Bijdragen voor vaderlandsche geschiedenis en oudheidkunde, 1848, 01-01-1848 
Men herinnert zich het voorgevallen tijdens het bewind van De Witt over de opengevallen betrekkingen van veldmaarschalk. Als naar gewoonte, werd deze hooge waardigheid opgedragen aan de Prins van Oranje. De Witt echter, die de Prins persoonlijk ongezind was, verklaarde zich hier tegen, en zodoor deden, gelijk van zelf sprak, ook de Staten van Holland. Een paar eigenhandige brieven van De Witt, hier aanwezig, toonen de wijze aan, waarop hij deze zaak ook bij de Staten van Overijssel trachtte door te drijven. Het gelukte hem wel, bij deze kleine partij te doen ontstaan, maar overigens mislukte de poging. Nu correspondeert Van Rhemen, lid der Staten en zich te die tijd in Deventer bevindende, over dezelfde aangelegenheid met een der leden van de Staten Generaal te 's Gravenhage, en ontvangt van dezen, ter verdere voortzetting van deze correspondentie, een alphabet in cijfers, hetwelk ten deele nog voorhanden is. — Nog een ander, Jan Mulert, een neef van Jan Rhemen, schrijft hem een brief over particuliere aangelegenheden, doch voegt daar tusschen eenige regels over politiek en noemt nu De Witt niet bij zijn naam, maar duidt hem aan als de man in den Haag. — Waartoe nu dit? alles? Ik erken, dat ook dit voor verschil in uitleg vatbaar is, doch in die tijd en met betrekking tot deze man, komt het mij opmerkelijk voor en doet een en ander mij onwillekeurig denken aan een cabinet noir, aan een systeem, zoo al niet de terreur, dan toch de gêne, kortom aan regeringsinvloed en regeringsdaden, die, vonden zij in den tegenwoordigen tijd plaats, geheel de liberale pers in beweging zouden brengen. Ten slotte nog iets. — J. de Ruiter, lid van de admiraliteit te Rotterdam, gehuwd met de dochter van Dirk van Rhemen, burgemeester van Deventer, schrijft uit Rotterdam aan zijn neef Steven Gerhard van Rhemen en verhaalt hem het gruwelijke uiteinde van gebroeders De Witt, dat toen juist had plaats gehad. — Doch hoe?... De bijzonderheden van die vreesselijke moord, door het Haagse grauw, worden ten volle bevestigd, maar tevens daarbij bericht: "dat de gewezen Ruwaard van Putten was gecondemneerd tot eeuwigdurend bannissement en degradatie van zijn kwaliteiten, omdat hij door een chirurgijn van Delft beschuldigd was, dezelfde door een som van vele duizenden guldens, waarvan er nog 2,000 ten zijnent in goud voorhanden waren, verleid was te hebben, de Prins van het leven te berooven". Hieruit volgt dus, vooreerst, dat de zware beschuldiging tegen Cornelis de Witt, hier door eenen tijdgenoot, een' man die een hoog aanzienlijke betrekking bekleedde en daardoor nog al in staat was om te weten wat er omging, ten minste geenszins als een opraepsel, of lasterlijke aantijging, werd verworpen; dat het alzoo niet te verwonderen is, dat bij aldien deze beschuldiging door het publiek voor waar gehouden werd, dit in hooge mate de verontwaardiging tegen beide broeders moet hebben opgewekt; dat het bezoek van den gewezen raadpensionaris, in een besloten rijtuig, in die oogenblikken hoogst onvoorzichtig, zoo niet een trotseren van de algemene verontwaardiging, moet genoemd worden, te meer daar hierdoor het vermoeden moest ontstaan eener heimelijke ontroering; dat het alzoo weer begrijpelijk is, indien een opgewonden burgerij zich daartegen heeft willen verzetten, en dat, eindelijk, hetgeen voor de Tolgdo alleen een uitlooseling is geweest, de blinde Tolkswoede, welke zich ten allen tijde op gelijke wijze openbaarde en, waar zij onoorzichtig of roekeloos in beweging gebracht kon worden, zal blijven openbaren. Zo hier mijn oordeel over deze zaak, hetwelk ik echter aan niemand wil opdringen; de lezer mag zelf oordeelen! Hiermede besluit ik ditmaal mijn verslag, met het staan toornemen ten welke, om aan de tijd tot tijd, met vergunning der eigenaren aan het belangrijk archief, dat ik mocht leeren kennen, meerdere bijdragen in deze verzameling mede te delen. Brief van J. de Ruiter, Lid van de Admiraliteit te Rotterdam, aan Baron Rhemen. Hoogedel geboren heer en neef. Ik heb na aanleiding van onsen geringen dienst, (J.H. Ed.) willen communiceren, hoe dat 't woedende toeval in deze provincie en die van Zelant, dat deze calamiteuze tijden toeschrijft aan die tot nog toe 't roer der regering hebben gehad in haar handen, meent geen troostkomen zekerheid te hebben in de oude vorm van stadholderlijke regering, daar bij zij haar zo florissant en zeker gebracht hebben, zo niet ten enen male wordt uitgeroeid al 't geene zij daar tegen zin aan te willen terheffen. Nadat de burgerij, die hier en in de nabije plaatsen, een tijdtijd herwaarts, haar had als gerust gehouden, heeft weer in 't midden der Toorleden weer de poorten met haar wacht beset, en tot Delft de Toorgeslagen plunderingen eniger huisen na, en dat nog met 't wonden van Tan Terscheiden personen, kunnen waren. Voorleden zaterdag, nadat de rover van Putten, beschuldigd door een chirurgijn van hem te willen hebben gedebochd, voor een som van Tan Tele duizenden, waarvan nog twaalf in goud ten zien chirurgijns huis Toorlanden waren, om zijn Hoogheid. Tan 't leven te beroven, was gecondemneerd in een altijd durend bannissement met degradatie van zijn qualiteiten, en door zijn broeder de gewezene raad - pensionaris van de gerangenpoort met de carosse gebracht werd, kwam de burgerij van den Haag op de been, haar beide duwend, na dat zij de gangenpoort met schichten en ander geweld hadden doen openen, om af te komen naar beneden, alwaar zij zich hebben gehalf doodgeslagen, en voor het geheel omstreeks de gewone plaats van 't gerecht, zich hangend met de benen aan de wipgalgen, nadat zij zich niet alleen van alle kleding, maar ook verscheiden delen van het lichaam, die hier omgebracht werden, waren beroofd. Dit is een zeker feit: men doet daarbij, dat die zij tegen de morgenstond van den zondag waren afgesneden, meer geleken een geraamte, als een lichaam, wegens 't uitgeruilde ingewand en afgenomen hoofd. Immers 't is een saec, wijns gelijk ik niet weet of onze republiek ooit heeft gebracht. Gisteren was de burgerij hier in wapen en dwong twaalf van de Tienentwintig heeren desse Magistraat om haar diensten neder te leggen als zijzelf, vorderde dat bij de resterende dubbelt getal zal worden genomineerd, om daar uit door zijn Hoogheid twaalf nieuwe gekozen te worden. ONUITGEVEEN STUKKEN, BETREKKELIJK DE GESCHIEDENIS DER SPAANSCHE HEERSCHAPTEIJ IN DIE VAN DEN OPSTAND TEGEN SPANJE, BIJZONDER IN GELDERLAND. {Vervolg van deel VI. blz. 73.) L. Albrecht de Ruyter, Ambachtsman van Zaltbommel, Bommeler- en Tieler waterden, aan den Stadhouder Karel van Brimeuse. Mijn onderdanigen genietwilligen diensten met grote toewijding. Edele en welgeboren genedigde Heer, ik en kan u Gen. in alle onderdichten niet ter zitten, zo, God het beter, in alle plaatsen, onder de gemeenten, als ook nu ter tijd lieten toe Boemel, door de ketterse predikers met ketterij zeer ontstoken zijn, en alle dag waar langer waar erger, niet ten gevolg dat sulks achtervolgende Co. Ma1, in ambetten alhier toe Boemel op id statuties en andere gewoontelijke plaatsen, daar men sulks publicatie van al het gewoon is te doen, op levensstraffen genoegzaam inhoud van de placaten ter bode, ook de gemeente op het stadhuis bij ordinantie en toedoen der vethouwers deze stad Boemel hebben doen vergaderen, dubbel en meermalen en de placaten met ook andere middelen hebben doen vernieuwen en voorgehouden, des te alles onaanleunig vroegen men zich meer ter biezen, waar de gemeente meer geneigd zijn allemaal enige nieuwe vernieuwingsplannen tegen de ordinantie van de heilige Christelijke Roomske Kerk aan te nemen, en hebben hun besluit onder de preken van de Torenmiddag en des namiddags duistere psalmen in openbare kerken gesungnen, zodan dat hier in bij u Gen. aan Co Ma1, tegen hier in niet gezien wordt, waarbij sulks werk belet of beperkt wordt, hier toe Boemel die ketterij zo groot wordt, zal, dat ze in het eind niet wel te behouden zijn zal, dan, God het liefde, den ganse raad toe Boemel is, toe de gehele hart toe deze handeling ganse leidende en daar zijn nog zo wel mannen als vrouwen toe de devote hartten, die dit werk niet aan en zetten, zodat weer id wel hoe hoog noodzakelijk, dat u Gen om tot straffen een tachtig of tachtig knechten hier binnen Boemel schikte, op dat die rebellen gestraft mogen worden, welke u Gen. al in het hemelijk ontslieten, ik en twijfel niet, die raadsminden toe Boemel en zullen zich niet buiten keren, na dat hier zo ongeschikt toe gegaan is, of aan andere provincies, zo u Gen. dat al het beste denkt, zal Terbarlick te zijn. Ik had deze saizen halve u Gen. nog bij mand meer te zeggen, dat ik ook in het lange niet overgeschreven en kan, want id u Gen. goedduits, wou ik om deze saizen halve wel bij u Gen. tot Arnhem komen, om hier toe de wydor te spreken, idzelfde ik u Gen. wijd bedoelde mijn eedts ambtelijke niet en liefde kunnen onder laten, u Gen. Y. Gen. onderdeniger, der (Get.) Aelbrecht die Ruyther, ambtenaar etc. Naar den oorspronkelijken brief, afkomstig van het voormalig Hof van Gelderland. Duitse psalmen, om LI. Kanselier en gade en des Hofs van Gelderland aan de Aartshertogin Landvoogdes Mary van Gelderland. Aan de Hertogin. Durchlauchtige hooggeboren Furstlinne, genadiaatste Vrouwe. Wij gebieden ons tot onderdanigste en edigste in die goede genade van uw Hoogheid. Geadeliteerde Vrouwe, welgekomen hebbende uw hoogheidsgelijke missive van den 13e° van dit maand, in geak ingelichte supplicatie, hierin besloten wedergaande, uw hoogheid gepresenteerd van wegen Diederick Wyer, doctor in den rechten (uw Hoogheid zeer gerecommendeerde zijnde bij den edelen waelgeboren onsen genadiaatde heeren de graaf van Meghen, beschrijver landen stadhouder), om te succederen in den staat in raad alhier in die plaats in wiens Mr. Jheronimus Lottin, onlangs gestorven; Wijouden wij uw Hoogheid daarop tot onderdanigste antwoord dan te Terhalden, dat des Turers Diederick Wyer als doctor medicus is, alhier de stad van Arnhem en ons een tijt gedien, dan, zo hij de stad verlof kreeg, zich bij den Prins van Cleves in diensten gegeven hebbende, daar Diederick Wyer] Deze was de oudste zoon van Johannes Wyer, wiens verdiensten in het bestrijden van dwaling en bijgeloof, door Mr. Jac. van Schoelens, in zijn Geschied- en Letterkundig Mengelwerk, deel IV, 1 blz. 177 en volgende, en later in zijn Geschiedenis der Heksenprocessen (Haarlem 1828), in 't licht zijn gesteld. Jheronimus Lettin, onlangs gestorven] Namelijk den 17 Augustus van dat jaar 1566. Hij werd niet door Dick Wyer terzangen; eerst den 2 Augustus 1567 werd Mr. Willem van Ghent in zijn plaats tot raad in het Hof benoemd. hij ooit nog is); en dat waar ze waren, dat diezelfde zijn vader, als ook (zo wij helden) zijn moeder, de religie halven een weinig suspect zijn. Dan aangaande deseen suppliant verstaan wij, dat hij zeer weinig bij zijn vader en moeder thuis geweest, dan van jong af die universitaire studies en in verschillende landen versocht, alsof dat, nadat wij hem bij geweldgedachten heeren stadthouder te melden gezien en gehoord, wij sporen, dat hij een jonge man is, wel gevestigd, ook in de rechten wel geleerd, met samen in verschillende talen wel sprekende, en eindelijk om tot de staat van raad alhier gequalificeert, nut en bequaem is, ja ook, dat hij bij den voorzitter van Cleef en den bisschop van Munster om assessor in het kamergerecht te zijn is genomineerd, daar van hij ook die brief bij zich heeft, maar dat hij om verschillende respecten (zo hij zegt) liever voor ons en zijn allergrootste en natuurlijke heeren (als zijnde hij te Grave geboren) alhier te land te dienen genoeg is. Dan, genade Vrouwe, op het punt daar waar Uwe Hoogheid schrijft dat wij ons ervaren moeten, of hij katholiek is, zal zich Uwe Hoogheid genoegzame weten te herinneren, dat ons ongelegen en onnodig in deze tijd niet doenlijk is, iets wegen daarop voor te verkennen, en weten ook niet hoe wij zulks bekwelijk bestaan en begonnen, en voel meerder zulks informatie of ervaring effectueren moeten. Evenwel Uwe Hoogheid niet bergende, wel waar te zijn, dat (wij zeggen nu onlangs met hem gesproken, geconverseerd en ook hem velerlei materie horen, id geloof, die rechten en sus anders betreffende, horen spreken, maar niet anders als hem dan een goed katholiekse persoon verhoor hebbende ons doch nu weer komend, dat een van ons met hem familiair gesprek gevoerd hebbende, gespuid heeft, alsof hij de Augustaner confession (4) eenigszels toegeeft zijn. Twelijk ons doch suspects anders niet Toetgeloopen, niet hebbende buiten die gemerkt, dan dat hij wel bequamer zijnde, zijn taak dienst doen konde. Indisch ten Hoogheid, Toetallende nu die gelegenheid, ter onderdanige meening niet verhielden, dat nu in dit collegium in effectie Tijdelijke plaatsen aan raad ledig zijn, en wij Tijdelijk in getal minder (5) zijn, dan wij Toet in getal waren geweest. Tot weten, eerstlik in die plaatsen aan Mr. Derrick Deyn, alhier raad in minderheid geweest en nu te Mechelen in de grote raad zittend, is nog niemand, diewijl Mr. Johan Wirdt (die doch evenwel alhier raad was) in zijn plaats tot eenen raad in meerderheid verordent (6) is. Ten tweede is die heeren aan Isendoren die hier zet te resideren en ordinaris tot wezen placht, zijn residentie Terlaten, (4) Augustaner confession] Augsburgse belijdenis. (5) vier in getal minder] Bij de Ordonnantie op de Kanselarij door keizer Karel den 10 Octob. 1547 uitgevaardigd, door schkassert (onder de Stucken tot den Codex, bl. 75 — 82) gebrekkig uitgegeven, maar nog in originaliteit in het Provinciaal Archief voorhanden, was het getal der raden onbepaald gelaten. Zij waren echter gewoonlijk twaalf, waarvan acht regtsgeleerde en vier edelen of riddermatigen, namelijk één uit elk van de vierdeelen der lands en wetende die costumen en gebruiken van de landen, zoo als de landschap in 1574 aan den landvoogd Requesens vertoonde. (Zie van Hasselt, Stukken voor de Vaderlandse Geschiedenis, deel II. blz. 336.) — In dit jaar 1566 bestond het Hof uit de volgende leden: de graaf van Megen, stadhouder; Adriaan Nicolaï, kanselier; Mr. Joost Craneveld, Christoffel graaf van Meurs, Johan van Wittenhorst heer tot der Horst, Jakob Pieck heer tot IJzendoren, Dr. Johan van Stalbergen, Dr. Godefridus Pannekoek, Mr. Peter van Appeldorn, Mr. Amelis van Amstel van Mynden, raden; Thomas Roos, griffier. (6) in zijn plaats tot eenen moment verordent] Namelijk den 8 Januarius 1560, stijl. Tnd ten derden, die vurscr. Mr. Jheronimus JLettin in Godt Terstoruen, ende len Tierden, op ten negensten deses maents is die graue yan Moers (7), die doch (hoewel dat hij mede ordinarius was), ouer gueden tyt, sijns olderdoinbs haluen , den raedt nyet gefrequcntcert en hadde Tnd een yan de yier edelluyden coustumiers des landts, als namen tlick yan den quartiere yan Arnhem was , deser werelt overleden. Alsoe dat (mitsdyen dickmaels eenigo onser in commissien ende anders absent off kranck zijn) id nyet moegelick en is , eenige groote saecken yuyt to richten offte to delibereren. Ouermits wellicken nyet alleenlick der partijen, maer oick Co. Mats. ende der landen saecken (die men sus wel kortelick tot eyndschap brengen ende affhelpen soude), nu tot onsen grooten leytwijsen vnd mit nyet weynich opsprake ende claegcns yan de onderdanen , langen tijt moeten blijuen hangen ende ongedaen verblyuen. Biddende daeromme i* ~) grauo van j\loers\ Deze was ChristofFel, natuurlijke zoon van Frederik erfgraaf yan Meurs, gesproten, naar men zegt, uit diens ongeoorloofden omgang met eene abdis van het klooster van S. Cccilia te Keulen. (Zie altgelt , Gesch. der Grafcnvon Moert, bl. 77.) Groot gebragt in den oorlog, had hij zich in zijne jeugd, onder Karei van Egmond tegen het huis van Oostenrijk strijdende, geen geringen krijgsroem verworven. In 1519 was hij aan Marten van Rossem in het stadhouderschap van Friesland opgevolgd. In 1528 den Gelderschen vorst te Utrecht vertegenwoordigende , liet hij het Domkapittel bijeen roepen, stelde der vergadering het geyaar Toor, waarin de stad en inzonderheid de geestelijkheid Terkeerde, zoo de muitzieke soldaten langer onbetaald bleven, en dron^ hen, toen zij, onder voorwendsel van onvermogen, weigerden de plundering af te koopen, de »Tele en noodelooze" kerkbeelden en gouden en zilveren vaten naar het munthuis te brengen. Hij bleef steeds aan hertog Karei getrouw en was een der uitvoer ders Tan zijnen laatsten wil. — Den 5 Maart 1543 Brab. st. werd hij door keizer Karei tot raad in het nieuw opgerigte Hof Tan Gelderland benoemd. De tekst zegt, dat hij den 9 October 1566 overleed. Met zijnen broeder, Bernard graaf van Meurs, was, vijf en zestig jaren vroeger, de laatste mannelijke nakomeling van l.eJ oude huis van Meurs uit echten bedde gestorven. 18 Optimistischst, dat uw Hoogheden geloven willen daar in gondelick te zien en te ordenen na behoefte. Dan, genoegde trouw, in aanzicht des boze verwerpelde lands en gevallene tijde en dat die ketterse secten en allerlei on- en walgelingen zo hard in voelen menschen (ook daar men des geen voorwaarden op zal hebben) regnerend zijn; dochte ons en wilden des ook wel onderdeelick bidden, dat uw Hoogheden niemand hier in onze collegie tot raad aan te nemen wilden laten, hij en moest dan, behalve zijn eed en trouwen, ook den eed doen en zweren, dat hij den goeden alden katholieke geloof onze moeder der heilige Roomsche kerk toegedaan was, daar bij blijft en toegeeft die tegenstrijgende of ketterseerboden dwalingen, opvattingen of secten aan te nemen of te volgen, als die yverse. Doctor Derrick Wyer welgedachte heer stadhouder, als wij verstaan, aangesteld en gepresenteerd heeft te willen doen en zweren. Durchluchtige, hooggeborene Fürstinne, genadigste Vrouwe, wij bidden God almachtig, uw Hoogheid in hoogste Vorspoediging regeringen lang en gezond levende te erzien. Geschreven tot Arnhem, den tien dach van Oktober 1642. Uw Hoogheid optimistischste dienstnemer De Kantzler etc. Naar de oorspronkelijke minuut, onder de in- en uitgaande brieven van het voormalige Hof van Gelderland. EEN DEEL VAN FLORIS VAN EGAL MOND, STADHOUDER VAN HOLLAND. De geschiedenis vermeldt de geboren Tan Floris Tan Egmond, na den dood van zijn vader Frederik (1500) graaf Tan Buren, na dien Tan zijn broeder Wenemar ook heer Tan IJsselstein. Men weet, dat hij, als stadhouder van Holland en kapitein-generaal, aan het huis Tan Oostenrijk belangrijke diensten bewees in den oorlog tegen zijn neef Karel Tan Egmond, hertog van Gelre, en dat hij ten jaar 1539 in ruim zeventigjarigen ouderdom overleed. Tan zijn karakter evenwel is weinig bekend. Als bijdrage daartoe mag steken de volgende brief, dien hij, nog bij het leven van zijn vader Frederik, den 14 Augustus 1490, aan de stad Elburg schreef en waarvan het oorspronkelijke in het archief dier stad voorhanden is. Eerste voorsinnige liefde gemeende Trunde. Wij hebben een schoolmeester gehad in onze jonge dagen, genaamd heer Van Lottum, die welke een broeder heeft, genaamd meester Jan Van Lottum, wonende in ons heren en vaders staat van Bueren, die welke gesloten is bij ons en zijn magen en vrienden, de deken van Sint Jan te Utrecht en anderen, zijn eerste mis naar de ere God en de lichtheid van zijn ziel, als wij hopen, te zingen in der scheidings ons heren Vaderstaat aan Bueren, op Sint Jansdag decensie, den wenskelijk wij seer geernstig zien, om den trouwen dienst willen, die ons die voorgestelde heer Van Lottum zijn broeder in onze jonge dagen ons gedaan heeft en anderen zijn vrienden, schrijven daarom tegenwoordelijk seer eerbiedig begerend, dat u belijft zal, bij deze onze bod, brenger Jan deseen, te willen zenden uw goede gensten en beleefden, en dat u wilt tekenen bij uw secretaris hand, opdat die voorgestelde heer Van Lottum en zijn vrienden gewaar mogen worden, zo wat gij, ons to loyaliteit, zijn voorgestelde broeder gegeven en gedaan hebt, dat welke wij in groten dank zullen nemen en in meerder schuldige verschulden tegen uw Eerbiedigheid, die God bewaaren zal. Gesigneerd onder onze handtekeningen, in het herenhuis Van Montfoort, op de veertiende dag Januari, aan het jaar etc. XC°. (Handgeschreven) Heer Jan Egmont, enige zoon tot IJsselstein en tot Bueren etc. Heer tot Sint Mertens dijk en tot Scherpenisse etc. AANKONDIGINGEN, BERIGTEN ETC. 1.) handboek der Geschiedenis van het Vaderland door Mr. G. Grotius, jz.p.z. Leiden, S. en J. Luchtmans, 1846. Gr. Oct. XXXIX en 1395 Bladz. Het zijn voornamelijk twee hinderpalen, die ons tot hiertoe aan een vaderlandsche geschiedenis verstoken hielden. De eerste is het gemis of althans de weinige toegankelijkheid van genoegzame bronnen; de tweede is de aanwezigheid van ingewortede en van geslacht tot geslacht voortgeplante vooroordelen. Die eerste hinderpaal is in de laatste jaren ten dele uit de weg geruimd. Mildere denkbeelden hebben de sloten en grendels geopend, achter welke angstige zorg voor vrijheden en privilege's of kleingeestige achterdocht de archieven van gewesten, steden, kerken en bijzondere personen verborgen hielden; een koninklijk besluit verleent aan geschiedschrijvers het gebruik der rijksverzamelingen; hier en daar worden door oorkonden uit vorige eeuwen geordend, wordt zelfs hun inhoud opgetekend en door de druk gemeen gemaakt. Ook de tweede hinderpaal is aan het wijken, sedert de geschiedenis der oude Republiek meer als een gesloten geheel wordt aangemerkt; sedert een nieuw geslacht, niet geboren en opgevoed onder den voormaligen regeringsvorm, niet schroomt, de gronden der Oudeeltvellingen over personen en gebeurtenissen te toetsen; sedert het merkteken der onfeilbaarheid van de aangenomen meeningen verdwijnt, en men meer en meer de noodzaak gevoelt om terug te komen op hetgeen vroeger onherroepelijk beslist werd geacht. De heer graaf is onder de eersten, die zich van deze meer gunstige omstandigheden bedient, om de geschiedenis des vaderlands in 't licht te stellen. Het kan aan niemand verwonderen, dat zijn wijze van beschouwing verschilt van die van zijn voorgangers; dat zijn onderzoek, ten aanzien van verschillende punten, tot heel andere resultaten heeft geleid. Vooreerst toch genoot hij, boven anderen, het voorrecht, toegang te hebben tot rijke en zuivere bronnen. Om iets te noemen: voor het meest belangwekkend tijdvak onzer geschiedenis, dat van Willem I, moest hij jaarlijks met de correspondentie, hoop, was metbespraken, vast beteden, strada en de Resolutie van Holland vergenoegen. Groes had, onder de bewerking der archieven der la Maison d'Orange-Nassau (1552—1581), de gemeente omgang genomen van Willem I, zeven, van alle de leden van zijn geslacht en van zijn in de openbare aangelegenheden gemengde tijdgenoten; daardoor was hij ingewijd geworden, niet alleen in de geheime beraadslagen der kabinetten, maar ook in de kleinste bijzonderheden van het leven en werken der handelende personen, vaak in de gelegenheid gesteld, hunne meest vertrouwelijke uitboezemingen en gedachten te bespioneren. het christelijk-hervormd standpunt, uit hetwelk hij de Hervorming beschouwt als de oorsprong onzer voormalige Republiek, het beginsel der Hervormde Christenen als haar grondslag, een geloof waarop Gods zegen heeft gerust als de bron van haar voorspoed en grootheid, haar verval en ondergang als de straf van geloofsverzaking en ontrouw. Is dit standpunt het ware? Wij laten het in 't midden; maar het bevalt ons oneindig beter, waar het met waardigheid en ernst gehandhaafd wordt door den bescheidenen en zachtmoedigen gloed, dan waar Bijldeux het inneemt, om wat tot dusver veracht werd hoog te verheffen, in het slijk neer te werpen wat voorwerp was van aanbidding, om zijn gal, venijn en zwavel op andere denkenden uit te spuwen. Nogmaals: of dit standpunt het ware is, laten wij in 't midden; wij wilden het alleen opgemerkt hebben, om te doen gevoelen, dat, ook afgescheiden van den meerderen toevloed uit nieuwe bronnen, in dit werk noodzakelijk door gebeurtenissen anders voorgesteld, de oorzaken en gevolgen der handelingen anders beschouwd, de beelden en karakters der voorkomende personen anders getekend moeten zijn, dan men tot hiertoe gewoon was het aan te treffen. Overigens: wien het om waarheid en onpartijdigheid te doen is, die zal zich daardoor niet laten afschrikken, maar veeleer, gedachtig aan 'audi et alteram partem', zoo veel mogelijk, tot eigen onderzoek worden aangespoord, en bij slot een beoordeelaar in de Tijdgenoot niet toestemmen, dat door Groot's Handboek de beoefening der Vaderlandsche Geschiedenis geen schrede voorwaarts, maar achterwaarts gegaan is, maar wel bij denzelfden beoordeelaar instemmen, wanneer hij elders zegt: "Wij stellen den arbeid, dien de heer C. Y. P. aan onze Vaderlandsche Geschiedenis besteedt, op hoog, gen, zeer hoge prijs". De heer G. heeft zijn Handboek in drie gedeelten ge splitst: 1.) de Nederlanden vóór het Gemeenebest; 2.) de Republiek (1517—1795); 3.) Revolutie (1795—1840). — Om een denkbeeld der bearbeiding te geven, zonder nogtans al te breedvoerig te worden, zullen wij uit het tweede gedeelte liet een en ander aanteekenen. De geschiedenis dan der Republiek wordt voorafgegaan door enige algemene aanmerkingen, die op den gehele lijd van haar bestaan betrekking hebben. De Hervorming wordt als haar oorsprong en grondslag voorgesteld. "De Hervormde Kerk is het middelpunt en de kern van het Verenigd Nederland geweest." "Gods woord was de Grondwet voor overheid en volk." — Haar gemeenebestelijke vorm is "minder uit berekening dan door den drang der omstandigheden, minder uit voorliefde dan uit verlegenheid ontstaan." Omtrent den aard van het vorstelijk gezag heerschten velerlei wanbegrippen; van daar, dat "de veerkracht van het algemene bewind werd verlamd, ten behoeve van de onafhankelijkheid der gemeenten en gewesten; dat de steden elk een anderen stand verdrongen; dat de vrijheden der bevolking werden prijs gegeven aan de willekeur der regenten." Maar "het stadhouderschap, steunpunt van den strijd tegen landsheerlijke verdrukking, werd het evenzeer van den tegenstand tegen aristocratisch geweld." Van daar de gedurige worsteling tusschen de aristocratische partij en de staats-stadhoudersgezinden. "Het Huis van Oranje is van God tot de taak geroepen, om, aan het hoofd van het Gemeenebest, te waken en te strijden voor de handhaving van Evangelie, vrijheid en recht." — "Het geloof, de oorsprong van de grootheid der Republiek, heeft den schadelijken invloed van gebrekkige staatsregelingen en van nadeelijken handelgeest getemperd, en volksdeugden gekweekt." Na de algemene aanmerkingen wordt de Geschiedenis der Republiek in vijf tijdperken afgehandeld, als: 1.) waarin onze vaderen geleden hebben voor het geloof, 1517—1668; 2.) waarin zij gestreden hebben voor het geloof, 1568—1648; 3.) waarin zij het geloof behouden en ook elders met nadruk beschermd hebben, het tijdperk van bloei, 1648—1713; 4.) waarin zij het geloof hebben laten varen, 1713—1795; 5.) waarin zij de straf ondervonden van hunner ontrouw, maar ook Gods langmoedigheid in het tuchtigen, 1795-1813. Aan de behandeling van ieder tijdperk, en doorgaans ook van elke afdeling daarvan, gaan weer algemene aanmerkingen vooraf. — Zoo worden als inleiding tot het tweede tijdperk de oorzaken van den opstand aangewezen, als gelegen, namelijk, in afkeer van vreemde overheersching, ook in zucht tot behoud of uitbreiding van de privilegiën. Maar »de vrijheidsmin, bestond grootendeels in den overmoed der stedelijke regenten, om zich te doen gelden tegenover den vorst. De opstand zou niet dan bezwaarlijk door de overtreding der privilegiën worden gewettigd. De grieven waren overdreven, gedeeltelijk ongegrond. De terzijdestelling der voorrechten is veeleer gevolg dan oorzaak der volksbeweging geweest; De breking der privilegiën is een kreet, een leus." — »Vrijheid van Christelijk godsdienstoefening was het voornaamste oogmerk, verdrukking van het Evangelie de voornaamste oorzaak van den oorlog." » Door den strijd om de vrije godsdienstoefening der Gereformeerde Kerk is de slaap der verenigde Nederlanden gevormd." Als inleiding tot de eerste afdeling (1568—1584) wordt aangetoond, dat, bij het vasthouden aan den vorm van alleenheersching, in de verkiezing van Matthias, van Anjou, van Oranje, tot landvoogd, landsheer en graaf, toch reeds overgang tot een gemeenebest bestond; dat de zelfstandigheid en het overwicht van Holland reeds onder Willem I. aanvankelijk werd gevestigd; dat, daar vooral, de stedelijke overheden reeds trachtten zich te doen gelden ook tegen de burgerij, zoodat de ingezetenen van rechten beroofd werden, die zij vroeger hadden uitgeoefend, enz. Toen wordt de lezer bekend gemaakt met Willem I, zijn broeders, bloedverwanten en bondgenoten, met zijn doel, plan en karakter, waarbij inzonderheid bejegenzijdigheid, standvastigheid en volharding als hoofdtrekken, het geloof als hoofdbeginsel aan zijn daden worden vermeld. Tegen alle aanvallen, onder wiens schrikbewind verbeurdverklaard, onthoofd, ophangen de middelen van bestuur waren, wiens tiende penning, om de wijze van invordering, een stellige inbreuk was op de dierbaarste vrijheden des lands, voerde de Prins tot 1572 den oorlog met eigen middelen; van toen af, tot 1576, met Holland en Zeeland, geholpen door de gunstige ligging, de spoedig zich ontwikkelende kracht van het zeewezen, den heldenmoed der burgerijen. — Toen, na de pacificatie van Gent, de Staten van 15 gewesten gereed waren, om Don Juan als landvoogd te erkennen, was het doel van den Prins niet bereikt. »Hij wekt mistrouwen, ten aanzien der beloften van 's Konings stedehouder, legt hem velerlei moeilijkheden in den weg en schijnt weldra bevrediging onmogelijk gemaakt te hebben." »Don Juan, in de uitoefening van zijn gezag belemmerd, machteloos ten gevolge der opgewondenheid van het volk, verguisd, bespot, met lijfsgevaar bedreigd, brengt, wanhopig en radeloos, door het verrassen van het kasteel van Namen, zichzelf in veiligheid, maar ook, gelijk de Prins berekend had, Nederland in de wapenen: geen onrecht, maar onvoorzichtige stap." Don Juan zocht den oorlog te voorkomen; de Prins maakte die onvermijdelijk, den oorlog nu met alle de Nederlandse Gewesten, tot 1579, toen geen algemene verzoening en samenwerking meer zijn kon en graaf Jan van Nassau diens hoofdbewerker werd der Unie van Utrecht, »om een vereniging te hebben in Nederlands en Gereformeerden zin." Van nu af werd de oorlog met de Verenigde Nederlanden alleen voortgezet. Eerst toen er geen uitzicht op vrede meer was, werd de afzweren van Filips door den Prins bevorderd, en wel, terwijl hij reeds Trooper zeer tot alliantie met Frankrijk geneigd was, ten behoeve van Anjou. Deze, door trouweloos geweld, verbeurde het landsheerlijk gezag, ook naar het gevoelen van den Prins, die echter, in het algemeen belang, verzoening wenselijk en noodzakelijk vond. Tot de aanneming der graafschap van Holland en Zeeland, bij welke opdragt men voornamelijk de zelfstandigheid van deze twee gewesten bedoelde, werd Willem I. niet dan schoorvoetend overgehaald. »De moord op den Prins scheen teken van den ondergang van het Verenigd Nederland te zijn." Overgaand tot de tweede afl. (1584-1625), doet de S. opmerkend de invloed van het nu heerschende denkbeeld, dat het landsheerlijk gezag oorspronkelijk een vrije gift der Staten was geweest; hoe hieruit de staats-stadhouderlijke regering ontstond en de stadhouder, in plaats van aan de Staten te gebieden, hun dienaar en ambtenaar werd. Hij toont aan, hoe de eendracht, door de Unie van Utrecht gewild, aanstreefsbaar werd voor Holland, zodat de staatkunde van deze provincie gestadig streefde naar de vestiging der gewestelijke soevereiniteit, waarvan weer de toenemende macht der stedelijke regeringen en de verkrachting van de oude vrijheden en regels der burgerij het gevolg moest zijn. "Maurits zegt ca." streefde niet naar hoger gezag, zelfs was hij langen tijd lijdelijk toeschouwer van de aanmatigingen der stedelijke aristocratie; niet meer evenwel, toen zij ook de regels van de Godsdienst miskende." Veeltijds stond tegen hem over Oldenbarnevelt, "die zijn uitstekende talenten aan de dienst der gewestelijke soevereiniteit en der stedelijke aristocratie had gewijd." Jf de moeilijke jaren, volgende op den dood van Willem I, was het bestuur van Leicester "de zegepraal der Staten op de laatste overblijfselen en herinneringen van een zelfstandig vorstelijk gezag." Holland, ijverend naar een onafhankelijk bestaan, beperkte en besnoeide op iedere punt des landvoogds gezag en stelde met dit doel, in Maurits, een hoofd tegen hem over. Het vertrek van Leicester en het verraad der Engelse bevelhebbers "gaven aan de Staten van Holland een gewenst aanleiding, om zich te stellen, én boven den landvoogd, en boven de Generaliteit", en "stoutelijk beweerden zij, dat de soevereiniteit bij hen berustte en de landvoogd, onder hen, gouverneur en stadhouder was." Na zijn terugkomst was Holland "achterlijk in de opbrengsten, kwam op de vorige geschillen terug, legde opzettelijk nieuwe moeilijkheden in den weg, weigerde pligtmatige eerbied en onderwerping, en was niet afgelegen van maatregelen van geweld." — Na Leicester's eindelijk vertrek nam eerst de staatsregering een begin. Maar door de pogingen van Holland verloor de vergadering der StatenGeneraal haar gezag; want Holland wilde zich aan elk oppervlakkig onttrekken en onafhankelijk zijn. "Allengs maakten zich de Provinciale Staten meester van de soevereiniteitbeschouwende, den stadhouder als hun stadhouder en beneden hen gesteld, waarvan, "vooral in Holland, de regelmatige invloed der burgerijen weldra het slagtoffer werd." Tegenstand werd geboden door de Hervormde Kerk. Voorts was de stadhouder, "als aan de Staten-Generaal ondergeschikt, gehouden, de Unie tegen elke provinciale aanmatiging te beschermen. Hieruit velden aanleiding tot onenigheid tussen Holland en Maurits, bijzonder in de wijs van oorlog voeren. — Kardinal Maurits zich door een lange reeks van glorierijke daden had onderscheiden, wilden velen een krachtiger algemeen bewind; maar Barneveld, vond dit onbestaanbaar met zijn inzichten omtrent het algemeen, zoowel als omtrent zijn eigen belang; hij wilde »alle zaken in de macht der Staten doen blijven, omdat aldus Holland, gelijk hij zelf in Holland, bijna alvermogend werd." »Het gebruik, ook der meest geweldige middelen, schroomde hij niet. Zijn infuus zou de kerk, de bevolking en den staat onder het juk der Hollandsche burger-aristocratie hebben gebracht." — Overgaand tot de geschiedenis der verdeeldheden onder het Nederlands land, doet de uitspraak, dat de onderdrukking der hervormde leer van Holland uitging. »De Hervormden zouden gaarne, bij minnelijke schikking, de kerken hebben verdeeld; maar de Remonstranten konden niet met de helft tevreden worden gesteld." »Maurits zou wellicht de verdeeldheden lijdelijk aangezien hebben, zoo niet Barneveld hem de herhaling eener beslissende keus opgelegd had." Vandaar die tegenstand, strijd. »Tot partij kiezen gedrongen, verklaarde hij, dat hij de Hervormde Godsdienst, welke hij als stadhouder gezworen had te beschermen, ook met getrouwheid handhaven zou." Holland, verbitterd, neemt een besluit (weigering der nat. Synode, machtiging tot beheer der waardgelders), «hetwelk de volledige toepassing van Barnevelds beginsel omtrent der Staten oppermacht bevatte." Toen kwam overwinning en herstel. Met kloeke welberadenheid geschiedde te Utrecht de afbuilding der waardgelders door Maurits; de gevangenneming van Oldenbarneveld enz., door de onpartijdigen onnoodig gerekend, werd door de welgezinden (?) toegejuicht; Oldenbarneveld werd op last der Algem. Staten, »als die een soevereine oppertoezicht hadden, inzonderheid in zaken, der religie en militie, tot instandhouding der Unie", gevangen genomen; gevonnisd door een buitengewone rechtbank, omdat »het proces behandeld werd als over misdaad van gekwetste majesteit, waarin de gewone wijs van procederen niet behoefde te worden gevolgd« en omdat »de zaak alle gewesten betrof» ; en eenparig ter dood veroordeeld. — »De beperking der Barneveldsgezinden had de Republiek, zoo wel als de Hervormde "Willem II verlangde naar een oorlog; niet enkel om zelf meer roem te verwerven, maar vooral als middel om in Engeland het vorstelijk geslacht te herstellen en om hier te landen de woelingen van zijn tegenslanders en de aanmatigingen van één gewest te bedwingen. Hij werd gestadig gedwarsboomd door Holland, "waar enkel op het belang, of van de provincie, of van Amsterdam, of van veelvermogende regenten, gelet werd." Van dat verschil ten aanzien van den Engelschen burgeroorlog; nog erger over de afdanking van krijgsvolk. De ontwapening, door Holland begeerd, was onraadzaam; het besluit tot afzonderlijke afdanking een aanmatiging, strijdig met de voorlopende antecedenten, met de veiligheid van den staat, liet recht der Unie, de waardigheid van het stadhouderlijk gezag en de aard van het gemeenebest. "Volgens het aangenomen staatsregt was het hoog tijd, hiertegen rechtswang te gebruiken." Bij de maatregelen, door den Prins tegen Amsterdam genomen, had hij wel geen uitdrukkelijken last van de Staten-Generaal; "maar de Unie was feitelijk geschonden; één provincie en vooral één stad zegevierde over de Republiek; als kapiteins-generaal en als stadhouder was hij gehouden, zelfs uit eigen beweging, hierin te voorzien; de keuze der middelen was hem vrij gelaten, en het vragen naar meer bepaalde lastgeving zou het ten uitvoer leggen onmogelijk hebben gemaakt." Het overlijden van Willem II verschafte onvoorzien een triomf aan het stelsel der provinciale soevereiniteit: uit hetgeen feitelijk geschied was vormde zich de theorie, en de ingeslopen misbruiken werden, als wet en regel, in praktijk gebracht. De Gewestelijke Staten oefenden het landsheerlijk gezag, ja, beweerden zelfs aan geen privilegiën of herkomsten gebonden te zijn. Het stadhouderschap was hiermede onbestaanbaar. — Ook "de stedelijke regeringen werden bijna alvermogend in haren kring": zij hadden de wetgevende macht, het administratief bestuur en de rechtspreektuigen. Men noemde dit vrijheid; maar zij bestond "in het gebieden van de aristocratie over het Tolk en in de heerschappij van Holland over het Gemeenebest." — Dit was een gedwongen toestand, waaruit tegenwerking ontstaan moest, en spanning en verdeeldheid, in Holland zelf en ook in de andere gewesten. In zijne Voorrede zegt de S., dat »van 1747 tot 1795, in de hoofdpunten (het bestuur van Willem IV', het gediag der Gouvernante , de houding der Republiek niet enkel tegen Frankrijk , maar ook tegen Groot-Brittannie) , zijn beschouwing meer dan gewoonlijk van door aangenomen verschilt : men oordeele uit het weinige , dat ons beschrijving nog toelaat te vermelden. — De omwenteling van 1747 was wellicht meer uit afkeer van stadhouderloosheid, dan uit liefde voor Oranje tot stand gekomen , want bij het winnen der democratische begrippen (nauw verbonden met toenemend twijfelachtigheid en zedenbedorfenheid, met het in de schaduw stellen van het Evangelie en het verheffen der rede tot toetssteen der Schrift, met de nieuwe wijsgerige stelsels en het dienstbaar maken van alle wetenschappen aan de verbreiding van het ongeloof) moest de Prins meer dienaar en zaakgelastigde, dan beschermheer der ingezetenen zijn. Maar Willem was, met al zijn deugden en talenten, niet berekend voor zijn taak; »hij was een braaf vorst, gelijk er weinigen, doch een goed staatsman, gelijk er velen zijn geweest." Zonder genoegzame zelfstandigheid, wilde hij zich van allen invloed ontslaan en alles zelf behandelen , waardoor hij «meermalen tot weifeling, besluiteloosheid en onbestandbaarheid verviel." — Na 's Prinsen verheffing werd de hooggespannen verwachting doof. Kleurstellingen gevolgd. De oorlog werd met ongelukkigen uitslag gevoerd. De rampen werden geweten aan de regenten (tegen hetgeen men verwacht had, in hunne posten gebleven). Hunne vernedering was door algemene wensch. Opschuddingen, algemene misnoegen , geweld en plundering volgden elkander op. De afschaffing der pachten , een maatregel om zich uit den ogenblikkelijken nood te redden , toonde do magteloosheid der overheden, maar herstelde de burgerijen niet in hare rechten. Nieuwe volksbewegingen werden wel gevolgd door veranderde regering , maar de oorzaak van het kwaad, in de natuur der posten en betrekkingen gelegen , werd niet weggenomen , en althans in Holland , waar do voorname zetel was der aristocratie en de kern van hare macht , werd niets tot duurzame opbeuring en vrijmaking der burgerijen gedaan. I. A. N. 2.) Oudheidkundige Mededeelingen van X. J. t. jjhsseny Lit. Hum. Doet., Conservator bij het Museum van Oudheden te Leiden. — Met acht platen. — Te Leiden, bij S. en J. Luchtmans. 1846. Gr. Oct. bi. 323—402. Bij deze Mededeelingen, geeft hier in de eerste plaats nader bericht aangaande die nieuwe opgravingen bij het gehucht Holldoorn of Holtdeurn, waarvan in deze Bijdragen, deel IX. bl. 304, met weinige woorden melding is gemaakt. Men vond er twee onderaardse stook- en Verwarmingsplaatsen (hypocausta) beide ter tijdstip en zeldzame bouwkunstige samenstelling; een afgebroken stuk van een outar, aan Jupiter gewijd; een uit tegels en leem gemetseld graf; bevloeringen en — wat bovendrijven opmerk verdient — een outar van kalksteen, met het opschrift: VESTAE SACRUM JUL. VICTOR MAGFIC PROSJP (Vestae sacrum. Julius Victor magister figulorum pro se [posuit]). Belangrijk is de ontdekking van deze laatste, om de ongeschonden en volkomen toestand van het voorwerp; omdat de opschriften aan Vesta hoogst zeldzaam zijn; omdat een magister figulorum tot hiertoe nergens terds werd. De heer j. stelt de afkomst van het een en andere tussen de jaren 179 en 235 na Chr.; laat het in 't midden, of de gevangen constructies tot een bijzondere woning, dan wel tot een tempel behoord hebben; maar meent genoegzaam grond te hebben voor de meening, dat hier het Market van de ouden geweest is. — Kleurde afbeeldingen, op een achttal platen achter deze aflevering gevoegd, geven van de opgegraven voorwerpen een vrij duidelijk denkbeeld. Do overige mededelingen betreffen: een verzameling van Romeinse en oud-Germaanse of Gallische oudheden te Ubbergen; een Germaanse begraafplaats van zeer hoge oudheid op de Gietelsche heide onder Voorst; Germaanse of Keltische voorwerpen, te Epe opgegraven; Romeinse oudheden gevonden te Kuik, welke plaats, voor het Celum van eutisgek gehouden wordende, een nauwgezet onderzoek schijnt te verdienen; een duinachtige heuvel in de Alblasserwaard; de opmerking dat zekere beeldjes van brons, ijzer, steen en ivoor, welke men tot hiertoe voor Hercules-beeldjes heeft gehouden, bewezen zijn van laat-middeleeuwsche afkomst te zijn en den zoogenoemden wildeman voor te stellen, die nog als schildhouder in de heraldiek bekend is, enz. 3.) Verhandelingen ter nasporing van de wetten en gesteldheid onzes Vaderlands, waarbij gevoegd zijn enige synlecta tot dezelfde betrekkelijk. Door een Genootschap te Groningen Pro excolendo jure patrio. Zesde deel. Te Groningen, bij W. van Boekeren. 1846. Met verlangen ziet de beoefenaar van Vaderlandsche Geschiedenis, Oudheidkunde en Rechtsgeschiedenis telkens een nieuw deel van het Groninger Genootschap Pro excolendo jure patrio te gemoet; immers, hetgeen tot hiertoe geleverd is, strekt zich over deze wetenschappen uit en heeft, in bondige verhandelingen, over den vroegeren toestand van ons land reeds veel licht verspreid. Dit lijvige boekdeel van 767 bladzijden bevat weder eenen rijkdom van wetenswaardige zaken en belangrijke ophelderingen, waarvan wij een kort verslag moeten geven. I. Het eerste stuk, oorspronkelijk een voorlezing, heeft tot titel: Algemeen overzicht der Romeinse Oudheden in de Noord-Nederlanden, door Dr. S. Westendorp. Wij hebben hier, waarschijnlijk wel voor het laatst, het opstel van eenen man voor ons, wiens naam, als vlijtig navorscher der oudheid, nog lang in eerbewaring zal blijven. Het blijkt, dat dit stuk reeds lang onder de pers geweest is, daar de heer Westendorp, in Juli 1836 overleden, den afdruk van de laatste bladzijden niet heeft mogen beleven. Het was een gelukkig denkbeeld, om zulk een overzicht van de overblijfselen der Romeinen in ons Vaderland te geven. Ook deze maken een geschiedenis uit, die des te meer van waarde is, wanneer de beschrevene geschiedenis, gelijk dikwijls plaats heeft, zwijgt. De heer Westendorp leidt ons uit de een provincie in de andere, en blijft telkens bij de punten, die van de Romeinen getuigen, stil staan, om ons mee te delen, wat er in vroeger of later tijd ontdekt en gevonden is. Er behoorde een bijzondere gelezenheid toe, om op die wijze bijeen te verzamelen, wat in menigvuldige berichten verstrooid voorkomt; ook scherpzinnigheid in het verklaren van de getuigenissen der Ouden omtrent de vestigingen en tochten der Romeinen in onze streken. De bijvoegselen, van bl. 78 tot 120, geven ons de nieuwe ontdekkingen, die, sinds de voorlezing gehouden, tot een verhandeling uitgebreid en bijna afgedrukt was, ter kennis van de heer Westendorp zijn gekomen, en maken ook geen klein getal uit. Jammer, zal wellicht iemand zeggen, dat deze aanvulling, ook na het overlijden van de Schrijver, niet door iemand anders tot het tegenwoordige tijd is voortgezet, daar de jaren van 1836 tot 1845 geen onaanzienlijke opbrengst voor de Romeinse Oudheidkunde hebben opgeleverd; maar die aanvulling, ofschoon niet hier, is in den tekst te vinden, gevoegd bij de Archaeologische Kaart, door de hoogh. overeek begonnen en door de heeren ieemasse en jassek voortgezet en in 1845 uitgegeven. II. De tweede verhandeling, ook van eenen reeds overledenen, Mr. tamme advaart de berge, is over de onkosten-bepalende wetten van ons Vaderland, bijzonder over die der stad Groningen. De onkosten bepalende wetten, welke hier en elders gemaakt werden, dienden tot beteugeling van overdaad. Eerst wordt het denkbeeld van overdaad bepaald; daarna wordt de overdaad in zijn voor- en nadelige betrekking tot de maatschappij beschouwd, waarbij het nadeelige het zwaarste weegt. Bij de volken van vroegeren en lateren tijd treft men er verordeningen tegen aan: Solon, Lycurgus en anderen maakten ze bij de Grieken; de Romeinen hadden ze insgelijks, gelijk hier bewezen wordt. Ook bij de oude Germanen waren zij noodig geweest, bijzonder ten aanzien van zoen- of vredemalen, hunne bruiloftsmalen, hunne maaltijden, welke bij het kiezen van opperhoofden werden gehouden - gebruiken, die tot diep in de middeleeuwen reiken. Lijk- en doopmalen schijnen eerst na de invoering van het Christendom ontstaan te zijn. Verordeningen tegen misbruiken vindt men bij de oude Germanen niet; deze zijn van later tijd. En nu deelt de geleerde Schrijver deze verordeningen mede, beginnende met hetgeen daaromtrent in het Groninger Stadsboek (uitgegeven in het 5e deel der Verhandelingen van het Genootschap) voorkomt. Bepalingen, die elders, zoo binnen- als buitenslands gemaakt werden, worden er mede vergeleken; de latere, die de vroegere wijzigden of veranderden, worden aangehaald. Na de bruiloftsmaaltijden, over welke het breedvoerigst gehandeld wordt, krijgen diegene, welke bij regeringsveranderingen werden gehouden, voorts geboorte- en doopmalen, daarna lijken begrafenismaaltijden, eindelijk die van buurten, broederschappen, gilden en andere genootschappen, een beurt. Taal- en oudheidkunde worden dienstbaar gemaakt aan de verklaring van deze verordeningen; gebruiken, waarvan geen spoor onder het thans levend geslacht meer overgebleven is, leeren wij kennen in hunnen oorsprong en hunnen strekking. Het is een leerzaam tafereel van den ouden tijd. Wij zeggen met den Schrijver, bl. 258: "Wat zijn de zeden veranderd! De vroegere keuren, welke door de ernstigste taal der regering en door de zwaarste boeten niet staande konden gehouden worden, zijn nu nutteloos geworden, omdat de zeden veranderd zijn, en." III. Dit is een Geschiedkundig betoog, dat de priesters reeds voor de vijfteenth eeuw, in de Friese landen, tussen het Fliere en de Wezer, zo als overal elders, leefden in den ongehuwden staat. Een brief van paus Pius II heeft de dwaling in de wereld gebracht, welke in deze uitgebreide verhandeling wederlegd wordt. Men ontvangt veel meer, dan de titel doet verwachten, want het eerste gedeelte bevat een onderzoek naar den oorsprong en de geschiedenis van den ongehuwden staat bij de priesterschap in de Christelijke Kerk, een onderzoek, dat tot de vroegste tijden opklimt, en waarvan de slotsom is, dat reeds de kerkvaders zeer ongunstig over het huwelijk dachten, maar in strijd met de leer der Conciliën. De leer der kerkvaders werd evenwel krachtig door de pausen ondersteund, welke het van stap tot stap zo ver brachten, dat het ongehuwde leven der geestelijken, ofschoon met veel tegenstand, hier vroeger daar later, veld won en eindelijk algemeen werd in de Westersche Kerk. Dit wordt door ontwijfelbare documenten en getuigenissen bevestigd. Wat was er het gevolg van? Dat ook het zedelooze leven der geestelijken toenam, hetgeen veroorzaakte, dat zich van tijd tot tijd luide stemmen lieten horen, die op de afschaffing van die gewoonte aandrongen. Op zichzelf zoude de mededeling van dit stuk, waarbij een menigte Schrijvers van vroeger en later tijd geraadpleegd zijn, dank verdienen; maar het is slechts een inleiding tot het tweede gedeelte, waarin het gevoelen aangaande den gehuwden staat der Friesche priesters in de vijfteenth eeuw breedvoerig wordt wederlegd. Wij worden bekend gemaakt met den persoon van den bovengezinneke Johannes Piccolomini en de bronnen zijner beschrijving van Friesland, waaruit de vermelding van den gehuwden staat der priesters door velen later is overgenomen. Dat Boedgezulks ook gedaan heeft kan, om aangevoerde redenen, van niet veel belang gerekend worden. Men heeft gemeend, dat de Abt Eucharius, in zijn kroniek, er ook getuigenis van geeft: zeker een belangrijk getuige. Maar hetgeen deze in het begin der dertiende eeuw meldt, kan niet wel toepasselijk gemaakt worden op latere tijden. Vochtrijden zijn woorden, vooral het conjuge conjunguntur en conjunctio, zeer wel een andere verklaring, namelijk van de gewoonte om bij te zitten te houden; welke verklaring door vele bewijzen ondersteund wordt. Hier gebruikt de Schrijver een diepen blik in de geest van die eeuw, zoals deze zich in de Friesche landschappen openbaarde. Taalkunde, Geschiedenis en Rechtskennis bieden hier elkander de hand, om ons een helder denkbeeld te geven van de kerkelijke toestand in Friesland. Evenzo bij de woorden van emo: Ecclesiae in hereditario a Jiliis sacerdotum possidentur. De heer F. meent, op medegedeelde gronden, dat hiermee niet de gewone priesters bedoeld worden, maar de decani of proosten, die, hetzij dat de instelling van hun ambt in een tijdvak viel, toen de priesters het huwelijk nog bestaanbaar hielden, hetzij dat hun ambt meer als wereldlijk dan als geestelijk werd aangezien, meestal gehuwd waren. Uit de geschiedenis van Friesland leert men de aard van dit ambt kennen, en welke personen er doorgaans toe bevorderd werden, terwijl een pauselijke bulla van 1493 toont, dat ook leeken tot proosten werden gekozen. Hetgeen Tan hen juist was, heeft actueel waarschijnlijk op alle priesters in Friesland toegepast. Dit gedeelte der Terhandeling wordt besloten met het ophelderen en weerleggen van enige voorbeelden, die men gemeend heeft, dat voor de gehuwen staat der priesters in Friesland zouden pleiten. Een menigte priesters, die met bijzittingen leefden en bij diezelfde kinderen hadden, kunnen dit bewijs niet geven; en de zodanigen worden door de meeste aangehaalde voorbeelden bedoeld, hetwelk aanleiding geeft tot mededeeling van enige bepalingen, bij het invoeren der hervorming, omtrent dit concubinaatschap gemaakt. — Het derde en laatste gedeelte der Terhandeling geeft uit plaatselijke oorkonden en schrijvers het stellige bewijs voor het ongegronde van de bewering, dat de Friesche priesters zouden gehuwd geweest zijn. Hier komen de Friesche wetten en rechtboeken in aanmerking, die kinderen van priesters en onechte kinderen in dezelfde rang plaatsen. De eersten worden, zonder onderscheid, met incestuosi, adulterini en dergelijken gelijk gesteld. Met een geestelijk persoon mocht geen huwelijk bestaan. De gewoonte der priesters, om bijzittingen te houden, hoezeer ook geduld, heeft nooit een verachting in de wetgeving te weeg gebracht. De aangevoerde en getoond stukken bewijzen het, en even zo treffende stellen de erfregten den ongeloofden staat der priesters; echte trouwen of echte kinderen van de zelve komen nergens voor. 