Ooit Rembrandts ‘vermaarde schilderij’
Afb. I 
ATELIER./OMGEVING 
VAN REMBRANDT 
van rijn, Heilige 
familie bij avond, 1642- 
1648. Olieverf op 
paneel, 66,5 x 78 cm. 
Rijksmuseum, Amster­
dam (inv.nr. SK-A-4119) Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • • TACO DIBBITS • collecties te kunnen presenteren. De 
Heilige Familie bij avond kwam van 
nazaten van de i8de-eeuwse estheet 
Richard Payne Knight, de Cuyp uit de 
verzameling van Edmund de Roth­
schild. Om de aankopen te vieren 
werd een select gezelschap, onder wie 
de toekomstige koningin en vertegen­
woordigers van de overheids- en parti­
culiere instanties die de verwerving 
mede mogelijk hadden gemaakt, bij­
eengebracht in de Eregalerij van het 
Rijksmuseum. Staande voor de Heilige 
Familie gaf Van Schendel de aanwezi­
gen de volgende toelichting: Het schil­
derij is uit de jaren kort na de Nacht­
wacht, maar met de beweging en 
uitbundigheid van het schuttersstuk heeft 
het weinig gemeen. Het is een stil Hol­
lands binnenhuis, de luiken zijn goed 
dicht, het kind en de grootmoeder zijn 
ingedut, Maria leest met overgave, 
andere actie is er niet. Het licht lijkt de 
ware hoofdpersoon, het doemt op uit de 
duisternis en tovert wonderlijke schadu­
wen en reflexen in de hoge ruimte. Niet 
vaak was Rembrandt in zijn schilderijen 
zo vredig, zo gevangen door het spel van 
licht over de stille dingen. (...) Maar hier 
is het nog een stemming van innigheid 
om een kind, een plekje beslotenheid bij 
het vallen van de nacht. Het is wonder- I
n 1965 kocht het Rijksmuseum twee 
belangrijke schilderijen: Rembrandts
Heilige Familie bij avond (afb. 1) en 
Aelbert Cuyps Rivierlandschap met 
twee ruiters en vee.' Terwijl het werk 
van Cuyp (1620-1691) nog altijd geldt 
als een van de topstukken van het 
museum, en trouwens ook van deze 
kunstenaar, is Rembrandts Heilige 
Familie bij avond een minder gunstig 
gesternte toebedeeld, vooral onder 
kunsthistorici. collecties te kunnen presenteren. De 
Heilige Familie bij avond kwam van 
nazaten van de i8de-eeuwse estheet 
Richard Payne Knight, de Cuyp uit de 
verzameling van Edmund de Roth­
schild. Om de aankopen te vieren 
werd een select gezelschap, onder wie 
de toekomstige koningin en vertegen­
woordigers van de overheids- en parti­
culiere instanties die de verwerving 
mede mogelijk hadden gemaakt, bij­
eengebracht in de Eregalerij van het 
Rijksmuseum. Staande voor de Heilige 
Familie gaf Van Schendel de aanwezi­
gen de volgende toelichting: Het schil­
derij is uit de jaren kort na de Nacht­
wacht, maar met de beweging en 
uitbundigheid van het schuttersstuk heeft 
het weinig gemeen. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Het is wonder-     het in het openbaar was getoond - 
onder meer vijfmaal op de drukbe­
zochte wintertentoonstellingen van de 
Royal Academy in de 19de eeuw - had­
den bijgedragen tot de faam van het 
stuk.6 Toen het in 1956 ter gelegenheid 
van Rembrandts 350ste geboortejaar 
voor het eerst in Nederland te zien 
was, was het een van de favorieten van 
het publiek.7 het in het openbaar was getoond - 
onder meer vijfmaal op de drukbe­
zochte wintertentoonstellingen van de 
Royal Academy in de 19de eeuw - had­
den bijgedragen tot de faam van het 
stuk.6 Toen het in 1956 ter gelegenheid 
van Rembrandts 350ste geboortejaar 
voor het eerst in Nederland te zien 
was, was het een van de favorieten van 
het publiek.7 Het vroegste bericht over het schil­
derij, is van Jonathan Richardson jr. (1694-1771) uit 1722. Hij had, zoals vele 
bevoorrechte Britse mannen, een reis 
naar Italië gemaakt. Samen met zijn 
vader - schrijver, schilder en een van 
’s lands voornaamste verzamelaars van 
tekeningen - publiceerde Richardson 
jr. zijn verslag van deze grand tour. Het is een gedetailleerde beschrijving 
van de ‘beelden, basreliëfs, tekeningen 
en schilderijen’ die hij op zijn reis had 
gezien. Zijn grote vlijt - in de Tribuna 
van de Uffizi had hij tien uur doorge­
bracht! - wierp vruchten af, want het 
boek werd al spoedig een vademecum 
voor de Engelse toerist. Binnen enkele 
jaren (1728) verscheen in Amsterdam 
een Franse vertaling. Volgens de inlei­
ding had Richardson in 1720 op weg 
naar Rome Parijs aangedaan en daar 
het Palais Royal bezocht. Daar had hij 
de beroemde collectie van hertog Phi­
lippe II van Orleans (1674-1723), een 
neef van Lodewijk xiv, bezichtigd. De 
Heilige Familie bij avond hing in het 
‘Cabinet du lit jaune’: A Woman reading 
to her Mother, while the Old Woman 
nods in, rocking the Cradle where her 
Grandchild sleeps: The same Size as the 
finish’d Drawing my father has [afb. 3], 
and exactly the same, as far a Drawing 
and Picture can be. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Het is een stil Hol­
lands binnenhuis, de luiken zijn goed 
dicht, het kind en de grootmoeder zijn 
ingedut, Maria leest met overgave, 
andere actie is er niet. Het licht lijkt de 
ware hoofdpersoon, het doemt op uit de 
duisternis en tovert wonderlijke schadu­
wen en reflexen in de hoge ruimte. Niet 
vaak was Rembrandt in zijn schilderijen 
zo vredig, zo gevangen door het spel van 
licht over de stille dingen. (...) Maar hier 
is het nog een stemming van innigheid 
om een kind, een plekje beslotenheid bij 
het vallen van de nacht. Het is wonder- Het Rijksmuseum kon de twee 
schilderijen overigens verwerven 
doordat het een ander belangrijk schil­
derij van Rembrandt niet had kunnen 
bemachtigen: het Portret van een jon­
gen (circa 1655) uit de befaamde verza­
meling Cook in Doughty House, 
Richmond (afb. 2).2 A.F.E. van Schen- 
del, de toenmalige directeur van het 
Rijksmuseum, had het sinds lang op 
dat portret voorzien, maar toen het 
eindelijk in Londen op de veiling 
kwam, ging het voor bijna drie mil­
joen dollar naar de gewiekste Ameri­
kaanse verzamelaar Norton Simon, en 
het museum had het nakijken.’ Het 
moet voor Van Schendel een triomf 
zijn geweest om slechts enkele maan­
den na die nederlaag twee schilderijen 
uit niet minder prestigieuze Engelse g
g
andere actie is er niet. Het licht lijkt de 
ware hoofdpersoon, het doemt op uit de 
duisternis en tovert wonderlijke schadu­
wen en reflexen in de hoge ruimte. Niet 
vaak was Rembrandt in zijn schilderijen 
zo vredig, zo gevangen door het spel van 
licht over de stille dingen. (...) Maar hier 
is het nog een stemming van innigheid 
om een kind, een plekje beslotenheid bij 
het vallen van de nacht. kfb.1
rijn, Portret van een 
jongen, vermoedelijk 
Titus, de zoon van de 
kunstenaar, ca. 1645- 
50. Olieverf op doek, 
84,8 X 55,9 cm.
The Norton Simon 
Foundation, Pasadena 
(Cal.), vs Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • All the good proper­
ties of a Picture (of this subject) are here 
in a very high Degree, and some as high 
as one can conceive’t is possible to raise lijk hoe Rembrandt zelfs aan de inti­
miteit grootsheid kan geven..-' In de 
dagen na de presentatie werd het schil­
derij in alle landelijke kranten afge- 
beeld; de pers prees de staat om de 
aankoop van zo’n toonbeeld van 
Nederlandse kunst. In een van de dag­
bladen merkte E.R. Meijer op dat het 
land niet alleen een Rembrandt had 
verworven, maar ook een stuk recep­
tiegeschiedenis van de lyde-eeuwse 
schilderkunst.5 Het navrante was dat 
dit laatste in de volgende jaren over­
vloedig zou worden bevestigd. kfb.1
rijn, Portret van een 
jongen, vermoedelijk 
Titus, de zoon van de 
kunstenaar, ca. 1645- 
50. Olieverf op doek, 
84,8 X 55,9 cm. The Norton Simon 
Foundation, Pasadena 
(Cal.), vs Ofschoon de Heilige Familie bij 
avond altijd in particulier bezit was 
geweest, was de voorstelling algemeen 
bekend en werd ze gevierd als een van 
de mooiste, karakteristiekste Rem­
brandts uit de jaren '40. Het werk was 
in de literatuur uitbundig geprezen en 
er bestaan tal van reproducties van, 
waarvan de vroegste uit de 18de eeuw 
dateren. Ook de gelegenheden waarbij them. They are plain People, and in a 
Cottage; and Nature and Humour must 
be instead of Grace, and Greatness; the 
Expression is exquisite; the Colouring 
warm, and transparent; a vast number of
Parts put together with upmost Har- 102 DE RECEPTIEGESCHIEDENIS VAN HEILIGE FAMILIE BI) AVOND de witte bladzijden van het boek dat 
ze leest. Doordat de lichtbron zo 
laag staat, werpt de H. Anna een 
grote schaduw op de wand achter 
haar. (afb. 4) many; and for the Clair-Obscure it may 
stand in Competition with the Notte of 
Correagio, or any other pictured Over het onderwerp van de compo­
sitie zei Richardson jr. niets; voor hem 
was het een genrestuk. Dat neemt niet 
weg dat hij en Van Schendel (meer dan 
twee eeuwen later) het stuk om verge­
lijkbare kwaliteiten prezen: de 
contrasten tussen licht en schaduw 
(het clair-obscur), en de geslaagde uit­
beelding van de stille eenvoud van een 
intiem tafereel uit het leven van een­
voudige mensen. Van Schendel zin­
speelt er zelfs op dat het licht het 
eigenlijke onderwerp is van dit avondt- 
afereel. Äfb.3
REMBRANDT VAN 
rijn, Heilige familie, 
The British Museum, 
Londen Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Dat 
Roger de Piles niettegenstaande zijn 
kritiek een bewonderaar was van 
Rembrandts werk, blijkt uit het feit 
dat hij schilderijen van deze kunste­
naar bezat, waaronder een Geboorte 
van Christus en het veelgeprezen Meisje 
aan een venster (Stockholm, Nationaal 
Museum).12 lich gemeten und der Natur Einfalt nicht 
allein stattlich auszubilden sondern auch 
mit natürlichen Kräften in Colorten und 
starken erheben zu zieren gemust (...).11 Demnach bliebe er beständig bei seinem 
angenommenen Brauch und scheuete 
sich nicht wider unsere Kunst-Regien als 
die Anatomia und Maas der menschli­
chen Gliedmassen wider die Perspectiva 
und den Nutzen der antichen Statuen 
wider Raphaels Zeichenkunst und ver­
nünftige Ausbildungen auch wider die 
unserer Profession höchst-nöhtigen Aca­
demiën zu streiten.'0 Wij weten dat 
Rembrandt uitstekend kon lezen en 
schrijven, maar de boodschap is dui­
delijk: Sandrart vond dat Rembrandt 
zich had moeten houden aan de regels 
die hij in de vijftien hoofdstukken van 
zijn Academia uiteenzet. Zonder ken­
nis van die regels kon je onmogelijk 
grote kunstwerken tot stand brengen, 
kunstwerken volgens de klassieke 
canon. De kunstcriticus meende dat 
Rembrandt deze regels naast zich neer 
legde, en de natuur uitriep tot enig 
richtsnoer van de kunstenaar. Wel 
prijst Sandrart Rembrandt om zijn 
harmonieuze gebruik van kleur en 
licht. Hij noemt geen specifieke schil­
derijen van Rembrandt, en het is niet 
bekend of Sandrart in zijn tijd in 
Amsterdam de Heilige Familie bij 
avond heeft gezien. Wat hij over het 
gebruik van licht zegt, is echter zeer 
toepasselijk op dit schilderij: (...) 
welche [Rembrandt] wie in deren Leben 
zu ersehen gleichsam Wunder gethan 
und die wahre Harmonie ohn Hinternis 
einiger besondern Farbe nach den 
Regeln des Liechts durchgehends wol 
beobachtet. (...) dass man sich einig und 
allein an die Natur und seine andere 
Regien binden solle wie er dann auch 
nach Erforderung eines Werts das Liecht 
oder Schatten und die Umzuge aller 
Dingen ob sie schon dem Horizont zuwi­
der wann sie nur seiner Meinung nach 
wol und der Sachen geholffen gut geheis­
sen; so dann weil die saubere Umzuge 
sich an ihrem Art correct sollen erfinden 
füllte er die Gefahr zu vermeiden den sel­
ben mit Finster schwarz dergestalt aus 
dass er von solchen nichts anders als die De Fransman Roger de Piles (1635- 
1709) kan de Heilige Familie, die waar­
schijnlijk nog voor zijn dood in de ver­
zameling in het Palais Royal is 
opgenomen, hebben gekend. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Het schilderij lijkt werkelijk 
een toonbeeld van clair-obscur: een 
lamp of kaars hult de drie centrale 
figuren - het Kind, Maria en de 
H. Anna - in een warm schijnsel en 
werpt grillige schaduwen op de wan­
den van het overigens schemerige ver­
trek. Maria is zo geplaatst dat zij de 
bron van het licht aan ons oog ont­
trekt. Haar donkere silhouet steekt 
af tegen het licht achter haar en tegen Rembrandt was al tijdens zijn leven 
geprezen om zijn gebruik van schadu­
wen. In De Hollantsche Parnas (1660) 
staat jeremias de Decker stil bij de 
rijkdom van de schaduwen wanneer 
hij de kunstenaar Christus verschijnt 
aan Maria Magdalena ziet schilderen.9 
Eind 17de, begin 18de eeuw, werd de 
kunstenaar nog altijd geprezen om 
zijn clair-obscur en harmonieus kleur­
gebruik. Kort na zijn dood bekriti­
seerde de Duitse schilder Joachim von 
Sandrart (1606-1688), die omstreeks 
de tijd dat de Heilige Familie werd 
geschilderd, in Amsterdam werkzaam 
was geweest, de kunstenaar omdat 
deze niet Italien und andere Orter wo 
die Antichen und der Kunst Theorie zu 
erlernen nich besucht (...). In zijn ver­
handeling de Academia (1675) schrijft 
Sandrart dat Rembrandt nooit had 
gestudeerd en dat hij amper kon lezen, 103  103  lich gemeten und der Natur Einfalt nicht 
allein stattlich auszubilden sondern auch 
mit natürlichen Kräften in Colorten und 
starken erheben zu zieren gemust (...).11
De Fransman Roger de Piles (1635- 
1709) kan de Heilige Familie, die waar­
schijnlijk nog voor zijn dood in de ver­
zameling in het Palais Royal is 
opgenomen, hebben gekend. In zijn 
Abrégé de la vie des peintres (1699) stelt 
hij aansluitend bij Sandrart dat Rem­
brandt niets anders nastreefde dan de 
levende natuur, zoals hij haar zag, na 
te volgen. Ook beklaagt hij Rembrandt 
omdat deze niet behoorlijk aan een 
academie is opgeleid en - als oprecht 
académicien - omdat hij niet in Frank­
rijk geboren is! Toch vindt hij het 
kleurgebruik en de behandeling van 
licht en schaduw door deze kunste­
naar bijzonder lovenswaardig. Afb.S
Vroeger toegeschreven 
aan rembrandt van 
rijn, De heilige 
familie (Le Ménage 
du menuisier), 1640. 
Olieverf op doek, 
41 X 34 cm. Musée du 
Louvre, Parijs.
Photo RMN
Afb. 6
REMBRANDT VAN 
rijn (atelier), Heilige 
Familie. Olieverf op 
paneel, 46,8 x 68,4 cm. 
Gemäldegalerie, Kassel Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • In zijn 
Abrégé de la vie des peintres (1699) stelt 
hij aansluitend bij Sandrart dat Rem­
brandt niets anders nastreefde dan de 
levende natuur, zoals hij haar zag, na 
te volgen. Ook beklaagt hij Rembrandt 
omdat deze niet behoorlijk aan een 
academie is opgeleid en - als oprecht 
académicien - omdat hij niet in Frank­
rijk geboren is! Toch vindt hij het 
kleurgebruik en de behandeling van 
licht en schaduw door deze kunste­
naar bijzonder lovenswaardig. Dat 
Roger de Piles niettegenstaande zijn 
kritiek een bewonderaar was van 
Rembrandts werk, blijkt uit het feit 
dat hij schilderijen van deze kunste­
naar bezat, waaronder een Geboorte 
van Christus en het veelgeprezen Meisje 
aan een venster (Stockholm, Nationaal 
Museum).12 Hoewel de diepgaande invloed van 
het werk van Poussin de klassieke 
canon in de mode bracht, bleven de 
Fransen toch liefhebbers van Rem­
brandts kleurgebruik en clair-obscur. Tot de verzamelaars van zijn schilde­
rijen behoorde niemand minder dan 
Lodewijk xiv - ook al ging diens voor­
keur uit naar Italiaanse schilderijen -, 
en voorts leden van de aristocratie, 
kunstliefhebbers en kunstenaars, zoals 
hofschilder Hyacinthe Rigaud (1659- 
1743) en Antoine Coypel (1661-1722). In 1721, een jaar nadat Richardson jr. in Parijs de Heilige Familie bij avond 
had gezien, schreef Coypel dat Rem­
brandts kunst als een van de weinige 
zich staande had weten te houden 
tegen het harde oordeel in van de 
mensen die slechts oog hadden voor 
Poussin, de vader van het Franse aca­
demisme. Al kan hij het niet laten op 
te merken dat een schilderij van Rem-  BULLETIN VAN HET RIJKSMUSEUM  Afb. 6
REMBRANDT VAN 
rijn (atelier), Heilige 
Familie. Olieverf op 
paneel, 46,8 x 68,4 cm. Gemäldegalerie, Kassel  106     brandt, indien getekend met de preci­
sie en de kennis van Poussin, een 
schitterend schilderij zou zijn, hele­
maal als Rembrandt het schilderde 
met gebruikmaking van zijn clair- 
obscur.1’ Rembrandts stijl en vooral 
zijn clair-obscur werden zo modieus 
dat kunstenaars schilderijen ver­
vaardigden dans le goût de Rembrandt; 
Fragonard heeft ten minste twee 
kopieën naar de meester gemaakt, en 
van Chardin is bekend dat hij sterk 
door Rembrandt is beïnvloed.'4 Een tweede aspect waarvoor de 
Heilige Familie bij avond veel lof kreeg, 
was omdat het een beeld zou geven 
van het dagelijkse leven in Nederland. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Misschien was de reden dat het tot 
halverwege de 19de eeuw heeft geduurd 
voordat het onderwerp van dit schil­
derij werd geïdentificeerd, dat men 
hardnekkig vasthield aan Sandrarts 
opvatting dat Rembrandt zich bij de 
uitbeelding van het eenvoudige leven 
van alledag uitsluitend liet leiden door 
de werkelijkheid. Een soortgelijk lot 
was de vroeger aan Rembrandt toege­
schreven Heilige Familie met de H. Anna 
in het Louvre ten deel gevallen, die 
bekendstond als Le ménage du menui­
sier (het huishouden van de timmer­
man), evenals de Heilige Familie in 
Kassei die bekend stond als Die Holz­
hackerfamilie (afb. 5, 6). Richardson jr. had het tafereel van de Heilige Familie 
bij avond enkel beschreven als plain 
People, and in a Cottage: a woman, her 
mother and her grandchild.'7 Hij voegde 
eraan toe dat Nature and Humour must 
be instead of Grace, and Greatness, 
woorden die herinneren aan Sandrarts 
opmerking dat Rembrandt zich niet 
aan de klassieke canon hield, maar dat 
hij prijzenswaardig en nauwkeurig de 
eenvoud van de natuur uitbeeldde.'8 
Of, in de woorden van Coypel: je sçay 
qu’il [Vlaamse en Hollandse schilde­
rijen] manque aux premiers le choix, la 
noblesse et l’élévation qui se trouve dans 
les derniers [Italiaanse schilderijen]; 
mais dans les sujets qui leur conviennent, 
il sont quelquefois parfaits, même par la naïveté des expressions.’'9
Evenals bij Richardson werd in 1727, 
toen de Heilige Familie bij avond voor 
het eerst werd vermeld in de catalogi 
van de collectie van de hertog van 
Orleans, de vierde figuur, in het don­
ker onder de trap, niet genoemd. Ster­
ker nog: in de Franse catalogus wordt 
Anna aangezien voor een man.20 Een 
jaar later, in de beschrijving van schil­
derijen in het Palais Royal, verandert 
de lezende Maria van geslacht.21 Ook 
zonder dat de vierde figuur wordt 
opgemerkt, onderkent geen van de 
beschrijvingen het tafereel als een Hei­
lige Familie. Op de reproductieprent 
van circa 1785 van Carl Gottlieb Gut­
tenberg (1743-1790) krijgt het schilde­
rij de vage titel La Veillée Hollandaise 
(het Hollands avondje, afb. 7).22 Afb. 7
CARL GOTTLIEB 
of GOTTFRIED
Guttenberg naar
REMBRANDT VAN 
rijn, La Veillée 
Hollandoise / De oude 
Hollandse vrouw, 1785. Papier, 418 x300 mm. Rijksmuseum, 
Amsterdam
(inv.nr. Afb. 7
CARL GOTTLIEB 
of GOTTFRIED
Guttenberg naar
REMBRANDT VAN 
rijn, La Veillée 
Hollandoise / De oude 
Hollandse vrouw, 1785. 
Papier, 418 x300 mm. 
Rijksmuseum, 
Amsterdam
(inv.nr. RP-p-2002-4) Afb. 8
DOMINIQUE VIVANT
Denon naar rem-
BRANDT VAN RIJN, 
Heilige familie bij 
avond, 1787.
Ets. Bibliothèque 
Nationale de France, 
Parijs Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • RP-p-2002-4) Intussen was de Heilige Familie in 
het bezit gekomen van de kleinzoon 
van de hertog, Philippe Egalité (1747- 
1793), die het gezien zijn politieke 
aspiraties tijdens de Franse Revolutie 
raadzaam achtte zich van zijn weelde­
rige erfdeel te ontdoen. In 1791 werd 
zijn collectie - een van de rijkste ver­
zamelingen oude meesters uit de 
geschiedenis - in één koop overgedaan 
aan drie Engelsmannen: Thomas 
Moore Slade (die Lord Kinnaird ver­
tegenwoordigde) en de bankiers Mor­
land en Hammersley.23 Zij hebben de    schilderijen via een verkooptentoon­
stelling in de Royal Academy in de 
handel gebracht. Dat was een geweldig 
succes; dat de Rembrandt toen al een 
topstuk was blijkt duidelijk uit de cata­
logus, waar eenvoudigweg sprake is 
van The cradle by Rembrandt (het 
wiegje van Rembrandt).24 De Engelse 
historicus William Buchanan noemde 
het in zijn beschrijving van de te ver­
kopen schilderijen zelfs ‘one of the 
most celebrated pictures of this master’.25 was gemaakt. Deze prent, die in Enge­
land in een grote oplage is gedrukt, 
heeft sterk tot de roem van de compo­
sitie bijgedragen (afb. 9). Afb. 8 Bij de verkoop van de verzameling 
Orleans werd de Heilige Familie bij 
avond gekocht door de eminente ver­
zamelaar en connaisseur Richard 
Payne Knight (1750-1824), de schrijver 
van An analytical inquiry into the prin­
ciples of taste (1805). Payne’s blik was 
echter niet altijd zo scherp als de titel 
van zijn boek suggereert. Tijdens een 
etentje heeft Payne Lord Elgin eens 
gechoqueerd door zijn twijfel uit te 
spreken over de authenticiteit van de 
Parthenonsculpturen die zich thans in 
het British Museum bevinden.27 Maar 
Payne moet over de authenticiteit van 
de Heilige Familie bij avond geen twij­
fels hebben gehad, want hij betaalde er 
de ontzagwekkende som van 1.000 
guineas voor. In 1808 heeft hij zelfs 
j.M.W. Turner (1775-1851) opdracht 
gegeven er een pendant bij te schilde­
ren (afb. 10).28 Deze pendant, De onbe­
taalde rekening, heeft bij ongeveer Kunstliefhebbers en kunsthandela­
ren kenden Het wiegje doordat zij de 
verzameling van de hertog in het 
Palais Royal hadden bezocht, een van 
de catalogi van die verzameling hadden 
geraadpleegd, of het populaire boek 
van Richardson hadden gelezen. De 
kans was echter groter dat zij het ken­
den uit portefeuilles met reproductie- 
prenten van de topstukken uit het bezit 
van de hertog (afb. Afb. 9
JAMES MCARDELL 
naar rembrandt 
van rijn, Hollands 
interieur. Zwarte- 
kunstprent. Rijks­
museum, Amsterdam 
(inv.nr. RP-p-OB-32.585) Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • 7, 8).26 Bovendien 
heeft James McArdell (1728-1765) 
omstreeks 1755 een zwartekunstprent 
gemaakt naar de tekening waarvan 
men dacht dat hij naar het schilderij 108  nis, het licht, die net als iedere andere 
nieuwe academische richting begon 
met zoveel mogelijk gegevens te verga­
ren: niet alleen schilderijen, etsen en 
tekeningen, maar ook data, signaturen, 
archiefstukken en gegevens over de 
herkomst van schilderijen.29 Er werd 
een nieuw systeem bedacht om de 
informatie te ordenen: tussen 1829 en 
1837 publiceerde de Engelse kunsthan­
delaar John Smith de eerste catalogue 
raisonné van Nederlandse schilders, 
waarvan één deel (1836) was gewijd 
aan het geschilderde en getekende 
oeuvre van Rembrandt. Uiteraard 
komt het schilderij van Payne Knight 
erin voor, maar het onderwerp werd 
nog altijd niet onderkend.30 Het boek 
van Smith bood telkens een biografi­
sche schets van de kunstenaar, een 
analyse van zijn stijl, een catalogus 
van zijn schilderijen en een tamelijk 
kort lijstje tekeningen. Deze opzet zou 
in vele latere monografieën worden 
nagevolgd; zo meldde de Nederlandse 
kunsthistoricus Hofstede de Groot 
zelfs op het titelblad van zijn Rem- dezelfde afmetingen een volstrekt 
ander onderwerp, maar het lijkt er wel 
op dat Turner het schilderij van Rem­
brandt grondig had bestudeerd: het is 
een spel van licht en donker; alleen 
staan in dit geval de vensterluiken 
open. Turner heeft met een gelijk­
soortig dik impasto gewerkt om de 
lichtval op de gestucte wanden van 
zijn interieur weer te geven, en het 
lijkt erop dat hij voor zijn compositie, 
die tjokvol flesjes en potjes staat, de 
lichten en de reflecties op de Heilige 
Familie tot voorbeeld heeft genomen. De Rembrandt en de Turner kregen 
beide een plaats in Downton Castle, 
de woning die Payne voor zichzelf had 
laten optrekken in Herefordshire, en 
daar zijn ze meer dan anderhalve eeuw 
gebleven. In tegenstelling tot de Franse critici 
uit de 18de eeuw onthaalden de Engelse 
romantici uit de 19de eeuw Rembrandt 
met open armen als de eerste ketter 
van de kunst die zich niet aan de regels 
hield. In de 19de eeuw zag ook een 
nieuwe discipline, de kunstgeschiede­ lOQ BULLETIN VAN HET RIJKSMUSEUM brandtcatalogus dat hij deze had 
samengesteld naar het voorbeeld van 
John Smiths catalogue raisonné.!' Er 
werd ook steeds meer waarde gehecht 
aan bestudering van de originele 
kunstvoorwerpen, en steeds meer 
kunsthistorici gingen op reis. Afb. io
J.M.W. TURNER, De 
onbetaalde rekening. 
Olieverf op doek. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • En al is het 
een gasthuis waar zij lag en ik bij haar 
zat - het is altijd die eeuwige poëzie van 
de Kerstnacht met het kindje in de stal 
zoals de oude Hollandse schilders het 
hebben opgevat.34 Zo'n achttien jaar 
later schreef de minder romantisch 
aangelegde, beroemde Duitse 
museumdirecteur Wilhelm von Bode 
nog dat de Heilige Familie bij avond 
bovenal een staaltje was van holländi­
sches Alltagsleben, een uitbeelding van 
een tafereel uit de naaste omgeving 
van de kunstenaar.35 denis, het Oude Testament, het 
Nieuwe Testament (waaronder ook de 
Heilige Familie bij avond, toen nog in 
Downton Castle) en tot slot bijbelse 
figuren. Deze geïllustreerde catalogus 
zou voor de Rembrandtonderzoekers 
en -geleerden het standaardwerk wor­
den.37 Het Rembrandtonderzoek kreeg 
een nieuwe impuls toen Horst Gerson, 
drie jaar nadat het Rijksmuseum de 
Heilige Familie bij avond had verwor­
ven, in december 1968 zijn catalogus 
van de schilderijen publiceerde. Hij 
nam alleen de schilderijen op die hij 
als eigenhandig beschouwde - de lezer 
moest maar raden waarom vele schil­
derijen waren buitengesloten. De 
nieuwe aanwinst van het Rijksmu­
seum stond er niet in. Een jaar later 
publiceerde Gerson een herziene edi­
tie van Bredius, waarin hij zijn twijfel 
omtrent vele van diens toeschrijvingen 
onder woorden bracht. Gerson 
beschouwde inderdaad de Heilige 
Familie bij avond niet als een werk van 
Rembrandt, hetgeen tot grote publieke 
verontwaardiging leidde. Een paar 
dagen na het verschijnen van het boek 
vroegen de Nederlandse kranten zich 
af hoe het mogelijk was dat dit 
beroemde schilderij niet van de 
meester was. Er ontspon zich een ver­
hit debat, dat zelfs de internationale 
pers ter ore kwam; de Franse Figaro 
schreef op 20 januari 1969 laconiek: 
Cette affaire provoque une certaine émo­
tion chez les historiens de l’art... (deze 
kwestie laat de kunsthistorici niet 
onberoerd...). Gerson bracht in de her­
ziene editie van Bredius onder woor­
den waarom hij het schilderij had ver­
worpen; hij wees erop dat er verband 
was tussen het feit dat het schilderij 
lastig te dateren was en de kwestie van 
de authenticiteit38: qua uitvoering lijkt 
het schilderij op Rembrandts werk­
wijze uit de jaren ’40, hoewel het veel 
droger is dan de uitbeeldingen van 
hetzelfde thema in de Hermitage en in 
Kassei. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • De eer­
ste die dit zeer nijver gedaan heeft was 
Gustav Waagen, die schilderijen in 
een groot aantal verzamelingen in 
Engeland en Frankrijk minutieus heeft 
beschreven. Misschien komt het door­
dat hij het origineel heeft gezien, dat 
hij als eerste heeft vastgesteld dat het 
eigenlijke onderwerp van Het wiegje de 
Geboorte van Christus was. In zijn aan­
tekening over dit schilderij schrijft hij 
uitdrukkelijk: gezien.!1 Afb. io
J.M.W. TURNER, De 
onbetaalde rekening. Olieverf op doek. de natuur navolgde en daarom een 
onderwerp uit het dagelijkse leven 
schilderde. Steeds meer portretten 
werden geïdentificeerd als Rembrandts 
vader, moeder, broer, zuster, tante of 
natuurlijk zijn vrouw Saskia. Zo 
kwam er een heel Rembrandtfamilie- 
album tot stand. Door de toenemende 
belangstelling voor psychologie kregen 
de kunsthistorici meer oog voor de 
mens achter het werk. Toch leverde het 
archiefonderzoek, waaraan Cornelis 
Hofstede de Groot met een publicatie 
uit 1906 een grote bijdrage leverde, 
maar weinig inzicht op in wat er in 
Rembrandts hoofd was omgegaan. Desalniettemin werden Rembrandts 
schilderijen vaak gelezen als een 
afspiegeling van zijn karakter. Tegen 
het einde van de 19de eeuw vatte de 
Franse Rembrandtspecialist Emile 
Michel drie schilderijen van de Heilige de natuur navolgde en daarom een 
onderwerp uit het dagelijkse leven 
schilderde. Steeds meer portretten 
werden geïdentificeerd als Rembrandts 
vader, moeder, broer, zuster, tante of 
natuurlijk zijn vrouw Saskia. Zo 
kwam er een heel Rembrandtfamilie- 
album tot stand. Door de toenemende 
belangstelling voor psychologie kregen 
de kunsthistorici meer oog voor de 
mens achter het werk. Toch leverde het 
archiefonderzoek, waaraan Cornelis 
Hofstede de Groot met een publicatie 
uit 1906 een grote bijdrage leverde, 
maar weinig inzicht op in wat er in 
Rembrandts hoofd was omgegaan. Desalniettemin werden Rembrandts 
schilderijen vaak gelezen als een 
afspiegeling van zijn karakter. Tegen 
het einde van de 19de eeuw vatte de 
Franse Rembrandtspecialist Emile 
Michel drie schilderijen van de Heilige Ook toen het thema eenmaal was 
vastgesteld, bleef men in dit schilderij 
Rembrandt hardnekkig zien als een 
eigenwijze kunstenaar die uitsluitend Afb. io
J.M.W. TURNER, De 
onbetaalde rekening. Olieverf op doek. Afb. io
J.M.W. TURNER, De 
onbetaalde rekening. Olieverf op doek. Familie (Rijksmuseum, Kassel en Sint- 
Petersburg, afb. i, 6 en 12) op als uitin­
gen van weemoed van de kunstenaar, 
die, alleen bij het haardvuur gezeten, 
terugdacht aan de goede oude tijd 
samen met Saskia. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Na de dood van 
zijn vrouw zou Rembrandt deze 
intieme gezinstaferelen hebben 
geschilderd tegen een achtergrond die 
herinnerde aan het huis waar zij vroe­
ger hadden gewoond.33 In dit licht past 
ook de opmerking van Van Gogh, die 
een reproductie van de prent (afb. 8) 
boven de wieg hing van het kind van 
Sien, de zwangere vrouw met wie hij 
in 1882 ging samenwonen. Hij betrekt 
de voorstelling die zo allerdaags lijkt 
op zijn eigen leven en schrijft: Het is 
een sterke en machtige emotie die een 
mens aangrijpt, als men naast de vrouw 
die men liefheeft gezeten heeft met een 
kindje bij zich in ’t wiegje. En al is het 
een gasthuis waar zij lag en ik bij haar 
zat - het is altijd die eeuwige poëzie van 
de Kerstnacht met het kindje in de stal 
zoals de oude Hollandse schilders het 
hebben opgevat.34 Zo'n achttien jaar 
later schreef de minder romantisch 
aangelegde, beroemde Duitse 
museumdirecteur Wilhelm von Bode denis, het Oude Testament, het 
Nieuwe Testament (waaronder ook de 
Heilige Familie bij avond, toen nog in 
Downton Castle) en tot slot bijbelse 
figuren. Deze geïllustreerde catalogus 
zou voor de Rembrandtonderzoekers 
en -geleerden het standaardwerk wor­
den.37 Familie (Rijksmuseum, Kassel en Sint- 
Petersburg, afb. i, 6 en 12) op als uitin­
gen van weemoed van de kunstenaar, 
die, alleen bij het haardvuur gezeten, 
terugdacht aan de goede oude tijd 
samen met Saskia. Na de dood van 
zijn vrouw zou Rembrandt deze 
intieme gezinstaferelen hebben 
geschilderd tegen een achtergrond die 
herinnerde aan het huis waar zij vroe­
ger hadden gewoond.33 In dit licht past 
ook de opmerking van Van Gogh, die 
een reproductie van de prent (afb. 8) 
boven de wieg hing van het kind van 
Sien, de zwangere vrouw met wie hij 
in 1882 ging samenwonen. Hij betrekt 
de voorstelling die zo allerdaags lijkt 
op zijn eigen leven en schrijft: Het is 
een sterke en machtige emotie die een 
mens aangrijpt, als men naast de vrouw 
die men liefheeft gezeten heeft met een 
kindje bij zich in ’t wiegje. Aft. Il 
REMBRANDT VAN 
rijn, De heilige 
familie, 1645. Olieverf 
op doek, 117 X 91 cm, 
Crozat Collectie, 
Parijs. 1772, Copyright 
© State Hermitage 
Museum Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • De compositie, met zijn licht- 
donkereffecten, is echter geworteld in Aan het begin van de 20ste eeuw 
richtte het Rembrandtonderzoek, 
waaronder de bovengenoemde catalo­
gue raisonné van Hofstede de Groot, 
zich hoofdzakelijk op de analyse van 
de kunstwerken.’6 De veelvuldige rei­
zen van een andere Nederlandse 
kunsthistoricus, Abraham Bredius, 
resulteerden in de eerste compleet 
geïllustreerde, volledige catalogus van 
Rembrandts schilderijen. De indeling 
van de catalogus was opmerkelijk: 
eerst de beeltenissen van de kunste­
naar zelf, gevolgd door zijn familie (de 
moeder, de vader, de zuster, Saskia, 
Hendrickje, Titus en de broer), por­
tretten, genre, landschappen, geschie­  BULLETIN
H E
RIJKSMUSEUM  Rembrandts vroege stijl, bijvoorbeeld 
in De Emmaüsgangers uit 162939; iets 
dergelijks is in Rembrandts werk uit 
de jaren ’40 verder niet te vinden. Deze combinatie van stilistische 
aspecten uit verschillende perioden 
van de meester was volgens Gerson 
karakteristiek voor een atelierwerk.40 
Deze structurele analyse van Gerson, 
waarbij schilderijen werden vergeleken 
en twijfel werd geuit, was voor een 
Rembrandtmonografie een noviteit. Rembrandts vroege stijl, bijvoorbeeld 
in De Emmaüsgangers uit 162939; iets 
dergelijks is in Rembrandts werk uit 
de jaren ’40 verder niet te vinden. Deze combinatie van stilistische 
aspecten uit verschillende perioden 
van de meester was volgens Gerson 
karakteristiek voor een atelierwerk.40 
Deze structurele analyse van Gerson, 
waarbij schilderijen werden vergeleken 
en twijfel werd geuit, was voor een 
Rembrandtmonografie een noviteit. schappelijk systeem' in de vorm van 
een vragenlijst had ontwikkeld om de 
authenticiteit van een schilderij te 
bepalen, in de krant zijn twijfel geuit: 
Een mooi schilderij maar géén Rem­
brandt. De opstelling is toneelmatig, 
plans liggen keurig evenwijdig achter 
elkaar. De toon is niet koel. Ook de 
scherpe detaillering van bijzaken (bijv, 
het raam) is on-rembrantiek. De verf is 
nergens te magertjes. Alles gezegd is keu- 
terig. Alle handen zijn slank. Welk een 
verschil met de bewegelijkheid, ruimte­
lijkheid en kleurkracht van Rembrandt! Dit is het werk van een veel preciezer 
manA' Ook P.J.J. van Thiel, kort hier­
voor benoemd tot hoofd van de afde­
ling schilderijen, kon het enthousi­
asme van zijn directeur niet helemaal 
delen.42 In zijn artikel in het Bulletin 
van het Rijksmuseum wees hij erop dat 
de datering van het schilderij proble- schappelijk systeem' in de vorm van 
een vragenlijst had ontwikkeld om de 
authenticiteit van een schilderij te 
bepalen, in de krant zijn twijfel geuit: 
Een mooi schilderij maar géén Rem­
brandt. De opstelling is toneelmatig, 
plans liggen keurig evenwijdig achter 
elkaar. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • De toon is niet koel. Ook de 
scherpe detaillering van bijzaken (bijv, 
het raam) is on-rembrantiek. De verf is 
nergens te magertjes. Alles gezegd is keu- 
terig. Alle handen zijn slank. Welk een 
verschil met de bewegelijkheid, ruimte­
lijkheid en kleurkracht van Rembrandt! Dit is het werk van een veel preciezer 
manA' Ook P.J.J. van Thiel, kort hier­
voor benoemd tot hoofd van de afde­
ling schilderijen, kon het enthousi­
asme van zijn directeur niet helemaal 
delen.42 In zijn artikel in het Bulletin 
van het Rijksmuseum wees hij erop dat 
de datering van het schilderij proble- Gersons afwijzing van de Heilige 
Familie bij avond veroorzaakte welis­
waar beroering, maar hij was niet de 
eerste die twijfel uitsprak over dit 
schilderij. Toen het in 1956 ter gele­
genheid van de grote Rembrandtten- 
toonstelling voor het eerst in het 
Rijksmuseum te zien was geweest, had 
Maurits van Dantzig, de veelal polemi­
sche kunsthistoricus die een ‘weten­ 112 DE RECEPTIEGESCHIEDENIS VAN HEILIGE
M I LI E BIJ AVOND matisch blijft: terwijl het traditioneel 
omstreeks 1644 werd gedateerd, bevat 
het ook elementen uit de late jaren ’30. Dat Van Thiel twijfels had over de toe­
schrijving lijkt ook door te schemeren 
in zijn laatste voetnoot, waar zonder 
enig commentaar toch even wordt ver­
meld dat Richard Hamann in 1948, in 
zijn monografie over de kunstenaar, 
de toeschrijving aan Rembrandt had 
betwist. Hamann had het toegeschre- 
ven aan een leerling van Rembrandt, 
mogelijk Nicolaes Maes (1634-1693).43 
Vroegere twijfel over de toeschrijving 
leek evenwel uit de weg te zijn 
geruimd door twee ontdekkingen die 
door nauwkeurig microscopisch 
onderzoek - een nieuw hulpmiddel in 
het Rembrandtonderzoek - waren 
gedaan. Ten eerste waren er sporen 
gevonden van iets wat op een signa­
tuur leek. De lijnen bleken later echter 
onderdeel van de planken vloer te zijn. In de tweede plaats wees een opschrift 
op de achterzijde van het paneel - er 
leek te staan Six - op een mogelijk 
vroege herkomst.44 Die ontdekkingen 
kunnen hebben bijgedragen tot |.G. van Gelders stellige overtuiging dat 
het werk eigenhandig was. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Hij schreef 
in 1966, een jaar na de aankoop, dat: 
Het enige wat wij telkens zeker weten, is 
dat wij voor een werk van Rembrandt 
staan en van niemand anders.(...) In de 
wijze waarop hij dit doet, herkennen wij 
Rembrandts hand, Rembrandts geest, 
Rembrands taal.45 Datzelfde jaar sloot 
Kurt Bauch zich echter aan bij zijn 
landgenoot Hamann; ook hij schreef, 
in zijn catalogus van de schilderijen, 
de Heilige Familie toe aan Nicolaes 
Maes.46
Deels als gevolg van Gersons rigou­
reuze aanpak waarbij op basis van de Bruyn en Jan Emmens - bundelden 
hun krachten om Rembrandts schilde­
rijen zorgvuldig te onderzoeken en 
een catalogus samen te stellen, waarin 
ieder schilderij van de meester diep­
gaand zou worden behandeld. Na de 
dood van Emmens werd het team al in 
1970 versterkt met Ernst van de Wete­
ring. Door nauw samen te werken en 
de objecten vanuit verschillende disci­
plines te benaderen, streefde het team 
naar grotere objectiviteit. Van meet af 
aan werd zowel in het onderzoek als in 
de catalogusteksten een belangrijke 
plaats ingeruimd voor nieuwe natuur­
wetenschappelijke onderzoeksmetho­
den. Schilderijen werden onder meer 
onderzocht met dendrochronologie 
(een methode om vast te stellen wan­
neer de boom is geveld waaruit het 
paneel van een schilderij afkomstig is), 
röntgenfotografie (waardoor de aan­
wezigheid van loodwit in de verf kan 
worden waargenomen), infrarood- 
reflectografie (waarmee vooral de aan­
wezigheid van koolstofhoudende stof­
fen zichtbaar wordt en dus ook 
eventuele ondertekeningen) en ultra­
violet licht (dat vooral restauraties 
zichtbaar te maken). De stilistische 
analyse van de schilderijen en hun 
plaats in het oeuvre van de kunstenaar 
was van groot belang, vooral omdat de 
catalogus chronologisch geordend 
was. Maar er werd ook uitvoerig aan­
dacht geschonken aan de iconografie, 
evenals aan de herkomst. Het project 
resulteerde in drie monumentale delen 
(gepubliceerd in de jaren 1982-1989), 
die de periode 1625-1642 bestrijken, 
afgerond met de Nachtwacht. Voor de 
toeschrijving van de schilderijen werd 
een strenge classificatie ontworpen: 
‘A’ voor werken die als eigenhandige 
Rembrandts werden aanvaard, ‘B’ 
voor werken waarvan de toeschrijving 
kon worden aanvaard noch verwor­
pen, en ‘C’ voor werken die zeker niet 
van Rembrandt waren. I
1993
d
i
li
d Bruyn en Jan Emmens - bundelden 
hun krachten om Rembrandts schilde­
rijen zorgvuldig te onderzoeken en 
een catalogus samen te stellen, waarin 
ieder schilderij van de meester diep­
gaand zou worden behandeld. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Na de 
dood van Emmens werd het team al in 
1970 versterkt met Ernst van de Wete­
ring. Door nauw samen te werken en 
de objecten vanuit verschillende disci­
plines te benaderen, streefde het team 
naar grotere objectiviteit. Van meet af 
aan werd zowel in het onderzoek als in 
de catalogusteksten een belangrijke 
plaats ingeruimd voor nieuwe natuur­
wetenschappelijke onderzoeksmetho­
den. Schilderijen werden onder meer 
onderzocht met dendrochronologie 
(een methode om vast te stellen wan­
neer de boom is geveld waaruit het 
paneel van een schilderij afkomstig is), 
röntgenfotografie (waardoor de aan­
wezigheid van loodwit in de verf kan 
worden waargenomen), infrarood- 
reflectografie (waarmee vooral de aan­
wezigheid van koolstofhoudende stof­
fen zichtbaar wordt en dus ook 
eventuele ondertekeningen) en ultra­
violet licht (dat vooral restauraties 
zichtbaar te maken). De stilistische 
analyse van de schilderijen en hun 
plaats in het oeuvre van de kunstenaar 
was van groot belang, vooral omdat de 
catalogus chronologisch geordend 
was. Maar er werd ook uitvoerig aan­
dacht geschonken aan de iconografie, 
evenals aan de herkomst. Het project 
resulteerde in drie monumentale delen 
(gepubliceerd in de jaren 1982-1989), 
die de periode 1625-1642 bestrijken, 
afgerond met de Nachtwacht. Voor de 
toeschrijving van de schilderijen werd 
een strenge classificatie ontworpen: 
‘A’ voor werken die als eigenhandige 
Rembrandts werden aanvaard, ‘B’ 
voor werken waarvan de toeschrijving 
kon worden aanvaard noch verwor­
pen, en ‘C’ voor werken die zeker niet 
van Rembrandt waren. In 1993 vond er een wisseling van de 
wacht plaats, niet alleen omdat bijna 
ll l d
h t t
h
i Deels als gevolg van Gersons rigou­
reuze aanpak, waarbij op basis van de 
waarnemingen van één man vele tradi­
tionele toeschrijvingen werden 
geschrapt, werd in 1968 het Rem­
brandt Research Project opgericht. Zes wetenschappers - drie uit de 
museumwereld, Bob Haak, Simon 
Levie en Pieter van Thiel, en drie van 
universiteiten, J.G. van Gelder, |osua In 1993 vond er een wisseling van de 
wacht plaats, niet alleen omdat bijna 
alle leden van het team hun pensione-  BULLETIN VAN HET RIJKSMUSEUM ring naderden, maar ook omdat Ernst 
van de Wetering, die in het vervolg het 
langst bij het project betrokken zou 
blijven, vond dat er een andere aanpak 
nodig was.47 Het was zijn bedoeling 
om ruimte voor overleg met een bre­
der scala van specialisten te creëren, 
onder wie de conservatoren van de 
schilderijen in openbare verzamelin­
gen. Afl). 12
REMBRANDT VAN 
rijn, Heilige Familie. 
Pentekening op 
papier. British 
Museum, Londen Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Bovendien werd om wetenschap­
pelijke redenen het ABC-systeem ver­
laten en zouden voortaan alle 
argumenten pro en contra toeschrij­
ving aan Rembrandt worden gepresen­
teerd, zonder ieder werk in het keurs­
lijf van een simpel ja of nee te persen.48 
De toenemende belangstelling, vooral 
bij Van de Wetering, voor Rembrandts 
atelierpraktijk wierp bovendien vragen 
op aangaande de betrokkenheid van 
ateliermedewerkers en de vervaardi­
ging van schilderijen door het atelier 
uit naam van de kunstenaar. In het 
licht van de hypothese dat de werk­
plaats schilderijen produceerde onder 
Rembrandts naam, is de indeling in 
‘Rembrandt’ en ‘niet-Rembrandt’ 
moeilijk vol te houden. Afl). 12
REMBRANDT VAN 
rijn, Heilige Familie. Pentekening op 
papier. British 
Museum, Londen
Aft. 13 
REMBRANDT VAN 
rijn, Heilige Familie 
slapend, met engelen. Pentekening op 
papier, 1645, 
17,3 X 21,2 cm. The 
Fitzwilliam Museum, 
Cambridge, uk  Deel vijf van het Corpus is nog niet 
gepubliceerd, maar een concepttekst 
over de Heilige Familie bij avond wijst 
in de richting van een dergelijke ate­
lierpraktijk. Natuurwetenschappelijk 
onderzoek van het schilderij heeft uit­
gewezen dat de samenstelling van de 
grondering niet afwijkt van wat in 
Rembrandts werkplaats gebruikelijk 
was. Het ongebruikelijke loofhoutce- 
der (cedrela odorata) waarvan het 
paneel is gemaakt - eikenhout was 
gangbaar - heeft ook voor verschei­
dene schilderijen van Rembrandt uit 
de jaren '30 en ’40 als drager gediend, 
maar het is niet mogelijk gebleken vast 
stellen wanneer de boom is geveld. Röntgenopnamen laten verscheidene 
kleine pentimenti zien, en de uitsparin­
gen voor de figuren geven aan dat het 
schilderij waarschijnlijk geen kopie 
naar een verloren Rembrandt is, maar 
een zelfstandig werk. Het team is het 
wel eens met de algemene opvatting 114  voorwerpen die een hoofdrol speelden 
in de compositie. Van Dantzig had al 
gewezen op de starre, parallelle beeld­
vlakken, en zo’n tamelijk onhandig 
geconstrueerde trap zul je in een com­
positie van Rembrandt ook niet gauw 
aantreffen. Maar zoals de receptie in 
het verleden heeft laten zien, vertoont 
het schilderij tal van trekken die ken­
merkend zijn voor Rembrandts stijl, 
en werpt het dus de vraag op naar de 
relatie ervan met eigenhandige werken 
van Rembrandt en blijft de vraag 
onbeantwoord hoe het schilderij zich 
verhoudt tot de tekening die in 
Richardson's bezit was (afb. 3). Is dat 
een vrije kopie naar het schilderij, of is 
het een kopie naar een verloren gegane 
tekening van Rembrandt? dat het schilderij niet door de meester 
zelf is gemaakt. Afb. 14
rijn, Heilige 
Familie. Pentekening 
op papier. Courtauld 
Institute, Londen Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Dit schil­
derij, dat tot voor kort als een werk 
van Rembrandt gold, is naar alle waar­
schijnlijkheid vervaardigd door een 
kunstenaar uit zijn naaste omgeving.50 
Uit dezelfde periode stamt een in het 
Courtauld Institute bewaarde variant 
van de tekening in het British Museum, 
die Otto Benesch voor een eigenhan­
dig werk hield, maar die waarschijnlijk 
door een leerling is gemaakt (afb. 14).51 
Hetzelfde geldt voor een tekening in 
Bayonne die wel als een voorstudie 
voor het schilderij in Sint-Petersburg 
is beschouwd, maar die waarschijnlijk 
toch eerder op dat schilderij is geba­
seerd (afb. 15).52 Op de Heilige Familie 
met de H. Anna in de timmermanswerk­
plaats in het Louvre, die Benesch nog 
tot de eigenhandige werken rekende 
maar die sindsdien is geschrapt, is 
door middel van een ruime gewassen 
zone op de voorgrond een sterk clair- 
obscur gecreëerd, met als gevolg duide­
lijk te onderscheiden achtergrondplans, 
die herinneren aan de parallelle vlakken 
die Van Dantzig in de Rijksmuseum- 
compositie aanwees (afb. 16).53 De 
intimiteit van het gezin dat met de 
pasgeborene in een huiselijke sfeer bij­
een is, op grond waarvan Van Schen- 
del het schilderij in het Rijksmuseum 
zo bewonderde, komt ook prachtig tot 
uiting in de prent van Ferdinand Bol 
die het jaartal 1645 draagt (afb. 17).54 
De in het British Museum bewaarde 
ontwerptekening, waarvan de lijnen 
zijn nagetrokken om de afbeelding 
over te brengen, laat zien wat een vol­
leerd kunstenaar hij was; dat geldt ook 
voor de tekening van hetzelfde onder­
werp in Darmstadt.55
f
h
l d
k
hil gelijkbare sfeer als bij Rembrandt, een 
sterk clair-obscur en figuren in een 
informele, huiselijke entourage, die de 
situatie een uitgesproken alledaags 
karakter verleent. Een voorbeeld is de 
Heilige Familie in Kassei, die een jaar 
later gedateerd is dan Rembrandts 
schilderij in de Hermitage. Dit schil­
derij, dat tot voor kort als een werk 
van Rembrandt gold, is naar alle waar­
schijnlijkheid vervaardigd door een 
kunstenaar uit zijn naaste omgeving.50 
Uit dezelfde periode stamt een in het 
Courtauld Institute bewaarde variant 
van de tekening in het British Museum, 
die Otto Benesch voor een eigenhan­
dig werk hield, maar die waarschijnlijk 
door een leerling is gemaakt (afb. 14).51 
Hetzelfde geldt voor een tekening in 
Bayonne die wel als een voorstudie 
voor het schilderij in Sint-Petersburg 
is beschouwd, maar die waarschijnlijk 
toch eerder op dat schilderij is geba­
seerd (afb. 15).52 Op de Heilige Familie 
met de H. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • De Heilige Familie bij avond mist een 
hiërarchie in de organisatie van licht 
en donker, en in de mate van detaille­
ring in relatie tot de uitgebeelde 
ruimte - gebreken waarop Van Dant­
zig al gewezen had. Voorbeelden daar­
van zijn het gebruik van een dik 
impasto om reflecties aan te geven, 
niet alleen op voorwerpen nabij de 
lichtbron, zoals het boek, maar ook op 
voorwerpen op grotere afstand, zoals 
de kandelaar boven de schoorsteen­
mantel. De schaduwen van de H. Anna 
en het spinnewiel zijn te groot in ver­
houding tot de positie van de licht­
bron, en de tas die aan de wand hangt 
werpt aan twee kanten schaduw: van 
het licht af en naar het licht toe. Het­
zelfde geldt voor het gebrek aan nuan­
cering van de details: alle voorwerpen 
hebben evenveel aandacht gekregen. Van Dantzig noemde bijvoorbeeld het 
raam in de achtergrond dat gedetail­
leerd is weergegeven. Hoewel er veel 
aandacht aan is besteed, ontbreekt de 
logica in de constructie: met de schar­
nieren op deze plaats kan het luik 
onmogelijk open. Rembrandt schonk 
altijd extra aandacht aan de details in Dat de Heilige Familie als onder­
werp Rembrandt bezighield in de peri­
ode waarin hij het grote schilderij in 
de Hermitage vervaardigde, blijkt ook 
uit een tekening met dit thema in het 
British Museum en een in het Fitzwil­
liam Museum in Cambridge (afb. 12, 
13).49 Deze speciale belangstelling ging 
niet voorbij aan Rembrandts leerlin­
gen en aan kunstenaars in zijn naaste 
omgeving. Zij hebben dit onderwerp 
opvallend vaak uitgebeeld met een ver-  115 BULLETIN VAN HET RIJKSMU
Afb. is 
LEERLING VAN 
REMBRANDT VAN 
rijn, Heilige Familie. Bayonne, Musée 
Bonnat
Afb. 16
OMGEVING VAN
REMBRANDT VAN 
rijn, Heilige Familie. 15,6 X 21,5 cm. Musée 
du Louvre, Parijs. Photo RMN BULLETIN VAN HET RIJKSMUSEUM BULLETIN VAN HET RIJKSMUSEUM gelijkbare sfeer als bij Rembrandt, een 
sterk clair-obscur en figuren in een 
informele, huiselijke entourage, die de 
situatie een uitgesproken alledaags 
karakter verleent. Een voorbeeld is de 
Heilige Familie in Kassei, die een jaar 
later gedateerd is dan Rembrandts 
schilderij in de Hermitage. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • 18).56 In de rechter- 
onderhoek gezeten, met haar rug in de 
schaduw, fungeert de vrouwenfiguur 
op de prent als een repoussoir, dat de 
beschouwer de voorstelling binnen­
leidt en diepte creëert. Anderzijds is 
haar centrale plaats op het schilderij in 
het Rijksmuseum vergelijkbaar met 
die van Maria op de tekening in het 
British Museum. Hoewel het schilderij 
ten slotte slechts in grote lijnen verge­
lijkbaar is met Rembrandts prent van 
de H. Hieronymus in zijn studeervertrek, 
gedateerd 1642, is er toch een overeen­
komst in de sfeer van het donkere ver­
trek met de imposante trap - al is dat 
op de prent dan een wenteltrap 
(afb. 19).57 gemeenschappelijk repertoire van 
motieven. De rieten wieg op het schil­
derij in Amsterdam is vrijwel identiek 
aan die in Kassei, en verschilt maar 
weinig van die in Sint-Petersburg, die 
een kap heeft. De houding waarin het 
Kind met zijn hoofdje op het kussen 
ligt, lijkt sterk op die op het schilderij 
in Sint-Petersburg en op de tekening 
in Cambridge. En een detail als de 
papkom met de lepel erin, die in het 
Rijksmuseumschilderij op tafel staat, 
komt ook in Sint-Petersburg en in 
Kassei voor. De mand die in het Rijks­
museum links aan een spijker aan de 
muurstijl hangt, en die aanvankelijk 
centraal in het beeld aan een spijker 
aan de muurstijl rechts van de 
H. Anna was geplaatst en later is over- 
schilderd, bevindt zich op de prent van 
Bol nog steeds in het midden. gemeenschappelijk repertoire van 
motieven. De rieten wieg op het schil­
derij in Amsterdam is vrijwel identiek 
aan die in Kassei, en verschilt maar 
weinig van die in Sint-Petersburg, die 
een kap heeft. De houding waarin het 
Kind met zijn hoofdje op het kussen 
ligt, lijkt sterk op die op het schilderij 
in Sint-Petersburg en op de tekening 
in Cambridge. En een detail als de 
papkom met de lepel erin, die in het 
Rijksmuseumschilderij op tafel staat, 
komt ook in Sint-Petersburg en in 
Kassei voor. De mand die in het Rijks­
museum links aan een spijker aan de 
muurstijl hangt, en die aanvankelijk 
centraal in het beeld aan een spijker 
aan de muurstijl rechts van de 
H. Anna was geplaatst en later is over- 
schilderd, bevindt zich op de prent van 
Bol nog steeds in het midden. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Anna in de timmermanswerk­
plaats in het Louvre, die Benesch nog 
tot de eigenhandige werken rekende 
maar die sindsdien is geschrapt, is 
door middel van een ruime gewassen 
zone op de voorgrond een sterk clair- 
obscur gecreëerd, met als gevolg duide­
lijk te onderscheiden achtergrondplans, 
die herinneren aan de parallelle vlakken 
die Van Dantzig in de Rijksmuseum- 
compositie aanwees (afb. 16).53 De 
intimiteit van het gezin dat met de 
pasgeborene in een huiselijke sfeer bij­
een is, op grond waarvan Van Schen- 
del het schilderij in het Rijksmuseum 
zo bewonderde, komt ook prachtig tot 
uiting in de prent van Ferdinand Bol 
die het jaartal 1645 draagt (afb. 17).54 
De in het British Museum bewaarde 
ontwerptekening, waarvan de lijnen 
zijn nagetrokken om de afbeelding 
over te brengen, laat zien wat een vol­
leerd kunstenaar hij was; dat geldt ook 
voor de tekening van hetzelfde onder­
werp in Darmstadt.55
Ofschoon al deze werken verschil­
len in techniek, uitvoering en compo­
sitie, putten ze zo te zien uit een Afb. is 
LEERLING VAN 
REMBRANDT VAN 
rijn, Heilige Familie. Bayonne, Musée 
Bonnat
Afb. 16
OMGEVING VAN
REMBRANDT VAN 
rijn, Heilige Familie. 15,6 X 21,5 cm. Musée 
du Louvre, Parijs. Photo RMN maar die sindsdien is geschrapt, is 
door middel van een ruime gewassen 
zone op de voorgrond een sterk clair- 
obscur gecreëerd, met als gevolg duide­
lijk te onderscheiden achtergrondplans, 
die herinneren aan de parallelle vlakken 
die Van Dantzig in de Rijksmuseum- 
compositie aanwees (afb. 16).53 De 
intimiteit van het gezin dat met de 
pasgeborene in een huiselijke sfeer bij­
een is, op grond waarvan Van Schen- 
del het schilderij in het Rijksmuseum 
zo bewonderde, komt ook prachtig tot 
uiting in de prent van Ferdinand Bol 
die het jaartal 1645 draagt (afb. 17).54 
De in het British Museum bewaarde 
ontwerptekening, waarvan de lijnen 
zijn nagetrokken om de afbeelding 
over te brengen, laat zien wat een vol­
leerd kunstenaar hij was; dat geldt ook 
voor de tekening van hetzelfde onder­
werp in Darmstadt.55 Afb. is 
LEERLING VAN 
REMBRANDT VAN 
rijn, Heilige Familie. Bayonne, Musée 
Bonnat Afb. 16
OMGEVING VAN
REMBRANDT VAN 
rijn, Heilige Familie. 15,6 X 21,5 cm. Musée 
du Louvre, Parijs. Photo RMN Ofschoon al deze werken verschil­
len in techniek, uitvoering en compo­
sitie, putten ze zo te zien uit een 116   Jozef vertelt zijn dromen, die het jaartal 
1638 draagt (afb. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • De aanwezigheid van vergelijkbare 
details in de groep werken van om­
streeks 1643, en de ontleningen aan 
ouder werk van Rembrandt, onder­
steunen de hypothese dat de Heilige 
Familie bij avond gemaakt is door een 
kunstenaar uit de naaste omgeving of 
zelfs binnen het atelier van de meester, 
een kunstenaar die Rembrandt na­
volgde in zijn voorliefde voor avond- 
taferelen met een sterk clair-obscur en 
voor uitbeeldingen van de Heilige 
Familie in een alledaagse entourage. Rembrandt heeft deze trekken echter De maker van de Heilige Familie bij 
avond heeft echter niet alleen inspira­
tie geput uit Rembrandts werk van 
omstreeks 1645, hij heeft ook gekeken 
naar het vroegere werk van de 
meester. Zoals Maria op het schilderij 
in het Rijksmuseum zit te lezen, met 
haar rug naar de beschouwer, het felle 
licht op de bladzijden van het boek, en 
haar profiel dat donker afsteekt tegen 
de achter haar verborgen lichtbron, 
gaat zij terug op Rembrandts prent   van Rembrandts geschilderde oeuvre. Datzelfde jaar heeft Peter Hecht het 
in een artikel opgenomen vanwege de 
historische betekenis en de kwaliteit 
van het schilderij. Hij prees het ook 
met een stelligheid die zowel aan 
Richardson jr. als aan Van Schendel 
herinnerde: Zelden werd immers een 
fraaier spel met silhouet en schaduw in 
de Hollandse schilderkunst gespeeld, en 
zelden ook werd het motief van de hei­
lige familie zo overtuigend in een beslo­
ten huiselijkheid verbeeld, waarbij het 
bijbelse verhaal toegankelijk werd 
gemaakt door een nadrukkelijk tijdge­
bonden enscenering.59 Dankzij zijn 
populariteit, zijn historische betekenis 
en bovenal de overtuiging dat de Hei­
lige Familie bij avond in Rembrandts 
atelier of in zijn naaste omgeving is 
ontstaan, heeft dit schilderij in 1999 
weer een plaats gekregen in de 
museumzaal, in de directe omgeving 
van werken van Rembrandt zelf. het overtuigendst getroffen op het 
schilderij in Sint-Petersburg en de te­
kening in het British Museum, maar 
ook in heel andere onderwerpen, zoals 
de prent van de H. Hieronymus in zijn 
studeervertrek. Op het schilderij in het 
Rijksmuseum zijn de lichteffecten 
overdreven, waardoor een schilderij is 
ontstaan dat bijna rembrandtieker is 
dan het werk van de meester zelf.58 In het eerste supplement (1991) op 
All the paintings of the Rijksmuseum 
(1976) is de toeschrijving van de Heili­
ge Familie bij avond veranderd in school 
van Rembrandt onder vermelding dat 
het schilderij voorheen als eigenhandig 
werd beschouwd. Afb. 18
REMBRANDT VAN 
rijn, Jozef vertelt zijn 
dromen, 1638. Papier, 
no mm X 83 mm. 
Rijksmuseum, 
Amsterdam 
(inv.nr. RP-p-OB-75) Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • In 1994 is het schilde­
rij, hoewel nog altijd zeer geliefd bij 
het publiek, uit de museumzaal ver­
plaatst naar de studiecollectie van het 
museum. Dit besluit was in zekere zin 
overeenkomstig het streven van het 
Rembrandt Research Project om te 
komen tot een scherper omlijnd beeld  118   NOTEN
* Met dank aan Jan Piet Filedt Kok. van de geboorte van Rembrandt op 15 juli 1606, Amsterdam (Rijksmuseumj/Rotterdam (Museum 
Boymans) 1956, nr. 49. Amsterdam (Rijksmuseumj/Rotterdam (Museum 
Boymans) 1956, nr. 49. I Amsterdam, Rijksmuseum, inv.nrs. SK-A-4119 en 
SK-A-4118. Beide schilderijen werden met steun 
van de Vereniging Rembrandt verworven met 
tussenkomst van de firma Thos. Agnew & Sons 
in Londen voor £ 610.000. I Amsterdam, Rijksmuseum, inv.nrs. SK-A-4119 en 
SK-A-4118. Beide schilderijen werden met steun 
van de Vereniging Rembrandt verworven met 
tussenkomst van de firma Thos. Agnew & Sons 
in Londen voor £ 610.000. 8 
J. Richardson jr., An account of some of the statues, 
bas-reliefs, drawings, and paintings in Italy, Londen 
1722, p. 21. 9 
J. de Decker, in De Hollantsche Parnas, of ver­
scheide gedichten (...), Amsterdam 1660, p. 405. 9 
J. de Decker, in De Hollantsche Parnas, of ver­
scheide gedichten (...), Amsterdam 1660, p. 405. 10 
J. von Sandrart, L’academia todesca della architec- 
tura scultura et pictura (...), 3 delen, Nürnberg, 
1675-1680, deel 2, 1679, p. 326. 2 
Voor een overzicht van de verzameling Cook 
voordat deze uiteenviel, zie Abridged catalogue of 
the pictures at Doughty House, Richmond, Surrey, 
Londen 1903. 11 
Ibidem, pp. 85 en 326; drie jaar later prijst Rem­
brandts leerling Samuel van Hoogstraten zijn 
meester eveneens om zijn lichtwerking, in een 
hoofdstuk over ‘Schikking van schaduwen en 
lichten’ in zijn Inleyding tot de hooge schoole der 
schilder-konst, Rotterdam 1678, pp. 305-306. 12 
S. Slive, Rembrandt and his critics, Den Haag 1953, 
p. 131, oppert dat deze Geboorte het werk zou 
kunnen zijn dat zich thans in Kassei bevindt. De 
inventaris van Roger de Piles noemt het als avec 
bordure de bois doré (met een verguld houten 
rand). Het schilderij in Kassei heeft een trompe- 
1’oeillijst, maar de vermelding in de inventaris 
duidt volstrekt niet op een geschilderde lijst, 
maar geeft aan dat het schilderij, net als vele 
andere schilderijen in de inventaris, in een ver­
gulde lijst zat. 3 
Veiling [The Property of Lady Cook] Christie’s, 
Londen, 19 maart 1965, kavel 105 (760.000 
guineas')-, Pasadena, The Norton Simon Museum, 
inv.nr. F.1965.2.P. 4 A.F.E. 22
1’Abbé de Fontenay, La Galerie du Palais Royal, 
gravée d’après les tableaux des différentes écoles qui 
la composent, Parijs 1808, deel 3, 4e tableau de 
Rembrandt. 40 H. Gerson, Rembrandt. The complete edition of the 
paintings by A. Bredius, Londen/New York 1969, 
nr. 568. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • van Schendel, ‘Toespraak 14 september 
1965’, Bulletin van het Rijksmuseum, 13 (1965) 4, 
PP- I43-I45- 5 E.R. Meijer, ‘Rembrandt en Cuyp’, Nieuwe 
Rotterdamse Courant, 18 september 1965, p. 3. 6 Londen, Royal Academy, Winter Exhibitions, 1815, 
nr. 40; 1882, nr. mi; Rembrandt, 1899, geen nr.; 
1912, nr. 51; en Dutch Art 1450-1900, 1929, nr. 172; 
voorts in Birmingham, Commemorative exhibition 
of art treasures of the Midlands, 1934, nr. 166; Lon­
den, The Leger Galleries, 1949, nr. 9, en Edin­
burgh, Rembrandt, 1950, nr. 23. 7 Cat. tent. Rembrandt tentoonstelling ter herdenking  BULLETIN VAN HET RIJKSMUSEUM (1754-1834) (afb. 8 en 9). (1754-1834) (afb. 8 en 9). 13 A. Coypel, Discours prononcez dans les conférences
de l’Academie Royale de Peinture et de Sculpture, 
Parijs 1721, pp. 19-20; vgl. de Engelse vertaling 
van Slive, op.cit. (noot 12), p. 154. 27 
P.J.J. van Thiel, ‘Rembrandts Heilige Familie bij 
avond’, Bulletin van het Rijksmuseum, 13 (1965) 4, 
p. 158. 28 Gat. tent. F.G.H. Bachrach, Turner’s Holland, 
Londen (Täte Gallery) 1994. nr. 6. Of daadwerke­
lijk dit schilderij als tegenhanger bedoeld is, 
bestaat overigens wel twijfel. 28 Gat. tent. F.G.H. Bachrach, Turner’s Holland, 
Londen (Täte Gallery) 1994. nr. 6. Of daadwerke­
lijk dit schilderij als tegenhanger bedoeld is, 
bestaat overigens wel twijfel. M
J. Boomgaard en R.W. Scheller in cat. tent. Rembrandt: De meester & zijn werkplaats, Amster­
dam (Rijksmuseum)/Londen (National Gallery) 
1991-1992, p. 109. 29 Boomgaard/Scheller, op.cit. (noot 14), p. 113. 29 Boomgaard/Scheller, op.cit. (noot 14), p. 113. iS Samuel van Hoogstraten was de eerste die Rem­
brandts etsen prees om hun clair-obscur, op.cit. (noot 11), p. 268. 30 
J. Smith, A catalogue raisonné of the works of the 
most eminent Dutch, Flemish, and French painters, 
8 delen, Londen 1829-1837, deel 7, 1836, p. 63, 
nr. 145. 16
K. Evelyn, Sculptura or the history and art of 
chalcography and engraving in copper (...), Londen 
1662, p. 81; F. Baldinucci, Comminciamento, e pro­
gressa dell’arte dell’intagliare in rame (...), Florence 
1686, p. 79. 31 C. Hofstede de Groot, Beschreibendes und 
kritisches Verzeichnis der Werke der hervorragend­
sten holländischen Maler des XVII. fahrhunderts, 10 
delen, Esslingen/Parijs 1907-1928, deel 4, 1915, 
nr. 91. 17 Richardson, op.cit. (noot 8), p. 21. 18 Zij het dat deze opmerking vooral betrekking had 
op de uitbeelding van oude mensen; Von San- 
drart, op. cit. (noot 10), pp. 85 en 326. 32 G..F. 37 
A. Bredius, Rembrandt: schilderijen, Utrecht 1935; 
zie voor de Heilige Familie bij avond in het Rijks­
museum afb. 568; 41 Zie over dit systeem M.M. van Dantzig, Picto- 
logy: an analytical method for attribution and eva­
luation of pictures, Leiden, 1973; idem, ‘Tien schil­
derijen op de Rembrandt-tentoonstelling hangen 
daar ten onrechte’, Het Vrije Volk, 1956. 42 
Van Thiel op.cit. (noot 27), pp. 145-161, afb. i en 3, 
5 en 12 (details). Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • Waagen, Treasures of art in Great Britain, 
3 delen, Londen 1854, deel 2, p. 501. 32 G..F. Waagen, Treasures of art in Great Britain, 
3 delen, Londen 1854, deel 2, p. 501. ’9 Coypel, op.cit. (noot 13), p. 22. 33 E. Michel, Les Artistes célèbres, 4 delen, Parijs 
1890, deel 4, p. 62; en: Rembrandt. Sa vie, son 
oeuvre et son temps, 2 delen, Parijs 1893, del i, 
pp. 299 en 555. 20 Dn vieillard, une femme et un enfant au berceau, 
sujet de nuit. Toille [sic]; Catalogue des tableaux 
flamands du cabinet de feu S.A.R. Mons. Duc 
d’Orléans, Parijs, 1727, p. 11. Dit was nogal een 
hardnekkige fout; zelfs toen het onderwerp allang 
was onderkend, werden de personages nog fout 
geïdentificeerd. Een journalist van een provinci­
ale krant die in 1969, ten tijde van de polemiek in 
de kranten over de authenticiteit van het werk, 
had besloten het schilderij zelf te gaan bekijken, 
reisde naar Amsterdam; hij zag de man onder de 
trap over het hoofd en identificeerde daarom de 
slapende vrouw als Jozef; Brabants Dagblad, 22 
januari 1969. 20 Dn vieillard, une femme et un enfant au berceau, 
sujet de nuit. Toille [sic]; Catalogue des tableaux 
flamands du cabinet de feu S.A.R. Mons. Duc 
d’Orléans, Parijs, 1727, p. 11. Dit was nogal een 
hardnekkige fout; zelfs toen het onderwerp allang 
was onderkend, werden de personages nog fout 
geïdentificeerd. Een journalist van een provinci­
ale krant die in 1969, ten tijde van de polemiek in 
de kranten over de authenticiteit van het werk, 
had besloten het schilderij zelf te gaan bekijken, 
reisde naar Amsterdam; hij zag de man onder de 
trap over het hoofd en identificeerde daarom de 
slapende vrouw als Jozef; Brabants Dagblad, 22 
januari 1969. 34 Zoals geciteerd in P. Hecht, Van Gogh en Rem­
brandt, Amsterdam (Van Gogh Museum) 2006, 
P-17-) 35 
W. Bode en C. Hofstede de Groot, Rembrandt: 
beschreibendes Verzeichnis seiner Gemälde, 8 delen, 
Parijs 1897-1905, deel 4, 1900. 35 
W. Bode en C. Hofstede de Groot, Rembrandt: 
beschreibendes Verzeichnis seiner Gemälde, 8 delen, 
Parijs 1897-1905, deel 4, 1900. 36 Hofstede de Groot, op.cit. (noot 31), zie over de 
Heilige Familie bij avond in het Rijksmuseum pp. 15 en 92, nr. 250. Hofstede de Groot noemt de 
H. Anna merkwaardigerwijze de H. Elizabeth. 36 Hofstede de Groot, op.cit. (noot 31), zie over de 
Heilige Familie bij avond in het Rijksmuseum pp. 43 
R. Hamann, Rembrandt, Potsdam 1948, pp. 288 
en 291-292, afb. 197. 23 Een beschrijving van deze transactie is te vinden 
in: W. Buchanan, Memoirs of painting, with a 
chronological history of the importation of pictures 
by great masters into England since the French 
Revolution, 2 delen, Londen 1824, deel i, p. 196. Ooit Rembrandts 
‘vermaarde schilderij’: 
de receptiegeschiedenis van 
Heilige Familie bij avond
• TACO DIBBITS • 15 en 92, nr. 250. Hofstede de Groot noemt de 
H. Anna merkwaardigerwijze de H. Elizabeth. 37 
A. Bredius, Rembrandt: schilderijen, Utrecht 1935; 
zie voor de Heilige Familie bij avond in het Rijks­
museum afb. 568; 37 
A. Bredius, Rembrandt: schilderijen, Utrecht 1935; 
zie voor de Heilige Familie bij avond in het Rijks­
museum afb. 568; 21
Une Nuit. Peint sur toile [sic]. Un jeune homme vû 
par le dos, lit à côté d’une vieille femme, & sur le 
devant on voit un enfant dans un berceau (Een 
nacht. Geschilderd op doek. Een jongeman, op de 
rug gezien, zit te lezen naast een oude vrouw, en 
daarvoor is een kind in een wieg zichtbaar);
Dubois de Saint-Gelais, Description des tableaux 
du Palais-Royal, Parijs 1727, p. 363. 38 Zelfs Van Gelder, die zeker was van de toeschrij­
ving aan de meester, zag het probleem van de 
datering. Naar zijn mening vertoont het elemen­
ten uit Rembrandts vroege jaren, omstreeks 1630- 
1632, maar ook uit zijn werken van 1640-1645;
J .G. van Gelder, ‘De Heilige Familie bij avond’, 
Openbaar Kunstbezit, 10 (1966) 6, nr. 36. 39 Parijs, Musée Jacquemart-André. 22
1’Abbé de Fontenay, La Galerie du Palais Royal, 
gravée d’après les tableaux des différentes écoles qui 
la composent, Parijs 1808, deel 3, 4e tableau de 
Rembrandt. 23 Een beschrijving van deze transactie is te vinden 
in: W. Buchanan, Memoirs of painting, with a 
chronological history of the importation of pictures 
by great masters into England since the French 
Revolution, 2 delen, Londen 1824, deel i, p. 196. 26 Naast de prent van Guttenberg heeft ook Domi­
nique Vivant Denon (1747-1825) het schilderij 
gereproduceerd (in 1791), evenals Sauveur le Gros 44 
Van Thiel, op.cit. (noot 27); zie ook Toelichting bij 
de voorbezichtiging, 14 september 1965, p. 1. Of 120 DE RECEPTIEGESCHIEDENIS VAN HEILIGE FAMILIE BIJ AVOND DE RECEPTIEGESCHIEDENIS VAN HEILIGE FAMILIE BIJ AVOND dit inderdaad op de familie Six duidt of wellicht 
op het getal 6, dat uitgeschreven niet te verwar­ op het getal 6, dat uitgeschreven niet te verwar­
ren is met 9, kan niet met zekerheid worden vast­
gesteld. gesteld. 45 
Van Gelder, op.cit. (noot 38). 46 
K. Bauch, Rembrandt Gemälde, Berlijn 1966, 
p. 49, eher Art Nicolaes Maes. 47 De veranderingen werden toegelicht in twee 
brieven, de ene ondertekend door de scheidende 
leden, de andere door Ernst van de Wetering, aan 
The Burlington Magazine, cxxxv, nr. 1081 (april 
Ï993), P- 279i idem, cxxxv, nr. 1088 (november 
1993). pp- 764-765- 49 
O. Benesch, The drawings of Rembrandt. A critical 
and chronological catalogue, 6 delen, Londen 
I954’,957, deel 3, nrs- 516 en 569; zie ook 
M. Royalton-Kisch, Drawings by Rembrandt and 
his circle in the British Museum, Londen 1992, 
nr. 43. 50 Het schilderij van de Heilige Familie in het 
Louvre, dat stilistisch in de jaren ’30 past, gold 
00k als een Rembrandt, maar is nu door het 
Rembrandt Research Project onder voorbehoud 
toegeschreven aan Rembrandts leerling Ferdi­
nand Bol; zie J. Bruyn e.a., A corpus of Rembrandt 
paintings, deel 3, 1984, nr. C 87. 51 Benesch, op.cit. (noot 49), nr. 629A; Royalton- 
Kisch, op.cit. (noot 49). 52 Benesch, op.cit. (noot 49), nr. 569. 53 Ibidem, nr. 517. 54 
F.W.H. Hollstein, Dutch and Flemish etchings, 
engravings and woodcuts, ca. 1450-1700, deel 3, 
1950, p. 18, nr. 14; het laatste cijfer van de datum 
op de prent van Bol is op verschillende manieren 
gelezen. 55 
W. Sumowski, Drawings of the Rembrandt school, 
deel I, nrs. 95 en 195X. 56 
A. Bartsch, Toutes les Estampes qui forment 
l’oeuvre de Rembrandt et ceux de ses principaux 
imitateurs, composé par les Sieurs Gersaint, Helle, 
Glomy et P. Tver, 2 delen,Wenen 1797, deel i, nr. 37. In een particuliere verzameling in New York 
bevindt zich een voorstudie voor de vrouwen­
figuur; Benesch, op.cit. (noot 49), nr. 168. 59 
P. Hecht, ‘Een topstuk in de hoek gezet’, Kunst­
schrift, XXXVIII (1994) I, pp. 2-3. 121