Het leeskabinet; mengelwerk tot gezellig onderhoud voor beschaafde kringen, 1869, 01-01-1869 
//Henri," dus begon zij: //houd het mij ten goede, maar bij herhaling moet ik het u zeggen, dat ik mij zeer bezorgd maak over Trits." Mouring kende reeds het stokpaardje zijner vrouw, en ■wist dus wat er op die inleiding volgen moest; daarom antwoordde hij vrij laconiek: //Och Sophie, uwe eischen zijn waarlijk overdreven. Erits is een levendig kind , vol levenslust en daardoor dartel in den hoogsten graad; doch laat hem begaan zoolang hij geen opzettelijk kwaad uitrigt." — // En doet hij dan geen kwaadP" — //Kattekwaad misschien." — //Neen, hij doet meer: hij jokt."— //Och, wat kind jokt wel niet eens!" — // Mijn Louis zal het nooit doen." — // 't Is mogelijk dat ge 't niet hoort." — //Ik ben er zeker van. Mijn kind is een braaf, deugdzaam en godsdienstig kind, dat durf ik zeggen , mogt ge 't zelfde van het uwe kunnen getuigen! Liegen leidt tot bedriegen .... Lieve Henri, sluit toch uwe oogen niet voor de gebreken van uw kind; 't heeft eene kostelijke ziel te verliezen, en die ziel zal eens van u geëischt worden." — //Welnu, ik hoop voor hem te waken." — //En toch schijnt gij dit niet te doen," klonk het droogjes en te gelijk een weinig scherp. — //Maak u niet moeijelijk , lieve Henri ! zachte heelmeesters maken stinkende wonden; vergeef mij dat gemeene woord. wik wil aan de voortreffelijke eigenschappen van dien knaap niets te kort doen," hernam ze met fierheid; // maar veroorloof mij te zeggen , dat een horologiemakerskind geen gezelschap mag zijn voor een kind uit onzen stand." // En waarom niet?" vroeg Mouring geraakt. — //Ik zou u kunnen vragen: waarom knoopt gij geene conversatie aan met uwe klerken en bedienden?"— //Mijn kind, Sophie, is uit geene andere klei gevormd dan eenig ander menschenkind, en daarom, als nu de zoon van een handwerksman door zijn voorkomen en manieren , door zijn gezond verstand en zijn rein hart zich weet op te heffen tot zijne meerderen, dan zou ik niet weten, waarom die meerdere zich niet bij hem zou aansluiten ; als God zich uit de menschen medearbeiders kiest tot uitvoering van zijn heerlijk plan, de volmaking der menschheid, dan vraagt hij niet naar rang en stand, maar naar de eigenschappen, die in de ziel en 't hart der menschen wonen." — //Ja," hernam zij laconisch, //dat zijn algemeene phrasen, waaraan ik bitter weinig hecht. De gewoonte heeft er u eigen mede gemaakt; doch ik twijfel, of ge bij naauwgezet en ernstig nadenken er niet van terug zult komen. Gij hebt daar zoo even het beeld der klimop gebezigd," vervolgde zij. //Bedenk echter dat die plant zich niet alleen hecht aan den stevigen en eerwaardigen eik, maar dit evenzeer doet aan vergiftige planten of andere schadelijke voorwerpen, en deze niet vindende, langs den grond kruipt, waar ze gevaar loopt in't slijk vertreden te worden.'' — //Welnu, Sophie! zoodra ik dit mogt ontdekken, zal ik mijne maatregelen weten te nemen." — //Henri, het vooroordeel verblindt u. Frits hecht zich reeds aan onreine voorwerpen; ware dit niet het geval, hij zou de brutaliteit niet gehad hebben om het lieve tractaatje, dat ik hem gaf, flaauw en beroerd te noemen, 'k Heb niet te vergeefs gehoord, dat die horlogiemaker Westphal een ergerlijke nieuwlichter is; een man, die slechts bij enkele gelegenheden ter kerk komt; die met zijn gezin zelden of nooit in den Bijbel leest; zonder twijfel is bij hem aan huis dat stichtelijk blaadje bespottelijk gemaakt in het oog der kinderen." — // Mag ik u vragen of wij regt hebben zulke gevolgtrekkingen te maken?" — // Ik geloof ja," antwoordde zij //Hoe zou F rits anders aan die ligtvaardige uitdrukking komen ? Gij immers zult er hem geen aanleiding toegegeven hebben." — //Ik spot niet met hetgeen een ander heilig acht, vooral niet in het bijzijn van kinderen; doch wel veroordeel ik het, dat men den kleinen het lezen van den Bijbel en zulke tractaatjes opdringt; voedt de kinderen op met melk, maar niet met spijs die ze niet kunnen verduren; het goede voorbeeld der ouders alleen moet de bijbel der kinderen zijn." — //Bij gevolg zijt ge tegen het bijbellezen door kinderen?"— //Ongetwijfeld; ik wensch van mijn kind geen huichelaar te maken!" — //Dat wil zeggen," riep ze met verheffing van stem , terwijl het bloed haar naar de wangen steeg en hare oogen van misnoegen tintelden, //dat wil zeggen dat ik van mijn kind een huichelaar maak ?'' Hij aarzelde op dien wrevelen uitroep te antwoorden.— //Dat meent gij immers ?" vervolgde zij opgewonden. — // Sophie!" sprak hij met kalme waardigheid: // ik herinner mij uw gezegde van zoo even: zachte heelmeesters maken stinkende wonden. Hoor, mijn lieve! ik wil opregt zijn en nimmer eenig geheim voor u hebben, maar even cordaat tegen u spreken als gij dat tegen mij gedaan hebt. Waarlijk, Sojjhie, ik vrees dat ge uw kind totaal bederft." — // W ind er geen doekjes om," viel ze hem beieedigd in de rede: //zeg maar ronduit dat ik van Louis een huichelaaar maak, maar be- wijs mij tevens dat ik dit doe." — // Grij wilt het, Sophie, welnu het is zoo. Ik geloof dat Louis op weg is om een huichelaar te worden. TJit vele slechts dit eene bewijs, dat ik hem meer dan eens u heb hooren vleijen, om hem weêr iets van den lieven Heere Jezus te vertellen." — // En is dat nu niet juist een bewijs , dat hij daaraan behoefte gevoelt en het hem goed doet daarvan meer te vernemen?" — //Ik twijfel er aan, Sophie! In een kind van zijn leeftijd klinkt zoo iets onnatuurlijk; het verraadt iets ziekelijks, iets gemaakts, 't Is waar, men noemt enkele uitzonderingen, maar regel is het — en er zijn voorbeelden in menigte van — dat juist die kinderen, welke reeds zoo jopg den Heere Jezus op de tong hebben en zijn naam dagelijks met nagebootsten eerbied noemen, op lateren leeftijd niets van dien naam willen weten, en in geen enkel opzigt den drager van dien naam wenschen te volgen. Nog iets, lieve Sophie; laat Louis met de andere kinderen loopen en er meê spelen , stoeijen en ravotten; waarlijk, wij bezondigen ons aan ons kroost, als wij er kastplanten van maken en ze opvoeden en vormen tot oude mannetjes. Laat ze gewend worden aan alle weêr en wind; bij en onder kinderen worden onze kleinen gevormd tot menschen en bruikbare leden der maatschappij. Hunne harten te bewaren voor zonde, is boven alles onze pligt; doch om dien te vervullen, moeten we het kind niet kunstmatig, maar natuurlijk opkweeken en ontwikkelen. Nog eens, mijn beste! maak van uw kind een mensch in de ware beteekenis" van het woord." Zij barstte uit in tranen. //Henri!" snikte zij: //had ik durven denken ooit zulke harde woorden uit uwen mond te zullen vernemen? Heb ik dat verdiend, ik, die dag en nacht gepeinsd en gebeden heb om licht en kracht van bovÈn, ten einde mijn jongske op te voeden, zoo als ik meende dat den Heer welbehagelijk zou zijn ? Ach Henri, waar moet het heen! De zegen, kinderen te bezitten, dreigt voor ons een vloek te worden." — //Toch niet, Sophie!'t verschil van gevoelen over een enkel punt maakt ons niet ongelukkig, mits we ons op dat punt weten te verdragen. Daarom , laat elk van ons zijn kind opvoeden, zoo als wij het meenen te kunnen en moeten verantwoorden, en laten we over en weder elkanders zienswijze daarin eerbiedigen; dan zal de liefde, die we voor elkander gevoelen, niet verËaauwen, maar telken dag toenemen in kracht. Wees gij voor mijn kind wat ik geheel voor het uwe wensch te zijn en te blijven. Duld dus dat Trits met Goswijn blijve verkeeren, ook nu en dan bij ons aan huis, en wees er van verzekerd, dat Louis, door zich bij die knapen aan te sluiten, er eer beter dan slechter zal worden.'— //Ik zal Trits zijn gang laten gaan," hernam ze kortaf; //doch Louis zal ik weten te leiden; ik zal hem van dien gemeenen jongen trachten verwijderd te houden." — //Sophie, oordeel niet, opdat ge niet geoordeeld wordt. Ik herhaal het: Goswijn is geen gemeene jongen, er valt niets op hem te zeggen " — // Ik bedoel zijne afkomst, Henri 1" — // Ook die is niet gemeen. De onbesproken, de brave plebejer staat boven menig patriciër, die daar henen leeft als voor zichzelf, zonder zich aan een ander te storen , alsof hij zonder verantwoording ware en geene maatschappelijke of geestelijke bestemming had. Bedenk dat de ruwe onaanzienlijke schelp dikwijls een parel van waarde bezit en "— // Als God geen onderscheid van rangen en standen had gewild, waarom heeft hij dan niet alle menschen even arm of even rijk doen worden ?" — // O! dat is geheel iets anders; ik ontken de hooge waarde van 't verschil in rang en stand niet, maar ik betwist het een iegelijk op zijn mindere of op zijn meerdere laag neder te zien; ik verlang overeenstemming en zamenwerking tusschen de verschillende elementen in de burgerlijke zamenleving, want de Formeerder van alles wil ook hier eenheid. Alles wat God schiep en verordende, is een reusachtig raderwerk gelijk, welks zamenstel geen menschelijk brein in al zijne hoofden onderdeelen weet te vatten, veelmin nog te verklaren, 't Is een zamenstel van raderen, welks verschillende takken of kammen in elkander vatten , in verband met duizenderlei veren en hefboomen, die door hunne drukking en werking het onbegrepen geheel doen werken en aan zijne bestemming beantwoorden; geen enkel radje, geen enkel sluitpennetje, hoe gering en nietig ook, kan er uit gemist worden, of het prachtig werkstuk zou belemmerd worden in zijne werking. //Lieve Sophie!" hernam daarom haar echtvriend: //ik gevoel dat het moeijelijk voor u moet zijn, om op eens terug te komen van opvattingen en beschouwingen, die u als met de moedermelk zijn ingegeven. Ik verlang dien dadelijken terugkeer ook niet; alleen hoop ik vurig, dat ge mettertijd uwe denkbeelden over deze aangelegenheden zult wiizigen en geheel terugnemen ; ik vertrouw dit van u, want het ontbreekt u niet aan doorzigt en verstand. Gij zijt, Goddank! niet als de gravin A*## in den Haag, die we beide kennen, die als ze 'smorgens van boven komt en hare dienstboden toevallig in den gang verneemt, zoolang op den trap blijft toeven, tot die boden zich van daar hebben verwijdert, ten einde zich niet door hun gezelschap of hunne nabijheid te besmetten. Evenmin gelijkt gij op de daar wonende baronesse B###, die, hoe lief ze hare kinderen ook had, telkens ontevreden was als ze een kleine verwachtte, omdat deze in 't leven zou treden als elk ander menschenkind... neen, Sophie! integendeel; ik weet, ge stelt belang in het zielenheil van elk mensch, onverschillig of hij vrij of dienstbaar zij." — //Ja, dat weet God," antwoordde zij vol liefde; //ik zou wenschen allen in den hemel te kun- nen brengen." — //Maar als ge het dan nu niet beneden u acht om met een arme in den hemel om te gaan en er met hem zamen te wonen, zoudt ge dan het tegendeel willen, hier, waar de voorbereidingsplaats voor den hemel is?" Zij antwoordde niet; daarom greep hij haar hand, drukte die met hartelijkheid, en zeide: //Hoor lieve, beste Sophie! hoe we 't ook zouden willen bemantelen, er is geen verderfelijker kwaad dan de hoogmoed. De hoogmoed wederstaat God en zijne verordeningen; hij weêrstreeft zijn heiligen wil, die liefde eischt en verbroedering wil, en hij is de oorzaak , dat het grootste deel der mensehheid nog zucht in de boeijen der onwetenheid en slavernij." IX. KINDERLIJKE OP- EN AANMERKINGEN. //Moê, steekt u 't licht haast op?" vroeg Goswiju. — //Wel jongen, hoe heb je zoo'n haast! Je komt pas uit de avondschool. Ga liever eerst nog een oogenblik bij ons zitten; ge weet dat vader des avonds gaarne een half uurtje schemert." — //Goed, moê! maar ik wou toch liever aan mijn opstel beginnen." hernam de knaap. — // Och malle jongen sprak Westphal, // dat heb je immers eergister reeds afgemaakt."— //Ja va, dat is zoo; maar ik moet een nieuw maken. O! als ik dat klaar heb, zal ik 't u eens voorlezen; ge zult er pret meê hebben," riep de levendige knaap, klappende met zijne handen. Met een weinig hoogmoed en eene onuitsprekelijke teederheid trok Ida haar jongske tot zich; zie, het was haar eeniggeborene, haar weelde en rijkdom, haar hoop en troost, haar leven en zaligheid, en dat verschoonde hare vraag, die we anders noode uit den mond eener moeder zouden willen hooren: //Maar mijn ventje, wordt al dat leeren je niet te druk?"— // Gunst neen, moê! O! 't is bij den nieuwen meester zoo prettig op de school, dat ik er wel altijd zou willen wezen."— //Zoo ?" hernam Westphal: //prettiger dan bij meester Oege?"— //Nu!" was 't antwoord, //dat scheelt wat."— //En toch heb ik altijd gemeend, dat ge veel van meester Oege hieldt." — //Wel, dat deed ik ook, va! maar ik houd meer van den nieuwen. 1 — n Misschien is de nieuwe minder streng." — u Nu, pas op als 't waar is!" antwoordde de knaap : //deze is veel strenger, al slaat hij nooit een kind.' — //Maar nu ben ik nog even wijs," vervolgde Westphal: //waarom houdt ge dan meer van den nieuwen ?" —//Omdat ik bijna alles begrijp, wat hij ons leert." — // Alles ?" — //Ja , want alles, wat meester ons leert, dat herhaalt hij zoo vaak tot dat we 't eindelijk geheel kennen; meester Oege vroeg ons, als we gelezen hadden, bijna nooit over de les; deze doet het altijd, en niet over den inhoud alleen, maar ook over de beteekenis van elk woord. O, dat is zoo prettig! en nog prettiger is het met de aardrijkskunde. Bij meester Oege leerden we de hoofdsteden van elke provincie, van elk land, maar bij dezen meester moeten we die steden op de kaart aanwijzen en zelf kaarten teekenen, en er dan tevens bij vertellen waardoor die steden merkwaardig zijn , hoe ze liggen en hoe men er langs den gewonen weg — te land of te water — kan komen, en of wij bij die steden ook dadelijk belang hebben." — /'Nu jongen," zei Westphal, "ik kan mij best begrijpen, dat je daar schik in hebt; had ik als kind zulk onderwijs mogen genieten , het zou mij eveneens gegaan zijn." — //Ja maar va, 't allermooist is als de meester ons iets vertelt, waarover we een opstel moeten maken ; o dat is zoo pleizierig. jammer dat die arme Louis niet met mij en Frits mag meedoen; hij wil zoo graag meê naar de school gaan, maar hij mag niet; hij moet altijd bij zijn mama leeren: waarom zou hij niet mogen?" — //Ja lieve jongen, daar zal zijne moeder zeker reden voor hebben." — //Ma," zei Louis laatst, //ma zegt, 't zijn hier altemaal gemeene jongens." — //Och kind!" — //Het is lieusch waar, moe! Je zult met dien gemeenen horologiemakersjongen niet meer loopen, ik verbied het je, hoorde ik haar laatst zeggen, en toen heb ik er op gezeid, dat ik niet gemeen was." — //Maar dan zult ge welligt er ook aanleiding toe gegeven hebben" — //Neen, moê, ik zal u zeggen hoe 't kwam. Ik en Frits hadden elk een opstel gemaakt over de inneming van Babyion door Oyrus en het aan Louis laten lezen, die ze heel mooi vond, zoodat hij ze ook aan zijne mama liet lezen; en wat meent u dat het malle wijf zei?" — // Goswijn! Groswijn!" vermaande Ida, //moogt ge zoo over mevrouw spreken!"— //Moe, een mal wijfis't; Prit.s noemt haar nooit anders." — //En daar doet Prits zeer verkeerd aan, zeide AVestphal op een toon van ernstige bestraffing. — //Ik zal 't niet weer doen," beloofde Goswijn en vervolgde: //Mevrouw zei, dat het een leugenachtig opstel was, dat het zoo , als wij 't gemaakt hadden, niet in den bijbel stond; dat Cyrus in den bijbel Cores heette en dat niemand Gods woord mogt verdraaijen." — //En was dat alles?" — //Wel neen, moe! mevrouw had aan Louis verteld van .A.dam en Eva in 't Paradijs en van den duivel, en nu moest Louis een opstel daarover maken en dat kon hij niet; daarom vroeg hij aan Prits en mij, of wij hem wilden helpen, en omdat Louis er erg om huilde, deden wij het, en zetten er in, dat er geen duivel was, en zeiden aan Louis dat zijne mama hem wat op de mouw gespeld had; dat niet ons opstel over de verovering van Babel door Cyrus een leugen was, maar wel dat sprookje over den duivel " — //Nu, verder!" — //Louis vertelde alles aan zijne mama, en liet haar 't opstel zien, waarin we hem geholpen hadden, en dat maakte haar zoo driftig en boos, dat ze ons uitschold voor lage, gemeene jongens. X. MEESTEE LAAEHOP. Reeds lang vóór het houden van dit gesprek hadden Westphal en Ida de ervaring opgedaan, dat het onderwijs te Hoóg-Lankum thans oneindig beter was dan het vroeger zoo hoog gewaardeerde, door meester Oege gegeven. Het laatste was meer voor de school, het eerste voor het leven. Alle verstandigen in het dorp, die op goed, degelijk onderwijs prijs stelden, merkten het zelfde op, en juichten er over, dat het werktuigelijk leeren door de ontwikkelende methode was vervangen, en aan menig huisvader, zelfs aan de knapsten onder hen, ontsnapte menigmaal de stille verzuchting: «Had ook ik zulk onderwijs mogen genieten, ik zou welligt een geheel ander mensch zijn." Het botte onverstand daarentegen keurde het onderwijs van den nieuwen meester af. Wat hebben we met die nieuwigheden te maken? was het oordeel van die zijde. Was het vroeger onderwijs niet goed ? Hoe vele goed onderlegde menschen wonen hier nog, die altemaal door meester Oege zijn onderwezen en gevormd! Al die nieuwe kunsten, als kaartteekenen , opstelmaken, lessen over de natuurkunde en de vormleer, is louter tijd verbeuzelen; en waarom de bijbel, dat onvervalschte woord Gods, door flaauwe water-enmelkachtige leesboekjes over bijbelsche onderwerpen, dikwijls zeer onbekookt opgedischt, vervangen ? Maar zoo gaat het immers met schier elke hervorming, op welk gebied zij ook plaats hebbe; zóó met eiken hervormer. Hier is het: Hosanna! daar: Kruist hem! Meester Laarhof — zoo heette de nieuwe onderwijzer — ondervond dit in hooge mate; doch hij was een man, die wist wat hij wilde, en die wilde, wat naar zijne overtuiging goed was. Hoewel alles behalve ongevoelig voor goed- en afkeuring , ging hij rustig zijnen weg. Daarbij was hij een vijand van fliküooijen. Als hij in iemand iets verkeerds opmerkte, dan gaf hij hem dit met bescheidenheid te kennen. Hij bezat een schier weêrgaloozen tact om in het gemoed der kinderen neder te dalen , en wist daardoor de parelen op te visschen, die in het schuldeloos kinderhart verborgen lagen. 1869. IY. 3 Het karakter der kleinen te bestudeeren , ieders aanleg te bespieden, en, naar de uitkomsten van beide, voor elk kind het onderwijs in te rigteü, was hem als door instinct ingeschapen. Op grond van deze ervaring telde Laarhof op zijne nieuwe standplaats al spoedig in eiken stand een tal van vereerders en vrienden , en genoot hij weldra aller achting; en vermits hij een zeer aangenaam voorkomen en beschaafde manieren bezat, en daarbij ongehuwd was, deelde hij niet het minst in de belangstelling en hoogachting van de huwbare jonge dochters en jeugdige weeuwtjes. Het was voor Laarhof geen geheim, dat een onderwijzer, die in kennis en wetenschap op de hoogte van zijn tijd staat, die zijne roeping niet alleen begrijpt, maar ze zich ook waardig toont, en daarbij geleid door nederigheid en een vasten wil ten goede, vooral op het platte land, in den waren zin des woords een belangrijk persoon, ja een hervormer kan worden. Maar dit te weten alleen was niet voldoende om het te zijn; één steen alleen kan geen koreA malen; er moet zamenwerking van velen wezen, met andere woorden, het schoolonderwijs moet gesteund worden door het huiselijk en godsdienstig onderwijs. En viel er op het huiselijk onderwijs veel af te dingen, op het godsdienstig onderrigt had Laarhof nog oneindig meer aan te merken. De oude dorpsleeraar zat zoodanig vastgeklemd in het harnas der regtzinnigheid, dat hij van buigen noch wijken wist, waar het de letter der schrift gold, ja dit zoo consequent doordreef, dat hij niet kon dulden dat Laarhof des zondags het woordje ende door dat van en verving; ende staat 46, 227 maal in den bijbel — zeide hij — en de bijbel is Gods woord, door mannen, door Gods geest verlicht, geschreven, en door de zeventig overzetters , schoon onder het overzetten ieder afzonderlijk opgesloten, woordelijk vertaald; wat vroom en verstandig mensch dus zou het durven wagen, daarvoor een ander woord in plaats te stellen ? En als dit nu van een enkel nietig woordje beweerd werd, wat moest het dan met andere uitdrukkingen en voorstellingen des bijbels wel zijn P Geen wonder derhalve, dat Laarhof onophoudelijk in botsing met den ouden man kwam, en, daar hij aan de onverzettelijke ideën van den grijsaard niets kon verzetten, zijns weegs ging. God kent zijn tijd, dacht hij; bereid gij voor, wat verstand en overtuiging u als waar, goed en schoon zullen aanwijzen. Verreweg de meeste gemeenteleden bezielt een milder geest, dan vader van Dordt bezit. De man is oud; wordt hij eerlang van zijn post geroepen , en vervangen en opgevolgd door een krachtig en verlicht man, gij zult in hem een kracht en steun vinden, die u voor het oogenblik ontbreekt. Het ging Laarhof intusschen als menig onzer: wat hij zoo vurig verlangde, bezat hij aireede, zonder het nog te weten. XI. DOCTOR MAGNTTS VAN BAAK. Middelgeest had, zoo als we reeds aanstipten, nieuwe bewoners gekregen. Deze gebeurtenis werd eene bron van onuitputtelijk nieuws, van bespiegelingen en verwachtingen, van op- en aanmerkingen, van hoop en teleurstelling. Elke plaats, elke gemeente heeft dikwijls hare eigenaardige gewoonten en gebruiken; ook Hoog-Lankum had ze. Die gewoonten en gebruiken stipt in acht te moeten nemen, maakt menig nieuwsgierig of voortvarend mensch wel eens erg ongeduldig en daardoor uit zijn humeur. Zoo bragt de etiquette te Hoog-Lankum mede, dat men bij iemand, die er van buiten kwam inwonen, geene verwelkomst-visite kon maken, vóór dat bij dien iemand de gordijnen voor de glazen hingen. Dat ophangen der gordijnen op Middelgeest duurde 3* intusschen, naar veler schatting, wel wat heel lang. Zoodra ze echter hingen, rukte de gansche noblesse in partijen op, om de nieuwe bewoners te complimenteeren en met hen kennis te maken. De resultaten van elks bezoek werden met telegrafensnelheid door het dorp verspreid. Maar het ging er mede als met vele andere telegraafberigten: ze waren niet altijd volledig, of dikwijls zeer overdreven en niet zelden elkander lijnregt tegensprekende. In iets stemden ze evenwel volkomen overeen, namelijk, dat de nieuwe bewoners van Middelgeest regt hartelijke menschen schenen, zonder eenige pretensies , en daarbij in hooge mate joviaal; dat de heer des huizes een man vol smaak was, in wien geleerdheid en humaniteit zich met voorkomendheid en nederigheid vereenigden; dat zijne vrouw een wezen vol zachtheid en liefde was, maar tevens ziekelijk en lijdend. Het laatste was de oorzaak geweest, dat het geduld van zoovelen op de proef was gesteld, daar gebrek aan lust, een gevolg van hare ongesteldheid , mevrouw verhinderd had reeds dadelijk het gordijnensignaal te geven. Doch bij zooveel goeds had men ook veel opgemerkt dat minder beviel, veel dat men met zekere onrust en vrees had vernomen; want het raakte eene bijzondere snaar aan, te weten, verschil met veler godsdienstige overtuiging, met veler kerkleer. Zonder evenwel aan iemands beschouwing en oordeel te kort te doen, zonder het echte van het valsche — naar onze opvatting er van — te schiften, willen we dit den lezer zelf overlaten, door hem de volgende bijzonderheden aan te bieden, ten einde daaraan — hetgene hij in den loop van dit verhaal nopens het bedoelde punt zal vernemen — met volkomene zekerheid te kunnen toetsen. De wieg en bakermat van Magnus van Baak hadden gestaan in de woning van een zeer ondergeschikt ambtenaar bij 's rijks belastingen. Zijn vader, een braaf en oppassend man, die door zijn ijver en getrouwe pligtsvervulling de toegenegenheid zijner superieuren had gewonnen, had gedurende Magnus' kinderjaren te veel zorgen en beslommeringen en een te gering inkomen , om iets voor Magnus te kunnen doen, ten einde diens leerlust naar behooren te bevredigen. Doch wat de zeer beperkte middelen zijner ouders niet konden, dat deed de geestkracht van het kind, den knaap en jongeling, eene geestkracht zoo als alleen in het genie wordt gevonden. Om kort te gaan, Magnus wist eiken hinderpaal, die hem in zijne onbegrensde zucht naar wetenschap en studie dreigde tegen te houden, uit den weg te ruimen met eene volharding en wilskracht, die veler verbazing wekten. Hij doorliep alle vakken van het lager onderwijs, was beurtelings hulponderwijzer, secondant en docent, en wist, bij een hoogst spaarzaam leven, wat in die betrekkingen verdiende hij dienstbaar te maken om, door aankoop van boeken en instrumenten en het les nemen bij uitstekende leermeesters, van sport tot sport te klimmen op de ladder der kennis. Ieder, die hem leerde kennen, had hem lief; zijne nederigheid en aangenaam voorkomen namen schier ieder in; en al schitterde hij niet met zijne talenten, al was hij als 't ware bevreesd, ze in 't openbaar te toonen, toch werden ze opgemerkt. Vooral was dit het geval met een der curatoren van het gymnasium te V***, waar Magnus docent was. De baron S*** — zoo was de naam van dien curator — had sedert eenigen tijd uitgezien naar een degelijk en bekwaam jong mensch, geschikt om de betrekking te bekleeden van gouverneur bij zijn eenigen zoon, die een paar jaren later de academie zou bezoeken. Hoe meer nu de baron Magnus gadesloeg, hoe meer hij meende in den jeugdigen docent juist den man te hebben gevonden, dien hij zocht. Hij deed dien ten gevolge bij Magnus aanzoek om van betrekking te veranderen. Magnus gaf daaraan gehoor, hoofdzakelijk omdat hij dan minder gebonden zou zijn, en daardoor meer tijd zou hebben om zijne studiën voort te zetten. Noch de baron noch Magnus vonden zich in elkander bedrogen; en waren zij beide over elkander hoogst tevreden ■, niet minder was dit het geval met den jongen baron — jonker Hector in de wandeling geheeten — die zijn gouverneur bijzonder vereerde en liefhad. De baron S**# was een zeer wetenschappelijk gevormd mensch, die als zoodanig meer dan middelmatige bekwaamheden bezat; hij was daardoor in staat om het onderwijs, dat hij zag en hoorde geven, voldoende te beoordeelen. Dikwijls woonde hij de lessen bij , die Magnus met den jonker hield, en knoopte, terwijl hij zijne tevredenheid over het gehoorde onwillekeurig liet blijken, menig wetenschappelijk gesprek met den jongen gouverneur aan, waarvan steeds het gevolg was, dat hij diens veelzijdige talenten bewonderde. Zoo naderde de tijd, dat de jonker bekwaam was om naar de academie te gaan; doch hoe meer die tijd inkromp, hoe meer de baron opmerkte, dat er iets in Magnus omging, dat dezen tot neerslagtigheid stemde. Met de uiterste kieschheid wist de baron de oorzaak dier neerslagtigheid op te sporen; en zoodra had hij haar niet gevonden, of hij haastte zich om haar te doen ophouden, volkomen overtuigd dat hij daartoe in staat was. Die oorzaak toch was niets anders dan het denkbeeld, om weder als docent te moeten werkzaam zijn, in verband met zijne gehechtheid aan Hector. u O, dat ik u kon volgen ! dat ik ook zoo gelukkig ware de hoogeschool te kunnen bezoeken!" had hij eens in zijne neerslagtigheid zich laten ontvallen. En toen de jonker dit geheel toevallig aan zijn vader mededeelde, ontving deze daarin den sleutel, dieri hij zocht. // Ik heb sprak de baron na die ontdekking tot Magnus, vu steeds met belangstelling gadegeslagen, uw lust en ijver voor de studie gaandeweg zien toenemen , en ben daardoor tot de gevolgtrekking gekomen, dat de hoogere studie u alles behalve onverschillig is. Heb ik goed gezien ?" //Ja," antwoordde Magnus naauw hoorbaar, terwijl hij er onmiddelijk op liet volgen: u Ik had van mijne ouders geleerd om steeds tevreden te zijn met mijn lot, en ik was dat tot vóór zeer korten tijd, totdat ik van u hoorde , dat mijne taak hier weldra ten einde spoedde. De mededeeling daarvan Icon , moest ik verwachten , en toch, toen ik haar vernam, sloeg zij mij terneder; in plaats van erkentelijk te zijn voor het goede, dat ik had genoten, door u en'uw zoon te hebben leeren kennen en mijne kundigheden te zien vermeerderen, door den tijd mij hier geschonken en de hulpmiddelen mij verschaft, ben ik een oogenblik ondankbaar geworden, door te haken naar iets, dat voor mij onbereikbaar is. God en ook gij moogt mij dien ondank vergeven; ik gevoel er leedwezen over , en meen reeds de kracht in mij te ontdekken om hem voor goed te onderdrukken." — wJonge vriend!" hernam de baron: //uwe betuiging verblijdt mij en verhoogt de achting, die ik voor u koester; maar al had ik die betuiging niet door u hooren uiten, toch zou ik gedaan hebben wat ik nu doe, u verzoeken om, natuurlijk voor mijne rekening, mijn zoon naar de academie te vergezellen en er uwe studiën voort te zetten. Tranen van vreugde sprongen Magnus in de van blijdschap schitterende oogen. //O mijn God!" stamelde hij. //Neen, mijnheer de baron, zooveel goedheid mag ik niet..." Doch de baron belette hem dien volzin te eindigen. //Mij wachten andere bezigheden," sprak hij minzaam. »Ga nu naar Hector, en regel het een en ander voor uwe ophanden zijnde afreis." — //O mijnheer de baron!" riep Magnus, overstelpt van aandoeningen, // hoe zal ik ooit uwe goedheid kunnen vergelden !" — //Word in de maatschappij wat ge worden kunt en wat ik weet dat ge worden zult, dat zal meer dan voldoende zijn om uwe schuld aan mij te vereffenen .. . Maar ga nu toch heen!" En Magnus ging en loste binnen weinige jaren zijne schuld af op de wijze als zijn weldoener dit verlangd had. De vroegere discipel met zijn voormaligen leermeester promoveerden bijna gelijktijdig, de eerste tot advocaat, de laatste tot doctor in de letteren, beide met den meesten lof. Had Magnus aan de Leidsche hoogeschool zijnen dorst naar wetenschap en kennis volop kunnen bevredigen, hij had er in 't laatste jaar van zijn verblijf nog uit eene andere bron leeren putten: uit de bron der liefde. Hij was er in kennis gekomen met een lief, aanvallig meisje, eene weeze, die, zonder eene savante te zijn, toch op eene meer dan alledaagsche wetenschappelijke ontwikkeling aanspraak mogt maken. Die kennismaking werd van dag tot dag inniger en ging weldra over in eene vurige liefde. Magnus was ten toppunt van geluk gestegen: hij had op den levens weg een kleinood gevonden, naar welks bezit velen vruchteloos gehaakt hadden, en menigeen benijdde hem dien kostbaren schat. En geen wonder; want Bertha — dus heette zij was niet alleen schoon, maar tevens rein en goed , een voorbeeld van deugd en liefde. Daarbij was ze niet ontbloot van stoffelijke middelen; en hoewel Magnus daaraan nooit gedacht, veel minder er ooit naar gevraagd of ge vorscht had, kwam haar vermogen hem evenwel zeer te stade, toen hij, na zijne volbragte studiën, het doel zijner wenschen > jaren lang gekoesterd, onbekrompen kon bevredigen in het oprigten eener flinke kostschool. Hij huwde, vestigde zich, begon met een paar kostjongeheeren en eenige externe leerlingen zijn onderwijs, en had door zijne uitstekende verdiensten het geluk, om binnen weinige jaren een naam aan zijne inrigting te geven, die heinde en verre weerklank vond, en meer jongelieden naar hem deed toestroomen, dan hij dikwijls plaatsen kon. Deze toevloed schonk hem het voorregt, de vlugsten te kiezen, wat hem zijnen arbeid gemakkelijk maakte en den roem zijner inrigting voortdurend verhoogde. Eer en roem en hoogachting te genieten, huiselijke liefde en tijdelijke welvaart de zijne te mogen noemen, niet waar , dat mag met regt gelukkig heeten ? dat is benijdenswaardig. Magnus en Bertha genoten dat alles in ruime mate, en toch... zie! het was alsof de dichter aan hen dacht, toen hij zong: -x In alle waarheid ja, een diepte Gods mag't heeten, Een raadsel, waar utv geest het „waarom?" van wil weten, Maar waarop de Aard geen antwoord heeft; Dat juist uw huwelijkskoets geen spruiten mogt aanschouwen, En juist aan u de Heer het erfdeel heeft onthouen , Dat hij zoo rijklijk and'ren geeft. (*) Ja, hun echt was kinderloos; doch al was hij dit, zij morden daar niet over. Wat ze niet aan eigen kroost konden geven, dat gaven ze mild aan de kinderen van anderen. Menige wees, menig behoeftige knaap , die het geluk hadden door Magnus en zijne vrouw opgemerkt te worden, werden, als ze daarvoor aanleg bleken te hebben, door Magnus kosteloos eene plaats op zijne school ingeruimd. Op die wijze wist hij menige parel uit het slijk op te nemen, die er welligt anders in vertrapt zou zijn. Het gemis van eigen kroost was t niet alleen, er gleden andere slaapschaduwen over hun zonnig levensvlak, en daaronder was er een, die er alle licht en vrolijkheid aan dreigde te ontnemen. Een bliksemstraal veroorzaakte die breede slagschaduw. 't Was op een heeten namiddag, dat Bertha, bezig zijnde met het bergen der wasch, het in de verte hoorde donderen. (*) Gedichten van A. L. Lesturgeon. 1864. bladz.83. de bui scheen te naderen , en zij spoedde zich door de openstaande deur van haar vertrek naar buiten, ten einde de frissche buitenlucht te genieten en zich te vergasten aan het trotsche schouwspel, dat zij er verwachtte. Haar lievelingshondje Bijou volgde haar op de hielen. Naauwelijks buiten zijnde en te naauwernood gezeten onder den prachtigen kastanjeboom, welks kruin zijn lommer aan de huishoudkamer verleende, hoorde zij de rollende donderslagen onmiddelijk boven haar hoofd. Kalm en rustig luisterde zij naar die statige en te gelijk ontzaggelijke toonen, zonder aan eenig dadelijk gevaar te denken. Plotseling echter hulde het bliksemlicht haar in zijn verblindenden glans, en een knetterende donderslag volgde in het zelfde oogenblik. Verschrikt rees zij overeind, terwijl Bijou gelijktijdig een jankend gehuil aanhief. Verblind door het felle licht, bukte zij zich, om haren lieveling gerust te stellen door hem op haar arm te willen nemen; doch eer hare bevende vingers Bijou mogten omklemmen, schoot een bliksemstraal rakelings bij haar neder, terwijl een nieuwe donderslag dreunde. Zij slaakte een korten, flaauwen gil, en een valais van een ligt voorwerp werd er vernomen. De onweersbui dreef «over, zonder zich aan iets te bekreunen; doch voor zij overgedreven was, vond Magnus, die angstig naar Bertha zocht, haar niet ver van den bedoelden boom bewusteloos liggen, met Bijou, doodelijk getroffen door den bliksem, naast haar. De wonderdoende kracht der liefde riep haar weldra in het leven terug; doch de schrik had haar dermate getroffen , dat eene krankheid haar overviel, die haar weken aaneen langs den rand des grafs deed zweven. Eindelijk evenwTel kwam de crisis , en zij begon te herstellen; doch zij genas niet volkomen; haar zenuwgestel was te deerlijk geschokt. Duizelingen en hoofdpijnen bleven haar bij , en maakten haar ongeschikt voor de taak die op haar rustte, eene taak waarvoor zij alles wenschte te zijn en vroeger werkelijk alles was. De raad der geneesheeren w'as rust nemen , en niets te doen dat vermoeide; en toen ook dit de verlangde beterschap niet aanbragt, werd verandering van lucht aangeraden, bij voorkeur die eener hooggelegen landstreek. Grelig en hoopvol werd ook die raad opgevolgd. Bertha verplaatste zich naar zoodanig oord, en men scheen gevonden te hebben wat men vurig zocht. Bertha herstelde langzaam, zonder evenwel hare krachten geheel terug te bekomen; doch het was helaas van korten duur. Slechts weinige weken na hare terugkomst keerden de vroegere ziekteverschijnselen niet alleen terug, maar bleken weldra in aantal en hevigheid toe te nemen. Toen kwam het door Magnus voorloopig beraamd plan tot rijpheid, het plan namelijk om zijne kostschool op te heffen of aan een ander over te doen, zoodra hij in een gezond oord een geschikt buitenverblijf zou kunnen koopen. De gelegenheid daartoe bood zich weldra aan: Middelgeest kwam te huur, en — zoo als we gezien hebben — Magnus werd er huurder van. Wonderlijke zamenloop der dingen ! Gevleugelde zaadjes vliegen ginds en her in het rond, en vinden eene plek waar ze nederdalen en zich ontwikkelen, zonder dat de mensch ze er brengt. Enkele individus en geheele menschenmassas, als door een drift gedrongen of door den drang der omstandigheden gedreven, verplaatsen zich dikwijls geheel tegen hun plan en wil naar elders. Ja, raadselachtig zouden we het heeten, als we niet geloofden dat er Een is, die de rigting dier zaadjes aanwijst en die individuen en massas verplaatst, daar waar hij ze in zijn aanbiddelijk wereldplan noodig heeft. Het was voor Dr. van Baak eene groote opoffering geweest, zijne betrekking als onderwijzer vaarwel te zeggen; doch toen dit wezen moest, bragt zijne zelfopofferende liefde dat offer gewillig en gaarne. //God kan en wil mij misschien elders gebruiken," sprak hij, en zoo was het: God had hem te Hoog-Lankum noodig. De menschen aldaar beschouwden en ontvingen hem aanvankelijk als een ambteloos burger > als iemand die zijne schaapjes op het drooge heeft, die in een zalig nietsdoen zijne verdere levensdagen zou afspinnen , de wereld genietende in al hare volheid. Doch zijne gedachten waren op dat punt geheel anders; wat naar het oordeel der menschen voor hem begeerlijk was, zou voor hem een vloek geweest zijn. "Wel had hij moeten prijsgeven wat zijn wellust was, wat hij meende zijne roeping te zijn, jongelieden te onderwijzen , hun karakter te vormen, hen op te leiden tot hunne bestemming; doch voor dat gemis meende hij althans gedeeltelijk vergoeding te vinden in zijne verdere studie. //Al ben ik geen onderwijzer meer," sprak hij, //toch kan ik blijven studeeren en door mijne studie welligt anderen van nut zijn." Maar boven de gedachten van anderen en boven de gedachten van hem zelf stonden de gedachten van Eén, die de lotgevallen der menschenkinderen regelt en bestuurt naar zijn welgevallen, en die Eén had ook hem bijzonder geroepen , om door woord en voorbeeld aan het groote plan te helpen arbeiden: de ontwikkeling der menschheid. (Het vervolg hierna.) GEVLEUGELDE WOORDEN. TOEVOEGSELS OP DIE UIT HET OUDE TEST AM ENT / Door J. van der Leeuw. v»en. XXXV, 18. Daar Benjamin de jongste zoon van Jakob was, zegt men nog heden ten dage van het jongste kind van ouders, die vele kinderen hebben: liet is Benjaminnetje. Gen. XL. De schenker werd uit de gevangenis verlost, de bakker gehangen. Van daar gebruiken wij zeer dikwijls' het woord: lk ben Heter schenker dan bakker. Ik ben van gisteren noch van eergisteren. Deze spreekwijze komt zeer dikwijls voor in het O. T., en wordt aldaar gebruikt (en ook nog door ons gebezigd) als men spreekt van een lang verloopen tijd;, zoo zeide Mozes, Exod. IV, 10: //Ik ben geen man wel ter tale, noch van gisteren noch van eergisteren." Uit I Sam. XVII hebben wij: Klein maar dapper. legenover Goliath was David klein en dapper. Het bijw. klein moet echter figuurlijk worden opgevat, in de beteekenis van onbeduidend, gering, jong, teer enz., wat ook onder het Hebr. kaf dn (IBj?) verstaan kan worden. Dat men het woord kleinste, I Sam. XVI, 2, in den zin van jongste moet opvatten, en David in 't geheel geen dwerg was, blijkt genoegzaam uit het volgende: I Sam. IX, 2, leest men, dat Saul, «van zijne schouderen opwaarts, hooger was dan al het volk;" terwijl hoofdst. XYII, 38 , te lezen staat, dat Saul zijne eigene kleederen aan David gaf, om aan te trekken. Deze mogten hem nu natuurlijk volstrekt niet te groot wezen, daar zij anders zijne vrije beweging zouden hebben belemmerd. Ook het pantsier, dat David over Saul's kleederen aankreeg, moest om de zelfde reden goed daarover sluiten. Daar is maar één schrede tusschen mij en den dood. Deze woorden, uit I Sam. XX, 3, gebruiken wij, als wij zeggen willen, dat de dood ons zeer onverwacht overvallen kan. Op twee gedachten hinken. Dit is ontleend aan I Kon. XVIII, 21. Yan iemand, die eenvoudig, rustig en bedaard daarhenen leeft, zegt men : Hij is een stille in den lande. Dit komt voor Ps. XXXY, 20. Mijne tranen zijn mij tot spijs dag en nacht. Deze woorden, uit Ps. XVII, 4, gebruikt men, als men onophoudelijke droefheid en smart heeft. Spreuken XLI, 10: De barmhartigheden der goddéloozen zijn wreed. Pred. VII, 29. Ilij heeft vele vonden gezocht. Is er niet eene leugen in mijne regterhand? Dit woord, uit Jesaia XXIV, 20, wordt als een spreekwoord gebruikt van iemand, die een leugen spreekt, waarvan men terstond de onwaarheid erkent. Jer. XIII, 23 : Zal ook een moorman zijne huid veranderen ? of een luipaard zijne vlekken ? Hiervan heeft men: Het is den moriaan geschuurd. Jonas 1, 5, 6. Als iemand zeer vast heeft geslapen , dan zegt men: Hij heeft geslapen als Jonas. Jonas toch was zoo diep ingeslapen, dat men hem wakker moest roepen met het woord: //Wat is u, gij hardslapende ? Sta op!" Jon. 1, 7. Als iemand op den duur boven anderen ongelukkig is, dan zegt men van hem: Het lot valt ook altijd op Jonas. UIT HET NIEUWE TESTAMENT. Uit Matth. V, 18, hebben wij : Noch êène jota noch één tittel. en wordt gebruikt om het minste en kleinste van iets aan te duiden; b. v. Hij weet er tittel noch jota van. of //hij heeft het volbragt tot een tittel en jota toe," d. i. volkomen , zonder dat er het minste aan ontbreekt. Matth. VII, 2: Met welke maat gij meet, zal u weder gemeten worden. Zoo zegt Homerus , Iliad. XX , 250: //Hoedanig woord gij spreekt, zoodanig zult gij terug hooren"; en Cicero, de Orat, XI, 65, u ut sementem feceris, ita met esd. i. //zoo als gij gezaaid zult hebben, zoo zult gij maaijen." Matth. VII , 26. // Die zijn huis op het zand heeft gebouwd." De zegswijze Op zand bouwen is zeer gebruikelijk en wordt gebezigd van iemand, die zijn vertrouwen stelt op iets, dat zeer wankelbaar is. Matth. X, 10, Als men een arme, die lui is, tot werkzaamheid aansporen wil, dan zegt men tot hem: // Ga werken; want Een arbeider is zijn voedsel (Luc. X, 7. I Tim. 5, 18 zijn loon) waardig. Matth. 10, 27. Uit deze plaats hebben wij de uitdrukking. Op de daleen prediken. d. i. iets zeer ruchtbaar maken. Matth. XI, 19. De wijsheid is geregtvaardigd geworden van hare kinderen. Wij ook zeggen iets desgelijks: Uit den mond der hinderen hoort men de waarheid. Matth. XIX, 24. Uit deze plaats is ontleend het woord, dat men zeer dikwijls gebruikt: // Men haalt gemakkelijker een hemel door het oog van een naald, dan dat dit of dat geschieden zal." Dit woord komt ook voor in den Koran VII, 38: Tot een kemel door het oog van een naald gaat." Matth. XXIV, 43 : Als een dief in den nacht. Deze zegswijze bezigt men, als men zeggen wil, dat iets gebeuren kan of zal, wat men volstrekt niet verwacht. Luc. XII, 35. Als eene opwekking tot waakzaamheid en werkzaamheid gebruiken wij het woord: Laat uwe lenden omgord zijn en de kaarsen brandende. Luc. XV, 23. Wanneer een onzer vrienden of naastbestaanden, over wiens komst wij ons zeer verblijden, ons onverwacht bezoekt, dan zeggen wij: Nu moet het gemeste kalf geslagt worden. 