen ze van mij, wat
loeren ze mij aan?.... Ha! gelukkig! Een ricksha met Europeanen, daar ginds, het is dan tóch
waar dat er een verwantschap is van rassen, want ik voel hen als iets
vertrouwds, die blanke menschen in al dat gele! Hallo! Hallo! ’t zijn,
bij God, bekenden, ’t zijn Hollanders, van de Paketvaart, één van de
„Zeeduif” uit Riouw. Hallo! jongens! waar moet dat naar toe? En samen staan we, een hecht verbond van blanken, in ’t gele gewoel. Zij
hebben hun ricksha weggestuurd nu ze mij zagen, en samen wandelden wij
op. Nu voelt het veiliger aan en verwanter. Waar willen zij heen? Naar dat theehuis daar boven, waar die muziek van
neêrklinkt. O jé! Dat zal héél moeilijk gaan. Ze hebben ’t al
geprobeerd, zeggen ze, in verscheiden van die huizen, maar overal werd
hun de toegang geweigerd. Maar.... wie weet?.... met chineesch kan je
overal terecht. Zoodra je chineesch kent kom je in ’t vertrouwen en
laten ze je in. Ik zal eens vooruit gaan, alleen. Een sombere trap ga ik op, en nog een,
en nog een. ’t Is duister hier, maar ik loop den kant op, waar muziek
vandaan komt. Dáár staat een vette, logge chinees vóór me, en spert mij
den weg. „No can do Sir! no can do! this belong chinamen only Sir! This belong
old chinamen private Club!”

Ah zoo! ’t Schijnt hier een societeit te zijn van rijke chineezen. Maar ik antwoord hem in zijn eigen, zingende taal, ik zeg hem, dat ik
óók zoo’n halve chinees ben, heusch, dat ik twee jaar in zijn land heb
gewoond, dat ik enkel kom om te kijken met een paar vrienden, dat ik
heusch geen dronken zeeman ben, die vechten zal en ruw doen tegen de
meisjes, dat ik o zoo goed weet wat „Lé”[22] is, en ik heel ordentelijk
weer weg zal gaan, als ik even heb mogen kijken. Die hooge zang-taal,
die een sleutel is in héél China, en een paar dollars, doen het wonder. Nu, goed, wij mogen even kijken, als wij dadelijk weer weggaan, en de
sing-song meisjes niet grof behandelen. [22] Decorum. Ik roep mijn kennissen, die beneden aan de deur staan te wachten. Zij
stommelen tastend de donkere trap op, dán gaan we een gang door, en zien
een deur open staan. En nú is het mij opeens weer vertrouwd,
chineesch-vertrouwd, met chineesche luchtjes en chineesche kleuren en
chineesche stemmen. Een heel klein kamertje is ’t maar, wat ik van
buiten een zaal dacht, met stijlvolle stoelen langs de wanden, fijn
besneden, ivoor-ingelegd, en veel schittering van rood en goud aan de
wanden, met een weelde van oostersche vruchten op rood gelakte tafel. Nu
zijn we in zoo’n paviljoen, dat we hoog zagen blinken, van beneden op de
straat. Als groote, lichte bloemen hangen lampions van de zoldering. Op
stoelen gehurkt zitten chineesche muzikanten, en een snijdende viool
krast de scherpe, doordringende geluiden, die aandoen met een pijn als
van tot razernij overspannen wellust. Ik ken geen muziek, die doller
maakt dan die chineesche. Als wij binnenkomen, zweven kleine, fijn
gekleede kinderen ons tegemoet, met ruisching van zijde en ritseling van
armbanden en ringen. Hun kaneelgele gezichtjes zijn teêr beschilderd met
rood en wit en rose, hun prachtige zwarte haar blinkt van geurige oliën,
en een band van goud en blauwe ijsvogelveeren gaat om hun voorhoofd
heen. Ze lijken op de frêle kleurschepseltjes op waaiers en vazen zoo
broos en poppig, en heel klein is ’t warme, bruine kinderhandje, dat vat
mijn groote, bruine hand. De toch reeds zoo kleine japansche mousmés van
daareven, gevuld en rijp als ze waren, zijn hier nog moeders bij, want
die vreemde Chineezinnetjes zijn kinderen van negen, tien jaar
hoogstens, ouder niet, en zóó teer, dat ik bang zou zijn hun pijn te
doen door éven aanraking maar. Die heel kleine kindmeisjes brengen nu
thee van lotuspitten in porseleinen kopjes, en kijken ons verwonderd
aan, en vinden ons zeker foei leelijk en komiek, ons, groote, ruwe,
blanke barbaren, en lachen het schaterend uit, met hooge geluidjes. Er
zijn koekjes bij de thee, en vage lekkernijen, groen en geel, van helle
kleur. Ik weet niet goed wat ik doen moet nu. Gaan zitten maar, een
sigaar opsteken en kijken, wachtend de dingen die komen zullen. Even wat
chineesch praten, waarop de kinderen, uitgierend lachen, hoog fausset. De kleine chineezinnetjes beginnen nu te zingen, vreemde--voor mij niet
meer vreemde--chineesche wijsjes, bij het snijdende snerpen van de
violen, het klagen van een mineure klarinet, het tokkelen van gitaren. Ze hebben een dolle pret over ons, schieten telkens in lach, proestend,
om dan weer óp te neuriën hun liedje. Ik raad haar kinderlichaampjes
heêl broos en teer in de wijde jakken, de wijde broeken, en kán ’t niet
gelooven, dat dit nu sing-song-girls zijn, waar oude gedegenereerde
Chineezen mede spelen een vuil, wellustig spel. Het lijken
speelgoed-poppen, maar ’t zijn wel heuschelijk levende kind-meisjes van
verfijnde prostitutie, waar dikke, logge, chineesche roués wellust mêe
doen. De lonkjes en lachjes die ze over hun zacht-gele gezichtjes doen
gaan, met kuiltjes in de wangen, en een prikkelende schittering in het
oog, zijn als van perverse kinderen, die de zonde lekker-geniepig vinden
en ongeoorloofd-geheim. Een vage, weeë walging bevangt mij er van. Mijn
kennissen voelen ’t niet, vinden het dol gezellig, schreeuwen er obscene
aardigheden over uit, en vragen om whiskey-soda, versmadend de geurige
thee. In ’t gedempte, zacht broeiende licht van de lampions glanzen de
kleuren van roode en blauwe en gele en lila kleederen der meisjes met
grooter innigheid dan overdag, en in de kamer, waar rood en goud blinkt
van platen en inscripties, hangt een gulden-schemer als in een kleinen
tempel, zoo vaag en mystiek. Van de straat klinkt door het open venster
het rusteloos ratelen der ricksha’s, het schreeuwen der venters, het
brommend geroezemoes van oostersche menschen-massa’s. Geuren van warm
eten en van vruchten komen bij vlagen naar binnen.--Het is een loome
benauwing van wriemelend, geurend, zweetend oostersch leven,
doordringend als de scherpe broeiïng in een wilde beesten-menagerie,
grof zinnelijk en bruut, zooals alléén in ’t Oosten is te voelen. Het
leven is hier zoo heet en dampig en riekt wee en kwalijk-zoet. En de
scherpe violen knerpen maar door, ál maar door, en de hooge stemmetjes
van de kind-meisjes gillen schel haar enerveerend gezang. Ik voel mijn
wangen gloeien van hitte, en in mijn hoofd bonst het. Dat rood en goud,
die scherpe geuren, die helle kleuren, die schelle muziek, het maakt je
dronken, het bedwelmt je als ál te sterke wijn. En in een walging,
snakkend naar eenzaamheid en lucht, sta ik zwijgend op, leg wat dollars
neer en hol de donkere trap weer af, naar beneden. Mijn kennissen roepen
mij na, maar ik wil hen niet hooren en vlucht. Maar dáár rent en duizelt en zwaait de donkere menschen-troep nog
rusteloos voort over den somber-rossigen grond, tusschen ’t vlammen van
bloederig rood en laaiend goud, onder de blauwe huizen. Overal snerpen
de huilende violen, kietelt het wee-wellustig gitaar-getokkel, en met
dikke walmen komt etenslucht mij tegemoet. Glimmende, bruine koelies
jagen mij huppelend voorbij, hun ruggen druipend van zweet, voor de
ratelende ricksha’s rennen ze als uitgelaten dieren, dampend en rookend
in de lucht. O! al die bruine en gele en zwarte gezichten, die vreemde,
oostersche levens, die donkere oogen als van beesten, nú benauwt het me
toch inééns, ik hóór hier niet, ik, bleeke man uit het Westen, en ik
voel mij hier nu jammerlijk verdwaald. Het is of een wilde koorts die
wriemelende menschen zoo jaagt, ze schreeuwen zoo hoog en zoo hel, als
in angst of woedenden strijd, ze rieken zoo kwalijk, ze glimmen zoo vet
en nat! En haastig loop ik langs winkels en huizen, met overal eten, en
eten, en nogeens eten, roode koppen van varkens en stinkende
inktvisschen en bloederige darmen, bloedkleurige vruchten en lillende
stukken vleesch en roode lombok-pepers en allerlei vraatsel van gulzige
oosterlingen. Ik weet den weg niet meer.--Ik zie het alles nu verward,
het rood, het goud, het blauw, een lichte damp trekt boven den rossigen
bodem, waarin de kleuren vreemd glanzen, de stanken en geuren bedwelmen
mijn hoofd, en ik hoor het schel stemmen-gegil nu dof in mij
doorklinken, als door een gaas. Ben ik dronken, of word ik ziek? Waak
ik, of is dit alles een bange, sombere droom? Ik voel het zweet mij
uitbreken onder mijn goed, en een wee gevoel wiebelt mijn maag langs. Kijk, dáár, alwéér die open huizen met schitterlicht en goud, met
altaren vol bloemen en vazen en bronzen, blinkende vaten en schitterende
platen aan den wand. De grimmige Kouan Ti hangt er woest te dreigen, en
strijkt zijn langen baard, en vreemde, vijandige goden loenschen lachend
van de muren. De Canton-vrouwen, in zwarte bombazijnen jakken, staan
voor de deuren, met hun hel beschilderd gezicht, en zingen met hooge
gillen en lokken als katten zoo valsch en zacht. Alweer vrouwen nu, en
vrouwen, en nóg eens vrouwen, voor die schreeuwende, zweetende,
glimmende bruine beest-menschen, die dampend door den rood-en-gouden
avond gaan. Dat rijdt en rent en rost maar, in die gouden nacht-stad
hier, dat drinkt en vreet en smult, dat huilt en schreeuwt en snerpt, en
windt zich op naar donkere vrouwen, op de maat van kietelende, weeë
wellust-muziek, die neêrjankt van felle lampion-belichte terrassen, waar
roode bloemen en vruchten hangen, in kleur van bloed. Het lijkt nu te
helsch en duivelachtig om reëel te zijn, een krankzinnige droom meer dan
een heusch stuk leven, en opeens zie ik die vreeselijke bruine gezichten
als schrikgestalten, vijandig en grimmig, met tarting en hoon in de
loerende, donkere oogen. De obsessie van ’t gevaarlijke, vijandige
Oosten bevangt mij, ik voel me heel klein en verloren in die brullende
bende van sombere, bruine duivels, en ik zoek naar een uitweg om angstig
te vluchten, wèg, naar den kant waar de groene Esplanade, waar de
Engelsche huizen zijn, veilig en vertrouwd. Neen, nooit hoort een bleeke
Westerling thuis in ’t broeiende, vlammende, laaiende Oosten, zijn
tehuis is niet waar het vuur is en de gloed, dat voel ik nu zeer hevig
en beslist, met een branderig gevoel in mijn hersenen, en een koude
rilling langs mijn rug. Het is onzinnig, denk ik nog even, bah, wat een
lafheid, schaam ik mij niet? Maar ik voel, dat ik bang ben, bang voor
die herrie, voor die broeiïng, voor dien walm, voor dien stank, voor
alles, en ik loop zoo hard ik kan door al die bruine en gele duivels,
zoekend een zijweg, waar de herrie aan voorbij joelt en ik vluchten kan. Moê, o hoe moê en bang ben ik van al die kleuren, van die zware,
oostersche geuren, van dat woelende, wemelende beweeg! Hoe die donkere
bruine en gele en somberzwarte menschen daar door elkander krioelen,
over den rossigen grond, tusschen kobaltblauwe en indigo-paarsche
huizen, waar goud schittert en òpvlamt ’t bloedende rood! Hoe die wilde
jacht àl maar voort-ratelt van hollende ricksha’s en rammelende
gharry’s, onder ’t wilde, helle geschreeuw als van duivelen zoo woest! Gelukkig, daar zie ik eindelijk een eenzame zijstraat, waar weinig
menschen loopen, met enkel hier en daar een lichtje voor een donker
huis. Nu gauw hier in geloopen. De oostersche lucht blijft er altijd
nog hangen, je weet niet van wat, van wierook en klappervet en knoflook
en menschen, van duizend ongeweten dingen, wier geur blijft wademen in
de warme lucht. Ik weet, als ik nu rechts aanhoud en altijd maar
dóórloop, moet ik weer komen waar het stil is, aan de zee. Ik voel, dat
mijn keel dor en droog is van dorst. Daár hoor ik een zwiepend geluid,
een lichtje wiegelt aan door de donkere straat, misschien is het een
chineesche venter met vruchten. Neen, ’t is maar een koelie met kisten
aan een bamboe-juk. Veêrend gaat de zware last op en neer, en vlug
huppelt de koelie voorbij, met dien rythmischen, luchtigen gang,
waardoor de vracht haar gewicht verliest. In een klein, schunnig,
winkeltje walmt nog licht, en ik zie een oud chineesch vrouwtje in de
warong. Ha! Daar liggen de felle, roode vruchten, de sappige naî-tsi’s
met hun harige stekels, als grimmige, venijnige insecten. Ik roep haar
in ’t Chineesch, ze schrikt op uit haar dut, verstomd dat een barbaar
haar toespreekt in haar taal. Zij noemt een prijs, die tienmaal te duur
is, maar ik moet nu toonen, dat ik in China ben geweest, en nog méér in
haar achting rijzen door het hardnekkigste „kóng kè”[23] dat ik ooit heb
gedaan. Wat zou ze anders wel van me denken? En daar sta ik, in den
laten avond, in de stille Singapoorsche straat, voor een kleine warong,
pingelend met een gewikst chineesch oud-wijfje, als ging het op leven en
dood. Eindelijk krijg ik mijn tak met stekelige, fel-roode naî-tsi’s
voor een paar koperen centen, en smullend loop ik door, de witte vrucht
zuigend uit de opengeknepen bolster, die als bloed afgeeft aan mijn
hand. Heerlijk, het zoete, koele vocht op je heete, droge tong. [23] „Pingelen”. Nu kom ik langs een werkplaats, waar koelies schoenzolen zitten te
kloppen. Zij kloppen als razenden, naakt, met hun van zweet glanzende
lijven, gehurkt op een tafel. Er is in het woedende werken van die
chineesche koelies iets als ’t wilde zwoegen in een hel, jakkerend,
jagend in een woest delirium van koorts. Wat vreemd toch, die
kaneel-bruine kerels, of ben ik vreemd, bleeke westerling, die hier
rondloopt vér van zijn land? De huizen, die ik nú langs loop, staan donker-blauw en stil van den
rossigen kleigrond op. Hier en daar staat een venster open, waarachter
een geel lichtje walmt. En in de verte hoor ik een droeve fluit. Een
eenzame Aziaat zit daar ergens stil op een kamer te spelen. Het is een
wonderlijk, treurig wijsje, het lijkt op wat ik van morgen hoorde op de
boot, maar toch wat anders nog en even weemoedig van vage melancholie. Wie is die eenzame, bruine man, die daar zoo somber zit te spelen? Een
simpele koelie waarschijnlijk, een afgejakkerd werk-beest van het
Oosten, die zich zelf niet kent, die nu éven vaag bewust wordt de misère
van ’t leven, en zijn droefenis zonder weten uitklaagt in de weeke, lage
tonen van een goedkoope bamboe-fluit. Zoo vreemd, dat stille treuren
daar, in die donkere nacht-straat, van wat oostersche muziek. Een
onbestemde weemoed welt in mij op, en ik voel iets van vage, verre
herinneringen en teêre dingen, die ik weg dacht nu, voor goed.... En ik loop door, niet meer in de straat eigenlijk, maar zwevend in een
sferen-land van droomen en herinneringen, geleid door de klagende
melodie. Hier schemeren verre, wijkende horizonnen, hier gaan de zeeën
ruischend ten einder heen, hier drijven de witte wolkenstoeten statig
naar gouden poorten van licht, en vage, nevelige figuren schrijden ijl
door het ledig, van lang geleden dooden, die ik zéér heb liefgehad.... Zóó ga ik door straten en straten, waar het stille is, mijn voeten
loopend, en mijn ziel in droom, tot ik eensklaps wakker schrik met een
schok, van ratelend tromgeroffel en kletsend bekkengekleng. Komt hier
een zegevierend leger aan van zingende, muziekende soldaten? De tamboers
roffelen de doffe trommen, trompetten schelle schetteren, bazuinen
schallen galmend choraal. Hier komt het aan, klaroenen-klaterend
fanfare, een leger in parade, met den gouden keizer aan het hoofd.... Ik loop gehaast een donkere, smalle gang door, dan een hoek om, waar het
komt.... En in het verre perspectief van een zwarte nacht-straat, schittert
laaiend als een vuur de gouden pracht van een chineesch theater, waar de
trommelen roffelend den woesten oorlog slaan, waar schetteren klaroenen
en bazuinen en trompet. Het is een vuurwerk, waar fonkelende vonken
springen, de gouden zonnen schieten helle stralen uit, de vlammen
branden prachtig, en in felle glorie laait het roode goud. Lange, breede
lappen goud hangen in het fond, waar draken fonkel-kronkelen, waar
wijd-gewiekte fenixen in vlammenbrand verrijzen. En gouden personnages,
in gele gewaden, druipend, ruizelend van licht, in rooden oorlogsmantel,
waarop gouden draken branden, in paarsche en tintelgroene en
hemelsblauwe galakleeden, zilver-schitterend en vlammen-vonkend van
goud, staan daar in den zwarten nacht als grimmige goden, omstraald van
eigen licht. Het is of ik even in de zon gezien heb, zóó brandt dat
goud, mijn oogen knippen tranend, en beschuttend hef ik mijn hand. Een groote schare donker-bruine, donker gele menschen staat in het
duister van de straat, zwijgend, roerloos, en staart in die zee van goud
en licht. Het is als een apothéoze, een goddelijk visioen van glorie,
waarin gouden goden schrijden, die door een vlammenbrand van pracht
oorlogend naar hooge, hemelsche gewesten tijgen. De trommen roffelen in
dolle oorlogsjacht, en hel schettert uit het luid orchest van tetterende
trompetten.... Ik zie de glorie-vlammende helden pralen van het grandioos chineesch
verleden, in gloed van purper en scharlaken en heilig-geel, de lange
veeren van hun blinkende helmen waaieren trillend over het tooneel,
wijd-uit, de breede mouwen vallen van hun polsen, zwaar van goud, en op
hun borsten spuwen woeste draken vonken vuur, en fonkelen van gloed uit
edelsteenen oogen. Nú stormen zij in wilde warreling dooreen, de groote
godenstrijd begint, het rood vliegt op het purper af, het helle geel
waait woedend door het paars, de gouden draken kronkelen
vonken-schietend dooreen, de veeren van reuzen-vogels beven trillend in
de lucht, en alles schijnt in gouden vlammen te vergaan tot één glorie
van laaierende pracht. De trommen roffelen zwaar neêr op mijn moede hoofd, de bekkens kletsen
kletterend om mijn ooren, het gouden vuur verzengt mijn knippende oogen,
ik kán dit niet meer dragen, ’t is of er vlammen om mij slaan. Wat doe
ik in die stad vol hellevuren en godenbrand, vol bruine duivelen en
gouden oorlogshelden, waar bloed ligt in den rossen grond, en alles
staat te laaien en te zieden? Hoe raak ik hier nu uit, dat ik weer
veilig aankom aan het groote, groene grasveld bij de zee? Nu hier die zijstraat in, en haastig loopen maar, dat ik die dolle
muziek van oorlog niet meer hoor. Wat zie ik daar nu in de verte, zou
dat de Bridge Road eindelijk weer zijn? Die ricksha’s die daar vliegen,
die vonken licht, die fonkelen voorbij....? Goddank, nu kom ik op
bekende wegen terug, ik zie de brug, waar de rivier is met het donkere
sampan-dorp. Nu altijd maar rechtuit, dan kom ik bij de groene
Esplanade, als ik een hoek omsla, dicht bij een Europeesch hôtel. Daar
zijn de hooge boomen al, in ’t park waarin de cathedraal moet staan. Hier is het stiller, eindelijk, goddank! Ik sla den zijweg links af, die
naar de Esplanade voert. Daar is het sombere, donker-blauwe
Adelphi-Hôtel al. In de open voorgalerij zitten nog Europeanen luid te
praten, drinkend hun whiskey-and-soda. Hard klinken hun stemmen in de
stilte van den nacht! De groote Sikh-portier staat onbewegelijk voor den
ingang, een reuzen-figuur in zijn gelig khaki-pak, een vuurroode, hooge
tulband op zijn bronzen, baardig gezicht van donkeren prachtkerel in de
tropen.--Er staan nog wat ricksha’s voor de deur te wachten, de naakte
koelies slaperig tegen ’t wagentje geleund, arme, chineesche
vrachtbeesten, beulend en zwoegend dag en nacht in den verschikkelijken
strijd om het leven: Dáár rent er al een op mij af: „Ricksha sir? ricksha sir?”, met zijn hoog, gutturaal geluid. En ik laat hem even
verbazen met mijn chineesch antwoord, ruw uitgestooten, als in zijn
land: „Khì lah! Khì lah!”[24] inwendig lachend om zijn verrassing. [24] „Ga weg! ga weg!”

Nu nog éven, éven maar doorgeloopen, en ik sta in de groote stilte van
de Esplanade bij avond, waar de eenzaamheid is, en de zee. Rustig en
statig ligt het wijde grasveld daar voor mij, een koele, weldadige
zeewind omwaait mijn warm hoofd en de wondere plechtigheid van den
oosterschen nacht komt over mij als een wijding. O! hoe kalm en sereen
schitteren daar al die lichtjes op de zee, tot vèr en vèr, daar rusten
de zacht-gehavende schepen, daar ligt het ruime, het opene, het
eindelooze, dat eenzaam en groot is als mijn ziel.... Ik loop zacht door tot aan het pad langs den kaaimuur, en in ’t flauwe
licht van een bleeke halve maan zie ik de zee voor mij liggen. In de
verte glinstert een tintelend reflex van de maan met millioenen
sterretjes op het gladde van het water. Hoe vreemd van innigheid zijn nu
de donkere rompen dier booten, hoe wonderlijk intiem zijn de lichtjes
die daar pinkelen op zee, de gele, de groene, de roode, van hier, van
daar, van ginder! Het wenkt, het wenkt mij zonderling van verre. Droomerig kletsen de golfjes tegen den steenen wal, en de sampans bij de
hoofden wiegelen zachtkens op en neder. Ik weet de zee zoo eindeloos en
eenzaam daar vóór me, iets oneindig grootsch komt op mij af, ik voel het
oude, vreemde verlangen van mijn ziel dat zich uitdeint in wijde
spanning, en ’t is mij of het wenkt en roept en smacht van verre, ik en
weet niet wat.... O wondere, nooit tevreden ziel van mij, wat wilt ge dan, wat is dat
vreemd verlangen dan, dat ál maar deint en zweeft en wèg wil in mijn
leven, naar welke horizonnen, naar welke werelden? Ik voel het met een
scherpe innigheid, bijna als pijn, en tóch met een zoetheid, die de
tranen doet wellen naar mijn oogen. Die stilte, die plechtigheid, die
rust, die pinkelende lichtjes van verre, dat wijde, wijde water, en die
donkere boomen hier om mij, wier loover niet beweegt, hoe bevangt het
alles mij met een heerlijk, heilig heimwee, naar wie, naar wat?.... De stad ligt nu achter mij, waar de sombere, bruine mensch-beesten
krioelen in heet en woest beweeg, nu schreeuwt en gilt en spookt hun
krijschend leven niet meer om mij, aandachtig sta ik te luisteren, en
hoor niets dan mijn ziel en de zachtjes-deinende zee. O! Eindelooze,
eeuwige rust, o! kom nu, kom! ik ben zoo moê, zoo doodmoê van lieven en
leven, ik ben zoo moê van droevig zoeken en zwerven, ik ben zoo vèr
gegaan, zoo ál maar verder en verder over landen en horizonnen en zeeën! In ’t bleeke Westen wàs het niet, en niet in ’t rood-gloeiende Oosten,
ik heb nergens, nergens gevonden en liep maar altijd tastend, wankelend
door, o! kom nu, kom nu, reine rust van ’t oneindige, en laat deez’
moede, onvoldane ziel nu zachtekens vergaan in ’t groote Niet, als een
moêgezworven schip in veilige, eindelijke haven!.... Zóó sta ik droomend te staren aan de nachtelijke zee, en ik voel
de warme tranen van mijn fel verlangen langs mijn wangen glijden. De golfjes klotsen ál maar tegen den steenen wal, met den
diep-melancholieken klank van gouden gamӗlan-geluiden, de wind wuift
koelend heen en weder langs mijn gloeiend hoofd. Zou het nu komen, zou
het nu eindelijk, eindelijk komen? Wat wenken mij die verre lichtjes dan
toch toe, wat fluistert daar toch in die wijde stilte, waar wil mijn
droeve heimwee dan henen, dat ik weenen hoor vèr, in de verre verten van
mijn ziel?.... Nu ben ik dan toch door véle, o! vele duizenden menschen weêr gegaan,
hun schitterende oogen heb ik gezien, en heb gehoord het luid geluid van
hunne stemmen, hoe heeft het om mij heen geruischt en ruw gerateld en
hoog geschreeuwd, hun heete, lillend heete leven! De felle kleuren, de
scherpe geuren, de zingende muziek zijn òm mij geweest zooeven in al de
felheid van het helle oostersche gewoel, maar even ongenaakbaar, even
eenzaam is die moede ziel van mij gebleven, wier vreemd verlangen nimmer
is gestild.... Daar fluit een stoomfluit, een bang en droef geluid over het water. Ik
hoor geratel in de verte, van ankerkettingen, die bewegen, ik hoor een
dof gestamp van werkende machines, ’t hart van een groote boot, dat
klopt en klopt. Daar is ’t al, kijk! in de verte.... dáár.... een rood
lichtje beweegt,.... en nog een groen,.... ook gele lichtjes bewegen,
dáár vaart een groote, donkere boot langzaam, langzaam de zee in, het
opene, ruime, eindelooze te gemoet. Al verder en verder wijken de
lichtjes, o! hoe zalig, zóó heen te gaan, zóó langzaam, zachtjes heen te
drijven in de groote innigheid van den nacht, en eindelijk wèg te zijn
in het wijde, een stip, die in ’t oneindige verdwijnt! En ik hoor mijn
ziel schreien, mijn ziel vervuld van dat vreemde heimwee om wèg te
kwijnen, eindelijk weg, naar welke teêre sferen, naar welke verre
horizonnen van licht?.... _Singapore, Augustus 1904._

[Illustratie]




EEN TREINREIS IN DE PREANGER. _Voor Annie._


’s Ochtends, om kwart voor vijven, is alles nog nacht-stil in het
Victoria-Hôtel.--

Oessin, de kamerjongen, heeft zachtjes wakker geklopt, en met een sprong
ben ik het bed uitgekomen, bang om weêr in te slapen. De heete koffie
staat al op tafel in de voorgalerij, en de warme dronk verkwikt met een
zachten gloed in ’t nog loome lijf, dat in de ochtend-koelte huivert. Nu
langzaam de gordijn opgeschoven, en ik zie in den morgen, die nog nacht
is. Doodstil staan de hooge spatodea-boomen voor mijn paviljoen, en geen
blaadje verritselt. Zacht en onduidelijk gaan een paar inlanders voorbij
op den weg. Even kleurt wat rood in het vage van donkeren schemer. Nu
een poosje nog zitten soezen, en ’t sprakeloos aanhooren, het zwijgende
geheim van den indischen nacht. O, die rust, die diepe, roerlooze rust,
kon ik die altijd bewaren in mijn ziel.... Nu ratelt het rijtuig voor, en de „jongen” haalt mijn valies. Mijn
hagelwitte linnen pak, mijn witte helmhoed en witte schoenen zijn vreemd
van licht in den duisteren morgennacht. Driftig draven de kleine
paardjes vooruit. Ik huiver weer in de koude ochtend-Preanger lucht.... Hoe hard klapt de zweep van den koetsier in dat stille rondom! Een hoek
om, een breede weg en weer een hoek om, en ’t rijtuig rolt door de
winkelstraat van Soekaboemi, waar de toko’s zijn. In een chineesch huis, waar bruiloft geweest is, brandt nog véél
schitterend licht, en roode lappen vlammen op met heldere kleur van
bloed. Op een tafel in de voorgalerij staan flesschen en glazen van een
groot festijn. Aan ’t station is alles nog donker, enkele lichten zijn op, bij ’t
loket, bij den stationchef. In de verte van de spoorbaan blinken
seinlichten, rood en groen. Er zijn zeer weinig reizigers, die vreemd
over ’t perron gaan, als nog niet geheel wakker en bewust. Nu komen een
paar chineezen aan, late gasten van ’t bruiloftsfeest, die nog
terugmoeten naar Batavia. Zij gaan voornaam en deftig in lange, zijden
gewaden, blauw en groen, onhoorbaar op hun zachte, vilten zolen. Zangerig klinkt hun melodieus chineesch, en ik voel me blij, dat ik hen
versta, dat ik hun verwant ben in voelen en denken. Zóó als hun gewaden
zijn, schitterend en zacht, is hun sereene filosofie, zóó als hun
lichamen, gracieus in die wuivende zijde, beweegt het denken van hun
oude wijzen. Een hadji in grijswit gewaad loopt mij nu óók voorbij, en
onder een hel gelen hoofddoek blinken zijn donkere oogen van een’
somberen gloed. O! Dat bruin van zijn fanatiek gezicht onder dat helle
haat-géél van zijn hoofddoek! Die donkere hadji, die kaneel-gele
chineezen in blauwe en groene zijde, wat weet ik mij een leelijke,
westersche figuur daarbij in mijn stijve witte pakje! En tóch voelt mijn
ziel zéér innig het haar verwante schoon der oostersche dingen.... Ik tref een ledigen coupé derde klas, de andere Europeanen gaan tweede,
en ik wil alleen zijn voor het mooie dat mij wacht. De trein stoomt weg
over den hoogen dijk langs sawahs en velden. De dingen staan vaag en zwart in den nacht. Hier en daar staan zwarter de vormen van hooge bomen. Een wittige nevel
waast hier en daar over den grond, en schijnt zachtjes te bewegen. Dán,
ineens, zóó als ook een ziel uit den slaap wel bewust wordt en zweeft
tusschen waken en droomen, begint een weifelend vervagen van schemerend
duister tot licht. Het eerst begint de diepe, donkere lucht al lichter
te blauwen, en ook de toppen van hooge damar-boomen worden licht. Een
streep lichtblauw hier en daar, hoog, en nóg een, en nóg een.... Hier en
daar ook een boom al wakker, een palm, een spatodea, en andere beginnen
weifelend te ontwaken. De groote verreining van den morgen gaat
gebeuren. Beneden, in dalen, beginnen sluieren te drijven, witte
mistwolken, voortschuivend tegen wanden, al hooger rijzend en wuivend in
wind. De vormen van heuvels en bergen beginnen uit te komen. In ’t
Oosten drijven nevelwolken tegen langzaam goudelende lucht, als zwarte
kanten waduwen zoo fijn. En dan, opeens, is het wonder gebeurd. In een
open lichtblauwe sfeer verrijst de grandioze Gedeh, zijn omtrekken
bevende van gevoeligheid in de lucht, en staat hoog over het gansche
landschap van bergen en sawahs en ravijnen, ontzaglijk en zacht. Links in de verte wijken weg de golvende heuvelen van de
Djampang-bergen.... De trein rijdt nu langs glinsterende, groene rijstvelden, met wuivende
halmen, breede terrassen boven elkaar, en als zachte muziek klinkt door
mijn open portierraam van ’t afklaterend water, dat rusteloos valt. Dán
weer een kampong met hooge klapper-palmen en pisangs, dán een rij
statige damar-boomen, als reuzen-cypressen, langs heuvelrand. In ’t
oosten wordt de hemel goud en een gloed begint bevend te branden in de
lucht. Hier en daar, langs hoogten, over boschjes en struiken, vluchten
nog nevelen weg, verpoeiërend in ’t licht, blijven nog even hangen om
boomen. De trein heeft al opgehouden aan kleine stations, Tjisaät en
Karangtengah. Inlanders staan er te wachten, met manden vol vruchten en
groenten. Zij loopen zacht, zonder gerucht, en om hun slanke lijven
hangen lappen en slendangs van lichte kleuren. Hun lichamen bewegen als
boomen en bloemen, ze zijn één met de natuur. Hun huid is donker en in
hun oog is gloed. De golvende sawahs op klimmende terrassen nemen geen einde. De
padi-oogst wordt gesneden en rijk blinken de saamgebonden schoven gouden
rijst als schatten op het veld. In dat gele goud staan bruine, bronzen
vrouwen in rood, fel van kleur. Zij zien soms, met een hand voor oogen,
naar den trein, en staan daar roerloos, als donkere, oostersche beelden. Nu staat de lucht ruim en open boven den Gedeh, die ligt te blinken in
de zon, lichtblauw, met nog wat héél ijle, transparante wolkensluieren,
als gewaden, nu gaat hij zich ganschelijk geven en ziet mij aan in al
zijn zachte, trotsche pracht, die groote, roerlooze vriend van mijn
ziel.... Ik zie nu overal, in ’t verre, andere heuvelen en bergen rijzen, die ik
nooit kon aanzien van nabij, maar ik voel zéér innig het gebaar van
hunne lijven, hun zachte, gracelijke golvingen, en dit is mij genoeg,
voor héél mijn leven, zoo als dichters, van wien ik het innigste wel
weet, al mocht ik nooit hun aangezicht aanschouwen van nabij. Nóg méér stations nu, met hun mooie, melodieuze namen, Tjibadak,
Parangkoeda, waar overal die donker-bronzen menschen staan te wachten,
de manden met roode vruchten en frissche, dauwbeparelde groente op ’t
hoofd. Er komen nu andere passagiers in mijn wagon, donkere indo’s, die
wel gaarne Europeanen willen zijn, maar zon-doorgloeid hun bruine huid,
en oostersche schittering in de zwarte oogen. Zij leven innerlijk op den
grens van ’t Oosten en ’t Westen, maar in hun ziel gloeit pracht van
oostersche zon en de heete hartstochten van Maleier en Javaan zijn
broeiend in hun warme bloed. Zacht remmend daalt de trein nu naar de vlakte af, en met haar valt aan
alle zijden ’t bruisende, geel-schuimende water, dat van de bergen rolt,
klaterend en ruischend. Het raast door diepe ravijnen, het worstelt
sissend dóór langs klompen steen en rots, en vervult de lucht van een
wilde, rhythmische muziek. Nu zie ik, uit het venster kijkend, ver aan westelijken horizon een
nieuw, ontzaglijk bergenwonder rijzen. Een chaos is het nog, een
stapeling van sneeuwen, blanke wolken, van zonlicht goudelend
doorstraald, waar groote vlekken blauw uit openkomen. Het lijken
wijd-verwoeste ruïnen van sneeuw-paleizen in de lucht, waar blauwe
torenen uit stijgen, en wallen van blauw marmer en turkooizen. De
sneeuwen nevelen wuiven af en aan, de blauwe muren komen open en
verdwijnen met die witte wuiving. Dit is de grandioze Goenoeng Salak,
die met zijn grooten broeder, den Gedeh, de machtige lucht-keizer is van
het landschap om Buitenzorg en Soekaboemi. Zij staan daar in
onwankelbare grootheid, als goden in de lucht, zoodat van vèrre uit de
Java-zeeën hun rijzenis is te zien, waar zij heerschend opstaan over het
lage land. Mijn ziel voelt een schok van vreugde, telkens als ik die
wondere bergengoden terugzie, de Sálak en de Gedeh, die mijn machtige,
grandioze vrienden zijn van Java.... Nu daalt de trein langs dijken, aan weerszijden ópgedamd. Een groote,
grijze karbouw loopt langzaam over een dijkrand, een kleine, naakte
jongen op den rug. Donker is die silhouet tegen de lichte lucht, en het
is als een oud bronzen beeld, dat ik uit China meebracht, zóó gevoelig
en fijn. Nu weêr een ander station; ik kan den naam niet lezen. Een klein houten
gebouwtje, met een huis er naast, gewoon, als alle andere. Maar, wat
zie ik nu, daarnaast? Een kleine vijver, omringd van pisang-palmen. Die
palmen staan daar met hun breede waaierbladen als wachters om het water,
als bewaakten zij iets heiligs, van een tempel. En dáár, zie, op dat
vlakke, stille water, waar gouden zonnelicht op gloeit, die witte,
vlekkeloos blanke bloemen, die daar drijven, in roerelooze rust,
tusschen de groote, groene hartvormige bladen.... Dit zijn de lotussen,
de heilige lotussen van het Oosten, die daar bloeien in sneeuwen pracht. Hoe kalm en kuisch ontplooien zij de blanke bladen, ziet haar gouden
harten houden zij open naar het licht, roerloos rustig drijven ze op ’t
stille water, en zoeken zóó in zacht vertrouwen de heiliging van de zon! Die blanke lotusbloemen zijn in ’t donkere geworteld, maar ontstegen
liefelijk het diepe duister, zoekend de zon. Zóó rijst de stille ziel
uit donker, droevig leven, en boven ’t duister van materie ontplooit zij
zich kuischelijk tot het licht.... Ik zag die witte bloemen aan, en een wondere vreugde ging over mijn
ziel. Ik wist de trein niet meer, ik wist niet meer van reizen en van
ruimte en van tijden, ik zag alléén die blanke lotussen, zoo
rustig-drijvend op het vlakke, goudlicht-spiegelende water, de sneeuwen
bladen wijdgespreid in ganschelijk zich geven om het fonkelende, gouden
hart. De kalme palmen stonden roerloos om den heiligen vijver, als wijze
wachters, die bewaken den mystieken, goddelijken schat. En dit wondere
tafereel werd opeens van zulk een hevige intensiteit, dat ik mijn ziel
er van voelde trillen en beven, als wou zij breken door de werkelijkheid
heen, en ópgaan tot dit schoone beeld-symbool, dat scheen te stralen uit
een hooger sfeer. En zóó heb ik dit meêgenomen, schijnbaar maar een voorbijgaand tafereel
uit een treinreis in den vroegen morgen door de Preanger, met
pisang-palmen om een vijvertje met lotussen, dat niets bizonders
lijkt.... maar door dit heel gewoon reëele brak het hoogere bestaande
dóór in ijl symbool, dat enkel ziel kan voelen en begrijpen, en zóó is
dit geworden een zéér zeldzaam, heilig ding voor héél mijn leven, een
wenk uit verre, reiner sferen, door ’t gewone van tijd en materie heen,
een goddelijk Teeken van schoonheid, dat mijn ziel verstond.... _Soekaboemi, September 1904._

[Illustratie]




EEN FEEST IN DE PREANGER.[25]

                                                       _Aan Otto Knaap._

                                                          _De „sembah”._

   [25] Ter gelegenheid van ’t jubileum van den regent van Tjiandjoer
        waarop hij de ster (bintang) van den Nederlandschen Leeuw kreeg. Genadig is hij op een stoel gezeten, in ’t midden der pendoppo van de
kaboepaten, hij, de aartsvader, de regent, heilig door den ouden adel
van zijn geslacht, verheerlijkt door de blinkende „bintang” van de
geweldige Majesteit vèr over de zeeën, gehuldigd door de „toewans-besar”
van àlom op de bergen, die nu zijn afgedwaald, uit alle streken, mèt
zich dragende geschenken van zilver en goud, om hèm hoogelijk te eeren,
hèm, den Raden adipati, Ario Prawiro di Redja, den Vader van al dat volk
dat daar ademloos toeziet, samengestroomd in de breede allée van
koningspalmen vóór de kraton, in hun feestgewaden gehuld van zijden
weefselen, in rijke kleuren. Vóór hem, in eerbied gebogen, een schaar
van hooge hoofden, van patihs en wedono’s en assistent-wedono’s, zèlf
vèr verheven boven het volk, maar nú diep genegen, voelend over hun
gekromde ruggen de álmachtigheid van den regent, de geweldigheid van
zijn strengen goden-blik. En na de strakke deftigheid van te voren, van het officieele vertoon der
Europeesche ambtenaren, stijf-gewichtig, zonder emotie, zonder gratie
van lijn en gebaren, breekt als een wonder door uit oude, oude tijden. Ziet, hoe die machtige patriarch daar is gezeten, in een houding van
grootheid en genade! Zijn linkerhand laat hij geduldig neerhangen ten
kus voor zijne kinderen, en één voor één, kruipend over den grond, met
nobel gebaren van nederigheid en tóch omhoog golven van liefde, in
lenige lijning van gratie en geluk, naderen de huldigende hoofden,
brengen éven de lippen aan die hand, in reverentie als bezwijmend,
glijden dan geruischloos weg, na dat ééne machtige moment van
aanbidding. Hoe zij daar hurken en glijden, die knielende wezens, als zonder
zwaarte, luchtig vooruitbewogen door den drang van hooge huldiging in
hun ziel! Het lijken geen stoffelijke menschen meer, het is een levende,
bewegende eerbied, die langzaam voortdroomt, het voorwerp van adoratie
tegemoet, in een gebed van neigende, golvende lijnen, als het bewegen
van heel zachte muziek uit een mis. Hij, de patriarch, zit daar genadig als een god, in zijn eigen hoogheid
onbewogen, éven glimlachend maar tot de knielende schare, zooals een
vader lacht tot gehoorzame kinderen, die hem eerbied brengen en
groetenis. En ik droomde van oude, oude tijden, en van patriarchen en kinderen en
kindskinderen, zooals in dat wondere Boek staat te lezen, dat de Bijbel
heet, en met weemoed herdacht ik de schoonheid van ééns, de goddelijke
gratie van lijn en gebaar, die nú voor ons, bleeke menschen uit het
Westen, voor goed te loore is.... _Tandakken._

Zacht-klingelend klepel-geklank, tinkelen en tokkelen van luiten,
droef-mineur, neuriën van vage rebab-viool, donker-donzen gonzingen van
gongen, zóó klonk de gamӗlan zingend en galmend voor de pendóppo van
de kaboepáten, met die melodieuze melancholie, die om ieder inlandsch
feest den weemoed weeft van droom en schijn, van vergetelheid en dood. Het is of in die oude, oude hindoe-muziek iets van de eeuwige
vergankelijkheid weent der dingen.... Roerloos zit voor de gamӗlan het volk, dicht samengehurkt in de
pralende palmen-allée vóór de kaboepáten, waar feeërieke illuminatie
schijnt van duizenden flikkerende lichtjes. Het feesten van dit wondere
Soendaneesche volk gebeurt in rust en kalmte; zóó ging het straks rond
op de volle, groote Aloen-Aloen, waar het rond liep in tienduizenden,
voortwuivend eerder, zonder hardheid, zonder geweld, zóó zit het nú bij
dit plechtige tandak-feest, waarbij zij doodstil zijn neergedoken,
alsof een zachte droom hen allen hield bevangen. En het is als hurken
die donkere mannen en vrouwen, van groen en rood en geel en blauw
omhangen, daar onder een wondere, tooverachtige charme, over hen heen
gedroomd door de melancholie van het sombere gong-gonzen en het
zacht-donzen gekling-klang van de klokken-klepelende gamӗlan.... En in de pendoppo, waar europeanen in zwarte rokken en japonnen vreemd
doen in de oostersche kleurenpracht, zal het tandakken beginnen. Het tandakken, de oostersche rythmen en lijnendans, waarin het lijf
beweegt als zonder zwaarte, materieloos voortglijdend als in een droom,
het lijn geworden lichaam, dat rilt en wuift, en weifelt en zweeft, de
eene mensch den anderen tegen, de ééne schoonheid de andere tegemoet,
wenkend en wijkend, vaag vliedend als op zachte vleugelen gedragen, nu
naderend en dra weer deizend, met gratie van golvend goden-gebaar en
rythme van wiegelende ziel! Lichte bevingen huiveren door de lijven,
rillen zich langzaam uit in spreiding van vingeren, om door de fijne
toppen te vergaan in de lucht, en lange, langzame, als magnetische
stroomen bevangen de zwevende beenen, vloeien zacht weder weg in spitse
punting van den weifelenden voet, òp, naar boven, en dán weêr
nederzwenkend, voorzichtig vooruit, en dan weêr achterwaarts wenkend. Zóó staat het dansende menschenlichaam zacht te wiegen en te wuiven, als
een ranke bloem, die een windeke beweegt. Het is of deze tandak-dans de zachte triomf is van den geest over het
lichaam van de stof, die zich oplost in lijn en gebaar, veraetheriseerd
in de donzen drooming van de wondere gamӗlan-geluiden. De luchtige
„selendang”, die tot dit dansen noodigt, lijkt óók al zoo’n materie-loos
ding, het is een stuk broze, teêre, wuivende kleur, die waaiende door de
lucht wenkt, met het fijne gebaar van vage, veeren varens, die ’t
luchtigste ademen rillend beroert.... Een weifelen, een wenken, een wijken, een wuiven, naderend en neigend,
en doemend óp en weder deizend, zóó is de dans der lenige, lijnende
lichamen, tot zij éindelijk, éindelijk zich vinden en knielend
samendroomen onder het dán úitbarstend, hóóg gejubel van tinkelende,
tokkelende luiten, en fijn-zingende viool en triomf van donker-bronzen
gong-gezang.... Dán, wrééd opeens, het schelle opgeschetter van westersche koper-muziek,
het gróf opgeschreeuw van harde stemmen, wekkend met pijnenden schrik
uit den zachten toover van wonderen wonne-droom. De oostersche tandak-dans is geëindigd, het westersche bal-gespring
begint.... _Wájang._

Daar zitten ze weder, de zachte Soendaneezen, als kalme kinderen, die
komen luisteren naar een verhaal, leunende tegen elkander, of rustig
neergehurkt, sommigen met de beenen onder het lichaam gevouwen, als
boeddha-beelden. De illuminatie van gisteren is nu weg, en in de lange,
breede palmen-allée licht nu alleen de stille schijn van de maan. Nu
zijn de kleuren hunner zijden sarongs en baadjes ook mooier, als alle
dingen die inniger worden in den nacht. Hun veeltintige dracht ontroert
als een zachte muziek, met hier en daar plotseling één helleren,
felleren toon, als ergens over een rood gewaad hangt een hevig-gele
selèndang, of uit het donkere van zwart en dof bruin opeens een kindje
opstaat in vlammend rood gala-buis, gejubel van kleur opeens uit, zooals
een trompetstoot klinkt uit donker bassen-gebrom en gonzend gezang van
cellen. Zonder gerucht, ordelijk en gewillig, zitten die honderden daar
samen in de open lucht en wachten, wachten als kinderen wien iets
beloofd is, op het mooi dat komen gaat. Want vóór hen staat de gamӗlan bereid, en vlak vóór de pendóppo zit de
„dálang” en de houten kist met poppen staat naast hem, waaruit hij
straks vertoonen zal. Eenvóudig is zijn tooneel, als het publiek. Een
lange, horizontale pisang-stam, waar hij de poppen op zal prikken,
anders niets. Er is geen scherm, er zijn geen coulissen, geen décors. Want al het décor is in de fantazie van de toeschouwers, véél mooier dan
het ooit zou kunnen wezen in Bayreuth of Parijs. Een klein, op een
bamboe-waaier gelijkend, in den vorm van een boom uitgestoken stuk leder
stelt alleen een bosch voor. Dit lijkt ál te primitief, haast kinderachtig! Maar stel u nog eens voor
uw eigen fantazie van vroeger, als kind, toen uw moeder u vertelde van
den wolf en Roodkapje in het bosch! Záágt gij toen niet het donker
avond-mysterie, geheimend tusschen de zware stammen, en hóórdet gij niet
het ruischen door sombere blader-kronen van den wind? Met deze fantazie van kinderen droomt de simpele inlander zich het
décor, met zijne gloeiende, oostersche fantazie, die zélf wonderen
schept en géén aanvulling van buiten behoeft. Zij wachten, wachten in
spanning, de groote, donkere kinderen in blauw en geel en rood en
groen,--in héél veel groen vooral, de tintelende Preanger kleur,--want
straks zal het tooneel, zal het verhaal beginnen.... Tot--kling-klang!--klinkt óp het gamӗlan-gezang, en de dalang heft
omhoog de pop, de pop die dor en dood leek in de kist en nú eensklaps
óprijst in het avond-licht met haar fijn, gevoelig goden-gezicht. En het
is of een electrisch fluïde door het lichaam rilt van dat schijnbaar
levenlooze wicht, het richt zich óp met het gebaar van een god, lijnen
ombeven het liefelijk als een melodie, en werkelijk, als is ’t slechts
door een enkel touwtje bewogen, beweegt het, statig en voornaam als een
levende schoonheid, door de spanning gestuwd van een ziel.... Dit is het groote wonder van de wájang, dat het aan levenlooze, dorre
poppen de lijning en het gebaar geeft van een levenden mensch, van een
levenden God somtijds, door een schoone ziel bewogen. Hoe wonder, het ijle, schaduwfijne profiel van Ardjoenå, zooals het te
beven schijnt van teêrheid in het avondlijke licht, hoe gevoelig het
óp-, het zachte neêr-gaan van zijn arm, het èven òmwenden van zijn
goddelijk hoofd, het bloeme-ranke lijnen-rhythme van zijn lichtbewegend
lijf! Ardjoenå! Heil den held, die allen overwint, den eeuwig jeugdigen
jongeling, voor wien alle maagden-zielen zich ontplooien, wien alle
zachte maagden-lichamen genegen zijn, als bloemen naar de goudene zon! Zóó was het simpele, primitieve spel begonnen van den dalang met zijn
poppen, die hij allen, als electrisch, tot levende wezens maakt. En die
houten en bamboe dingen worden helden en maagden en goden, worden
geesten en duivelen en monsters, levend met de ontzettende realiteit van
groote tragiek en hooge komedie, die de indische volksziel voelt met de
fijne intuïtie van haar oostersche mystische fantazie, die zélf
mede-speelt en jubelt, en weent en juicht met de helden en
heldinnen, op-lijnend en gebarend onder de droome-muziek van het
gamӗlan-geklang. Daar kwamen zij, Ardjoenå, de goddelijke, en Råmå, de verschrikkelijke,
en de narren en monsters, Petroek en Tjepot, en zooveel anderen, en
doodstil, in uiterste spanning van verwachting zat het kleurige
Soendaneesche volk van kinderen te luisteren en te aanschouwen, en zag
geen poppen, en geen pisang-stam en geen touwtjes, maar zag donkere
oer-wouden en verre vlakten en schuimende rivieren, waar goden schreden
met grandioos gebaar, en helden hieven hun gouden speren, en monsters
sperden óp de rookende reuzen-muilen, scherp-tandig, ziedend van
vuur.... Wat Europeanen, heeren en dames in de pendóppo, zij zaten te kijken, en
glimlachten genadig, en vonden het wel wat kinderachtig, die poppen, en
die touwtjes, en al dat gedoe. Want niet voor hen is het simpele,
primitieve gemoed van kinderen, en voor het glorieuze, gloeiende Oosten
alleen is het sprookje, en de vlammende verbeelding, en de extaze, die
wonderen schept uit Niets, en de droom, en nógeens de droom, en de
droom.... _Slapende jongen._

Moê van ’t feestrumoer, loom van donkeren gamӗlan-droom, ging ik ’s
nachts stil heen van de wuivende, weifelende wájang-figuren, en de
zacht-tandakkende ronggèng-lijven. Het was nu zeer donker, de lichtjes
der illuminatie waren uitgegaan, maar hier en daar gloeiden vuren, waar
omheen nog dans langzaam bewoog. De lichte kleuren der inlanders
broeiden nu in dat duister, en om die smeulende vuren gingen gestalten,
vaag als schaduwen, met broos, voorzichtig gebaar, dansend nog een
laatsten dans, maar o! hoe droome-fijn en onstoffelijk, als zoekende
zielen zoo ijl en rein. En in mijn loome, afgemoeide slaapstemming waren
het geen reëele menschen meer, want alles ging zoo geluidloos en stil,
’t waren figuren uit een teerdere, etherischer sfeer dan de
werkelijkheid, die daar òm mij bewogen, een sfeer van tot de uiterste,
uiterste essence vergeestelijkte muziek, want de gamӗlan-geluiden
dreven overal door de lucht, zoo subtiel bijna als geuren, en de
lichamen waren schaduwen geworden, in die stille verinniging van den
nacht.... Zóó, zwevend gaande door schaduwen, gedragen door de vage rhythmen van
het gamӗlan-gezang, kwam ik zonder weten voor het witte huis van
„patih”, waarin ik gast zou wezen. Ik schrikte toen het grint kraakte
van den tuin, en werd wakker, met het blanke huis werkelijker voor mij. In de voorgalerij brandde nog een lamp, aangehouden voor den
laatst-verwachten gast. En dáár, op den koelen, wit-marmeren vloer, lag hij, roerloos als een
rustige god, een jonge Soendaneesche knaap, met zijn naakte bronzen
lichaam languit op den harden steen, een donker-rooden doek om de
lenden. De zwarte, o! hoe prachtig ebbenzwarte lokken woelden vrij om
zijn slapen, één arm lag heerlijk uitgestrekt onder zijn hoofd, en over
zijn gezicht lag een innigheid van rust als over slapende boomen. O! Die
lijnen van zijn lenig, jong lichaam, o! die wijding van zijn
donker-bronzen hoofd, zóó had ik nog nooit een mensch gezien, zóó mooi
als een bloem of een boom.... Hoe zacht lag hij daar op het harde, witte
marmer, die jonge, bronzen god, en elke lijning van zijn lijf een
wondere schoonheid was! Ik stond stil, als voor een goden-beeld in een tempel, ademloos van
eerbied, bang dat één gebaar hem wekken zou uit zijn rust. Het was maar
een poovere inlandsche jongen, een feestganger van vèr, zonder huis,
die hier doodmoê was neergezegen, en zijn warme lichaam te slapen gelegd
had op het koele marmer van den vloer. Maar het was óók een heilige
creatie Gods, prachtig als een boom, fijn als een bloem, één met alle
schoonheid van de natuur, die van wonderen wemelt álom. En voor den
eersten keer in mijn leven zag ik hoe schoon een mensch was, zonder de
zinne-verteedering die er bij komt van het vrouwenlichaam, enkel om de
zuivere schoonheid van vorm en lijn, zooals een berg schoon is en een
palm en een bloem. Zacht, zacht ademde hij in de koele lucht van den nacht, en in ’t
schijnsel van de lamp lag hij daar stil te glanzen als van donker goud. O! Het vreemde, vreemde leven, dat daar in hem bewoog, hetzelfde leven,
dat in míj is, en in al die pralende palmen daarbuiten op het erf, en
die donkere ongekende menschen, zacht tandakkende in den droom van
gamӗlan-gezang! En als op een vreemd, ondoorgrondelijk wonder blijf ik lang nog staren
naar dien jongen, slapenden knaap daar vóór mij, zóó als ik wel gestaan
heb voor een boom, die opeens een mysterie was in den nacht. Wát, wat is er in mij, dat die slapende jongen in mij doet trillen, wát,
wat is er in mij, dat ik huiver van boomen en van bloemen? Is er dan
iets, dat in alles en allen één is, iets van de universeele ziel der
dingen, die zich zelve in alles weder-voelt, en samentrilt als het
innige van de sterren, die elkaar voelen in den eindeloozen nacht? De donzen gamӗlan-geluiden drijven zacht op zachte wieken van den
nacht, en ’t is nu of zóó een diep mysterie zal opengaan, en in een
wondere verinniging voel ik of ik één ben met al de stille boomen
daarbuiten, met de tandakkende schaduwen, die langs de vuren droomen,
met den jongen, bronzen god, die donker-gouden op het blanke marmer
ligt.... _Het Preanger Volk._

Als wijze, kalme kinderen zaten zij gehurkt, naar de schoonheid ziende
van de schaduwende wájang, in hun prachtige gewade-kleuren, met hun
stille, bronzen gezichten. Geen enkel luidruchtig rumoer, geen enkel log
gebaar, die donkere menschen in lichte couleuren bewegen als bloemen zoo
liefelijk, en zijn als zuivere zielen zoo zacht. In ’t witte manelicht
zaten zij, onder de pralende pracht van de palmen, en de kleuren van hun
gevlamde sarongs en zijdene kabaaien zongen een hooge, en toch rustige
harmonie. Ik heb vrouwen onder hen gezien als droomgodinnen zoo slank en
vol edele gratie, ik heb mannen gezien als donker-bronzen goden zoo
schoon. Zij waren duizenden en duizenden op dit feest, en zij wuifden
dooreen in hun schitterende kleuren als bloemen, die de wind beweegt, en
in hun hoogste vreugde bleven zij kalm, of wijsheid woonde in aller
ziel. Toen heb ik het gevoeld, op dit glorieuze feest in Tjiandjoer, dat in
die donkere Preanger-menschen een fijne, onbewuste beschaving woont,
oneindig hooger dan de cultuur van ons, westersche barbaren. Het
schrikbeeld van een kermis in Holland, een feestdag met hossende en
tierende dronkaards en wulpsche wijven, en dan hier die duizenden
rustige menschen te zien, die gaan in zoo gracelijken gang, die bewegen
met zoo liefelijk gebaren! De gamӗlan-geluiden zijn den ganschen nacht niet van de lucht, en
drijven donzen in de zwoele sferen, en in het donker bewegen nu die
fijngekleurde lichamen als ijle figuren uit een droom van pracht, te
schoon om werkelijk te gelooven. Om de luister-licht geïllumineerde pendoppo, waarvoor de wájang speelt,
liggen slanke lichamen te slapen, in sluimer gewiegd door de
zacht-bedwelmende muziek van gongs en tokkelende luiten. Één jonge
moeder zag ik liggen met het hoofd op een bordes, gehuld in tintelend
groen, een knaapje in gloeiend wijnrood tegen de borst. Een arm lag
onder het donkere, zachte vrouwen-gezicht, met een gebaar als van een
bloemenstengel gebogen.