Geschiedkundige voorstelling der verschillende vormen van den godsdienstigen waanzin
Hunne gelatenheid was, intusschen, geenszins eene goedkeuring van hetgeen zij te verdragen hadden, en ook beleden zij , door te ondergaan hetgeen de menschen straf noemden, geenszins schuld, zoodat hunne standvastigheid, die men voor verachting en versmading hield, het vermeerderen hunner straf geenszins regtvaardigde." Waarlijk, tegenover zoodanige heldendaden, die alleen uit den geest des evangelie's liaren oorsprong kunnen hebben, verschijnen de dogmatische twisten over den letterlijken zin van eenige duistere plaatsen in de Schrift in al hare verachtelijkheid en verwerpelijkheid! Aan eenige Kwakers moeten wij nog in 't bijzonder onze aandacht schenken, dewijl zij in grootheid van ziel voornamelijk boven anderen uitgemunt hebben. De Lord Major van London, die zich wegens zijne onbarmhartige gestrengheid tegen de Kwakers zoo berucht gemaakt heeft, poogde hen vooral daardoor te onderdrukken, dat hij hunne voornaamste redenaars gevangen nam. Zoo liet hij iiubbeiithon in den kerker versmachten, niettegenstaande deze bij den koning in zoodanige gunst stond, dat de Kwakers op hein al hunne hoop stelden (ckoesius, bl. 217). Vervolgens sloot hij den beroemden bukrocg, gewoonlijk de apostel van London genaamd, op, nadat deze van eene reis derwaarts met de overtuiging was teruggekeerd, dat hij voor het evangelie den dood zoude moeten ondergaan. En werkelijk werd hij ook, terwijl hij eene redevoering hield, gevangengenomen, en in den kerker geworpen, waarin hij na een verblijf van acht maanden den geest gaf, gedurende welken tijd hij de zijnen, die hem omringden, steeds bemoedigd had. Stervende rigtte hij nog de volgende woorden tot hen: »Ik heb, tot hiertoe, in deze stad niet zonder genoegen en zonder vrucht het evangelie verkondigd, en er mijn leven meermalen voor veil gehad , even als ik er thans, te midden van de smarten des levens, voor ga sterven. Hoe zeker het is, dat ik dit waarlijk en in opregtheid gedaan heb en nog doe, is Hem bekend, voor Wien niets verborgen is. En gij, o God! hebt mij liefgehad, toen ik nog in den schoot mijner moeder verborgen was; en ik heb U liefgehad van mijne wieg af aan, van mijne eerste kindschheid. Van mijne jeugd af tot op dezen tijd toe, heb ik u met nuttige werkzaamheden gediend , en wel met de grootste trouw. En hoezeer mijn ligehaam thans ook zal wederkeeren tot het stof, zoo houd ik mij toch zeiven verzekerd, dat mijne ziel derwaarts zal teruggaan, vanwaar zij gekomen is, en dat de geest die in mij geleefd en gewerkt heeft, en die mij in alle dingen heeft bestuurd en geleid, in duizende menschen zal worden uitgestort. Moge God echter, indien het zijn kan, mijne vijanden hunne misdrijven vergeven." En hierop slaakte hij, onder de woorden: »thans keert mijne ziel tot haren oorsprong weder" de laatste zucht (bl. 218). Howgil, insgelijks een beroemd redenaar, werd, wegens zijne weigering oin den eed van trouw af te leggen, een jaar lang gevangen gezet, en toen andermaal tot aflegging van den eed opgeëischt. Met groote bescheidenheid, maar tevens met even groote vastberadenheid , verklaarde hij: i dat hij, wat den inhoud van den eed betrof, niet aarzelde dien uit te spreken, en hetgeen hij behelsde te beloven, zelfs te onderteekenen, maar dat hij zulks niet kon bezweren, en dat dit ook niet geoorloofd was aan een Christen, niet nuttig voor de menschen, zoolang eene zoodanige bevestiging of verzekering den goeden geenen sterkeren band aanlegde om trouw te houden, noch den slechten de vrees ontnam om het niet te doen, en zoolang zij een verzoeking bleef voor de vermetelheid van alle valsche gemoederen en een dekmantel voor het kwaad, zelfs voor de grootste misdrijven." Hierna werd hij tot verbeurdverklaring van zijn geheel vermogen en tot levenslange gevangenis veroordeeld; terwijl hij, na 5 jaren in den kerker te hebben doorgebragt, daarin stierf, omringd van zijne bedroefde vrouw en vrienden , wien hij met zijn' laatsten snik verzekerde: »dat hij stierf in die godsdienst, om wier wille hij zooveel had geleden." In Noord-Amerika, werwaarts reeds spoedig vele Kwakers gevlugt waren, hadden zij ook onuitsprekelijk veel van de vervolgingswoede hunner vijanden te verduren. Men wierp hen in de gevangenis, verbande ze, geesselde hen bijna tot den dood toe, liet hen hongeren en dorsten, drukte hen een brandmerk in, sneed hun de ooren af; en toen al deze wreedheid nog niet mogt baten, werden sommigen door ophanging van het leven beroofd. § 31. Voorbeelden van waanzin onder de eerste Kwakers. De streng ingetogene levenswandel en de practische degelijkheid der meeste Kwakers leggen niet alleen een schitterende getuigenis af van de volkomene zuiverheid huns vromen ijvers, maar ook van de doorgaans gezonde en natuurlijke gesteldheid huns gemoeds; zoodat zij alle zware offers in het volle bewustzijn hunner beteekenis bragten, en de aan de menschclijkheid eigene smart er over ondervonden. Zij zeiven zouden derhalve den dubbelzinnigen lof eener, voor aardsche belangen ongevoelig gewordene, heiligheid beslissend van de hand gewezen hebben; want in bittere klagten gaven ze hun zielelijden te kennen, dat hen bijna te gronde rigtte, zonder dat zij immer wankelden in hunne trouw omtrent de opvatting der goddelijke geboden. Dat intusschen niet ieder karakter tegen een zoo vreeselijk noodlot was opgewassen, en dat velen onder hen den waanzin ter prooi werden, ligt in den aard der zaak; ja, naar alle waarschijnlijkheid, is de verstandsverbijstering bij de eerste Kwakers veel menigvuldiger voorgekomen, dan door de schrijvers is opgeteekend, — even als gemeenlijk bij alle belangrijke volksbewegingen de hierdoor veroorzaakte gevallen van waanzin in den algemeenen storm bijna spoorloos verdwijnen. Ceoesius immers wijst slechts .ter loops zoodanige gevallen aan, en is hieromtrent zoo kort, dat wij er geen bepaald beeld uit kunnen afleiden. Zoo verhaalt hij, b.v. (bl. 272), dat verscheidene Kwakers op eene, over het vuur hangende, pot de volgende, met kapitale letters geschrevene, woorden gelezen hebben: Wo to England for poysoning of charles the II. Cardinal. Y understands Moloch. Tweiity Nations with Mm. Englands rnisery cometh (wee over Engeland, dat het karel II vergiftigd heeft. De kardinaal. Ik meen den Moloch. Twintig natiën met hem. De ramp over Engeland zal komen). Dit geschrift bleef een uur bestaan, voor dat het verdween, en werd door de Kwakers op den later gevolgden dood des konings en op de daarna aan Engeland overkomende ongelukken toegepast. Even zoo zoude een ander Kwaker in Hereford, eenige dagen voor den in 1666 plaats gehad hebbenden vreeselijken brand in London, daarvan in wakenden toestand een visioen gehad hebben, en door den Hemel zijn verzocht, om zulks aan de stad bekend te maken (bl. 273). Hij zoude derhalve naar London vertrokken zijn, en dit berigt met hevig gebaar in eene talrijke bijeenkomst van Kwakers bekend gemaakt hebben, doch door de meesten zijn uitgelagclien. Uitvoeriger, evenwel, verhaalt croesius (bl. 159) de geschiedenis van jac. naylor, welke geschiedenis in de hoofdzaak volkomen overeenstemt met de vroegere opgaven (§ 11), waaraan ik nog de volgende aanteekeningen wenscli toe te voegen. Zijne reis naar Bristol geschiedde op verzoek van meerdere personen, terwijl hem daarbij de volgende eeretitel werd gegeven: De schoonste boven duizenden, Koning en Regter van IsraSi, Eeuwige Zon der geregtigheid, Vorst des vredes, jezus , op ivien Israël zijne hoop heeft gevestigd! Toen hij voor de poorten van Bristol gekomen was, stroomde eene oroote menigte hem tegen, en ontving hem met de woorden: Hosanna den zone davids , gezegend gij, die komt in den naam, van God. Heilige jehova der legerscharen. In Bristol wierpen zijne aanhangers zich aan zijne voeten, die zij kusten, terwijl zij de handen biddend naar hem uitstaken , — hetwelk naylor zich alles liet welgevallen. Toen hij in London , na een geregtelijk onderzoek, met 300 geesselslagen gestraft werd, omdat hij beweerd had een goddelijk wezen te zijn, had hij zich eene hem voorgespiegelde herhaling dezer straf kunnen besparen, wanneer hij door den raad van meerdere geestelijken zich had laten bewegen, om zijne woorden te herroepen. Dewijl hij dit echter niet wilde doen, zoo werd hij openlijk met de letter B. (Blasphemia, godslastering) op het voorhoofd gebrandmerkt, waarover zijn aanhanger richüs hem trachtte te troosten, door boven zijn hoofd een papier te plaatsen, waarop geschreven stond: dit is de honing deiJoden , en de brandwonde als een heilige plek af te likken. Vele bedaarde Kwakers keurden evenwel de handelwijze van naylor af, en zochten hem ernstig tot andere gedachten te brengen. Vervolgens verhaalt croesiüs (bl. 149), dat een zekere mürfoed zich een rok liet maken uit geiten- en schapenvellen, en hiermede overal rondliep, om zijne geloofsgenooten van de lust tot opschik terug te brengen, en hun de straffe Gods aan te kondigen, wanneer zij hier niet van afzagen. In een dergelijk gewaad kleedde zich insgelijks eene Kwakerin , terwijl zij de losse hairen liet rondfladderen, zich drek op het hoofd smeerde, en in dezen tooi zeven dagen lang op de openbare straten en pleinen verscheen, om het volk tot boete en verzoening van den goddelijkeu toorn wegens de ijdelheid op te wekken. Meestal werd zij door twee mannen vergezeld, en somtijds stond zij ook meer dan een half uur bewegeloos als een paal, zonder een woord te spreken en omgeven van eenen zwerm van spotters. Door de policie van het schelden en de mishandelingen der menigte bevrijd, en in het verhoor verklaard hebbende, dat hare handeling het gevolg was van het inwendige licht, werd zij als eene waanzinnige in verzekerde bewaring genomen. Yeel uitvoeriger en leerzamer, daarentegen, zijn de berigten over waanzinnige Kwakers, die door den predikant fiqken in zijne reeds genoemde Historia fanaticorum beschreven zijn, waarbij hij niet verzuimt de Engelsche werken te noemen, waaruit hij deze verhalen getrokken heeft. Joh. gilpin , uit Kendal (t. a. p. bl. 25), werd hevig geschokt door de bewering, dat ook Christus met gebreken behebt was geweest, dewijl hij aan het kruis een wantrouwen jegens God had aan den dag gelegd. Hieromtrent door zijne geloofsgcnooten gerust gesteld, bedroefde hij er zich over, dat het inwendige licht zich nog niet in sidderen en beven bij hem vertoond had. Kort hierna, evenwel, werd hij in zijne kamer door eene hevige siddering overvallen, zoodat hij, gedurende een half uur, weenen en zich op het bed werpen moest. Hierop echter volgde onmidflelijk eene groote opgeruimdheid, waarin hij beweerde thans tegen alle leeraars en valsche propheten te kunnen getuigen, die in hun ambt nog nimmer zoodanige inwerking bespeurd hadden. Gedurende den volgenden nacht werden hem in den droom al zijne zonden geopenbaard, voornamelijk die hij tegen de geboden begaan had. Bij het ontwaken kwam het hem voor, alsof men hem eenen hevigen slag in den nek toebragt, die telkens zachter herhaald werd. Hierop zeide hem eene stem in zijn binnenste: t het is dag; zoo waar als het licht is, zoo waar zal u het licht door Christus gegeven worden." Eenige dagen gingen tusschen vrees en blijdschap voorbij, of hij soms ook nog door den Satan misleid mogt worden. Op zekeren dag legde hij zich in den tuin neder, toen zijn regter hand hevig begon te beven, en hij in een beeld zijne vermaagschapping met christds zag. Terwijl hij zich, onder eene hevige omdraaijing van de hand, sommige zijner zonden herinnerde, hoorde hij eene stem: »nu, deze zonde wordt u vergeven." Vervolgens werd hem toegeroepen: «bid den vader waarom gij wilt; alles zal u gegeven worden." Toen hij niet wist waarom hij bidden zou, raadde de stem hem om wijsheid te smeeken; en dewijl hij dezen wensch opzond, zoo werd hem verkondigd, dat zijn gebed verhoord was, dat hij met den geest der voorspelling zoude begiftigd wor- ilen, en dat hij den hoogsten God lof zoude zingen. In de eerstvolgende bijeenkomst der Kwakers was hij zeer opgewonden , en stortte hij met kracht op den grond neder, waarop hij, onder herhaalde stuiptrekkingen, den geheelen nacht bleef liggen. Hij schreef dit toe aan den onmiddelijken invloed van Christus ; en dewijl hij met de hand bewegingen tot schrijven gemaakt had, riep eene stem hem toe, dat het schrijven, dat hij met de hand op den grond gedaan had, het gebed beteekendc, dat in zijn hart geschreven stond. Hij vouwde zijne handen boven zijn hoofd, terwijl de stem hem toeriep: «Christus in God, en Christus in u," hetwelk hij, benevens meerdere bijbelplaatsen, gedwongen was te zingen. Toen hij opgestaan was, gebood de stem hem met het aangezigt op den grond te gaan liggen, terwijl zij hem zeide: > neem het kruis, en volg mij na." Onwillekeurig in de straten ronddwalende, kwam hij aan de woning van een muzijkant, greep eene basviool, en begon er al voortloopende op te spelen, terwijl de stem hem toeriep: «dit geschiedt niet, omdat ik de muzijk bemin, want ik haat haar, maar opdat het u openbaar worde, hoeveel vreugde er in den Hemel over uwe bekeering heerscht, en welke geestelijke bewegingen gij in 't vervolg nog zult ondervinden." De onzigtbare magt dreef hem op de straat, en spoorde hem aan tot den kreet: »ik ben de weg, de waarheid en het leven." Naar zijne woning teruggekeerd, werd hij verzocht er eenen kring om heen te trekken, middelerwijl die magt hem verhaalde, dat zij bij hem den ouden mensch wilde uitdrijven. Op den vloer vond liij eenen steen, die hem als een hart voorkwam, terwijl de stem tot hem sprak, dat cnRiSTUS hem dezen steen uit de borst genomen, en er een hart van vleesch voor in de plaats gesteld had. Den omstanders wees hij dezen steen als een wonderteeken aan, en wierp dien tusschen hen in, met de woorden: «daar hebt gij mijn hart van steen." Toen hij hierna achterover op den grond was gevallen, sprak de stem: »gij zult twee engelen tot wachters hebben," en weldra kwamen twee zwaluwen uit den schoorsteen vliegen, plaatsten zich tegen hem over, doch keerden, terwijl hij riep: «mijne engelen, mijne engelen!" in den schoorsteen terug. Op handen eji voeten door de deur op straat kruipende, sprak hij tot zijne vrouw, die hem dit beletten wilde, dat hij alles verlaten en alleen Christus volgen zoude. Op de straat kroop hij , meenende een kruis aan zijnen hals te hebben, zoolang voort, tot men hem in zijne woning terugdroeg. Aan eene vrouw, die hiertoe de behulpzame hand geleend had, riep hij verbitterd toe: »gij zijt een goddeloos wijf; want gij hebt het werk des Heeren verhinderd." Nadat de stem hem gevraagd had, waar zijn kruis was, teekende hij met zijne vingers een kruis op den grond, legde zijn hoofd hier op, en bewoog zijn ligchaam er in eene cirkel omheen, meenende zoodoende het kruis op zich genomen te hebben. "Vervolgens las hij eenige gezegden uit de Schrift op, begon te loopen en te dansen, en eindigde met de woorden uit den bijbel: »Thans heb ik het werk volbragt, dat gij mij te verrigten gegeven hebt." Daarna sloeg hij andermaal op den grond neder, terwijl de stem tot hem zeide: »gij hebt God beleedigd, door u toe te eigenen hetgeen aan ciikistus behoort." Voorover op den grond liggende en de handen op het hoofd houdende, likte hij het stof van den vloer op, en hoorde hij wederom van de stem: «geen zonde zal ongestraft blijven." Toen liij door het huis kroop, vroeg de stem hem wederom: «waar is uw kruis?' Om zich heen ziende, zag hij een kruis aan het venster hangen , hetwelk hij zich op den rug wierp. De Kwakers, die hem bewaakten , vermaanden hem : » wees demoedig , zie wie gij zijt, en geef gehoor aan de in u sprekende stem." Later vroeg hij, of de magt, die hem tot dusver gedreven had, van God kwam of van den duivel. Vol angst greep hij eindelijk onwillekeurig een mes aan, zette zich dit op de keel, en hoorde toen de stem zeggen: »breng u hiermede eene wonde toe, dan zal ik u het woord des eeuwigen levens geven." Hij wierp intusschen het mes van zich af, liet zich te bed brengen, en geloofde den volgenden morgen, dat de duivel hem verliet; waarna hij tot de zijnen kwam en zeide: »nu geloof ik, dat de duivel van mij geweken is." Hij en zijne vrouw hoorden hierbij eenen donderslag, dien door niemand anders werd opgemerkt. Diezelfde magt verkondigde hem, dat het de Satan geweest was, die hem tot dusver bezeten en geleid had, en dïit thans Christus zoude komen, die den Satan had uitgedreven. Wat hij tot dusver gedaan had, was alleen uit gehoorzaamheid aan den duivel geschied, en wat hij tot nu toe in zijne kleederen voor den duivel gedaan had, dat moest hij nu in den geest, alles uit gehoorzaamheid aan Christus doen. Toen hij zich nu 111 zijn bloote hemd op straat vertoonde, hield hem de magt aan, en riep hem toe, dat hij door vier vrouwen in huis moest gedragen worden , en dat hij, indien dit niet geschiedde, voor eeuwig daar zoude blijven staan en in eene zoutpilaar veranderd worden. Vier vrouwen droegen hem thans in huis en naar bed, terwijl hij zeide: »tot nu toe heb ik het werk van den duivel gedaan, heden zal ik het werk van Christus doen." Toen hij alleen was, wierp hij zich in het bed heen en weder, waarbij de magt hem gebood geene vrees te hebben, want dat zij hem de kracht zoude geven; de duivel had hem eerst bevolen het kruis te dragen, maar Christus beval hem dit af te leggen, want die had geene lust in het kruis; de duivel had hem gisteren op den grond geworpen, maar zij (de magt) had hem te bed bezorgd, en haar juk was niet zwaar. Te gelijk beloofde zij hem het brood des levens en het water des levens te zullen geven, opdat het water des levens uit zijnen buik zoude kunnen vlieten. Onder het klapperen der tanden kwam het hem voor, alsof er water door zijnen buik stroomde. Vervolgens trok hij eenen kring door het bed, en schreeuwde, uit vrees van kwaad gedaan te hebben, uit: »Heere, wat wilt gij, dat ik doen zal?" Do magt antwoordde: # het is te laat, om God aan te roepen, want het vonnis is reeds over u uitgesproken;" om welke reden hij overtuigd was, dat de duivel hem bedrogen had. Wederom verkondigde hem de magt: »dat zij twee duivels bij hem uitgedreven had, dat zij met eene doornenkroon was gekroond geworden, maar dat hij met de kroon der geregtigheid zoude gekroond worden, terwijl zij hem beval de handen op het hoofd te leggen, om daardoor eene kroon voor te stellen." De stem riep hem toe, dat hij ook bij anderen, namelijk bij zijne vrouw en moeder, den duivel moest uitdrijven, hetwelk hij beweerde bij andere Kwakers reeds werkelijk gedaan te hebben. t. a. p. bl. 29. Joh. tolderry hoorde in eene vereeniging van Kwakers beweren, dat de kennis van Christus niet in den bijbel vervat was, maar dat het verstand die in zich zeiven moest zoeken. Een ander onderrigtte hem, dat de Kwakers door Christus gezonden waren, om het evangelie te prediken; doch dat de te Jerusalem gestorvene Christus niet de Verlosser was, welke, integendeel, in ieder mensch woonde, en zich voornamelijk openbaarde als het licht, om de zonde te kennen en te verdelgen. Door deze en meer andere gesprekken opgewonden, verbrandde hij alle geestelijke geschriften, alsof zij de leer des duivels behelsden, liet zijne moeder, die hij tot dusverre ondersteund had, gebrek lijden, begon te vasten, zoodat hij zijne krachten verloor, las vlijtig in den bijbel, meende dat hij de in Jerusalem gestorvene Christus was, dat het jaar 1663 het einde der wereld zoude zijn, en dat hij, benevens andere leeraars, de joden en heidenen, die tot nu toe den duivel gediend hadden, bekeeren moest. Hij zelf zoude tot het einde der dingen leven, met Christus op eenen berg te zamenkomen, in een hemelsch ligchaam veranderd worden, en in plaats van Christus de wereld oordeelen. In hem was eene grootere openbaring , dan in Christus en de apostelen, en op openbaringen moest hij wachten. In het eerst hoorde hij schoone stemmen en heerlijke muzijk, waardoor de van God gezondene geesten hem de blijdschap des Hemels over hem ver- kondigden. Vervolgens verschenen hem twee geesten, welke hij voor dienende engelen hield, omdat zij hem de heerlijkheid van God en van Christus verkondigden. Hierop volgden anderen, die zijnen groet beantwoordden met de verzekering, dat er binnen 25 dagen in hem eene volmaaktheid zoude zijn, en dat hij dan wederom te Jerusalem zoude sterven en opstaan. Hierop zoude hij het evangelie verkondigen, MicnAëL zoude in hem leven, hem van de wereld dragen en tot prediken bekwaam maken. Gedurende de 25 dagen moest hij nog zijne wereldlijke aangelegenheden in orde brengen, maar in de volgende dagen moest hij, wanneer hij verlost wilde worden, aan de bewegingen geen weerstand meer bieden. Hij bragt de nachten geheel slapeloos door, en op zijnen wenscli kwamen en verschenen de bewuste droomgestalten , begeleid door schoone muzijk, en zich al dansende door het vertrek bewegende. In den derden nacht zeide eene der gestalten tot hem, dat drie der zeven plagen over hem uitgestort waren, dat hij van twee bevrijd zoude worden, omdat hij aan den geest gehoorzaamde, en dat de andere twee nog komen zouden. Na zijne opstanding uit den doode moest hij 12 der voornaamste Kwakers kiezen, die zijne apostelen zouden zijn. Hierbij dansten do geesten in het vertrek rond, en terwijl hij eenig gerucht hoorde, riep eene stem hem toe: dat Babyion gevallen was, waaruit hij opmaakte, dat alle tot hiertoe bestaande heerschappij door christüs was omvergeworpen. Later riep hem eene stem toe, dat hij de schoenen moest uittrekken, want dat de plaats heilig was; en God zoude hem verschijnen, even als aan mozes , wiens theophanie voor hem het beeld der godverschijning was. Van hevige angst bevende, trok hij de schoenen uit, en schier van koude verstijfd, ondervond hij nogtans eene hevige hitte en prikkeling over de geheele huid, terwijl de muzijk veranderde in een bijengegons, en eene stem hem toeriep, dat hij de door God beminde johannes was. Aan de gestalten vragende: »gij zijt immers de engelen Gods?" ontving hij het antwoord: »gij hebt gelasterd." Sidderende van koude, viel hij op den grond, en wentelde zich heen en weder, tot dat hij weder opgerigt werd, en op bevel der geesten den geheelen nacht met hen ronddanstte. Na lang vasten wilde hij vleesch eten, waarop twee stemmen afwisselend tot hem spraken: neet, en eet niet." »Ik ben de Heer," sprak de 22* eerste, en daarop begon liij te eten. Vervolgens scheen hij den hemel geopend te zien, waaruit een sterk licht tot hem afscheen; en, op den grond liggende, werd hij door eene sterke hitte aangedaan. Door eene inwendige magt uit eene bijeenkomst van Kwakers verdreven, verviel hij in eene hevige beving en schudding van het geheele ligchaam. Den volgenden nacht wilde hij rusten, en bad hij de geesten hem te versclioonen; doch zij dreven hem van het eene vertrek naar het andere , terwijl eene stem uitriep : i> Nicodemus , de nachtelijke verrader van cükistds , is in u." Ontsteld viel hij thans wederom op den grond, en viel telkens, als hij op wilde staan, weder neder. Figken verhaalt (t. a. p. bl. 36) nog eene menigte van andere aanvallen van waanzin bij de Kwakers. In eene hunner vergaderingen, in Noord-Wales, begon de een na den ander, na een lang stilzwijgen, hevig te beven, om het lijf op te zwellen, luidkeels te schreeuwen en te huilen, zoodat de toeschouwers verschrikten, de honden blaften, de varkens knorden en het vee de plaats ontvlugtte. In October 1634 trad een redenaar, onder eene hevige siddering, voor eene vergadering van 20 personen op. Zoodra hij den naam van Christus uitsprak, brulden de Kwakers, stootten zij de zonderlingste geluiden uit, en begonnen zij over geheel hun ligchaam hevig te beven. Eene maagd liep naakt ter deure uit, en wilde zoo naar London gaan, terwijl verscheidene andere Kwakers insgelijks naakt in de openbare vergaderingen verschenen. Eenige Kwakers, het inwendige licht volgende, sloegen hunne moeders dood, dewijl dit licht hun beval den oorsprong der zonde te dooden, waarvoor zij hunne moeders hielden. Een gemeen wijf geraakte, in eene bijeenkomst van Kwakers, in geestverrukking, die 2 dagen aanhield, en waarna zij vloekte, raasde, tierde, den Kwaker fox een duivel noemde, en 2 dagen later stierf. In eene andere vergadering trad eene schoone vrouw naakt op en sprak: »aanschouw de naakte waarheid, zie mij slechts goed aan, ik ben de zuiverheid, en de reinheid woont in mij." Het sidderen verklaarde zij uit eene goddelijke helderheid, die zij niet verdragen kon. Zij verklaarde reeds op aarde volkomen rein en zonder zonden te zijn. Zimmermann verhaalt in zijn voortreffelijk werk over de eenzaamheid: » Fothergill, de beroemde arts, was een Kwaker en verzekerde, kort voor zijnen dood, aan een' zijner vrienden, dat hij nimmer eene vrouw had aangeraakt. In Edimburg gedroeg hij zich als jongeling ingetogen, eerbaar, matig, bescheiden en stil. Niemand hield hem voor een' man met buitensporige denkbeelden (Imaginations man). In weerwil hiervan had hij eens, zonder dat iemand de reden er van gissen kon, den buitensporigen inval, om bij klaarlichten dag naakt door de straten van Edimburg te wandelen, en, in eenen aanval van dweeperij, aan alle inwoners der stad de wrake Gods te verkondigen." II. HET OPROER IN DE CEVENNES. § 32. Geschiedkundige opmerkingen. Het zijn voornamelijk twee elementen, door wier vijandelijke ontmoeting het karakter van de vreeselijke godsdienstige dweeperij, waaraan de bewoners der Cevennes, do zoogenaamde Camisarden, ter prooi waren, bepaald werd : aan den éénen kant de dogmatisch practische te strenge zedeleer (rigorismus) der Calvijnsche regtzinnigheid, aan den anderen kant het schier onophoudelijk streven der koningen van Frankrijk naar eene onbeperkte alleenheerschappij, die vaak genoeg in eene Oostersche dwingelandij ontaardde. Dewijl deze beide elementen zich tot de vastheid en algemeenheid van een beginsel ontwikkeld hadden, hetwelk geen ander naast zich dulden kon, zoo moesten zij tot eenen strijd op leven en dood vervallen, die dan ook werkelijk tot op den jongsten tijd heeft voortgeduurd; dewijl zich nog in het jaar 181G de fanatieke vervolgingen der gereformeerden door hunne overdrevene katliolijke landgenooten, in de ontzettendste gruwelen, herhaalden, en eerst de Julijrevolutie van 1830 hieraan, zoo wij hopen, voor immer een einde gemaakt heeft. Dat ik eene, driehonderd volle jaren geduurd hebbende , volksgisting, waarvan de Parijsche bloedbruiloft, de opheffing van het edict van Nantes, en als gevolg hiervan het oproer in de Cevennes, slechts enkele uitbarstingen waren, hier zelfs niet in algemeene trekken kan schetsen, laat zich ligt begrijpen; om welke redenen ik mij dan ook tot eenige weinige opmerkingen bepalen moet, die tot de oorzaken en de ware beteekenis van het in de Cevennes opgevoerde treurspel in betrekking staan. Wanneer iedere geschiedkundige beschouwing moet getuigen van den geest der onpartijdige regtvaardigheid, die, de noodwendige behoefte van iederen tijd erkennende, hieraan geene eisclien doet van latere eeuwen, uit den verwijderden gezigtskring eener hoogere beschaving, — dan moeten wij wel toestemmen, dat het, tot de uiterste gestrengheid opgevoerde , rigorismus van de Calvijnsche leer eene onvermijdelijke voorwaarde was, wanneer deze leer zich in Frankrijk hunne leeraars uit het land gejaagd, de eerwaardige oldenbarneveldt op liet schüvot gebragt, en hi;go de groot in den kerker geworpen, werd, waaruit hij heimelijk vlugten moest, — dat eindelijk de Puriteinen, in fanatieken wrevel, tegen iedere mildere opvatting van het evangelie in woede losbarstten, — om niet van andere ontelbare gevolgen te spreken. In allen gevalle moet men aan calyijn de geregtigheid laten wedervaren, dat hij , in zijne logische gestrengheid , voor geene gevolgen zijner eenmaal opgevatte grondstellingen terugbeefde; en in dezen zin was de verschrikkelijke voorverordineringsleer, die geen God der erbarmende liefde, zelfs niet der geregtigheid, kende, als het ware de hoeksteen van geheel zijn hiërarchisch gebouw, dewijl slechts daardoor de onvergeeflijke vervolgingen tegen de gewaande ketters, als de oproermakers tegen de goddelijke geboden, konden geregtvaardigd worden. Immers, zijn zij als zoodanig naar de eeuwige vooruitbepaling van God geschapen, dan moeten zij ook in handen van zijn strafgerigt vallen met dezelfde noodzakelijkheid, als die de onveranderlijke wetten der natuur kenmerkt. De uitspraak van calvijn: Ik ontken, dat het zondigen daarom minder schuldig is, omdat men er toe genoodzaakt was, drukte dit slechts in een algemeen formulier uit; en wanneer zij ook in eene volstrekte tegenspraak met het beginsel van geregtigheid stond, naar hetwelk de begrippen der toerekenbaarheid, dus ook der straffen, blootelijk van de veronderstelling eener vrije wilsbeschikking afhankelijk zijn, en hier zonder allen zin verliezen, dan had hij hiervoor het antwoord gereed: Wanneer men vraagt, waarom, God dit zoo gedaan heeft, dan is het antwoord; omdat Hij het zoo gewild heeft. Hier gold derhalve volkomen de stelregel van alle despoten : car tel est notre plaisir. Wij kunnen ons hier natuurlijk niet verder met eene nadere begripsontwikkeling inlaten, maar hebben door het aangevoerde alleen willen aantoonen, dat het Calvinismus, met opzigt tot zijn beginsel, eene ware kweekschool moest worden voor het onbarmliartigste fanatisme, waarmede het niet alleen aan alle vervolgingen standvastig weêrstand bood, maar ook in den hiertegen gevoerden strijd iedere gewelddadigheid regtvaardigde. Dewijl calvijn vervolgens stelde: ik zal niet ontkennen, dat de aristocratie, of de uit haar zelve en de beschaving ge- temperde staat, de andere regeringsvormen ver overtreft, ontegenzeggelijk om daarmede de heerschappij der door Gods genade uitverkorenen over het door hem verworpene gepeupel te grondvesten, zoo verwierf hij zich, gelijk l. blanc dit zeer goed heeft aangetoond (*), onder de Fransche vasallen eenen zeer grooten aanhang (f). Wanneer men, van den anderen kant, meermalen de klagt vernomen heeft, dat Duitschland nimmer tot eene staatseenheid is kunnen geraken, zoo mogen wij, naar den ontwikkelingsgang, dien zij in Frankrijk genomen heeft, waarlijk niet naar hare vestiging verlangen. Want in onze (de Duitsche) vaderlandsche geschiedenis is dat stelselmatig doordrijven der kroonen onbekend, hetwelk in Frankrijk, sedert LOdewijk xi, geene middelen van openbaar geweld of doortraptheid , van arglistige staatkunde of Onbarmhartige geestdrijverij , ontzag, om het volk in de ketenen der onbeperkste slavernij te klinken, en dat slechts door de onverstoorbare buigzaamheid van het fransche karakter, en door zijnen, in het uitvinden van nieuwe wapens tot aanval en verdediging onuitputtelijken, geest, konde verhinderd worden in de volkomene bereiking van zijn doel. De meer dan 300 jaren geduurd hebbende strijd van dit volk tegen zijne wettige onderdrukkers is, dit kan men niet ontkennen, met eenen verblindenden glans der rijkste talenten en grootmoedigste karakters omgeven; doch blikken wij door dezen nimbus der fransche geschiedenis heen tot op haren bodem, dan ontdekken wij eene rei van regenten, die zich, met weinige uitzondering, planmatig toelegden op eene algeheele verstoring van het wederkeerig vertrouwen tusschen vorst en volk, — een vertrouwen, dat, getuige dit ons (het Duitsche) dierbaar vaderland, den grondslag uitmaakt van alle maatschappelijke (*) Breng het Calvinisme van de theologie over op de politiek, en gij zult deze gevolgen verkrijgen: de uitverkorenen, dit zijn de gelukkigen der aarde; de verworpenen, dit zijn de armen; tusschen dezen en genen is een afgrond, een vreeselijke afgrond: de ongelijkheid der levensomstandigheden, en de goddelijke gunst, waaraan men zich in biddenden lof moet onderwerpen, ligt in het toeval der geboorte (t. a. p. bl. 56). (t) Ik laat deze opvatting van het Calvinisme geheel voor rekening van den S., zonder er mijne goedkeuring aan te hechten. D. welvaart en vruchtbare ontwikkeling. Het is om die reden, dat het wantrouwen jegens de koninklijke magt, hetwelk, naar het schijnt, onverdelgbaar in het volkskarakter der Franschen is ingeweven, in dezen zin als de ondempbare bron van alle oproeren en staatsomwentelingen moet aangezien worden. Deze uitspraak zal wel niet te hard zijn, wanneer men zich, om slechts eenige voorbeelden te noemen, herinnert: dat lodewijk xi meer dan 4000 personen liet teregtstellen, en hier onder de edelsten en voornaamsten van het land, waarvan de meesten zonder regelmatig proces, alleen op zijn magtwoord, en waardoor hij, in godsdienstige vertwijfeling, zijn eigen beul werd, — dat karei, ix , op eene verraderlijke wijze, de voornaamste Hugenoten, ter bijwoning van het huwelijk van hendrik van bearn, later Hendrik iv , naar Parijs lokte, in den Bartholomeus-nacht een bloedbad onder hen aanrigtte, waarbij hij zelf op zijne onderdanen schoot, en tot het vermoorden van 70,000, anderen zeggen 100,000, Hugenoten binnen weinige dagen het bevel gaf, waarvoor hij, slechts l'/2 jaar later, de wroeging zijns gewetens ondervond; — dat hendrik m, in het verpletterend gevoel zijner schuld, zich bij eene schaar van boetelingen aansloot, en, in eene grove zak, met een strik omgord, met een koord en eene magtige rozenkrans in de hand, bij eene feestelijke processie verscheen, en nogtans als een lafhartige tyran heerschte, tot dat hij door een Domikaan, jacob clement , doorstoken werd, — dat, onmiddelijk na de inderdaad vaderlijke regering van hendrik iv, onder zijnen bekrompenen en karakterloozen zoon, lodewijk xiii, het schrikbewind van richelieu begon, waarvan wij weldra eene karakteristieke proef zullen leeren kennen, en dat, om niet van den verachtelijken lodewijk xv (die zich over de vooruit te ziene uitbarsting der revolutie met de woorden troostte, aprés nous le deluge!) en van napoleon te spreken, het stelsel van despotische alleenheerschappij onder lodewijk xiv dat toppunt van schemerenden glans bereikte, waardoor zelfs meer verlichte koppen in het oordeel over hem verblind werden, en hetwelk aan het volksbewustzijn der Franschen den verderfelijken waan inentte, dat eene natie zich met den behaalden roem voor alle maatschappelijke rampen moest schadeloos stellen, waarvoor men dien had moeten koopen. (*) Calmeil (t. a. p. Dl. II, bl. 263) zegt: De ruimte ontbrak in de gevangenissen en op de galeijen, om diegenen te bevatten, die op de grenzen aangehouden waren, die psalmen gezongen hadden, Hierop verlieten de gereformeerden met geheele scharen het land; doch galei-straffen werden over de vlugtelingen uitgesproken; terwijl eindelijk het koninklijke edict verscheen, hetwelk dat van Nantes vormelijk ophefte (22 Oct. 1685), alle gereformeerden tot het katholijke geloof terugriep, en de leeraars, die hieraan geen gevolg wilden geven, uit het rijk verbande. De verdrevene herders werden echter door een groot gedeelte der kudde gevolgd. Trots verbod en straffen, verlieten 500,000 gereformeerden het vaderland, en bragten naar Engeland, Holland, Denemarken en NoordDuitschland, waar zij overal met blijdschap ontvangen werden, fransch geld, vruchtbare kunstvlijt en haat tegen den tyrannieken koning over. De tegen hem strijdende legers en vloten werden versterkt door eene menigte van wraakzuchtige jongelingen, en geheele provinciën van zijn rijk werden tot den bedelstaf gebragt, omdat de waanzinnige wreedheid van dezen gekroonden Zeloot (geloofsijveraar) haar van de kapitalen en van de winsten der vlijtige handen beroofde. En toch bereikte hij zijn kleingeestig doel, de uitroeijing der ketterij in Frankrijk, niet. Een half millioen gereformeerden bleven in den lande terug, die zich óf met de standvastigheid van martelaren tegen de tyrannieke vervolgingswetten aankantten, of er zich door eene schijnbare onderwerping aan onttrokken. In het harte duurde het oude geloof voort, en bij de eerste gelegenheid barstte de geregte haat in woedende vlammen uit." Wij hebben nu de oorzaken, die aanleiding gaven tot het oproer in de Cevennes, en nog vroeger in eenige naburige provinciën, aangetoond. Eene uitvoerige beschrijving van dezen opstand kunnen wij hier natuurlijk niet leveren, maar zullen ons met het korte overzigt moeten vergenoegen, dat kotteck (t. a. p. bl. 307) hiervan gegeven heeft, nln Languedoc, in het gebergte der Cevennes, had, sedert de opheffing van het edict van Nantes en de gewelddadige onderdrukking van alle godsdienstige vrijheid, een geheim vuur of weigerden hulp bij de godsdienst van den staat te zoeken. Die de hostie niet konden inslikken, werden in de vlammen geworpen, en die stierven, zonder de toediening der sacramenten gevraagd te hebben, werden, na den dood, op horden voortgesleept en op straat geworpen. gesmeuld, tot welks vreeselijke ontbranding vernieuwde gewelddadigheden van het fanatisme en gedwongene geldheffingen aanleiding gaven. De opstandelingen begonnen met de katholijke priesters en de ambtenaren der belastingen te vermoorden. Weldra ontvlamde de opstand in het geheele gebergte, en aan dweepzieke voorgangers, profeten en profetessen was geen gebrek. Met eene vijandige vreugd bood het buitenland hulp van menschen en geld. De koning zond achtervolgens de maarschalken jviontrevel , villars en berwik tegen de opstandelingen af. De eerste (1703) maakte zich verachtelijk door onmenschelijke wreedheid, waarvoor men zich op de koninklijke soldaten wreekte. De tweede (1704) bereidde, door geschikte onderhandelingen, de overwinning voor, en de derde behaalde haar door overmagt en gestrengheid. Onder de aanvoerders der opstandelingen had vooral cavalier, een bakkersjongen, zich onderscheiden. De groote koning ontzag zich niet, om, door tusschenkomst van villars , met dezen eenen bijzonderen vrede te sluiten, waarna cavalier , als overste, in koninklijke dienst trad, maar die, uit een ligt te vermoeden wantrouwen, weldra weder verliet. In dezen burgerkrijg waren bij de 100,000 Franschen, in den slag of in gevechten, gevallen, en 10,000 gereformeerden door beulshanden of andere folteringen om het leven gebragt (*). Languedoc was verwoest, en de vijanden van Frankrijk juichten over zijne ellende!" De fransche hervormden, wier godsdienstig bewustzijn zijne ontwikkeling gevonden had in de leer van calvijn, putteden hieruit ongetwijfeld hunne fanatieke geestvervoering, die hen tot eenen openbaren opstand tegen de heerschende kerk aanspoorde , en zelfs aan de waanzinnige dwalingen een geheel ander karakter schonk, dan wij bij de Kwakers hebben aangetroffen. Bestond er immer eene geestdrijverij, die door het verstand en de regten van den mensch geheiligd was, dan moeten wij die van de fransche gereformeerden zoo noemen, zonder dat daarom hare uitbarstingen minder gruwelijk geweest zijn. "Wij zullen ons thans de uitwerkselen en ver- (*) Van welke folteringen men zich bediende, blijkt onder anderen uit de aanteekening van dubois (t. a. p.), dat men verscheidene gevangenen zoolang aan de voetzolen kittelde, tot zij onder stuiptrekkingen den geest gaven. schijnselen van dit fanatisme voor oogen stellen, en hierbij tevens eenige ondergeschikte punten aanroeren, die hierin eene gewigtige rol gespeeld hebben. Calmeil heeft, in zijn reeds genoemd werk (Dl. II, bl. 261—300), uit authentieke bronnen eene menigte van bewijsstukken woordelijk afgeschreven en verzameld, om welke redcneii wij gerustelijk op zijn gezag kunnen afgaan, en zijne mededeelingen alleen in een korter bestek terug behoeven te geven. § 33. De waanzinnige dweeperij der Camisarden. Calmeil merkt in de eerste plaats op, dat de Hugenoten in de vaste overtuiging verkeerden, van op hun smeeken door God met de kracht des martelaarschaps begiftigd te zullen worden, en dat zij door de redevoeringen hunner geestelijken, door het zingen der psalmen, en door het lezen der voorzeggingen van drabicius en kotter, nog meer tot dweepzieke geestdrift werden aangevuurd. Even als münzer den zijnen de overwinning beloofde door het zingen van hymnen, en mathiessen zijnen volgelingen leerde, dat zij aan elkander door inblazing den heiligen geest konden mededeelen, — evenzoo hielden de Camisarden deze beide middelen voor onfeilbaar. Flechier, destijds bisschop van Nismes , verhaalt, dat eene gevangene profetes duizendmaal herhaalde: snijdt mij de armen en de beenen af, en toch zult ge mij geen leed doen, — en dat zij het eten weigerde, om den heiligen geest niet te beleedigen, die haar voedde. Haar broeder beweerde den duivel te zien, uit den heiligen geest te spreken, een profeet even groot als mozes te zijn, steenen in brood te kunnen veranderen, ja eindelijk, dat hij Christus , de zoon des eeuwigen vaders, was, om welke reden zijne woorden, op straffe der verdoemenis, even geldig als een evangelie moesten zijn. Toen, op zekeren dag, de troepen eenen aanval op de Camisarden deden, en de laatsten zich op de vlugt wilden begeven, scholden de profeten en profetessen hen voor afvalligen uit. Immers, zij hadden allen den heiligen geest ontvangen, stonden onder de bescherming der engelen, en behoefden voor niets te vreezen; dewijl de soldaten den geloovigen geen leed konden aandoen, en het paradijs voor hen openstond. Eenigen beweerden, dat scharen van engelen even als vliegen om hen heenzwerm- den, anderen, dat engelen ter grootte van een' vinger en wit als sneeuwvlokken hen omzweefden, en dat de in 't wit gekleedde priester iiomel door den liemel wandelde. Terwijl de troepen op hen instormden, verdeelden zij zich in hoopen, omarmden zij elkander en bliezen zij zich wederkeerig door den mond den heiligen geest in. Hierna gingen zij de soldaten inoedig tegen, overtuigd, dat zij onsterflijk en onkwetsbaar waren, of dat zij ten minste na eenige dagen weder zouden opstaan. Drie- tot vierhonderd werden gewond of gedood. Brueys , insgelijks een tijdgenoot, verhaalt van eenen dergelijken strijd, waarbij de opstandelingen de troepen met steenworpen en geweerschoten aangrepen, terwijl de profeten en profetessen, met woedende gebaren en al snuivende, op hen instortten onder den uitroep: tartara, tartara! waarmede zij hen op de vlugt meenden te kunnen drijven. Eindelijk echter wierpen zij zich op den grond, of sloegen zij op de vlugt. Hetzelfde geschiedde bij vele dergelijke gelegenheden. Eene profetes wierp zich woedend, en sissend als eene slang, op de soldaten, totdat zij afgemaakt werd; eene andere bad de soldaten haar te dooden, opdat zij onmiddelijk de voor haar bestemde plaats onder de uitverkorenen van het firmament zoude kunnen innemen. In een ander moorddadig gevecht werd de profetes saara , nadat zij woedend tartara geschreeuwd had, aan de zijde haars gesneuvelden vaders zwaar gewond; en toch beweerde zij nog, dat de heilige geest in haar woonde. Eerst na drie dagen keerde zij tot bezinning terug, nadat zij zich door spijs, drank en slaap versterkt had. Haar 60jarige vader, vroeger een krachtig en verstandig arbeider en tegen alle dweeperij ingenomen, werd naderhand, door de verhalen zijner kinderen over openbaringen en verschijningen van engelen, zoodanig aangegrepen, dat hij op zekeren nacht driftig uit zijn bed sprong, zich voor den heiligen paulus verklaarde, en engelen door den schoorsteen naar beneden zag komen. Gedurende een half uur sprak hij volkomen brabbeltaal, waarin men slechts de woorden barmhartigheid en berouw onderscheiden kon. Nu eens meende hij strijdende engelen, dan weder jezus Christus , te zien, die door den schoorsteen naar beneden kwamen. Eindelijk verklaarde hij buiten adem, dat hij niet verder kon, dat de heilige geest hem verbrandde; waarop hij achterover op den grond viel en door zulke zeldzame trekkingen werd aangetast, dat de aanwezigen er knielende hunne bewondering over aan den dag legden. Eene profetes voorspelde, dat de hagel het graan verpletteren zou, dat de ongeloovigen in de bergen zouden ronddwalen, dat een ster van den Hemel zoude vallen en de stad van den paus jn de ascli zou leggen. Eene andere noemde de mis de vrouw en moeder van den duivel; anderen zagen witte en roode engelen, wier handen fiolen vol goddelijken toorn droegen. Onder dezelfde verschijnselen breidde zich (1679— 1690) de dweepzucht door Bivarais en de Dauphinée uit, en wel, naar de uitdrukking van brdeys , met de snelheid van eenen door den wind aangeblazen vuurbrand. Sedert 1700 breidde zich de dweeperij door de Cevennes uit, alwaar er voornamelijk vrouwen en kinderen door aangetast werden. Duizende van vrouwen zongen psalmen en deden voorspellingen, ofschoon zij ook bij honderden opgehangen werden. In ééne stad, berigt de maarschalk tillaes , schenen alle vrouwen en meisjes door den duivel bezeten te zijn: zij profeteerden openlijk op de straten en vervielen daar in eene hevige siddering. Door niets echter wordt de invloed van de destijds heerschende dweeperij duidelijker bewezen , dan daardoor, dat eene groote menigte van zeer jonge kinderen in eene profetische geestvervoering verviel, welke omstandigheid calmeil door ooggetuigen vernomen heeft. Te vergeefs lieten de katholijken, die beweerden, dat de kinderen door bedriegers voor deze rol afgerigt waren, de jeugdige dweepers geesselen, en van sommigen de voetzolen verbranden; want in plaats van hierdoor afgeschrikt te worden, steeg hun getal, in de Cevennes en in BenedenLanguedoc, weldra tot 8000. De intendant der provincie ontbood de hoogleeraren in de geneeskunde van de met regt beroemde academie te Montpellier naar Uzès, waar eene menigte van zoodanige kinderen gevangen zat. De faculteit verklaarde, nadat zij de geestvervoering en de gesprekken der kinderen zorgvuldig had waargenomen, dat deze door fanatisme beheerscht werden; en werkelijk was ook niets in staat, om de hevigheid hunner dweeperij te doen bedaren. Wij zullen thans eenige van die gevallen laten volgen. Een vijfjarig kind leed aan verscheidene aanvallen van stuiptrekkingen des hoofds en van het geheele ligchaam, waarna het den ondergang van Babyion en de zegeningen der kerk verkondigde, en uitdrukkelijk tot boete vermaande. Dikwijls werd zijne, in de fransche taal (in tegenstelling van den tongval des lands) gehoudene, rede door opgewondenheid afgebroken, en dikwijls herhaalde het de woorden: je te dis mon enfant; mon enfant je t' assure. Onder vier geïnspireerde kinderen van 3—G jaar werd vooral een driejarig kind zoo sterk aangetast, dat het op den grond viel, zich met de vuisten op de borst sloeg, en daarbij zeide, dat het om de zonden zijner moeder zoo lijden moest. Het voegde hier nog bij , dat wij in de laatste dagen leefden, dat men dapper voor het geloof moest strijden, en dat men berouw over zijne zonden moest hebben. Susanne jonquet, 4—5 jaar oud, sprak, gedurende de stuiptrekkingen, zuiver fransch, hetwelk zij vdór hare geestvervoering niet gekend had; zij verkondigde de bevrijding der kerk als aanstaande, en noodigde ieder tot eenen beteren levenswandel uit. De 6jarige maiïie süel leed, gedurende een kwartier uurs, aan kramptrekkingen van het geheele ligchaam, vooral van de borst, eii zeide daarna, dat allen niets deden dan God beleedigen, dat zij hunne toekomstige levenswijze moesten verbeteren, en dat Babyion (de Roomsche kerk) zijnen val nabij was. In denzelfden zin sprak een zesjarige knaap, gedurende zijne met krampen vergezelde geestvervoering, — nogtans met dit onderscheid, dat hij voor den ondergang van Babyion het jaar 1708 bepaalde. Een driejarig kind hield, gedurende de aanvallen van kramp, roerende toespraken, in de fransche taal, tot de aanwezigen. Een G—7jarig meisje antwoordde op de aan haar geopperde twijfeling: dat hare bewegingen I. 23 onwillekeurig waren, en dat er eene onzigtbare magt in haar woonde, die sterker was dan zij zelve. Deze in geestvervoering verkeerende kinderen vond men vooral dikwijls in godsdienstige bijeenkomsten; en zij werden in zoo grooten getale tot de gevangenis verwezen, dat men op het laatst ruimte te kort schoot, — om welke redenen er van hooger hand bevel gegeven werd, om hen te ontslaan en ze vervolgens niet weder gevangen te nemen. In weerwil van de wreede mishandelingen, die zij te verduren hadden, waren zij altijd zeer opgeruimd, terwijl zij onophoudelijk baden en psalmen zongen. Bijna ongelooflijk luiden de volgende verhalen van ooggetuigen, ofschoon zij, merkwaardig genoeg, met dergelijke opgaven uit de geschiedenis der Zweedsche preekziekte overeenstemmen. Een knaap van 15 maanden werd, op den arm zijner moeder, door hevige kramptrekkingen langs het geheele ligchaam overvallen, voornamelijk langs de borst; hierna sprak hij in zuiver fransch, met luider stemme, hoewel ook snikkende en afgebroken. Het was alsof God uit zijnen mond sprak, en telkens bediende hij zich van de woorden: je te dis, mon enfant. Een kind van 14 maanden, dat nog nimmer gesproken of geloopen had, sprak in de wieg hardop fransch, en spoorde tot boete aan, waarna het tot zijnen gewonen toestand terugkeerde. Zijne moeder verzekerde, dat het reeds meermalen zoodanige aanvallen gehad had, die telkens van stuiptrekkingen waren vooraf gegaan. Men kan hierbij, intusschen, de verdenking van overdrijving, uit zucht tot het wonderbaarlijke , niet van zich afwenden (°), dewijl sommigen beweren, dat zelfs de kinderen, die nog ongeboren waren, reeds voorspellingen deden. Flechieii verhaalt van een' man, die, opgeëischt wordende tot gehoorzaamheid aan den koning, met trotscliheid antwoordde, dat hij niets vreesde, want dat hij den heiligen geest bezat. schade toebrengen." Vervolgens voegde hij er nog bij, dat hij binnen 14 dagen sterk in de genade zoude zijn, en dan naar Parijs wilde gaan, om den koning te bekeeren. Zijne even zoo dweepzieke vrouw beweerde, dat het kind, hetwelk zij onder het harte droeg, reeds bij zijne geboorte profeteren en door de geheele wereld van zich doen hooren zou. loen zij, benevens hare zuster, gevangen genomen werd, boog zij het aangezigt naar haren buik en sprak: »hoor mijn kind, hetwelk in mijn lijf reeds voorzeggingen doet (*) terwijl de zuster van tijd tot tijd herhaalde: «Ziet gij niet den heiligen geest, die huppelt en danst op mijne handen?" Wij laten thans de uitspraken van eenige geïnspireerden volgen, dewijl deze hunnen toestand het best aanschouwelijk maken. Jean cavalier (waarschijnlijk de bovengenoemde bakkersjongen, die later tot overste bevorderd werd) berigt: »Nadat de voorspelling (eens jeugdigen profeets) geëindigd was, had ik de gewaarwording van eenen sterken hamerslag op de borst, waardoor, naar het scheen, een vuur in mij ontvlamde, hetwelk zich in alle mijne aderen uitstortte, en mij in onmagt deed vallen. Ik rigtte mij echter dadelijk, vrij van pijn, weder op, en toen ik, in eene onuitsprekelijke zielsverheffing, mijn hart tot God wendde, ontving ik eenen tweeden slag met verdubbelde hitte. Onder een vurig gebed, kon ik slechts zuchtende en met moeite ademhalen. Een derde slag deed mijne borst dreunen, en zette mij in vuur en vlam. Hierna genoot ik eenige oogenblikken rust, doch werd vervolgens door krampen van het hoofd en den tronk overvallen, waaraan ik later nog dikwijls geleden heb. De krampen duurden niet lang, doch de spanning en het inwendige vuur bleven aanhouden. Te gelijk werd ik door het gevoel mijner zonden aangetast, vooral van de mij beheerschende wellust, die mij, als eene vreeselijke misdaad, tot vertwijfeling bragt. Toen de redenaar tot mij in 't bijzonder eene vermaning rigtte, werd ik er zoodanig door getroffen , alsof zij eene bovennatuurlijke geweest ware. Op den terugweg naar mijnen vader bleef ik in het gebed en in (*) Reeds eene bevestiging van het in de vorige noot aangevoerde. Zij hoorde niet goed, de ongelukkige moeder, en daarom kon zij zoowel de vrucht, als een zuigeling of knaap, voorspellingen laten doen. 23* verbazing verzonken over de wonderen, die mij en anderen overkomen waren. Onophoudelijk bleef ik aan liet weenen, en meermalen werd ik door kramptrekkingen op den grond geworpen. Negen maanden bleef ik in dezen toestand, en werd ik dikwijls door de hand van God getuchtigd; doch mijne tong wilde niet los worden. Dikwijls echter werd ik door Zijne genade bemoedigd; want met blijdschap luisterde ik naar den inwendigen geest, die mij steeds tot aanbidding aanspoorde. Hierbij was ik onverschillig omtrent datgene, waarin ik vroeger genoegen schepte, en bezielde mij een ware haat tegen de Katholijke eeredienst, wier kerk ik niet zonder ontzetting kon aanzien. Eindelijk, na negen maanden onder zuchten en in eene sprakelooze onrust te hebben doorgebragt, verviel ik , op een zondag morgen en gedurende het gebed, in eene ongewone geestvervoering, waarbij mij door God de mond geopend werd. Gedurende drie dagen was de geest in verschillende graden in mij werkzaam, zoodat ik noch eten, noch drinken, noch slapen kon; terwijl mijne reden, naar de hoedanigheid der onderwerpen , meerder of minder hevig waren. Mijne betrekkingen zagen hierin het bewijs eener goddelijke ingeving." Elie makion verhaalde: «Wanneer de geest Gods mij wil aangrijpen, dan word ik eene groote hitte in mijn hart en in de naburige deelen gewaar, somtijds voorafgegaan van eene koude rilling over het geheele ligchaam. Een andermaal word ik plotseling, zonder alle voorgevoel, aangegrepen. Dan worden mijne oogen eensklaps gesloten, dan bezoekt de geest mij met stuiptrekkingen, en doet mij zoo zuchten en snikken, dat ik slechts met moeite kan ademhalen. Zeer dikwijls gevoel ik ook buitengewoon hevige schokken , zonder dat deze mij evenwel pijn veroorzaken of mij de vrijheid van denken doen verliezen. In dezen toestand blijf ik nagenoeg een vierde uurs verkeeren, zonder een woord te kunnen spreken. Eindelijk word ik gewaar, hoe de geest in mijnen mond de woorden vormt, die hij door mijne tusschenkomst wil uitspreken, en waarbij ik telkens buitengewone bewegingen, ten minsten eeneii grooten angst, ondervind. Somtijds heeft zich het uit te sprekene woord reeds in de gedachte gevormd, zonder dat ik nog weet, hoe de geest het tot stand wil brengen; een andermaal meen ik ook eene meening te zullen uitspreken, terwijl ik niets an- ders dan een onzamenhangend gezang kan voortbrengen. Altijd gevoelde ik hierbij eene buitengewone verheffing tot God, bij Wien ik derhalve betuig, dat ik noch door den een of ander opgestookt of verleid, noch door eenig stoffelijk belang overgehaald, ben, om ooit andere woorden te spreken, dan die door den geest of den engel Gods zeiven, door middel van mijne organen, gevormd worden. Aan Hem alleen laat ik derhalve, wanneer ik in geestvervoering verkeer, de leiding mijner tong over, terwijl ik er naar streef mijnen geest tot God te rigten, en de woorden op te merken, die mijn mond uitspreekt. Ik weet, dat er alsdan eene magt door mij spreekt. Ik denk er niet over na, en weet vooraf niet wat ik spreken zal. IVIijne woorden komen mij dan als de taal van een ander voor, doch zij laten in mijn geheugen eenen diepen indruk achter." Eenige maanden lang werden de gezegden van marion woordelijk opgeschreven, wanneer hij zich sous Voperation de l'Esprit bevond. Zij vormen de helft van het boek, hetwelk later verschenen is onder den titel: Avertissemens prophétiques d' élie marion, Vun des chefs protestans qui avaient pris les ar mes dans les Cevennes. Londres 1797. Het volgende is eene proef hiervan: «Mijn kind, gij verheugt er u over, dat het rijk nadert; gij doet daar wel aan. Roep jubelende uit: het lam zal strijden! Ik ben niet ver van u, ik zal uw hart bewegen en u beproeven. Bereidt u voor, om de dubbele genade te ontvangen; binnen weinige dagen zal ik mijn geheim openbaren. Ik wil, dat gij mijn woord verkondigt. Ik verlang slechts uw hart; geef mij uw hart, mijn kind. Prijs mijnen naam, ontvang mijne genade in overvloed, en bereid u tot vasten en bidden voor. — Welaan, mijn kind, ik zal u mijnen wil verklaren. Ik zal komen, vroeger dan de wereld het verwacht. Ach, door welke ontzetting zullen de volken binnen weinige dagen overvallen worden , welke verwarring zal er in vele oorden der wereld plaats hebben! Ik zal mij doen kennen. Mijn woord kan zich niet verstaanbaar maken , maar bliksems, mijn vloek en donderslagen zullen van mij getuigen tegen een volk, hetwelk mij niet wil erkennen. Ben ik het niet, die hemel en aarde geschapen heb? Heb ik niet alles voor de menschen gedaan? En die menschen verlaten mij! Ik zal hen verpletteren; maar, mijn kind, ik zal mijnen wijngaard bouwen; ik zal een nieuw gewas planten , en de duivel zal er zijn vergif niet instrooijen, want ik zal waken en zelf de wijngaardenier zijn. — Spreekt vrijmoedig, mijne kinderen, verkondigt onverholen mijnen naam , en vreest niet voor den uittredenden stroom, dien ik binnen eenige dagen zal opdroogen. Bouwt gerust op mijne beloften, die zeker en getrouw zijn. Mijne stem zal binnen weinige dagen van den hemel donderen, zoodat de vissclien in het water zullen verschrikken. De aarde zal beven en ontzet worden, de bergen, zeg ik u, zullen ineenstorten, de stroomen uitdroogen, de bosschen tot stof zinken , en alle dingen zullen aan de stem des Almagtigen gehoorzamen. De wilde dieren zullen in hunne holen vluchten. Wie, mijne kinderen, zal niet sidderen bij het ontzettend geluid mijner stem? Ik zal van den hemel donderen, en de hemelen zullen geschokt worden , en de visschen zullen in de zee sterven. Ik zal roepen, zeg ik u, en de walvisschen in den afgrond der zee zullen gedood worden. Wie zal, mijn kind, aan deze verschrikkingen weerstand bieden ? Ik zegge u: beeft zondaars, uw vertoornde regter nadert, zijne wraak gloeit, even als de vlam eens ovens. Waar zijn, mijn kind, de stomme honden?" Omtrent het begin zijner dweeperij , dat op den eersten dag van het jaar 1703 plaats had, deelt makion de volgende gewigtige verklaring mede: »Onze familie en eenige aanverwanten hadden zich afgezonderd, om een gedeelte van den dag in gebeden en andere godsdienstige oefeningen door te brengen; mijn broeder kreeg eene inspiratie, en eenige oogenblikken later werd ik eensklaps in het hart eene groote hitte gewaar, welke zich door het geheele ligchaam uitbreidde. Hierbij gevoelde ik mij eenigzins beklemd, en tot zuchten geneigd, hetwelk ik evenwel trachtte te onderdrukken. Spoedig hierop werd ik door een onweerstaanbaar geweld gedwongen tot schreijen en snikken, terwijl mij stroomen van tranen uit de oogen vloten. Ik werd hevig geschokt door de voorstelling mijner zonden, die mij zwart, afschuwelijk en ontelbaar toeschenen. Ik voelde haar als een last, die op mijn hoofd drukte; en hoe zwaarder mij die last werd, hoe harder ik begon te schreeuwen. 