None
62014TJ0574




ARREST VAN HET GERECHT (Vierde kamer)
26 september 2018 (
*1
)
„Mededinging – Mededingingsregelingen – Parallelhandel in geneesmiddelen – Overeenkomst waarin een onderscheid wordt gemaakt tussen de prijzen die in rekening worden gebracht in geval van wederverkoop in Spanje en de prijzen die in rekening worden gebracht bij uitvoer naar andere lidstaten – Verzoek om een klacht opnieuw te onderzoeken na arresten van het Hof en het Gerecht – Artikel 266 VWEU – Afwijzing van een klacht – Geen belang van de Unie – Staking van de mededingingsverstorende gedragingen – Geen mededingingsverstorende gevolgen die voortduren – Behandeling van de zaak door een mededingingsautoriteit van een lidstaat – Verplichtingen op het gebied van het onderzoek van een klacht – Artikel 105 VWEU – Artikel 7 van verordening (EG) nr. 1/2003 – Procedurele rechten van een klager – Motiveringsplicht”
In zaak T‑574/14,

European Association of Euro-Pharmaceutical Companies (EAEPC), gevestigd te Brussel (België), vertegenwoordigd door J. L. Buendía Sierra, L. Ortiz Blanco, Á. Givaja Sanz en M. Araujo Boyd, advocaten,
verzoekster,
tegen

Europese Commissie, vertegenwoordigd door F. Castilla Contreras, F. Jimeno Fernández en C. Vollrath als gemachtigden,
verweerster,
ondersteund door

GlaxoSmithKline plc, gevestigd te Brentford (Verenigd Koninkrijk),
en

GlaxoSmithKline SA, gevestigd te Madrid (Spanje),
aanvankelijk vertegenwoordigd door I. S. Forrester, QC, en A. Komninos, advocaat, vervolgens door A. Komninos,
interveniënten,
betreffende een verzoek krachtens artikel 263 VWEU tot nietigverklaring van besluit C(2014) 3654 final van de Commissie van 27 mei 2014 houdende afwijzing van de door verzoekster ingediende klacht inzake een inbreuk op artikel 101 VWEU die vermeend door Glaxo Wellcome SA is gepleegd (zaak COMP/AT.36957 – Glaxo Wellcome),
wijst
HET GERECHT (Vierde kamer),
samengesteld als volgt: H. Kanninen, president, C. Iliopoulos (rapporteur) en L. Calvo-Sotelo Ibáñez-Martín, rechters,
griffier: C. Heeren, administrateur,
gezien de stukken en na de terechtzitting op 4 april 2017,
het navolgende

Arrest


Voorgeschiedenis van het geding






1


Verzoekster, European Association of Euro-Pharmaceutical Companies (EAEPC), is een te Brussel (België) gevestigde vereniging die de belangen van onafhankelijk opererende ondernemingen op het gebied van de in- en uitvoer en de ompakking van farmaceutische eindproducten binnen de Europese Economische Ruimte (EER) behartigt.
 2


GlaxoSmithKline SA, voorheen Glaxo Wellcome SA, is een te Madrid (Spanje) gevestigde vennootschap naar Spaans recht die als hoofdactiviteit het ontwikkelen, het vervaardigen en het in de handel brengen van geneesmiddelen in Spanje heeft. GlaxoSmithKline plc, de moedermaatschappij van GlaxoSmithKline SA (hierna samen: „GSK” of „interveniënten”), is gevestigd te Brentford (Verenigd Koninkrijk) en is wereldwijd een van de belangrijkste producenten van farmaceutische producten.
Aanvankelijke administratieve procedure







3


Op 6 maart 1998 heeft Glaxo Wellcome haar nieuwe algemene verkoopvoorwaarden voor in Spanje erkende groothandelaren (hierna: „overeenkomst”) bij de Commissie van de Europese Gemeenschappen aangemeld met het oog op het verkrijgen van een negatieve verklaring op grond van artikel 2 van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962: Eerste verordening over de toepassing van de artikelen [85 en 86 van het EG-Verdrag, daarna artikelen 81 en 82 EG, thans artikelen 101 en 102 VWEU] (PB 1962, 13, blz. 204), althans een ontheffing op grond van artikel 4 van diezelfde verordening, die inmiddels is ingetrokken bij verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 en 82 van het Verdrag (thans artikelen 101 en 102 VWEU) (PB 2003, L 1, blz. 1). Bij brief van 28 juli 1998 heeft Glaxo Wellcome plc, de moedermaatschappij van Glaxo Wellcome, een aanvullende aanmelding aan de Commissie toegezonden, waarin haar aandacht werd gevestigd op de factoren die van invloed waren op haar eigen activiteiten en die van haar dochterondernemingen op het gehele grondgebied van de Europese Unie en die niet specifiek voor de activiteiten van Glaxo Wellcome waren.
 4


De overeenkomst had betrekking op 82 geneesmiddelen die bestemd waren voor verkoop aan in Spanje gevestigde groothandelaren waarmee GSK handelsrelaties had aangeknoopt. Deze groothandelaren mochten de geneesmiddelen hetzij voor wederverkoop aan ziekenhuizen en apotheken in Spanje bestemmen, hetzij voor wederverkoop in andere lidstaten. In artikel 4 van de overeenkomst was een onderscheid gemaakt tussen de prijzen die de groothandelaren in rekening werden gebracht voor geneesmiddelen die voor wederverkoop op de nationale markt waren bestemd en die welke in rekening werden gebracht voor geneesmiddelen die voor de export waren bestemd. De overeenkomst was ondertekend door GSK en 75 groothandelaren, is werking getreden op 9 maart 1998 en door de Tribunal de Defensa de la Competencia (rechter voor mededingingszaken, Spanje) opgeschort op 16 oktober 1998.
5


Op 19 januari 1999 heeft verzoekster bij de Commissie een klacht ingediend op grond van artikel 3, lid 2, van verordening nr. 17 (hierna: „klacht van 1999”), waarin zij de Commissie verzocht te weigeren een negatieve verklaring dan wel een ontheffing af te geven en GSK te gelasten om een einde te maken aan het prijsbeleid zoals opgenomen in de overeenkomst. Volgens verzoekster omvatte de regeling van dubbele prijzen in de overeenkomst een indirect exportverbod en een instrument om de markt af te grendelen dat in strijd was met artikel 101, lid 1, VWEU en waarvoor geen ontheffing op grond van artikel 101, lid 3, VWEU kon worden verleend.
 6


Op 8 mei 2001 heeft de Commissie beschikking 2001/791/EG inzake een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag vastgesteld [zaken IV/36.957/F3 Glaxo Wellcome (aanmelding), IV/36.997/F3 Aseprofar en Fedifar (klacht), IV/37.121/F3 Spain Pharma (klacht), IV/37.138/F3 BAI (klacht) en IV/37.380/F3 EAEPC (klacht)] (PB 2001, L 302, blz. 1; hierna: „beschikking van 2001”), volgens welke de aangemelde overeenkomst ertoe strekte of tot gevolg had de mededinging te beperken in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU. In artikel 1 van de beschikking is vermeld dat Glaxo Wellcome „inbreuk [heeft] gemaakt op artikel [101], lid 1, [VWEU] door met Spaanse groothandelaren een overeenkomst te sluiten waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen de prijzen die groothandelaren worden aangerekend wanneer zij terugbetaalbare geneesmiddelen in eigen land doorverkopen aan apotheken of ziekenhuizen, en hogere prijzen die worden aangerekend in het geval van export naar een van de andere lidstaten”. In artikel 2 van de beschikking van 2001 is bepaald dat de aangemelde verkoopvoorwaarden niet voldeden aan de voorwaarden voor een ontheffing in artikel 101, lid 3, VWEU. Tot slot werd Glaxo Wellcome in de artikelen 3 en 4 van de beschikking van 2001 gelast om „onverwijld een eind [te maken] aan de [in] artikel 1 bedoelde inbreuk” respectievelijk om de Commissie mee te delen welke maatregelen zij daartoe had genomen.
Procedure bij het Gerecht en het Hof







7


Op 23 juli 2001 heeft GlaxoSmithKline Services Unlimited, voorheen Glaxo Wellcome plc, beroep tot nietigverklaring van de beschikking van 2001 ingesteld. Verzoekster heeft ter ondersteuning van de conclusies van de Commissie geïntervenieerd.
 8


Bij arrest van 27 september 2006, GlaxoSmithKline Services/Commissie (T‑168/01, EU:T:2006:265; hierna: „arrest in zaak T‑168/01”), heeft het Gerecht het beroep verworpen voor zover dit op artikel 1 van de beschikking van 2001 betrekking had. Het heeft in dat verband geoordeeld dat, ofschoon de primaire conclusie van de Commissie dat artikel 4 van de overeenkomst de strekking had de mededinging te beperken, onjuist was, GlaxoSmithKline Services er niet in was geslaagd de subsidiaire conclusie van de Commissie dat deze bepaling een beperking van de mededinging tot gevolg had en dus in strijd was met artikel 101, lid 1, VWEU, in twijfel te trekken (arrest in zaak T‑168/01, punten 147 en 194). Het Gerecht heeft het beroep evenwel aanvaard voor zover dit betrekking had op de artikelen 2 tot en met 4 van de beschikking van 2001 en die artikelen nietig verklaard op grond dat de Commissie niet naar behoren had onderzocht of aan de voorwaarden van artikel 101, lid 3, VWEU was voldaan (arrest in zaak T‑168/01, punten 308 en 316‑318).
9


In hogere voorziening hebben GlaxoSmithKline Services, de Commissie en verzoekster verzocht om het arrest in zaak T‑168/01 gedeeltelijk te vernietigen.
 10


Bij arrest van 6 oktober 2009, GlaxoSmithKline Services e.a./Commissie e.a. (C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P, EU:C:2009:610; hierna: „arrest in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P”), heeft het Hof in de eerste plaats beslist dat de redenering van het Gerecht niet in stand kon blijven en dat de conclusie van de Commissie in de beschikking van 2001 dat de overeenkomst in strijd met artikel 101, lid 1, VWEU de strekking had om de mededinging te beperken moest worden bevestigd. Volgens het Hof was de door het Gerecht gegeven blijk van een onjuiste rechtsopvatting echter niet van dien aard dat deze de geldigheid van zijn arrest kon aantasten, aangezien daarin was vastgesteld dat de overeenkomst in strijd was met artikel 101, lid 1, VWEU (arrest in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P, punten 64‑67). In de tweede plaats heeft het Hof de conclusie van het Gerecht bevestigd dat de Commissie geen volledig onderzoek had verricht van de door GlaxoSmithKline Services aangevoerde argumenten betreffende de ontheffing op grond van artikel 101, lid 3, VWEU (arrest in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P, punten 68‑168). Het Hof heeft de ingestelde hogere voorzieningen derhalve afgewezen.
Procedure bij de Commissie na het arrest in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P







11


Op 26 januari 2010 heeft GSK het verzoek om een negatieve verklaring dan wel een ontheffing van 6 maart 1998 formeel ingetrokken om redenen van proceseconomie en om te voorkomen dat onnodig tijd en geld werd verspild. Daarbij benadrukte zij dat de overeenkomst in 1998 was aangemeld, dat zij het tariefstelsel sindsdien niet meer had gebruikt in Spanje en dat de marktomstandigheden in vele opzichten waren gewijzigd.
 12


Nadat het arrest in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P was gewezen, heeft de Commissie een reeks bijeenkomsten met verzoekster en andere belanghebbenden gehouden, contact opgenomen met de Spaanse autoriteiten, nieuwe opmerkingen van verzoekster onderzocht en op 24 januari 2012 een onderzoek ingeleid naar vermeende dubbele prijsstelling in Spanje door andere ondernemingen dan GSK (zaak AT.39973 – Prijsregelingen voor de distributie van geneesmiddelen in Spanje).
13


Bij brief van 9 april 2013 heeft verzoekster de Commissie op grond van artikel 265 VWEU verzocht „een beslissing over [de klacht van 1999] te nemen en haar verplichting na te komen om de zaak Glaxo opnieuw te onderzoeken, zoals de Europese rechterlijke instanties hadden gelast”.
14


Bij brief van 6 juni 2013 op grond van artikel 7 van verordening (EG) nr. 773/2004 van de Commissie van 7 april 2004 betreffende procedures van de Commissie op grond van de artikelen [101] en [102 VWEU] (PB 2004, L 123, blz. 18), heeft de Commissie verzoekster in kennis gesteld van haar voornemen om de klacht van 1999 af te wijzen. Na een daartoe strekkend verzoek van 19 juni 2013 heeft de Commissie verzoekster op 5 juli 2013 krachtens artikel 8, lid 1, van verordening nr. 773/2004 toegang verleend tot de documenten waarop zij haar voorlopige beoordeling had gebaseerd.
15


Bij brief van 18 juli 2013 heeft verzoekster op de brief van de Commissie van 6 juni 2013 gereageerd en aangevoerd dat zij haar onderzoek moest voortzetten.
16


Op 11 september en 3 oktober 2013 heeft de Commissie vertegenwoordigers van verzoekster ontmoet om haar standpunt en haar argumenten in de brief van 6 juni 2013 te bespreken.
 Bestreden besluit







17


Bij besluit C(2014) 3654 final van 27 mei 2014 (zaak COMP/AT.36957 – Glaxo Wellcome) (hierna: „bestreden besluit”) heeft de Commissie de klacht van 1999 krachtens artikel 7, lid 2, van verordening nr. 773/2004 afgewezen, omdat de Unie er onvoldoende belang bij had dat het onderzoek naar de vermeende inbreuken werd voortgezet. Na er in de overwegingen 19 tot en met 22 van het bestreden besluit aan te hebben herinnerd dat zij ter zake van de behandeling van klachten over een discretionaire bevoegdheid beschikt op grond waarvan zij onder meer een klacht kan afwijzen wanneer er geen belang van de Unie bij voortzetting van het onderzoek van de zaak is, is de Commissie tot de conclusie gekomen dat de klacht van 1999 op grond van de volgende overwegingen moest worden afgewezen.
18


In de eerste plaats heeft de Commissie in de overwegingen 24 en 25 van het bestreden besluit geconstateerd dat het betrokken gedrag sinds 16 oktober 1998 niet meer was vertoond en niets in het dossier of in alle door verzoekster in haar correspondentie aangevoerde feiten en argumenten erop wees dat GSK haar dubbele prijsstelling weer had ingevoerd of wilde invoeren in Spanje.
 19


In de tweede plaats heeft de Commissie in overweging 26 van het bestreden besluit opgemerkt dat er geen gevolgen van de vermeende inbreuken waren die nog voortduurden. Met name heeft de Commissie verklaard dat er geen bewijs was dat de Spaanse groothandelaren sinds de opschorting van de overeenkomst op 16 oktober 1998 waren beperkt in hun mogelijkheden om de 82 geneesmiddelen waarop de overeenkomst betrekking had te exporteren. Bovendien was de Commissie van oordeel dat het weinig waarschijnlijk was dat de gevolgen zich nog deden gevoelen, mede gelet op het feit dat deze gedragingen slechts gedurende zeven maanden, namelijk van 9 maart tot 16 oktober 1998, hadden plaatsgevonden. De Commissie heeft in overweging 27 van het bestreden besluit nog opgemerkt dat er geen causaal verband was tussen deze zaak en de invoering van andere tariefpraktijken door andere fabrikanten in Spanje.
20


In de derde plaats heeft de Commissie in de overwegingen 39 tot en met 41 van het bestreden besluit geoordeeld dat de zaak kon worden voorgelegd aan de nationale autoriteiten, waarbij zij opmerkte dat er geen bewijs was dat verzoeksters rechten onvoldoende werden beschermd door de nationale mededingingsautoriteiten en rechters.
 21


In de vierde en laatste plaats heeft de Commissie in de overwegingen 42 tot en met 47 van het bestreden besluit, in reactie op de door verzoekster aangevoerde argumenten, geoordeeld dat zij niet verplicht was om in het licht van de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P en op grond van artikel 266 VWEU een nieuw besluit vast te stellen, waarin werd onderzocht of de overeenkomst voldeed aan de voorwaarden in artikel 101, lid 3, VWEU. De Commissie heeft ten eerste benadrukt dat een nalaten in de zin van de artikelen 265 en 266 VWEU inhoudt dat geen besluit wordt genomen of geen standpunt wordt ingenomen, en niet dat een andere handeling dan de door de belanghebbende gewenste wordt vastgesteld; ten tweede dat zij geen besluit over een ingetrokken ontheffingsverzoek kon nemen; ten derde dat zij niet verplicht was om gevolg te geven aan de klacht van 1999 wegens de nietigverklaring van de beschikking van 2001 door het Hof, en ten vierde dat artikel 7 van verordening nr. 1/2003 een klager niet het recht verleent om van de Commissie te eisen dat zij een beslissing over het bestaan van een inbreuk neemt.
Procedure en conclusies van partijen






22


Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 1 augustus 2014, heeft verzoekster het onderhavige beroep ingesteld.
23


De Commissie heeft op 16 oktober 2014 een verweerschrift ingediend.
24


Bij beslissing van de president van het Gerecht van 28 oktober 2014 is de onderhavige zaak toegewezen aan een nieuwe rechter-rapporteur, die deel uitmaakte van de Zesde kamer.
25


Op 19 december 2014 heeft verzoekster een repliek ingediend.
 26


Bij op 7 januari 2015 ter griffie van het Gerecht ingediende akte heeft GSK overeenkomstig artikel 115 van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht van 2 mei 1991 verzocht om toelating tot interventie aan de zijde van de Commissie.
27


Op 25 februari 2015 heeft de Commissie een dupliek ingediend.
28


Bij op 10 maart 2015 ter griffie van het Gerecht ingediende akte heeft verzoekster verzocht om bepaalde onderdelen van het verzoekschrift, het verweerschrift en de repliek, met inbegrip van de bijlagen, vertrouwelijk te behandelen ten opzichte van GSK.
29


Bij beschikking van 6 mei 2015 heeft de president van de Zesde kamer van het Gerecht GSK toegelaten tot interventie. GSK heeft haar memorie in interventie neergelegd op 8 juli 2015 en de Commissie en verzoekster hebben hun opmerkingen over die memorie op 8 respectievelijk 9 september 2015 ingediend.
30


Bij beschikking van 9 november 2015, EAEPC/Commissie (T‑574/14, niet gepubliceerd, EU:T:2015:872), heeft de president van de Zesde kamer van het Gerecht het verzoek om vertrouwelijke behandeling ten opzichte van GSK gedeeltelijk ingewilligd.
31


Op 18 april 2016 is de onderhavige zaak toegewezen aan een nieuwe rechter-rapporteur, die aanvankelijk deel uitmaakte van de Derde kamer en daarna, na de wijziging van de samenstelling van de kamers van het Gerecht, van de Vierde kamer, waaraan de onderhavige zaak dan ook is toegewezen.
32


Op voorstel van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Vierde kamer) besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan.
33


Partijen hebben ter terechtzitting van 4 april 2017 pleidooi gehouden en geantwoord op de vragen van het Gerecht.
34


Verzoekster concludeert tot:





–


nietigverklaring van het bestreden besluit;








–


verwijzing van de Commissie en interveniënten in de kosten.
 35


De Commissie concludeert tot:





–


ongegrondverklaring van het beroep;








–


verwijzing van verzoekster in de kosten, waaronder de kosten die voor haar zijn opgekomen in het kader van de interventie.
36


Interveniënten concluderen tot:





–


verwerping van het beroep;








–


verwijzing van verzoekster in de kosten, waaronder de kosten die voor hen zijn opgekomen in het kader van de interventie.
In rechte






37


Ter ondersteuning van haar beroep voert verzoekster drie middelen aan. Het eerste middel is ontleend aan een kennelijke beoordelingsfout bij de toepassing van de artikelen 266, 101 en 105 VWEU en van artikel 7 van verordening nr. 1/2003 wat de uitlegging van de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P betreft alsook niet-nakoming van de motiveringsplicht en schending van het recht om te worden gehoord. Het tweede middel, dat subsidiair wordt aangevoerd, ziet op een kennelijke beoordelingsfout en niet-nakoming van de motiveringsplicht wat het belang van de Unie bij voortzetting van het onderzoek betreft en schending van het recht om te worden gehoord. Met het derde middel wordt in essentie gesteld dat het bestreden besluit ontoereikend is gemotiveerd doordat het geen analyse bevat van bepaalde gegevens, feitelijk en rechtens, die verzoekster aan de Commissie had meegedeeld nadat het arrest in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P was gewezen.
38


De Commissie en GSK bestrijden alle argumenten van verzoekster.
 Eerste middel: kennelijke beoordelingsfout bij de toepassing van de artikelen 266, 101 en 105 VWEU en van artikel 7 van verordening nr. 1/2003 wat de uitlegging van de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P betreft alsook niet-nakoming van de motiveringsplicht en schending van het recht om te worden gehoord







39


Met haar eerste middel voert verzoekster aan dat de Commissie de artikelen 266, 101 en 105 VWEU en artikel 7 van verordening nr. 1/2003 kennelijk onjuist heeft toegepast door de klacht van 1999 af te wijzen. Het bestreden besluit berust op de onjuiste premisse dat de beschikking van 2001 in de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P „nietig” is verklaard, terwijl die beschikking ten dele geldig is gebleven, namelijk voor zover daarin is vastgesteld dat de overeenkomst met artikel 101, lid 1, VWEU in strijd is. Het gevolg dat de Commissie aan deze arresten had moeten geven, was dus niet om „een nieuw diepgaand onderzoek naar de gegrondheid van de klacht [van 1999] uit te voeren”, zoals de Commissie te kennen geeft, maar om de administratieve procedure te hervatten op het precieze punt waarop de onwettigheid is ontstaan, om na te gaan of voor de overeenkomst een ontheffing op grond van artikel 101, lid 3, VWEU kon worden verleend. Verzoekster voert bovendien aan dat de Commissie haar motiveringsplicht in de zin van artikel 296 VWEU niet is nagekomen, omdat zij niet heeft uitgelegd waarom zij van oordeel was dat de beschikking van 2001 „nietig” was en dat zij haar recht om te worden gehoord over het aan de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P te geven gevolg heeft geschonden.
 40


Volgens de Commissie en interveniënten is dit eerste middel niet ter zake dienend en in elk geval ongegrond.
Vraag of het eerste middel ter zake dienend is






41


De Commissie en interveniënten menen dat het eerste middel niet ter zake dienend is, aangezien een eventuele onjuiste uitlegging van de gevolgen van de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P geen afbreuk kan doen aan de wettigheid van het bestreden besluit. Meer in het bijzonder berust de afwijzing van de klacht van 1999 uitsluitend op de beoordelingsbevoegdheid die de Commissie bij de behandeling van klachten toekomt. Verzoeksters argument kan er rechtens niet toe leiden dat het bestreden besluit nietig wordt verklaard. Verzoekster beoogt immers niet op te komen tegen de hoofdoordeel van de Commissie waarop het bestreden besluit berust, namelijk dat de Unie geen belang bij voortzetting van het onderzoek heeft.
42


Om te beginnen zij eraan herinnerd dat het niet ter zake dienend zijn van een middel in het kader van een beroep tot nietigverklaring betrekking heeft op de mogelijkheid dat het, zo het gegrond is, tot de door de verzoekende partij nagestreefde nietigverklaring kan leiden (arresten van 21 september 2000, EFMA/Raad, C‑46/98 P, EU:C:2000:474, punt 38, en 12 september 2007, Prym en Prym Consumer/Commissie, T‑30/05, niet gepubliceerd, EU:T:2007:267, punt 127).
 43


In de onderhavige zaak baseert verzoekster zich in het kader van haar eerste middel op de verplichting voor de Commissie om het dictum van de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P na te leven. Zij constateert in dat verband dat de Commissie, gelet op het bepaalde in de artikelen 266, 101 en 105 VWEU en artikel 7 van verordening nr. 1/2003, verplicht was om in te gaan op de vraag of aan de voorwaarden van artikel 101, lid 3, VWEU was voldaan, en dus a fortiori gevolg te geven aan haar klacht ten gronde. Anders gezegd, meent verzoekster dat de Commissie zich niet op het standpunt kan stellen, althans niet zonder tegen genoemde arresten in te gaan, dat het onderzoek niet dient te worden voortgezet. Ten eerste is de Commissie verplicht om de onrechtmatigheden die in de beschikking van 2001 zijn begaan en in die arresten zijn geconstateerd, recht te zetten en ten tweede heeft zij niet het recht om het onderzoek wegens het ontbreken van voldoende belang van de Unie af te sluiten.
44


Aangezien het bestreden besluit juist op het ontbreken van een belang van de Unie bij voortzetting van het onderzoek van de klacht is gegrond, volgt daaruit dat dit eerste middel, zo het gegrond is, tot de door verzoekster nagestreefde nietigverklaring kan leiden.
45


Uit het voorgaande volgt dat dit middel niet meteen al kan worden afgewezen omdat het niet ter zake dienend is. Bijgevolg moet worden onderzocht of het middel gegrond is.
 Gegrondheid van het eerste middel






46


Het eerste middel valt in wezen uiteen in drie onderdelen, ontleend aan in de eerste plaats schending van artikel 266 VWEU, in de tweede plaats schending van de artikelen 101 en 105 VWEU juncto artikel 7 van verordening nr. 1/2003 en in de derde plaats een ontoereikende motivering en schending van het recht om te worden gehoord.
– Eerste onderdeel van het eerste middel: schending van artikel 266 VWEU






47


Verzoekster betoogt dat de Commissie de op haar rustende verplichting om alle maatregelen te nemen die nodig zijn ter uitvoering van de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P niet is nagekomen en bijgevolg artikel 266 VWEU heeft geschonden. De Commissie heeft bedoelde arresten onjuist uitgelegd door ten eerste uiteen te zetten dat de beschikking van 2001 in wezen „nietig” was, ten tweede dat zij niet „verplicht was gevolg te geven aan de klacht wegens de nietigverklaring van de beschikking door het Hof” en ten derde dat „een nieuw diepgaand onderzoek naar de gegrondheid van de klacht [van 1999 moest] worden uitgevoerd”. Verzoekster geeft namelijk te kennen dat de beschikking van 2001 slechts gedeeltelijk nietig was verklaard na die arresten, aangezien artikel 1 van genoemde beschikking, waarin de inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU is vastgesteld, niet nietig is verklaard. Voorts was de Commissie volgens haar na die arresten alleen verplicht om op basis van de reeds door GSK overgelegde bewijzen te beoordelen of de geconstateerde inbreuk naar strekking voor een ontheffing op grond van artikel 101, lid 3, VWEU in aanmerking kon komen.
 48


Meteen al moet eraan worden herinnerd dat de instelling waarvan de handeling nietig is verklaard, volgens artikel 266, eerste alinea, VWEU gehouden was de maatregelen te nemen welke nodig waren ter uitvoering van het arrest in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P. Deze bepaling voorziet in een verdeling van bevoegdheden tussen het rechterlijke gezag en het administratieve gezag, volgens welke de instelling waarvan de nietig verklaarde handeling is uitgegaan, dient te bepalen welke maatregelen nodig zijn ter uitvoering van een arrest tot nietigverklaring (zie arrest van 5 september 2014, Éditions Odile Jacob/Commissie, T‑471/11, EU:T:2014:739, punt 55 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
49


Volgens vaste rechtspraak hebben arresten houdende nietigverklaring die zijn uitgesproken door de rechterlijke instanties van de Unie absoluut gezag van gewijsde zodra zij definitief geworden zijn. Dit gezag strekt zich niet alleen uit tot het dictum van het arrest houdende nietigverklaring, maar ook tot de overwegingen die de noodzakelijke steun bieden aan het dictum en er daardoor onlosmakelijk mee verbonden zijn (zie arrest van 5 september 2014, Éditions Odile Jacob/Commissie, T‑471/11, EU:T:2014:739, punt 56 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
50


Het gezag van gewijsde van een arrest geldt echter enkel voor de punten, feitelijk en rechtens, die daadwerkelijk of noodzakelijkerwijs zijn beslecht (arrest van 19 februari 1991, Italië/Commissie, C‑281/89, EU:C:1991:59, punt 14). Aldus geldt de verplichting van artikel 266 VWEU voor de instelling waarvan de nietig verklaarde handeling uitgaat, slechts binnen de grenzen van wat nodig is ter verzekering van de uitvoering van het arrest houdende nietigverklaring (arrest van 6 maart 2003, Interporc/Commissie, C‑41/00 P, EU:C:2003:125, punt 30).
 51


Bovendien kan een Unierechtelijke handeling slechts gedeeltelijk nietig worden verklaard wanneer de onderdelen waarvan nietigverklaring wordt gevorderd, kunnen worden gescheiden van de rest van de handeling. Aan dit vereiste is niet voldaan wanneer de gedeeltelijke nietigverklaring van een handeling tot gevolg heeft dat de kern van die handeling wordt gewijzigd, wat moet worden beoordeeld aan de hand van een objectief criterium en niet aan de hand van een subjectief criterium dat samenhangt met de politieke wil van de instantie die de betrokken handeling heeft vastgesteld (zie in die zin arrest van 6 december 2012, Commissie/Verhuizingen Coppens, C‑441/11 P, EU:C:2012:778, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
 52


De procedure ter vervanging van een nietig verklaarde handeling moet voorts weer worden opgenomen op het precieze punt waarop de onrechtmatigheid is ontstaan (zie in die zin arrest van 3 juli 1986, Raad/Parlement, 34/86, EU:C:1986:291, punt 47), waarbij de nietigverklaring van een handeling niet noodzakelijkerwijs van invloed is op de voorbereidende handelingen (zie in die zin arrest van 13 november 1990, Fédesa e.a., C‑331/88, EU:C:1990:391, punt 34). De nietigverklaring van een handeling die een uit meerdere fasen bestaande administratieve procedure afsluit, leidt niet noodzakelijkerwijs tot nietigverklaring van de gehele procedure die aan de bestreden handeling is voorafgegaan, ongeacht de gronden, van materiële of formele aard, waarop het arrest tot nietigverklaring berust (zie arrest van 15 oktober 1998, Industrie des poudres sphériques/Raad, T‑2/95, EU:T:1998:242, punt 91 en aldaar aangehaalde rechtspraak). De instelling die de handeling vaststelt moet dus voor de vaststelling van de vervangende handeling uitgaan van het tijdstip waarop zij de nietig verklaarde handeling had vastgesteld [zie in die zin arrest van 2 mei 2006, O2 (Germany)/Commissie, T‑328/03, EU:T:2006:116, punten 47 en 48]. Zij kan evenwel in haar nieuwe besluit andere gronden aanvoeren dan die waarop zij haar eerste besluit had gebaseerd (zie in die zin arrest van 6 maart 2003, Interporc/Commissie, C‑41/00 P, EU:C:2003:125, punten 30‑32). Bovendien is zij niet gehouden zich opnieuw uit te spreken over aspecten van het oorspronkelijke besluit die door het arrest tot nietigverklaring niet in geding zijn gebracht (zie in die zin arrest van 27 november 1997, Tremblay e.a./Commissie, T‑224/95, EU:T:1997:187, punt 53).
 53


In het licht van bovenstaande overwegingen moet worden nagegaan of Commissie in de onderhavige zaak de maatregelen heeft genomen die nodig waren om uitvoering te geven aan de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P en in dat kader moet met name worden onderzocht of het dictum en de overwegingen van die arresten de Commissie ertoe verplichtten om gevolg te geven aan de klacht van 1999, los van de vraag of er voldoende belang van de Unie bij was dat aan die klacht gevolg werd gegeven.
54


Om te beginnen moeten de overwegingen en het dictum van de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P in herinnering worden gebracht, om de uitvoering van die arresten beter te kunnen beoordelen.
 55


Ten eerste moet er ten aanzien van de schending van artikel 101, lid 1,VWEU aan worden herinnerd dat het Gerecht in het arrest in zaak T‑168/01 in wezen heeft geoordeeld dat de overeenkomst niet „ertoe strekte” maar „tot gevolg” had dat de mededinging werd beperkt in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU (zie punt 8 hierboven). Het Hof heeft er juist op gewezen dat de overeenkomst „ertoe strekte” de mededinging te beperken en dat het Gerecht dus in de overwegingen van het arrest blijk had gegeven van een onjuiste rechtsopvatting. Deze onjuiste rechtsopvatting was volgens het Hof echter niet van dien aard dat die tot nietigverklaring van het arrest in zaak T‑168/01 kon leiden, aangezien het dictum van dit arrest op dat punt gegrond bleek te zijn, doordat daarin in wezen was bevestigd dat de overeenkomst met artikel 101, lid 1, VWEU in strijd was (zie punt 9 hierboven). Hieruit volgt dat artikel 1 van de beschikking van 2001, dat hierboven in punt 6 is aangehaald en waarin de inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU is vastgesteld, inderdaad nooit nietig is verklaard.
 56


Wat ten tweede de schending van artikel 101, lid 3, VWEU betreft, moet eraan worden herinnerd dat het Gerecht, dat van oordeel was dat de Commissie het verzoek om een ontheffing voor de overeenkomst op grond van artikel 101, lid 3, VWEU niet naar behoren had onderzocht, de artikelen 2 tot en met 4 van de beschikking van 2001 nietig heeft verklaard, waarbij het in de punten 319 en 320 van het arrest in zaak T‑168/01 tot de conclusie is gekomen dat de Commissie „[i]ngevolge artikel [266, eerste alinea, VWEU], gehouden [was] de maatregelen te nemen die nodig [waren] ter uitvoering van het onderhavige arrest” en dat zij, „[h]oewel de in verordening nr. 17 neergelegde aanmeldingsprocedure onder [verordening nr. 1/2003] niet langer [bestond], [...] te dien einde, gelet op de gedeeltelijke nietigverklaring van de [bestreden] beschikking en de daaraan verbonden terugwerkende kracht, een besluit [diende te] nemen over het ontheffingsverzoek van GSK, daarbij uitgaande van het tijdstip van indiening daarvan [...], voor zover dit nog steeds bij haar aanhangig [was]”. Het Hof heeft de analyse van het Gerecht op dit punt bevestigd, waarbij het oordeelde dat „het niet aan het Gerecht [stond] om zijn economische beoordeling in de plaats te stellen van die van de auteur van de beschikking waarvan hem [werd] gevraagd de rechtmatigheid te controleren” (arrest in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P, punt 163). Hieruit volgt dat de artikelen 2 tot en met 4 van de beschikking van 2001, die hierboven in punt 6 zijn aangehaald, nietig zijn verklaard, zoals volgt uit het dictum van het arrest in zaak T‑168/01.
 57


Uit een en ander volgt dat de Commissie, teneinde uitvoering te geven aan de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P, wegens de terugwerkende kracht van de gedeeltelijke nietigverklaring van de beschikking van 2001 gehouden was om zich uitsluitend uit te spreken over het ontheffingsverzoek van GSK, daarbij uitgaande van de datum van aanmelding van de overeenkomst en om haar onderzoek bijgevolg in het kader van verordening nr. 17 te voeren. Onder de vroegere regeling van de administratieve goedkeuring in verordening nr. 17 kon immers alleen de Commissie een beslissing op een verzoek om ontheffing op grond van artikel 101, lid 3, VWEU nemen, waarbij deze instelling niet discretionair kon beslissen of zij het ontheffingsverzoek wel of niet zou onderzoeken. Volgens de rechtspraak heeft de omstandigheid dat verordening nr. 1/2003, die vanaf 1 mei 2004 de uitvoeringsregeling van de mededingingsregels van de artikelen 101 en 102 VWEU is, de voordien toepasselijke aanmeldingsprocedure heeft afgeschaft, bovendien geen gevolgen voor de uitvoering van een arrest waarbij een verzoek tot nietigverklaring is toegewezen [zie in die zin arrest van 2 mei 2006, O2 (Germany)/Commissie, T‑328/03, EU:T:2006:116, punt 48].
 58


Zoals uit punt 320 van het arrest in zaak T‑168/01 volgt, was de Commissie echter alleen gehouden zich over het ontheffingsverzoek uit te spreken „voor zover dit nog steeds bij haar aanhangig was”. Anders gezegd, was zij alleen van die verplichting ontslagen indien de verzoeker besloot zijn verzoek in te trekken. Dit is in de onderhavige zaak juist gebeurd, aangezien GSK op 26 januari 2010, enkele maanden nadat het arrest in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P was gewezen, het verzoek om een negatieve verklaring dan wel een ontheffing van 6 maart 1998 op grond van artikel 101, lid 3, VWEU heeft ingetrokken. Derhalve was de Commissie inderdaad niet langer verplicht om zich uit te spreken over een ontheffingsverzoek dat niet langer bij haar was ingediend.
59


Ten aanzien van de vermeende verplichting van de Commissie om gevolg te geven aan de klacht van 1999 wegens het loutere feit dat het verzoek om een nieuw onderzoek dat verzoekster had ingediend, betrekking had op de beschikking van 2001, die slechts gedeeltelijk nietig was verklaard, moet worden vastgesteld dat de verplichting van artikel 266 VWEU voor de instelling waarvan de nietig verklaarde handeling uitgaat, slechts binnen de grenzen van wat nodig is ter verzekering van de uitvoering van het arrest houdende nietigverklaring geldt (zie punt 50 hierboven). Zoals interveniënten terecht opmerken, heeft het Gerecht er in punt 320 van het arrest in zaak T‑168/01 expliciet om verzocht dat de Commissie zich over het ontheffingsverzoek zou uitspreken, niet over de verschillende tegen GSK ingediende klachten.
 60


Aangezien bij de Commissie niet langer een door GSK ingediend verzoek om een negatieve verklaring dan wel een ontheffing aanhangig was, heeft zij zich derhalve in de zin van artikel 266 VWEU gehouden aan de overwegingen en het dictum van het arrest in zaak T‑168/01, daar uit dit arrest niet volgt dat de Commissie een nieuw onderzoek van de met beschikking van 2001 verbonden klachten diende uit te voeren, maar dat zij dit alleen diende te doen met betrekking tot het ontheffingsverzoek.
61


Aan die conclusie kan geen afbreuk worden gedaan door verzoeksters argumenten waarmee zij een kennelijk onjuiste beoordeling van de gevolgen van de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P in de overwegingen 9, 18 en 46 van het bestreden besluit stelt.
62


Wat om te beginnen de vermeend onjuiste karakterisering van de beschikking van 2001 als in wezen „nietig verklaard” betreft, moet worden vastgesteld dat het gevolg van de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P duidelijk de gedeeltelijke nietigverklaring van de beschikking van 2001 was, waarbij artikel 1 van de beschikking van 2001 nooit nietig is verklaard en de artikelen 2 tot en met 4 van diezelfde beschikking dat wel zijn, zoals volgt uit de punten 55 en 56 hierboven.
 63


Hieruit volgt dat de beoordeling van de Commissie in de overwegingen 9 en 46 van het bestreden besluit dat „[h]et arrest van het Hof [...] de nietigheid van de beschikking van 2001 tot gevolg [heeft] gehad, zodat dit moet worden geacht nooit door de Commissie te zijn vastgesteld” respectievelijk dat „de Commissie [...], gezien het feit dat in dit geval uit het arrest van het Hof volgt dat de beschikking [van 2001] voor nietig is gehouden en dat ervan moet worden uitgegaan dat die nooit is vastgesteld, niet gehouden [was] aan de klacht gevolg te geven wegens de nietigverklaring van de beschikking [van 2001] door het Hof”, onjuist is, aangezien artikel 1 van de beschikking van 2001 in werkelijkheid nooit nietig is verklaard.
64


Datzelfde geldt voor de nogal dubbelzinnige formulering van overweging 18 van het bestreden besluit, volgens welke de Commissie „een nieuw diepgaand onderzoek naar de gegrondheid van de klacht [van 1999] had moeten uitvoeren”, indien die zin zo moet worden opgevat dat die verwijst naar een nieuw onderzoek van alle aspecten van artikel 101 VWEU, waaronder het bestaan zelf van een inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU, zoals verzoekster beweert.
65


Aan deze vaststelling kan overigens niet worden afgedaan door het betoog van de Commissie dat de rechtsgevolgen van de beschikking van 2001 uitsluitend voortvloeiden uit de artikelen 2 tot en met 4 van deze beschikking, die nietig zijn verklaard, en niet uit artikel 1 ervan, en dat GSK onder de vroegere regeling van verordening nr. 17 geen inbreuk op artikel 101 VWEU in zijn geheel zou hebben gemaakt, aangezien de situatie er zo zou hebben voorgestaan dat geen besluit op het ontheffingsverzoek was genomen.
 66


Zelfs wanneer de Commissie heeft verzuimd te oordelen dat artikel 1 van de beschikking van 2001 nog steeds rechtsgeldig was, moet er echter op worden gewezen dat de Commissie onder de regeling van verordening nr. 17 niet langer verplicht was om uitvoeringsmaatregelen te nemen aangezien GSK haar verzoek om een negatieve verklaring dan wel een ontheffing had ingetrokken, zoals hierboven in de punten 57 en 58 is vastgesteld. Toen bij haar op 9 april 2013 het verzoek om een nieuw onderzoek van de klacht werd ingediend, meer dan drie jaar na de intrekking van het verzoek om een negatieve verklaring dan wel een ontheffing van GSK op 26 januari 2010, mocht de Commissie de klacht van 1999 derhalve in het licht van nieuwe omstandigheden behandelen, waaronder het feit dat het verzoek om een negatieve verklaring dan wel een ontheffing inmiddels was ingetrokken. In het kader van dit zeer bijzondere feitencomplex mocht de Commissie derhalve nagaan welk belang van de Unie er was op de datum van vaststelling van het bestreden besluit, niettegenstaande het feit dat de beschikking van 2001 gedeeltelijk in stand is gebleven.
67


Gelet op een en ander moet het onderdeel inzake schending van artikel 266 VWEU van het middel worden afgewezen.
 – Tweede onderdeel van het eerste middel: schending van de artikelen 101 en 105 VWEU juncto artikel 7 van verordening nr. 1/2003






68


Verzoekster voert ten eerste aan dat de Commissie aan de krachtens artikel 105 VWEU op haar rustende verplichting om voor de toepassing van artikel 101 VWEU te waken heeft verzaakt door te beslissen „de zaak te laten rusten” op grond dat GSK haar ontheffingsverzoek had ingetrokken. Volgens verzoekster had de Commissie zowel onder de oude regeling van verordening nr. 17 als onder die van verordening nr. 1/2003 slechts één alternatief om schending van artikel 105 VWEU te vermijden, aangezien door de Commissie een inbreuk „naar strekking” op artikel 101, lid 1, VWEU was vastgesteld en GSK weigerde te bewijzen dat aan de voorwaarden van artikel 101, lid 3, VWEU was voldaan: zelf de door artikel 101, lid 3, VWEU vereiste analyse „met eigen middelen” verrichten, of indien dit een onmogelijke optie bleek, de overeenkomst verbieden en voorkomen dat het gedrag zich zou herhalen. In de onderhavige zaak had de Commissie tot het oordeel moeten komen dat GSK, door intrekking van haar ontheffingsverzoek, ervan afzag zich te verweren door artikel 101, lid 3, VWEU in te roepen.
 69


Verzoekster betoogt ten tweede dat de Commissie op zijn minst de artikelen 3 en 4 van de beschikking van 2001, die bij de arresten in zaak T‑168/01 en in de zaken C‑501/06 P, C‑513/06 P, C‑515/06 P en C‑519/06 P nietig waren verklaard, had moeten vervangen door een nieuw besluit waarin de gevolgen van de geconstateerde inbreuk werden vastgesteld overeenkomstig artikel 7 van verordening nr. 1/2003. Daarin is bepaald dat het aan haar staat om „aan de inbreuk daadwerkelijk een einde te maken”, dit ter eerbiediging van het rechtszekerheidsbeginsel, aangezien de Commissie gehouden is de ondernemingen duidelijk en nauwkeurig voor te lichten over de gevolgen van de vaststelling dat een inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU is gepleegd.
70


Ten derde herinnert verzoekster eraan dat de Commissie krachtens artikel 11, lid 6, van verordening nr. 1/2003 te allen tijde individuele besluiten op grond van artikel 101 VWEU mag vaststellen, zelfs wanneer een nationale mededingingsautoriteit de zaak reeds in behandeling heeft. In de repliek benadrukt zij namelijk dat de Commissie in de onderhavige zaak de Spaanse autoriteit de bevoegdheid heeft ontnomen om de zaak over de dubbele prijsstelling van GSK verder te behandelen (zie besluit R 515/02 van de Spaanse mededingingsautoriteit van 30 juni 2003). Afgaand op die brief en de geest van artikel 105 VWEU en de artikelen 7 en 11 van verordening nr. 1/2003, had de Commissie het onderzoek derhalve moeten voortzetten.
 71


Om te beginnen moet worden gewezen op de vaste rechtspraak dat artikel 7 van verordening nr. 1/2003 de klager niet het recht geeft om van de Commissie een definitief besluit over het al dan niet bestaan van de gestelde inbreuk te verlangen en dat het de Commissie niet verplicht de procedure onder alle omstandigheden voort te zetten tot aan een definitief besluit [zie in die zin arresten van 19 september 2013, EFIM/Commissie, C‑56/12 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:575, punten 57 en 82, en 11 januari 2017, Topps Europe/Commissie, T‑699/14, niet gepubliceerd, EU:T:2017:2, punt 61; zie ook punt 41 van de mededeling van de Commissie betreffende de behandeling van klachten door de Commissie op grond van de artikelen [101] en [102 VWEU] (PB 2004, C 101, blz. 65; hierna: „mededeling betreffende de behandeling van klachten”)].
72


De Commissie, die ingevolge artikel 105, lid 1, VWEU tot taak heeft over de toepassing van de artikelen 101 en 102 VWEU te waken, dient immers het mededingingsbeleid van de Unie te bepalen en uit te voeren. De Commissie beschikt echter over beperkte middelen, die zij dient in te zetten tegen een potentieel groot aantal met het mededingingsrecht strijdige gedragingen. Om deze taak naar behoren te kunnen vervullen, mag zij inzake de bij haar ingediende klachten prioriteiten stellen en beschikt zij dienaangaande over een discretionaire bevoegdheid (zie in die zin arrest van 11 januari 2017, Topps Europe/Commissie, T‑699/14, niet gepubliceerd, EU:T:2017:2, punt 62 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
