Geschiedenis in een kijkkastje
g 
Afb. I
GERRIT SCHOUTEN, 
Diorama met een 
slavendans, 1830. 
Naaldhout, 
beschilderd papier, 
61 X 69,8 X 21,3 cm.
Rijksmuseum, 
Amsterdam (inv.nr. 
NG-2005-24). 234 234 Geschiedenis in een kijkkastje O
n
s O
nlangs verwierf het Rijksmu­
seum een diorama van Gerrit 
Schouten uit 1830 met een voorstel
van een slavendans, een feest op een 
Surinaamse plantage (afb. i).1 Het gaat 
om een dansfeest of du, een traditio­
neel toneelspel met muziek en dans. Het kijkkastje toont hiermee een 
momentopname uit het leven van 
de slaven in de Nederlandse kolonie 
Suriname. Impliciet vertelt het ook 
iets over hun zware en onvrije bestaan 
op de plantages. planters van vooral Amsterdamse han- 
delshuizen een haast onbeperkt kre­
diet. Een crisis op de beurs maakte in 
1773 evenwel een abrupt einde aan 
deze kunstmatige welvaart, waardoor 
veel planters zich gedwongen zagen 
hun bezittingen aan de handelshuizen 
- hun financiers - te verkopen. Op de 
plantages werden vervolgens directeu­
ren aangesteld, die onder een admi­
nistrateur vielen die namens de in 
Nederland wonende eigenaren vanuit 
de hoofdstad Paramaribo vaak meer­
dere plantages beheerde. Niet alle 
plantages bleven na deze crisis 
bestaan, een aantal werd verlaten. In 
1788 waren er 450 plantages in Suri­
name, in 1830 ongeveer 370. Langs de grote rivieren van Suri­
name lagen sinds de late 17de eeuw 
honderden plantages waarop handels- 
gewassen als suiker, koffie en katoen 
werden verbouwd. Deze plantages 
waren eigendom van blanke Europese 
immigranten en hun nakomelingen. De planters kochten zwarte slaven uit 
West-Afrika die het land moesten 
bewerken en die als bezit werden 
beschouwd en kapitaal vertegenwoor­
digden. Het dwangsysteem waaronder 
de slaven moesten leven bracht 
onmenselijke wreedheden met zich 
mee. De blanken beriepen zich echter 
op de ideologie van de minderwaar­
digheid van de neger en hielden dit 
systeem tot 1863 in stand. Afb. 2
DIRK VALKENBURG, 
Slavendans, 1707-1709.
Olieverf op doek, 
58 X 46,5 cm. Statens 
Museum for Kunst, 
Kopenhagen (inv.nr.
KMS376). Dansfeesten De slaven op de plantage vormden een 
geïsoleerde gemeenschap. Er stonden 
tientallen, soms zelfs honderden sla­
ven onder het gezag van de directeur, 
die met behulp van een blank’officier, 
een blanke opzichter, en een aantal 
(zwarte) bastiaans de orde moest zien 
te handhaven en ervoor moest zorgen 
dat er gewerkt werd. Het evenwicht 
was precair en daar was de directeur 
zich meestal terdege van bewust. Een 
opstand van slaven zou hij nooit het 
hoofd kunnen bieden. De bloeitijd van de plantage-econo- 
mie lag rond het midden van de 18de 
eeuw. Omstreeks 1750 werd er veel 
geld in Suriname belegd en kregen de Om de arbeidsproductiviteit hoog 
te houden, stond men de slaven één 235   een plantage. Naast de danstent is een 
van de slavenhutten te zien. Dit soort 
feesten werd op het terrein van de 
plantage zelf gehouden en niet, zoals 
dat bij verboden religieuze rituelen het 
geval was, in de bossen erachter. In de 
literatuur bestaat veel verwarring over 
dergelijke slavendansdiorama's. Vaak 
worden ze gezien als taferelen uit het 
leven van de bosnegers.’ Bosnegers 
zijn nakomelingen van gevluchte 
slaven die zich in de bossen in het bin­
nenland van Suriname gevestigd heb­
ben. Deze zogeheten marrons vorm­
den lange tijd een bedreiging voor de 
plantages. In de 17de en 18de eeuw 
bestreden de blanken hen hierom met 
inzet van het leger, totdat met ver­
schillende groepen vredesverdragen 
werden gesloten. Het is uiterst 
onwaarschijnlijk dat Schouten in dit 
diorama een tafereel uit het leven van 
de bosnegers laat zien, al was het maar 
omdat hij nauwelijks met hen in aan­
raking kan zijn gekomen. Wat de dio­
rama’s wél tonen is een fragment uit 
het leven van juist de grootste bevol­
kingsgroep van Suriname, de slaven 
- geen fragment van hun dagelijkse 
onvrije en monotone bestaan, maar 
een situatie die slechts een of twee 
keer per jaar voorkomt: het dansfeest. Bij zo’n gelegenheid kregen de sla een plantage. Naast de danstent is een 
van de slavenhutten te zien. Dit soort 
feesten werd op het terrein van de 
plantage zelf gehouden en niet, zoals 
dat bij verboden religieuze rituelen het 
geval was, in de bossen erachter. In de 
literatuur bestaat veel verwarring over 
dergelijke slavendansdiorama's. Vaak 
worden ze gezien als taferelen uit het 
leven van de bosnegers.’ Bosnegers 
zijn nakomelingen van gevluchte 
slaven die zich in de bossen in het bin­
nenland van Suriname gevestigd heb­
ben. Dansfeesten Deze zogeheten marrons vorm­
den lange tijd een bedreiging voor de 
plantages. In de 17de en 18de eeuw 
bestreden de blanken hen hierom met 
inzet van het leger, totdat met ver­
schillende groepen vredesverdragen 
werden gesloten. Het is uiterst 
onwaarschijnlijk dat Schouten in dit 
diorama een tafereel uit het leven van 
de bosnegers laat zien, al was het maar 
omdat hij nauwelijks met hen in aan­
raking kan zijn gekomen. Wat de dio­
rama’s wél tonen is een fragment uit 
het leven van juist de grootste bevol­
kingsgroep van Suriname, de slaven 
- geen fragment van hun dagelijkse 
onvrije en monotone bestaan, maar 
een situatie die slechts een of twee 
keer per jaar voorkomt: het dansfeest. of enkele malen per jaar een feest toe, 
een danspartij of du (spreek uit doe, 
van doen, drama, handeling). Deze 
feesten werden gehouden met nieuw­
jaar en soms rond 1 juli, een dag die al 
een feestdag was vóór de zogenaamde 
Emancipatie, de afschaffing van de 
slavernij. Andere aanleidingen om een 
feest te organiseren waren het binnen­
halen van de oogst of het aantreden 
van een nieuwe directeur. Al in de 
vroege periode van de slavernij werd 
er op de plantages gedanst, zoals te 
zien is op een schilderij van Dirk 
Valkenburg uit het begin van de 18de 
eeuw (afb. 2). Valkenburg, die in dienst 
van de Amsterdamse plantage-eigenaar 
jonas Witsen als boekhouder en teke­
naar naar Suriname was gegaan en 
daar verschillende plantagegezichten 
schilderde, gaf met dit schilderij een 
uniek beeld van een dansfeest.2 of enkele malen per jaar een feest toe, 
een danspartij of du (spreek uit doe, 
van doen, drama, handeling). Deze 
feesten werden gehouden met nieuw­
jaar en soms rond 1 juli, een dag die al 
een feestdag was vóór de zogenaamde 
Emancipatie, de afschaffing van de 
slavernij. Andere aanleidingen om een 
feest te organiseren waren het binnen­
halen van de oogst of het aantreden 
van een nieuwe directeur. Al in de 
vroege periode van de slavernij werd 
er op de plantages gedanst, zoals te 
zien is op een schilderij van Dirk 
Valkenburg uit het begin van de 18de 
eeuw (afb. 2). Valkenburg, die in dienst 
van de Amsterdamse plantage-eigenaar 
jonas Witsen als boekhouder en teke­
naar naar Suriname was gegaan en 
daar verschillende plantagegezichten 
schilderde, gaf met dit schilderij een 
uniek beeld van een dansfeest.2 Afb. 2
DIRK VALKENBURG, 
Slavendans, 1707-1709. Olieverf op doek, 
58 X 46,5 cm. Äfb.3
GERRIT SCHOUTEN, 
Diorama met een 
slavendans, 1830, 
detail: de muzikanten. 
Rijksmuseum, 
Amsterdam (inv.nr. 
NG-2005-24). Dansfeesten Statens 
Museum for Kunst, 
Kopenhagen (inv.nr. KMS376). Bij zo’n gelegenheid kregen de sla­
ven geschenken als lappen stof, pijpen, 
tabak en messen én, als het werk het 
toestond, vrijaf om het feest voor te 
bereiden. De leiding was in handen 
van de Sist, de huishoudster en con­
cubine van de plantagedirecteur.4 
Gewoonlijk duurde zo’n feest drie 
dagen: de eerste twee dagen werd er 
van de middag tot de volgende och­
tend gedanst en de derde dag rustte 
men uit. Slaven van naburige planta­
ges stroomden toe om mee te feesten. De meest algemene dansvorm tij­
dens een dergelijk feest was van ouds­
her de banya, een reizang waarin veel 
beeldspraak voorkwam. De banya 
werd vooral door vrouwen, maar ook 
wel door vrouwen en mannen samen 
gedanst. De dansers stelden zich ieder Het feest in het diorama van 
Schouten speelt zich eveneens af op 236  geleid van het Engelse play. Dit spel 
bestond in allerlei varianten, al naar 
gelang het onderwerp, zoals de prodo- 
banya, waarin personen of toestanden 
- de slavernij! - werden gehekeld, en 
deyorka-banya, die werd opgevoerd 
ter ere van de voorouders. Uit de geor­
ganiseerde en gedramatiseerde partij- 
banya ontstond na enige tijd uiteinde­
lijk de du, die als zodanig het eerst in 
Paramaribo werden opgevoerd. Later 
organiseerde men ze ook op plantages 
langs de Surinamerivier en de Com- 
mewijne.7 aan een kant op, naderden elkaar 
paarsgewijs en gingen weer uiteen. Een derde danser kon zich in de dans 
mengen om het paar aan te moedigen. Dit alles werd vele malen herhaald, 
totdat het de beurt was aan de man­
nen. De dansers werden door verschil­
lende instrumenten begeleid.5 Tijdens 
het dansen werd een lied aangeheven, 
als eerste door de trokiman of voor- 
zangeres en vervolgens door de piki- 
man, een koor van vrouwen. Zo’n lied 
was vaak in opdracht geschreven om 
iemand te hekelen. Er mochten welis­
waar geen namen in voorkomen, maar 
voor de goede verstaander was het 
duidelijk om wie het ging. De lied­
teksten werden hierom ook zelden 
geïmproviseerd, maar juist eindeloos 
gerepeteerd voordat het danslied werd 
opgevoerd. Later werd deze kunst ver­
der doorgevoerd en uitgebreid met 
drama.6 De du was een rollenspel met stereo­
tiepe figuren dat werd opgevoerd in 
een prachtige grote tent. De vaste 
karakters doen denken aan personages 
uit de commedia dell’arte. A/b. 4
GERRIT SCHOUTEN, 
Diorama met een 
slavendans, 1830, 
detail: Afrankeri, 
de vertelster.
Rijksmuseum, 
Amsterdam (inv.nr. 
NG-2005-24). Dansfeesten De hoofdrol 
was voor Afrankeri, de pronkster en 
vertelster die de moraal van de voor­
stelling aan het publiek verklaarde - 
het Sranan werkwoord ‘afrankeri’ 
betekent pronken. Kownu, de koning, 
heeft trekken van de gouverneur van 
de kolonie. Fiskari, naar de raad-fis- Duurde de dans verscheidene dagen 
dan werd gesproken van een banyaprei, 
een banyaspel - ‘prei’ of 'plei’ is af­  237 BULLETIN VAN HET RIJKSMUSEUM vooraan bespeeld. Het is een houten 
bankje waarop met twee stokken 
geslagen wordt en waarmee het ritme 
wordt aangegeven. Oorspronkelijk was 
dit een schuinstaande plank op één 
poot, later werd het een echt bankje 
op twee poten. De naam van dit slag­
instrument stamt deels eveneens uit de 
Congo. ‘Kwa kwa’ is mogelijk een 
klanknabootsing, bangi betekent 
gewoon bankje.8 De twee overige 
muzikanten, die meer naar achteren 
zitten, bespelen een trom. caal die in hiërarchie meteen onder de 
gouverneur stond en die vergelijkbaar 
is met een openbaar aanklager, ver­
tegenwoordigde de rechters in het 
land. Aflaw is een vrouw die flauwvalt 
wanneer zij onrecht ziet en Datra is de 
dokter die haar weer moet bijbrengen. Het spel werd gespeeld op blote voe­
ten, want het was slaven nu eenmaal 
verboden om schoenen te dragen. Een aantal van hen komt ook in 
het diorama voor. We zien bij elkaar 
elf figuren, acht mannen en drie vrou­
wen. In de open tent staat aan de lin­
kerkant een groepje van vier muzikan­
ten (afb. 3). Drie van hen bespelen 
slaginstrumenten, de vierde een fluit, 
de zogenoemde loango tou-tou, een 
naam die verwijst naar het Congolese 
koninkrijk Loango, vanwaar duizen­
den slaven naar Suriname verscheept 
waren. Het belangrijkste instrument, 
het kwakwabangi, wordt door de man Centraal in de voorstelling dansen 
drie vrouwen en een man. De vrouw 
het dichtst bij de muzikanten is waar­
schijnlijk Afrankeri (afb. 4). Zij is 
gekleed in een lange geplooide rok, 
waarover zij een doek, een pangi, heeft 
gedrapeerd. In haar handen houdt ze 
een andere doek. Verder draagt zij een 
hoofddoek en als sieraden armbanden, 
halskettingen en oorbellen. De twee 
andere vrouwen zijn op een vergelijk­
bare wijze gekleed. Deze kleding zou 
zich later ontwikkelen tot de kotomisi, 
een dracht die men tegenwoordig nog 
bij feestelijke gelegenheden ziet. Rechts van de vrouwen danst een 
man, eveneens met een doek in zijn 
handen, en geheel rechts is nog een 
groepje van drie mannen te zien. GERRIT SCHOUTEN, 
Diorama met een 
slavendans, 1830, 
detail: Kownu, de 
koning. Rijksmuseum, 
Amsterdam (inv.nr. 
NG-2005-24). Rol in de samenleving Du is niet alleen de benaming voor het 
spel, maar ook voor de kring van uit­
voerenden. In Paramaribo wedijverden 
verschillende du om de mooiste, rijk­
ste en meest besproken uitvoering. In 
een belangrijk tijdsdocument, het dag­
boek van de rechter Adriaan François ç
Lammens, beschreef deze de du als 
volgt: De does [...] zijn zang of dansbij- 
eenkomsten, die meest, in het begin van 
hetjaar, plaats hebben: - het zijn gezel­
schappen, samengesteld uit kleurlingen 
en zwarten, die namen en zinspreuken 
voeren, even als de genootschappen in 
het Moederland: - zomwijl worden de 
kosten der bijeenkomst door een der 
leden, zoms door hun alle, gezamentlijk, 
gedragend De du kunnen inderdaad 
vergeleken worden met een genoot­
schap of rederijkerskamer. Zo had de 
kring niet alleen een artistieke, maar 
ook een sociale functie en was het in 
sommige du gebruikelijk dat bij het 
overlijden van een lid de andere leden 
gezamenlijk de kosten voor de begra­
fenis droegen. Ook kon een kring een 
religieuze strekking hebben. Ten tijde 
van rechter Lammens kende men in 
Paramaribo onder meer de Gouddoe, 
Vertrouwd op God, de Barnsteen Doe en 
de Kaneeldoe.10 Als zinspreuken wer­
den onder meer gebruikt Hatti tja hebi 
(‘Het hart kan een zware last dragen’) 
en Ondervinding foe lobi no habi kabà 
(Tn de liefde is de ondervinding 
oneindig’).11 storen. De zijden van de hut zijn open. Achterin staat een soort balustrade 
die de ruimte afscheidt van de slaven­
erven. Het schuine dak van pinablad, 
hier natuurlijk van papier, steunt op 
balken die vanaf de dwarsbalken zijn 
opgericht. De achter- en zijwanden 
van het kastje zijn beschilderd met 
bomen en een wolkenlucht. De leden van een du waren zowel 
slaven als vrije kleurlingen. De Suri­
naamse samenleving was oorspronke­
lijk een tweestandenmaatschappij van 
uitsluitend meesters en slaven. Maar 
doordat er uit relaties tussen blanke 
meesters en zwarte slavinnen kinderen 
werden geboren, ontstond ook een 
groep kleurlingen. Deze kinderen 
volgden de status van de moeder en 
werden dus net als zij slaaf. Toch ont­
stond geleidelijk aan een groep vrije 
kleurlingen doordat mannen hun kin­
deren of vrouw de vrijheid gaven door 
hen te manumitteren, vrij te kopen. In Voor de weergave van de kleding 
beschilderde Schouten stukjes papier 
met de typische streep- en ruitmotie- 
ven van het ‘negerlinnen' dat in de 
kolonie werd gebruikt. Dansfeesten De 
man die op een bankje zit lijkt bij de 
dansers te horen. De staande man in 
kostuum stelt waarschijnlijk Kownu 
voor (afb. 5). Hij draagt een rode 
broek en een rode langpandige jas, een 
wit hemd, witte kousen en, als enige 
figuur in het tafereel, schoenen. In zijn 
linkerhand houdt hij een stok met een 
zilveren knop vast en in zijn andere 
hand een zakdoek. Voor hem op de 
grond staan een stenen kruik, een gla­
zen fles en een glas. Naast de koning 
staat een jager, te herkennen aan zijn 
weitas, geweer en aan een lang mes. Achter hem staat weer een bankje. Rechts van de vrouwen danst een 
man, eveneens met een doek in zijn 
handen, en geheel rechts is nog een 
groepje van drie mannen te zien. De 
man die op een bankje zit lijkt bij de 
dansers te horen. De staande man in 
kostuum stelt waarschijnlijk Kownu 
voor (afb. 5). Hij draagt een rode 
broek en een rode langpandige jas, een 
wit hemd, witte kousen en, als enige 
figuur in het tafereel, schoenen. In zijn 
linkerhand houdt hij een stok met een 
zilveren knop vast en in zijn andere 
hand een zakdoek. Voor hem op de 
grond staan een stenen kruik, een gla­
zen fles en een glas. Naast de koning 
staat een jager, te herkennen aan zijn 
weitas, geweer en aan een lang mes. Achter hem staat weer een bankje. De danstent is gebouwd van vier 
staanders die aan weerszijden met 
elkaar zijn verbonden door vijf hori­
zontale balken. De voorste staander is 
weggelaten om het toneel niet te ver- 238 GESCHIEDENIS IN EEN KIJKKASTJE Rol in de samenleving Het dunne 
papier is om de figuurtjes heen 
geplooid, waarbij rekening is gehou­
den met de plooival van de verschil­
lende stoffen: de rijk geplooide geste­
ven rokken vallen zwaarder dan de 
sjaals en de omslagdoeken. De vaak 
sjofele kleding van de mannen is met 
een zelfde zorg uitgebeeld. 239   de eerste decennia van de 19de eeuw 
overtrof het aantal vrije gekleurden 
voor het eerst het aantal blanken. In 
1833 woonden er bijna 3000 blanken 
in Suriname, van wie 1000 op de plan­
tages en 2000 in de stad, evenveel als 
rond 1800, maar het aantal vrije kleur­
lingen en zwarten alleen al in Parama­
ribo was opgelopen tot vijfduizend.'2 alle kringen toegang had, hoog en 
laag, en het contact tussen de partijen 
onderhield.'3 De koloniale overheid zelf stond 
overigens ambivalent tegenover de du. Al waren rechters en gouverneurs 
beschermheer van de kunstkringen, 
geheel vat hadden zij er toch niet op. Samenscholingen van slaven en 
samenwerking tussen slaven en vrijen 
bezag men met wantrouwen en ook 
zou de du aanleiding kunnen geven tot 
ongeregeldheden en criminaliteit. Zommige van die Does, hebben door 
de luxe en het verteer, dat daarbij plaats 
heeft, wel eens zo veel gekost, dat het de 
slaven tot dieverij aanzette, om te kun­
nen vinden, de zware bijdragen, die zij, 
als leden, verpligt waren, op te brengen: 
- hierom zijn de Does verboden, en kun­
nen niet anders, als onder bijzondere 
toelating van den Fiscaal plaats hebben 
schreef Lammens in zijn dagboek.'4
Bij gouvernementele publicatie van 
8 december 1794 had de overheid de 
du inderdaad verboden. Dit verbod 
werd herhaald op 19 november 1828 en 
opnieuw op 21 mei 1833. Vrije lieden 
die toch een du bijwoonden kregen een De koloniale overheid zelf stond 
overigens ambivalent tegenover de du. Al waren rechters en gouverneurs 
beschermheer van de kunstkringen, 
geheel vat hadden zij er toch niet op. Samenscholingen van slaven en 
samenwerking tussen slaven en vrijen 
bezag men met wantrouwen en ook 
zou de du aanleiding kunnen geven tot 
ongeregeldheden en criminaliteit. Voor vrouwen was de du een gele­
genheid om te pronken met hun 
mooiste kleding en sieraden. Blanken 
in Paramaribo hielden er een legioen 
huisslaven en -slavinnen op na, die 
met hun aantal en uiterlijk de status 
van hun meester onderstreepten. Zo 
was een du niet alleen een feestelijke 
gebeurtenis, maar ook een middel om 
macht ten toon te spreiden en invloed 
uit te oefenen. Afb. 6
GERRIT SCHOUTEN, 
Diorama van het 
gouvernementspaleis 
en het Plein te Para­
maribo, 1812. Beschil­
derd hout en papier, 
68,5 X 99 X 32 cm. 
Rijksmuseum, 
Amsterdam 
(inv.nr. NG-412). A/b. 7
GERRIT SCHOUTEN, 
Diorama van een 
plantage in Suriname. 
Beschilderd hout en 
papier, 54 x 151 x 24 
cm. Rijksmuseum, 
Amsterdam 
(inv.nr. NG-1983-1). Rol in de samenleving Elke kunstkring stond 
onder bescherming van een hoogge­
plaatst persoon, die hierdoor zijn 
invloed kon laten gelden op de inhoud 
van de voorstelling. In naam waren de 
du dan wel een vereniging van zwarten 
en kleurlingen, achter de schermen 
waren het politieke kringen van blan­
ken die elkaar hiermee bestreden. De 
presidente of Sisi was degene die tot Zommige van die Does, hebben door 
de luxe en het verteer, dat daarbij plaats 
heeft, wel eens zo veel gekost, dat het de 
slaven tot dieverij aanzette, om te kun­
nen vinden, de zware bijdragen, die zij, 
als leden, verpligt waren, op te brengen: 
- hierom zijn de Does verboden, en kun­
nen niet anders, als onder bijzondere 
toelating van den Fiscaal plaats hebben 
schreef Lammens in zijn dagboek.'4 Bij gouvernementele publicatie van 
8 december 1794 had de overheid de 
du inderdaad verboden. Dit verbod 
werd herhaald op 19 november 1828 en 
opnieuw op 21 mei 1833. Vrije lieden 
die toch een du bijwoonden kregen een 240 GESCHIEDENIS IN EEN KIJKKASTJE boete van 200 gulden, slaven kregen 
voor dit vergrijp honderd zweepslagen 
en hun eigenaar moest dan zelf nog 
een boete betalen. Alleen met schrif­
telijke toestemming van de overheid 
werden du nog toegelaten, zij het 
onder de naam baljaar- of zangpar­
tijen, een term die is afgeleid van het 
Portugese en Spaanse 'bailar’. Maar 
dat de overheid ook dan niet altijd vat 
had op de inhoud bleek bijvoorbeeld 
in 1835, toen prins Hendrik Suriname 
als adelborst bezocht en men voor 
hem Na Gowtu Du, de Gouden Du, 
opvoerde. De dansers zongen de gou­
verneur toen veelbetekenend toe Yoe 
sorrie hin da boen, Yoe moessie sorrie 
hin da ogrie toe!, of wel ‘Je laat hem 
het mooie zien, laat hem ook de lelijke 
kant zien!’.15 boete van 200 gulden, slaven kregen 
voor dit vergrijp honderd zweepslagen 
en hun eigenaar moest dan zelf nog 
een boete betalen. Alleen met schrif­
telijke toestemming van de overheid 
werden du nog toegelaten, zij het 
onder de naam baljaar- of zangpar­
tijen, een term die is afgeleid van het 
Portugese en Spaanse 'bailar’. Maar 
dat de overheid ook dan niet altijd vat 
had op de inhoud bleek bijvoorbeeld 
in 1835, toen prins Hendrik Suriname 
als adelborst bezocht en men voor 
hem Na Gowtu Du, de Gouden Du, 
opvoerde. Rol in de samenleving In 2003 werd dit succesvolle spektakel 241 241 241  eervolle opdracht die Schouten in 1826 
kreeg voor twee diorama’s voor het 
Koninklijk Kabinet van Zeldzaamhe­
den, voorloper van zowel het Rijks­
museum voor Volkenkunde in Leiden 
als de afdelingen geschiedenis en 
kunstnijverheid van het Rijksmuseum 
in Amsterdam. Schouten kreeg deze 
opdracht via Lammens van de direc­
teur van het Kabinet, R.P. van de 
Kasteele. De kasten, die op 10 mei 
1827 werden verscheept, stellen beide 
een indianenkamp voor. In het ene 
geval gaat het om de leefwijze van de 
Karaïben, in het andere om de Aro- 
wakken. Bij de kasten stuurde Lam­
mens een zilveren neussieraad van de 
Karaïben en een Arowakse haarspeld 
mee, voorwerpen die Schouten in zijn 
diorama’s had opgenomen, en hij 
voegde er een door hem geschreven 
Uitleggende beschrijving bij.17 witmarmeren monument rest alleen 
nog het ontwerp, in de vorm van een 
diorama.'8 De kasten met plantagegezichten 
geven een beeld van de suikerplanta­
ges in Suriname, waaronder de plan­
tages Merveille en Visserszorg. Welke 
plantage is afgebeeld in een groot 
diorama dat het Rijksmuseum in 1983 
aankocht, is onbekend (afb. 7). In dit 
soort stukken staat het bezit van de 
plantage-eigenaar centraal en is van 
het leven van de slaven weinig te zien. De kijkkasten geven steeds een over­
zicht van de plantage vanaf de rivier, 
met als belangrijkste gebouwen het 
plantersbuis, de fabriek met de getijde- 
molen, het kookhuis en de botenloods 
waarin de tentboot van de directeur 
ligt. Die rijkversierde tentboten, het 
luxe vervoermiddel van de blanken, 
verbeeldde Schouten opgesteld tegen 
een geschilderd plantagegezicht in 
kleinere diorama's. Hiernaast maakte Schouten ook 
kijkkasten met stadsgezichten, plan- 
tagegezichten en tentboten, maar dat 
deed hij veel minder vaak. Zo zijn er 
maar twee stadsgezichten bekend. Het Rijksmuseum kocht in 1959 het 
Gezicht op het gouvernementspaleis en 
het Plein te Paramaribo, dat Schouten 
in 1812 maakte toen Suriname in 
Britse handen was (afb. 6). Het dio­
rama heeft hierom een opschrift in 
het Engels en van de hoofdwacht van 
Fort Zeelandia wappert de Britse stan­
daard, niet de Nederlandse vlag. Voor 
het withouten gouvernementspaleis 
staat een rijtuig en op het bordes is 
een groepje figuren uitgebeeld - gou­
verneur Sir Pinsam Bonham met zijn 
gezin. Het diorama Gezicht op de 
Waterkant van Paramaribo uit 1819 
geeft een uniek beeld van het Parama­
ribo van vóór de grote stadsbrand van 
21 januari 1821. Rol in de samenleving De dansers zongen de gou­
verneur toen veelbetekenend toe Yoe 
sorrie hin da boen, Yoe moessie sorrie 
hin da ogrie toe!, of wel ‘Je laat hem 
het mooie zien, laat hem ook de lelijke 
kant zien!’.15 gevolgd door Na Dyamanti Du, De 
Diamanten Du, met de titel De lange 
weg naar de vrijheid. gevolgd door Na Dyamanti Du, De 
Diamanten Du, met de titel De lange 
weg naar de vrijheid. gevolgd door Na Dyamanti Du, De 
Diamanten Du, met de titel De lange 
weg naar de vrijheid. De diorama’s van Schouten
Diorama’s van onder meer dans­
feesten waren een specialisme van de 
Surinaamse kunstenaar Gerrit Schou­
ten (1779-1839). Hij maakte ze tussen 
1810 en 1839, het jaar van zijn dood, 
als souvenirs van Suriname in op­
dracht van reizigers en repatrianten. De kijkkasten van Schouten kwamen 
hierdoor vooral terecht in Europese 
verzamelingen.'6 De meeste door 
Schouten gemaakte diorama’s zijn 
voorstellingen van indianenkampen, 
meestal Karaïben- of Arowakkendor- 
pen, en van slavendansen. Soms komt 
in een verzameling een tweetal diora­
ma’s voor, een indianenkamp en een 
slavendans, die qua maatvoering over­
eenkomen en daarom waarschijnlijk 
tegelijkertijd besteld zijn. Er is bij deze 
diorama’s duidelijk sprake van serie­
werk, al verschillen de kasten in maat­
voering en in het aantal figuren dat in 
de voorstelling optreedt. Vooral deze 
kijkkasten zijn educatieve presentaties 
die allerlei aspecten van het leven van 
de inheemse bevolking in Suriname 
laten zien. Voor de verzamelaar diende 
zo'n kastje ook als catalogus, omdat 
het op schaal allerlei voorwerpen uit 
het leven van de Surinaamse bevolking 
bevatte. Dat was ook het geval met de Een van de laatste oorspronkelijke 
opvoeringen van de du vond in 1913 
plaats ter gelegenheid van de afschaf­
fing van de slavernij vijftig jaar daar­
voor. Het spel verdween in de 20ste 
eeuw weliswaar niet helemaal, maar 
zangers en dansers die bekend waren 
met het spel werden wel steeds zeld­
zamer. Pas in 1998, bij de viering van 
135 jaar afschaffing van de slavernij, 
werd de du nieuw leven ingeblazen. Na Gowtu Du, een initiatief van 
Christine Henar met teksten van 
Thea Doelwijt, werd toen opgevoerd 
in theaters in Suriname en Nederland. Afb. 8
Doornstaartboom- 
leguaan (Uracentron 
azureum. azureum), 
1818. Aquarel, 
19,3 X 24,6 cm. 
Naturalis, Leiden. Rol in de samenleving Van 
Claveren gaf zowel aan blanke als aan 
niet-blanke kinderen les, in eerste 
instantie gescheiden, later gezamen­
lijk, maar of dit al in de schooljaren 
van Schouten het geval was, is niet 
bekend.19 Als kunstenaar was Schou­ naar de kolonie vertrokken, waar hij in 
dienst van het gouvernement kwam en 
bekend werd als dichter en satiricus. Hij was actief in het genootschap De 
Surinaamsche Lettervrienden, dat vier 
dichtbundels publiceerde, waarin ook 
werk van Schouten. In 1772 was hij 
getrouwd met Suzanna Johanna 
Hanssen, een vrije kleurlinge en 
achternicht van de vrije rijke negerin 
Elisabeth Samson, die bekend werd 
omdat zij tegen de regels in wilde 
huwen met een blanke man. Suzanna 
had als meisje een opleiding gekregen 
in Nederland, maar was daarna naar 
Suriname teruggekeerd. Samen kregen 
zij vijf kinderen, eerst twee dochters 
en daarna drie zonen, van wie Gerrit 
Carl François de oudste was. De 
Schoutenkinderen waren kleurlingen 
en dat gegeven was bepalend voor hun 
positie in het i8de-eeuwse Parama­
ribo, waar huidskleur doorslaggevend 
was. Gerrit ging in elk geval naar 
school en kreeg daar les van den zeer 
bekwame schoolmeester Daniel van 
Claveren. In 1793 was hij een van de 
leerlingen die een prijs kregen. Van 
Claveren gaf zowel aan blanke als aan 
niet-blanke kinderen les, in eerste 
instantie gescheiden, later gezamen­
lijk, maar of dit al in de schooljaren 
van Schouten het geval was, is niet 
bekend.19 Als kunstenaar was Schou­ ten in ieder geval autodidact, want een 
opleiding voor beeldend kunstenaar 
bestond in de kolonie niet. Behalve in diorama’s specialiseerde 
Schouten zich in botanische en zoölo­
gische tekeningen. Hij trad hiermee in 
de voetsporen van de Duitse Maria 
Sibylla Merian (1647-1717), die om­
streeks 1700 in Suriname verbleef om 
er insecten en planten te tekenen. In 
1705 gaf Merian in eigen beheer het 
beroemde en invloedrijke Metamor­
phosis Insectorum Surinamensium uit, 
een plaatwerk met 60 kopergravures. H.J. Scheller zette haar entomologisch 
onderzoek in de laatste decennia van 
de 18de eeuw voort door in Suriname 
honderden vlinders in alle stadia van 
hun ontwikkeling te tekenen, een op­
dracht van gouverneur J.G. Wichers. Veel later, meer dan een halve eeuw na 
hun ontstaan, werden deze tekeningen 
uitgegeven door [. Sepp in Amster­
dam. Ruim honderd jaar na Merian 
ging ook de van oorsprong Duitse 
kunstenares Louise van Panhuys naar 
Suriname. Rol in de samenleving Hier is het front van 
de stad weergegeven, gezien vanaf de 
rivier, met statige herenhuizen en de 
prachtige koepelkerk, gebouwen die 
alle verloren gingen. In de koepelkerk 
stond een monument voor gouverneur 
De Friderici dat eveneens door Gerrit 
Schouten was ontworpen. Van dit Elk diorama van Schouten is een 
kijkkastje van hout met daarin een 
plastische voorstelling van papier. In 
de kast, die alleen aan de voorzijde 
open is, ligt een oplopende bodem. Zijn vroege diorama's hebben een 
rechte bovenzijde, in de latere heeft 
hij een halvemaanvormige bovenzijde 
van papier aangebracht, waardoor de 
ruimtewerking wordt vergroot. De 
binnenzijde van de kast heeft hij altijd 
beschilderd en de voorstelling bouwt 
hij steeds perspectivisch op. Het land- 
schap, de gebouwen en de figuren zijn 
gemaakt van papier, de plastische ele­
menten zijn steeds alleen aan de voor­
zijde beschilderd, waarbij de figuren 
meestal in twee rijen staan opgesteld. De kunstenaar Schouten
Gerrit Schouten, geboren op 16 janu­
ari 1779, wordt beschouwd als de eer­
ste echte Surinaamse kunstenaar: hij 
is er geboren en getogen. Zijn vader 
was een Nederlander, zijn moeder een 
kleurlinge, telg uit een welgestelde 
Surinaamse familie. Hendrik Schou­
ten was in 1769 vanuit Amsterdam 242   naar de kolonie vertrokken, waar hij in 
dienst van het gouvernement kwam en 
bekend werd als dichter en satiricus. Hij was actief in het genootschap De 
Surinaamsche Lettervrienden, dat vier 
dichtbundels publiceerde, waarin ook 
werk van Schouten. In 1772 was hij 
getrouwd met Suzanna Johanna 
Hanssen, een vrije kleurlinge en 
achternicht van de vrije rijke negerin 
Elisabeth Samson, die bekend werd 
omdat zij tegen de regels in wilde 
huwen met een blanke man. Suzanna 
had als meisje een opleiding gekregen 
in Nederland, maar was daarna naar 
Suriname teruggekeerd. Samen kregen 
zij vijf kinderen, eerst twee dochters 
en daarna drie zonen, van wie Gerrit 
Carl François de oudste was. De 
Schoutenkinderen waren kleurlingen 
en dat gegeven was bepalend voor hun 
positie in het i8de-eeuwse Parama­
ribo, waar huidskleur doorslaggevend 
was. Gerrit ging in elk geval naar 
school en kreeg daar les van den zeer 
bekwame schoolmeester Daniel van 
Claveren. In 1793 was hij een van de 
leerlingen die een prijs kregen. Afb.g
GERRIT SCHOUTEN, 
Koffie (Coffea 
arabica), 1823.
Aquarel, 42,9 x 57 cm. 
Surinaams Museum, 
Paramaribo.
Foto Roy Tjin. Rol in de samenleving Zij trad letterlijk in het 
voetspoor van Merian en had in 
Frankfurt zelfs in het huis gewoond 
dat aan Merians vader, de beroemde 
graveur Matthias Merian, had toe­
behoord. Na haar huwelijk met de 
Nederlander Van Panhuys vertrok 
Louise in 1811 naar Suriname en    maakte er waterverftekeningen van 
landschappen, stadsgezichten en 
vooral planten. Gerrit Schouten en 
Louise van Panhuys kenden elkaar. Schoutens diorama Gezicht op het 
gouvernementspaleis en het Plein te 
Paramaribo uit 1812 is zelfs de drie­
dimensionale uitvoering van het schil­
derij Gouvernementshuis Paramaribo 
uit 1811 van Van Panhuys. Schouten maakte zijn botanische en 
zoölogische tekeningen op groot for­
maat in opdracht van onderzoekers en 
verzamelaars, die zowel uit Suriname 
als uit Nederland afkomstig waren. Tekeningen van dieren bevinden zich 
nu onder meer in de Artiscollectie en 
de collectie van Naturalis en dateren 
van na 1817 (afb. 8). Het grootste deel 
van zijn tekeningen is echter van plan­
ten. Het Surinaams Museum in Para­
maribo heeft een serie tekeningen van 
vruchten (afb. 9, 10), in het Rijksher- 
barium te Leiden liggen tekeningen 
van geneeskrachtige planten en in de 
Lindley Library in Londen bevinden 
zich twee banden met tekeningen van 
vooral bloeiende planten, die én door 
Schouten én door zijn navolger John 
Henri Lance zijn gemaakt. De meeste 
dateren van na 1822. Vroegere tekenin­
gen zijn waarschijnlijk bij de grote 
stadsbrand van Paramaribo van 1821 
verloren gegaan. De rechter Adriaan 
Lammens bezat als vriend en bewon­
deraar van Schouten vrijwel zeker een 
verzameling tekeningen van Schouten 
toen zijn huis in Paramaribo, op de 
hoek van het Plein en de Waterkant, 
door de brand werd verwoest. In zijn 
dagboek betreurt Lammens dit verlies 
van tekeningen van voorwerpen uit de 
natuurlijke historie.20 ® ■ Lammens was Schoutens belang­
rijkste beschermheer. Hij zette zich in 
voor Schoutens positie in de samen­
leving en verzette zich uitdrukkelijk 
tegen de heersende opvatting dat een 
kleurling geen oorspronkelijkheid zou 
kunnen bezitten. Wanneer men hetgeen 
de kleurling Schouten doet, en werkt en 
de omstandigheden weet, dat hij dit alles Lammens was Schoutens belang­
rijkste beschermheer. Hij zette zich in 
voor Schoutens positie in de samen­
leving en verzette zich uitdrukkelijk   bijna vijftigjarige kunstenaar in 1828 
van koning Willem I zelfs een gouden 
medaille voor zijn artistieke oeuvre. Afb. 10
GERRIT SCHOUTEN, 
Banaan. (Musa 
sapientum), 1823.
Aquarel, 43 x 56,7 cm. 
Surinaams Museum, 
Paramaribo.
Foto Roy Tjin. I Inv.nr. NG-2005-24. Het diorama is in 2005 
gekocht uit de kunsthandel (J.H. Süchte Bergen 
te Amsterdam). Het is op een etiketje gesigneerd 
en gedateerd G. Schoütenfecit 1830. De kast is 
voorzien van een authentieke holle vergulde lijst. 
Afmetingen met lijst: h. 61 x br. 69,8 x d. 21,3 cm, 
zonder lijst: 50,5 x 59,4 x 17,1 cm. De naaldhouten 
kast loopt aan de achterzijde schuin af naar een 
hoogte van 35,5 cm. Koninkrijk Holland is verbleven, tijdvak 1816 tot 
1822: eerste afdeling, Geografie, statistica, zeden en 
gewoonten, vierde afdeling, Voorname belangen der 
kolonie, Amsterdam 1982, p. 93.
10 Lammens, op.cit. (noot 9), pp. 93-94.
h Van Kempen, op.cit. (noot 4), p. 161.
12 
J.J. Vrij, ‘Jan Elias van Onna en het “politiek 
systhema” van de Surinaamse slaventijd, circa 
1770-1820’, OSO, Tijdschrift voor Surinaamse 
taalkunde, letterkunde, cultuur en geschiedenis 
(1998) 2. P- 133-
13 Comvalius, op.cit. (noot 6). p. 217.
14 Lammens, op.cit. (noot 9), p. 94.
15 Van Kempen, op.cit. (noot 4), pp. 160-161.
16 Onlangs keerden drie diorama’s naar Suriname 
terug. Op 25 november 2005, ter gelegenheid van 
de 30-jarige onafhankelijkheid, ontving Suriname 
als staatsgeschenk van de Nederlandse regering 
twee diorama’s, een van een indianenkamp en 
een van een slavendans, alle gekocht uit de 
Europese kunsthandel. I Inv.nr. NG-2005-24. Het diorama is in 2005 
gekocht uit de kunsthandel (J.H. Süchte Bergen 
te Amsterdam). Het is op een etiketje gesigneerd 
en gedateerd G. Schoütenfecit 1830. De kast is 
voorzien van een authentieke holle vergulde lijst. 
Afmetingen met lijst: h. 61 x br. 69,8 x d. 21,3 cm, 
zonder lijst: 50,5 x 59,4 x 17,1 cm. De naaldhouten 
kast loopt aan de achterzijde schuin af naar een 
hoogte van 35,5 cm.
2 C.P. van Eeghen, ‘Dirk Valkenburg - boekhouder 
- schrijver - kunstschilder voor Jonas Witsen’, 
Oud Holland 59 (1946), pp. 58-69. Zie ook 
E. Kolfin, Van de slavenzweep en de muze. Twee 
eeuwen verbeelding van slavernij in Suriname, 
Leiden 1997, pp. 23 e.v.
3 R. van Luttervelt, ‘Een gezicht op oud 
Paramaribo’, Bulletin van het Rijksmuseum 11 
(1963) 1, pp. 22-26, in het bijzonder p. 25.
4 M. van Kempen, Een geschiedenis van de 
Surinaamse literatuur, Breda 2003, p. 158.
5 Van Kempen, op.cit. (noot 4), pp. 152-153.
6 T.A.C. Comvalius, ‘Het Surinaamsche negerlied: 
de banja en de doe’, De West Indische Gids 17 
(I935), PP- 213-220, in het bijzonder 214.
7 Van Kempen, op.cit. (noot 4), p. 159.
8 A. van Stipriaan, ‘”Een verre verwijderd trom­
melen...” Ontwikkeling van Afro-Surinaamse 
muziek en dans in de slavernij’, in Ton Bevers e.a. 
(red.), De kunstwereld: produktie, distributie en 
receptie in de wereld van kunst en cultuur, 
Hilversum 1993, pp. 149-150.
9 A.F. Lammens en G.A. de Bruijne, Bijdrage tot 
kennis van de kolonie Suriname: dat gedeelte van 
Guiana hetwelk bij tractaat tenjare 1815 aan het 2 C.P. van Eeghen, ‘Dirk Valkenburg - boekhouder 
- schrijver - kunstschilder voor Jonas Witsen’, 
Oud Holland 59 (1946), pp. 58-69. Zie ook 
E. Kolfin, Van de slavenzweep en de muze. Twee 
eeuwen verbeelding van slavernij in Suriname, 
Leiden 1997, pp. 23 e.v. Rol in de samenleving genoegzaam alleen van zijn eigen genie 
te danken heeft, dan is zo een generale 
uitspraak of denkbeeld zeer ongegrond 
(...)• En eerder tekende hij in zijn dag­
boek aan: dit bewijst dat de kleurling 
zeer vatbaar is voor de ontwikkeling van 
menschelijke begaafdheden, en dat het 
alleen een verkeerde en ongegronde 
eigenliefde is, waardoor de Europeer 
zich zelf zo uitsluytend hiertoe gerechtigt 
gerekend.1 2 3 4 5 6 7 8 9
' j
Schouten heeft Suriname nooit ver­
laten. Op 29 september 1839 overleed 
hij op zestigjarige leeftijd in zijn 
geboorteplaats Paramaribo. Mede 
omdat zijn tekeningen nooit werden 
uitgegeven, raakten zijn werk en hij­
zelf nadien in de vergetelheid. Pas in 
1999 zijn de tekeningen voor het eerst 
tentoongesteld. Toen ook verscheen er 
een catalogus van zijn werk.22 De 
tentoonstelling in het Surinaams 
Museum werd een jaar later gevolgd 
door een tentoonstelling van tekenin­
gen en diorama’s in Teylers Museum 
te Haarlem. Schoutens werk krijgt 
weer de aandacht die het verdient. Mede dankzij Lammers’ inspannin­
gen en bescherming kreeg Schoutens 
werk brede waardering en werden er 
hoge prijzen voor betaald. Op voor­
spraak van twee Nederlandse museum­
directeuren, onder wie directeur Van 
de Kasteele van het Koninklijk Kabi­
net van Zeldzaamheden, kreeg de toen 16 Onlangs keerden drie diorama’s naar Suriname 
terug. Op 25 november 2005, ter gelegenheid van 
de 30-jarige onafhankelijkheid, ontving Suriname 
als staatsgeschenk van de Nederlandse regering 
twee diorama’s, een van een indianenkamp en 
een van een slavendans, alle gekocht uit de 
Europese kunsthandel. 17 C. Medendorp, Gerrit Schouten (1779-1839). Botanische tekeningen en diorama’s uit Suriname, 
Amsterdam 1999, pp. 60-61 en cat.nrs. vin en 
ix; beide diorama’s zijn terechtgekomen in de 
collectie van het Rijksmuseum voor Volkenkunde 
te Leiden. 18 Zie Medendorp, op.cit. (noot 17), pp. 155-157. 19 Vrij, op.cit. (noot 12), p. 138. 20 Lammens, op.cit. (noot 9), p. 3. 21 Lammens, op.cit. (noot 9), citaten resp. op 
pp. 104 en 96. 22 Medendorp, op.cit. (noot 17). 17 C. Medendorp, Gerrit Schouten (1779-1839). Botanische tekeningen en diorama’s uit Suriname, 
Amsterdam 1999, pp. 60-61 en cat.nrs. vin en 
ix; beide diorama’s zijn terechtgekomen in de 
collectie van het Rijksmuseum voor Volkenkunde 
te Leiden. collectie van het Rijksmuseum voor Volkenkunde 
te Leiden. 18 Zie Medendorp, op.cit. (noot 17), pp. 155-157. 19 Vrij, op.cit. (noot 12), p. 138. 20 Lammens, op.cit. (noot 9), p. 3. 21 Lammens, op.cit. (noot 9), citaten resp. op 
pp. 104 en 96. Koninkrijk Holland is verbleven, tijdvak 1816 tot 
1822: eerste afdeling, Geografie, statistica, zeden en 
gewoonten, vierde afdeling, Voorname belangen der 
kolonie, Amsterdam 1982, p. 93.
10 Lammens, op.cit. (noot 9), pp. 93-94.
h Van Kempen, op.cit. (noot 4), p. 161.
12 
J.J. Vrij, ‘Jan Elias van Onna en het “politiek 
systhema” van de Surinaamse slaventijd, circa 
1770-1820’, OSO, Tijdschrift voor Surinaamse 
taalkunde, letterkunde, cultuur en geschiedenis 
(1998) 2. P- 133- Rol in de samenleving 22 Medendorp, op.cit. (noot 17). 18 Zie Medendorp, op.cit. (noot 17), pp. 155-157. 19 Vrij, op.cit. (noot 12), p. 138. 20 Lammens, op.cit. (noot 9), p. 3. 21 Lammens, op.cit. (noot 9), citaten resp. op 
pp. 104 en 96. 9 A.F. Lammens en G.A. de Bruijne, Bijdrage tot 
kennis van de kolonie Suriname: dat gedeelte van 
Guiana hetwelk bij tractaat tenjare 1815 aan het 9 A.F. Lammens en G.A. de Bruijne, Bijdrage tot 
kennis van de kolonie Suriname: dat gedeelte van 
Guiana hetwelk bij tractaat tenjare 1815 aan het 22 Medendorp, op.cit. (noot 17). 22 Medendorp, op.cit. (noot 17). 245