Bijdragen voor vaderlandsche geschiedenis en oudheidkunde, 1848, 01-01-1848 
Hoewel de verschillen en strijdende gevoelens van de Religie de gehelen Republiek ten eenmaal ontrust hebben, en uit deselven dikwijls onversoenlijk laat en twist zijn gerezen: zo heb ik altijd de eenvoudigste en vreedzaamste wijze van Religie omhelsd en gevolgd, gelijk ik nog doe: door te zien, die goddelijk zijn en 't begrijp van de menschen te boven gaan, ten eenmaal vertrouwend aan het verborgene oordeel Gods, en aan de beschouwing van zijne heilige Engelen; oordeelende, dat het de mensche beter voegt, zich over de Godheid te verwonden en hem te verijzen, als hij te willen beschrijven en bepalen. Ik heb ook altijd mijn utsbest gedaan, dat zijne verschillen en subtilen vragen over de Religie uit den staat mochten gewerd en weggedaan worden. Waaromtrent ik mij herinner ook enige melding gedaan te hebben in mijne Redevoering [Oratie], die ik gedaan heb in tegenwoordigheid van de Hoeren Staten; en welke gedrukt zijnde staat achter de eerste honderd Consultatie, Eynde. ONUITGEGEVEN VERVOLG EN SLOT VAN DE VERMEERDE KRONIK VAN REKA; gemeld door M. F. A. van Dijpbell, Onderbibliothecaris der Koninklijke Bibliotheek. A-Btosius met 'mattüaeüs' gaf, in zijn "Fiteris aevi Analecta", de Hollandse vertaling van de Kroniek van Beka uit, onder de volgende titel: "Chronycke van Johannes van der Beek, Monnik tot Utrecht. Van vóór de tijden der Reformatie uit het Latijn in het Nederlands vertaald door een onbekend Auteur, die de tekst onverminderd hier en daar veel van 'zijn daad bij heeft gevoecht, en voorts daar het Beka gelaten heeft in de historie vervolgen, ten behoeve van de Bisschoppen van Utrecht tot Bisschop Jodocus van Diepholt, en ten behoeve van de Graven van Holland tot Hertog Philips van Bourgondië toe." Het handschrift, door hem tot deze uitgaaf gebruikt, was onvolledig, zoo als blijkt op bl. 451 (407). Hij zelf, in zijn opdracht aan de Amsterdamsche burgemeester Nicolaas Witsen, getuigt er van: "Hujus (Joannis IV, Episcopi Trajectensis) in res gestas, uit de 'historie van Willem, die van zijn naamgenoot veel latijd en duidelijker heeft geschreven, en exacter dan Beka, en van daarna af, na het overschrijven van dit tijdsdeel, de historie van Philips van Bourgondië is toegevoegd. Of dit verder is doorgegaan, is niet bekend, zodat ik zeggen kan dat van Frederik van Blanckenhagen, bisschop van Utrecht, die in 1423 is gestorven, over zijn leven niets is overgeleverd. Voor wat betreft de aantallen van de jaren die volgen, en de leemstukken die daarin voorkomen, en de aard van de tekst, die zichtbaar is aan de randen van het boek, en de vermoedelijke reden waarom het boek is samengesteld, zal ik niet verder ingaan." Matthaeus heeft zeker geen ander handschrift dan zelfde vrije idee kroniek ter aanvulling kunnen opsporen, en in de daad de afschriften van den Beka auctius zijn van de uiterste zeldzaamheid. De Koninklijke Bibliotheek alhier bezit drie volledige handschriften, en fragmenten van een vierde, van de Hollandsche vertaling der Kroniek van Beka, die deze allen, evenmin als een vijfde in de Universiteit Bibliotheek te Utrecht en een zesde in de bijzondere boekerij van den heer A. d. schijkel, hier ter stad, bevatten niet meer dan de oorspronkelijke kroniek, lopend tot 1393. Alleen één handschrift der Koninklijke Bibliotheek (N°. 1507. B. n°. 225.), in-folio, op papier geschreven, houdt den Beka auctius in en vervolgt de geschiedenis tot het jaar 1426 en dan, in weinige trekken, tot den dood van hertog Filips, in 1467. Om dus aan te vullen, wat bij Matthaeus ontbreekt, laat ik hier, van dat vervolg, een getrouwe afdruk naar het genoemde handschrift volgen. Zoo het al niet zeer uitgebreid is, en weinig bevat, wat niet aldaar elders bekend is, de mededelingen kunnen in allen geval strekken tot verwijdering der onzekerheid, of ook misschien een zeer belangrijk deel van den Beka auctius ware verloren gegaan. Fol. CL recto, col. 2. In jaartaal ons heeren MCCC en XXVI, op sinte Poncius avond, doe waren gecorande een groot lied Ten toren van engeland, Trojanskraal te hulp, daar die heer Tan liaemstede met aan Til met andere Deel Zelanders. Dat Ternai den hertog Tan burgonghen en Tergant een groot heer tegen; en kwam tot bronnenlaan, daar sie die engels het Tonden en Tergaan de andere, zo dat daar een grote bittere strijd ontstond, meer int het laatste deel den engelschen en zij werden meest al dood geslagen; en de heer Tan liaemstede werd gevangen met sommige andere goede mannen. En daar werden dood geslagen onder de engelschen: heer Jan Tan hondenpijl ridder, Costijn Tan liaemstede, heer Rass Tan haemstede, heer Jan Tan renisse, en anderen, die ik niet noem en kan. God uitvaar hun zielen, Amen. Volgens de voorgaande: in jaartaal ons heeren MCCC en XLV, zo werden voortgezet die president en baenjaert Tanden heer Tan Lannoy tot huisdom op het huis en daar stielen beiden gevangen, om gelijke saken die zij elkaar op plakende hadden, die tijd Tan een jaar en XXVI. weken. En daar werd de president gevoerd naar het huis Tan louesleen. En daar werd hij onthoofd. En baenjaert de waert Trij en quitge gelaten. In jaartaal ons heeren MCCC en XLVI, daar was een grote vloot op het paleis zondag daar grote schade gischeside in het land. In jaartaal ons heeren MCCC en LXIII, op sinte Mattheus avond, daar was een grote onweer van wind dat grote schade deed. Phillips aanburgengenen hertog schoon, Trouw jacob oor en midden zoon , Was grauw na haar hier in Holland Zeer edel wij en trouw ter hant. Op Iranckrijc Toerde hij een oorlog zwart Tot zijn eer en geschenk daar na. Een engels prince zelve te bezoeken Was hij bereid Toir zijn lands rechten. Hij wankte op het engelschen oor een strijd Tot brouwers hafen daar na een tijdt. Costelic zijn scepens zand in Turken Om roeden te ontzetten en te Tryen. De Keyser Segemond hij weerstand En prinsen Teel tot menig stand. Drie coninkle Trouwen had hij te huwen, Die laatste Tan poortgaal, en Tan hare lijk Kreeg hij Kaerl, onsen edele heer, Die god zijn Trouwens chore altijd Termeer. Wonderlijk regeerde hij hier tien en tachtig jaar , Zoo ruw als heer, dat is al klaar. Hij stierf te Brugge, den XYgen dag Januari , devotiek als menen sach , In het jaar XIIIIc veertig en zeven. God wil hem geven zijn eeuwig leven. AMEN. Met nog twee onbeduidende aantekeningen eindigt de oorspronkelijke afschrijver hier zijn werk, en nu Tolsen op fol. CLI nog enkele andere berichten, door verschillende handen geschreven, En die meestal zeer oppervlakkig of reeds in de Kroniek zelf vervallen zijn. Twee der opmerkelijkste, naar inhoud en uitgebreidheid, laat ik hier volgen. In jaar ons heeren M.CCCC ende XXVI, op den Tien den dag Tan april, soo trok trouw iacob met hoir steden schoenhouen, oude water, gouda en den kerinelanders en anders hoir vrienden. En toen trokken ze naar haarlem, daar zij trouw lagen ter weken. En hier op bereidde som steden uit Holland met een volk uit Flander, uit Picardie met die naar lichterwelle en met die naar kamers; en zij trokken naar Leyden en meenden trouw iacob naar Haarlem te verdrijven. Maar die vernieling trouw iacob, zo toen zij leestelijk naar Haarlem en kwam tot Alphen, op den Rijn, bij Leyden, en daar gehaald hoorden die steden van Leyden met die pikkers tegen trouw iacob. En daar rees een groten strijd op, en daar waren trouw iacob zelf mee in den strijd en wanneer den strijd. Daar werden wel VIC mans verslagen en LXXXV porters van Leyden. Den strijd gehackt op den morgen aan den anderen dag trouw. Bellegië werd heer van Sevenbergen. In jaar ons heeren M.CCCC ende XXVII, zo belaagde hertog Philips van Bourgondië, met sommige steden uit Holland, de steden van Sevenbergen, in een harde winter, XIV weken lang. En de heer van Sevenbergen was tegenover zijn gemeente, en daar om moesten zij dadingen aan doen, die hem tot geenen noed lieten geweest zijn ze eendrachtig gehad. En de gemeente ontving den hertog van Bourgondië behoudelijk zijn leven en goed en rechten, en de leden van Sevenbergen met zijn vrienden en vreemd gasten trokken weg zo snel zij ingelijken waren, maar op wat manier en op welke waarde dat de heer met zijn steden en slot scheide, dat weet ik niet. Het jaar van vervaardiging van dit handschrift wordt zeer duidelijk aangegeven aan het hoofd van de tafel der hoofdstukken, op fol. 1. Dit hoofd luidt als volgt: " Dit is de tafel van Tandem kronieken van Holland en van dat gezicht van Utrecht, als: Tandem bisschoppen en Tandem graven van Holland en wie die eerste graaf geweest is, en hoe dat ze hem geregeerd hebben in zijn leven, en hoe dat ze gestorven zijn, en waar dat in artikel Tandem zelf. Welke boek Tandem kronieken is begonnen te schrijven in het jaar ons heren duizend negenhonderd zestig, desdaags na Sint Maartens dag, en is Volgeschreven in (sic) ons heren M.CCC.C en LXX, op de XVIIde dag in maart." 's-Gravenhage, Maart 1848. WILLEM VAN HASSELT, VERFAITEDELER VORSTEN VAN GELRE IN DE VIJFTIENDE EEUW. Ik moet roepen, in zijn historici Gelrica, p. 565, wordt op het jaar 1478, onder de oude en ervaren krijgsoversten (militiae praefectos belli veteres peritosque), welke Catharina, hertogin van Gelre, zich bevorderd in haar dienst op te nemen, ook vermeld Wilhelmus ab Hasselt, door vak sleeve, op bl. 280 der Geldersche Geschiedenissen, Willem, van Hasselt genoemd; en betekenis maakt in het Vuide Boek van zijn Annalen van de 3e eeuw van Lynden, p. 217, onder de veldheeren van Karel van Egmond, hertog van Gelre, in den strijd tegen Maximiliaan van Oostenrijk, gewag van Guillaume seigneur d'Hasselt. Minder bekend schijnt het te zijn, dat deze Willem van Hasselt reeds onder hertog Adolf diende en in dienst van dien vorst gewond werd. In de Geldersche Oude Heiden, verzameld door Mr. C. van Hasselt, (deel I. bl. 418) vindt men echter een stuk van het jaar 1468, getiteld: Dit is alsulgen verdienst als Meester John van der Busch aan vrienden mijn gen. Heren van Gelre verdient heefft aan Meesterloon. De eerste post op deze Chirurgijnsrekening luidt: »Item aan Willem van Hasselt die tusschen de vinger midden door de hand in het geweer van der lijfwacht geschaten (geschoten), daar aan verdient 3 livres sterling. Daar nu de derde post van diezelfde rekening gewag maakt van » Telman Oppenberg, die te Stralen aan een been gelegen had ongeveer vijf weken indien was door een been geschoten" en de vierde spreekt van heer Johan van Arendal, welke laatste, volgens slechts een stuk, bl. 262, den slag bij Stralen heeft bijgewoond, is het hoogst waarschijnlijk, dat ook Willem van Hasselt bij die slag is tegenwoordig gewest en alstoen de opgemelde wond in de hand heeft bekomen. Dat Willem van Hasselt, op de lijst van de heelman Tan den Busch, als Wilhelm van wisselt voorkomt, zal wel geen bevreemding baren bij hem, die weet, dat de houdtijds in vele woorden vrij algemeen naar welgevallen werd weggelaten of gebruikt, gelijk thans nog in sommige onze provincies het geval is. Honderden voorbeelden zouden hiervan kunnen worden opgegeven. Amsterdam, w. j. c. van jasseit. December 1847. Zie mede over deze slag i. a. nijhoff, Gedenkwaardigheden uit de Geschiedenis van Gelderland, deel IV. bl. exiv en volgg. en de aldaar aangehaalde schrijvers. Eenige voorbeelden hiervan zijn door mij aangehaald in mijne kleine Bijdrage tot de kennis van het Strafregt in Vlaanderen, geplaatst in de Kroniek van het Historisch Gezelschap te Utrecht, jaargang 1846, bl. 337 en volg. DE SLUITING VAN HET TRAKTAAT, WAARBIJ DE STAD NIJMEGEN, IN 1585, TERUGKEERT ONDER DE GEHOORZAAMHEID DES KONINGS VAN SPANJE; medegedeeld door P. C. Cr. van Haast. In het Nijmeegsch Archief berust het oorspronkelijk Verbaal van de reis en de verklaringen van het gezantschap, hetwelk, ten gevolge van de omkeer van zaken, die den 6 Maart van het jaar 1585 in de genoemde stad had plaats gegrepen, aan den hertog van Penna werd afgevaardigd en in last had om, ter zake van de triomf van de wilige terugkeering der stad tot Spanje, met hem een Traktaat te sluiten. Dit Verbaal is het stuk, hetwelk hier wordt medegedeeld. Al voordat echter daartoe over te gaan, acht ik het niet overbodig, den lezer met sommige bijzondere omstandigheden bekend te maken, welke de benoeming van dat gezantschap voorafgingen. Wat aangaat het terugkeeren zelf van de stad Nijmegen onder de gehoorzaamheid des konings; zo maak ik, met toepassing daarop, de woorden aan de mijne; » D'après le cours naturel des choses, les provinces où le Catholicisme n'était point abatu, devaient retourner à l'Espagne," en kan ik dit reeds daarom doen, dewijl, in VI. 13 Februari (•) van datzelfde jaar, de graaf van Mouvres, van de Staten zijde stadhouder in Gelderland, toen ter tijd zich te Nijmegen bevindende, aan de raad van de stad, ten raadhuizen vergaderd, toevoegde: » dat men niet en behoorden exercitie der mis alhier te stellen, dan vlerkelijk die mispapen te doen trekken." Wel was te Nijmegen in September 1566 gedurende ruim drie weken de leer der Hervormden gepredikt geworden, maar sinds die tijd, tot in 1578 toe, niet meer. Ook bestonden aldaar in laatstgenoemd jaar, nog geheel tot hun oorspronkelijk doel gebezigd, niet minder dan zestien kloosters en conventen, benevens twee refuges, en, zonder dat twee hofkapellen mee te rekenen, zestien kerken en kapellen, waarvan alleen de St. Stevenskerk meer dan dertig altaren telde. In het laatst van 1578 echter, nadat in zomermaand van hetzelfde jaar graaf Jan van Nassau het stadhouderschap van Gelderland had aanvaard, werd, hoofdzakelijk door diens toedoen, andermaal de leer der Hervormden binnen Nijmegen verkondigd en vond die leer, betrekkelijk ten minste, tot een talrijke, door de stadhouder, boven recht en plicht (§), begunstigde aanhangers. Dat des niettegenstaande verreweg het meerendeel der ingezetenen Roomsch-Katholijk bleef, zoo als elders mede het geval was (f), daarvan kan de gebeurtenis zelf van 6 Maart 1585 (16 Maart nieuwe stijl) (1) ten bewijze verstrekken. De bevolking van de stad bedroeg toen ter tijd hoogstens tien duizend zielen en hiervan was het weerbare gedeelte der Roomsch-Katholijken zoo groot (§§), (1) Op den 16en, en vroeger ook reeds meermalen. (§) Groot vak ster, Archief, etc. VI, 494. (g) Groen van ster, Handboek, bl. 217. (h) Op maandag 22 Maart, oude stijl, nam de stad den nieuwen stijl aan, te beginnen met den volgenden dag. op welken zij derhalve schreef: dingsdag den 2 April. (i) Waarbij in aanmerking moet genomen worden, dat, van oudsher, ieder burger verpligt was, een vol harnas, dat is, een volledig, zonder den minsten bijstand aan buiten, niet alleen de Gereformeerden vermag te bedwingen en weerloos te maken, maar daarenboven levensgevaarlijk staatsch garnizoen kon overwinnen, ofschoon dit vijf honderd man sterk was, waaronder twee honderd ruiters. En dat dit overwinnen grootendeels het gevolg moet geweest zijn van de meerdere getalsterkte der Roomsch-Katholijken, blijkt ook uit deze omstandigheid, dat, bij het gevangen nemen en ontwapenen van dat garnizoen, geen druppel bloed werd gestort. Zoodra de 11. K. ingezetenden zich meester van de stad zagen, zetten zij de, meerendeels door Jan van Nassau en zijn opvolgers op het kussen geplaatste, regenten af en stelden zij een nieuwen raad aan. Diens eerste verrigting naar buiten bestond in kennis te geven, van hetgeen geschied was, aan Hautepenne, van 's konings zijde stadhouder in Gelderland, en aan de twee oversten in Spaanse dienst, die in de omstreken van Nijmegen het opperbevel voerden; namelijk, aan Camillo Sacchini, gouverneur van het kasteel te Middelaar, gelegen aan ledige wapenrusting, te bezitten, en men er naauw op toezag, dat zulks werkelijk het geval was; terwijl geen wapenrusting, geheel of ten dele, mag worden verpand en evenmin wegens schulden in beslag kunnen worden genomen. Aan Hautepenne geheel uit eigen beweging; aan de anderen op hun verzoek, zijnde al zeer spoedig het gerucht, dat er iets buitengewoons binnen Nijmegen had plaats gegrepen, ter hunner ooren gekomen, weshalve zij, op dat oogenblik zich beiden toevallig bevindende, aan den nieuwen raad verzocht hadden om in het zekere omtrent het gebeurde bericht te worden. Na de inneming door Parma van de stad Meurs, aldaar gouverneur tot in 1592, zijn sterfjaar. Vak hetzelfde en via beide deelen een en ander mede omtrent hem en de te Essenburg aan den Rijn, door hem gebouwde Camillo-schans, welke in 1597 op last van Maurits gesloopt werd. Vak met name noemt Sacchini, "een vermaard godloos mensch." Francisco Sacchini, een broeder van Camillo, voerde, in November 1585, het bevel in de schans te Nee-Asselt tegenover Grave. De Maas, en aan Marlen Schijnck, op dat tijdstip druk bezig, te Millingen aan den Rijn een grote schans te bouwen, wier geheele Toltooiing nabij was, en die hem niet alleen meester maakte van de rivier, maar van waar hij tevens de Overbetuwe en de geheele Ooij kon brandschatten en dit ook reeds gedaan had. Beide deze, vooral in 't gunst bejagen bij Parma, onderling uiterst naijTerige bevelhebbers, boden onmiddellijk aan de stad hunne diensten aan, die, voor zoo verre zij de zekerheid van reizende Nijmeegsche burgers en kooplieden en van hunne koopwaren betroffen, natuurlijk zeer gaarne werden aangenomen. Maar van den, kort daarna, door hen aangeboden raad en bijstand in de voorloopige regeling van een en ander, en in het ontwerpen en bedingen der voorwaarden, onder welke men zich wederom aan Spanje wilde onderwerpen, en alzoo van hunne intercessie bij Parma, geliefde de stad niet gediend te zijn ; zelfs niet, toen op den brief, waarbij Schijnck en Sacchini zich gehaast hadden, om aan Parma de Toor hem zoo heugelijke tijding van het gebeurde binnen Nijmegen te berigten, deze aan de nieuwe regering van de stad schreef: "biddende ulieden daarboven te willen geven en te geloven den coronnel Schenck, in hetgeen dat hij ulieden zeggen zal". Tot die afwijzing bestonden deze redenen. Beide die oversten hadden, tot 6 Maart toe, op hunne roof-en plunderingstogten rondom de stad, en met de bezittingen der inwoners van Nijmegen, en met de inwoners zelf, zijne hoogduitsche Oberster. liet door hem gevoerde geslachtwapen was van sabel met een leeuw van goud, hetwelk thans nog gevoerd wordt door zijne, tot den Nederlandschen adel behoorende, afstammelingen, zich schrijvende: van Schenck van Nydeggen. Reeds verscheiden maanden vroeger was Sacchini door Parma gemagtigd geworden, om in diens naam met de stad te onderhandelen, bijaldien deze zich aan Spanje mogt willen onderwerpen en zij, tot dat einde, de intercessie van dien overste verzocht. R. K. ingezetenen ontzien of gespaard, als die der Gereformeerden, en zóó Vriend en Vriend zich den blij yenden laat op den hals gehaald: Sacchini echter, wegens de wreedheid, waarmede hij uit hebzucht zijn gevangenen behandelde, nog meer dan Schijnck. Ten andere: niettegenstaande Parma in zijn brief Schijnck had genoemd, kon de stad aan deze terste geen bijzonder grooten invloed bij den landvoogd toekennen, daar zij in het zekere onderrigt was, dat Schijnck, reeds sedert eenige maanden, bij Parma niet meer gunstig stond aangeschreven, ja zelfs diens vertrouwen geheel en al had verloren. Dit laatste was het gevolg geweest, èn aan het bloedig mislukken van Schijnck's aanslag op Nijmegen, op den 6 November 1584, en welken hij vroeger wel gelukken als ontwijfelbaar aan Parma had toorgespeeld, en aan het geheel en al achterwege bleef van der tentemente Schijnck's stellige belofte — onmiddellijk na het mislukken van zijn aanslag, aan Parma gedaan, met het doel om diens gunst te herwinnen — dat hij namelijk, binnen veertien dagen daarna, op een andere wijze, en zonder Parma's troepen op nieuw aan een neerlaag bloot te stellen, Nijmegen tot onderwerping aan den koning zou weten te dwingen. Ten slotte: zoo als mij, niet directelijk, maar, uit de omstandigheden, indirectelijk is gebleken, had de stad, uit het schrijven van Parma, te weten dat dit over Schinkel betrof, het vermoeden geput, dat deze, in zijn bericht aan Parma, omtrent den omkeer van zaken binnen Nijmegen, daar Tan zich, een enkel deel, had toegeëigend (niet onmogelijk, met het oog op het dreigend aanzien of het bedwingend vermoeden, dat Tan, zijn schans te Millingen). En daar het nu voor de stad, ter bedwinging van een voordeelig traktaat met Parma, Tan het uiterste belang was, de omstandigheid te doen uitkomen, dat zij geheel en al vrijwillig en uit eigen aandrift tot Spanje terugkeerde, zonder door iemand of iets ter wereld aan de Spaanse zijde daartoe gedwongen of ook alleen maar genoodzoodanig geworden, zoo moest zij dubbel erg op haar hozen zijn, om alles te vermijden, maar slechts den geringsten schijn van het tegenovergestelde op haar te tonen werpen. En die schijn — wel te verstaan in 't geval, dat haar vermoeden ten opzichte van Schinkel gegrond is geweest — zou zij werkelijk censuur op zich hebben geladen, indien zij niet, door van den begin af Schinkel's bemiddeling te weigeren, zijn bewering, als het ware, had gelogen straft. In beleefde vormen werden de dienstaanbiedingen van Sacchini en van Schinck, wat aanging het verzoeningswerk met Spanje, van de hand gewezen, onder aflegging van de verklaring: dat Parma, in een brief van iets oudere datum (die deze vorst, slechts enkele weken tevoren, aan de afgezette regering had gezonden, om die aan te manen van tot Spanje terug te keeren), reeds bepaaldelijk de heer van Haatpenne had genoemd, als eigenaardig, wegens zijn stadhouderschap van Gelderland, de persoon, tot wien men zich had te wenden, om in onderhandeling te treden, en dat men om die reden, maar daarenboven ook op uitdrukkelijke begeerte van de geheelde burgerij, aan Hautepenne had geschreven, om tot voornoemd einde uit 's-Hertogenbosch over te komen. Eindelijk, dat bovendien de stad, eerst na het afgaan van dat schrijven, de brief van Parma had ontvangen, waarin Schinck genoemd werd, en alzoo De stad ontving van verschillende zijden, het laatst van Hautepenne, vijf zodanige brieven, van welke thans nog twee, een van Sacchini en een van de magistraat van 's Hertogenbosch, voorhanden zijn. Ik acht derzelver afzonderlijke mededeeling, die nog in dit Deel dezer Bijdragen zal volgen, niet van alle belang ontbloot, zoo wel wegens beider inhoud, inzonderheid wat aangaat de brief van 's Hertogenbosch, als omdat, zoo als ter aanduiding plaats zal blijken en tot dusverre onbekend was gebleven, het die vijf brieven waren en bepaaldelijk de laatst ontvangen, van Hautepenne, welke het eerst de gemoederen der Rooms-Katholieke ingezetenen gaande maakten, en wel zoozeer, dat de daardoor ontstane beroeringen niet eer eindigden, dan met het overgaan van de stad tot Spanje. Zooals men vooruit had gezien, zette deze Verklaring bij beide Oversten kwaad bloed. En toen Hautepenne, die zich niet lang liet wachten, was aangekomen, en de stedelijke regering hem daarop onmiddellijk en bij vernieuwing te kennen had gegeven, dat alleen en uitsluitend zijn tussenchrist bij Parma, door de burgerij, zoo wel als door den raad, begeerd werd, ontstonden er weldra twisten tussen die beide oversten en Hautepenne allerhevigste, welke zoo hoog liepen, dat Parma zelf eindelijk tussen beiden moest treden en aan Sacchini en Schinkel het gehoorzaamheid eischende bevel zond, om in alles de heer van Hautepenne te respecteren. Bepaaldelijk aan deze, voor Schinkel zoo grievend te zijn, achteruitzetting door Parma, komt het mij voor, dat de kort daarop gevolgde Overgang van Schinkel tot de staatsche zijde is toe te schrijven; terwijl de wrok, die hij, wegens de versmanging van zijn aangeboden intercessie door de stad, tegen deze behield, hem later, in staatsche dienst zijnde, twee aanslagen tegen haar deed smeden en ondernemen, die echter beiden weerom mislukten en bij den laatsten van welke hij, in 1579, gelijk bekend is, door een toeval om het leven kwam. Was de afkeer groot, welken de Nijmegenaars van Sacchini en Schijnck hadden, in des te grootere achting stond bij hen Hautepenne. Zoo wel diens hohe geboorte in het algemeen, als meer in het bijzonder de stam, waaruit hij was gesproten, en de genegenheid, die men zijn broeder Gilles had toegedragen, brachten daartoe het hunne bij, maar niet minder zijn persoonlijke beminnelijke hoedanigheden en de hooge gunst, waarin men wist, dat hij bij Parma stond. Geen wonder alzoo, dat de stedelijke regering, met voorbijgang aan Sacchini en Schijnck, alleen hem raadpleegde omtrent alles, wat ze met het oog had op de stadhouderschap. Even als, waarschijnlijk, nog een derde. Van 1572 tot 1576 stadhouder van Gelderland. voorspan in het belang der stad te doen stond, alsmede ten slotte bij het ontwerpen der reconciliatie-artikelen, aanvankelijk 19 in getal. En toen deze, na de goedkeuring van de burgerij te hebben verworven, eindelijk waren vastgesteld en de deputatie benoemd was geworden, die dezelfde, onder leiding van Hans Hautepenne, aan Parma zou doen aanbieden, vertrokken de benoemden, voorzien van de vereiste commissie of procuratie en instructie, terwijl aan hun echtgenoten en bloedverwanten de gebruikelijke "schatelooze brieven" werden ter hand gesteld. Bij de stukken van het bijzige archief, die mij in staat stelden, om in het bovenstaande een en ander mede te delen, wat aan onze geschiedschrijvers niet bekend schijnt geweest te zijn, vond ik ook nog enige andere stukken, waaruit blijkt: 1.) Dat, kort voor het vertrek der Nijmeegse deputatie, zich aan haar aansloot een deputatie van de stad Doesburg, welke stad (zie stadama, Graaf Willem van den Berg, blz. 228) op donderdag den 18 Maart, of 28 Maart, nieuwe stijl, mede de Spaanse zijde had gekozen. De namen der leden van die Doesburgse deputatie vond ik vermeld in een losse aantekening, geschreven door de Nijmeegse secretaris, Johan van den Hove. Die nota luidt aldus in haar geheel: "De Heren van Doesburg, erschenen zijnde, hebben begeerd te hebben copie van die XIX artikelen, om naar hun sake te mogen schicken, die ik naar L., te weten, Johan Zoer, Burgemeester, Adolf Peters, Schepen, en M. Gerit Schaep, Dokter, voornemens naar L. procuratie, geleverd heb om naar Terlingen. En, nadat de Heren Deputaten reizend naar Beveren bij de Hertog van Parma elk, en naar L. zaken met voorderende, hebben naar L. mij die copie teruggegeven." 2.) Dat het zestiende artikel in het traktaat van Nijmegen Met ter zelfde tijd als wij de oorlog met Parma, welk artikel bepaaldelijk de stad Zutphen aangaat, wel een uitvloeisel was van de intercessie der Nijmeegse afgezanten of der stad Nijmegen, zoo als dan ook in dat artikel vermeld wordt, doch dat die intercessie niet was ingeroepen geworden door den werkelijken magistraat van Zutphen, maar door "Deecx en Kapittel der Collegiale Kerk St. Willebrord binnen Zutphen, zamens met die metten zelven anno 1579 uit Zutphen vertaagde raadsvrienden", sedert, nog altijd, zich "tot Embryck er houdende." Geheel niet tevreden met het zoogenaamd Pardon, kort te voren door Parma gegeven, hadden die uitgeweken geestelijken en raadsleden aan de stad Nijmegen verzoekt, om te trachten een nog veel voordeeliger artikel voor Zutphen bij Parma te bedingen, dan boven vermeld 16° artikel is. Daartoe echter was Parma niet te bewegen geweest. — Slechts twee der Zutphense raadsvrienden vond ik bij naam vermeld, te weten: Wilhelm Middeldorp en Frederick Haeck. Ik laat het Verbaal voorafgaan door de Commissie en de Instructie der afgezanten en daarna volgen een brief van Parma, die er in vermeld wordt, en voorts nog eenige aantekeningen. Het geheele Traktaat, uit 20 artikelen bestaande, vindt men bij boek XX, bl. 564, en in de Handvesten van Nijmegen, bl. 297. De stad Nijmegen, naar het schijnt, in 1585 binnen haar muren geen boekdrukker bezittende, liet haar Verdrag met Parma te Reus drukken. In de bestelde 500 exemplaren kwamen enkele drukfouten voor, die ter Nijmeegse secretarie met de pen gecorrigeerd werden, voor welk buitengewoon werk de secretarissen een gratificatie ontvingen. Een dier gecorrigeerde exemplaren bevindt zich nog op het archief. Bij boek XX, bl. 560. (•{■) Ook vermeld in 's-Overij's Onuitgegeven Stukken, deel V. bl. 240, 259 en 370. Commissie van Procuratie voor die Gedeputeerde. Wij Burgemeesteren, Schepenen en Raad, samen met de Meesteren van de Gilden van de stad, doen bekend maken: Na dem God Almachtig de Katholieke burgerij van de stad, zo genoemd geweest is, en zonderlinge miraculieuze assistentie gedaan heeft, het rehouwement van die oude katholieke apostolische Religie; en dezelfde burgerij, bij dat exercitie van de Religie vandaag, onder de gehoorzaamheid en onderdanigheid hoogstgedachte Keizerlijke Majesteit en insgelijk Koninklijke Majesteit, zoolang Spaanse onze allergnädigste Heren, in voorgaande tijden, in rust en vrede, tot welvaard en contentement van een gelijk, zonderling wel geregeerd is geweest; welke de vroere burgerij, uit grooter aflikking aan Zijn Majesteit, onze allergnädigste Heer, wederom verschoof van nu voorheen toe mochten geschieden; Zoo is, dat bij de huidige burgerij van de stad geconcipieerd zijn zekere XIX artikelen, tot verzoening en vereening van de stad met Zijn Majesteit dienende, om tot voorstel aan onze gedeputeerden aan de hoegheden, hooggeboren Heren, Heren Alexander, Prins van Pama en Plaisance, Con. M., zoolang Spanje, onze allergnädigste Heren, Lieutenant Gouverneur en Kapitein Generaal van alle deze Nederlanden, om allergnädigste Reconciliatie daerop toe moeglijk gekomen. Van A tot komen liert zyn die edele, eerenfeste, wise ende doorsichtighe Joncker Alardt van Bemmel, Borghemeister in der Stadt, Jonker Willem Tan Boernik ende Jacob Uwens Raetsfrunden, Berick van Haesbende Willem Tan Zeiler, Meesteren Tan S'. Nicolaasghilde, Mr. Otto Hartius der Rechten Licentiaat, ende Mr. Jan Tan den Hage, Secretaris, om op die yurss, XIX artikelen, soe Teern moegelijk, al zulke genedighe resolutie toe erlangen, waarbij die alinge borgertje Tan liaere bosveernis teenemaal ontleden ende volkomen in liaere oldo eneilig gesteld mocht worden; waarop Wij Burgemeester, Schepen ende Raad sampt Meesteren Tan S'. Jozefsgilde deze Turss. soetens Gedeputeerde tot komme tot een maak gegeven ende gegeven mijnst desen, om daarin toe disposederen, toe doen en laten, volgens die Instruction, die zij lieben, volkomen te ratificeren ende aan Tevooren te lieten geven bij die Gedeputeerde huis gedaan zal worden, als of het hier tegenwoordig met express consent der alingere borgertje geschied was waar. Sundar argument, ordonnatie, [des Stadt secretarij hieronder op liet] (*) Otto Hartius of die Hart, een Nijmegenaar van geboorte, doch te Brussel als advocaat gevestigd. Uit de Stadsrekenboeken van 1585 en van eenige vroegere jaren is mij gebleken, dat hij van de stad Nijmegen, als vaststaande bezoldiging, jaarlijks ontving achttien gulden, » om deze Stad zaken voor den Grave undt zonde te verdedigen." Hij was van verwege de stad Brussel een der onderhandelaren met Panner bij de overgave dier stad, 10 Maart 1585. Dat hij in Mei 1594 met Hieronymus Coomans naar Holland werd gezonden, om voorstellen te doen tot het beginnen van vredesonderhandelingen, vermelden aan der vunckt, deel III. bl. 308, en kronikaal, deel VIII. bl. 395. Levin Calvart (zon, boek XXX. bl. 728) waarschuwde Oldenbarnevelt, zeer op zijn hoede te zijn tegen Hartius wegens diens schranderheid en mogelijke praktijken. Guciënhuijs noemt hem een zeer geleerd man. ($) geloevende - belovende. spatium gedrukt, den tweden. dach Aprilis anno XVhon» dert Tiff ende lachten, stylo reformato. Naar de minute. Instruction roer die Gedeputeerde. Die Gedeputeerde sullen allen vlyt ende nersticlieit, myt raedt ende daet, Toerweynden , om Tolkommelick thoe erlangen allen ende yegelicken puncten tot XIX thoe by schrifte gestelt ende die Gemeinte tot twee reysen Toergedraegen. Dan, soe daer ennige swaericheit by zyn Hoecheit viell, aengaende dio articulen Tan nye pmilegien thoe erlangen (*); off Tan allsulckc privilegien , die onssen borgheren ende inwoeneren in Toertyden onthalden syn geweest ende eensdeels noch onthalden -worden (§); dat die Gedeputeerde rurss., hebbende gedaen alles, wess inooghelick ende der zaeken dienlick soll moeglien zijn, zullen sich moeghen resolTeeren ende accordeeren myt zijne Hoecheit int glieen, dat sy yerkrigen ende erlangen zullen moeghen. Aengaende den XI artickel (f), Tan die thoe toelereeren (**) die Tan aender religie zijn (§§), zullen die Turss. (*) Art. 17 yan het Traktaat. (§) Art. 4 en 6 van het Traktaat. (•}•) I« in hel Traktaat het 12e geworden. (**) Namelijk, zoo als uit het Verbaal zal blijken, » sonder limitatie van tijt." (§§) In het welbegrepen belang van de stad wenschte men, «oo veel mogelijk, het vertrek naar elders te voorkomen van de gereformeerde ingezetenen, van welke velen met hunne eigen schepen handel dreven en verscheiden anderen, zoo als sommige der afgezette regenten, tot den zeer gegoeden stand behoorden. Daarom vooral wenschte men zich ook ontheven te zien van de vrees voor inquisitie en strenge plakkaten. Deputatie geen macht hadden, buiten voorenken en express consentement van de gemeente van deze stad, enige veraudering daarin te doen stellen, ten warende dan tan bijkomende tan allezulke clausule of restrictie: als die allinger landen onder die autoriteit en gehoorzaamheid tan zijn Ma', gebracht of gereduceerd zullen zijn, ten warande die religie belangende, in alle andere plaatsen, landen en steden geschied, dat die burgerij van deze stad zich desek ook conform en gemeten houden zal. Dat in deze Turss. artikelen, als ook in alle andere, die Turss. Deputatie samptelijk zullen mogen bepalen andere concepten tan worden, die Syn Hoecherit aangenaemer mochten zijn, zodanietem dieselben concepten den inhoud en gemeen terstand der Turss. artikelen niet toe mochten of contrair zijn, en die substantieel van de artikelen Turss daarvoor niet veranderd en worden. Aldus ingesteld, overeenkomt en beseft den 11e Aprilis anno XVIII, stilo reformato. Naar de minuutelijst. Verbaal en dagelijkse Memoires van de Legatie aan den Hertog tot Parma etc. in Aprilis anno XVIII, (*) Om de Reconciliation tot te beëindigen bij Deputatie aan den Prins van Parma etc., zijn conceptuele artikelen om een genadig akkoord en tractaat bij Con, Maj." te erlangen, daar tan den Heer tan Haachtgenne copie genomen is den 21sten Marti. En den 22sten Marti (*) Naar het origineele stuk, eigenhandig geschreven door den Nijmeegschen secretaris Johan tan den Have, en naar een gelijktijdig afschrift ervan in het net. Lievend zijn Genade etliche schwärzende motivend en zijn Genade mijn ong munten proponiert, die in den Raet zullen kommuniciert worden, alz volgens geschied is den 2e Aprilis 1585 stil. Ende daaruit is ingesteeld procuratie mit Instructie, daarmit mijn Heren Deputieten, toe weten: Joncker Alart van Bemmel, Burgermeister, Joncker Willem van Dornick mit twee dieneren; Jacob Uwens, Raadsmann; Derick van Haepen, Willem van Zellar, Tanner, Claus Wilde, Johan van den Have, Secretaris, mit etliche dieneren: Peter van Toler, Herman Bromvliert, Ridder Bode, mit twee peerden; Jacob van den Have, Johan van Groijtvelt mit een per; Derick Wijntgens, Frans van Heteren; Der stadsformal Rein mit een kar; van Nijmegen mit den welgeboren Heere Claude van Barlaymont, Freyherr von Hautepenne etc., nae Middeleer, hebbende stark convooi van Ruiteren bij zich, zullen gereist den 11e Aprilis. Des nachts gebleven tot Helmond, alwaar den Heren is van die Stadt geschenkt een halve aem wijns. Den 13e Aprilis benachtet tot Turnhout. Den vijfde Aprilis gekomen tot Stabroek beneden Antwerpen; daarbij benachtet. Und mijn Heer van Hautepenne is over die Schelde gepassiert naar Beveren bij den Prins van Parma, Gouverneur Generaal over al Nederlanden, seggende mijn Heren aan om tot Stabroek zijn Genade bescheinigt op morgen te verwachten. Dat is dus des anderen daags of 23 Maart, oude stijl. Ik heb initiatief den convoi van Middelkerke in Holland geschreven aan beide Burgermeisteren der Stadt Nijmegen, dat mijn Heren tot Stabroek aangekomen zijn, wachtend beter bericht en genade van God Almachtig in onsen voorhoed. Mr. Otto die Hardt, Juris Licentiatus, is geschreven tot Brussel, om bij mijn Heren te komen. Henri II aprilis sint die Heren Deputiden van Stabroek gekomen tot Beveren, den namiddag, Ende hebben ons Heren geschreven aan de Magistraat tot Nijmegen, en zulks op Gemert voorzichtig op Nijmegen te bestellen. Doch is verbleven, begerend eerder melder zekerheid van dat wonderlijke instrument, dat tot Antwerpen was toegestoken om die brug over de Schel tegen het land van Beveren te vernietigen. En daarom sint enkele jucken der bruggen gebruikt, die wederom gussijnt om daarover te passeren. Die Markies van Bobers, den Heer van Bili en den Overste Luitenant van Heren van Hautepenne's Regiment, genaamd Hendrik van Steinbergen, Kapitein Faulk en vijf Kapiteinen en boegesoldaten, die waren van dat Koninklijk volk in andere schepen om de vijanden aan te vallen, zijn dood gebleven. Den avond hebben zij furstelijke Durchlauchtigheid door zijn Hoogezelfde hofmeester in een herberg der Heren logistiek om te slapen laten bestellen, en in een ander huis den disch, daar als de gesanten der stad Nijmegen, met de drie gesanten der stad van Diënporch en om diensten, van zijn Hoogmogende heerlijk getracteerd zijn. Den VII aprilis, wesende zondag, is de Heer Prins van Oranje ter kerke gegaan en heeft Zijn K. W. door de Heer van Hautepenne ons Heren laten aanzeggen, na de mis te gunnen willen audiëntie, dat geschied is. Om die reden heeft hij den negende bijnamen via zijn Hoogezelfde. Genaedea ontbooden ons toe komen saluieren, zij lieten zich aan ons verclaren die afspraken van ons aankomst. En zo zijn Genaeden begeerd, dat men zijn Hoogheid moet aan spreken in Frans, omdat zijn Hoogheid geen Duits verstaat, en ook iedereen zich darcuno weigert maken, zo liet zijn Genade, Jacob Uwens, Ratzfriend, belast het woord toe doen, al zodanig geschied is met denselver : Monseigneur, de ville de Nijmegen heeft ons in uw genoegen en opdracht gegeven om onze handen aan uw Altež te buigen en te vragen om de Vredestelling van de dite ville met haar Mete; vragend heel onderdanig aan uw Altež de dite ville in haar bescherming en bewaring te nemen en de gunsten te belonen van dit vertrag, zodat door dit voorbeeld de andere Steden, volgens de wijze die wij hebben gevolgd, kunnen leren zich te onderwerpen deels aan de eerbiediging van haar Majesteit en aan uw Altež, zoals alle goede onderdanen zich verplicht zijn hun natuurlijke Prins en Heer Soevereign te diensten te zijn. Waarop zijn Hoogheid ons liefst met een blij gelaat geantwoord met deze navolgende orders, zodat wij die denkbeeldig met elkaar hebben: Jullie zijn welkom en hebben wel gehoor gegeven aan ons verzoek om onder de voet van Zijn Majesteit te ressorteren. De koning, Monseigneur en Heer, is zeer beminend en zeer Clement, en houdt zijn armen open om zijn onderdanen te ontvangen wanneer zij zich berekenen tot de autoriteit van Zijne Majesteit. En ik, van zijn part, zal altijd goed ontvangen zijn voor allen die van zichzelf in zijn obéissance komen. Jullie hebt de eerste en hebt voorbeeld gegeven aan de anderen en ik zal jullie zulke voorzien dat touchend jullie verzoening, dat de anderen zullen hebben kans om jullie te volgen. Car, behalve de punt van religie en de obéissance van Zijne Majesteit, zal ik alles doen wat met eer ik kan, me verzekeren dat allen niet zullen eisen, zullen eisen, maar dingen eervolle en redelijke. Hierop heeft de Heer, tan Haultepenne aldus geantwoord: Monseigneur, het zijn de katholieken die hebben uitgeduwd de soldaten en rebellen van andere religie uit de stad; zij zullen geen eisen hebben ten nadele van de religie en van Zijne Majesteit. Daarna heeft Zijne Hoogheid ons gevracht: Hebt jullie wel een en ander gehoord over de staat van Gueldres en over de graaf van Nijevenaar? Waarop de heer van Haultepenne, die woorden opnemende, vertelde, waar dat de graaf van Zolms, terwijl hij door het tolk van de schans, die Taxis had gemaakt bij Arnhem; en dat de graaf van Meurs zich zal verzetten dat hij geen loopt en qua't die stad. Zijn Allemachtigheid, hebbende gedaan dergelijke presentatie als hiertoren, bevelen, dat vierde artikelulen moeten bij schrift stellen. En hebbende genoemd den Heer van Hallepenno, don president Richardot en enige Secretaris, zonder die tot noemen, heeft ons goeden dag gegeven. En, presenterende een zwaarlijk die hand, heeft ons gevracht, of wij wel getracht waren geweest; en dat zijn intentie was, dat wij zouden vrolijklijk drinken. Wij hebben geantwoord, dat wij zeer wel getracht waren geweest; en, hebbende grootschalig zijn Hoedankeit gedankt, hebben wij met erbieding ons afscheiding genomen. Op zondag den 11e Aprilis toe namiddag zijn verschenen vijf trompetters van S. H. in het logement der Heren Deputaten en hebben ons L. en Erns. geratuleerd. Dames zijn zijn zware trommlerij en pijper van S. H. ook gekomen, mijn Heren geratulerend; ieder in zijn respect, den welken mijn Heren Terneeringen gedaan hebben. Den middag hebben mijn Heren hier plaatsen Turijn. Maartijd gehouden; aan gelijk den avond, Den 14e Aprilis hebben onze Heren geschreven bij Jan van Wickrado, Schelde bode, op Nijmegen. (ingevoegde brief der gezanten aan de stad Nijmegen.) Ere en steun, wijze en doelmatige heren en gunstige vrienden. U L, hebben wij gisteren (z) verland geschreven, dat wij tot Stabroek gekomen zijn, ter wachtendende beschieting aan den Heer Jan Hauwert, om ons desen dag tot beteren in het hof van de Hertog van Parma te geven, ter wachtendende Mr. Otto de Hard, Licentiaat, tot erzellijs; God gegeven daarvoor genade. Sinds nu dit tijds aanvang, hebben de Staten-Tolck gisteren nacht (z) onderstan de brug over de Schelde te breken en te scheren, daarvoor sondervoeringen praktijken, in een schip verloren, gebruikend. Een kogel van de Concordie Majestie troep, ter wachtendende dat troep daarbij aanwezig zijn, hebben zich enige kapiteins en soldaten van de Tolk daarom teruggestanden, de welke dood gebleven zijn. Daarom daarvoor waren Marquis van Robaarts, de Heer van Dilij, met zijn kapiteins, daarbij nog omringd tweehonderd soldaten. Dan aan de brug is weinig schade geschied, zodat die hersteld is in geheel, want wij daarover gepasseerd zijn tenslotte dag (z). In de stad is veel schade geschied, zodat de totale kost van de brand gesteld op vijfhonderdvijftig gulden is, zonder de natuurlijk inboedel van de gebouwen, de waarde van de hoven en tuinen, enz. te berekenen. (