Tijdschrift voor nijverheid en landbouw in Nederlandsch-Indië
Ken gedeelte werd tot poeder gebragt en met verdunde ammonia liquida gedurende geruimen tijd gedigereerd, waardoor het zwavelarsenik, indien dit werkelijk voorhanden is, wordt op gelost. Na de digestie werd gefiltreerd en de alcalische vloei stof door salpeterzuur zwak zuur gemaakt; er ontstond echter geen bezinksel, zelfs niet na eenige uren, van zwavelarsenik. Een ander gedeelte werd met geconcentreerd zwavelzuur gedi gereerd. Na de digestie, met gedestilleerd water verdund zijnde, gefiltreerd. Van deze verdunde zwavelzure oplossing werd een gedeelte in de toestel van Marsh gedaan , na alvorens het zink en zwavelzuur op arsenik onderzocht te hebben door het hy drogenium te ontsteken en een procelein schaaltje tegen de vlam te houden; er ontstonden vlekken noch ringen in de reduktie buis door de vlam van eene spirituslamp er onder te houden. Uit beide proeven blijkt derhalve dat deze zwavel geen arsenikum bevat, waaruit men dan ook veilig het besluit kan opmaken dat in de suiker eveneens geen arsenikum kan voorkomen. Andere voor de gezondheid nadeelige stoffen werden in de met zwaveligzuur- gas bereide suiker niet aangetroflen en dit spreekt van zelve, daar de toestellen grootendeels uit ijzeren en houten vaten be staan en alleen de vacuumpannen uit koper vervaardigd zijn. Ten overvloede werd de suiker nog op koper onderzocht. Eene onbepaalde hoeveelheid werd in een platinakroesje verbrand en onder toevoeging van een weinig koolzure soda en salpeter ge gloeid. Na de gloeijing werd de massa in verdund zoutzuur opgelost en gefiltreerd. Door een gedeelte werd geruimen tijd hydrogenium sulphuretum doorgevoerd, er ontstond hoege naamd geen precipitaat van een zwavelmetaal. In een ander gedeelte der oplossing werd ammonia liquida gedaan, ook hier bleef de vloeistof kleurloos; hetzelfde had plaats door bij eene nieuwe proef eene oplossing van geelbloedloogzout te doen. Er is dus geen spoor van koper in deze vloeistof te ontdekken. Beide 194 reaktieven ook aangewend zijnde op eene gefiltreerde suikerop lossing gaven insgelijks negatrie resultaten. Van de aanwe zigheid van zwaveligzuur kon hier geen sprake zijn, want ware dit zuur ook in ruime mate aangewend geworden, zoo zoude het of tot zwavelzuur omgezet zijn en zich verbon den hebben met de kalk, of door het koken van het rietsap tot tjing reeds gedeeltelijk uitgedreven zijn, of met het koper der vacuumpannen, onder welken vorm ook aanwezig, eene verbin ding aangegaan hebben welke gemakkelijk oplosbaar is. Het blijkt derhalve uit de hierboven vermelde proeven dat de suiker met zwaveligzuurgas bereid voorde gezondheid geene nadeelige bestanddeelen bevat. III. Uit het sub I en II medegedeelde zoude men het be sluit kunnen opmaken, waardoor mijne derde vraag beantwoord kan worden, dat de methode om zwaveligzuurgas tot zuivering van het rietsap aan te wenden geenzins te verwerpen is en wel eenige overweging verdient. Uit de ondervinding moet nog nader blijken, het maximum van zwavel welke men op eene bepaalde hoeveelheid rietsap zal mogen aanwenden. In geval men te veel zwaveligzuurgas heeft aangewend behoeft men slechts zorg te dragen dat er steeds een overmaat van kalk of koolzure kalk (krijt) voorhanden is, om het zuur onmiddelijk weer te kunnen verzadigen. Het is van gewigt om vergelijkende proeven op de fabriek te nemen, waartoe de fabriekant zelf het best in de gelegen heid is, in hoeverre de hoeveelheid melasse van suiker met of zonder zwaveligzuurgas bereid met elkander overeenkomt. Voorts of het aantal kleidagen voor beide soorten dezelfde is etc. Dit zij den fabriekant overgelaten in wiens belang het is om zooveel mogelijk goede en deugdzame suiker te produceren, zoo niet een hooger nommer dan No. 18 dan toch eene vermeerdering van produktie. Het onderzoek hiermede geëindigd zijnde kom ik derhalve tot het besluit: 195 le. dat er geen verschil bestaat in de suiker, althans zeer weinig, verkregen door zuivering van het rietsap met zwaveligzuurgas en die welke op de gewone wijze bereid wordt, terwijl de physische en chemische kenmerken zeer weinig verschil opleveren. 2e. dat de suiker met zwaveligzuurgas bereid voor de gezond heid geene nadeelige bestanddeelen bevat, en 3e. dat men de keuze van zwavel geenszins mag uit het oog verliezen, alsmede de kwantiteit welke men wil aanwen den ter bereiding van zwaveligzuurgas en de daarbij be- hoorende voorzorgmaatregelen. Soerabaija, den 21 Julij 1861. DESIDERATA. De Direktie in overweging nemende hoe weinig er nog be kend is van den Indischen landbouw en beseffende dat de kennis van de teelt en opbrengst der indische landbouw gewassen vooral der voedings middelen, alsmede van de veeteelt, zoowel voor den ambtenaar bij het binnenlandsche bestuur als van den land heer of landhuurder van het grootste belang is, en kan leiden tot vermeerdering der welvaart onder de Ned. Indische bevol king, noodigt ieder uit daartoe het zijne bij te dragen door aan de Direktie in te zenden opgaven of handleidingen. Die handleidingen moeten liefst kort en zakelijk zijn en zouden ter bekoming van uniformiteit volgender voege kunnen worden ingerigt. I. Landbouw gewassen. A. Naam van de plant en korte beschrijving alsmede opgave van de verschillende soorten. B. Welke gronden en klimaten of hoogten boven zee zijn daarvoor geschikt. C. Tijd en wijze van bewerking van den grond. D. Zaaijing of planting. E. Onderhoud. F. Oogst. G. Bereiding. 198 II. Opbrengst per boom , bouw of hoeveelvoudig en prijs van het produkt. I. Leeftijd. K. Gebruik. L. Ziekten en plagen en middelen daartegen. II. Vee en daaronder ook pluimvee. A. Beschrijving van de soorten. B. Op welk tijdstip voor de voortteeling geschikt en wijze van voortteeling, door jongen hoeveel tegelijk, door eijeren etc, C. Onderhoud der jongen, hoe lang ze bij de moeder blijven, voeding etc. D. Verdere voeding en onderhoud. E. Leeftijd. F. Gebruik. G. Prijzen. H. Ziekten en middelen daartegen. AANTEEKENINGEN OP DEN AANMAAK VAN ZOUT TE PAMAKASSAN, RESIDENTIE MADURA. VAN DER HELL. DOOK De afdeeling Pamakassan, maakte tot het laatst van 1857 een administratief gedeelte uit van Sumanap, en was als zoo danig aan het bestuur toevertrouwd van den Assistent-Resi- dent, die zijn zetel had te Sumanap. Gebeurtenissen van gewigtigen aard gaven aanleiding, om het geheele eiland, dat toen met de tegenwoordige Residentie Soerabaija één gewest uitmaakte, tot eene afzonderlijke Resi dentie te verheffen, en zoo had de installatie van den eersten Resident van Madura in Augustus 1857 plaats. De afdeeling Pamakassan werd sedert de hoofdplaats en zetel van den Resident. Het Noordelijk gedeelte dezer afdeeling is van Oost tot West ongeveer 2| paal lang, en grenst aan de Java-zee. Ten Zuiden grenst Pamakassan aan de straat van Madura; ten Westen aan het gebied van den Panembahan van Bang- kalan en ten Oosten aan dat van Sumanap. De geheele afdeeling zal eene oppervlakte beslaan van p. in. 400 vierkante palen. De bergketen, die van Oost naar West over het geheele / eiland gaat, heeft, op ongeveer 8 palen afstands van het noorderstraud, (Lambang dadji) haren hoogsten top in de gocnong Ambonder (ongeveer 1300 vt.); van daar zuidwaarts zijn de ruggen van de Géndis Plakpak en de Gendis Pamoro (600 vt.), de laatste beduidende hellingen, welke men af te leggen heeft om, langs vrij effenc wegen, het zuiderstrand te bereiken, in DL. VIII. 200 het Oostelijke gedeelte waarvan zijn aangelegd de beroemde zoutpannen. De pannen zijn aangelegd in den omtrek van vischvijvers, welke gelegen zijn op het gebied van de dessa Pandan. Hoewel men zich juister zoude uitdrukken wanneer men het geheele zoutveld z/Tjapak” noemde, naar het gehucht van dien naam, zoo als de Madurees zulks dan ook doet, is echter de officieele benaming van de plaats van zoutaanmaak Boender. Deze be naming is afkomstig van de handelplaats Boender, 1| paal van Tjapak gelegen, in de onmiddelijke nabijheid waarvan , in vorige jaren, zout werd aangemaakt, en waar men nu — naar ik hoor — wederom pannen zal aanleggen. Gronden. De gronden, welke daartoe worden bestemd, bestaan uit eene witte leem of ldeisoort, vermengd met zand. Gronden, welke kenmerkende blijken dragen dat zij ijzer- zouten te bevatten, worden niet gebezigd, dewijl het daarop gemaakte zout wel goed van kristalvorm, doch zeer vuil en roodachtig van kleur is, en natuurlijkerwijze in eene minder gunstige verhouding chloretum natricum bevat. Men lette alzoo bij de keuze van gronden voor den aanleg van zoutpannen speciaal hierop. Oplossingen van ijzer-zouten geven door bijvoeging van looizuur een zwart praecipitaat. Men kan dus op deze wijze zeer gemakkelijk het aanwezen van ijzer in den grond aantoonen. Voorbereidende werkzaamheden. De pannen in de afdeeïing Pamakassan zijn van het ge meenschappelijk bezit afgescheiden en belmoren der bevolking individueel toe. lleeds vroeg in het jaar, gewoonlijk in April of Mei, al naar gelang van het vroeg of laat invallen van den drongen tijd, worden de voorloopige werkzaamheden gedaan. 201 Hiertoe belmoren: a. het beploegen en eggen van den bodem; b. het aanleggen van dijken om de reservoirs en pannen; c. liet kloppen en glad wrijven van den bodem der pan; d. het in orde brengen van kleine leidingen naar de reser voirs, en e. het plaatsen van schephoofden bij de reservoirs. Reservoirs. Elke pan heeft hare eigen reservoirs. Deze zijn onderscheiden in twee soorten. In den regel heeft eene pan één eerste reservoir en drie of meerdere tweede reservoirs. De vischvijvers, waaraan de reservoirs gelegen zijn, zijn de algemeene vergaarbakken, waaruit het zeewater voor de zoutbe- reiding wordt genomen. Door middel van bamboesen mandjes aan lange bamboesen stok ken bevestigd, wordt het zeewater uit den vijver, langs deschep hoofden in de eerste reservoirs, in het Madureesch genlongan genaamd, gebragt. Zulke mandjes hebben een diameter van ± 1| Rijnl: voet en cene gelijke diepte. De bamboesen stok, waaraan zij bevestigd zijn, hebben eene lengte van ongeveer 15 Rijul: voeten. De schephoofden worden daargesteld door inkappingen in den dijk der eerste reservoirs, die vervolgens in eene zachte glooijing met aarde opgehoogd en met gevlochten bamboe overdekt worden. De bamboesen mandstok, vindt in een Y vormig stuk hout, aan den dijk, op zekeren afstand van het schephoofd in den grond bevestigd, zijn steunpunt. 1° Reservoirs. liet zeewater uit de vischvijvers inde eerste reservoirs over geschept, wordt daarin gedurende twee dagen gelaten. Wat 202 aan modder of vuil is medegeschept, wordt, daardoor gelegen heid gegeven tot bezinken, wat drijvende is wordt verwijderd. 2e Reservoirs. Door eene opening in den dijk wordt dit, in de eerste reser voirs gezuiverd water getapt in eene tweede reservoir. Deze heten in het Madureesch Paminian. Ui erin blijft het vocht blootgesteld aan de zon gedurende vijf, zes of meerdere dagen, naar gelang van het aantal 2e reservoirs der pan. Iloe meer tweede reservoirs er bij de pan belmoren, hoe minder dagen het water daarin behoeft te ver blijven. Van den eeuen 2e reservoir wordt het hoe langer hoe meer verdampte vocht getapt in een’ ander 2e reservoir, en zoo vervolgens tot dat het, na een verblijf van 5 of 6 dagen in den laatsten reservoir den hoogsten trap van verzadiging bereikt heeft, d. i. 27 °/o zout bevat. Door het aanhoudend opbrengen van zoutwater wordt de spiegelglad geklopte en gewreven bodem der zoutpannen gesa- tureerd. Door eene kleine opening in den dijk wordt het verzadigd zoutwater uit het laatste der 2C reservoirs in de pannen gelaten, ter diepte van 2 j a. 3 Nederl. duimen. Aan felle zonnehitte en sterken wind blootgesteld is dit vocht in vijf a zes dagen zoo zeer verdampt, dat het zout op den bodem gekristaliseerd terug blijft. Men laat alsdan in de te oogsten pan wederom eene kleine hoeveelheid gesatureerd zoutwater neder. De zoutkristallen, daardoor vochtig geworden laten zich alsdan gemakkelijk schei den van den bodem. Met een zeer kunsteloos werktuig, dat slechts bestaat uit eenen langen bamboesen stok, aan welks uiteinde een dwarsplankje, van 2| Rijnl.: voet lengte, is be vestigd, wordt het zout zeer voorzigtig uit het midden der pan naar de kanten gehaald en vervolgens op den dijk ge- 203 bragt. Van daar wordt liet in draagmanden (broenang) naar de droogplaatsen vervoerd, nadat de arbeider vooraf zijne pan andermaal tot de behoorlijke diepte van 2^ a 3 Nederl. duimen met gesatureerd zoutwater heeft aangevuld. Het produkt van eiken oogst wordt tot eene afzonderlijke hoop op de droogplaatsen gestapeld. Eerst dan, wanneer het zout van de verschillende hoopen droog is, wordt het tot eene groote hoop verzameld. De droogplaatsen, zoo veel mogelijk in de nabijheid der de- pótloodsen aangelegd, zijn niet overdekt. Behoorlijk omheind, en voorzien van openingen, die des nachts worden gesloten en bewaakt, is de bodem der droogplaatsen doorsneden van kleine kanaaltjes, die in verbinding staan met grootere, ter afvoering van het vocht, dat door de drooging zich van het zout af scheidt, of dat veroorzaakt wordt, doordien andere zich daarbij bevindende zouten, ten gevolge van hunne hijgroscopische eigenschappen, worden opgelost. Ten gevolge van de menigte kanaaltjes, is een droogveld als in ruiten verdeeld. Elke ruit van eene oppervlakte van + 6 vierkante Nederl: ellen wordt door één persoon ter drooging van zijn zout ingenomen. De opbrengst van eene pan bij eiken oogst is afhankelijk van de grootte der pan en van de diepte van het gesatureerde zoutwater, dat daarin gelaten wordt. Eene pan van b. v 7 Nederl. ellen breed en 25 ellen lang, biedt eene vierkante oppervlakte aan van 175 vierkante, ellen of 1750000 vierkante Ned: duimen. Aannemende dat eene pan gemiddeld met 3 duimen verzadigd zoutwater wordt voorzien, dan ligt er telkens op de pan eene hoeveelheid van 3 x 1750000 — 5250000 kubieke Nederlandsche duimen gesatureerd zoutwater, of 5250 Nederl: kannen. Verzadigd zoutwater bevat aan chloretum natricum 27°/o. Eene pan van bovengenoemde afmeting en diepte gevuld, zal 201 bij slaging derhalve telkens opbrengen 1,4175 kubieke ellen zout of p. in. 1|- koijang. In den regel is de aanmaak van zout in 4 a 4'/a maand afgeloopen, waarvan 1 a l1/2 maand voor dat er gesatureerd zoutwater is verkregen, (al naar gelang van de weersgesteldheid) en 3 maanden geregelde oogsten. In drie maanden zullen er alzoo, bij geregelden voortgang der werkzaamheden, 15 oogsten plaats hebben of 1'j koijang per oogst, door eene pan van 175 vierkante Nederlandsche ellen gerekend tegen 221 koijang zout worden opgebragt. Te Sumanap geschiedt het oogsten op eene geheel andere wijze. Men laat telkens wanneer het zout gekristalliseerd is, gesatureerd zoutwater bij voegen, tot dat, na verloop van enigen tijd, de zoutlaag eene dikte van 1 a l’/2 Nederl: palm heeft verkregen, als wanneer men eerst begint te oogsten. Deze méthode moge aanprijzenswaardig zijn, met betrekking tot den schijnbaar grooteren zoutkorrel, doordien de kristallen zich aanhechten; ze moge minder aanhoudenden arbeid der zoutmakers behoeven, doordien bij behoorlijke regeling der ver schillende werkzaamheden, het telkens weder in de pan laten van gesatureerd zoutwater aan vrouw en kinderen kan worden overgelaten, (iets waarvan de Sumanapscbe zoutmaker trouw gebruik maakt, daar hij zich, totdat de oogst van zout moet worden aangevangen, naar Java verwijdert, om bij den kofl’ijpluk dienst te doen) maar daartegenover staan de navolgende na- deelen, waaraan de aanmaak op die wijze is blootgesteld. a. Doordien er op die wijze hoogstens twee malen gedurende den geheelen aanmaak zout kan worden geoogst, is het verlies aan zilt bij eene eventuele regenbui bijzonder groot; de zout vorming van 2 maanden gaat soms daardoor verloren. J. Het aangemaakte zout blijft daardoor te lang buiten toezigt. Zulks veroorzaakt eene vermindering van de kwantiteit doordien dan naar hartelust zout wordt gestolen, en vermindering van liet debiet ten verkooppakhuize. 205 c. De inname van het zout bij de depotloodsen gescliiedt dan ook met te groote overhaasting. Een oogst toch te Su- manap bedraagt niet zelden 10,000 koijangs zout. Het produkt zoo spoedig mogelijk te bergen is in het belang der bevolking en van het Gouvernement. Eene enkele regen bui toch zou anders al heel ligt eene beduidende hoeveelheid daarvan kunnen doen verloren gaan. Vijf, zes, zeven loodsen worden daartoe op eenen dag tegelijk opengesteld. Het is begrijpelijk, dat met die inname dan wel de hand geligt moet worden, als men nagaat, dat de pakhuismeester alleen voor de ingenomen hoeveelheid zout verantwoordelijk is. Algemeene aanmerkingen. De werkwijze van Pamakassan is in zeer veel opzigten te verkiezen boven die van Sumanap. Men heeft daardoor meerderen waarborg voor de produktie. Bij den aanmaak heeft men overigens op verschillende zaken te letten, die in het voordeel zijn van de produktie, zoo wel met betrekking tot kwantiteit als kwaliteit. Het is in het voordeel der kwaliteit, om eene pan na 4 a 5 oogsten te zuiveren. Het is bekend dat het zeewater ook andere zouten bevat, dan het keukenzout. Die zouten, welke spoediger of gelijk met het chloorsodimn kristalliseren, worden met het zout mede geoogst; die welke later of in het geheel niet kristalschieten, blijven vermengd met het versoh in de. pan gebragte gesatineerd water terug. Door de pan hiervan te zuiveren verbetert natuurlijk de kwaliteit. liet is in het voordeel van de kwantiteit, om, wanneer liet gesatineerde water een paar dagen op de pan ligt, het vocht met een instrument, als dat, hetwelk men bij het oogsten bezigt, aan de vier zijden van de pan voorzigtig in beweging te brengen. Dit geschiedt door langs de dijkjes der pan te loopen den stok van bet instrument op den eenen schouder 206 te plaatsen en liet dw^rsplankje in liet vocht te houden. Deze bewerking dient om de geheele vochtmassa eenen gelijken graad van condensatie te geven en daardoor eene gelijkmatige kristalschieting te bevorderen. Men zij bij den aanleg vooral bedacht, de pan niet te breed temaken. Het wordt anders bijna eene onmogelijkheid, om eene pan goed vlak te krijgen en men zou daarenboven reuzenkrachten moeten hebben, om met eenen zoo langen schraper, zonder de pan te bederven te oogsten. Het is in het belang van den aanmaak, steeds zorg te dragen, dat de eerste en tweede reservoirs altijd gevuld zijn. Men voorkome zooveel mogelijk elke gelegenheid tot het stelen van liet zout, zoowel uit de pannen, als uit de droog plaatsen. Daartoe is welligt niet ondienstig te bepalen; dat liet zout van elke te oogsten pan vóór zons ondergang aan wezig moet zijn op de bestemde plaats ten droogvelde, dat behoorlijk moet zijn omheind en ’s nachts om beurten door de zoutmakers moet worden bewaakt. Een voornaam vereischte is mede veel zorg te besteden aan de in- en aftappings kanaaltjes, op dat die steeds in behoorlijken en reinen staat zij. Men verpligte de vischvijvers houdende individuen, om de vijvers steeds in behoorlijken staat te houden, en wel zoodanig, dat die nimmer strekken tot nadeel van den zoutaanmaak. Het overdekken der droog plaatsen houd ik, in zekeren zin, voor onnoodig. Het zout, dat van de pannen komt, bevat, zooals boven reeds gezegd is, ook andere zouten , waaronder eenige welke zeer hijgroscopisch zijn. Terwijl dus deze voor het opnemen van vocht, ook onder eene bedekking, geene hinderpalen zullen ondervinden, zullen ze echter medewerken om het keukenzout langer vochtig te laten. Immers dit, van de zonnehitte geweerd door het dak, zal niet zoo spoedig droogen! Het langzaam opdroogen van het zilt moge wat bijbrengen 207 tot verbetering der kwaliteit, maar het zal ook dat nadeel veroorzaken, dat het zout, dat nu zoo veel langer buiten het pakhuis moeten verblijven, ook zoo veel langer blootgesteld blijft aan stof en vuil van allerlei aard. De werkman, onbevreesd voor het verlies van zijn zout door eventuele regens, zal zijn produkt te uit en ter na onder het dak laten en door er aanhoudend nieuw zilt bij te brengen, ten laatste zoo veel plaats behoeven, als welligt het zes en meervoud bedraagt van de oppervlakte, die hem daartoe wordt afgestaan. Zoogenaamde klepdaken, zoo als men die op de markten van Pamakassan in menigte door de bevolking ziet aangewend , of andere gemakkelijk te vervoeren daken, zijn ter overdekking van de zouthoopjes, bij eene naderende bui, aan te raden. Het aanhouden ' van een register voor eenige zoutpannen, waarvan hierbij een model gaat, kan ik een ieder aanbevelen, die ambtshalve met den aanmaak van het zout belast is. Zulk een register geeft, gedurende den tijd van aanmaak eene goede controle over de werkzaamheden en na afloop daarvan eene korte geschiedenis van de pan, welke daarin is opgenomen. Een lastige vijand bij de zoutbereiding is de kleine zoutwater krab. Deze dieren hebben slechts ééne schaar en veroorzaken, door gaten te graven in de dijken, niet zelden beduidende verliezen van water uit de le reservoirs. Men heeft opgemerkt, dat hoe gelijker een reservoir is bewerkt, hoe meer last men van deze dieren heeft. Men laat daarom de aardkluiten, door het beploegen van den bodem verkregen door gaande dan ook zoo blijven. Eene pan of een tweede reservoir lijdt hiervan zelden of nooit, daar de bodem daarvan te ziltig is, dan dat deze dieren zich daarin kunnen ophouden. TJ1RTNGIN, 25 Mei 1362. 208 209 Residentie￼ REGISTER Jaar 186 Afdeeling￼ ZOUTAANMAAK ite. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 ie RESEVOIRS. 2e Resevoirs | 2- Resevoirs 2eReseyoirs 2e Reser^ PAN. t a M U-S & l i i i s ~'1 E 7~ 7~ r x t Ui l*f 1*H i Knj JS S —. m rs •— ai *T5 G co 5 G r- co ■ — _ N r; •<-< Ö —~! s *xs 2 i m *73 " *77 *~ ö ' r77 ' -2* G 3 »-> q s— o oj £7 *7— 2* co ? cs 'z ï I sfi d*lj| & J & 5 8. 5 8 ï ï» l ï Ifl : i i ii nu i i i- i i ï i w i ii M iflimilur i g; ■“ ~ S § “ § S g « 8 ° ê.Ö”Sj2'S-2 ~S g « fl ® *s 66 a *. o oZ <j ? 3 g ■« £ -S te te £ % S S £ f 8 W ■* M g 'S5 S -e :§* S £ £ § 3 ï Ï p tg " - * 5 “ 60 « » §■> L £ u £ * s <7 £■ ƒ? P P |W rH —< " " £ —— i Koys. 'pik, | Ned. | Ned. i * kannen. kannen. i Aanmerkingen. Men heeft alzoo in dit jaar.. .dagen noodig gehad, om verzadigd zoutwater t ;. den ￼￼ISO ; uit zeewater te verkrijgen, De oogst heeft blijkens deze aantooning bijna geregeld plaats gehad om de. , ￼ dagen. Om uit zeewater zont te maken heeft men blijkens deze gegevens ge middeld noodig gehad. ,. dagen. DENKBEELDEN OMTRENT DE BEKLEEDING VAN TELEGRAAFKABELS. G. BOSSE. DOOK Reeds eenige maanden na het leggen van den kabel tusschen Batavia en Singapore heeft men redenen gehad te vreezen, dat de bekleeding van den kabel met hennipgarens- en dunne ijzer draden op den duur niet zoude voldoen. , Dientengevolge werd door den Ingenieur en chef der gou- vernements Telegrafen den Heer J. Groll besloten met hier te lande voorkomende materialen proeven te nemen, en heeft hij daartoe in de eerste plaats het goedkoopste materieel van alle hier voorkomende vezelstoffen Indjoek of goemoelie, af komstig van den arengboom (Arenga saccharifera) gekozen, waar mede door den ondergeteekende de navolgende proeven zijn genomen. 1. In Julij 1860 werden twee zeer dun met Getah pertja bekleede koperdraden (voor kantoor verbindingen bestemd) de eene met goemoetoe omkleed, in de rivier bij het Telegraaf kantoor Batavia uitgelegd. De isolatie van de met goemoetoe bekleede lijn is sedert even goed gebleven; de andere was reeds in December 1860 bedorven. 2. In Augustus 1860 werd nabij het kantoor Weltevreden de kabel van den grond op ± 5 ellen lengte naar de lijn boven den grond gevoerd. Dit stuk kabel permanent aan de 211 zon blootgesteld was met goemoetoe omkleed en een in twee helften gespleten bamboes er buiten om bevestigd. In April 1862 had dit stuk kabel nog hoegenaamd geene schade geleden, de kwaliteit van de getah pertja was zoo ver de goemoetoe bekleeding ging onveranderd goed; aan het eind echter was de getah pertja op 1 voet lengte zonder bekleeding en bros geworden. 3. Bij de reparatie en het onderzoek van den kabel in 1861 is de versleten ijzerbekleeding overal door bekleeding met ruwe drooge goemoetoe hersteld. Drie maanden later bleek bij het ophalen van den kabel, dat het goemoetoe met water en modder doordrongen, zich vast om den kabel gevormd had en nergens omgroeid was, zoo als de ijzerbekleeding. 4. Een stuk kabel met den ijzerdraad er om en een stuk enkele getah pertjalijn werden beiden van buiten met eene omtrent 3 streep dikke laag goemoetoe garens bekleed en op een grond van vloersteenen zoo uitgelegd dat ze den geheelen dag aan de zon waren bloot gesteld; na tien achtervolgend zeer warme dagen, zonder regen, gelegen te hebben, was de isolatie van beide stukken kabel onveranderd goed. Bij het afnemen der bekleeding bleek dat de warmte slechts tot aan de oppervlakte van de getah pertja van het laatst ver melde stuk doorgedrongen was, en dat eenige vezelen van het goemoetoe aan de oppervlakte vastgekleefd waren. Bij beiden echter was de ligging van den koperdraad middenpuntig gebleven. Deze resultaten zijn uiterst gunstig en is derhalve het goemoetoe een uitmuntend materieel voor kabelbekleeding, dat aan vereischten voldoet, welke nog niet bekend schijnen te zijn , terwijl daarenboven goemoetoe veel goedkooper is dan hennip. Voor de kabelondernemingen is het gebruik van dat beklee- dingsmatcriaal zeer belangrijk, en zal het goemoetoe bij aan wending daarvan een zeer belangrijk handels-artikel voor Ne- dcrlandsch Indic cn voor andere koloniën worden, 212 liet goetnoetoe is volgens reeds bekende ondervinding, steeds onder water blijvende bijna onvergaanbaar, is medegevend en weinig aan slijting onderhevig in wateren waar de stroom diep gaat, en waar steenachligen grond is. De volstrekte sterkte is minder dan van hennip, echter ge noegzaam om den kabel door eene dikke bekleeding voldoende stabiliteit te geven. De bekleeding met goemoetoe kan zelfs zonder dat ze in verhouding tot ijzerdraad kostbaar is en zonder dat de kabel onhandig en te volumineus wordt, zoo sterk aangebragt worden, dat de ankers van kleine schepen er geene schade aan kunnen veroorzaken. Sedert ik gezien heb dat ook de 5,4 Ned. streep dikke ijzerdraden No. 5 van het shore-end op sommige plaat sen in korten tijd bijna geheel verteerd en verzwakt worden; en ondervonden heb , dat de kabel door een anker gevat op eene halve'zeemijl afstands op eene zwakke plaats breekt, twijfel ik er aan, of ook de sterkste ijzerdraadbekleeding in verhouding tot de kosten betrekkelijk langen tijd bestand zal kunnen zijn tegen beschadiging door ankers van groote schepen. Het komt mij dus raadzaam voor aan te nemen, dat de beschadiging van kabels door groote schepen (daar waar ankergrond is) met is weg te nemen en men er dus meer op bedacht moet wezen , de reparatie gemakkelijk te maken. Dij zware ijzerdraadbekleeding en normaal stijve ligging van den kabel, bestaan er veel bezwaren voor eene eventuele reparatie. Ts de kabel op enkele plaatsen verzwakt, dan zal die elke keer bij het dreggen en ophalen breken, omdat het gewigt van den minder versleten kabel te groot is, en de ver zwakte plaatsen het gewigt en de spanning niet kunnen volhouden. Is de kabel doorgaande iets versleten doch nog sterk, zoo zal men om hem op eene diepte van 15 vadem of meer teligten, zeer sterk materieel moeten bezigen. Zelden toch zal men zoo nabij de beschadigde plaats of breuk dreggen, dat de kabel 213 door het nabij zijnde einde gemakkelijk te ligten is. lil de meeste gevallen zal men genoodzaakt zijn den kabel in minder diepte te dreggen, omdat hier liet ligten gemakkelijker is, en dan moeten onderloopen tot aan de breuk, die soms zeer ver af kan zijn, terwijl de ijzerdraadbekleeding door het onder loopen steeds veel te lijden heeft, ten gevolge van het in stuk springen der draden, die bros geworden zijn. Hierdoor ben ik van oordeel dat zulk eene bekleeding van den kabel voordeelig is, waarbij in de eerste plaats de isolatie van den geleider zooveel mogelijk beveiligd wordt tegen den invloed der tem peratuur en vervolgens dat ze door beestjes niet aangetast wordt de uitkomsten der genomen proeven wijzen daartoe goemoetoe aan.. In de tweede plaats moet in aanmerking genomen worden de sterkte van de bekleeding zoo in te rigten: 1°. dat die daar waar geen ankergrond is, of zelden of nooit schepen komen niet te zwaar zij. 2°. dat die in drukke vaarwaters sterk genoeg zij om tegen beschadiging door de ankers van kleine vaartuigen (waarvan er steeds de meesten zijn) bestand te zijn. 3°. dat die in minder diep water waar veel groote schepen komen en ankeren en waar ook eene reparatie van den zwaren kabel gemakkelijk is, met zware ijzerdraden worde verzekerd, ten einde een zekeren tijd aan de ankers van groote schepen weerstand te bieden, en zoo de ondervinding leert, dat op den bodem der zee eene spoedige slijtage van het ijzer op sommige plaatsen plaats heeft, alsdan de ijzerbekleeding nog van eene bekleeding met goemoetoe te voorzien. Dit zal in de meeste gevallen slechts voor korte trajekten noodig zijn. Behalve de voordeelen, dat de kabel bij het laden en lossen en bij het transport minder aan beschadiging is blootgesteld, dat vele schepen zonder daartoe ingerigt te worden voor het transport van kabels geschikt zijn (omdat de kabel handiger en ligter is), dat de machines voor het uitleggers 214 van den kabel minder zwaar behoeven te zijn, dat de beklee- dingswerktuigen voor het onderhoud ligt en transportabel kunnen worden ingerigt, zullende kosten van Telegraafkabels belangrijk minder zijn. liet materieel voor de bekleeding van b. v. shore-end kabel kost, zonder werkloon, per zeemijl (1851 el lengte) de hennip garens: (+ 2>/2 Eng. centenaars) ƒ68; de ijzerdraden van 51 Ned: streep dikte (± 61 Eng. centenaars) ƒ 960; daarentegen zijn voor de eenvoudige bekleeding met gocmoetoe garens van 3*/, streep middellijn (in sterkte nagenoeg gelijk aan de voormelde hennipgarens) voor dezelfde lengte benoodigd 135 Ned ® of ± 298 Eng. pond, waarvan de kosten naar verhou ding van de hier aangemaakte trossen zullen bedragen ± ƒ 44. BATAVIA, den 25 Mei 1862. VERSLAG OVER DEN AKTILLERIE KONSTRUKTIE-WINKEL. INGEVOLGE AHT. 21 VAN HET REGLEMENT VOOR GENOEMD ETABLISSEMENT, BETREFFENDE HET JAAR 1861. A. OVER DE GEBOUWEN. De eenige verandering die de gebouwen in bet afgeloopen jaar ondergingen, bepaalt zich tot de uitbreiding van de koper- gieterij, die gedeeltelijk ook benut wordt voor de fabricatie en het emballeren van de puntkogels voor het tirailleur-geweer en zulks als een gevolg van de in het 3de kwartaal ontvangene op- draet, om de produktie van 60000 stuks per maand te brengen op minstens evenveel per week. liet magazijntje van de smederij aan de kopergieterij be lendende, werd dientengevolge ontruimd, het planken beschot dat hetzelve van de kopergieterij scheidt weggenomen en zoo doende die ruimte aan de kopergieterij toegevoegd. liet brandspuithuisje in de verlenging van die houtloods die het digtste bij de kazerne voor de kompagnic werklieden dl. vin. I4 216 staat, werd tot magazijntje voor de smederij bestemd en liet brandspuitmateriecl overgebragt naar liet brandspuithuisje be lendende aan de projectielen keurkamer en voor zooverre liet hierin geene plaats meer vinden kon , opgeborgen onder de gaan derij voor deze lokalen. De toestand der geitouwen kan men in algemeenen zin wat het onderhoud betreft, zeer voldoende noemen, wat ruimte en verdeeling betrefien, blijft er nog veel te wenschen over, als men overweegt welken be langrijken invloed eene goede distributie op de oeconomie heeft, en welke de eigenschappen moeten zijn van militaire werk plaatsen waar in buitengewone tijden of omstandigheden zeer veel in horten tijd moet kunnen voortgebragt worden. De smederij is te klein; begrensd als zij is, aan het wes telijke einde door het spoor nabij den ringmuur, aan het Oos telijke einde door de kopergieterij, waarvan zij door eene smalle en noodzakelijke doorgang gescheiden is, valt er aan geene uit breiding te denken, zonder tot het afbreken van de kopergie terij overtegaan. De draaijerij' is te klein en voor geene uitbreiding vatbaar, als grenzende aan de eene zijde tegen de machinekamer van de groote stoommachine en aan de andere zijde tegen het ka naal door hetwelk het hout van den zaagmolen wordt aangevoerd. De Instrumentmakers-werkplaats is zeer bekrompen en heeft dit reeds aanleiding gegeven tot eenen voorloopigen maatregel van uitbreiding waarover hieronder verder. De kopergieterij was en is nog te klein om de eigenlij e loodveters voor de puntkogelfabricatie daarin te kunnen plaat sen/ Ze zijn daarom in de nabijheid van die werkplaats luhe noodzakelijke gedeelte van de ijzergieterij, gesteld, in de ruim c die bestemd is voor het vormen van projectielen. 217 Zoolang de werkzaamheden in de ijzergieterij van niet meer aanbelang zijn als in het afgeloopen jaar, biedt die plaatsing geene zwarigheden aan, maar vermeerderen de werkzaamheden aanzienlijk, meer bepaaldelijk ten aanzien van projectielen, dan zal die schikking een belemmerenden invloed op de produktie uitoefenen. De verwerij is veel te klein en ongunstig gelegen door de on- middelijke nabijheid van de ijzergieterij. De projectielenkeurkaraer is te klein. De timmermans- en wagenmakers werkplaatsen zijn te ver van de stoommachine gelegen om eenige partij daarvan te trek ken ten behoeve van zaagwerktuigen, die er anders eene voor- deelige opstelling zouden kunnen vinden. Nu toch is het noodzakelijk dat het te verzagen hout naar de draaijerij worde vervoerd, ten einde daar naar den eisch in deelen verzaagd en vervolgens werder naar voornoemde werk plaatsen terug gebragt te worden. De magazijnsruimte is, zoo als van zelve spreekt, verdeeld over verscheidene lokalen, maar ze liggen zonder eenig verband ver uit elkander, hetgeen het opzigt moeijelijk maakt en de verantwoordelijkheid bovenmatig bezwaart. De Direkteurs woning mist genoegzame capaciteit voor eene hoofdofficierswoning, is door de nabijheid der werkplaatsen, inzonderheid van de ijzergieterij ongunstig gelegen en mist in groote mate, ten gevolge van een belangrijken graad van vochtigheid, de vereischten van eene gezonde woning te zijn en dit is wel het voornaamste gebrek. De ongunstige invloed die deze woning op des Direkteurs gezondheid uitoefende noodzaakte hem in de maand November haar te verlaten. Middelerwijl de voorstellen van den Direkteui, houdende afkeuring van genoemde woning als zoodanig, in be handeling zijn, werd die bij wijze van voorloopigen maatregel aangewend tot bureaux. 218 le. Voor den Direkteur. 2e. Voor den Onder Direkteur. 3e. Voor den Magazijnmeester. 4C. Voor den Kommies, en bovendien voor liet personeel van schrijvers onder de leiding van beide laatstgenoemden werkzaam. De bijgebouwen werden benut om daarin de goederen op te bergen die uit de werkplaatsen worden afgeleverd, die gewoonlijk nog circa ééue maand aan liet Etablissement verblijven, alvorens de authorisatie afkomt, om ze aan het magazijn van Oorlog af te leveren en die, uit gebrek aan ruimte, anders in de werk plaatsen moeten blijven en daar blootgesteld aan de stof, in ongunstigen en nadeeligen toestand verkeeren. De voorloopige maatregel was dringend noodig.om den maga zijnmeester en den kommies met het onder hunne leiding staande personeel van schrijvers ruimer en voordeeliger te plaatsen. Gezamentlijk ten getale van 8 personen werkten zij in een bureau dat slechts 48 □ ellen oppervlakte heeft (eene kamer die bovendien het archief bevatte, zonder galerij, zoodat in den regenmousson als wind en regen op den noordwaarts gekeerden muur van die kamer staan, de deur en het raam moesten gesloten worden en de onzuivere lucht en drukkende hitte niet nalaten hunnen ongunsti gen invloed op ijver en werklust uit te oefenen); ten anderen om daardoor hunne bureaus meer in de nalijheid van dat van den Direkteur te verkrijgen, hetgeen eene belangrijke besparing van tijd bij de behandeling der zaken ten gevolge heeft; ten derde om daardoor de meest mogelijke partij te trekken van de anders ledigstaande direkteurs woning; en eindelijk om daar door beschikbaar te krijgen een lokaal voor de Instrumentmakers en eenige uitbreiding te kunnen geven aan de menigvuldige werkzaamheden voor die werkplaats, die anders niet dan uiterst langzaam konden vorderen. 219 B. OVER HET MATERIEEL. a. Werktuigen, De werktuigen zijn in bruikbaren staat en worden behoorlijk onderhouden. Het groote stoomwerktuig heeft, mei zeer geringe uitzonde ringen , het geheele jaar kunnen werken; aan de ketels, die sedert 1853 dienst doen, werden enkele keeren lekkagien waargenomen, die in korten tijd weder verholpen werden. Het stoomwerktuig van 8 paardenkracht heeft het 3de kwartaal geruimen tijd stil gestaan; eensdeels om dat het herstellingen moest ondergaan, ten anderen omdat men de vuren in de smederij ook door middel van het groote stoomwerktuig van wind kon voorzien. De stoomhamer is weinig gebruikt, uithoofde van gebrek aan zwaar smeewerk. Het stoomwerktuig van tien paardenkracht heeft in het 4de kwartaal 27 dagen stilgestaan, ten behoeve eener herstelling van de koppelbus op den krukas en van eene verbetering in de stelling, die het geheele werktuig noodig had. Gedurende dien tijd werd de dienst van dit werktuig, dat voornamelijk bestemd is om de zaagmachine in beweging te brengen van 11 tot 12 uur, (als gedurende den rusttijd voor de werklieden, de andere werktuigen stilstaan) en verder van het einde van den , gewonen werktijd tot zonsondergang, door het groote stoom werktuig waargenomen. Het zaagwerktuig bragt in het geheel voort eene hoeveelheid van 465 kub. ellen konstruktie hout; behalve door den zoo even vermelden stilstand van het stoomwerktuig en dus van de zaagmachine, verklaart zich de mindere produktie van laatst genoemd werktuig dan in 1860, doordien de balken en dolken in het laatste jaar meer in kleinere deelen, voornamelijk in planken zijn gezaagd, aan welke de behoefte zeer groot was 220 ten gevolge der bestellingen van kistjes tot puntkogels voor tirailleurgeweer. Be beide circulairzagen zijn voortdurend in werking ge weest; in het bijzonder werd veel partij getrokken van liet perssnijwerktuig tot het voortbrengen van kleinere beslagdeelen , wanneer die voor uitstampen vatbaar waren, van het slinges- perswerktuig opgesteld in de smederij en van de kleine boor werktuigen wier hoeveelheid nog niet aan de behoefte beant woordt, weshalve tot den aanmaak van een 5de van die kleine boorwerktuigen is besloten. b. Gereedschappen. De gereedschappen, die ten gevolge der eischen uit Nederland werden ontvangen, zijn blijkens de bevindingen der keuring - kommissie voortdurend van goede kwaliteit geweest. Ze worden voor zooveel geldt het magazijn, met betrekking tot de beperkte ruimte met overleg bewaard en onderhouden , en voor zooveel aangaat het gebruik dat er in de werkplaatsen van gemaakt wordt, met oordeel en tevens met spaarzaamheid behandeld. De voorraad is het geheele jaar door voldoende geweest om in alle behoeften te voorzien. c. Materialen. De materialen, zoowel die welke uit Nederland als welke hier ter plaatse en van Indischen oorsprong werden ontvangen, laten over het algemeen niets te wenschen over. Hunne be waring geschiedt in verband met de beperkte magazijnsruimte voor zooveel als mogelijk is naar de reglementaire bepalingen. Over het algemeen heeft een voldoende voorraad in de behoefte kunnen voorzien: alleen heeft daarop eene eenigzins belangrijke uitzondering gemaakt, het artikel houtschroeven platkop No. 6 221 benoodigd voor den aanmaak der kogelkistjes tot puntkogels, waarvan men de aanzienlijke bestellingen in vroeger tijd bij het opmaken der jaarlijksche eisch niet heeft kunnen voorzien. In den handel hier ter plaatse heeft men evenwel gelegenheid ge vonden, om het ontbrekende aan te schaffen. C. OVER DE ADMINISTRATIE. Deze wordt volgens de bestaande voorschriften gevoerd. D. OVER DEN GANG DER WERKZAAMHEDEN. a. In de smederij. Gedurende het geheele jaar is deze werkplaats wel van werk voorzien geweest, maar het was meer dan in vroegere jaren klein en eenvoudig werk, een gevolg van minder bestellingen van voertuigen en affuiten dan in de voorafgaande jaren. Dewijl het te verwachten was, dat bestellingen van meer belangrijk smidswerk zouden terugkeeren, heeft men hier, om niet van het voordeel van de hulp van goed geoefende smeden verstoken te zijn, zich tijdelijk het nadeel moeten getroosten hen aan zulk klein smidswerk te werk te stellen, dat voor een groot gedeelte werk beneden hunne bekwaamheden was, en dus iets duurder moeten werken. Meer bepaaldelijk is dit gedurende het 2de Semester het geval geweest, zijnde er in het le Semester nog beslagdeelen vervaardigd voor: 10 Veld affuiten van 3 ffi ligt 10 Voorwagens van 3 ffi ligt 2 Walaffuiten van 24 ffi zwaar 2 Idem // 6 ffi z/ en 15 affuiten tot houwitser van 12 dm. Berg. 222 Kartetsen zijn ook weder dit jaar in aanzienlijke hoeveelheid aangemaakt en wel ten bedrage van 9952 stuks. Overigens blijkt de produktie Uit de specifieke opgave hierbij gevöegd, en zijn zoo in deze als in de hieronder vermelde werkplaatsen, de voorwerpen immer naar den eisch bewerkt afgeleverd. b. In den timmermanswinkel. In het geheel zijn bij dit Etablissement aan konstruktie hout verwerkt 383 kub; ellen. Daarvan verbruikte de timmermanswinkel 112 kub. ellen. Die opgave strekt evenwel niet tot maatstaf eener juiste ver gelijking met het werk dat in vorige jaren gedaan is. Naar mate de aan te maken voorwerpen kleiner zijn moet c-r in algemeenen zin genomen, meer werk aan gedaan worden, om de eenvoudige reden dat het de oppervlakken zijn, die bewerkt worden, en bij kleinere inhouden de oppervlakken betrekkelijk grooter zijn. Het zijn meerendeels kleine voorwerpen geweest die in dit dienstjaar in dezen winkel werden vervaardigd. Aan voertuigen en affuiten heeft men alleen afgewerkt die hierboven onder a genoemd zijn, terwijl een groot aantal kisten en meer bepaaldelijk munitiekisten en kisten tot puntkogels van tirailleur-geweer tot de kleinere voorwerpen behooren, die werk hebben verschaft. Omtrent al de bijzonderhe'den betreffende de produktie wordt naar de bijgaande specificatie verwezen. c. In de wagenmakerij en kuiperij. In de eerstgenoemde werkplaats ging niet veel om, in de laatst genoemde heeft daarentegen veel bedrijvigheid geheerscht, zijnde er zoo voor de dienst der militaire administratie als 223 voor de artillerie aangemaakt eene hoeveelheid van ruim 4900 stuks vaatwerk. Aan konstruktiehout werden in beide werk plaatsen verbruikt 226 kub: ellen. Even als in vorige jaren werd in de kuiperij met het kloven van duigen voortgegaan, zoodat eene hoeveelheid van 17000 stuks is voortgebragt. Een groote voorraad die inmiddels op de stapelplaats alhier was aangekomen, maakte het niet raadzaam aan dat kloven eepe grootere uitbreiding te geven. d. In de Instmmenl-werhplaats. Aan opzetten voor veld, en vesting-geschut, alsmede aan slagtoestellen is voldoende werk geweest om de meer geoe fende werklieden arbeid te verschaften; maar bovendien hebben aanzienlijke bestellingen van aftrekkers en wisschers tot tirail leur geweer de werkzaamheid in deze werkplaats vermeerderd , in dier voege dat men het aantal werklieden, voor zooveel de ruimte van de werkplaats toeliet, heeft vergroot en later zelf één der bureaulokalen, aan de Instrumentmakerswerkplaats heeft toegevoegd. Tot dus verre is men er niet in geslaagd een werktuig te projecteren dat genoegzame waarborgen aanbiedt om te voldoen bij het persen van puntkogels tot tirailleurgeweer. Ze worden tot dus verre nog altijd gegoten en heeft de aanmaak der daar toe noodige vormen den Instrumentmakers, gedurende geruimen tijd werk verschaft. De vijl en kapper ij voldoet voortdurend en zijn er zoo voor de Artillerie als voor de Genie, en voor het gebruik in dit Eta blissement verkapt eene hoeveelheid van 3700 stuks. e. In de hout- en metaaldraaijerij. Deze werkplaats is voortdurend van werk voorzien geweest. Slechts eenmaal was gedurende eenige weinige dagen eene bij- 224 zonclere inspanning noodig, om ter goedcrtijd aan eene dringende bestelling te kunnen voldoen. Ten einde een voorraad drooghout te verkrijgen tot naven , tot verschillende soorten van kogel en granaatklossen, buizen enz; is men even als vroeger voortgegaan uit den bruikbaren afval van het konstruktie hout, of uit dunne dolken cilindervor mige stukken te behakken, om die daarna op te leggen, liet verbruik van jattie hout in de houtdraaijerij beliep eene kwantiteit van 44 kub: ellen. ƒ. In de ijzergieterij. In deze werkplaats waren nog minder bestellingen dan in het voorafgaande jaar, zij bepaalden zich hoofdzakelijk tot eenige opdragten van de Genie en tot den aanmaak voor de Artillerie van: 4000 granaten van 12 dm. L". Gd: 1500 n v 15 v » h en 19500 kartets kogels. Er werd omgesmolten eene tobde hoeveelheid van 246915 pond gietijzer. Daarvan aan nieuw ijzer 68400 aan oud ijzer 55770 aan kanonijzer 27000 pd. en de rest aan zoo genaamd overblijfsel, waarbij eene hoeveelheid koke werd gebruikt van 69000 ponden. Het smeltverlies heeft bedragen circa 20 percent en de hoe veelheid koke 30 percent van de hoeveelheid omgesmolten ijzer. g. In de kopergieterij. In deze werkplaats werden de werkzaamheden in den loop van het jaar van meerder omvang, omdat haar de voortbrenging van puntkogels tot tirailleurgeweer werd opgedragen. 225 Wat de bestellingen betreft aan kopergieterswerk, deze waren even als in 1860 voldoende om de arbeiders aan het werk te kunnen houden. Ten einde te kunnen voldoen aan de eischen van den Chef van het wapen der Artillerie ten aanzien van de hoeveelheid punt- kogels tot tirailleurgeweer die maandelijks gevorderd werden, was eene uitbreiding van de werkplaats noodig; hierover is reeds boven gehandeld. Het lood dat in deze werkplaats verbruikt is bedraagt aan: Lood no. 1 ponden 37304. Lood n 2 id 13053. platlood id 262. Totaal ponden 50619. De hoeveelheid loodasch, welke uit de verbruikte hoeveel heid lood voortkwam, bedroeg 5359 ponden: deze loodasch leverde dóór redactie met kool, eene hoeveelheid van 5014 ponden lood op. Over het geheel werd bij het gieten een verlies geleden van 8615 ponden; hiervan aftrekkende de vorengenoemde hoeveelheid van 5014 ponden, zoo is het eigenlijke verlies geweest 3631 ponden of bijna 7,2 percent. Vergeleken bij vorige jaren verklaart zich dit grootere ver lies hierdoor dat nu alleen puntkogels werden aangemaakt, die allen nog gegoten worden, terwijl de ronde kogels geperst worden. Aan brons is verbruikt 3175 ponden. // koper rommel 747 zz zz messing rommel 168 zz en zz koke 25000 zz li. In de zadelmaker werkplaats. Over het geheel genomen is deze werkplaats voldoende van werk voorzien geweest; de produktie is dan ook niet onbelang rijk te noemen. 226 Gebrek aan vellenlecter van genoegZÜme grootte heeft men dit jW ffiet ondervonden. In het geheel werden bereid 1870 vellen van verschillende soorten van leder, waarvan 300 aan de Artillerie en 104 aan de Kavallerie zijn verstrekt. i. In de verwerij. Omtrent den gang der werkzaamheden valt hier niets anders te zeggen dan dat mén met het meeste overleg moet te werk gaan om zich in deze bekrompen werkplaats te behelpen: enkele malen is men verpligt geweest van de modelzaal gebruik te maken om er het te verwen materieel op te stellen E. OVER IIET PERSONEEL. Onder dit hoofd is eigenlijk sprake van de werklieden en over het geheel genomen kan men niet anders dan een gunstig rapport over hunne bekwaamheden uitbrengen, zoo over de Europeanen als Javanen. De bijgaande staat geeft het aantal werklieden aan, dat ge durende het jaar is werkzaam geweest. Kon men eene gelijk soortige en vergelijkbare produktie van een even groot aantal even bekwame werklieden in een atelier in Europa aanschouwen , men zou ongetwijfeld de produktie hier gering noemen; men moet hierbij in overweging nemen dat het duidelijk is dat de Euro- pesche werkman in dit klimaat niet zooveel produceert als in Europa, minder duidelijk zal het welligt voorkomen dat de Inlandsche werkman aanzienlijk minder produceert dan de in dit klimaat werkende Europeaan, maar het verklaart waarom de produktie, met betrekking tot het aantal werkgestelde menschen, gering te noemen is bij vergelijking met Europa. Het verklaart tevens de noodzakelijkheid om zooveel eeniger 227 mate mogelijk is, werktuigen bij de fabricatie aan te wenden en de onschatbare waarde die een werktuigkundig ingenieur hier zou hebben, die het bedrijf in iedere werkplaats nagaande, opspoorde wat voor werktuigkundige bearbeiding vatbaar is en die speciale werktuigen daartoe kon projecteren. De winkel bezit onder de Javanen een tal van zeer geschikte werklieden; over hunne vorderingen kan niet zulk een gunstig tafereel opgehangen worden als in vorige jaren en dit is dui delijk, want de winkel bezit zijne werklieden sedert lang; die werklieden maken vorderingen tot dat ze zekeren trap van vol komenheid in hunne kunst bereikt hebben, maar vorderen dan ook niet meer; trouwens dat is met den Europeaan even eens het geval en kan volstrekt niet als eene ongunstige omstan digheid aangevoerd worden. Vergeleken met Europesche werklieden hier in Indie, zou men kunnen zeggen dat de Inlander het geoefend oog niet in die mate verkrijgt als de eerste;* hij behelpt zich dan ook veel meer met malletjes, omdat hij zijn oog niet vertrouwt, hij brengt zijn voorwerp even goed voleindigd, ja soms netter te voorschijn dan de Europesche werkman, maar het is dan ook geweest ten koste van eenen belangrijken tijd. Van de jongens-weezeninrigting zijn hier 6 jongens die tot 11 ure van den morgen onderrigt in eenig ambacht genieten; de meesten beloven iets goeds; overigens zijn hier nog een tal van 8 inlandsche kinderen om in eenig ambacht onderrigt te ontvangen. Van 'slechts weinigen kan men eene gunstige verwachting hebben. De doofstomme genaamd Freijtag is voortdurend werkzaam in den timmermanswinkel, maakt modellen als dat voorkomt, en geeft redenen tot tevredenheid. 228 Beknopte specifieke opgave der door den Artillerie konstruktie- winkel verrigte werkzaamheden gedurende het laar 1861. 4 4 bc. So. 5. T3 « ■ BENAMING. -s BENAMING.. " | - 3 ê I .2 3 » DOOR TWEE OF MEER AM- Kartetsen 9952 « _ , mr, r».«.T'*T Mallen met standaars tot gra- BACHTENTE ZAMEN. naat kogels etc. 2 2 Kern bakken tut Idem. <. 1 « Veldaffuiten Lt. van 3 ft. 10 « Lamoenberries tot affuiten. 17 « Bergaffuiten van 12 dm. ... 15 « Disselbo men beslagen divers. 9 « Walaffuilcn tot ijz. kanon van Draagboomen tot affuiten. ... 15 « 24 tb* Zw 2 « Weegboomen tot knapen. ... 1 « Idem. a Idem, van 6ft 2 « Yzeren beugels tot draaibassen. 4 « id. « id. « 80 tb' « 1 Idem rollen tot ijz. cirkelaffuit 2 « Affuiten ijz. tot kanon ijz. van Idem vormen tot vuurpijlen. 1 « 3 H.' Zw 1 8 Opzetten divers 357 4 Idem « « id. 6 ft pm. « 2 Slagtoeslellen 12 a Belegerings affuiten No. 14 tot Messingen staven tot affuit- kanon van 6 ft « 2 schroefjes 38 « Voorwagens 14 1 Zungatbooren 67 « Raam tot kazemat affuit. ... 1 « Stempels koperen tot het door Blokken beslagen tot Coehoorn drijven van buizen 4 k mortieren 44 « Rolramen 1 « ld. tot buskruid proefmortier. 3 « Rolwagentjes 3 Spilkussens tot ramen van af- • Handwagens 1 1 fuiten 1 « Reis en Ziekenwagens « 10 Wisschers tot geweren Ind. Ti- Kogelkarren 7 « railleur 600 « Rigtspaken 1 « Kogelvormen Ind: Tirailleur. 20 « Klaauwbandspaken gewijzigde. 6 « Veerhaken tot geweren Ind. Ti- Kruiwagens gewone « railleur 150 « Trekknuppcls beslagen 92 « Aanzetters divers 22 « Klokken br; 26 « Aftrekkers, id 189 « Omslagen ijz: tot zundgat boor- Lepels id 31 « ijzers 27 « Lepels met aftrekkers 1 « Stooiplaten tot sabels sappeurs. 40 « Wisschers divers 70 12 Gevesten « id. id. 25 « Idem met aanzetters. 189 18 Idem « kap & zaagmes- Wisscheiklossen beklecde ... 36 « sen 1244 « Raden lol walaffuiten 52 11 Kanonkrabbers. 29 1 Idem beslagen van 12 dm. berg. 4 « Buskruidmaten divers 49 3 Idem v: M: liooge No. 4. 22 « Gewigten ijzeren « 3 Idem tot bergaffuiten van 3 ft Brandspuiten « 3 er. lP/2 dm 15 « Zuigbuizcn « 3 Idem van 3 ft (tl1/,) dm. Lt. 19 « Bokken No. 2 Vesting « 1 Naven beslagen tot raden van Boks derde been. 1 < affuiten 4 « Boksblokken vestingbok. ... « 1 Raddragers 4 « Blokken tot aanbeelden. ... 1 « Assdiijven ijz. tot ijz. assen. 17 « Sasbakken met koperbeslag. 6 « Lont en zunderstokken 153 « Breukbanden 100 « Lengtematen voor manschappen 6 « Pers tot het persen van koperen Batterij kisten 69 1 huisjes 1 « Munitie kistjes Zot berg hou- Pieken 14 « witsers. 12 dm 40 « Pieken steun. 75 « Draagbare munitie kistjes van 3 ft 190 « Assen ijzeren divers 2 « Idem tot kanon van 3 ft N: M: « 4 id. van Waliekoekoonbout tot Idem « houwitsers ll1/» dm. « 6 bergaffuiten 14 « Iiogclkisljes « 50 Mallen patroon. ....... 5 « Idem tot puntkogels. 1100 1861 Zundgat deksels met riemen. 61 10 Pakkisten voor Expeditien. 50 « Banken met ijz: leuning en pooten. « 2 Brandijzers 51 « Salueerbouten 2 « Drukletters cn nummers divers. 76 « Mallen Kardoes met Standaars Granaat kartetsen 1060 « divers 15 « 229 8>. & § u 2 c. BENAMING. f BENAMING. S | S , = S jg te g z Tempeergudsen 410 « Kruizen blikken tot granaten. 950 et Gaffels tot lampetten 24 « Ringen tot idem 408 « Vormscbelpen tol granaat kartet- ld. tot kettingen 10 <c sen stellen 1 « Lansspitsen 100 <r Distelleer toestel 1 « Piekspitsen met steun .... 11 « Aardstampers 60 « Piekhielen 19 « Cachet voor de Inspectie der bus- Lepelbladen 11 « kruid fabricatie 1 « Verkit beugels. 1 < Vlaggestokken 7 « Meel pul verbussen. 22 « Sleggen 122 « Lei-ijzers tol smids-voorwagens. 2 « Hamers met steelen 2 « Draaghaken met opsluitschij- Klopbamers tot projectielen. 1 (( ven en moeren 12 > Schoppen en Spaden « 5 Opsluitbouten met moeien tot Aflrekkertouw tot wrijvings pijp- mortierblokken 2 < jes .... 18 | « |d raagring bouten met moeren tot Beurstonnen 18 « idem 2 « Nachtlonnen 7»>0 « Oogbouten met moeren tot staart Draagbalies 800 « beslagen 3 « Watertonnen 3 « Bouten met moeren tot bergaf- Watervaten en Emmers. ... 51 13 fuiten 2 « Kernringen 216 112 ld. kettingen tot Knapen. 3 « Draag en Zadelbokken 156 4 Moeren tot bouten 236 « Zadels, divers 81 14 Schijven « « 43 « Watertrenzen 2000 « Krammen tot Wisschers. ... 813 u Zweepen 20 « ld. « « .... 1000 « Kardoestasschen 163 « ld. met stiften tot draag- Pijpjestasschen, divers. 155 « bukken 20 « Ophoudreepen 218 « Zundgat doorslagen tot veld- Trek en Paardenlijnen « geschut 90 « Brukos 10 « Balans grootc < 1 Granaat draagbanden 29 « Wachtstoel ijzeren (< 2 Veiligheid kap « 1 Trommels tol berging van slag- Gordels Kompleet artillerie. 157 « hoedjes (( 275 „ Haambeugels « 86 SMEDEN. Pikhouweelen K 14 Ramen tot ijz. Cirkel affuiten 3 W v 16 8ed koetsen « 2 Treden tot ramen ijz. tol affuiten Ketels, pannen en Kasserollen. « 44 yz. van 3 tï? Lt 205 « Bekkens Koperen * 4 ld. van Walaffniten. • J (< Spieen met kettingen en kram- Remkettingen « men ’ 2U « ld. Schoenen 28 « Sleutelplaatjes 109 « Lont verbergers 80 9 Trektangen 2 « Trechters, divers 27 v Kniptangen - « Schroefsleutels, divers. ... 16 K Zweijen " « Luchtbad 1 « Kalfaaiijzers » « Affuitbaken divers 6 « Buskruidblikken *9 « Beugels met baken tol remketting. 32 « Doorslagen 9 Koperen doozen tot Slag pijpjes. 166 « Vemagelpinnen « Trommels tol Kardoeszakken. 40 « Nagel ijzers tot lijf plaatspijkers. d « Drijfhonden tot buskruid tonnen Scepter tot ramen van Walaf- stellen 3 « fuiten 3 « Ijzeren handspaken ƒ « Radbandspijkers tot raden. « « Slagbanden kompleet 25 * Trom draaghaken 2U a Slagbandringen 163 « Tromschroeven met moeren. 3s « Flambouwdragers 27 K Tangen tot lampetten 1- « Lunzen *■.... 87 « Geraamten tot brand en liclilko- Modellen tot Kardoeszakken. 9 « gels 38 « Stellen modellen tot idem. 3 « Gietlepels <c Trens gebitteD 3 r Ilaardgereedschappen vuursebop- Kin kettingen | 169 « pen 4 Stangen bij de handsche. > 8 « Treeften ijzeren I 1 « 230 BENAMING. M f BENAMING. || | Ba1" ? ® ! té a> I ® ij | ~ * I _ Scharnieren. ￼￼ WO « Afzettere tot geweren Indisch j Kardoes mallen tot mortier van Tirailleur￼ 12 duimen￼ 12 « Meetsnoeren. ￼￼￼ Schroefbouten met moeren. 88 « Boorijzers tot opruimen van zund- gatketeltjes stel￼ * 1 TIMMERLIEDEN Boorijzers tol zundgaten. 53 Zunderljes tot buizen. ... « Archief Kosten￼ 2 < Koperen huisjes tot wrijvings Handspaken￼ 462 « pijpjes ￼......... id￼ 12 « Mallen tot kogels iooden vaii Vls. Beddinghout beddingplanken. 6 « Idem « « Ind. Tirailleur. Idem ribben. 39 « Slag en merkletters￼ Idem djattie piketpalen. 252 « Rotatie toestellen￼ « * Kardoeskokers￼ 6-1 « Kopsnippers￼￼ • ■ ■ Buskruidschoppen￼ 24 « Mousqueton haken en kettingen Tapdekkers￼ 420 « tot opzetten￼￼ -u Kistenpak tot granaatkartetsen. 168 « Werktuig tot.* bet vervaardigen. Geweerkisten￼ 156 6 van slaghoedjes. Radklossen￼ 9 « Ruimnaalden priem tot Coehoorn Houten schuttingen￼ 2 « mortieren. ￼....... ™ < Stoelen tot mortier van 20 dm. « 1 Idem boor tot vesting geschut. Geweer- piek en pistool rak. 1 • « Idem met ketting en knoop. JV.eijen￼ 15 « Galpeiler tot holle projectielen. Rigtplankjes tot Coehoornmor- Kwadranten￼ « tjeren￼ 36 « Naalden dóórsteek voor pijpjes. ö « Verbindstukken tot munitie voor D R A A IJ E R S. wagens￼ 3 « Cirkelstukken tot Walaffuiten. 15 « Stampers tot vuurpijlen. ... Geschutslellingen houten divers. 114 « Zuiger bekleedselen van Getah- | pertja￼ {( WAGENMAKER EN KUIPERS Monddeksels der pompbuizen. 5 Klossen li. lol kogels divers. Io2u < Badkuipen￼ 25 < ld. <. granaten. 1291 RijsUtoomtonnen￼ 13 « ld. « « granaatkartetsen. 1-40 Buskruidvaten￼ 50 < Houten anvullings kogels. »OU Idem tonnen￼ 3229 054 Stellen rolders tot kardoeszakken. •> Speeken tot raden van affuiten. 143 « Kardoes rolders￼ - Velgen lot raden van affuiten. 177 « Rolders gezwinde lont tol pijpjes. » Trekhoulen lot veldvoorwagens. 1 « Palroonrolders o l/I8. - ■ • • “U Wasch en spuwbakjes .... 900 « Buizen II met kurken voering. dW r ld. tot Granaten￼ 4000 « INSTRUMENTMAKERS. Stoppen lot granaat kartetsen. 1200 Kapon br. van 60 tb' B M onbe- Morlieren bv. Coehoorn van 12 kwaam, in stukken gedraaid, duimen. ■ • • ￼￼ « 38 IJZERGIETERS. Kan ons bv. van 3 U>￼ « 4 znnn Houwitsers bv. van 12 dm. berg « 24 Granaten van 12dm. led. gl. juut Idem « « 15 « k. « 1 ld. « 15 « «. '«0 Buskruidproefmortier￼ < 2 Kogels van 3 fö￼iQttnn Visiteer instrumenten tot kanon Kartetskogels￼ 0 bewegelijk kruis￼ « 4 Gegoten ijzeren rakken. Instrument tot het verifieeren van Raden ij tol affuiten ij van 3 fi? den stand der bewegelijke ligt￼￼ “ * zundgaten￼ 3 « Gegoten ijzeren stijlen￼ ‘ Pleiten van koperen reepen van ld. « Sluitplaten￼ < 5/io 4/io «tr. pd￼ 1000. « ld. « Zijplaten tot schoenen. 14 « ld. van koperplaat tot reepen. 2000 « ld. « dekplaten « id. Nonius passer￼ i » « ld. « lunzen « id. Kruizen stalen tot onderzoek van Omsmelten van koperrommel af- buisgaten￼ 1 < komslig van slaghoedjes pd. 3W1 « 1 ' Geschutstellingen ijz. divers. I 30. < 231 i i tc J s5 • -d BENAMING. Fi 1 BENAMING. = S K g » Z Z KOPERGIETERS. Broeken divers 41 « Teugels tf 83 k Knoppen tot haakbanden van Kap Singels. _ 407 « en Zaagmessen 1500 < Zunderbussen met nemen. 140 b Gevesten tot kap en zaagmessen. 188 < Tapvoeringen lederen 1202 a Haakbanden tot Idem. 100 « Helpzeel™. ........ « 13 Oorbanden « Idem. 50 « Slangen hennip tot brandspuiten. 7 ld Slaven messingen 25 « Kielen lederen voor Molengangers. 15 « Stoppen tot geweren 8600 « Mutsen « « voor idem. 14 » Dubbele knoopen 29 « Want™ « « « idem. 20 « Punikogels lud. Tirailleur. 900,000 a Buskruikzakken 2 ‘ Haken tot gordels Kavallerie. 234 « Draagriemen 1 « Stelscbroefkussentjes tot affuiten. b < ZADELMAKERS. Slaghoed tascbjes Inf. ...... 600 Patroon tasschen id 14 * Leder bereid, vellen • 404 Patrooutasch bladen....... 323 Hamen 133 11 Vorken tot sabels Sappeurs. 11 Pistoolholsters ' poets zakken. 26 « Borst gareelen. 5 « Stal tevens veldlialsters. 2100 « Trek gareelen 17 Brand emmers 223 « Stijgbengelnemen ... 54 Fourage Strikken 467 « Kragen tot Wisscherklossen. 81 < Hoofdstellen voor rij-draag- en _ Trenzen tot ld. ..... lb < trekpaarden 345 « Tenten Officiers < Strengen divers 188 < ld. Soldaten. ...... « Mantelzakken 89 » Broeken met toebehooren tot bet “sen '. 103 « inschepen van paarden ... 1 < Omloopers Compleet .38 « Kussens tot Zadels, divers. 215 b4 Idem voor draagpaarden. 11 « Poetszaknemen. ....... 3 * Staartriemen 123 « Mantelzakkussen riempjes. lb < Longes 336 « Trekhaak sluitriempjes .... 13 Kuitlap'pen.' | 2 « Zeven, garen stellen « 2 DL. VIII. lo 232 :233 ~ AR1 1LLERIE MWRUKTIE-WINKEL. OPGAVE van liet getal arbeidend Personeel in de ver5clljnenc|e werkplaatsen gedurende het jaar 1861. 2 ' — ■■ GETAL ■WEB^JIli;DBN qedUBENDE DE MAANDEN. | JANUAR1J. FEBRUARIJ. MAART. APRIL. MEI. ; JVNIJ. JELIJ. AVGÜSTLS. SEPTEMBER. OCTOBER. NOVEMBER. DECEMBER. g AMBACHTEN. -j j ! g si si ,«f si .°g si ,«s si .g|!ïï .s i| «s if .s ’i| ■ .s ’i| »s si ..s ii ' § Ï9 ’.= g 35 23 2? = Ï-S :E“S = 3 = 3 £ S tg=j ? S 5 = £ a =3 I '= = •< i 4 <4 <.s 4 <•” 4 < > 4.Ss « is » i • « ï 5 » i • » 1  1369 4349 1271 3668 1345 4089 tjj)Q 3500 1499 3573 4541 4939 1415 3723 1562 3891 1481 4039  326 1163 379 1186 351 1198 352 1567 369 2127 293 2131 244 1446 229 1636 |» I S g Wagenmakers en Kuipers. 7 570 3056 531 2874 542 3000 479 2657 512 2961 539 2954 995 3494 723 3521 657 4071 629 3584 545 3649 489 3209 * i = » Werktuigelijke inriglingen. 7 s 445 « 450 « 501 « 478 « 460 , 447 „ 489 „ 507 « 462 « 577 « 483 « 516 g>" 8 Instrumentmakers. 5 7 7 7 147 1032 104 862 123 966 109 877 128 936 R2 809 130 861 129 8S7 125 851 146 888  143 771 (18 562 148 788 152 822 154 996 158 921 136  107 906 44» 829 141 936 137 893 121 286 147  25 403] 23 979 26 761 25 743 24 910 26  184 1546 457 1403 172 1659 167 1726 161 1739 197 1777 207  95 203! 92 181 92 214 97 211 89 194 103 213 101 203 103 190 Sj> S 2 Sjouwerlieden. ; « « V « 1245 « 1154 « 16G2 « 1165 « 1436 t 4089 « 1209 « 12G0 « 113G « 1272 « 128G « 1046 «’> 2 - BW NMM HMMMI MMMM MmWMI MWM» MMMMI CESMM ü .2 Totaal. 7 7 7 7 3057 14979 2604 13902 2922 15222 2699 13124 2865 14873 jM3 143339 | 3244 15457 | 3323 116363 | 3115 116495 | 3261 117088 2985 | 17160 2687^15482 Gevende voor het jaar 1861, gerekend tegen 300 werk dagen, gemiddeld per werkdag. Artillerie werklieden t 1181 Vrije werk (ambachts) lieden t 50 F Vrye sjouwerlieden 1 561 z t 775 man daags n- Oppassers en jongens 6i Dwangaibeiders (keltinggangers 1 40/ SOERABAIJA, don 10 Maart 1862. De Direkteur van opgemclden winkc (w. g JUJNDWURM. INSPECTIE, GEHOUDEN OVER DE PIJROTECHNI- SCHE WERKPLAATS EN ZULKS IN VERBAND MET ART. 21 VAN HET REGLEMENT VOOR DE DIENST BIJ DEN ARTIL LERIE KONSTRUKTIE-WINKEL. V E R SLAG DER A. GEBOUWEN. De gebouwen zijn wat betreft het gewoon onderhoud te be schouwen als in voldoenden toestand te verkeeren. In den loop der maand November is de Genie begonnen met het verwen der lokalen, het aanbrengen van zes houten kapluifels bij de vengsters der verschillende gebouwen, het vernieuwen der steenen bevloering van den doorgang en de rond- loopende gaanderij van het hoofdgebouw en het daarstellen van goten tot het afleiden van het regenwater. Zoo al over het onderhoud geene bedenkingen zijn in het midden te brengen, geheel anders is de beoordeeling der ca paciteit en van den doelmatigen aanleg. De pijrotechnische werkplaats bestemd zijnde tot het ver vaardigen van vuurwerken, welker zamenstelling van gecompli ceerder aard is, dan die in de gewone artillerie laboratoria worden aangemaakt, zoomede van die zaken waarvan de wijze van aanmaak geheim is, is uit dit oogpunt alleen beschouwd 235 bruikbaar, echter niet zonder leemten. Maar het geheel is tot eenen meer bepaald ondoelmatigen toestand geraakt door de ver binding van eene inrigting tot den aanmaak van slaghoedjes. Hierdoor is bij zeer gevaarlijk werk het geheel als het ware in de beknopte ruimte eener lunet te zamen gedrongen. Twee hoofdnadeelen zijn hiervan het gevolg. 1. dat de ruimte tot het vervaardigen van vuurwerken be stemd, gedeeltelijk aan dien tak van dienst wordt beno men, waardoor dus c. q. van omvangrijke bestellingen de vuurwerkerij ten koste der slaghoedjes fabrikatie moet achterstaan of omgekeerd. 2. dat het gevaarlijke der werkzaamheden er door vermeer derd wordt en het produktief vermogen wordt gedrukt. Om een en ander in korte trekken te betoogen diene: a. dat het kwik in salpeterzuur wordt opgelost boven zand baden, die telkens kromtrekkende, het vuur der fornuizen in gemeenschap stelt met de binnenruimte van het lokaal. In dit zelfde lokaal wordt het slagkwik bereid, en moeten de retorten na precipitatie van het fulminant uitwerken. Rekent men hierbij dat het slagkwik zooveel mogelijk te gen licht moet beschut worden, zoo volgt hieruit van zelve dat vermeld lokaal bij den arbeid steeds met dampen is ver vuld, die niet slechts als hoogst schadelijk voor het arbeidend personeel zijn te beschouwen, maar niet zonder gevaar zijn, uit hoofde de vermelde gemeenschap van de vuren en de binnenruimte boven vermeld. Wel is waar wordt hierin steeds zooveel doen lijk tijdig voorzien door de ijzeren zandbaden bij eventueel kromtrekken te herstellen, of te vervangen, maar niets geeft waarborg dat soms geene op het oog niet waarneembare krom- trekking plaats grijpe. In dit eene lokaal wordt dus vereenigd het werk, hetwelk minstens twee afgezonderde lokalen vereischt. Het gieten van buizen tot granaatkartetsen, en het vullen- 236 van deze laatsten wordt mede in dit lokaal bewerkstelligd , natuur lijk op tijdstippen dat geene slagkwikbereiding plaats heeft. b. In het hoofd gebouw zijn 4 lokalen; het eene dient tot magazijn, hierover nader. de drie overige lokalen zijn bestemd als volgt: een tot het maken van ledige slaghoedjes het vullen en ver nissen van dezelve. een bevat eene draaibank en eene vuurpijlpers, benevens kas ten met gereedschappen en modellen. een is het eigenlijk werklokaal tot vervaardigen van vuur werken, zooals pijpjes enz; dit lokaal moet ook worden benut tot het mengen en ziften van hetslagkwik, waar door dus wmrdt te weeg gebragt dat bij het bewerken van slagkwik, aan het maken van vuurwerken in dit lokaal (en geen ander is disponibel) niet te denken valt, want het zoude eene onverantwoordelijke roeke loosheid mogen worden genoemd, andere werkzaamheden in dit lokaal te doen verrigten, gedurende den tijd dat slagkwik wordt gemengd of gezift, daar bij explosie als dan vele menschenlevens zouden worden opgeof ferd. lleeds de omstandigheid dat die vermenging in liet hoofdgebouw geschiedt is hoogst verwerpelijk, daar bij ontploffing de gevolgen niet te voorzien zijn. Dit mengen zoude dus bij doelmatige inrigting in een afzon derlijk gelegen gebouw moeten plaats hebben. Uit het bovenstaande is blijkbaar dat de inrigting, zoo als zij thans bestaat, zeer veel te wenschen overlaat. Van de overige gebouwen behoeft slechts kort te worden ge wag gemaakt, deze zijn: De smederij, is voldoende, de stoof tot slaghoedjes drooging is mede te gebruiken. liet lokaal tot het droogen van slagkwik is van hout en is Voldoende te achten in de bestaande omstandigheden. 237 Van de twee overige gebouwen wordt het eene gebezigd voor Bureau van den Inspekteur der Buskruid-fabrikatie en van Direk- teur der Pijrotechische werkplaats, terwijl het andere tot schei kundige werkplaats wordt gebezigd. Laatst genoemd gebouw is echter niet meer dan een lokaal, want zaken die bij een eigenlijk scheikundig Laboratorium een vereischte zijn, zoo als fournuizen enz. bestaan er niet. Aangezien thans ten dienste der Buskruid fabrikatie eenige proeven worden genomen en analijsen worden bewerkstelligd, is bij de laatstgehoudene inspektie door dezen hoofdofficier aan den eerst aanwezend Ingenieur alhier het verzoek gerigt tot het daarstellen van een fornuisje dat van buiten gestookt, in het lokaal een zand en waterbad daarstelt. Bij analijsen toch heeft men bijna immer vochten in te dam pen; dit geschiedt thans boven de spiritus-lamp, maar het be hoeft geen betoog dat dergelijke regeling tot hooge kosten leidt door het verbruik van alcohol. Het ware te wenschen het bo ven bedoeld fornuisje, dat toch wel niet meer dan 60 a 70 gulden aan daarstelling zal kosten, eenigsints spoedig konde worden daargesteld, want moet dit volgens den gewonen loop der zaken op het goedkeuren van de begrooting wachten, dan is het te voorzien dat gedurende dien tijd meer dan 10 maal de geraamde waarde van bovenvermeld fornuisje aan spiritus zal zijn verbrand. Uit bovenstaande beschouwingen volgt dus dat de inrigting, zoo als die thans is, niet kan bogen op doelmatigheid van in rigting. 