None
646


De toepassing van een extra bedrag van 10 % van de jaarlijkse inkomsten, dat overeenkomt met een bedrag van meer dan 200 miljoen EUR, is ongezien voor een inbreuk op artikel 102 VWEU, terwijl uit de richtsnoeren blijkt dat een dergelijke verhoging is bedoeld om onder artikel 101 VWEU vallende kartels te ontmoedigen. Waarom deze verhoging werd toegepast, wordt nergens toegelicht. De in het verweerschrift aangevoerde doelstelling om andere ondernemingen af te schrikken, vormt geen rechtvaardiging voor het opleggen van een onevenredige sanctie voor praktijken die eveneens zijn toegepast door Googles concurrenten, die overigens, gelet op de in het bestreden besluit gepresenteerde marktanalyse, bezwaarlijk kunnen worden geacht een machtspositie in te nemen.
647


Evenzo is de uiteindelijk vastgestelde vermenigvuldigingsfactor van 1,3, die tot een verhoging met meer dan 500 miljoen EUR leidt, niet gerechtvaardigd. De in het bestreden besluit gegeven algemene rechtvaardiging betreffende de noodzaak van afschrikking en die betreffende de wereldwijde omzet van Alphabet volstaan daartoe niet. Een dergelijke verhoging is slechts eenmaal toegepast voor een inbreuk op artikel 102 VWEU, zonder dat tegelijkertijd sprake was van een extra bedrag op de hierboven beschreven wijze. Die inbreuk had betrekking op een weigering om een onontbeerlijk element te leveren en op een prijssqueeze (uitholling van marges). Bovendien heeft Google in de onderhavige zaak constructief meegewerkt met de Commissie en zonder het gelaakte gedrag verborgen te houden, zodat een specifieke afschrikkingscomponent in de geldboete, die wat dat betreft overigens reeds hoog genoeg is, overbodig is.
 648


De Commissie heeft ook ten onrechte de – bovendien verkeerde – gemiddelde wisselkoers voor 2016 gebruikt om de waarde van de met de inbreuk verband houdende verkopen van goederen of diensten in euro vast te stellen op basis van de door Google verstrekte gegevens die waren uitgedrukt in Amerikaanse dollar (USD), terwijl zij de gemiddelde wisselkoersen van elk betrokken jaar had moeten toepassen.
649


Ten slotte had de Commissie als verzachtende omstandigheden rekening moeten houden met de inspanningen die Google te goeder trouw heeft geleverd om te onderhandelen over toezeggingen, met het feit dat de ter onderbouwing van de inbreuk toegepaste theorie nieuw was, hetgeen impliceerde dat de eventuele inbreuk niet opzettelijk werd gepleegd, met het profijt dat de consumenten en de verkopers uit de litigieuze praktijken hebben getrokken, en met het feit dat die praktijken niet verborgen zijn gehouden.
650


Uit het voorgaande volgt dat de opgelegde geldboete, met name indien een coëfficiënt voor de ernst van 2,5 % [gelijk aan de helft van de coëfficiënt die is gebruikt in de zaak die heeft geleid tot beschikking D(2009) 3726 definitief van de Commissie van 13 mei 2009 betreffende een procedure overeenkomstig artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-Overeenkomst (COMP/C‑3/37). 990 - Intel)] in plaats van de in het bestreden besluit gehanteerde 10 % werd toegepast en zelfs zonder dat verzachtende omstandigheden in aanmerking werden genomen, niet meer dan 91 miljoen EUR had mogen bedragen. Google verzoekt het Gerecht dan ook, ingeval het oplegging van een geldelijke sanctie zou handhaven, om bij de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht rekening te houden met alles wat voorafgaat.
 651


De Commissie verklaart met betrekking tot de keuze van 2016 als referentiejaar om de waarde van de met de inbreuk verband houdende verkopen van goederen of diensten te bepalen, dat deze keuze strookt met hetgeen te lezen staat in punt 13 van de richtsnoeren en dat het laatste volledige jaar dat voorafgaat aan de vaststelling van de inbreuk de economische realiteit weergeeft, met name de omvang van de inbreuk en in wezen ook het resultaat dat daarmee is bereikt op de relevante markten, namelijk het feit dat Googles productvergelijkingsdienst zich heeft ontwikkeld ten koste van concurrerende diensten. Geen enkel door Google aangedragen element wijst op het tegendeel. Dat de Commissie zich in een aantal zaken waarop Google zich beroept wat het beginsel van gelijke behandeling betreft, op gemiddelden over verschillende jaren heeft gebaseerd, werd toen inzonderheid gerechtvaardigd door specifieke omstandigheden, die in casu echter ontbreken.
 652


Wat de vastgestelde duur van de inbreuk betreft, herinnert de Commissie eraan dat zij reeds vóór 2011 aan de hand van concrete bewijzen het gelaakte gedrag had aangetoond in Frankrijk, in Duitsland en in het Verenigd Koninkrijk en dat zij voor die periode de inbreuk alleen in deze drie landen had vastgesteld. Daarvoor is een onderzoek van de feeds van Googles algemene resultatenpagina naar de productvergelijkers verhelderend geweest. Wat de andere landen betreft, waar de inbreuk volgens de vaststellingen pas later is begonnen, wijst de Commissie erop dat niet alleen de gespecialiseerde pagina, maar ook de productadvertenties en de gespecialiseerde productzoekresultaten, die op de algemene zoekresultatenpagina’s verschenen voordat die gespecialiseerde pagina in bepaalde landen beschikbaar was, deel uitmaken van Googles productvergelijker. Met name wordt in de door Google aangevoerde overweging 412 van het bestreden besluit niets anders gezegd. Derhalve kon de intrede van de Shopping Units met hun productadvertenties in verschillende landen worden beschouwd als het begin van de gedragingen die ertoe strekten Googles productvergelijker te bevoordelen. Ten slotte verklaart de Commissie dat er geen enkele reden was om de periode waarin mogelijke toezeggingen zijn besproken, niet mee te tellen, aangezien de litigieuze praktijken niet werden stopgezet gedurende die periode.
 653


Wat de gehanteerde coëfficiënt van 10 % voor de ernst van de inbreuk betreft, benadrukt de Commissie dat deze veel lager is dan de in de richtsnoeren vermelde maximumcoëfficiënt van 30 %, dat deze coëfficiënt het belang van de door de gelaakte gedraging getroffen markten en de aard en de geografische omvang ervan weergeeft en dat het Gerecht een dergelijke coëfficiënt nooit heeft bekritiseerd in een zaak betreffende de toepassing van artikel 102 VWEU. Bovendien heeft Google niet aangetoond dat de omstandigheden in de andere zaken waarop zij zich beroept, met name de zaak die heeft geleid tot beschikking D(2009) 3726 definitief van de Commissie van 13 mei 2009 betreffende een procedure overeenkomstig artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-Overeenkomst (COMP/C‑3/37.990 – Intel), vergelijkbaar waren met die van de onderhavige zaak. De Commissie wijst op de verschillen wat betreft de producten en markten, de betrokken ondernemingen en de perioden waarin de gedragingen werden vastgesteld.
654


Het extra bedrag van 10 % van de jaarlijkse inkomsten is eveneens gerechtvaardigd. Uit punt 25 van de richtsnoeren blijkt niet dat een dergelijk extra bedrag enkel kan worden toegepast in kartelzaken die verboden worden door artikel 101 VWEU, maar dat het bedoeld is om andere ondernemingen te kunnen ontmoedigen zich schuldig te maken aan inbreukmakend gedrag dat vergelijkbaar is met het gedrag waarvoor de sanctie geldt, ook op andere productmarkten. Google heeft evenmin aangetoond dat de gevallen waarin de Commissie geen dergelijk bedrag in de sanctie heeft opgenomen, vergelijkbaar waren met de onderhavige zaak. Derhalve hoefde geen specifieke motivering te worden verstrekt voor de toepassing van een dergelijk bedrag.
 655


De uiteindelijk toegepaste vermenigvuldigingsfactor van 1,3 had tot doel, zoals blijkt uit punt 30 van de richtsnoeren, rekening te houden met de omvang van Googles activiteiten buiten de door het gelaakte gedrag getroffen markten. De Commissie geeft aan dat de totale omzet van Google 40 keer hoger ligt. Op die manier kon voor een dergelijke onderneming een voldoende hoge sanctie worden vastgesteld, zodat deze een voldoende afschrikkende werking behield. De houding van Google tijdens de procedure, waarmee zij beoogde de zaak te schikken door toezeggingen te doen, is in dat verband niet relevant.
656


Voorts was de in het bestreden besluit gebruikte gemiddelde wisselkoers voor 2016 van de Amerikaanse dollar ten opzichte van de euro, die volgens de publicaties van de Europese Centrale Bank (ECB) 0,9039 euro voor een dollar bedroeg, niet onjuist.
 657


Ten slotte heeft de Commissie haars inziens terecht geen verzachtende omstandigheden in aanmerking genomen. Google heeft daarop tijdens de procedure die tot het bestreden besluit heeft geleid trouwens geen aanspraak gemaakt, hetgeen rechtvaardigt dat in dit besluit niet is aangegeven waarom er geen dergelijke omstandigheden in aanmerking zijn genomen. De Commissie voert ter zake verschillende argumenten ten gronde aan. Het feit dat Google toezeggingen heeft aangeboden, vormt geen verzachtende omstandigheid voor haar gedrag, aangezien de aangeboden toezeggingen met name niet hebben bijgedragen tot de vaststelling van de inbreuk. En gesteld al dat er voor de bestraffing van een gedraging als die van Google geen precedent bestond, zou aan dat gegeven evenmin een verzachtende omstandigheid kunnen worden ontleend, net zomin als het feit dat een uit een bepaald soort gedraging voortvloeiende inbreuk nog nooit eerder is vastgesteld, in de weg zou staan aan de bestraffing van die gedraging. Uit het bestreden besluit blijkt dat Google niet uit loutere onachtzaamheid, maar opzettelijk heeft gehandeld. Zelfs indien consumenten of verkopers de presentatie van de resultaten van Googles productvergelijker op prijs stelden, komt dat element evenmin in aanmerking als verzachtende omstandigheid aangezien zij mogelijk ook nadeel ondervonden van het niet verschijnen van de resultaten van concurrerende productvergelijkers. Ten slotte zou het verborgen houden van het inbreukmakende gedrag weliswaar een verzwarende omstandigheid hebben opgeleverd, maar het feit dat dit gedrag bekend was vormt daarom nog geen verzachtende omstandigheid.
b)
 
Beoordeling door het Gerecht







658


Alvorens op de argumenten van partijen te antwoorden, herinnert het Gerecht eraan dat het onder de in punt 605 hierboven uiteengezette voorwaarden volledige rechtsmacht heeft.
 659


Google betwist om te beginnen de waarde van de verkopen voor het jaar 2016 die in het bestreden besluit is gebruikt als referentie voor de vaststelling van het basisbedrag van de geldboete. Volgens haar zou een gemiddelde van de inkomsten over de duur van de gelaakte gedragingen representatiever zijn geweest voor de economische realiteit en voor haar eigen situatie.
660


Opgemerkt zij dat de Commissie, zoals in overweging 738 van het bestreden besluit is aangegeven, alleen de reclame-inkomsten die verband houden met de gespecialiseerde productzoekmarkten (inkomsten uit productadvertenties in de Shopping Units, productadvertenties op de gespecialiseerde Google-Shoppingpagina en tekstadvertenties op diezelfde gespecialiseerde pagina) als waarde van de verkopen in aanmerking heeft genomen, maar geen reclame-inkomsten die verband houden met de algemene zoekmarkten. De gedeeltelijke nietigverklaring van het bestreden besluit op grond dat de Commissie ten onrechte heeft vastgesteld dat sprake was van misbruik van een machtspositie op de nationale algemene zoekmarkten, heeft dus geen gevolgen voor de waarde van de verkopen die is gehanteerd.
661


Wat het in aanmerking te nemen referentiejaar betreft, heeft de Commissie overeenkomstig hetgeen zij aangeeft in punt 13 van de richtsnoeren terecht gekozen voor 2016, het laatste volledige jaar waarin de inbreuk is vastgesteld. Behoudens bijzondere omstandigheden maakt dat referentiejaar het juist mogelijk om optimaal rekening te houden met de gevolgen van de vastgestelde inbreuk (zie in die zin arrest van 5 december 2013, Caffaro/Commissie, C‑447/11 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:797, punt 51). Benadrukt moet worden dat de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar, zoals Google in voetnoot 404 van het verzoekschrift zelf aangeeft, heeft uiteengezet dat zij alleen dan een gemiddelde waarde van de verkopen over verschillende jaren zou nemen indien het laatste boekjaar niet voldoende representatief zou blijken te zijn.
 662


Vervolgens dient Googles kritiek op de voor het bestreden besluit gehanteerde wisselkoers tussen de Amerikaanse dollar en de euro te worden onderzocht. Zoals blijkt uit overweging 739 en voetnoot 839 van het bestreden besluit, heeft de Commissie immers gebruikgemaakt van deze gemiddelde wisselkoers voor het jaar 2016 om de waarde van de verkopen voor het jaar 2006 vast te stellen in euro, aangezien Google haar de relevante informatie daartoe in Amerikaanse dollar had verstrekt.
663


Allereerst moet Googles kritiek worden verworpen dat de Commissie de gemiddelde wisselkoersen van elk jaar van de inbreuk had moeten gebruiken, aangezien de Commissie terecht de waarde van de verkopen in 2016 als referentie voor het basisbedrag van de geldboete heeft gebruikt.
 664


Voor zover de waarde van de verkopen voor het jaar 2016 moet worden gehanteerd, wijst Google op een statistisch bulletin van de ECB (bijlage A173 bij het verzoek) waarin voor het jaar 2016 een gemiddelde wisselkoers van de euro ten opzichte van de Amerikaanse dollar van 1,1069 wordt vermeld, wat bij inverse berekening een wisselkoers van de Amerikaanse dollar ten opzichte van de euro van 0,9034 oplevert. De Commissie van haar kant heeft een wisselkoers gehanteerd van 0,9039 USD/euro, die zij heeft gehaald uit de interactieve statistische wisselkoerspagina op de website van de ECB. De door de Commissie gebruikte interactieve pagina blijkt door haar te zijn geraadpleegd op 27 april 2017, dat wil zeggen logischerwijs vóór de vaststelling van het bestreden besluit, terwijl het statistisch bulletin waarnaar Google verwijst, actueel lijkt te zijn op 31 juli 2017 en het dus dateert van ná de vaststelling van het bestreden besluit op 27 juni 2017. De Commissie kan derhalve niet worden verweten dat zij gebruik heeft gemaakt van informatie van de ECB die betrouwbaar en toegankelijk was kort voordat zij het bestreden besluit heeft vastgesteld (zie in die zin arrest van 7 september 2016, Pilkington Group e.a./Commissie, C‑101/15 P, EU:C:2016:631, punt 43).
665


Google betwist vervolgens de in aanmerking genomen duur van de inbreuk in de verschillende betrokken landen. Zij is van mening dat er geen bewijs werd geleverd voor het plegen van de inbreuk vóór 2011, aangezien daarvoor geen mededingingsanalyse is verricht. Zij wijst erop dat de gespecialiseerde Google-Shoppingpagina in sommige van de betrokken landen pas in 2016 is ingevoerd. Zij voert ook aan dat de periode waarin de aangeboden toezeggingen zijn besproken, niet in de inbreukperiode mag worden meegerekend.
 666


In het bestreden besluit is de inbreuk vastgesteld vanaf januari 2008 in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, vanaf oktober 2010 in Frankrijk, vanaf mei 2011 in Italië, Nederland en Spanje, vanaf februari 2013 in Tsjechië en vanaf november 2013 in Oostenrijk, België, Denemarken, Noorwegen, Polen en Zweden. Googles kritiek op het ontbreken van een mededingingsanalyse vóór 2011 heeft dus alleen betrekking op Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk.
 667


Dienaangaande blijkt uit het onderzoek van de in de punten 383 tot en met 388 hierboven vermelde elementen dat de daling van het verkeer vanuit Googles algemene resultatenpagina’s naar concurrerende productvergelijkers in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk over het algemeen aanzienlijk was vanaf 2011, ook al hebben sommige van die productvergelijkers reeds eerdere dalingen gerapporteerd. Uit de in de punten 402 en 403 hierboven vermelde elementen blijkt dat het verkeer vanuit Googles algemene resultatenpagina’s naar haar eigen productvergelijker in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk aanzienlijk is toegenomen vanaf januari 2008, en in Frankrijk vanaf oktober 2010, welke tijdstippen overeenstemmen met de lancering van de Product Universals in die landen. Ten slotte blijkt uit het onderzoek van de drie onderdelen van Googles vierde middel tot nietigverklaring dat de Commissie, afgezien van de nationale markten voor algemene zoekopdrachten, naar behoren de potentiële mededingingsbeperkende gevolgen van Googles gedragingen heeft aangetoond in de dertien landen waar zij misbruik van een machtspositie had vastgesteld. Bovendien wordt door Google niet betwist dat zij de haar verweten praktijk in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk heeft toegepast van januari 2008 tot oktober 2010 door er de Product Universals te lanceren, terwijl concurrerende productvergelijkers nog steeds enkel in de generieke resultaten werden opgenomen. De Commissie heeft dan ook terecht geoordeeld dat de inbreuk is begonnen op het moment dat de litigieuze praktijk werd toegepast en dat de duur van de inbreuk overeenstemt met de periode waarin die praktijk is toegepast, ook al werden sommige van de materiële gevolgen van die praktijk voor het verkeer vanuit Googles algemene resultatenpagina’s, dat van invloed was op het verkeer naar concurrerende productvergelijkers, aldaar over het algemeen pas waargenomen vanaf 2011. In dat verband kan worden opgemerkt dat de in punt 22 van de richtsnoeren genoemde factor die verband houdt met de „vraag of de inbreuk daadwerkelijk is geïmplementeerd”, betrekking heeft op het gedrag van de deelnemers aan de inbreuk en niet op de gevolgen ervan op de markt (arrest van 12 december 2018, Servier e.a./Commissie, T‑691/14, hogere voorziening ingesteld, EU:T:2018:922, punt 1805).
 668


Het argument dat verband houdt met het feit dat de gespecialiseerde Google-Shoppingpagina in sommige van de betrokken landen pas in 2016 is ingevoerd, moet om dezelfde reden worden afgewezen. De Commissie verwijt Google niet de dat zij een gespecialiseerde zoek- en resultatenpagina voor productvergelijking heeft gecreëerd, maar wel dat zij op haar algemene resultatenpagina haar eigen productvergelijker en concurrerende productvergelijkers verschillend heeft behandeld door de bevoorrechte positionering en presentatie van haar eigen resultaten in de Product Universals en vervolgens in de Shopping Units.
669


Om dezelfde reden moet ook Googles argument worden afgewezen dat de periode waarin de aangeboden toezeggingen zijn besproken, niet mag worden meegerekend in de inbreukperiode. Google heeft de litigieuze gedragingen immers niet stopgezet tijdens deze periode. In die omstandigheden hoefde de Commissie, anders dan Google betoogt, ook geen bijzondere motivering te geven voor het meerekenen van deze periode in de inbreukperiode.
670


Uit het voorgaande volgt dat de duur van de inbreuk die voor elk van de betrokken landen is vastgesteld om het bedrag van de sanctie te berekenen, niet hoeft te worden betwijfeld.
671


Google is vervolgens van mening dat de door de Commissie gehanteerde coëfficiënt voor de ernst van 10 % onbillijk hoog is. Zij verwijst met name naar beschikking D(2009) 3726 definitief van de Commissie van 13 mei 2009 betreffende een procedure overeenkomstig artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-Overeenkomst (COMP/C‑3/37.990 – Intel), waarin de Commissie volgens Google een coëfficiënt van slechts 5 % heeft gehanteerd terwijl de betrokken gedragingen veel ernstiger waren dan die welke haar worden verweten.
 672


Om te beginnen zij eraan herinnerd dat vergelijkingen met andere besluiten van de Commissie inzake geldboeten, zoals in punt 623 hierboven is vermeld, slechts relevant kunnen zijn wat de naleving van het beginsel van gelijke behandeling indien wordt aangetoond dat de omstandigheden van de zaken waarop die andere besluiten betrekking hebben, zoals de markten, producten, landen, ondernemingen en tijdvakken, vergelijkbaar zijn met die van de onderhavige zaak en dat het van belang is dat voor de vergelijking wordt uitgegaan van besluiten die uit dezelfde periode dateren. Dienaangaande is geoordeeld dat het feit dat de Commissie in het verleden geldboeten van een bepaald niveau heeft opgelegd, haar niet behoeft te verhinderen dit niveau binnen de in de toepasselijke verordening en haar richtsnoeren gestelde grenzen te verhogen, indien zulks noodzakelijk is ter uitvoering van het mededingingsbeleid van de Unie. Het staat haar met name vrij het niveau van de geldboeten te verhogen om de afschrikkende werking ervan te versterken. De vroegere besluitvormingspraktijk van de Commissie geldt op zichzelf dus niet als rechtskader ter bepaling van het bedrag van geldboeten in mededingingszaken, aangezien dit kader thans uitsluitend in verordening nr. 1/2003 en in de richtsnoeren is vastgelegd (arrest van 30 september 2003, Michelin/Commissie, T‑203/01, EU:T:2003:250, punt 254; zie in die zin ook arrest van 7 juni 1983, Musique Diffusion française e.a./Commissie, 100/80–103/80, EU:C:1983:158, punt 109, en beschikking van 11 september 2008, Coats Holdings en Coats/Commissie, C‑468/07 P, niet gepubliceerd, EU:C:2008:503, punt 30).
 673


De punten 19 tot en met 22 van de richtsnoeren geven in wezen aan dat, ongeacht de duur van de inbreuk en een eventueel ter afschrikking opgelegd extra bedrag, het basisbedrag van de geldboete een deel is (doorgaans „coëfficiënt voor de ernst” genoemd) van de jaarlijkse waarde van de door de betrokken onderneming verrichte verkopen van de met de inbreuk verband houdende goederen en diensten, welk deel in beginsel tot 30 % kan bedragen en wordt vastgesteld op grond van de ernst van de inbreuk, die per geval wordt beoordeeld met inachtneming van alle omstandigheden van de zaak in het licht van een aantal factoren zoals de aard van de inbreuk, het marktaandeel van de betrokken ondernemingen, de geografische omvang van de inbreuk en de vraag of de inbreuk al dan niet ten uitvoer werd gelegd. In punt 23 van de richtsnoeren wordt gepreciseerd dat horizontale overeenkomsten inzake prijzen, de verdeling van markten en de beperking van de productie tot de ernstigste mededingingsbeperkingen behoren, die streng moeten worden bestraft, hetgeen impliceert dat in die gevallen het deel van de waarde van de verkopen dat in aanmerking wordt genomen, doorgaans hoog zal zijn.
674


Bovendien blijkt uit vaste rechtspraak dat de zwaarte van de op de mededingingsregels begane inbreuk moet worden beoordeeld met inachtneming van een groot aantal factoren, onder meer de specifieke omstandigheden van de zaak, de context ervan en de afschrikkende werking van de geldboeten, en dit zonder dat daarvoor een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria geldt (arresten van 14 oktober 2010, Deutsche Telekom/Commissie, C‑280/08 P, EU:C:2010:603, punt 273, en 19 april 2012, Tomra Systems e.a./Commissie, C‑549/10 P, EU:C:2012:221, punt 107; zie in die zin ook arrest van 26 september 2018, Infineon Technologies/Commissie, C‑99/17 P, EU:C:2018:773, punt 198).
 675


In de onderhavige zaak heeft de Commissie in overweging 743 van het bestreden besluit de toepassing van 10 % als deel van de waarde van de verkopen gerechtvaardigd door erop te wijzen dat de relevante nationale zoekmarkten voor gespecialiseerde productvergelijking en voor algemene zoekopdrachten van aanzienlijk economisch belang zijn, hetgeen betekent dat eventuele mededingingsbeperkende gedragingen op die markten aanzienlijke gevolgen kunnen hebben en dat Google tijdens de inbreukperiode niet alleen een machtspositie op de relevante dertien nationale markten voor algemene zoekopdrachten innam, maar aldaar ook veel grotere marktaandelen had dan haar concurrenten.
676


Zoals Google in wezen betoogt, dient te worden vastgesteld dat overweging 743 van het bestreden besluit op zich – in het licht van de richtsnoeren – geen toereikende rechtvaardiging verstrekt voor de coëfficiënt van 10 % die is vastgesteld voor de ernst van de inbreuk. De Commissie vermeldt daarin immers onvoldoende relevante gegevens. Zij verwijst daarin naar slechts één van de vier factoren die in punt 22 van de richtsnoeren worden genoemd, namelijk het marktaandeel van de betrokken onderneming, en zij gaat niet in op een van de andere factoren, zoals de aard van de inbreuk of de geografische omvang ervan. De Commissie verricht met name geen uitdrukkelijke en omstandige beoordeling van de intrinsieke ernst van het aan Google verweten gedrag, dat wil zeggen van de ernst van de aard van de inbreuk, terwijl die factor uitdrukkelijk wordt genoemd in punt 22 van de richtsnoeren en het onderzoek ervan onontbeerlijk is voor de beoordeling van de globale ernst van de inbreuk, waarbij ook andere factoren in aanmerking worden genomen.
 677


In het kader van zijn volledige rechtsmacht dient het Gerecht de ernst van Googles gedrag opnieuw te beoordelen met inaanmerkingneming met aanvullende elementen als bedoeld in de punten 673 en 674 hierboven, naast die welke in punt 675 hierboven zijn vermeld.
678


Zoals in de punten 614 en 615 hierboven in herinnering is gebracht, hebben talrijke zaken er dienaangaande toe geleid dat de Commissie en de Unierechter afschermingspraktijken van ondernemingen met een machtspositie als mededingingsbeperkend dienden aan te merken en te bestraffen. Dergelijke mededingingsbeperkende praktijken worden in beginsel als ernstig beschouwd (zie in die zin arrest van 3 juli 1991, AKZO/Commissie, C‑62/86, EU:C:1991:286, punt 162). Zij leiden er immers toe dat de toetreding van concurrenten tot de markt wordt verhinderd of dat het aantal concurrenten, of althans hun concurrentiedruk, afneemt, en leiden niet louter tot een beperking van hun gedragsvrijheid. In zoverre kunnen zij in bepaalde omstandigheden even ernstig zijn als overeenkomsten inzake prijzen, de verdeling van markten en de beperking van de productie, die in punt 23 van de richtsnoeren worden genoemd als overeenkomsten waarvoor een „hoge” coëfficiënt voor de ernst doorgaans is gerechtvaardigd, aangezien zij de mededinging op dezelfde wijze beïnvloeden, in die zin dat de afnemers op de relevante markten als gevolg van de twee soorten inbreuken kunnen worden geconfronteerd met een situatie van monopolie of oligopolie, of het equivalent daarvan uit mededingingsoogpunt, of althans met een situatie waarin de mededinging ernstig wordt beperkt.
 679


Dat neemt niet weg dat de ernst van afschermingspraktijken van een onderneming met een machtspositie meer of minder uitgesproken kan zijn. Aanwijzingen daarvoor kunnen zijn dat die praktijk al dan niet duidelijk tot doel heeft concurrenten uit te sluiten, zoals het hanteren van wurgprijzen, de weigering een essentiële faciliteit te leveren of prijssqueeze. Evenzo kan rekening worden gehouden met de marktdekking van de betwiste praktijk. Deze gegevens kunnen immers niet alleen noodzakelijk zijn om de praktijk als inbreukmakend aan te merken (zie in die zin arrest van 6 september 2017, Intel/Commissie, C‑413/14 P, EU:C:2017:632, punt 139), maar zij kunnen ook relevant zijn om de ernst ervan te meten.
 680


In de onderhavige zaak heeft Google, zoals uit punt 616 hierboven blijkt, de gelaakte praktijk opzettelijk toegepast wetende dat deze kon leiden tot de uitsluiting van concurrenten en tot een beperking van de mededinging. Het feit dat de Commissie zich aanvankelijk ertoe heeft verbonden de zaak te behandelen volgens een toezeggingsprocedure en dat die procedure in beginsel niet geschikt is wanneer de aard van de inbreuk van meet af aan een sanctie lijkt te rechtvaardigen, dat verschillende nationale administratieve autoriteiten of rechterlijke instanties Googles gedrag niet onrechtmatig hebben bevonden of dat de Commissie in het bestreden besluit niet heeft aangetoond dat sprake was van een werkelijke intentie om concurrenten uit te sluiten en van een daartoe uitgewerkte strategie, laat die vaststelling onverlet. De vastgestelde praktijken blijven mededingingsbeperkende afschermingspraktijken, die even schadelijk voor de mededinging kunnen zijn als overeenkomsten inzake prijzen of de verdeling van markten. Zoals in de punten 383 tot en met 387 hierboven is opgemerkt, blijkt dat sommige van de met Google concurrerende productvergelijkers enorm veel uit haar algemene resultatenpagina’s afkomstig verkeer hebben verloren. Google heeft de litigieuze praktijken in dertien EER-landen geleidelijk uitgebouwd over een periode van bijna tien jaar en in zes van die landen zelfs nadat zij in maart 2013 de voorlopige beoordeling van de Commissie had ontvangen.
 681


Tevens moet enerzijds rekening worden gehouden met het feit dat de Commissie niet op geldige wijze heeft aangetoond dat er sprake was van misbruik op de algemene onlinezoekmarkt (zie punt 596 hierboven) en met het feit dat de litigieuze praktijken niet werden verhuld, waardoor toepassing van de desbetreffende factor, die naar zijn aard de zwaarte van de inbreuk versterkt, kan worden uitgesloten (zie in die zin arrest van 14 december 2006, Raiffeisen Zentralbank Österreich e.a./Commissie, T‑259/02–T‑264/02 en T‑271/02, EU:T:2006:396, punt 252). Anderzijds moet ook rekening worden gehouden met het feit dat het Gerecht, zoals in punt 680 hierboven in herinnering is gebracht, van oordeel is dat de litigieuze praktijken opzettelijk en niet uit onachtzaamheid zijn toegepast. Terwijl de eerste overweging pleit voor een verlaging van de toepasselijke coëfficiënt voor de ernst, pleit de tweede voor een verhoging van die coëfficiënt.
682


Derhalve is het Gerecht overeenkomstig de in punt 673 hierboven in herinnering gebrachte beginselen van de richtsnoeren, ook al is het daardoor niet gebonden (zie in die zin arresten van 21 januari 2016, Galp Energía España e.a./Commissie, C‑603/13 P, EU:C:2016:38, punt 90; 5 oktober 2011, Romana Tabacchi/Commissie, T‑11/06, EU:T:2011:560, punt 266, en 12 december 2014, H & R ChemPharm/Commissie, T‑551/08, EU:T:2014:1081, punt 221), van oordeel dat een coëfficiënt voor de ernst, dat wil zeggen als component van de waarde van de verkopen, van 10 % moet worden toegepast.
683


Google stelt voorts aan dat het extra bedrag van 10 % van de waarde van de verkopen, dat de Commissie voor het eerst in het basisbedrag van de geldboete heeft opgenomen met betrekking tot een misbruik van een machtspositie dat geen verband houdt met een kartelpraktijk, evenmin gerechtvaardigd was.
 684


In overweging 750 van het bestreden besluit heeft de Commissie de toepassing van dit extra bedrag gerechtvaardigd door te verwijzen naar de factoren waarop zij zich in overweging 743 van dat besluit had gebaseerd om de ernst van de praktijk te beoordelen (zie punt 675 hierboven). De Commissie heeft daaraan toegevoegd dat dit bedrag noodzakelijk was om ervoor te zorgen dat de boete een voldoende afschrikkende werking zou hebben op ondernemingen van een vergelijkbare grootte en met vergelijkbare middelen als Google.
685


In een dergelijk extra bedrag wordt voorzien in punt 25 van de richtsnoeren, waarin verder wordt aangegeven dat dit bedrag overeenkomt met een percentage tussen 15 % en 25 % van de waarde van de verkopen. In hetzelfde punt wordt gepreciseerd dat een dergelijk bedrag met name beantwoordt aan de noodzaak om ondernemingen ervan te weerhouden deel te nemen aan horizontale overeenkomsten inzake prijzen, marktverdeling en productiebeperking en dat de Commissie ook bij andere inbreuken een dergelijk extra bedrag kan toevoegen. De daarmee nagestreefde doelstelling wordt vermeld in punt 7 van de richtsnoeren, dat bepaalt dat „het zinvol [is] om in de boete een specifiek bedrag op te nemen dat niet gekoppeld is aan de duur van de inbreuk, en dat bedoeld is om ondernemingen ervan te weerhouden überhaupt tot ongeoorloofde gedragingen over te gaan”. Uit de richtsnoeren blijkt dus duidelijk dat dit bedrag voor bepaalde inbreuken bedoeld is als een „forfaitaire” geldboete die kan worden opgelegd wegens het enkele feit dat de inbreuk is gepleegd, ongeacht de duur ervan.
 686


Een dergelijk bedrag heeft zeker een afschrikkende werking voor alle ondernemingen maar het is, anders dan de Commissie in het tweede zinsdeel van overweging 750 van het bestreden besluit lijkt te hebben aangegeven, niet specifiek bedoeld om ervoor te zorgen dat de geldboeten voldoende afschrikkend zijn voor grote ondernemingen, hetgeen valt onder een andere bepaling van de richtsnoeren, die de Commissie, zoals blijkt uit overweging 753 van het bestreden besluit, in casu cumulatief heeft toegepast, namelijk die van punt 30 van de richtsnoeren, waarin het gaat om een eventuele definitieve verhoging van de geldboete na de vaststelling van het basisbedrag en de inaanmerkingneming van verzwarende of verzachtende omstandigheden.
687


Het Gerecht stelt dan ook vast dat de redenen die de Commissie in het bestreden besluit heeft aangevoerd ter rechtvaardiging van de toepassing van een extra bedrag van 10 %, gelet op hetgeen in punt 676 hierboven is gezegd, partieel van aard zijn, voor zover zij betrekking hebben op de ernst van de inbreuk en aanleiding kunnen geven tot twijfel voor zover zij betrekking hebben op de nagestreefde doelstelling zoals deze is uiteengezet in de richtsnoeren.
688


In het kader van de uitoefening van volledige rechtsmacht moet hoe dan ook opnieuw worden bekeken of het passend is om in het basisbedrag van de aan Google opgelegde geldboete een extra bedrag op te nemen, aangezien het Gerecht ter zake, zoals reeds in punt 682 hierboven, nog steeds de in de richtsnoeren opgenomen regeling volgt.
 689


Uit de hoofdinbreuk waarnaar punt 25 van de richtsnoeren verwijst, namelijk de deelname aan horizontale overeenkomsten inzake prijzen, marktverdeling en productiebeperking, kan worden afgeleid dat het extra bedrag is gerechtvaardigd voor bijzonder ernstige inbreuken (zie in die zin arrest van 12 december 2018, Servier e.a./Commissie, T‑691/14, hogere voorziening ingesteld, EU:T:2018:922, punt 1883). Dat extra bedrag is bedoeld om ondernemingen ervan te weerhouden zich überhaupt met dergelijke inbreuken in te laten, ongeacht de duur van hun deelname aan deze inbreuken.
690


Uit de punten 678 tot en met 680 hierboven blijkt dat Googles gedrag een bijzonder ernstige inbreuk vormde. In die omstandigheden heeft het Gerecht geen probleem met het door de Commissie toegepaste extra bedrag van 10 % van de waarde van de verkopen in 2016 dat in het basisbedrag van de geldboete is opgenomen.
691


Het basisbedrag van de geldboete zoals het Gerecht daartoe in de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht is gekomen, is dus hetzelfde als het bedrag dat de Commissie heeft vastgesteld in het bestreden besluit, namelijk een bedrag dat gelijk is aan de waarde van de verkopen voor het jaar 2016, zoals vermeld in tabel 29 in overweging 748 van het bestreden besluit, waarop een coëfficiënt van 10 % wordt toegepast en die voor elk betrokken land wordt vermenigvuldigd met de in jaren uitgedrukte duur van de inbreuk, die door de Commissie in dezelfde tabel van het bestreden besluit is vastgesteld in aantal dagen, vermeerderd met een extra bedrag van 10 % van de waarde van de verkopen in 2016. Dit basisbedrag is gelijk aan 1866424914 EUR.
 692


Google heeft ook een aantal argumenten aangevoerd waarmee zij betwistte dat haar überhaupt een geldboete kon worden opgelegd en die door het Gerecht zijn verworpen bij de beoordeling ervan vanuit dat oogpunt. Aangezien het Gerecht ertoe is overgegaan het bestreden besluit te herzien en het de omstandigheden van de zaak daarbij zelf moet beoordelen, is het evenwel van oordeel dat het sommige van deze argumenten opnieuw moet onderzoeken in het licht van de eventuele erkenning van verzachtende omstandigheden.
693


In dit verband betoogt Google dat de Commissie zich ertoe had verbonden de zaak te behandelen in het kader van de toezeggingsprocedure en dat Google zelf te goeder trouw drie reeksen toezeggingen had aangeboden. Zoals is opgemerkt in punt 638 hierboven, was de Commissie aanvankelijk van mening dat de derde reeks toezeggingen waarschijnlijk tegemoet zou komen aan de mededingingsbezwaren die zij in haar voorlopige beoordeling had geformuleerd, aangezien zij dit heeft meegedeeld aan de klagers en hun heeft aangegeven dat zij voornemens was hun klachten af te wijzen. Zoals in de punten 632 tot en met 638 hierboven is uiteengezet, vormde deze voorlopige beoordeling in een bepaalde fase van de procedure geen beletsel voor de Commissie om terug te grijpen naar een inbreukprocedure en Google een sanctie op te leggen. Indien evenwel zou blijken dat Google, nadat de Commissie had toegezegd de zaak door aanvaarding van toezeggingen op te lossen, daadwerkelijk serieuze toezeggingen heeft aangeboden die een einde konden maken aan de door de Commissie vastgestelde mededingingsbezwaren, zou dit een verzachtende omstandigheid kunnen vormen.
 694


In antwoord op een vraag van het Gerecht heeft Google evenwel in wezen verklaard dat de toezeggingen die zij uiteindelijk had aangeboden aan de Commissie aanzienlijk verschilden van die welke noodzakelijk waren geweest om het bestreden besluit uit te voeren. Volgens Googles uitleg zouden deze toezeggingen niet hebben geleid tot dezelfde processen en methoden voor het verschijnen van concurrerende productvergelijkers in de Shopping Units als die welke op Googles eigen productadvertenties worden toegepast, zoals in het bestreden besluit wordt geëist, maar wel tot de toepassing van andere mechanismen. Zoals in punt 26 hierboven is vermeld, werden deze aangeboden toezeggingen blijkens overweging 73 van het bestreden besluit bovendien negatief onthaald door een aanzienlijk aantal klagers. In deze omstandigheden is het Gerecht van oordeel dat er geen verzachtende omstandigheden ten gunste van Google kunnen worden aanvaard wegens de door haar aangeboden toezeggingen.
695


Ten slotte is Google van mening dat de vermenigvuldigingsfactor van 1,3 die de Commissie uiteindelijk heeft toegepast, eveneens ongerechtvaardigd is. Google wijst met name op haar constructieve houding tijdens de administratieve procedure en op het enige precedent van het gebruik van een dergelijke factor in een geval van misbruik van een machtspositie, waarin het om veel ernstigere gedragingen ging.
696


In de eerste plaats moet er evenwel op worden gewezen dat Googles gedrag tijdens de administratieve procedure reeds is onderzocht als een mogelijke verzachtende omstandigheid en als zodanig is afgewezen.
 697


In de tweede plaats zijn precedenten op dit gebied, zoals reeds in punt 672 hierboven in herinnering is gebracht, voor de Commissie slechts bindend in vergelijkbare omstandigheden, en zeker niet a contrario. Meer bepaald had de door Google aangevoerde zaak die heeft geleid tot het besluit van de Commissie van 15 oktober 2014 inzake een procedure op grond van artikel 102 VWEU en artikel 54 van de EER-overeenkomst (AT.39523 – Slovak Telekom) noch betrekking op dezelfde productmarkten, noch had deze dezelfde geografische omvang als die waar het in de onderhavige zaak om gaat, en waren de vastgestelde praktijken tevens van een andere aard, ook al ging het eveneens om afschermingspraktijken.
698


In de derde plaats heeft de betrokken verhoging, zoals uit punt 30 van de richtsnoeren blijkt, tot doel ervoor te zorgen dat geldboeten afschrikkend werken voor machtige ondernemingen waarvan de omzet, afgezien van de goederen en diensten waarop de inbreuk betrekking heeft, bijzonder hoog is. Indien de Commissie zich voor dergelijke ondernemingen zou beperken tot de berekening van de geldboeten zoals die in de voorgaande punten van de richtsnoeren is uiteengezet, zou het niveau van de geldboete, die uitsluitend op basis van de directe en indirecte omzet in het betrokken product of de betrokken dienst wordt berekend, immers onvoldoende kunnen zijn om een afschrikkende werking te hebben ten aanzien van de totale activiteit en de totale macht van die ondernemingen (zie in die zin arrest van 4 september 2014, YKK e.a./Commissie, C‑408/12 P, EU:C:2014:2153, punten 84‑86 en 93).
 699


In de onderhavige zaak heeft de Commissie in overweging 753 van het bestreden besluit uiteengezet dat de omzet van Alphabet in 2016, te weten meer dan 80 miljard EUR, de inkomsten uit haar productvergelijkingsdienst in zeer ruime mate overschreed en dat een vermenigvuldigingsfactor van 1,3 derhalve gerechtvaardigd was om ervoor te zorgen dat de geldboete een voldoende afschrikkende werking zou hebben, niet alleen voor Google maar ook voor ondernemingen van vergelijkbare omvang.
700


Het Gerecht is van oordeel dat deze benadering gegrond is en neemt deze in het kader van de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht over. De in 2016 voor de betrokken diensten vastgestelde waarde van de verkopen bedraagt 2045300588 EUR, wat ongeveer 40 keer minder is dan de omzet van Alphabet als vermeld in punt 699 hierboven.
701


Na deze beoordeling van de omvang van de aan Google opgelegde geldelijke sanctie blijkt dat er geen redenen zijn om deze te wijzigen. Ook al is ter terechtzitting de vraag besproken of het Gerecht de in dat besluit opgelegde sanctie bij gebreke van conclusies in die zin mocht verzwaren, het hoeft zich daarover bijgevolg niet meer uit te spreken.
702


Aldus volgt uit het onderzoek van het zesde middel dat de vaststelling van het bedrag van de opgelegde geldboete op 2424495000 EUR dient te worden bevestigd. Aangezien Alphabet, zoals in de overwegingen 735 en 736 van het bestreden besluit in herinnering is gebracht, sinds haar oprichting op 2 oktober 2015 hoofdelijk aansprakelijk is met Google LLC, hetgeen door die ondernemingen niet wordt betwist, dient eveneens te worden bevestigd dat aan Google LLC een geldboete wordt opgelegd van 2424495000 EUR, waarvan 523518000 EUR hoofdelijk wordt opgelegd aan Alphabet.
 D. Algemene slotsom






703


Uit het onderzoek van het – ter ondersteuning van de primaire conclusies aangevoerde – eerste tot en met het vijfde middel (zie punt 596 hierboven) volgt dat de Commissie in artikel 1 van het bestreden besluit terecht tot de slotsom is gekomen dat Google, door misbruik te maken van haar machtspositie op de nationale markten voor algemene zoekopdrachten, vanaf verschillende tijdstippen die overeenstemmen met de invoering van gespecialiseerde productresultaten of productadvertenties op Googles algemene resultatenpagina, inbreuk heeft gemaakt op artikel 102 VWEU en artikel 54 van de EER-Overeenkomst met betrekking tot de nationale markten voor gespecialiseerde zoekopdrachten in de dertien in punt 55 hierboven genoemde landen. Dit artikel moet daarentegen gedeeltelijk nietig worden verklaard voor zover de Commissie daarin tot het bestaan van bovengenoemde inbreuk heeft geconcludeerd op grond van de gevolgen van het misbruik op de nationale markten voor algemene zoekopdrachten in die dertien landen.
704


Uit het onderzoek van het zesde middel (zie punt 702 hierboven) volgt dat het bedrag van de bij het bestreden besluit opgelegde geldboete moet worden bevestigd. Bijgevolg moet de subsidiaire conclusie tot intrekking of verlaging van het bedrag van de geldboete worden afgewezen.
V. Kosten






705


Volgens artikel 134, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering dient de in het ongelijk gestelde partij te worden verwezen in de kosten, voor zover dit is gevorderd. Overeenkomstig artikel 138, leden 1 en 2, van het Reglement voor de procesvoering dragen de lidstaten en de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA hun eigen kosten, wanneer zij in het geding hebben geïntervenieerd. Overeenkomstig artikel 138, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering kan het Gerecht bepalen dat een andere interveniënt dan de in de leden 1 en 2 van dat artikel bedoelde, zijn eigen kosten draagt.
 706


In de onderhavige zaak zal Google – gelet op de in de punten 113 tot en met 118 hierboven vermelde vorderingen van Google, de Commissie, CCIA, het BEUC, Foundem, het VDZ, het BDZV, Visual Meta, Twenga en Kelkoo over de kosten –, aangezien zij op de voornaamste punten in het ongelijk is gesteld, niet alleen haar eigen kosten dragen maar ook die van de Commissie, met uitzondering van de kosten die de Commissie heeft gemaakt als gevolg van de interventie van CCIA, welke kosten door CCIA zullen worden gedragen. Het BEUC, Foundem, het VDZ, het BDZV, Visual Meta, Twenga, de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA, Kelkoo en de Bondsrepubliek Duitsland zullen elk hun eigen kosten dragen.
HET GERECHT (Negende kamer – uitgebreid),
rechtdoende, verklaart:







 







1)




Artikel 1 van besluit C(2017) 4444 final van de Commissie van 27 juni 2017 inzake een procedure op grond van artikel 102 VWEU en artikel 54 van de EER-Overeenkomst [zaak AT.39740 – Google Search (Shopping)] wordt nietig verklaard doch enkel voor zover de Europese Commissie daarin op dertien nationale markten voor algemene zoekopdrachten binnen de Europese Economische Ruimte (EER) een inbreuk op die bepalingen door Google LLC en Alphabet, Inc. heeft vastgesteld op grond van het bestaan van mededingingsbeperkende gevolgen op die markten.
2)




Het beroep wordt verworpen voor het overige.
3)




Google en Alphabet zullen hun eigen kosten en die van de Commissie dragen, met uitzondering van de kosten die de Commissie heeft gemaakt als gevolg van de interventie van Computer & Communications Industry Association.
4)




Computer & Communications Industry Association zal haar eigen kosten dragen alsook de kosten die de Commissie heeft gemaakt als gevolg van haar interventie.
 5)




De Bondsrepubliek Duitsland, de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA, het Bureau européen des unions de consommateurs (BEUC), Infederation Ltd, Kelkoo, het Verband Deutscher Zeitschriftenverleger eV, Visual Meta GmbH, het BDZV – Bundesverband Digitalpublisher und Zeitungsverleger eV en Twenga zullen hun eigen kosten dragen.
Gervasoni


Madise


da Silva Passos




Kowalik-Bańczyk


Mac Eochaidh


Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 10 november 2021.
