Annales Academici
En toch, voor deze meest gewone vorm van schenking, door de Romeinse rechtsgeleerden de schenking bij uitnemendheid genoemd, is in ons rechtssysteem geen plaats. Onze wet kent geen schenking, die in de levering van het geschonkene zelf bestaat. Die levering is voor haar nooit iets anders dan de vervulling van de uit de schenking ontstane verplichting. Zoo komen wij dan tot het ongerijmde gevolg, dat, als ik een bedelaar een aalmoes geef, die handeling, om ook naar ons recht een schenking te zijn, zal moeten gesplitst worden in een obligatorische overeenkomst, die dan de eigenlijke schenking is, en in de nakoming van de daaruit ontstane verplichting. En waaraan nu deze onlogische rechtenschatting te schrijven? Hebben misschien onze oud-vaderlandse rechtsgeleerden, in dit opzicht, een andere leer gehuldigd dan de Romeinse? Zagen zij in de schenking altijd een obligatorische overeenkomst? Geenszins. Moge al dan groot, die zich bij voorkeur houdt aan de Romeinse wetten, zulks als die ten tijde des Keizers Justiniaan vergaardest zijn geweest, het begrip van schenking even eng beperkt hebben als onze wetgever. Bij verreweg de meeste onzer oude rechtsgeleerden vinden wij het Romeinse beginsel in zijn volle zuiverheid terug. Voorts leert uitdrukkelijk, dat de schenking door de enkele levering van het geschonkene, zonder enige voorafgaande verplichting, tot stand kan komen. Digitized by Google J. A. FRUIN komen), en hoorde zegt eet vlug mogelijk; //De manier waardoor schenking onder levenden geschiedt, is tweericht, door enkele overeenkomst en door eenvoudig bewind. Door de laatste wordt de eigendom terstond overgedragen, door de eerste kan recht van aanspraak verkregen worden, welke de schenker kan genoodsaakt worden de schenking te vervellen. Wij moeten de oorzaak der dwaling van onzen wetgever daarom annehmen, en wij kunnen haar, naar mijn oordeel, alleen vinden in een misverstand in het begrip van schenking. Zij ligt niet alleen in een juiste opvatting van het begrip van schenking: zij strekt zich veel verder uit, en ligt in een juiste opvatting van het begrip van overeenkomst. Dat begrip — een uitgekend Duitsch geleerde heeft het aangetoond — hebben de Fransen regtsgeleerden te allen tijde miskend. Zij zagen niet in, dat de overeenkomst een algemeen karakter heeft, dat zij niets anders is dan de 'consensus in idem placitum', die natuurlijk of in elk gebied van het privaatrecht kan voorkomen. Zij kenden geen overeenkomst, dan alleen waaruit een verplichting geboren wordt. Wij vinden die opvatting onder anderen bij Ferrière, maar vooral duidelijk bij Domat. Ook bij dezen staat feit vast: geen overeenkomst, of er ontstaat een verplichting uit. Tussen zakelijke en obligatorische overeenkomsten kent men geen onderscheid: zowel bekend als in zijn systematiek door elkander verkregen gebruik en eigendomsrechten naast koop en maatschap. En bij alle vóórdien hij dezelfde methode van behandeling: eerst geeft hij een betekenis aan het begrip, en daarna de verplichtingen aan, die zij voor elk der partijen doen geboren worden. De gevolgen van die verwarring vallen vooral in het oog bij de dienstbetoon. Het Romeinse recht kent geen andere schenking dan die door middellijke levering tot stand komt. Ook voor bomat bestaat er geen andere. Streng genomen, mag zij dus voor hem geen overeenkomst zijn: de geleverde dingen zijn met de levering volgdoop, en aan de levering is niets voorafgegaan. Hoe zou dan hier aan een vaste verbintenis gedacht kunnen zijn? Weldenk Maar daar bedenkt bomat, dat de schenking evenwel in een paar plaatsen van de wetten en van den Codex als overeenkomst beschouwd wordt. Hij acht voorbij, dat in die plaatsen allemaal — ook met uitspraak te spreken — van schenkingen gesproken is, en dat hij, die de schenkbelofte niet voor een verbintenisende schenking houdt, daarop niet die plaatsen geen gevolgen mag trekken. Het Romeinse recht noemt de schenking een overeenkomst: dit is genoeg om haar ook voor hem tot overeenkomst te maken. Maar nu rijst natuurlijk de vraag: Welke verplichtingen worden er dan uit die overeenkomst voor de schenker geboren? Dat noemat, in antwoord daarop, onder anderen de verplichting noemt om het geschonkene aan de begiftigde te leveren, is hij vergeten dat die levering voor hem de schenking zelf is, en dat uit levering geen verplichting tot levering kan geboren worden. Code terug. Ook daarbij werd aandacht op gebrachte punten en problemen, be- achtijdigd als de wederzijdsche toestemming van een of meer personen, die aandachtigheid jegenaan een of steeds andere verbindeling. In deze zin was nu ook de schenking een overeenkomst die mag zij thans werkelijk zijn. Want, ofschoon ook naar de Code, evenals naar de wet, de schenking door directe overdracht van de eigendom tot stand komt, de eigendom gaat, volgens het nieuwe stelsel, uit kracht der overeenkomst zelf, zodat er nader onderzoek, op den beginnend over, is en er staat dus werkelijk een verplichting, die naamlijk om de nieuwste eigenaar in het bezit van zijn goed te stellen. Bij de schrijnende verwarring, die in andere opzichten uit dit stelsel is voortgevloeid, hebben wij nu aanleiding niet stil te staan; wij mogen aan een ontkennende, weken invloed de Franse rechtsbeschouwing op onze wet heeft. Dat onderzoek is spoedig volbracht. Ook onze wetgever heeft het gevoel der overeenkomsten waargenomen. In plats van ia Zie wijnschend, toegepast aan wie ik dit voorbeeld ontlekte hek. Digitale bibliotheek van de Nederlandse Letteren 280 J. A. FRUIN haar een algemeen begrip te zien, in plaats van haar met de rood te beschouwen, alsorde eendragt des wille van twee of meer leden tot samen of te elkaar naderen, nam hij onbezonken de onjuiste bepaling van het Fransche Wetboek over. Ook voor hem was de overeenkomst eene handeling, waarbij een of meer personen zich jegens een of meer andere verbinden. En daar het ook bij hem op Romeinsche-rechtelijke gronden vaststond, dat de schenking eene overeenkomst is, spreekt het vanzelf, dat zij er eene moeten als iedere andere, dat er eene verplichtenis tot haar geboren moet worden. Die verplichtenis bestaat nu, even als bij DOMAT, voor den schenker daarin, dat hij gehouden is het geschonkene aan den begiftigde te leveren. Maar terwijl domat, voor wien die levering de schenking zelf is, daardoor, zoo als wij zagen, er vanzelf toe kwam om de schenking door dadelijke levering met de schenkbelofte te verwarren, werd onze wetgever er alleen door genoopt om het begrip der schenking binnen te eng grenzen te beperken. De schenking bestaat thans, na ons recht, nooit in de levering, maar altijd in een daaraan voorafgaande obligatorische overeenkomst, wier bestaan wij in de meeste gevallen stilzwijgend moeten aannemen. En dat werkelijk alleen eene slaafsche navolging van het Fransche Wetboek onzen wetgever tot deze onjuiste rechtsbeschouwing gebracht heeft, daarvan leveren ons de woorden der wet het bewijs. Ware hij er, door eigen onderzoek, of op het gezag van DE GROOT, toe gekomen om de schenking uitsluitend als obligatorische overeenkomst te beschouwen, hij zou haar begrip niet hebben bepaald op eenen wijze, die door zijn eigen stelsel gewraakt wordt. De grootste bijval vindt zichzelf gelijk wanneer hij de schenking eene overeenkomst noemt, waardoor zich iemand uit weldadigheid verbindt om aan een ander iets van bezit te geven, maar dat doet onze wetgever niet, wanneer hij zegt, dat de schenker dadelijk bij de overeenkomst enig goed aan den begiftigde afstaat. Volgens het Fransche Wetboek, volgens hetwelke de eigendom van het geschonkene door de enkele overeenkomst op den begiftigde. Overgaat, mag recht van die den dadelijken afstand spreken; maar toen onze wetgever van het stelsel der Fransche wet afweek, had hij ook de woorden daarvan niet mogen behouden. De schenkung, zoo als onze wet die beschouwt, bedoelt wel den afstand van enig goed, maar die afstand behoeft niet dadelijk te geschieden. Of zullen wij met sommigen beweren, dat, ook naar ons recht, de schenkung een dadelijken afstand met zich brengt, namelijk den afstand van een rechtsvordering tegen den schenker, waardoor de begiftigde de levering van het geschonkene vorderen kan? Die de woorden der wet op deze wijze uitleggen, vergeten, dat zij den afstand vordert van een goed, en dat een rechtsvordering toch moeilijk een goed kan genoemd worden. Wanneer wij het artikel in zijn geheel beschouwen, wordt het ons duidelijk, dat de bepaling van onze wet, die in haar stelsel even onjuist is, als zij juist is in het Fransche, onberaden door onze wetgever is overgenomen. Zonder kennis van het Fransche recht zou die bepaling voor ons onverklaarbaar zijn. Laat mij U ten slotte nog door een ander voorbeeld, aan hetzelfde artikel ontleend, mogen aantonen, hoezeer wij voor het juist verstand van onze wet de kennis van het Fransche recht behoeven. De afstand, die de schenker door de schenkung doet, is, volgens onze wet, onherroepelijk. Men heeft terecht opgemerkt, dat de onherroepelijkheid niet juist een eigenaardig kenmerk der schenkung is, dat zij een eigenschap is van alle overeenkomsten zonder onderscheid, en dat daarvan dus hier geen bijzondere melding had behoeven gemaakt te worden. Dat dit toch geschied is, kan niet uit het Romeinsche recht verklaard worden. Immers, wanneer ook Justinianus, in zijne Instituten, van de onherroepelijkheid der schenkingen onder de levenden gewag maakt, doet hij dit alleen om haar te onderscheiden van de schenkingen ten bate van de dood. Ook de woorden: die HETZELFDE, d. i. die het geschikte goed (niet de onterechte) aandacht bewijzen dat de wetgever alleen aan de traditie animo donandi gedacht heeft. Art. 1702 B. Wb. De Philipus, Het Ned. Burg. Eegt, Dl. Vm, n. 14. Digitale bron van de Gescoldeerde tekst Google J. A. FRUIN 284 J. A. FRUIN die ieder oogenblik naar willekeur door den schenker herroepen konden worden. Onze wetgever, die geen andere schenkingen erkent dan schenkingen onder de levenden, behoefde dit voorbeeld natuurlijk niet na te volgen. Ook op onze oud-vaderlandse regtsgeleerden kan men zich niet beroepen: zij hebben, geen van allen, op de onherroepelijkheid der schenkings, als op iets dat haar bijzonder kenmerkt, de aandacht gevestigd. Wij moeten de reden der bijvoeging in onze wet daarom ook hier weer elders zoeken. Reeds heeft men begrepen, dat zij alleen in het Franse recht te vinden is. Dat onze wet uitdrukkelijk van de onherroepelijkheid der schenkings spreekt, (heeft men gezegd) is misschien een gevolg daarvan, dat ook het Fransche artikel er melding van maakt, en dit schijnt weerom toegeschreven te moeten worden aan het verband, waarin dat artikel voorkomt. De Code behandelt schenking en uitersten testament nevens elkaar, en daar nu de uiterste wil uit zijn aard herroepelijk is, was men, om de tegenstelling, wel verplicht op de onherroepelijkheid der schenkings te wijzen. Ik kan die verklaring reeds daarom niet voor de waar houden, omdat de onherroepelijkheid niet voor het eerst in de Code, maar reeds vroeger door bijna alle Franse regtsgeleerden tot de bijzondere kenmerken der schenkings gebracht is. Naar het mij voorkomt, ligt de ware reden der bijvoeging veel dieper. Ik heb reeds herinnerd, dat het oud-Franse Costumiere recht, evenals het latere Romeinsche voor justinianus, geen andere schenking kende, dan die waarbij de eigendom van het goed terstond op de begiftigde werd overgedragen. De enkele verbindtenis om iets te geven, de zo genoemde schenkbelofte, was krachteloos. Ziedaar de eenvoudige betekenis van den bekenden rechtsregel: Donner et retenir ne vaut. De overdracht van den eigendom nu geschiedde oorspronkelijk alleen door feitelijke levering. Maar reeds vroeg begon het Romeinsche recht uit de Zuidelijke provincien naar het Noorden des rijkss door te dringen, en op de ontwikkeling van het gewoonterecht invloed uit te oefenen. Naar Romeinsche beginselen, kon de eigendom ook door fictieve levering worden overgedragen. Bepaalde met betrekking tot de schenking was aangenomen, dat het beding, waarbij de schenker zich het vruchtgebruik van het geschonkene had voorbehouden, met feitelijke levering gelijk stond. Men ging hierbij van de beschouwing uit, dat de schenker, door het vruchtgebruik der zaak, die hem oorspronkelijk had toebehoord, van de begiftigde te bedingen, genoegzaam had te kennen gegeven, dat de eigendom daarvan op dezen was overgegaan. Dit beginsel nu werd door de rechtsgeleerden weldra ook op het Franse recht toegepast, en onder andere in de Parijzer Coutume, reeds bij haar eerste redactie in 1510, opgenomen. Er werd daarin nog wel bepaald, dat schenking zonder daadlijke levering onbestaanbaar was: "donner et retenir ne vaut"; maar een ander artikel voegde er onmiddellijk bij, dat voorbehoud van vruchtgebruik met dadelijke levering gelijk stond. Inmiddels had ook de rechtstoestand van het Zuiden een gewichtige verandering ondergaan: de wetgeving van Justinianus, derwaarts uit Italië overgebracht, had langzamerhand de vroegere Romeinse rechtboeken verdrongen, en welhaast werd uitsluitend naar haar voorschriften recht gesproken. Geen wonder, dat ook zij niet zonder invloed bleef op de verdere ontwikkeling van het recht der Noordelijke provincies. Vanaf de tijd van Cujacius openbaart zich die invloed in de geschriften der rechtgeleerden. Als om strijd beijveren zich deze de bepalingen der Coutumes met de nieuwe Romeinse beginselen in overeenstemming te brengen, en daaruit te verklaren. Het behoeft geen betoog, dat dit, bijna in elk leerstuk, tot de schromelijkste verwarring aanleiding geeft; maar nergens is die verwarring grooter dan in de leer der schenking. Naar het Justiniaanse recht behoeft de schenking niet meer met daadlijke overdragende van eigendom gepaard te gaan. Wanneer de schenker zich slechts in behoorlijken vorm tot die overdragende verbonden heeft, is de schenking voltrokken. Hiermede is natuurlijk de letter der Coutume, Donner la propriété dans un héritage, construit, vie ou temporel, se retenant, n'est pas repaît donné et reçu, et y a telle donation. Art. 161. (Bourdon de Berry, liv. 85 § 5 Cod. de Donat.) L. 85 § 5 Cod. de Donat. Digitized by Google J. A. FRUIN Die nog altijd dadelijke overdragt vordert, niet te rijmen. Men zocht te verwachten, dat de rechtsgeleerden daarom of aan de letter zouden getrouw zijn gebleven, of, zonder zich om deze te bekreonen, het nieuwe Romeinsche beginsel zouden hebben overgenomen, om daarmede dan, bij een latere redactie, het voorschrift der Coutume in overeenstemming te brengen. Maar zij deden noch het een noch het ander: zij sloegen een geheel willekeurigen middenweg in. Met de wijze overeenstemming tusschen schenker en begiftigde (zoo redeneerden zij) is, wat dezen betreft, de schenking voltrokken. Van dat oogenblik af verliest de schenker de bevoegdheid om over de zaak, die het voorwerp der schenking is, te beschikken, en heeft de begiftigde een rechtvaardige, waardoor hij den schenker noodzaken kan de schenking na te komen. Hij kan die rechtsvordering natuurlijk instellen, wanneer hij goed vindt: alleen wanneer hij dit niet gedurende het leven van den schenker gedaan heeft, en deze gestorven is zonder den eigendom op den begiftigde te hebben overgedragen, is de schenking van onwaarde: de begiftigde heeft geen rechtsvordering tegen de erfgenamen en schuldeisers van den schenker. Hoe vreemd het schijnen mag, uit de wetenschap ging die zonderlinge leer in de praktijk en in de wetgeving over. De Coutume van Ghent, in 1556 in schrift gebracht, bezegelde haar door een uitdrukkelijk voor-schrift, en de meeste regtsgeleerden namen aan, dat dit voorschift alom moest worden toegepast. Sinds die tijd is derhalve de dadelijke levering geen vereiste meer; zij moet alleen gedurende het leven van den schenker plaats hebben om de schenking, ook tegenover derden, te doen gelden. Het is in dit stelsel volkomen juist, wanneer Richard, in zijn beroemd Tractaat des Bonatiens, de vormen die bij de schenking in acht moeten worden, verdeelt in twee hoofdcategorieën, die van solemne en die van privé-aangenomen schenkingen. Als voorbeeld van de eerste noemt hij de schenking ten overstaan van de Magistraat, als voorbeeld van de tweede de schenking op lasten van den schenker bij een niet-politieke vergadering. Hij voorziet hierbij wel, dat deze hoofdcategorieën nog meerdere onderafdelingen bevatten, zodat dit totaal van vormen zeer omvangrijk is. Art. 64. (Bourdon de Mekebourg, 11, p. 479.) Chapitre IV van de Première partie van zijn werk handelt over de solemne rechtdeeling en de vervolging, en is verdeeld in twee Secties. Sectie I behandelt de solemne, Sectie II de privé-aangenomen schenkingen. Het spreekt vanzelf, dat thans ook de regel donner et retenir ne vaut zijn oorspronkelijke betekenis niet meer behouden kan. Hoe zou men kunnen beweren, dat schenking zonder dadelijke levering onbestaanbaar is, nu de levering ook later kan plaats hebben? Wij zien die regel dan ook voortaan geheel anders door de rechtgeleerden verklaren. Hij betekent thans eenvoudig, dat de schenker, zodra hij zich aan de begiftigde verbonden heeft, niet meer over de geschonken zaak beschikken kan, met andere woorden, dat de schenking onherroepelijk is. Zo wordt hij onder andere ook door Bicard verklaard. De Parijse Coutume was, bij haar tweede redactie in 1680, met de nieuwe leer in overeenstemming gebracht. Men had daarin ook nu nog het oude voorschrift behouden: donner et retenir ne vaut, maar er bijgevoegd, dat donner et retenir alleen dan plaats heeft, wanneer de schenker tot op zijn dood in het bezit van het geschonkene gebleven is, of zich de macht heeft voorbehouden om daarover te beschikken. Dit laatste betekent, volgens Bicard, niets anders dan dat de schenking onherroepelijk is. En hoe algemeen de opvatting voortaan voor de ware wordt gehouden, leeren wij onder anderen uit pothier. De Coutume van Orleans was aan het oude recht getrouw gebleven. Zij schreef uitdrukkelijk voor, dat "qui sous l'eau donne et reçoit la donation entire le donateur et le donataire, et qu'il est trait de Pacsipation; Section IV de solenniteit required voor het doen van donaties om te tonen de donateur en de donateur, wie het huis van de Pacsipation". "Cest donner et retenir quand le donateur s'est réservé la jouissance de disposer librement de la chose par lui donnée, ou qu'il demeure en possession jusques au jour de son décès." (Bourdieu de Richebourg, III p. 49.) De schenker moet daarom dadelijk bij de schenkung afstand van het goed nemen. Hierin is natuurlijk de nieuwe leer niet te vereenigen. Lalans, een der uitleggers van de Coutume, had dit eerlijk erkend, en pothier, die zijn woorden aanhaalt, stemt met hem in. Maar toch (voegt pothier er bij) ontbreekt het niet aan rechtgeleerden, die ook hier de dadelijke vervaging geen vereiste achten, en van mening zijn, dat de woorden "de schenker moet dadelijk bij de schenkung afstand doen", alleen doelen op de onherroepelijkheid die een eigenaardig kenmerk van alle schenking is. Pothier beschouwt die onherroepelijkheid dan ook zelf als zodanig, en in zijn gevoelen wordt door alle andere rechtgeleerden gedeeld. Aan hunne geschriften ontleende de Code zijn bepaling, en deze (wij zagen het reeds) werd door onzen wetgever overgenomen. Zo kwam de onnodige bijvoeging in onze wet. En zegt nu niet, dat wij er geen belang bij hebben dit te weten. Bij zoude U bedriegen, indien Gij die bijvoeging alleen maar voor overbodig en niet voor schadelijk hieldt. Zij heeft reeds tot verkeerde gevolgtrekkingen aanleiding gegeven. Men heeft begrepen dat onze wetgever, wien het toch niet ontsnapt kon, dat de onherroepelijkheid een eigenschap is van alle overeenkomsten zonder onderscheid, bepaalde redenen moet gehad hebben, om daarvan bij de schenking bijzondere melding te maken. Zoo is men er toe gekomen om aan te nemen, dat de onherroepelijkheid hier zoo zeer tot het wezen der overeenkomst behoort, dat een schenking met het beding dat zij door den schenker zal kunnen herroepen worden, volstrekt nietig is. Ik wil de rechtgeleerden, die dit gevoelen voorstaan, niet hard vallen. Misschien zijn wij zelfs door de woorden der wet genoodzaakt hunne verklaring aan te nemen. Maar zoveel is zeker, dat hunne meening met algemene rechtbeginselen in strijd is: want de onherroepelijkheid behoort zoo weinig tot het wezen der schenking, dat het beding, waarbij de schenker het recht voorbehoudt om, wanneer hij wil, op de schenking terug te komen, door de Romeinse rechtgeleerden voor volkomen geoorloofd is verklaard. Doch ik verwiifte veel van uwe welwillende aandacht. Genoeg, zoo de aangehaalde voorbeelden U mogten overtuigen van het nut, dat er uit de geschiedenisbeoefening van het Fransche recht voor de wetenschappelijke verklaring van het onze te trekken is. En nog waagde ik alleen van het Burgerlijk Wetboek. Schroomde ik niet U langer bezig te houden, ik zou U door even sprekende voorbeelden het bewijs kunnen leveren, dat ook voor het recht verstand onzer overige Wetboeken de kennis van het Fransche recht onontbevredigd is. Ik zou U kunnen aantonen, dat de beginselen van ons Handelsrecht telkens hunne verklaring vinden in de bronnen van de Code de Commerce, en dat ook onze Burgerlijke Recht pleging op de grondslagen der Fransche gebouwd is. Maar ik mag de tijd, mij tot spreken vergund, niet overschrijden. En het gesprokene, durf ik hopen, kan volstaan om mijn ingenomenheid met de historische studie van het Fransche recht te wettigen, een studie, die ik niet boven de beoefening van het Romeinse of oud-vaderlandsche recht verheffen wil, maar die ik naast deze en gelijkelijk wens behartigd te zien. Uit drieërlei bronnen is de wetgeving voortgevloeid, waaronder wij leven: alle drie moeten zij in haar eigenaardigheid gekend worden, willen wij tot het recht verstand geraken van wat uit haar ontstaan is. Mogten onze Nederlandsche regtsgeleerden meer en meer van die waarheid overtuigd worden? Mogt het niet langer nationaal heeten te beweren, dat nu wij van de vreemde wetgeving ontslagen zijn, ook haar beginselen zo spoedig mogelijk vergeten moeten worden; maar de overtuiging te winnen, dat de Nederlandsche wetgeving eerst dan in nationaal verstand kan worden toegepast, wanneer zij gekend wordt uit de bronnen, waaruit zij is voortgevloeid. Het is mij een aangename taak geweest, Edel Groot Achtbare Heeren Curatoren deze Hoogeschool! Mijn denkbeiden omtrent de beoefening der rechtswetenschap, zoo als onze tijd die vereist, ten uwen aanhoor voor te dragen. Aan uw aanbeveling heb ik het te danken, dat onze geëerbiedigde Koning mij geroepen heeft tot een ambt, dat mij gebiedt, laat mij liever zeggen dat mij vergunt, voor die wetenschap te leven. Ik heb voor dat ambt een werkkring verlaten, die mij menig opzicht aangetrokken had, al was het alleen maar omdat ik daarin de toegenegenheid mocht winnen van een Staatsman, dien ik hoogacht en liefheb. Maar toch geen werkkring, dien ik vuriger gewenscht had dan dien, waartoe ik thans geroepen ben. Veroorlooft mij daarom uit den grond van mijn hart te danken voor de goede verwachting, die Gij van mij hebt opgevat. Geloof mij, ik gevoel het, hoe zware verplichting mij door uw vereerend vertrouwen is opgelegd. Ik gevoel, dat aan uw verwachting te beantwoorden mijn stabiel streven moet zijn. Geen anderen dank verlangt Gij van mij dan dat ik aan de opbouw van het Academische jongelingschap en aan de vermeerdering van de roem van onze Hoogeschool naar vermogen meewerk. Zoo ver mijn krachten reiken, zal ik aan die verplichting eis voldoen. Maar meer dan ooit besef ik thans, nu ik mijn gewichtige taak aanvaard, dat mijn krachten gering zijn. Zal pligtgevoel en ijver kunnen vergoeden wat mij aan aanleg en wetenschap ontbreken mocht? Stelt uw eisen, bid ik U, niet te hoog. Vordert niet, dat ik geheel de plaat vervul, die mijn voorganger met zoo veel eerbewijzen bekleed heeft. In hem heeft de Hoogeschool, waarvoor Gij staat, een verlies geleden, dat door een jonge man, als ik ben, niet te vergoeden is. Het betaamt mij niet als lofrede naar van halfof op te treden, en aan zijn grote verdiensten ten opzichte der rechtswetenschap te herinneren. Ouderen en meer bevoegden hebben hem reeds de hulde gebracht, waarop zijn veelzijdige kennis, zijn rusteloose werkzaamheid, zijn nooit verflauwde belangstelling in het onderwijs hem recht gaven. Door geheel het vaderland betreurd, is hij ten grave maar — wel mag een van zijn vrienden het zeggen — vergeten. Digitaled door Google REDEVOERING. 289 is hij niet en zal hij niet wezen, zoolang de Nederlandsche Rechtswetenschap van de 19e eeuw een bron van kennis en een voorwerp van studie blijft. Zulk een man te evenaren stel ik mij niet voor: hem na te volgen — zij het ook maar uit de verte — zal mij roem genoeg zijn. Eene gedachte geeft mij moed: ik zal bij het beoefenen der wetenschap, bij het leiden der Academische studie, den weg volgen, dien hij bewandeld heeft. De geschiedkundige beoefening der bronnen van ons recht heb ik te dezer ure aanbevolen: ik durf mij vleigen dat ik in den geest van YAN HAYL gesproken heb. Reeds toen hij voor het eerst als leeraar der wetenschap optrad, prees hij de historische richting aan, en tot het eind zijns levens is hij haar getrouw gebleven. Het Nederlandsch Burgerlijk Recht, in verband met het Nederlandsch Burgerlijk Wetboek, in zijn Romeinsch-Classische, in zijn Franco-Germaanse, in zijn meer Nieuw-Nederlandsche bestanddeelen, te ontleden: ziedaar de taak, die hij den Nederlandschen regtsgeleerde overwaardig oordeelde, waartoe hij ook door zijn onderwijs trachtte op te leiden. Een ander doel stel ik mij voor; langs denzelfde weg zal ik trachten het te bereiken. Het moet U welgevallen wezen, Edel Grootachtbare Heeren, dat Gij aan den man, dien Gij hoogachtet, en wiens onderwijs Gij goedkeurden, een opvolger gegeven hebt, die zijne voetstappen wil drukken! Hooggeleerde Heeren Professoren, die ik heden voor het eerst mijne vele geachte Ambtgenoten noemen mag. Ik besef, hoe hooge eer het is naast U plaats te nemen. Maar meen ik niet, dat ik mij daarom op die eer verheffen zal, of mij met U gelijk stellen. Neen, niet aan uw ambt heb Ik de eer te danken, die ieder U bewijst, de achting, die allen U toedragen. Uw eigen verdienste is het, waardoor Gij U een naam hebt gemaakt: Uw roem is uw eigen werk. Die in uwen kruiw wordt opgenomen moet zich onderscheiden als Gij, om als Gij geëerd te worden. Mijn geeft de plaats die mij nevens U is aangewezen, slechts plagen te betrachten, geen eer te genieten. Het zal mijn ijverig pogen zijn die plagen getrouw te vervullen. Maar daartoe heb ik behoefte aan uw meedewerking en ondersteuning. Sta mij bij met uw rijpere ervaring, met uw dieper gevulde wetenschap. Als jongste medebroeder heb ik eenige aanspraken op uw welwillendheid. Aan de meesten onder uw was ik voor weinige dagen persoonlijk nog onbekend: het zou daarom verwtenen zijn reeds nu naar uw vriendschap te dingen. Ik mag niet begeren, dat Gij reeds vadeur voor mij zult zijn wat Gij voor mijn betreurden voorganger gevest was. Maar weest zeker, dat ik alles doen zal om mij de vriendschap waardig te maken, die Gij hem betoond hebt. Ik wil ze verdienen door U te achten, gelijk hij U achtte, door met U om te gaan, gelijk hij met U omging, door de plagen van mijn ambt even getrouw en ijverig te vervullen, als Gij ze hem tot het eind van zijn leven vervulde zaagt. In het bijzonder beveel ik mij bij U aan, Hooggeleerde Heeren Leden der Regtsgeleerde Faculteit! Zal ons gemeenschappelijk onderwijs vruchten dragen, dan is het noodig, dat wij vriendschappelijk in een en dezelfde geest werkzaam zijn. Daarvan was ook van half doordrongen, en dankbaar plagen zij te roemen op de medewerking, die Hij van U ondervond. Dat die gelukkige stemming, die steeds in uw faculteit geheerst heeft, voortduren, ook nu ik de plaats van den U ontvaande vriend al innemen. Wat ik doen kan om haar te bevorderen wil ik gaarne doen. Neemt mij welwillend in uw kring op, en schraagt mijn zwakke krachten. Zonder uw ondersteuning zou de taak, die ik heden aanvaard, voor mijn schijnbare te zwaar zijn. Van die ondersteuning verzekerd, aanvaard ik haar met vertrouwen. En wat zal ik nu tot U zeggen, mijn waarde opzeggen? Het doet mij goed onder zoo velen, wier vriendschap ik nog winnen moet. U te zien, wiens vriend ik trotsch ben reeds nu mijn vriend te mogen noemen; De achting die ik U toedraag, dagteekent niet van heden of gisteren. Beeds als kind hoorde ik dagelijks van U spreken door mijn beide broeders, die U lief hadden om uw vriendschappelijk hart, U hoogachtten om uw eerlijk karakter, U bewonderden om de buitengewone gaven van uwen geest. Toen ik Leidens Hoogeschool bezocht, was het inzonderlijk voorbeeld waarop ik door inwijnaar Leermeesters gewezen werd. En toen ik later het maatschappelijk leven intrad, en U persoonlijk leerde kennen, mocht ik zelf in U opmerken wat ik vroeger uit den mond van anderen vernomen had. Het is mij datrom met de minst aangename zijde van mijn nieuwe werkkring dat hij de betrekking, die reeds tusschen ons bestaat, nog inniger zal maken. Van uwen omgang verwacht ik veel voor mijn vademond leven. Van U, die ook onder onze vaderlandse Rechtsgeleerden een ereplaats bekleedt, zal ik veel kunnen leren: voortdurend — ik ben er zeker van — zult Gij mij met raad en daad ter zijde staan. Om uw vriendschap behoef ik U niet meer te vragen; ik geniet die reeds en ken haar waarde: neem alleen de verzekering aan, dat ik zorgen zal ze niet te verbeuren. Hooggeleerde Heeren, de waar, waarachtig en goudzalf! Uw tegenwoordigheid te dezer plaatse verheugt mij, maar bevreemdt mij niet. Zij is siechts een nieuw bewijs van de toegenegenheid, die ik weet dat Gij mij toedraagt. Ja, ik kan mij begrijpen, dat Gij behoefte gevoeld hebt om van mijn geluk getuigen te zijn. Dat geluk is immers, voor een groot deel, uw werk. Aan U ben ik mijn wetenschappelijke vorming verschuldigd: Gij hebt mij opgeleid tot den eervollen werkkring, dien ik mij heden geopend zie. Gij hebt het goede zaad in den akker gestrooid: zodat het geen meerdere vruchten heeft opgeleverd, het is buiten uwe schuld: ik heb er mijzelven van te beschuldigen. Door herwaarts te komen, geeft Gij een eervol getuigenis van de goede verwachting, die Gij van mij koestert. Zoo ijver en naauwgezette pligtsbetrachting voldoende zijn, weest dan zeker, dat ik haar niet beschamen zal. Maar, Gij weet het, de taak, die mij wacht, is zwaar, te zwaar misschien voor mijne krachten. Daarom bij den dank, dien ik U breng, een dringende bedel: Reeds voor vijf jaren verliet ik Leidens Hoogeschool, toch mocht ik tot heden onder uwe leerlingen blijven behoren. Onder alle bezwaren van mijn maatschappelijk leven waart Gij het, die ik bij voorkeur om raad vroeg. Met de grootste bereidwilligheid hebt gij mij dien altijd verleend; onthoudt nu hem ook thans niet, nu ik daaraan meer dan ooit behoefte zal gevoelen. Met den naam van Ambtgenoten durf ik U niet toespreken; nog blijf ik hetzelfde. Deze toespraak is niet uitgesproken, omdat de Leidse Professoren, tot wie zij gericht is, door ambtsgeweld werden verboden mij, gij zulk sij gewenst hadden, met binnen tegenwoordigheid te vereeren. 37* Digitized by Google 292 J. A. FRUIN in U mijne Leraar zien. Opent mij ook voortaan de rijke bronnen uwer kennis, wijst mij den weg, dien ik volgen moet, om, als Gij, nuttig voor anderen te zijn. Zoo zullen wij, op verschillende plaatsen, ter in eenen geest werkzaam zijn, en door verenigd streven den bloei bevorderen der wetenschap, die ons dierbaar is. Diepe droefheid maakt zich van mij meester, nu ik ginds de plaats van VAN ASSEN ledig zie. Hoe zou zijn tegenwoordigheid mij het geluk van dezen dag hebben verhoogd! Nog voor korten tijd gaf hij mij de toezegging, dat hij herwaarts zou komen — en thans is hij ons reeds ontvallen. Wat onze wetenschap in hem verliest, het voegt mij niet daarvan te gewagen. En al mocht ik mij bevoegd rekenen, het zou er hier de plaats niet voor zijn. Maar wie zal het wragen, dat ik, in de volheid van mijn geluk, hulde breng aan de nagedachtenis van hem, wiens ik zoveel verschuldigd ben? Van het eerste oogenblik af, dat mij het voorrecht te beurt viel tot zijne leerlingen te behooren, overlaadde hij mij met weldaden. Hij wees mij den weg, dien ik in moest slaan, om het doel te bereiken, waarnaar ik streefde. Als ik moedeloos was, wist hij mij op te beuren en aan te moedigen: in lief en leed stond hij mij als een vriend ter zijde. Zoo graag had ik hem daarom in dit plechtig uur, nu ik het ambt aanvaard, dat ook zijne vriendschap mij had toegedacht, de kroon mijner dankbaarheid op het hoofd gedrukt. Diep bewogen leg ik die thans neder op zijn graf. Ruste uwe asch in vrede, trouwe, hartelijke vriend. Uw naam zal niet vergeten worden: hij blijft bewaard in de gedenkrol der wetenschap en in de harten uwer leerlingen. Ten slotte nog een woord tot U, Mijnheer, die U aan deze Hoogeschool voor het maatschappelijk leven voorbereidt. Met warmte toegelaten begroet ik U voor het eerst als mijn leerling; met vertrouwen vraag ik weerkehrend om uw vriendschap. Nog voor korten tijd was ik student als jij; — ik heb niet vergeten wat men van studenten vorderen mag, en wat zij van hunne leeraars verlangen. Om uw toegenenegenheid te winnen zal ik al wat ik mag: maar ook niets meer. Want niet minder dan op uw vriendschap, stel ik prijs op uw achting, en die, — ik weet het uit eigen ervaring, — zal ik het zekerst winnen door naauwgezette betrachting van mijn pligten. Ik zeg het een aver tegenwoordige leeraar na: geen meester zult u in mij vinden — mijn karakter en mijn leeftijd stooten het denkbeeld van ieder meesterschap verre van zich — maar een vriend en een raadsman wil ik U zijn. De weg die ik bevonden heb dat het zekerst leidt tot het doel, dat wij beogen, zal ik U aanwijzen, en gezamenlijk zullen wij hem bewandelen. Ik zelf heb, terwijl ik U onderwijs, nog veel te leren. 6ij hebt gehoord, welke methode ik bij mijne lessen denk te volgen: ik vlei mij, dat zij u niet mishagen zal. Gij zoudt niet voldaan wezen, indien ik slechts uw geheugen zocht op te vullen met de voorschriften der wet, opdat gij later in de praktijk zoudt kunnen nazeggen wat de wet gebiedt. Neen, gij wilt uw verstand, niet minder dan uw geheugen, gebruiken en scherpen. Gij zoekt niet slechts kennis te vergaren, om er later voordeel van te trekken: gij wilt die verwerven, omdat zij reeds op zichzelf een begeerlijke schat is. Juist dit maakt het leven aan een Hoogeschool zoo nuttig en schoon, dat het arbeiden en streven er edeler en onbaatzuchtiger is dan in de groote Maatschappij. Voor materiële voordeel en de weelde zijn er de drijfveren niet, die tot den arbeid aansporen. Het was de hoogste wijsheid der heiden-wereld, dat de deugd om haar zelf bemind moet worden. Zoo moet ook de wetenschap alleen om haar zelf worden gezocht. Maar wetenschap kan geen ander u geven: zelven moet gij uzelf die verwerven door krachtige inspanning, door voortdurende oefening. Is die taak u te zwaar? Ik vertrouw, neen. De jeugdige geest schrikt voor geen arbeid terug: hij gevoelt behoefte aan bezigheid en inspanning; zelfs zijn uitspattingen bewijzen, dat werkzaamheid hem onontbeerlijk is. Met moed dan, met geestdrift aan het werk! Het Vaderland heeft op u, als op de edelste zijner zonen, zijn hoop gevestigd. Beschaamt die legitmate hoop niet! Theologia dogmaticam docebit h. E. Vink, diebus lune et martis, hora X, die mercurii, hora XI. Theologia biblica N. T. tradet h. E. Vink, die iovis, hora XI. Theologiam pastoralem s. practicam tradere perges h. E. Vink, diebus lunae et martis, hora XI, die mercurii, hora XII. Fuerorum doctrinae Christianae initiis erudiendorum exercitationem instituet h. E. Vink, die veneris, hora XI. Historiam librorum Novi Testamenti, sive Introitum in Novum Testamentum, tradet h. E. Vink, die lunae, hora IX. Ethicam Christianam docebit h. E. Vink, diebus martis, mercurii et iovis, hora IX. Historiam Ecclesiae Christianae tradet h. E. Vink, diebus mercurii et iovis, hora X, die veneris, hora IX. Exercitationes oratorias moderabitur h. E. Vink, die veneris, hora X. Encyclopaediam Theologiae exponet j. I. Doedes, diebus iovis et veneris, hora XII. Onicam textus librorum N. T. tradet j. I. Doedes, die mercurii, hora I. Hermeneuticen sacram docebit j. I. Doedes, die martis, hora I. Spiega ad Spiegele et ad Colossensia explicabit j. I. Doedes, diebus martis et mercurii, hora II; Jesu Parabolas, die lunae, hora I; selectos N. T., die iovis, hora I. Theologiam naturalem docebit j. I. Doedes, hora postea indicanda. Sacerdotium Veteris Foederis tradet h. C. Millies, interpretandis cantantibus antiquissimis Hebraeorum, die lunae, hora XII, diebus veneris et sabbati, hora X. Legem in libros acros Veteris Foederis exponet h. C. Millies, die martis, hora XII, die veneris, hora XI, die sabbati, hora IX. Commilitonibus orationes sacras habentibus praesides aderant h. s. Vink, B. Ter Haar et j. I. Doedes, diebus et horis tum sibi tum commilitonibus maxime commodis. H. Bouman munere quidem academico defunctus est ac rude donatus, sed Theologiae tamen studiosis quantopter prodesse conabitur. IN FACULTATE IURIDICA. Lus Pandectarum enarrabit b. i. l. dies gber, diebus martis, mercurii, iovis et veneris, hora XII. Historiam iuris Romani tradet b. i. l. dies gber, diebus lunae, hora XII, iovis et saturni, hora X. Institutiones Iustiniani interpretabitur b. i. l. dies gber, diebus lunae, martis, mercurii et veneris, hora VIII. Encyclopaediam iuris exponet b. i. l. dies gber, diebus martis, mercurii et veneris, hora IX. Historiam gentium recentiorum politicam tradet i. ACKERSDÜCK, diebus martis, iovis et saturni, hora XI. Statisticam i. ACKERSDÜCK, iisdem diebus, hora IX. Oeconomiam politicam docebit i. ACKERSDÜCK, diebus lunae, mercurii et veneri, hora XI. Disciplinas iuris naturalis facta et praecipua jura exponet g. g. VREEDEN, diebus lunae, mercurii et veneris, hora IX. Publicum Batavum tradet g. g. VREEDEN, diebus lunae et martis, hora VIII. Ius gentium Europaeum tradet o. g. VREEDEN, diebus martis et judicii, hora X. Selecta de Necessitudine Batavorum cum populis externis, ab anno 1813 usque ad nostra tempora, tradet g. g. VREEDEN, hora auditoribus commodum. Ius crimimale docebit g. g. VREEDEN, diebus mercurii, iovis et veneris, hora VIII. Codicem Quaestionum criminalium explicabit g. g. VREEDEN, diebus iovis, hora X, veneris, hora XII, saturni, hora VIII. Lectiones de Jure civili, mercatorio, alia, a Professore vocato habendae, postea indicabuntur. A. c. HOLLANDIUS legitimam vacationem consecutus recitationes nullas edicit; quodsi alia ope iuris studiosis prodesse poterit, eam desiderantibus non aegre accommodabit. Publicis disputandi exercitiis praesunt iuris Professores alternis hebdomadibus, die saturni, hora XII. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. Logica docebit c. g. VAN ZOMEREN, diebus iovis, veneris et saturni, hora I. Metaphysica c. g. VAN ZOMEREN, diebus iovis, veneris et saturni, hora I. Historiam philosophiae veteris explicabit s. Rostang die lunae, hora II et hora XII Literas Graecas docebit s. Rostang, diebus martis, jovis et veneris, hora XI, tractando Homeri Ilias, Scenicorum poetarum locos selectos, Lysiae orationes; idem die lunae, hora XI, enarrabit historiam literanam. Literas Latinas docebit s. Rostang, diebus martis, jovis et veneris, hora XII, interpretando Ciceronis Or. pro Moco Amer. et Tusc. Quaest, V et selecta Horatii Carmina et Satiras. Antiquitates Graecas tradet s. Rostang, diebus lunae et mercurii, hora X Antiquitates Romanae exponet i. a. c. Rostang, diebus martis, mercurii, iovis et veneris, hora IX. Historiam gentium antiquarum enarrabit i. a. c. Rostang, diebus mercurii et jovis, hora X. Geographiam Graecam tradet i. a. c. Rostang, diebus martis et veneris, hora X. Hebraicas literas docebit h. c. Rostang, tum Grammatica explicanda, tum parte libri Geneseos legenda, diebus martis, hora X, jovis, hora I, veneris, hora IX. Alphabeticas Chaldaicas et Syriacas initia tradet h. c. Rostang, die lunae, hora XI et die mercurii, hora XII. Antiquitates Aegyptiorum explicabit h. c. Rostang, diebus martis, mercurii et jovis, hora IX. Samuel Urum primum cursoria lectione tractabit h. c. Rostang, diebus mercurii et jovis, hora X. Scriptores Arabicos locos selectos cum provectioribus leget h. c. Rostang, die lunae, hora VI. Literas patrias tradet g. g. Rostang, diebus lunae, martis et sabbati, hora II. Zinfuam patriam g. g. Rostang, diebus lunae et martis, hora XI, sabbati, hora I. Historiam patriae g. g. Rostang, diebus lunae, martis et sabbati, hora X. Historiam mediævi et recentiorum temporum tradet in actibus, diebus mercurii et veneris, hora 1. Institutiones paedagogicas habebit in actibus, die mercurii, hora 11, et die saturni, hora 9 et 10, partim dialectos linguæ Graecæ explicando, partim interpretando Aeschylum et Plautum. Disputandi exercitationes, alternis hebdomadibus, die lunæ, hora 1, instituendas, moderabitur in actibus et in absentia. In FACULTATE MEDICA. Anatomiam docebit in actibus, semel per diem hebdomade, hora 5. Dissectionibus cadaverum anatomicis, opportuno anni tempore instituendis, praesit quotidie in actibus. Physiologiam docebit in actibus, diebus lunae, martis et jovis, hora 8 matutina, die mercurii, hora 9. Experimentis et indagatis in physiologia et microbiologia in Laboratorio physiologico quotidie praesit v. c. Donders. Sociologiam generalem exponet p. c. Donders, diebus mercurii et jovis, hora 10. Pathologiam, sectionibus cadaveris illustrata, tradet p. c. Donders, in triobus lunæ, martis et jovis, hora 9, et die veneris hora 10. Materiem medicam et praecipua therapiae generalia capita exponet in actibus, diebus lunæ, mercurii et veneris, hora 2; post hyemas autem hiemales, diebus veneris, hora 9. Pathologiam et therapiam epidemicam tradet p. c. Lons, diebus lunæ, hora 8, martis et jovis, hora 9. Exercitationes clinicae in arte medica quotidie moderabitur p. c. Lons, hora 4, in Nosocomio Academico. Theoriam artis chirurgicae tradet p. c. van Coudewater, diebus martis, mercurii et veneris, hora 8. Biberefactiones polytechnicas in arte chirurgica et obstetricia, diebus lunæ, mercurii, veneris et saturni, hora 9; clinicas, tum chirurgicas, tum ophthalmiatricas, diebus martis, jovis et saturni, hora 10, moderabitur p. c. van Coudewater in Nosocomio Academico. Operationibus chirurgicis, in cadavere instituendis quaunque praesit p. c. van Coudewater. Bifonodie exercitatione modecabitur in. c vane couODBUS, die aetum h ora VIII. Partus obstetriciae theoriam exponit l. a van eoutisMVBR, dieMis martis et mercurii, homi post meridiem; novos propositiones et sententias die iovis, horis VIII, et I post meridiem. Exercitibus obstetricii practicis praesertim van eoutisMVBR, diebus lunae, hora XII — II, et veneris hora I post meridiem, et ad partus fliitium lectulos quilibet salata occasione. Medicinam forensem exponit f. c. donsrs, inde a finibus aestivis DDoe ad d. XV a. laft., diebus mercurii, iovis et veneris, hora XII. Ophthalmologia docebit et exercitatiores clinicis in ophthalmia morbis. Digitized by Google. SERIES LECTIOBUS. M9 Demonstrabit t. a. doebles, diebus lunae, martis et sabbati, hora II, in super quidem hoea III. B. F. SUBBUMAN, quondam vignte annuum per aetatem sit defunctus, civibus tamen Academiae qualibet opportunitate prodesse paratua sit. IN INSTRUCTIO MATHESIS ET PHILOSOPHIAE NATURALIS. Physicam experimentalem exponit b. van bes, diebus lunae, martis, mercurii, iovis et veneris, hora I. Mechanicam analyticam b. van bes, diebus lunae, mercurii et veneris, hora XL Physicae mathematicae capita selecta b. van bes, diebus martis, iovis et sabbati, hora XI. Chemicam inorganicam docebit o. i. muldbb, diebus lunae, martis, mercurii, hora XII Chemiam practicam exponit a. i. muldbb, quotidie in Laboratorio chemico. Chemiam physiologiam o. i. muldbb, die iovis, hora IX. Chemiam pharmaceuticam o. i. muldbb, diebus iovis et veneris, hora X. Zoologiam tradit p. habting, diebus lunae, martis, mercurii, hora X, iovis, hora XI. Zootomiam, Physiologiam et Histologiam, comparatam p. habting, pioletectoribus discipulis, diebus martis et iovis, hora II. Palaeontologiam p. habting, hora postea indicanda. Exercitium morbidum et microscopia quotidie praesertim p. habting. Algebra mathematica docebit o. h. d. buts ballot, ante ferias hiemales quotidianis hora VIII; post illas, diebus lunae, martis et mercurii, hora VIII. 