Willem de Zwijger, Prins van Oranje
Daarom was het Oranje's meening, dat Anjou
met Frankrijk achter zich, nog de beste en eenige hulp bleef. Zelfs de
godsdienstbezwaren achtte Oranje gering. Want hij zag, dat ook elders
de Christelijke kerken met souvereinen, die niet van hun geloof waren,
verbonden sloten of zich aan hen onderwierpen. Kortom, er was geen andere weg en dien af te snijden was naar
zijn meening het gevaarlijkste. Oranje deinsde er zelfs niet
voor terug, zijn eigen populariteit in de waagschaal te stellen
en stoorde zich niet aan verdachtmaking, waar hij dit het beste
vond, die onderhandelingen tusschen een trouweloos landsheer en
zijne onderdanen voort te zetten. Vooral het argument, dat er bij
verwerping van Anjou kans bestond op een verbinding van dezen met
Parma, woog zeer zwaar. Buitendien kon men thans aan den Franschen
prins voorwaarden stellen, waardoor elk nieuw gevaar van zijn kant
kon worden voorkomen. En inderdaad hadden die besprekingen, die door
den Prins met de hoogste politieke virtuositeit werden geleid, het
gevolg, dat men in de maand Maart met Anjou, die nog te Dendermonde
was, aan het onderhandelen ging. De toon, dien hij toen aansloeg,
was een andere dan de eerste; hij weet toen alles aan een ongelukkig
toeval en de insubordinatie van zijn soldaten. Het gevolg was dat er
een accoord werd gesloten. Hij zou zich naar Duinkerken terugtrekken,
in afwachting van een definitieve schikking zijn leger ontbinden en
zich later te Mechelen vestigen; zijn gevangenen te Antwerpen zouden
worden bevrijd en hem zou een som van f 90.000 worden uitbetaald. Anjou schreef daarop op 26en Maart 1583 een briefje aan den Prins uit
Dendermonde, waarin hij zijn vreugde te kennen gaf over de gelukte
verzoening met de Staten. Hij drukte daarin de verzekering uit, dat er
van zijn kant geen fouten meer zouden begaan worden en beval zich in
de goede genegenheid van Oranje aan. Ook vroeg hij hulp om zijn heilig
en heilzaam werk te kunnen voltooien. Nog slechts drie maanden zou hij
echter in het land blijven. Reeds in Juni verliet hij het, wel niet met
het voornemen om het voor goed vaarwel te zeggen (want hij bleef nog
steeds met den Prins in briefwisseling), doch hij keerde er niet terug. Parma trok slechts voordeel van al deze beroeringen met Anjou. De
omstandigheid, dat zijn moeder in 1581 en 1582 weder als landvoogdes
naast hem als legerhoofd had gefungeerd, met welke schikking hij zelf
weinig was ingenomen, had zeker medegewerkt tot den niet snelleren
voortgang der Spaansche zaak. Hij had in Maart 1582 een beroep op de
steden gedaan en zijn agenten waren overal in het geheim werkzaam,
doch hij wachtte den loop der gebeurtenissen in Antwerpen af. Nauwelijks was de aanslag van Anjou tegen de Scheldestad mislukt,
of de Spaansche landvoogd herhaalde niet alleen zijn verzoek aan die
gewesten, om onder de trouw des konings terug te keeren, maar zoowel
door militaire als door diplomatieke manoeuvres trachtte hij dat
doel te bereiken. Hij trad zelfs met Anjou in geheime onderhandeling,
hetgeen niet voor Oranje verborgen bleef, die daarom des te meer op
verzoening met den hertog aandrong. Toen dit laatste in Maart 1583
gelukt was, maakte Parma zich in het voorjaar meester van Duinkerken
Nieuwpoort, Dixmuiden en Eindhoven. Ja zelfs te Gent werd er over
verzoening met Spanje gesproken, waartoe in 1584 zelfs Hembyze, die er
teruggekeerd was, de hand leende. Oranje zond tal van brieven aan de
magistraat van Gent en aan verschillende private personen, ten einde
dat onheil te keeren en hen trouw te doen blijven aan de generaliteit. Al deze dingen waren zeer ontmoedigend voor den Prins. Wat hem zeker
het meest in die dagen trof, was de houding van zijn zwager Willem van
den Berg, echtgenoot zijner tweede zuster Maria van Nassau. Deze had
reeds verscheidene malen blijk gegeven van onverschilligheid tegenover
zijn schoonbroeder en de algemeene zaak. In 1579 had zijn vrouw hem
tegenover haar broeders nog met kracht verdedigd en de beschuldigingen,
die tegen hem werden ingebracht, als laster doen voorkomen. Toch werd
er later een briefwisseling uit dat jaar tusschen hem en Parma ontdekt. Toen hij in 1581 in plaats van Jan van Nassau stadhouder van Gelderland
werd, geschiedde dit op voorspraak van den Prins, die toen aan de
Staten schreef: "Mijn schoonbroeder, die een aanbeveling voor het
stadhouderschap wenscht, heeft mij verzekerd van zijn liefde en
toewijding aan de rechtvaardige zaak van het vaderland. Ik wenschte
alleen, dat hij dit vroeger had bewezen. Doch beter laat dan nooit."

Men kan niet zeggen dat de lofspraak groot was; doch de Gelderschen
namen hem aan en een tijdlang schijnt hij te goeder trouw geregeerd
te hebben. In 1583 echter kwam er weder eene briefwisseling tusschen
hem en Parma aan het licht, die overtuigend bewees, dat van den
Berg slechte voornemens koesterde. Hij zou namelijk Zutfen aan Parma
overleveren. Toen werd hij op den 15 November met zijn echtgenoote
en zijn zonen gevangen genomen en naar den Haag gevoerd. Een jaar
bleef hij in Delfshaven gevangen. Toen hij bevrijd was, nam hij
onmiddellijk met al zijn zoons dienst onder den koning. Deze treurige
geschiedenis in zijn eigen familie vermeerderde natuurlijk Oranje's
smart over al den afval niet weinig. Als opvolger van van den Berg
werd in Gelderland Adolf, graaf Nieuwenaar, gekozen, die met het oog
op hetgeen in Duitschland aanhangig was, voor Gelderland een zeer
gewenschte stadhouder bleek. Slechts een enkel woord over die in Duitschland aanhangige zaak,
aangezien ze tot niets heeft geleid en de Prins er ook weinig
beteekenis aan hechtte. Bedoeld wordt de overgang van den aartsbisschop
van Keulen, Gebhard Truchsesz von Waldburg en de pogingen, die op
grond daarvan bovenal Jan van Nassau in dezen tijd in het werk stelde,
om eene algemeene beweging aan den Rijn in het leven te roepen,
ten einde Spanje van dien kant het hoofd te bieden. Ongelukkig werd
Johan Casimir van de Paltz daarbij ingeroepen. Oranje had er al
dadelijk niet veel vertrouwen in; te lang had hij van Duitschland
enkel tegenwerking ondervonden; de verschijning van Johan Casimir als
legerhoofd ontnam hem alle vertrouwen op den goeden loop dier Keulsche
zaken, en de uitkomst bevestigde volkomen zijn vrees, want voor het
jaar 1583 verstreek, was de geheele beweging op niets uitgeloopen en
was de oud-aartsbisschop, die door een goed katholiek was vervangen,
genoodzaakt een toevluchtsoord bij den Prins in Delft te zoeken. Bij den Prins te Delft. Want daarheen was Oranje zelf op den 22en
Juli 1583 verhuisd. De verzoening met Anjou had hem in Antwerpen
zijn populariteit doen verliezen. Het volk had zijn motieven om
Anjou te herstellen in het gezag, dat hij misbruikt had, niet kunnen
begrijpen. Vrees voor de Franschen bleef de burgers bekruipen en ze
begonnen Oranje zelfs te beleedigen. De kreet werd gehoord: "Verrader,
hij is van plan om Antwerpen aan de Franschen over te leveren." Ook
zijn leven werd bedreigd; een woedende menigte, die zijn persoon
wilde aanvallen, was met moeite tot bedaren te brengen en de overheid
vreesde zelfs die aanranders te straffen. Dit gemis van vertrouwen
trof den Prins diep; ook beleedigde het hem dat de bedreiging van
zijn persoon niet gestraft werd. De Staten-Generaal waren op dat
oogenblik te Middelburg vereenigd. Daarheen verhaastte hij toen zijn
reis, om kort daarop met zijn gezin het oude St. Agatha-klooster te
Delft te betrekken. HOOFDSTUK XXXII. HET VIERDE HUWELIJK VAN ORANJE MET LOUISE DE COLIGNY. 1583-1584. Op den 5en Mei 1582 was Charlotte van Bourbon gestorven als slachtoffer
van al hare zorgen voor den herstellenden Prins na den moordaanslag
van Jaureguy. Met haar was de moeder van zes jonge meisjes, waarvan
het oudste nauwelijks zes jaar telde, in het graf gedaald en tegelijk
de stiefmoeder van de andere kinderen van Oranje, die haar allen om
strijd evenzeer liefhadden. Deze dood was een zware beproeving voor
den man, die zulk een behoefte had aan de zorg eener liefhebbende
echtgenoote. Toch schijnt de Prins zich over die beproeving niet veel
te hebben uitgelaten; wie hem daarom van onverschilligheid zou willen
beschuldigen, vergeet, dat ware droefheid zich meestal verbergt. Ook
is het geen bewijs van onverschilligheid omtrent de nagedachtenis van
Charlotte van Bourbon, dat Oranje zich een jaar later reeds voor de
vierde maal een nieuwe echtgenoote gekozen had. Hoe schijnbaar vreemd
ook, niemand zal ontkennen, dat zulk een gezin, met zes jonge kinderen,
de zorg eener moeder onmogelijk kon ontberen. Ook het belang van den wordenden staat eischte, dat hij weder
een huwelijk sloot. Zijn oudste zoon Filips Willem was steeds in
Spanje gevangen en op diens terugkeer kon in het minst niet gerekend
worden. De eenige zoon, die dus de taak van zijn vader kon voortzetten,
was Maurits; doch hoe gevaarlijk was het bezit van dien eenigen! Alle
andere kinderen waren dochters. Eene nieuwe Prinses van Oranje
kon de mannelijke lijn misschien versterken en de vraag bleef dus
slechts over, wie te kiezen. Trots de antipathie van het volk tegen
de Franschen, schreef zijn staatkunde hem voor, een volksgenoote van
zijn vorige echtgenoote te nemen. Hij wilde den band tusschen hem
en de Franschen ook door zijn vierde huwelijk versterken, want hij
bleef al zijn hoop op Frankrijk vestigen en op hulp van daar. Zag hij
misschien in de toekomst reeds Hendrik van Navarre op den troon? Hij
zou dien tijd niet beleven, maar onmogelijk is het niet, bij de
kinderloosheid van Hendrik III en de zwakke gezondheid van Anjou,
dat dit ook door zijn gedachten speelde. Wie hij dan koos? De admiraal Coligny, het voornaamste slachtoffer van
den Bartholomeusnacht, had eene dochter nagelaten, Louise genaamd,
die gehuwd was geweest met den Protestantschen edelman Teligny. Ook
deze was tegelijk met zijn schoonvader in dien nacht vermoord en zij
had dus in hare jeugd de droevigste levenservaringen gehad. Toen was
ze toch pas 17 jaren; want ze was geboren in 1555 en zeven jaar oud,
toen de godsdienstoorlogen, waaraan haar vader zulk een groot aandeel
had genomen, waren begonnen. Hare moeder was Charlotte de Laval, eene edele vrouw, door wier invloed
vooral Coligny de groote verdediger der Hugenoten is geworden, doch
die te vroeg is gestorven, om op Louise een sterken invloed uit te
oefenen. Zij was en bleef meer het evenbeeld van haar vader. "Haar
innerlijk had ze geërfd van het krachtig en ernstig geslacht der
Coligny's. Zij bezat hun meer nadenkend dan hartstochtelijk karakter,
was zeer fijngevoelig, rustig, kloek in het handelen en standvastig
in tegenspoed."

Na den Bartholomeusnacht en den afschuwelijken moord op haar vader
en echtgenoot, schijnt ze gevlucht te zijn eerst naar Savoye, daarna
naar Bern, later naar Bazel. Hoe zij aan den algemeenen moord op de
Hugenoten is ontkomen, is een raadsel, doch op de genoemde plaatsen
treft men haar achtereenvolgens aan. In Bazel was zij omringd door
familieleden, hare broeders en hare tante Anna de Salm. Het vredesedict
van 1576 opende haar de mogelijkheid, naar Frankrijk terug te keeren;
daar woonde zij toen vijf jaar op het adellijk landgoed van Lierville
en bezocht van daar zelfs het hof te Parijs, waar haar verschijning
door Brantôme met gloed wordt beschreven. Want terwijl men verwachtte
eene puriteinsche te zien in stemmig gewaad, verscheen daar eene
jonge vrouw, vol gratie, met schoone oogen, spiegels eener reine ziel,
een levendige, frissche gelaatskleur en bevallige, zedige manieren. Willem van Oranje, de geestverwant van haar vader, deed toen bij
deze hoog beschaafde vrouw zijn huwelijksaanzoek. Hij kende haar
persoonlijk niet, maar ging daarbij af op den indruk, dien zij op
het Fransche hof had gemaakt. Louise's familie bovenal was door dat
aanzoek zeer gestreeld. Het was voor de Châtillons een eer, zich te
verbinden met een man, die de luister van de Nassau's was en daarbij
kon de zaak van het Protestantisme en het verbond tusschen Geuzen
en Hugenoten slechts bevorderd worden door een huwelijk tusschen
Oranje en eene dochter van Coligny. Mocht dan ook de weduwe Teligny
eerst nog bezwaren gehad hebben, zij bezweek voor den aandrang der
haren en in April 1583 ging de achtentwintigjarige naar Antwerpen,
om aan de zijde van den vijftiger haar leven te vervolgen. Indien ze van te voren geweten had, aan welke beleedigingen zij om
haar Fransche nationaliteit in Antwerpen zou hebben blootgestaan,
waarschijnlijk zou ze dan die stad althans hebben ontweken. Want
slechts drie maanden kon de Prins het daar met haar uithouden. Het
waren toen juist de gespannen dagen van de verzoening met Anjou,
doorgedreven, omdat Oranje geen anderen uitweg zag. Maar het volk, dat
zijne beweegredenen niet kon doorzien, was zeer op hem gebeten. Zijne
nieuwe echtgenoote moest dit dubbel ontgelden. Niet alleen werd zij
bij haar aankomst zeer koel ontvangen, maar zelfs op straat stond zij
aan de beleedigingen van het woedende volk bloot. Langen tijd is die
onheusche bejegening bij Louise in bittere herinnering gebleven. Ze
moesten zelfs, tot in hunne woning bedreigd, voor de woede van het
volk de stad verlaten en toen namen ze hun toevlucht tot Delft. De
reis daarheen schijnt alles behalve aangenaam en gemakkelijk geweest
te zijn; althans de Fransche Memoirenschrijver Aubérie de Maurier
verhaalt, dat zijn vader hem eens verteld had, dat Louise de Coligny
zeer verbaasd was over het verschil tusschen Fransche en Hollandsche
gewoonten. In plaats van in een koets werd ze in een open wagen gezet
met een plank er in, om op te zitten. Op den korten afstand tusschen
Rotterdam en Delft was zij in dat voertuig bijna geradbraakt. We weten, hoe kort zij de levensgezellin van den Prins is geweest,
daar hij een jaar later werd vermoord. Doch dat eene jaar is voldoende
geweest, om haar te vormen tot die edele moeder en stiefmoeder,
waarvan de geschiedenis de weerga niet kent. Indien het ons vergund is,
een gevolgtrekking uit haar latere toewijding aan Oranje's kinderen
te maken, dan moeten wel in dat eene levensjaar van den Prins, dat
zij samen sleten, tusschen hem en haar de innigste banden geknoopt
zijn. Daardoor alleen kon zij haar geheele verdere leven in den dienst
zijner kinderen besteden. Louise de Coligny was eene waardige opvolgster van Charlotte van
Bourbon. Ook zij toonde gehechtheid aan het huiselijk leven met al zijn
zware plichten. Het was voor haar een genot, zich aan de kinderen uit
de vorige huwelijken van den Prins te wijden. Voor hen heeft zij haar
leven lang gewaakt en gezorgd; vaak onder de grootste ontberingen
heeft ze hen met zooveel liefde onder hare moederlijke bescherming
genomen, dat ze daarom alleen in de dankbare nagedachtenis van allen,
die Oranje vereeren, moest voortleven. Haar leven voor de kinderen van den Prins, inzonderheid voor de
dochters van Charlotte van Bourbon, kan hier niet worden behandeld. Dit
ligt geheel buiten ons terrein. Wat hier echter nog wel een plaats
verdient, is de vermelding van de blijde gebeurtenis, dat ze op 28
Februari 1584 het levenslicht schonk aan een zoon, Frederik Hendrik
genaamd, onder wiens bestuur de gouden eeuw der republiek een aanvang
nam. Die zoon werd aldus genoemd naar de koningen van Denemarken en
van Navarre; zijn geboorte verbeterde de stemming van de Hollanders
tegenover haar, die eerst om haar Fransche nationaliteit lang niet
in aanzien was. Het laatste levensjaar van den Prins heeft zij tot een der gelukkigste
jaren van zijn stormachtig leven gemaakt. De huiselijke deugden van
Louise, gepaard aan een opgewekten geest, waren voor den vermoeiden en
afgematten strijder een bron van groot genot. Op het oude Prinsenhof
te Delft was hem bovenal de stille familiekring zoo welkom. Al rustte
hij ook daar nog niet van zijn arbeid, het was met dat vermoeiend
heen en weer trekken gedaan, waardoor Charlotte zoo vaak van zijn
tegenwoordigheid werd beroofd. In één woord, de Prins vond in het
smartvolle verlies van zijn derde vrouw een groote vertroosting in
zijn vierde huwelijk. Het heeft gelukkig niet zooals zijn tweede en
derde echt de tongen der booze wereld aan het spreken gebracht. Ook
zijn familie in Duitschland schijnt zich rustig te hebben neergelegd
bij het feit. Aan Jan van Nassau schreef de nieuwe schoonzuster op den
12en Juli 1583 een briefje van dezen korten maar vriendelijken inhoud:

"Ik wil niet nalaten u te verzekeren, hoe vereerd ik mij gevoel,
dat God het Monseigneur den Prins in het hart heeft gegeven, mij
als zijn levensgezellin aan te nemen; als de grootste gunst van Hem
beschouw ik het, dat Hij mij heeft verbonden aan zoovele edele heeren
van groote qualiteit, die daarbij ook de vreeze Gods kennen, onder
welke gij, Mijnheer, den eersten rang inneemt en waarom dan ook ik
mij het eerst geneigd gevoel, u mijn nederige diensten aan te bieden,
hopende, dat ik daardoor alles zal kunnen doen, wat u aangenaam is."

Hebben de tijdgenooten het huwelijk van den Prins met een dochter van
den admiraal Coligny, blijkbaar aangemerkt als een overwinning van
de goede zaak, dit mag ook wel levendig blijven in de herinnering der
nakomelingschap, die tot in lengte van dagen zal moeten indachtig zijn,
dat niet alleen het huis van Oranje, maar ook de Pruisische dynastie
door Frederik Hendrik, den zoon van Louise, in de vrouwelijke linie
afstamt van de beide grootste slachtoffers voor het Protestantisme
uit de 16e eeuw, van Willem van Oranje en van Gaspar de Coligny. HOOFDSTUK XXXIII. ORANJE'S STAATKUNDE GEDURENDE ZIJN LAATSTE LEVENSJAAR. 1583-1584. Een der eerste daden van de Staten-Generaal, na de komst van den
Prins in Holland, was, hem te vragen zich met het centraal bestuur
te belasten. Oranje gaf den 6en September daarop in een uitgebreid
document antwoord. Hij verzocht hun wel het groote gewicht van die
zaak te bedenken en de moeilijkheden, die eraan verbonden waren,
vooral omdat verschillende gewesten hun afgevaardigden nog niet naar
de vergadering der Staten hadden gezonden. Bleven zij bij hun besluit,
dan wilde de Prins een acte hebben, waardoor het hem vrij zou staan
zich weder als hoofd ontslagen te rekenen, indien de gewesten zich
niet aan de orde wilden onderwerpen. Ook wilde hij den Staten de
vrijheid geven een anderen gouverneur te benoemen, indien ze daartoe
wilden besluiten; hij zou dan onmiddellijk het gezag in hun handen
teruggeven. Met het oog op den langen duur der beraadslagingen over
deze belangrijke quaestie verzocht hij hun, een raad voor het land
in te stellen. De Staten-Generaal, die den Prins dat verzoek deden, waren in
Middelburg te zamen, maar het was er verre van, dat dit lichaam den
geheelen Staat vertegenwoordigde. Zoo waren de Staten van Brabant tot een klein getal edelen en tot
de steden Brussel en Antwerpen gereduceerd, terwijl vele der andere
gewesten in het geheel niet of zeer matig vertegenwoordigd waren. Ondertusschen was de Prins zelf nog geheel verdiept in de quaestie
van den opnieuw te erkennen protector en souverein. Het accoord van
den 18en Maart te Dendermonde was slechts voorloopig geweest. De
onderhandelingen, die op den grond daarvan gevoerd werden, vlotten
niet. De hovelingen van Anjou, verbitterd over de mislukking hunner
plannen, oefenden een verkeerden invloed op hem uit en de hertog
zelf werd ziekelijk. Op 28 Juni 1583 verliet hij het land, onder
voorwendsel, dat hij met zijn moeder en broeder moest raadplegen. Des
Pruneaux bleef de betrekking levendig houden. In September richtte deze
een langen brief tot de Staten, waarin hij vroeg, waarom ze toch niet
voortgingen, schikkingen te maken met zijn meester en Anjou schreef
in dezelfde maand uit Kamerijk een brief vol klachten aan den Prins,
waarin hij zich eveneens over de Staten beklaagde. Nadat hij enkele
mededeelingen gedaan had over het aantal troepen, dat hij in 't veld
zou kunnen brengen, schreef hij o. a.:

Ik heb echter eindelooze oorzaak om mij over de Staten te beklagen,
van welke ik geen enkelen regel schrifts ontvangen heb sinds mijn
vertrek uit Duinkerken. Indien ik mij gedroeg als zij, waartoe ik
alle recht zou hebben, dan zou alles nog slechter gaan. Maar aan de
geheele wereld, wil ik toonen, dat het mijn schuld niet zal zijn,
als hun zaken misloopen. Aan de noodige brutaliteit miste het Anjou niet, want terecht vraagt
men zich af, hoe het mogelijk is dat de man van de Fransche furie
nog zulk een toon durfde aanslaan. Op hun standpunt hadden de Staten geen ongelijk, dat ze zijn
verbroken trouw niet maar zoo voorkomend beantwoordden. Anjou was
echter geheel op de hoogte van hun nood, en Oranje, die dit wel inzag,
hield den band levendig, trots alles wat er gebeurd was. In den loop
van 1583 en 1584 bleef de toestand werkelijk zeer donker. De brieven
in Februari en Maart (1584) door Oranje aan graaf Jan geschreven,
geven dien treurigen toestand van het land weer en betoogen tevens
de noodzakelijkheid van Fransche hulp. Het zijn merkwaardige brieven
die door Prof. Blok, Oranje's "politiek testament" worden genoemd. Het is daarom van belang, er enkele uittreksels van te geven. De eerste van Februari is geschreven onder den indruk van den
jammerlijken afloop der Keulsche zaken. We zagen, hoe Truchsess had
moeten vluchten en hoe Joh. Casimir zijn leger moest ontbinden. Daarbij
waren de Papisten en Spaanschgezinden hier in het land nog zeer
talrijk. Kwam er geen hulp van buiten, het land zou ongetwijfeld
ondergaan. "Toch," schrijft de Prins, "ben ik nog niet geheel
ontmoedigd en mijn geestdrift voor de bevordering van den roem van
God en het welzijn van het land is door al den tegenspoed niet
verminderd. Integendeel kan ik u verzekeren, dat ik niet ophoud
iedereen te bemoedigen en vrij en open voortga met spreken over alles
wat tot de handhaving van den hervormden godsdienst, van de vrijheid
en de welvaart van het land kan dienen."

In de brieven van Maart verdedigt hij tegenover zijn broeder zijn
relaties met Frankrijk. Na weder het groot gevaar van den toestand
te hebben uiteengezet, vervolgt Oranje aldus: "Indien ik in dezen
uitersten nood eenigen goeden raad ontving, dan zou dat zijn hetgeen
mijn hart begeert, maar ik zie, dat iedereen wel den raad van anderen
weet te berispen, maar niemand mij een beteren geeft. Men zegt,
dat ik Frankrijk moet wantrouwen. De gevaren van dien kant zijn mij
niet onbekend, misschien ken ik ze beter dan zij, die er van spreken;
ze raken mij meer dan iemand anders. Maar, op wien wil men dan dat
ik vertrouw? De vorsten van Duitschland zijn zoo dikwijls aangemaand
en wij hebben er geen hulp van ontvangen, noch in schijn, noch met
woorden, en wanneer wij die kregen, dan zouden wij haar misschien
duur moeten boeten om het verschil in confessie. Ziende en wetende,
dat zij voor hun oogen hun eigen broeder, die voor hun poorten zulk
een rechtvaardige zaak verdedigt, door de papisten met voeten laten
vertreden, meen ik, dat men mij toch niet voor zoo dom zal houden,
dat men mij met woorden tot in de gracht toe zal kunnen voeren, gelijk
men gedaan heeft met het arme volk in Vlaanderen, dat, vertrouwende
op zulke woorden, zich thans onder de wreede hand van den Spanjaard
bevindt."

Frankrijk de oude vijand van Spanje, blijft daarom zijn eenige hoop,
al beweerden de Duitsche godgeleerden ook, dat het was tegen het
woord van God, om hulp te verwachten van een katholieke mogendheid. De
geschiedenis is toch vol van voorbeelden, dat de regeerders van landen
lang niet altijd hetzelfde geloof waren toegedaan als hun volk en dat
er vaak allianties gesloten zijn door volken, die in de religiezaken
op een ander standpunt stonden. Ook in Duitschland ontbrak het niet aan belasteraars van Oranje;
er waren er daar, die zich zelfs niet ontzagen, aan zijn geweten
en eer te raken. "Wie is de man," zoo roept de Prins hun tegen,
"ergens in de wereld zoo stoutmoedig, dat hij durft raken aan het
geweten van een ander?" En wat zijn eer aangaat, zijn broeder Jan weet
beter dan iemand anders, wat hij heeft gearbeid, geleden en verloren,
om den nieuwen godsdienst te steunen en te handhaven. Al weet de Prins ook, dat graaf Jan zelfs de voordeelen tegen Frankrijk
deelt, hij doet een beroep op zijn goeden raad ter verdediging van de
goede zaak. "Als God mij die gunst bewijst, dan ben ik besloten mijne
dagen te eindigen, zonder ooit met den Spanjaard in overeenkomst te
treden, want we weten dat daarvan de ondergang der kerken van dit
land, een algemeene tirannie van alle onderdanen en de verwoesting
van ons geheele huis het gevolg zal zijn."

De Prins wil standhouden, geen gevaren schuwen en zich evenmin
schuldig maken aan een ellendige desertie. Tegenover den moord van
den Bartholomeusnacht plaatst hij den moord der arme Mooren. Spanje
is nog oneindig meer te vreezen en al zal men ook tegenover Frankrijk
op zijn hoede moeten zijn, al dreigt van beide kanten gevaar, toch
gelooft de Prins, dat, als men over een der beide planken moet gaan,
iedereen de breedste en sterkste kiezen zal. Hij verklaart voor zich,
vast besloten te zijn, tot het uiterste deze landen, den godsdienst
en de vrijheid te verdedigen en hoopt, dat God hem daarin ter zijde
zal staan. In een postscriptum van dien brief zegt Oranje nog dit:

"Mijn broeder, deze letteren waren een week geleden geschreven. Sedert
zijn wij zeker ingelicht, dat men te Gent met den Prins van Parma
onderhandelt, om onze zijde te verlaten en ook in eenige andere
(steden) in Vlaanderen. Dat zijn nu de vruchten, die ik altijd
gezien heb van dergelijke raadgevingen. Ik zou wel willen, dat
uw theologanten mij eens duidelijk maakten, met welk geweten die
van Gent en hunsgelijken de broeders zoo kunnen verlaten.... Zelfs
vertelt men mij, dat Dathenus mede den raad heeft gegeven, om over
zulk een eervolle capitulatie te onderhandelen...."

Had de Prins ongelijk, om zoo te oordeelen, nu de heftigste Calvinisten
zich weer in de armen van Spanje wierpen! Welk een tegenstelling! Zij
waren eenvoudig onwillig zijn raad te volgen. Zelfs Hembyze was tot
den vijand overgeloopen. Teruggekeerd uit Duitschland was hij weer
dezelfde demagoog van vroeger gebleven en zou de stad aan Parma hebben
overgeleverd, zoo dit niet voorloopig door zijn gevangenneming was
belet. Ondertusschen gingen Yperen en Brugge in Parma's handen over. Aan de wedererkenning van Anjou als landsheer bleef derhalve Oranje
alle hoop op uitkomst vastknoopen. Om den persoon van den hertog, het
is voldoende gezegd, was het hem in het minst niet te doen. Het was
alleen en uitsluitend Frankrijk, waarop hij in dezen bouwde. Hij wist,
hoe Catharina de Medicis en Hendrik III alle moeite hadden gedaan,
om aan den jongsten zoon een souvereiniteit te bezorgen. Kon hij
hun daarin ter wille zijn, dan was de eene dienst de andere waard,
hetgeen, gevoegd bij Frankrijks vroegere houding tegenover Spanje,
hem alle hoop gaf, dat langs dien weg het behoud van de Nederlanden
nog te bereiken zou zijn. Inderdaad, als men Oranje's laatste gedachten over den toestand
nauwkeurig leest in de brieven aan zijn broeder, dan is hij om zijn
zoogenaamde Franschgezindheid niet te veroordeelen. Het is niet de
vraag, of de toekomst hem in het gelijk gesteld heeft. Zij bergde
gansch andere dingen in haar schoot, dan Oranje kon vermoeden. En
wil men de toekomst er bij aanhalen, dan is het gedurende Leicesters
verblijf in het land ten duidelijkste bewezen, dat ook de Engelsche
hulp, waarop Buys altijd aandrong, niets heeft gegeven. Het is alleen
de vraag, of op het gegeven oogenblik in 1583 en 1584 Oranje's politiek
niet nog de wijste was, of hij, rekening houdende met den toestand
van het oogenblik, anders kon en mocht handelen. Het is bekend dat alles in duigen viel door den dood van
Anjou. Aangetast door een slepende ziekte, zette hij wel zijn
onderhandelingen met Oranje en de Staten-Generaal voort, die tot
een goed eind schenen te leiden, maar hij stierf te Château-Thierry
10 juni 1584. Met zijn dood hield hij op een probleem te zijn in de
Nederlandsche politiek. Persoonlijk werd er niets aan hem verloren;
want hij was zwak, verraderlijk, onwaar en schaamteloos. Voor den
Prins was die dood in zoover een verlies, als hij het middel zou
geweest zijn, om met Fransche hulp Nederland te redden. De poging,
om Hendrik III zelf tot souverein te verklaren, mislukte. Meer dan eens waren we reeds in de gelegenheid op te merken,
dat Holland en Zeeland de souvereiniteit alleen aan den Prins
wilden geven. Die gewesten hadden voortdurend hunne zelfstandigheid
voorbehouden. De Unie van Delft had ze vereenigd en de Pacificatie van
Gent had hen geheel zelfstandig gelaten. De Unie van Utrecht hadden
ze wel geteekend, maar meer met de bedoeling om in de andere gewesten
een ringmuur voor hunne veiligheid te vinden. Doch hoe begeerig ze
ook waren op hun eigen onafhankelijk bestaan, ze begrepen toch zeer
goed, dat alleen de centrale macht over hen haar steunpunt zou kunnen
vinden in een landsheer. Die landsheer mocht niemand anders zijn
dan Oranje. Deze echter had, gelijk we hoorden, daarvoor niet veel
ooren. Hij wilde Anjou niet krenken; hij keurde de afzonderlijke
positie van twee gewesten af, zijn ideaal van een Nederlandschen
Staat was veel grooter, veel omvattender, veel verdraagzamer, veel
democratischer ook, dan ooit door die scheiding was te bereiken. Toch
hield men van de zijde dier gewesten niet op, hem de souvereiniteit aan
te bieden, terwijl ze Anjou alleen erkenden als beschermheer van hun
bondgenooten. Na den moordaanslag van Jaureguy en de herstelling van
den Prins werd er bij vernieuwing door de beide gewesten met kracht op
aangedrongen, met het gevolg, dat hij, gelijk we reeds met een enkel
woord vermeldden, behoudens nader vast te stellen voorwaarden, uit
Brugge op den 14en Aug. 1582 in den volgenden brief het aanbod aannam. "Wij Willem, Prins van Oranje enz. groeten u. Aangezien
    de afgevaardigden van Holland en Zeeland verklaard hebben,
    dat de koning van Spanje zijn rechten als graaf van Holland
    en Zeeland heeft verbeurd en zij ons hebben verzocht, de
    graafschappen en de heerschappij over de landen te aanvaarden,
    om ze met den titel van graaf te besturen, hebben wij dit
    verzoek dankbaar ingewilligd en nemen in tegenwoordigheid
    van dezen de graafschappen van Holland en Zeeland aan, om ze
    tegen den koning van Spanje te beschermen."


Daarop volgden allerlei onderhandelingen over de voorwaarden en
toen kwamen er vanzelf weer allerlei bezwaren op het tapijt. De
gebeurtenissen te Antwerpen door de Fransche furie hadden den Prins
belet, zelf naar Holland te komen; maar die gebeurtenissen waren
oorzaak, dat de onderhandelingen met kracht werden voortgezet. Dat
de Prins met die aanneming geheel op eigen behoud bedacht was, is
onwaar. Uit alles blijkt, dat hij het aanbod meer heeft aangenomen
uit nood, dan met lust. In zijn brieven wordt er slechts gewag van
gemaakt als van een weinig beteekenende zaak. Op 5 April 1583 kwamen adel en afgevaardigden van groote en kleine
steden tot de definitieve bezegeling van de opdracht, doch ook toen
bleven de voorwaarden, waaronder hij als graaf zou worden gehuldigd,
nog een struikelblok. Bezwaren van allerlei aard vertraagden de
onderhandelingen. Holland wilde niet zonder Zeeland handelen en in
Zeeland was Middelburg, beducht voor het markiezaat van den Prins van
Veere en Vlissingen, steeds gevoelig voor krenking zijner rechten. Ook
in Holland waren enkele steden als Amsterdam, Gouda en den Briel,
die uit vrees voor hun privilegiën geen groote gezindheid toonden,
om de souvereiniteit aan den Prins te geven. Bij de stichting der regentenrepubliek in 1588 was er dan ook geen
quaestie van souvereiniteit van Oranje. Ook de vereeniging met Utrecht
had bezwaren. Wel richtten de Staten van Holland een rondgaanden
brief tot die van Utrecht, Friesland, Overijsel, Brabant, Vlaanderen
en Gelderland en ook aan de Staten-Generaal op den 10en Mei 1583,
waarin zij de redenen uiteenzetten, die hen bewogen tot de aanbieding
der souvereiniteit aan den Prins en zij drukten de hoop daarin uit,
dat die maatregel de goedkeuring der zuster-gewesten zou wegdragen. Wel
verklaarden Utrecht en Zeeland op 15 Nov. 1583, dat zij in hun oude
Unie met Holland onder één bestuur wilden blijven, maar daarmede was
de zaak er nog niet door. Want het ontwerp van 30 December 1583 moest
eerst nog vóór de huldiging aan de goedkeuring der vroedschappen van
de steden worden onderworpen, terwijl men hoopte door persoonlijken
invloed Amsterdam en Gouda te bewegen, hun verzet te laten varen. Indien men den inhoud van het merkwaardige stuk, dat den Prins tot
Graaf verhief, aandachtig nagaat, dan ziet men er wel den invloed
in van denzelfden man, die vier jaar later vooral de schepper is
geweest van de constitutie der regentenrepubliek; wij bedoelen van
Oldenbarnevelt. Deze was in die dagen pensionaris van Rotterdam
en hij was met den landsadvokaat Buys en met François Maelson, de
voornaamste leider in de onderhandelingen over de voorwaarden van
het graafschap. Zeker werd er aan den Prins souvereiniteit en wel
eene absolute in toegekend, maar dit absolute bedoelde de losmaking
van alle banden met het rijk; als souverein had hij geen souverein
boven zich te erkennen. Doch wanneer men nagaat, waarin de graaf al
niet van de Staten afhankelijk zou zijn, dan ziet men in, dat het
onbaatzuchtig karakter van den Prins er toe noodig was, om zulk een
betrekkelijk afhankelijke positie aan te nemen. Hij moest en dat was natuurlijk, de privilegiën en de Unie handhaven;
maar welk een belemmering! Hij mocht geen nieuwe privilegies geven,
geen verdragen sluiten, geen andere plaatsen, steden of heerlijkheden
onder zijn bescherming nemen, geen omslag of heffing doen plaats
hebben, geen oorlog voeren, geen vrede of bestand sluiten, geen
verbonden aangaan, met geen vreemde mogendheden onderhandelen
enz. enz. zonder de toestemming der Staten. Allerlei belemmerende
bepalingen werden uit de Joyeuse Entrée of uit het tractaat met Anjou
overgenomen. Kortom, zijn autoriteit werd veel meer begrensd, dan die
was geweest sedert hij in Holland (1572) was gekomen. Bij de Staten
was eigenlijk de oppermacht geplaatst en Oranje stemde er in toe,
dat dit zoo werd bepaald. Eenige aanhangers van den Prins te Utrecht verzetten zich tegen die
beperkingen; volgens deze was al het voordeel bij de Staten; de burgers
waren in 't geheel niet in tel en de Prins zelf meer administrateur
met zeer begrensde rechten. In den loop van de lente van 1584 werden
die voorwaarden toen nog eens in de steden behandeld, in Juni was
men daarmede zoover gereed, dat dertien steden ze hadden geteekend;
Gouda zou toestemmen, als Zeeland het deed en Amsterdam eischte,
dat ook zijn schutterij en notabele burgers die goedkeurden. Op den 6en Juli bood de Prins daarop den Staten van Holland eene
memorie aan, waarin hij niet zonder groote gevoeligheid uitsprak,
dat hun eindeloos talmen met de voorwaarden van het graafschap, dat ze
hem hadden aangeboden, voor hem een eerezaak werd. En natuurlijk. Van
1580 af had men niet opgehouden het Oranje aan te bieden en hoewel hij
er eerst volstrekt geen lust in had, was hij er eindelijk in 1582 toe
besloten, om hun aanbod te aanvaarden. Toen dit echter geschied was,
moesten de gewesten en de steden het weer over de voorwaarden eens
worden en bleven zelfs enkele plaatsen er afkeerig van. Was dat niet
inderdaad beleedigend voor den Prins? Had hij geen recht, om daarover hoogst ontstemd te zijn en de Staten
van Holland voor oogen te houden, dat zijn eigen eer met dat eeuwige
talmen was gemoeid? Want wat was het geval? "Ziende een iegelijk,
dat die zaak zoo lang aanloopt en wordt opgehouden, zonder daarvan
eenige reden te weten, geeft ook ieder daarover zijn oordeel en
maken ze daarop hun discoursen en hun vreemde propoosten." Dit vooral
bewoog Oranje, den Heeren Staten vriendelijk te verzoeken, een eind
aan die zaak te maken, ter wille van zijn eigen eer en reputatie,
zoowel als voor het belang van het land. Daarbij geeft de Prins hun
nog in bedenking om zijn autoriteit, die zij op allerlei wijze willen
besnoeien, toch in enkele meerdere punten te willen erkennen, daar
zonder zulk een autoriteit alle wetten en ordonnantiën als een lichaam
zijn zonder ziel en men niets met autoriteit kan executeeren zonder
hulp van de justitie (welke de hand en de macht is der overheid), die
derhalve naar de meening van Oranje aan hem den eed van getrouwheid
moet doen, en waarover hij het gebied moet hebben. Kortom--wij gevoelen, dat de Prins ontstemd was over de manier van
handelen van de Staten van Holland. Het was weer hetzelfde oude
liedje. Zij konden hem niet missen en ze wilden niet te veel afstaan
van hun eigen macht. Van 1574 af had dit telkens tusschen hem en de
Staten tot minder aangename verhouding geleid. Meermalen had hij hun
aangeboden, hen te verlaten, indien ze dan zoo bevreesd waren voor
misbruik van macht. Nu zij hem het graafschap hadden aangeboden (hij
zelf had het waarlijk niet gevraagd) moesten ze toch ook begrijpen,
dat de centrale macht bij hem moest berusten en dat anders hun aanbod
niets beduidde. Datzelfde uitstellen, dat eeuwig talmen, dat zenden van alle
voorstellen van collegie naar collegie, van Staten naar steden en weer
van steden naar Staten, het is de groote kranke plek gebleven van de
geheele staatsinrichting der Republiek. Die aanmatiging van de regenten
der steden, die vrees om een ander eenige meerdere autoriteit te geven,
die we hier bij de aanbieding van het graafschap aan den Prins zagen,
het heeft twee eeuwen lang de toestanden bedorven en is ook eindelijk
de oorzaak geworden van den ondergang van den Staat. Dat die Republiek
toch zulk een roemrijke geschiedenis heeft gehad, was waarlijk niet aan
haar inrichting, maar aan haar groote mannen te danken. Ongetwijfeld
zou aan Prins Willem het graafschap zijn geschonken en zou hij door
de grootheid van zijn geest in staat zijn geweest, alle hinderpalen
te boven te komen, zoo hij niet slechts veertien dagen na de vermelde
memorie werd vermoord. Hij zou bovenal in Amsterdam een geduchte oppositie gevonden hebben;
want daar was het verzet tegen de toekenning van het graafschap aan
Oranje, het hevigst geweest. De vader van den geschiedschrijver Hooft,
de zeer invloedrijke burgemeester C. Pzn. Hooft, protesteerde in de
zitting der vroedschap in de maand Juni heftig tegen die toekenning;
hij beweerde niet te kunnen inzien, wat voordeel er gelegen was
in de verheffing van den Prins tot graaf. Ook meende hij, dat het
niet in overeenstemming met de Unie van Utrecht was, als sommige
der bondgenooten een onafhankelijken stap deden. Waarschijnlijk zou
echter deze Hooft wel zijn hoofd in den schoot hebben gelegd en zou
de tegenstand van Amsterdam wel overwonnen zijn, zoo het lang beraamde
plan tot uitvoering had kunnen komen. Enkelen beschouwen de reden van
Hooft als de uitdrukking van een algemeene kwade gezindheid tegen
den Prins. Dat behoeft geen weerlegging. Amsterdam is hetzelfde
weerstrevende Amsterdam gebleven tijdens de Republiek, en Kluit
beweert niet ten onrechte, dat, al vond Hooft den titel van graaf
voor Oranje ongepast, hij volstrekt niet begeerde om den Prins de
macht te ontnemen, die hij reeds vele jaren had uitgeoefend. Nu de
dood aan dat alles een eind maakte, kwam de souvereiniteit niet aan
een persoon maar aan de Staten en de steden. In 1584 was de erkenning van den Prins tot souverein niet anders
geweest, dan een natuurlijk gevolg van de afzwering van Filips'
gezag en van den onwil om Anjou als souverein te erkennen. Het was
daarbij ook een openlijke en duidelijke verklaring, dat Holland,
Zeeland en Utrecht niet het voornemen hadden, het droevig voorbeeld
der Waalsche gewesten te volgen, om zich weer aan het gezag van den
koning van Spanje te onderwerpen. Indien de huldiging van Oranje had plaats gehad voor zijn dood, dan
zouden ook zijn opvolgers de souvereiniteit bezeten hebben. Want
uitdrukkelijk was reeds bepaald, dat na den dood van den Prins,
de Staten van Holland en Zeeland een zijner wettige zonen, dien zij
voor die waardigheid het meest geschikt achtten, tot graaf zouden
verheffen. Nu die dood plaats had vóór de huldiging, trokken de
Staten de souvereiniteit weer aan zich; ze hadden die ook niet geheel
weggegeven. De verhouding, waarin Maurits en zijne opvolgers tot de
gewesten stonden, had een geheel ander karakter. Eeuwen zouden nog voorbijgaan, voor en aleer zijn nakomelingschap
de vruchten van den arbeid van den Zwijger inoogstte, die zelf nog
uit het leven werd weggenomen, voordat hij het loon voor al zijn
arbeid en moeite ontving. Het ging hem daarbij, als de meeste groote
mannen uit de geschiedenis, die zelven de vruchten van hun strijd
niet aanschouwd hebben, maar die daarom ook des te hooger staan in
de schatting en de vereering van de nakomelingschap. HOOFDSTUK XXXIV. DE PRINS VERMOORD. 1584. Gedurende de maanden, die sedert den vergeefschen moordaanslag van
Jaureguy waren verloopen, werden nog verschillende dergelijke beproefd
en was de prijs, op het hoofd van Oranje gesteld, niet vergeten. De
samenzwering van Juan de Salcedo en Francesco de Basa werd vermeld. In
denzelfden zomer van 1582, ging een zekere Pedro Ordono, een Spanjaard,
die in de Nederlanden had gediend en den weg in het land kende, naar
Lissabon (toen Spaansch), met het bepaalde doel, Filips te bezoeken
en nader met hem de voorwaarden te bespreken, waarop hij dien moord
zou voltrekken. Met beide handen werd dit voorstel aangenomen. Don
Jean de Idiaquez, Secretaris van Staat, voorzag Ordono van 600 kronen,
om de uitgaaf zijner reis te bekostigen en stelde hem tevens een brief
aan Parma ter hand. Op zijn reis naar de Nederlanden, schreef Ordono
aan Filips, dat hij op 't punt was, van Grevelingen naar Antwerpen
te gaan en dat hij die plaats niet zou verlaten, voor het plan was
volvoerd. Die bewering kwam in zoover uit, dat hij Antwerpen niet meer
verliet, doch de daad bleef onvoltrokken. De samenzwering werd op den
2en Maart 1583 ontdekt en den volgenden dag werd hij onthoofd. "Ik
zag hem in de gevangenis," schrijft Le Petit, "maar ik heb nooit
iemand zoo kleinmoedig gezien voor zulk een groote onderneming."

Ook wordt verhaald van een koopman uit Vlissingen, een zekeren Hans
Hanszoon, die een buskruitverraad tegen den Prins smeedde. Het werd
ontdekt en de man ter dood gebracht. In 1583 vatten vier Spaansche officieren, die om eerekrenking tot
Oranje waren overgegaan, het plan op om zich door een bijzonderen
dienst in de gunst van den koning te herstellen. Over dit plan schreef
Tassis in den breede aan Parma. Alles scheen goed in gang te zijn,
toen het plotseling werd opgegeven. In April 1584 werd een Fransch officier, een zekere Get of Got,
door Markies Roubaix, toen te Eeclo in het kamp, gevat. Het was
niet de eerste keer, dat kapitein Get in handen van den vijand was
gevallen. Bij de laatste gelegenheid had hij zich zwemmende gered. Hij
was bevreesd, dat dit feit zwaar zou wegen en dat hij misschien in
strenge gevangenschap zou worden gehouden. Daarom deelde hij aan
Roubaix mede, dat hij elken dienst, die deze van hem vragen zou, zoo
mogelijk, wilde volbrengen. De markies deed hem toen verschillende
voorstellen, die Get echter niet aandurfde. Toen vroeg hij hem,
of hij den Prins van Oranje niet uit den weg wilde ruimen. Daartoe
meende de kapitein in staat te zijn en hij beschouwde vergif als het
beste wapen, daar hij den hofmeester van den Prins kende en toegang
kon krijgen tot de keuken. Roubaix geloofde niet aan het succes van dit plan, want, al was hij
in de keuken, hij kon niet weten, welke spijs de Prins aan tafel zou
kiezen. Maar Get stelde hem gerust. De Prins hield bijzonder veel van
een zekere palingsoep, die in een kleinen pot gekookt werd, waarvan
de deksel doorboord was, om den stoom te doen ontsnappen. Aan die
bijzonderheid bemerkte Roubaix, dat de man goed op de hoogte van de
keuken was. Daarop vroeg hij hem, wat hem bewoog tot dat verraad,
als hij op zoo goeden voet met den Prins was. Get antwoordde dat
de Franschen in Vlaanderen gehaat werden en dat ieder ze verraders
noemde. Hij was arm en hij had gehoord, dat de koning van Spanje ieder,
die hem verloste van zijn aartsvijand, rijk zou maken. Parma stelde
niet veel geloof in de waarheid van Gets beweringen. Hij meende,
dat het hem alleen te doen was, om vrij te komen; maar aan Roubaix
gaf hij den raad, zijn eigen meening in dezen te volgen. Get werd
losgelaten, ging onmiddellijk naar den Prins en beroemde er zich
op, dat hij aan alle verleiding, om hem een valsch spel te spelen,
weerstand had geboden. Al deze would-be moordenaars werden gedreven door motieven van
eigenbelang, hetzij om Filips' bescherming te winnen, hetzij om hun
verloren goeden naam te herstellen, daarbij vooral geprikkeld door
't uitzicht op de geldelijke belooning. Doch geen dezer beweegredenen
bleken machtig genoeg, om het plan ten uitvoer te brengen. Anastro had
behoefte aan den prijs; doch zijn leven was hem kostbaarder dan geld,
terwijl zijn helper zijn voorstel aannam, niet ter wille van het goud,
maar omdat hij eerlijk geloofde, dat hij een van God gezegend werk ging
verrichten. Alleen een man, beheerscht door een gedachte, die zijn
eigen persoonlijkheid geheel in de schaduw stelde, kon moed genoeg
hebben, zich zelf aan zulk een gevaarlijke onderneming te wagen. De
daad kon alleen voltrokken worden door een fanatiek persoon. Zulk
een kwam in 1584 op het tooneel. Balthasar Gérard was geboren in het jaar 1557 te Wilafans les Ornans,
een dorpje in Bourgondië. Hij was het kind van Jean Gérard en een
zekere Barbara d'Emskercke, welke laatste van Antwerpen was en
misschien uit Holland afkomstig. De geheele familie was met hart en
ziel aan het katholiek geloof en aan den koning gehecht. Balthasar
was van zijn vroegste jaren af een godsdienstige dweper. Volgens
Renon de France toonde hij reeds in zijn jeugd, hoe een denkbeeld
zijn geheele ziel in bezit kon nemen. Hij zou op twaalfjarigen
leeftijd, toen hij zijn ouders hoorde spreken van het kwaad, door
de Nederlandsche Geuzen gesticht, reeds stoutweg verklaard hebben,
dat hij den man wilde dooden, die zooveel kwaad had veroorzaakt. In 1577 was hij in huis bij een zekeren Jean Villaix te Dôle, toen
hij van de scheuring in het land na de Pacificatie van Gent en de
komst van Don Juan hoorde. Hij beschouwde den Prins van Oranje als
het grootste struikelblok om tot de bevrediging te komen en in woede
tegen hem ontstoken, nam hij een dolk en slingerde dien met alle
macht tegen een deur, onder den uitroep: "Ik wenschte wel, dat die
steek het hart van den Prins van Oranje had geraakt."

Een ooggetuige, een zekere Ponthier, berispte hem daarover in allen
ernst. Het was zijn zaak niet, vorsten te bedreigen of te dooden,
en naar dien raad hoorde hij tijdelijk en liet voorloopig alles over
aan het bestuur van God en Zijne Majesteit. Toen hij echter drie jaar
later hoorde van het doodvonnis, door den koning in den vorm van den
ban over Oranje uitgesproken, en toen de uitvoering van des konings wil
scheen te vertragen, verliet hij Bourgondië met het vaste voornemen,
het moordplan te volvoeren. In Maart 1582 te Luxemburg komende, hoorde hij van den aanslag
van Jaureguy en meenende, dat de dood was gevolgd, dankte hij God,
dat hij hem had behoed tegen blootstelling aan zulk een gevaar. Zoo
zeker waren de geruchten van den dood van den Prins, dat Gérard zich
geheel verlicht gevoelde. Hij trad toen in dienst bij een zekeren
Jean Dupré, zijn eigen neef, die secretaris was van Mansfelt, toen
ter tijd gouverneur van Luxemburg en maarschalk-generaal van Filips'
leger. Toen de tijding van Oranje's herstel Gérard bereikte, besloot
hij zelf de onvoltooide taak te vervullen. Hij kwam toen op het
denkbeeld, om van Manfelts handteekening en zegels, waarvan hij in
rood lak tal van afdrukken bezat, gebruik te maken, om door middel
daarvan het vertrouwen van Oranje te kunnen winnen. In Juni 1583 verliet hij Dupré en was op het punt, Luxemburg te
verlaten, toen zijn meester voor een som van 450 kronen bestolen
werd. Vreezende dat zijn heengaan hem van dien diefstal zou doen
verdenken, stelde Gérard zijn vertrek een poos uit. Het verloren
geld werd teruggevonden. Een ziekte van Dupré hield hem nog enkele
weken terug van zijn reis, zoodat hij niet voor Maart 1584 met zijn
plan kon beginnen. Aan Dupré vertelde hij, dat hij naar Spanje ging,
waarvan deze hem trachtte terug te houden. Zij zeiden elkander vaarwel
en Gérard ging zijn gekozen missie vervullen. Ten einde niets te doen in het nadeel van den koning en ook om zijn
eigen gemoedsbezwaren te bestrijden, ging hij eerst naar Trier, waar
hij zijn voornemen aan een lid van de Jezuïetenorde te kennen gaf. Hij
liet hem de zegels zien en verzocht hem het geheim tot na Paschen te
bewaren en het dan aan Graaf Mansfelt mee te deelen. In hoever het
waar is, dat deze Jezuïet de onderneming van Gérard eerst afkeurde,
maar hem daarna toch zijn voorbidding had beloofd en hem toegezegd,
dat hij zou opgenomen worden onder de martelaars der kerk, zoo zijn
opzet zijn eigen dood zou tengevolge hebben, is moeilijk met juistheid
te zeggen. In de confessie van den moordenaar beweert hij zelf, dat
de Jezuïet hem te Trier den moord had ontraden wegens de gezegelde
bladen van Mansfelt. De verschillende verhalen van beide zijden aanstonds ontstaan
zijn buiten quaestie partijdig opgesteld. Doch zooveel blijkt er
volgens Fruin stellig wel uit, dat zoowel de Jezuïet te Trier, als de
geestelijke te Doornik, aan wien later nog het plan werd meegedeeld,
bezwaar begonnen te maken wegens bijkomende omstandigheden, doch
ze zijn beiden geëindigd met den moordenaar te zegenen en hem hun
voorbidding te beloven. Toch schijnt de fanatieke man zich niet gerust te hebben gevoeld over
de goedkeuring der geestelijkheid. Althans hij trachtte in Doornik
Parma zelf in zijn vertrouwen te nemen. Op 21 Maart kreeg hij bij
dezen audiëntie en gaf hem een geschreven document over, waarin hij
aan den landvoogd zijn voornemen meedeelde. Parma meende op het eerste
gezicht, dat Gérard een te onbeteekenend man was, om zulk een plan
te volvoeren. Toch gaf hij den raadsheer Assonleville last, den man
verder te onderzoeken en te zien, wat hij met hem kon doen. Met dezen
behandelde Gérard de bijzonderheden van zijn plan en besprak de manier,
waarop van Mansfelts zegels zonder ernstige gevolgen gebruik gemaakt
zou kunnen worden. Ook verzocht hij hem om Parma's bemiddeling bij
den Paus, ten einde absolutie voor zijn misdaad te verkrijgen. Met die
misdaad bedoelde hij niet den moord, maar den geveinsden omgang, dien
hij, om zijn doel te bereiken, noodzakelijk met ketters en atheïsten
hebben moest en het tijdelijk aannemen van hunne gewoonten. Parma bleef trots de voorspraak van Assonleville weinig om den
man geven. Hij weigerde zelfs de 100 kronen, die hem gevraagd
werden. Reeds zoo menigmaal was hij onder hetzelfde voorwendsel
bedrogen. Assonleville voorspelde den man weinig succes op zijn daad
en weinig kans, zijn leven te behouden. De eenige aanmoediging, die
hij hem gaf, was de waarborg in Parma's naam, dat de belooning in den
ban vermeld, hem of zijnen erfgenamen zou worden uitgekeerd, als hij
slaagde. "Ga, mijn zoon en indien gij de taak volbrengt, zal de koning
al zijn beloften vervullen en gij zult onsterfelijken roem inoogsten."

Gérard reisde van Doornik naar Delft; bijzonderheden op die reis
voorgevallen zijn onbekend. In het begin van Mei 1584 bereikte
hij Delft, waar de Prins geheel veilig scheen te zijn in het hart
van Holland. Geen plaats scheen minder gevaarlijk voor 't leven van
Oranje, dan die oude, merkwaardige Hollandsche stad. Antwerpen was een
kosmopolitische plaats, waar van alle oorden der wereld kooplieden
en zeelieden elkander verdrongen en waar een sluipmoordenaar veel
gemakkelijker zijn doel kon bereiken, zonder ontdekt te worden. Delft
daarentegen, het kleine stadje, waar nagenoeg geen vreemdelingen
kwamen, was er als het ware geheel op ingericht, om den Prins in zijn
hoogst eenvoudige woning, het oude St. Agatha-klooster, te midden
der zijnen levende, een zoo groot mogelijke veiligheid te verzekeren. Doch voor een geboren verrader en bedrieger, voor een man zoo volleerd
door jarenlange oefening, voor een virtuoos in de kunst van huichelen,
was het zoo moeilijk niet, om zelfs in dien kleinen, huiselijken en
trouwen kring zijn opzet te volvoeren. Hij wist zich namelijk onder
den valschen naam van François Guyon toegang te verschaffen tot den
hofprediker van den Prins, de Villiers, terwijl hij zich aanstelde
als een Hugenoot, die ter wille van het geloof werd vervolgd. Hij
deed een verhaal van een vervolgziek priester, die hem het leven
ondragelijk gemaakt had en schreef, door de Villiers geholpen, den
volgenden merkwaardigen brief aan Prins Willem, om zich in de gunst
aan te bevelen van hem, wien hij het moordend lood in het hart zou
jagen. De brief luidt aldus:


    Doorluchtige Heer! "Aangezien de rede, gepaard aan het geloof en de gerechtigheid
    van God, aan zijn uitverkorenen gegeven is om hen boven
    alle andere schepselen te verheffen; zoo is waarlijk een
    iegelijk mensch, met deze genade toegerust ondankbaar als hij
    ze ongebruikt laat. En daar het den Heer heeft behaagd, door
    zijn oneindige goedheid mij uit zoovele andere te verkiezen,
    om Hem te dienen, zoo kan ik niet anders (inzonderheid in dezen
    alleszins rampzaligen tijd) dan mij metterdaad aangorden,
    om met de overige leden van zijne strijdende kerk (gelijk
    alle trouwe Evangeliedienaren verschuldigd zijn te doen) de
    moedige voornemens van Uwe Exc. te dienen en op alle mogelijke
    wijzen bij te staan. Zij toch draagt als hoofd en voorname
    beschermer sedert zoo langen tijd bijna al de moeiten en
    zorgen van 's Heeren strijd; ook komen er nog andere redenen
    bij, die er mij toe bewegen, welke ik hier zal verzwijgen,
    om Uwe Exc. niet te vermoeien. Ik durf niet zonder Haar bevel
    de oorzaak melden van mijn komst herwaarts, weshalve ik Haar
    allernederigst smeek, dat Zij Haar Secretaris of eenigen
    anderen vertrouwde gelieve te gelasten, mij te hooren, te
    zien wat er van is en daarvan dan rapport te doen aan Uwe Exc,
    opdat zij er van gediend moge zijn, zoo het Haar goeddunkt. "Ik verzeker Uwe Exc. dat, zoo ik bij machte ware geweest iets
    beters tot Haar dienst uit te richten, ik mij daartoe zeer
    gaarne zou bemoeid hebben; want met geen ander doel heb ik
    zooveel wisselvalligheden en gevaren ondergaan. Ook hoop ik,
    dat het Haar welbehagen, waarom ik onderdanig bid, moge wezen
    mij toe te staan, van nu voortaan onder Haar overigheid den
    Heer zonder vrees des doods te dienen, daar in het land van
    mijn geboorte, als zulk een genade niet waardig, die vrijheid
    mij is benomen, ofschoon zij van Christus door het storten
    van zijn kostelijk bloed aan alle geloovigen is gegeven. Ik
    zal mij bevlijtigen, door mijn zeer nederige diensten mij
    de gunst waardig te maken, die het Uwe Exc. zal behagen mij
    daartoe te verleenen. Waarmee, Doorluchtige Heer, ik Gode bid,
    dat Hij Uwe Exc. in volmaakte gezondheid een lang en gelukkig
    leven schenke. Uit de stad van Delft, 6 Mei 1584. Van Uwe Exc. de zeer nederige en toegenegen dienaar voor altijd
    François Guyon."


Had Fruin geen recht, om van dien brief te schrijven: "Mij dunkt,
indien er ooit weer sprake mocht zijn om Gérard tot heilige te
verheffen, dan zal de advocaat van den duivel kunnen volstaan met
dezen brief over te leggen. Zoo deze niet voldoende is, om den man,
die hem schreef, tot geboren verrader en bedrieger te stempelen,
faalt mijn oordeel niet alleen, maar ook mijn zedelijk gevoel."

Eerst verwaardigde de Prins zich niet te antwoorden. Doch Gérard bleef
met volharding op zijn verzoek aandringen en na eenige dagen werd de
Villiers tot hem gezonden, ten einde hem eene audientie te verleenen. Gérard was een kleine, magere figuur met een dik en leelijk gezicht;
onbeduidendheid teekende zijn geheele verschijning. Parma had het
voor onmogelijk gehouden, dat zulk een kerel eenige moedige daad zou
kunnen verrichten. Maar juist die ellendige verschijning deed zijn
verhaal van vervolging te Delft geloofwaardig voorkomen. Het was met
de grootste zorg door hem samengesteld. Elke bijzonderheid daarvan
was zoo lang door hem overwogen, dat hij het nu heel natuurlijk en
overtuigend kon vertellen. Hij was--zoo beweerde hij--uit Besançon geboortig en heette François
Guyon. Zijn ouders, beiden Hugenoten, waren om hun godsdienst uit hun
plaats verbannen. Later naar Besançon teruggekeerd, op beter tijden
hopende, werden ze tegelijk met andere arme ballingen, die in Juni
1575 in die stad waren verrast, ter dood gebracht. Hij, François,
had van de Papisten allerlei beleedigingen moeten verdragen, omdat
hij volhardde in het verboden geloof en daarom besloot hij elders
een toevluchtsoord te zoeken, waar hij God naar zijn geweten kon
dienen. Twee jaar te voren was hij in Luxemburg aangekomen, op zijn
reis naar den Prins; daar was hij ziek geworden en door zwakheid en
armoede verhinderd zijn reis te vervolgen. Hij trad toen in dienst
bij zijn neef Dupré, secretaris van Mansfelt. "Daar het mij echter
voorkwam, dat geheime godsvereering den Heer zou mishagen en ik
vreesde, dat mij dientengevolge iets kwaads zou overkomen, verliet
ik mijn meester, na eerst afdrukken van de zegels van graaf Mansfelt
genomen te hebben."

Er was namelijk in Mansfelts dienst een zekere priester uit Brussel,
die argwaan koesterde omtrent zijn waarneming van katholieke
kerkgebruiken, en om te ontsnappen, had hij toen voorgewend naar Trier
te gaan, om met Paschen zijn communie te houden. De priester volgde hem
daarheen, was achter de waarheid gekomen en had getracht, zich van zijn
persoon meester te maken. Gérard had zich tegen dien man verdedigd,
vluchtte uit Trier en was zoo in Holland gekomen. Hij was in staat, den
Prins belangrijke diensten te bewijzen en om de waarheid zijner woorden
te bevestigen, haalde hij een pak met Mansfelts zegels uit zijn mouw. Ziedaar zijn verdichte geschiedenis; alles valsch, uitgezonderd het
feit van zijn dienst bij Dupré en zijn reis naar Trier. Hij had zich
dat verhaal zoo eigen gemaakt en zoo met plaatselijke tinten opgesierd,
dat hij in 't minst niet in tegenspraak met zich zelven kwam en het
voor zuivere waarheid werd aangenomen. De Prins stelde wel belang in hetgeen de Villiers vertelde, maar
zag niet in wat hij persoonlijk aan de zegels van Mansfelt had. Toch
kon maarschalk de Biron, die gouverneur van Kamerijk was geworden,
er misschien van gebruik maken, om paspoorten te geven. Vandaar,
dat Oranje Noel de Caron, gezant van de Staten-Generaal in Frankrijk,
opdroeg, om den gewaanden Guyon in zijn gevolg te nemen, die dan aan
Biron de zegels zou kunnen overhandigen. Dit strookte echter niet met
Gérards plannen; hij moest in Holland blijven. Toch ging hij mee,
om argwaan te voorkomen, maar trachtte door twist met de bedienden
van Caron te zoeken, gedaan te krijgen, dat hij naar Holland werd
teruggezonden. Toen stierf juist Anjou te Château-Thierry en dit gaf
Gérard aanleiding zijn patroon te vragen, hem als overbrenger van
de doodstijding naar den Prins af te vaardigen. Dat werd toegestaan
en toen haastte hij zich, naar Delft terug te keeren, hopende dat
thans de lang gezochte gelegenheid zich zou aanbieden, om zijn opzet
te volvoeren. Hij kwam aan het Prinsenhof, gaf de depêches voor den
Prins over, die, hoewel nog op zijn slaapkamer, onmiddellijk verlangde,
nadere bijzonderheden omtrent Anjou's dood uit den mond van den bode
zelf te vernemen. Later verklaarde Gérard, dat hij toen tot zijn spijt ongewapend
was. Hij moest een gelegener oogenblik afwachten, als hem de
opdracht zou worden gedaan, het antwoord van den Prins aan Caron te
brengen. Ondertusschen bleef hij in Delft en speelde zoo goed zijn rol
als Calvinist, dat niemand den minsten argwaan koesterde. Hij bracht
zijn tijd door met naar de kerk te gaan en te bidden; nooit werd
hij gezien zonder psalm- of gebedenboek. Men vond later twee boeken
in zijn bezit, een van den Hugenootschen dichter Bartas en een van
Beza. Aan den concierge van het Prinsenhof vroeg hij een bijbel ter
leen en wist zich op die wijze bij verschillende leden van de gemeente
in te dringen, die hem allen voor een oprechten Calvinist aanzagen. Toen hem nu gevraagd werd, met het antwoord aan Caron naar Frankrijk
terug te gaan, wendde hij, terwijl hij bezig was de uitgangen van
het Prinsenhof op te nemen, groote armoede voor en liet als bewijs
daarvan zijn oude schoenen zien. Oranje liet hem daarop op 8 Juli een
som gelds ter hand stellen.