Ziel en ligchaam
ZIEL EN LIGCHAAM IN HUNNE ONDERLINGE VERHOUDING GESCHETST. ZIEL EN LIGCHAAM IN HUNNE ONDERLINGE VERHOUDING GESCHETST, IN ZEVEN VERHANDELINGEN, DOOR J. L. C. SCHROBDER VAN DER KOLK, In leven Hoogleeraar aan de Utreclitsclie Iluogescliool. UTRECHT, C. VAN DER POST Jr. 1864. VOORBERIGT. De bundel, welke lder den lezer wordt aangeboden , bevat het meerendeel der populaire voorlezingen , die bij verschillende gelegenheden door mijnen vader zijn uitgesproken geworden en reeds vroeger alle in druk zijn verschenen. Baar de meeste in den handel niet meer verkrijgbaar waren, heb ik, van verschillende zijden hiertoe aangezocht, tot eene gezamelijke uitgave der volgende verhandelingen besloten: 1. Over de verwaarloozing der vereisehte zorg, ter leniging van het lot der krankzinnigen, en tot hunne genezing in ons Vaderland, uitgesproken te Utrecht bij de overgave van het Rectoraat den 26 Maart 1837. 2. Het verschil tusschen doode natuurkrachten, levenskrachten en ziel: voorgedragen in het Natuurkundig gezelschap te Utrecht 1835. Van deze verhandeling is een tweede druk verschenen, die mede is uitverkocht. 3. Het instinct van planten, diereu en mensch. 4. Over het verschil van psychischen aanleg van het dier cn den mensch. 5. Over den invloed van het ligchaam op de ziel van den mensch. Be drie laatste zijn in 1843 gezamelijk uitgegeven. 6. De zelfstandigheid der ziel. 7. De moederliefde in de natuur. Deze (iV°. 6 en 7) zijn in de jaargangen 1852 en 1858 van liet Album der natuur opgenomen, en even als de overige in het Natuurkundig Gezelschap voorgedragen geworden. Behalve deze zijn nog eenige andere verhandelingen verschenen, onder anderen: Over den invloed van den Sterkendrank op het menschelijk ligchaam en de Mijlpaal. Beide zijn echter door de Ver eeniging tot afschafjing van den sterkendrank uitgegeven en hierdoor zoo algemeen verspreid, dat een herdruk geheel overbodig scheen. Eene voorlezing: Over de afstamming van het menschelijk geslacht, geplaatst in het Tijdschrift voor waarheid en liefde, Jaargang 1845, is mede achterwege gelaten, daar deze meer eene beschouwing van den toenmaligen stand van het vraagstuk, dan eigene beschouwingen van den schrijver behelst. Ik kwam te eer hier toe, omdat men in den bundel, zooals deze nu is zamengesteld, min of meer eene algemeene strekking kan herkennen, namelijk eene beschouwing der verhouding waarin ligchaam en ziel tot elkander staan. Hierdoor werd het mogelijk een algemeenen titel aan het hoofd dezer verhandelingen te plaatsen. Het zal wel overbodig zijn hier te doen opmerken, dat sommige der vroegere verhandelingen niet meer geheel voldoen aan de eischen der tegenwoordige wetenschap. Wat de wetenschappelijke resultaten betreft, beschouwe men ze alleen als des Schrijvers overtuiging op den datum der uitgave. Dat de Schrijver zelf daarover evenzoo oordeelde, blijkt voldoende uit de omstandigheid, dat hij, hoewel vaak hiertoe aangezocht, steeds weigerde de tweede verhandeling voor de derdemaal te laten herdrukken, daar deze eene geheele omwerking zoude vereiseht hebben. Wat hier echter gezegd is geworden omtrent de zuiver wetenschappelijke resultaten, geldt geenszins van de algemeene strekking en beschouwingen van den Schrijver, 'welke nagenoeg o?iveranderd dezelfde zijn gebleven. Bij de rangschikking is de tijdsorde gevolgd, met uitzondering van de eerste verhandeling, die eenigzins op zich zelve staat en meer eene historische waarde bezit, daar met deze de hervorming van het krankzinnigenwezen in ons Vaderland als het ware is aangevangen. Ten slotte rust nog op mij de pligt, den Hoogleer aar p. harting, mijnen dank te betuigen voor de hulp mij bij de uitgave dezer verhandelingen verleend. ATffnvfvirh t or q 4. tcpq dr- h- w- schroeder van der kolk. 25 öept. 186a. De hulp, waarvan boven sprake is, heeft zich bepaald tot het nazien der drukproeven, tijdens de heer h. w. schroeder van der kolk zich buiten 's lands bevond. Ik deed dit gaarne. Be daaraan besteede uren waren uren van zoete, weemoedige herinnering. Het was mij daarbij alsof ik nog, zooals weleer, redekavelde met den dierbaren, veeljarigen vriend, wiens warm hart zich in schier iedere bladzijde der volgende verhandelingen openbaart. Het kan niet anders of hij die deze leest moet daarin voedsel voor eigen hart en geest vinden, en zelfs dan wanneer het koele versland hem hier en daar enkele zwakke punten mogt toon en, zal hij deze bladen toch niet ter zijde kunnen leggen, zonder den Schrijver daarvan te hebben lief gekregen en zonder dat de overtuiging bij hem verlevendigd is, dat de natuur eene rijke bron doet vloeijen, waaraan ook het gemoed zich laven kan. Utrecht, 29 Sept. 1863. HARTING. OVER DE VERWAARLOOZING DER YEREISCHTE ZORG, TER LENIGING YAN HET LOT DER KRANKZINNIGEN, EN TOT HUNNE GENEZING IN ONS VADERLAND *). Onder de verschillende vermogens en uitmuntende gaven der ziel, waardoor de mensch zich boven de dieren verheft, moeten buiten twijfel het verstand en de rede boven alle andere als de meest voortreffelijke worden geacht, zoo zelfs, dat wij slechts dan kunnen gerekend worden, werkelijk te leven, wanneer wij ons in het genot van deze uitvloeisels der Goddelijke natuur mogen verheugen. Wie zou niet zijn grootste geluk stellen in de ontwikkeling en den invloed van een vermogen, hetwelk bij uitsluiting geschikt is, om het ware gevoel voor beschaving en deugd bij ons te doen ontstaan ? — Zoodanig is mtusschen de wisselvalligheid van alle menschelijke zaken, dat zelfs het genot van dit ons verstand, van deze onze rede niet boven de slagen van het noodlot verheven, met van rampen en ziekten bevrijd is, noch haar bezit zeker en voortdurend kan genoemd worden. ) leze redevoering is in de Latijnsche taal uitgesproken bij gelegenheid der overgave van liet Rectoraat der Hoogeschool te Utrecht op den 26»ten Maart 1837 en vervolgens in het Nederduitsch vertaald uitgegeven in 1838. 1 Is dit waar, en wie kan het redelijkerwijze betwijfelen, zal er dan, onder al de zware rampen, waardoor de mensch somwijlen buiten zijne schuld geteisterd is, wel een meer medelijdenswaardig ongeluk kunnen gedacht worden, dan het gemis of de krenking van deze vermogens, te regt krankzinnigheid genoemd. Door dit gemis, door deze krenking toch, verliest de rede, die voortreffelijke en zekere leidsvrouw door dit leven, hare werking, en vervalt de mensch, dat grootste pronkstuk der schepping, beroofd van zijne hooge voortreffelijkheid, tot grooter ramp, dan immer aan de dieren kan overkomen; voor welke ramp hij zich, noch door rijkdom, noch door ligchaamskracht, noch door scherpzinnigheid van het verstand, noch door zuiverheid en reinheid van zeden, kan beschermen. Op dezen dag, tot de overgifte van het Rectoraat dezer Hoogeschool bestemd, voor deze uitmuntende schare van geleerde mannen, het woord moetende voeren, heb ik mij voorgesteld, ulieder aandacht te vestigen op een onderwerp, hetwelk, terwijl het met mijne werkzaamheden in verband staat, zich tevens door deszelfs belangrijkheid en algemeene nuttigheid aanbeveelt, en alzoo uwe aandacht niet onwaardig kan zijn. Ik zal spreken:. Over de verwaar loozing der vereischte zorg, ter leniging van het ongelukkig lot der Krankzinnigen, en tot luinne genezing, in ons Vaderland. Verleent mij daarbij uwe toegevende en toegenegene aandacht. Dat geen ramp, welke den mensch kan treffen meer te vreezen is, en dat geene ziekte de menschelijke natuur zelve meer krenkt, dan de krankzinnigheid, zal een iegelijk, die slechts oppervlakkig zoodanige lijders heeft aanschouwd, geredelijk moeten toestemmen. Van het gebruik hunner rede beroofd, worden zij, gelijk een schip, hetwelk zonder roer aan het geweld van wind en golven is overgegeven, door hunne hartstogten geslingerd, en daarom zien wij den eenen door ij dele uitbondige blijdschap verbijsterd, den anderen door geringe oorzaken tot gramschap en woede ontbrand. Hier vertoont zich een ongelukkige, door zwaren onoverwinnelijken zielenangst en droefheid gefolterd, ellendig wegkwijnende, of ook door wanhoop en weerzin in het leven gedrongen tot hetgene nimmer eenig dier overkomt, om tegen zich zeiven te woeden en gewelddadige handen aan zijn leven te slaan; daar een ander, die door een' dezer hartstogten tot den staat van onnoozelheid neergezonken, niets dan den menschelijken vorm heeft overgehouden. Geen wonder dan ook, dat de Ouden, als zij deze hevige en verschrikkelijke gemoedsverbijsteringen, zonder eenige blijkbare oorzaak, in de waanzinnigen en woedenden aanschouwden, geloofden, dat zulk een hevig en met geweld werkend kwaad niet uit natuurlijke oorzaken konde voortspruiten, maar dat zoodanige krankzinnigen door booze geesten werden gedreven en aangevuurd: eene leer, die niet alleen door de oudste, maar ook door vele onbeschaafde volkeren van lateren leeftijd, openlijk werd beleden en verkondigd '). In Griekenland echter, de wieg en bakermat van bijna alle kunsten en wetenschappen, hebben de grootste wijsgeeren, toen het licht der waarheid begon te schijnen, en inzonderheid een socjiates en plato vermoed, dat het ligchaam eene groote kracht uitoefende in het opwekken van gemoedsaandoeningen 2); welke stelling de geneesheeren, die getrouwe navorschers en waarnemers der natuur, vollediger hebben doorzien en bewezen; zoo als hippocrates , die alle kracht aan de booze geesten ontzeide, en deze ziekten uit natuurlijke oorzaken afleidde 3), en na hem asclepiades, celsus 4), coelius aurelianus en anderen, die de wijze, om hen te genezen, op deze beschouwingen der natuur gegrond, zoo voortreffelijk voorstelden, dat zelfs, volgens het gevoelen van eenige schrij- 1* vers van latereu tijd, die zich in liet onderzoeken en genezen der ziekten van de ziel verdienstelijk hebben gemaakt, er naauwelijks in onzen leeftijd, eenige voorschriften, bij die dezer oude schrijvers, zouden kunnen worden gevoegd. Welke vorderingen zou niet de geneeskunde gemaakt hebben, bijaldien de geneesheeren in de volgende eeuwen de voetstappen van deze groote mannen hadden gedrukt en opgevolgd! Hoezeer is het te beklagen, dat, toen, ten gevolge van de barbaarschheid en onwetendheid der middeleeuwen, alle wetenschappen, door ijdele en nietsbeteekenende twistredenen, armzalig bedorven, verduisterd en bijna uitgeroeid werden, ook de geneesheeren den regten weg hebben verlaten, zoodat, te gelijk met de geheele geneeskunde, ook dit gewigtige deel daarvan bijna geheel is verloren gegaan. De leer en het stelsel van de werking der booze geesten werd weder aangenomen, opgesmukt en vermengd met de godenleer der Oosterlingen, met de stellingen van zoeo aster en pythagoras , met de droomerijen der Alexandrijnsche school, zoodat men tot de uitvloeijings-leer (het emanatie-stelsel) afdwaalde en tot de kabbala verviel, die de wereld met engelen en duivelen vervulde, en den oorsprong van alle goed en kwaad hieruit afleidde fi). Yan hier, dat men geloofde, dat de krankzinnigheid, door den invloed van booze geesten aangebragt of ingedreven, of wel als eene straf van God gezonden werd, welke op geene andere wijze, dan door bezwering, of door de gebeden der Priesters (of, zooals zij destijds genoemd werden, der Voorbidders 7)) kon afgewend worden; — ja, zoo groot was de onzinnigheid en ijdele betweterij van deze Leeraars, dat zij zoodanige waanzinnigen nu eensten vure doemden s), dan weder onder het getal der heiligen opnamen 9). Toen echter de zucht tot het beoefenen der wetenschap- pen herleefd was, begonnen de geneesheeren hier en daar deze ziekten naauwkeuriger te onderzoeken, en daarop de krachten hunner wetenschap te beproeven. Maar deze, naauwelijks bevrijd van de schaduwbeelden der geestenleer en tooverkunst, werd zoo zeer door de voorschriften van galentjs in haren voortgang verhinderd, dat zij zich niet dan langzaam kon verheffen en van ontelbare dwalingen zuiveren, weshalve hare vorderingen en die der beschaving, in den aanvang slechts gering voordeel aan de krankzinnigen aanbragten. Diegenen toch, die, door toorn en woede gedreven, anderen konden schaden, werden met geweld beteugeld, en, even als dieven en misdadigers, ^ in kerkers opgesloten, waaruit zij zelden terugkeerden; of, bijaldien zij zacht en gedwee van aard waren, werden zij als zoo vele toonbeelden der menschelijke ellende, aan de openbare bespotting blootgegeven. Op zoodanige onmenschlievende wijze> werden nog in de zeventiende en achttiende eeuw de krankzinnigen, even als wilde dieren, geplaagd; wat zeg ik? zelfs in onzen leeftijd zijn er nog al te vele overblijfselen van deze 011menschelijke barbaarschheid der middeleeuwen in aanwezen , en in werking. Naarmate echter de genees- en zielkunde meer en meer beoefend en op wetenschappelijke gronden gevestigd werden, werd het klaarblijkelijk, dat krankzinnigheid eene ziekte was, die, door het aanwenden van eene zachte behandeling en van doelmatige geneesmiddelen, dikwerf kon genezen worden, zooals onderscheidene schrijvers der vorige eeuw, voornamelijk onder de Engelschen, arnold, chkichton, willis, perfect 10), door hunne uitmuntende nasporingen en voorschriften, overvloedig bewezen hebben. De ondervinding van deze mannen heeft echter slechts aan de weinige kranken, die aan hunne zorgen toevertrouwd waren, en niet aan de groote menigte der overigen nut en voordeel aangebragt. De ziekenhuizen toch, tot verzorging van krankzinnigen ingerigt, waren in de voorgaande eeuw niet alleen zeldzaam, maar ook naauwelijks dezen naam waardig. In verreweg de meeste plaatsen werden deze ongelukkigen in enge, dikwerf vuile en stinkende kerkers en holen opgesloten, waarin zij evenmin het zonlicht en de frissche lucht, als eene vrije ligchaamsbeweging genieten konden, en dus waren zij verstoken van de middelen, die tot hunne genezing niet slechts als heilzaam, maar zelfs als hoogstnoodzakelijk moeten beschouwd worden; ja wat meer is, niet weinigen werden aan de ruwe en harde behandeling van bedienden overgelaten, of aan de nieuwsgierigheid van het gepeupel ten toon gesteld, en, als het ware, gelijk afschuwelijke monsters , uit de maatschappij verbannen. Daarenboven, van de hulp eens bekwamen Geneesheers, en van de toespraak eens menschlievenden en vertroostenden vriends verstoken, werden zij met ketenen, onthouding van voedsel en slagen gepijnigd. Eindelijk nogtans heeft in den aanvang dezer eeuw, de uitmuntende pinel zich eene onsterfelijke eer verworven, door het eerst de kerkers dezer ongelukkigen te openen, hunne ketenen en banden te verbreken en menschlievendheid en goedwilligheid in hunne verblijfplaatsen in te voeren. Hij is hierin zoo uitnemend te werk gegaan, dat zijne heilzame en welwillende zorg velen in gezondheid hersteld, en hierdoor hen aan zich zeiven en aan de hunnen heeft teruggegeven. Voortreffelijke verdienste voorzeker! Belangrijke overwinning, door menschelijkheid en wetenschap op barbaarschheid en onkunde behaald! Door het voorbeeld van dezen grooten man aangemoedigd, begonnen de Geneesheeren, voornamelijk in Frankrijk, Engeland en Duitschland, zijne voetstappen te drukken, en zich tegen de bovenvermelde wreedaardige en verfoeijelijke kwellingen met kracht te verzetten. De Vorsten en Koningen, aan hunne raadgevingen het oor verleenende, lieten, in plaats van de vroegere kerkers, ziekenhuizen voor krankzinnigen inrigten, welke door doelmatigheid, reinheid en ruimte uitmuntten. Aan deze huizen waren ruime tuinen verbonden, ten einde de lijders de frissche lucht zouden kunnen genieten, en zich aan ligchaamsbeweging overgeven. Zij werden overvloedig van alle zoodanige hulpmiddelen en inrigtingen voorzien, als strekken konden, otn den nedergedrukten geest tot het aangenaam gezigt der natuur uit te lokken, of tot den arbeid op te wekken, en uitgerust met alle zoodanige toestellen, als noodig waren, niet zoo zeer om de razenden met geweld in bedwang te houden, als wel, om hen te beletten, dat zij zich zeiven en anderen geen nadeel zouden toebrengen, in dier voege, dat men, bij het doorwandelen van vele dezer gestichten, veeleer zoude vermeenen, zich te bevinden in een prachtig en aangenaam buitenverblijf, dan wel in een ziekenhuis, voor krankzinnigen ingerigt. Op zoodanige uitmuntende gedenkteekenen der menschlievendheid mogen zich Frankrijk, Engeland, Italië en Duitschland in onzen tijd beroemen, waardoor in die landen niet slechts het lot der krankzinnigen aanmerkelijk is verbeterd, maar ook den geneesheeren de gelegenheid is aangeboden, deze moeijelijke ziekten naauwkeurig na te gaan, hare verborgene oorzaken op te sporen, en zich den weg tot eene doelmatige en welberedeneerde geneeswijze te banen. Want het is te betreuren, dat vele schrijvers wel breedvoerig over zielkundige vraagstukken twisten, en zich in de verdeeling dezer ziekten verliezen, maar de voornaamste opgave, de doelmatige geneeswijze, bijna geheel veronachtzamen, of slechts ter loops aanroeren; terwijl anderen in eene ruwe empirie ronddwalende, de meest tegen elkander strijdende geneesmiddelen aanbevelen. Wend ik daarentegen de oogen naar ons Vaderland, dan sta ik in twijfel, of hier een gevoel van droefheid, dan wel van schaamte regtmatiger zij. In dat Vaderland toch, waarin geen vak van menschelijke kennis verwaarloosd is, alwaar zoo vele uitmuntende gestichten en bewijzen van menschlievendheid en goedwilligheid den vreemden ten voorbeelde kunnen verstrekken, is de gewig'tige en hoogstnoodzakelijke verzorging der krankzinnigen ten eenenmale verwaarloosd, en voor deze taak van ware menschenliefde bijna niets gedaan. Ofschoon toch boerhaave, dat licht niet slechts van ons Vaderland, maar van Europa, ten opzigte van het ge. nezen dezer ziekten hoogst nuttige voorschriften, welke den grooten en mensclilievenden man kenschetsen, gegeven heeft, kon hij zich echter niet geheel en al van het stelsel van galenus, betreffende de zwartgalligheid, losrukken 1!). Intusschen heeft gaubitjs in zijne eerste redevoering, de Regimine meniis, quod Medicorum est *), met welsprekendheid en bondige redenen, de kracht en werking van het ligchaam op de ziel, alsmede den heilzamen invloed der geneeskunde ook op de genezing van krankzinnigheid aangetoond, en de geneesheeren zoo zeer aangespoord, om zich vlijtig hierop toe te leggen, dat het mij verwondert , dat niet alleen onze landgenooten zijne gegronde vermaningen veronachtzaamd hebben, maar dat die ook bij vreemden bijna ten eenenmale onbekend zijn gebleven. Hoedanig trouwens vroeger de toestand der krankzinnigen in ons Vaderland geweest zij, kan genoegzaam blijken uit de woorden van van swieten, die verhaalt, dat er in Nederland een man bestond, beroemd door eene zekere geneeswijze voor krankzinnigen, die deze ongelukkigen, zoodra zij ijlden, even als wilde beesten, door slagen, ketenen, overgietingen van koud water en door onthouding van spijs en drank, tot bedaren trachtte te brengen 12). *) Oïer de geneeskundige behandeling der ziel. Dit had ons Vaderland in dien tijd grootendeels met andere landen gemeen; maar, lietgene wij voornamelijk betreuren, ook in onzen tijd, terwijl in de meeste landen van Europa de geneeskundige verzorging der krankzinnigen zoo zeer verbeterd is, heeft men hierin bij ons slechts geringe vorderingen gemaakt. Immers, ofschoon er hier en elders bijzondere gestichten bestaan, alwaar de krankzinnigen bewaard en menschelijk behandeld worden, zijn zij echter meestal toebetroüwd aan de zorgen van een' bijzonderen persoon, ten eenenmale onervaren in het vak der geneeskunde, en zulks, niettegenstaande het behandelen van zoodanige zieken een der moeijelijkste deelen dezer wetenschap uitmaakt. Daarentegen worden in vele, ja in de meeste plaatsen, deze lijders, niet beter dan ten tijde van van swieten, in holen en naauwe kerkers afgezonderd, of leiden zij, met gevangenen en dieven vermengd, een ellendig leven; en, mogt het somwijlen gebeuren, dat deze of gene herstelt, hetwelk tot de zeldzaamheden behoort, dan strekt zulks slechts tot een krachtig bewijs, dat de natuur nu en dan, hinderpalen, sterker dau de ziekte zelve, weet te overwinnen. Boven de ingangen van zoodanige kerkers en holen, zou men met regt de woorden kunnen schrijven, welke da.ste boven de poorten van de verblijfplaatsen der verdoemden in het onderaardsche rijk heeft gegriffeld: Laat alle hoop varen, gij die hier binnen treedt! Door dezen ellendigen staat van zaken bewogen, schreef de verdienstelijke geneeskundige Commissie te Amsterdam, vóór eenige jaren eene prijsvraag uit, en gaf het antwoord in het licht, dat in de Eransche taal door den geleerden guislain geschreven, en met den uitgeloofden eereprijs bekroond was geworden; welke verhandeling, zijnde de eerste, die over dit onderwerp in ons Vaderland is uitgegeven, ofschoon vele en goede voorschriften behelzende, nogtans weinig voordeel aan de zaak heeft toegebragt 13). Het ziekenhuis toch, hetwelk deze geleerde heeft voorgeslagen, is, zoo ten opzigte van de grootte van het gebouw, als van het getal der lijders minder geschikt, en vereischt al te groote kosten, om daaraan gevolg te kunnen geven. Van harte verblijde ik mij alzoo, dat het mij mag gebeuren, een mijner vurigste wenschen vervuld te zien, dat thans in ons Vaderland een ziekenhuis bestaat, hetwelk tot het genezen van krankzinnigen doelmatig is ingerigt, en zonder oneer met dezulken, die bij vreemden bestaan, kan vergeleken worden. Het is in deze onze stad, dat zoodanig huis is opgerigt, of om juister te spreken, dat een ellendige kerker in een heilzaam ziekenhuis herschapen is. Om daartoe te geraken, is het gesticht vergroot, zijn daarbij tuinen aangelegd, terwijl, tengevolge van eene zachtzinnige behandeling, de woede der krankzinnigen zelden uitbarst, en hunne driften zoodanig getemperd zijn, dat Z. K. H. Prins fredeiiik dek nederlanden, toen hij, tijdens zijn verblijf in deze stad, bij gelegenheid van het onlangs gevierde eeuwfeest der Hoogeschool, dit ziekenhuis met een bezoek vereerde, inzonderheid zijne bewondering te kennen gaf, over de stille en geruste gemoedsgesteldheid, welke hij bij alle de lijders opmerkte 14). Ja voorzeker, groote redenen van blijdschap bestaan hierin voor ons en voor allen, wier harten, naar de voorschriften van onze heilige Godsdienst, met liefde voor hunne naasten vervuld zijn. Deze blijdschap wordt nog daardoor vermeerderd, dat, door de hulp der Goddelijke Voorzienigheid, gedurende de drie laatstverloopene jaren, zestig zieken hersteld zijn, en, dankbaar voor het aan hen teruggeschonken genot hunner edelste vermogens, dit gesticht verlaten hebben, en aan den staat, aan de hunnen, aan zichzelven zijn wedergegeven. Ook wij, ik wende mij tot u, geachte mannen en vrienden, aan wie met mij de zorgen over het bestuur van dit gesticht is opgedragen, deelgenooten van mijne werkzaamheden, deelgenooten van mijne vreugd, ook wij mogen ons van ganscher harte verblijden. Wij hebben geene andere belooning bij onze pogingen beoogd, dan deze vreugde, deze Goddelijke hulp, en het bewustzijn van te hebben wel gedaan. Gaat voort, achtingwaardige mannen, op denzelfden weg, en moge God bij voortduring uwe wenschen bekroonen ! Hij, die, door inenschenliefde gedreven, zijne krachten inspant, zijn leven daaraan . toewijdt, om de smarten van anderen te lenigen en weg te nemen, heeft, bij het einde van zijne aardsche loopbaan, niet vruchteloos geleefd : hij heeft zijnen pligt betracht en aan de voorschriften van den liefderijken en barmhartigen God gehoor gegeven. Met een dankbaar hart erkennen wij dan ook de milddadigheid en den bijstand, welke wij van de achtbare Regering dezer stad en haar eerbiedwaardig Hoofd hebben mogen ondervinden. Niet slechts met woorden, maar met daden, hebt Gijl. ons uwe milddadige medewerking betoond, en ik acht het een aangename pligt, zulks alhier openlijk te betuigen; zoo als ik ook niet mag verzwijgen de welwillendheid en den onderstand, die wij voor eenige jaren van het achtenswaardig collegie, de Heeren Staten dezer Provincie, hebben ontvangen, mitsgaders de ruime en edelmoedige gift, die ons jaarlijks namens eenen onbekenden menschlievenden weldoener wordt verstrekt *). Inmiddels is het Gesticht, in deze stad aanwezig, niet toereikende, om te voorzien in de verzorging van alle *) Prof. schroeder van der kolk heeft mij medegedeeld, dat ook thans na het uitgeven vfln zijue Latijnsche redevoering een geacht ingezeten van Amsterdam aan Regenteu van het Gesticht de som van duizend Guldens voor hetzelve ten geschenke gezonden heeft. ("vert.) krankzinnigen in ons Vaderland. Verre de meesten missen nog de geneeskundige liulp, en zijn in kwalijk ingerigte verblijfplaatsen, aan de zorgeloosheid en ruwheid van loontrekkende bedienden overgegeven, en al is het ook, dat er meer vlijt, menschenliefde en zorg aan hen wordt gewijd, ontberen zij toch die zorg, welke tot hunne genezing noodzakelijk vereischt wordt. Wordt dan menschenliefde en welwillendheid jegens de behoeftigen in ons Vaderland minder beoefend dan bij vreemden? Voorzeker niet. Integendeel, ons Vaderland heeft zich hierdoor in vergelijking met andere beschaafde landen, grooten roem verworven, en ik zoude hierover, in deze mijne redevoering, in het breede kunnen uitwijden. Overal toch bestaan er openbare gedenkteekenen van zoodanige menschenliefde. Welke veelvuldige en verschillende zorgen worden er niet aangewend, om te voorzien in de behoeften van hen, die wegens armoede den bijstand van anderen noodig hebben, of wegens ziekte of ouderdom voor ziclizelven niet kunnen zorgen. De Maatschappij, die met regt van de weldadigheid haren naam ontleent, en een treffend bewijs oplevert van hetgeen menschlievendheid vermag, als zij met voorzigtigheid en beleid wordt beoefend, zendt de behoeftigen naar hare koloniën, ten einde aldaar door den landbouw, of door de uitoefeningvan eenige andere eerlijke handteering niet alleen datgene zich aau te schaffen, hetwelk strekken kan tot onderhoud en veraangenaming des levens, maar om hen ook als betere en nuttigere leden aan de maatschappij terug te geven. Hoe vele wijkplaatsen zijn er niet voor kranken, voor bejaarden geopend! Met welk een' ijver en liefde wordt er niet gezorgd voor weezen, blinden, doofstommen en andere hulpbehoevenden ! Staat niet overal het hoofddoel op den voorgrond, om hen, door eene doelmatige en redelijke opvoeding, tot nuttige leden van den staat te vormen, en hen datgeen te doen aanleeren, waardoor zij voor zich en voor anderen nuttig kunnen zijn. En moeten wij, dit alles nagaande, ons dan niet met rede verwonderen, dat, terwijl er in ons Vaderland zoo vele blijken bestaan van welwillendheid en genegenheid om allen, die hulp behoeven, te gemoet te komen en te verzorgen, er echter bijna niets gedaan is, om het lot der krankzinnigen te verzachten. Zijn deze dan minder medelijdenswaardig, dan gene? Integendeel, zij verdienen zulks in ruimere mate. Men moge hen ongelukkig noemen, die in armoede verkeeren, of van de hulp van ouders, van het genot des gezigts, des gehoors verstoken, of door ouderdom verzwakt zijn; maar kan hun ongeluk wel in vergelijking gebragt worden, met de ellende van hem, die van het licht der rede is beroofd, wiens toestand beneden dien der dieren kan gesteld worden. Welke is dan de reden, dat zij, die de grootste zorgen behoeven, bijna geene, of althans geene noemenswaardige hulp genieten? — Doch hoe? draagt men dan voor hen geene zorg? — Ja gewis; zij worden in sommige plaatsen opgesloten, bewaakt. Doch waarom ? opdat zij anderen geen nadeel aanbrengen, geenszins echter om hun hulp te verleenen en hunne gezondheid te herstellen, geenszins om hun betamelijke genoegens en vreugd te verschaffen. Ja, het lot der krankzinnigen zoude dikwijls minder te beklagen geweest zijn, als er zoodanige zorg en bewaking, welke ten gevolge hadden, dat hunne ziekte ongeneeslijk werd, niet aangewend waren. In onze dagen hebben eenige achtenswaardige mannen , door een menschlievend gevoel gedreven, onder bescherming des Konings, een genootschap opgerigt, ten doel hebbende, om het lot van hen, die ter zake van misdrijf in den kerker zijn opgesloten, door zedelijke verbetering te lenigen en te verzachten. Wie zal zoodanig doel niet toejuichen en zich niet verblijden, bijaldien hij deze instelling zoodanige vruchten ziet voortbrengen, dat uit deze gevangenen, zeer vele, ten gevolge van de verbetering van hun gedrag en zeden, weder onder de goede burgers kunnen opgenomen worden, en zij, door braafheid, door het uitoefenen van een eerlijk en nuttig bedrijf, de misdaad, door hen tegen de wetten en de menschelijke maatschappij gepleegd, uitwisschen. Doch zien wij ergens een genootschap oprigten, hetwelk vrijwillig, en zonder uitzigt op belooning, zich de belangens der krankzinnigen aantrekt? Of zoude men meer aan de herstelling van hunne gezondheid, dan aan de verbetering der zeden van misdadigers en gevangenen moeten wanhopen? Zij zijn door geene overtreding of misdaad geschandvlekt. Waarom moeten zij dan treuren en wegkwijnen? Waarom beschouwt, of behandelt men hen althans, als onwaardig, om in hun beklagenswaardig lot eenige hulp en verligting te ontvangen ? Waarom wordt de wreedheid en onregtvaardigheid jegens hen zoo verre gedreven, dat zij meermalen met misdadigers en strafwaardigen in dezelfde kerkers en holen opgesloten en aan de spotternij en willekeur van kwaadwillige menschen overgelaten worden? En dit vindt plaats bij volken, die zich beroemen op zachtaardige, op beschaafde zeden, bij volken, die het Christendom belijden! — Wie is zoo ruw en hardvochtig van gemoed, dat hij bij het aanschouwen en opmerken van zoodanige handelingen, niet met medelijden bewogen wordt jegens ongelukkigen, die, in plaats van hulp en welwillendheid, straf en mishandeling ontvangen; wie die niet met verontwaardiging vervuld wordt tegen hen, die zoodanige onmenschlievende behandelingen volbrengen of gedogen, of met genoegen en met een' zekeren glimlach aanschouwen ! Allen houden liet voor noodzakelijk, dat krankzinnigen, voornamelijk zij, die eene geneigdheid tot razernij bezitten, afgezonderd worden, omdat, wanneer zij vrij en onbelemmerd in de menschelijké maatschappij verkeeren, hieruit de grootste nadeelen en gevaren voor anderen ontstaan kunnen. Wie van ons, vraag ik u, zou hem niet misdadig noemen, ja als eene vergiftigende pest met afschuw ontvlieden, die alle gevoel van mensehelijkheid zooverre had uitgeschud, dat hij, eenen vader, broeder, zoon, bloedverwant of eenen ongelukkigen vriend, die, door zwaren zielenrouw en droefheid neergedrukt, aan alle behoud wanhoopt, niet alleen alle troost en hulp ontzeide, maar hem zelfs in eenen kerker liet opsluiten, ten einde zichzelven van alle last en moeijelijkheden vrij te waren! — En evenwel zijn er niet weinige krankzinnigen van zwaarmoedigen aard geweest, ja er zijn er nog, aan wie dat ellendig lot is te beurt gevallen. Terwijl reeds de ziekte het gemoed en de rede geheel en al ter neer drukt, ja de lijders tot wanhoop aan hun behoud vervoert, wordt nog daarenboven hun medelijdenswaardig lot door de bitterheid der menschen verzwaard, of wat meer zegt, voortdurend gemaakt, totdat de Goddelijke barmhartigheid hen door den dood aan zooveel ellende en aan zooveel menschelijke onregtvaardigheid onttrekt. Men werpe mij niet tegen, dat hunne droefheid slechts ingebeeld is. Een hersenschimmig kwaad toch, waarvan de gedachte het gemoed aangrijpt, veroorzaakt der ziel geene mindere pijniging, verwekt daarin geene mindere droefheid, dan een wezenlijk kwaad. Ja het kan zelfs als zwaarder beschouwd worden, dewijl vaak noch de toespraak van vrienden, noch de vertroostende voorschriften der Godsdienst, iets tot zijne verzachting en leniging kunnen toebrengen, maar het eenige middel ter redding te zoeken is in de voorzigtige zorg en behandeling des geueesheers, van wiens hulp de meeste zwaar— moedigen en krankzinnigen verstoken zijn. Intusschen wordt deze ziekte des te meer ongeneeslijk, hoe langer de ziel daardoor aangedaan wordt. Ziet daar eene algemeene schets van het droevige lot van vele zwaarmoedigen en krankzinnigen, door de zorgeloosheid en onregtvaardigheid der menschen verslimmerd en onherstelbaar geworden. — O! dat de voorbeelden van het onregt, dat hun geschiedt en waarvan ik hierboven met een woord gewag maakte, slechts bij vreemden, en niet in ons Vaderland aangetroffen werden. Maar dit vindt, helaas! geene plaats, en, wij moeten het bekennen, uit menschenliefde is in ons Vaderland nog zeer weinig voor deze ongelukkigen tot stand gebragt. Vruchteloos hebben zij tot nu toe de hulp en bescherming van den Staat en zijne burgers ingeroepen, vruchteloos roepen zij deze nog dagelijks in. Het is derhalve, zoowel in het belang der waarheid, als in het belang dier ongelukkigen zeiven, voor ieder inensch, die zich dezen naam wil waardig toonen, een dure pligt om, waar zulks nuttig kan zijn, openlijk te vermelden, wat hij met zijne oogen ge- zien, of hetgene hij op de getuigenis van anderen als waar en zeker vernomen heeft. Ongeoorloofd zoude het zijn, deze dingen met eenen sluijer te bedekken, zoodat aan dit kwaad de vrije teugel zonder tegenstand gevierd werd, en de daardoor aan het Vaderland toegebragt wordende schande bleef voortduren. Te klein is het getal der zoodanigen, die de gegronde klagten van deze ongelukkigen willen aanliooren en genegen zijn, daaraan geloof te schenken en den lijders hulp en bijstand aan te brengen. Helaas ! de naam van krankzinnig te zijn is genoegzaam, om niets dan minachting en versmading te ondervinden, dewijl men slechts ingebeelde klagten van zoodanig een verwacht. Eene eerste hulp alzoo, welke men hun kan toebrengen, bestaat in het openbaar maken der verongelijkingen, waaraan zij worden blootgesteld. — Voorzeker, het menschelijk gevoel is bij onze landgenooten niet in die mate uitgedoofd, dat zij, onderrigt en overtuigd van deze verongelijkingen, niet met een gevoel van medelijden bezield zouden worden, en dit niet, zoo veel mogelijk, door heilzame daden zouden willen toonen. Van gansclier harte verheug ik mij dan ook, dat in sommige plaatsen van het Vaderland het lot der krankzinnigen verbeterd is, dat men hen menschelijk behandelt, hunne belangen behartigt, dat men ter hunner bewaring meer geschikte verblijfplaatsen en gebouwen oprigt. Doch hun ontbreekt nog het voornaamste, hetwelk tot hun herstel noodwendig is, eene goede geneeskundige behandeling en verzorging. Maar welke is en was daarentegen hun toestand in andere plaatsen van ons Vaderland! Met een enkel woord heb ik reeds gesproken over de kwellingen en bespottingen, welke die ongelukkigen van ruwe menschen ondervinden, aan wier zorgen zij zijn toevertrouwd, over de slagen, waardoor zij getuchtigd, over de banden en ketenen, waarmede zij gepijnigd, over 2 de holen en kerkers, waarin zij, somwijlen te gelijk met dieven en misdadigers, opgesloten worden. Het is mij bekend, dat, in sommige verblijfplaatsen, lijders van beide geslachten bij elkander waren opgesloten, en dat door hen de schandelijkste ontucht gepleegd werd. — Met mijne eigene oogen heb ik krankzinnigen gezien, die gedurende vijftig jaren in hokken opgesloten waren, in welke noch zonlicht, noch versche lucht kon binnendringen. Ik heb eene krankzinnige gezien, wier gewrichten , ten gevolge van langdurige en enge banden , onbuigzaam, bewegingloos geworden en aan elkander vastgegroeid waren. Met herstelde geestvermogens, doch verstijfde ledematen, beweende zij met heete tranen haar lot. Wie kan, bij het zien van zoodanige slagtoffers, zijne eigene tranen bedwingen ? Doch genoeg hiervan. Uit het aangevoerde toch blijkt voldoende, hoezeer de mishandelingen, waaraan deze ongelukkigen zijn blootgesteld geweest, of waaraan zij nog op dit oogenblik op vele plaatsen van ons ATaderland worden blootgesteld, alsmede de zorgeloosheid en nalatigheid van degenen, die hun eene gepaste en heilzame hulp konden toebrengen, strijdig zijn met alle begrippen van menschelijke regtvaardigheid en liefde, welke een iegelijk moeten aansporen en ernstig opwekken, om, waar de gelegenheid zich daartoe aanbiedt, het lot dier ongelukkigen te veranderen, te verzachten, te verbeteren. Indien dit geschiedt, dan zal van het Vaderland de smet weggenomen worden, welke, bij voortdurende traagheid en straffeloos plegen van zoodanige mishandelingen, daarop zal blijven kleven. Eeeds nu toch is, door deze straffeloosheid en traagheid, dit te weeg gebragt, dat de kwellingen en de onmenschelijke wreedheid, waarmede men onschuldigen martelt, niet onder het getal der misdaden geteld worden, vermits de wetten daaromtrent zich gemakkelijk en toegevend betoonen, of zelfs ten eenen- male het stilzwijgen bewaren! — De wetten zwijgen !! Menschelijke wetten mogen zulks doen, — maar des te luider spreken de wetten van den heiligen God, de wetten van den Vader van ons allen, van den wreker der ongeregtigheid, van den beschermer en handhaver der regten van onschuldige ongelukkigen. Misschien werpt men mij tegen, dat de wetten in ons Yaderland geenszins het stilzwijgen omtrent de krankzinnigen bewaren. Wijsselijk toch is daardoor bepaald, dat zoodanige krankzinnigen, van wie te vreezen staat, dat zij anderen en zich zeiven nadeel aanbrengen, op openbaar gezag afgezonderd worden, en dat zoodanig eene afzondering zich alleen tot de werkelijk krankzinnigen bepale. Maar zwijgen zij niet ten opzigte der zorgen, tot herstelling dezer ongelukkigen aan te wenden; verwaarlooozen zij niet hunne verdediging tegen de mishandelingen van anderen; staan zij niet toe, dat de lijders, na hunne afzondering, aan lediggang en luiheid overgelaten, geheel en al verstompen? Met het hoogste regt zijn, bij de wetten des vaderlands, bepalingen vastgesteld in het belang der weezen, die noch hunne goederen, noch hunne eigene personen kunnen bestieren, en daarom onder de voogdij van den Staat gesteld worden. Het is daarom, dat op allerlei wijze daarin voorzien is, dat zij van deze hunne goederen niet beroofd worden, dat zij in scholen doelmatig onderwijs ontvangen, en tot regtschapene en nuttige burgers van den Staat gevormd worden. Doch behoeven de krankzinnigen niet evenzeer zoodanig eene openbare zorg en voogdij van den Staat, of welke is de reden, dat zij daarvan worden uitgesloten ? Kan men hun een zwaarder nadeel aanbrengen, dan door hen van de eenige hoop, die hun overblijft, de hoop namelijk op herstel en genezing, te berooven. Immers zoolang er geene geschikte gebouwen en inrigtingen aanwezig zijn, zoolang geene 2* geneesheeren zich bepaaldelijk met hen onledig houden, zoolang er geene gelegenheid ter hunner genezing wordt geopend, verdwijnt deze bijna geheel en al. Doch welligt zal men hier tegenwerpen: „het oprigten van ziekenhuizen in dien geest, als gij hebt voorgesteld, het aanwenden van die zorgen, welke gij voor de krankzinnigen zoudt verlangen, dit alles gaat de krachten van bijzondere burgers te boven." Maar, hoe? Er bestaan immers in ons Vaderland zoovele voortreffelijke instellingen van weldadigheid, door onze landgenooten en voorouders opgerigt, zoovele bewijzen van de zucht tot beoefening van kunsten en wetenschappen, dat ik niet kan inzien, waarom de gestichten, geschikt tot het genezen en verzorgen van krankzinnigen, de krachten van bijzondere personen zouden overschrijden, mits slechts een vaste wil, met beleid gepaard, aanwezig zij, en velen zich tot deelnemers van dit liefdewerk willen vereenigen. — Doch gesteld eens, dat het hunne krachten te boven gaat. — Welnu, er bestaan stedelijke Regeringen, Hoofden en Staten der Gewesten, of, zoo deze dit niet vermogen, of, hetgeen naanwelijks te gelooven is, zich deze zaak, welke eene gewetenszaak mag genoemd worden, weinig of niet aantrekken, haar onbepaald en naar willekeur uitstellen, zich aan het oude en gebrekkige houden; — welnu, er bestaat eene Koninklijke magt, die in onsVaderland een vaderlijk gezag uitoefent en altijd bereid en génegen is, om, overeenkomstig den aard harer verpligtingen, alle ongelukkigen en hulpeloozen te verdedigen en te beschermen. Mogt echter iemand beweren, dat het voornamelijk de geneeslieeren zijn, die deze ziekten verwaarloozen, en dus als de wezenlijk schuldigen in deze zaak moeten beschouwd worden, hij zij indachtig, dat een geneesheer haar bijna niet kan herstellen, dan ouder eene doelmatige psychische behandeling. Zoolang de krankzinnigen, in ellendige ge vangenissen opgesloten, van bijna alle andere verzorging en hulp verstoken blijven, zoolang kan, gelijk de ondervinding overvloedig heeft geleerd, geene geneeskundige verzorging zoo groote hinderpalen ter herstelling te boven komen. Hierbij komt, hetgeen ik grootelijks moet betreuren, dat dit zoo belangrijk gedeelte der geneeskunde, de behandeling namelijk van krankzinnigen, in ons Vaderland te zeer is verwaarloosd, ja zelfs, dat men een aanzienlijk getal geneesheeren daarin als onervaren kan beschouwen. — Uit dien hoofde heb ik vóór eenige jaren, daartoe door de studenten in de geneeskunde uitgenoodigd, volgaarne dit vak van onderwijs op mij genomen. — Doch, mag ik vragen, hoe zullen deze lessen op andere plaatsen naar eisch kunnen ingerigt worden, indien het den leermeesters aan de gelegenheid ontbreekt, om deze ziekten meermalen gade te slaan, te onderzoeken en doelmatige geneeskundige voorschriften op de lijders toe te passen? Hoe zullen de leerlingen goede vruchten uit deze lessen kunnen inoogsten, als hun geene gelegenheid wordt aangeboden, om de krankzinnigen van tijd tot tijd, onder de leiding hunner leermeesters, te bezoeken? Want, zoo als in alle takken der geneeskunde, is ook hier eigene ondervinding de beste leidsvrouw en leermeesteresse. Te wenschen ware het dus, dat in onderscheidene plaatsen van ons Vaderland , maar vooral in de steden, alwaar Hoogescholen gevestigd zijn, ziekenhuizen opgerigt werden , niet zoo zeer zich aanbevelende door grootschheid en kostbaarheid, als wel door eenvoudigheid, doelmatigheid en heilzame inrigting, en zoo veel mogelijk voorzien van tuinen, wandelplaatsen en al die hulpmiddelen, welke tot genezing kunnen strekken. Dan eerst zal er voor de leermeesters gelegenheid zijn, om met vrucht te kunnen onderwijzen, en voor de leerlingen, om zich te kunnen bekwamen en ondervinding op te doen; — dan eerst zal er tusschen de onderscheidene ziekenhuizen een weder- keerige en heilzame naijver kunnen ontstaan, welke ten gevolge heeft, dat de grootste roem daarin gesteld wordt, dat men het meeste nut aan deze ongelukkigeu heeft toegebragt; — dan eerst zullen, in dit opzigt, de pligten vervuld worden, welke de menschenliefde vordert en voorschrijft; dan zal hij, die zijne naasten en het Vaderland lief heeft, de vreugde kunnen smaken, dat aan het grootste gedeelte dezer ongelukkigeu de gezondheid wordt teruggeschonken, en het Vaderland zelf zich daarop kunnen beroemen, dat het ook ten dezen opzigte, in menschlievendheid, voor vreemden niet behoeft onder te doen. God geve, dat deze wenschen binnen kort vervuld worden, dat de belemmeringen, die minder in de zaak zelve, dan in de gezindheden der menschen gelegen zijn, spoedig verdwijnen. Dit is mijn vurigst verlangen; dit durf ik hopen. Mijne hoop berust op dat gevoel van menschenliefde, hetwelk onze landgenooten, in zoovele gestichten van liefdadigheid, hebben doen blijken; zij berust op 'den voortgang der beschaving, op de bestendige vorderingen in de wetenschappen, inzonderheid in de Geneeskunde; zij berust op de inborst van onzen hooggeschatten Koning, die het Vaderland""reeds met zoo vele weldaden begiftigde, en ook volgaarne deze kostbaarste parel van menschenliefde aan de overige parels zijner kroon zal willen voegen 16); doch mijne hoop berust boven alles op God, den handhaver en beschermer van ongelukkigen. AANTEEKENINGEN. 1) Men zie j. c. a. iieinroth , Lelirbuch der Stortingen des Seelenlebena , Leipz. 1318. I" Deel, bladz. 69 volgg. c. sprengel, Versnelt einer pragmatischeri GeschicMe der Art'zneykunde, Halle 1821. 3d° Uitg. 1* Deel, bladz. 21 en op vele andere plaatsen. j. b. friedreich , Versnelt einer Liter atur- Geschichte der Pathologie und Therapie der psychischen Krankheilen, "Wurtzburg 1830, bladz. 1 en volgg. r. e. fodere , Traité du Délire, Parijs 1817, Ie Deel, bladz. 45. 2) Men zie j. b. friedreich, Fersuch etc., bladz. 90 volgg.; c. sprengel , Ueber plato's Lehre von den Geisteszerrüttungen, in na. ss f,, Zeitsclirift fur psychische Aertzte, 1818. II" Deel, bladz. 159 volgg. 3) De morbo Sacro, § 2, 3. Edit. van Linden. lls Deel, bladz. 142 en volgg. — Het is mij niet onbekend, dat dit boek van Hippocrates verdacht is, als niet door den eersten Ilippoerates geschreven, doch in de echte boeken worden op vele plaatsen de natuurlijke oorzaken der zwaarmoedigheid en krankzinnigheid opgegeven, en nergens wordt er van booze Geesten gesproken. — Men zie wijders j. b. friedreich, t. a. pi., bladz. 46 en volgg., en voornamelijk de uitmuntende Inwijding-Dissertatie van den geleerden h. Nasse , De Insania, commentatio secundum Libros Hippocratis, Bonn 1829. Hoofdst. 2, 3, 9 benevens de gewigtige aanteekeningen, welke door zijnen vader, den Hoogleeraar f. nasse, achter deze Dissertatie zijn gevoegd, bladz. 77 en volgg. 4) a. c. celsi, de Medicina, 3de Boek, 18de Hoofdst. 5) k. G. neumann, Die Krankheiten dei Vorstellnnqs-vermögens , bladz. 180, § 231. j. b. friedreicii . bladz. 42. r. e. foderÉ, 1. c., bladz. 106, 110. 6) j. c. a. iieinroth , Lehrbuch, Ie Deel, bladz. 92 en volgg. f. e. foderÉ, du De'lire, Ie Deel, bladz. 47. c. sprengel, Pragm. Gesc/i., IIe Deel, bladz. 183. 7) f. e. foderÉ , t. a. p., bladz. 99. c. spkengel, Pragm.. Gesch., II» Deel, bladz. 202, 209 en volgg. 8) f. e. foderÉ, t. a. p., bladz. 50 en volgg. k. g. neumann, 1. c., bladz. 181. c. sprengel, 1. c., III''Deel, bladz. 385 en volgg. 9) k. e. neumann, t. a. p., bladz. 182. 10) th. arnolb, Obsereation on the nature and prevention of Insanily ÏMnacy or Madness., London 1782. a. chricton, An Inquiry into tlie Nature and origin of mental derangement, London 1798. _w. perfect, Annals of Insanity, 5e uitgave. London, zonder jaartal; de eerste uitgave verscheen in het jaar 1787 , onder den titel, Select cases in the different species of Insanity, Lunacy or Madness 11) h. boeriiaave , Aphorismi met de aanteekeningen van yan swieten, III* Deel, 5 1089 tot § 1127 *). 12) van swieten, Commentaria in Aphor. boerhavii, IIIe Deel, § 1113, bladz. 514 en § 1120, bladz. 521. 13) j. guislain , Traité sur Valiênation mentale et sur les Ilospices des Aliene's, Amst. 1826, II Deelen. 14) Ik acht het niet ongepast, alhier eene korte beschrijving van dit Ziekenhuis te doen volgen, waaruit voornamelijk, zijne wijze van inrigting en beheer zal kunnen blijken. Vóór het jaar 1831 werden in dit Gesticht eenig en alleen krankzinnigen uit de laagste standen der maatschappij opgenomen, die, in enge en onreine hokken opgesloten, aan zich *) Door den Hoogleeraar sciikoedeb van dfk kolk wordt in de aanmerkingen tot de redevoering te dezer plaatse, medegedeeld een brief van boerhaave aan den Heer w. RoéLL, Hoogleeraar in de Ontleedkunde te Amsterdam. betrekking hebbende op de behandeling van eene, aan zwaarmoedigheid lijdende, zieke. Daar echter deze brief niet de daarbij gevoeede recepten, van eenen geheel geneeskundigen aard is, en ook met het onderwerp der Redevoering minder in verband staat, zoo heb ik gemeend, de vertaling daarvan, waardoor het eigenaardige van dien brief geheel zoude verloren gaan, alhier te kunnen weglaten, en voor de Geneeskundigen , die in den brief belang mogten stellen , haar met de aarit.eekening van den schrijver, bij wijze van aanhangsel, hier achter te voegen. Vert. zeiven werden overgelaten , en, zonder onderscheid van geslacht, onder elkander vermengd waren. Hun getal was, het eene jaar met het ander vergeleken, verschillend, doch kan op een midden-getal van twintig tot dertig gesteld worden. 