Gegevens over de variabiliteit van de in Nederlandsch-Indië verbouwde koffie-soorten /
I ededeelingen  uitgaande  van  het  Departement  van  Landbouw  No.  11. 
GBüFVENS  OVER  DE 
VARIABILITEIT 
VAN  DE  IN  NEDERLANDSCH-INDIÊ  VERBOUWDE 
KOFFIE=SOOR  TEN 
bOOR 
% 
f: 
Dr.  P.  J.  S.  CRAMER. 
G.  KOLFF  &  Co. 
BATAVIA  1913. I VARIABILITEIT  KOFFIE-SOORTEN. Mededeelingen  uitgaande  van  het  Departement  van  Landbouw  No. II. GEGEVENS  OVER  DE 
VARIABILITEIT 
VAN  DE  IN  NEDERLANDSCH-INDIË  VERBOUWDE 
KOFFIE=SOORTEN 
DOOR 
Dr.  P.  J.  S.  CRAMER. 
G.  KOLFF  &  Co. 
BATAVIA  1913. Dr. P. J. S. CRAMER. G. KOLFF  &  Co. BATAVIA  1913. Digitized  by  the  Internet  Archive 
in  2017  with  funding  trom 
BHL-SIL-FEDLINK https://archive.org/details/gegevensoverdeva11cram https://archive.org/details/gegevensoverdeva11cram VOORREDE. In  de  volgende  bladzijden  zijn  de  resultaten  nedergelegd  van 
een  onderzoek  betreffende  de  variabiliteit  bij  verschillende  koffie- 
soorten,  verricht  gedurende  mijn  werkzaamheid  als  botanist  aan 
de  afdeeling  „Koffie”. Meer  en  meer  wint  de  overtuiging  veld, 
dat  een  herleving  van  de  koffiecultuur  in  Nederlandsch  Indië 
mogelijk  zal  zijn  door  den  invoer  van  nieuwe,  meer  productieve 
en  beter  tegen  de  heerschende  ziekten  bestand  zijnde,  soorten. Het  was  dus  in  de  eerste  plaats  ons  streven  zooveel  mogelijk 
nieuwe  koffiesoorten  in  te  voeren  en  de  minder  bekende,  welke 
reeds  op  Java  aanwezig  waren,  te  zamen  met  deze  nieuwe  uit  het 
oogpunt  der  praktijk  te  onderzoeken  en  met  een  korte  bespreking 
bij  de  planters  in  te  leiden. Deze  bespreking  werd  in  Teysmannia 
(Jaargangen  1908  en  1909)  gepubliceerd. Een  nader  onderzoek  van  de  variabiliteit  bij  de  verschillende 
oude  en  nieuwe  koffiesoorten  scheen  wenschelijk  met  het  oog  op 
het  belang,  dat  een  daarop  gegronde  selectie  voor  de  practische 
cultuur  kon  bezitten. Het  sprak  van  zelf,  dat  bij  zulk  een  onder¬ 
zoek  van  meer  wetenschappelijken  aard  begonnen  moest  worden 
met  de  oude,  reeds  lang  in  cultuur  zijnde  soorten,  waarvan  meer 
bekend  is,  dan  van  de  nieuw  ingevoerde. Al  zijn  deze  soorten  op  het 
oogenblik  zeker  in  beteekenis  voor  de  practische  cultuur  achteruit¬ 
gegaan  en  al  worden  zij  bijna  niet  meer  aangeplant,  een  vastleggen 
van  de  bij  deze  waargenomen  variabiliteitsverschijnselen  scheen 
daarom  niet  minder  nuttig. Van  Coffea  arabica  en  C. liberica 
werd  dus  zooveel  mogelijk  het  verzamelde  materiaal  verwerkt. Van  de  nieuwe  en  minder  bekende  koffiesoorten  werd  eveneens 
reeds  van  den  aanvang  af  materiaal  betreffende  haar  variabiliteit 
ingezameld;  voor  slechts  twee  kan  de  bewerking  ervan  hier 
voorloopig  afgesloten  worden,  nl. van  Coffea  Abeokutae  en  C. stenophylla. Eerstgenoemde  koffiesoort  schijnt  voor  eenige  streken 
van  Java  een  geschikte  vervanger  van  Liberiakoffie  te  kunnen 
worden. In  1908  werd  van  een  zestigtal  moederboomen  in  den 
Cultuurtuin  van  het  Departement  van  Landbouw  te  Tjikeumeuh VIII (Buitenzorg)  ongeveer  twee  pikol  zaadkoffie  over  ondernemingen 
op  Java  en  de  Buitenbezittingen  verdeeld. Bij  het  oogsten  van 
deze  zaadkoffie  werd  het  product  van  iederen  boom  streng  geschei¬ 
den  gehouden  en  later,  van  het  nummer  van  den  moederboom 
voorzien,  verzonden. Het  scheen  niet  zonder  belang  thans  van  al 
deze  moederboomen  een  uitvoerige  beschrijving  te  publiceeren, 
zoodat  ieder  planter  kan  naslaan,  welke  kenmerken  de  moeder¬ 
boomen  van  zijn  zaaisel  eigen  zijn. Voorzooverre  is  na  te  gaan, 
stamt  al  de  Abeokutakoffie  op  Java  van  den  aanplant  in  den 
Cultuurtuin  af. VOORREDE. Door  thans,  van  het  begin  af  aan,  het  zaad  der 
verschillende  moederboomen  uiteen  te  houden,  hopen  wij  te  voor¬ 
komen,  dat  een  verwarde  massa  van  typen  ontstaat,  zooals  bij  de 
Liberiakoffie  het  geval  is. Er  was  nog  een  tweede  reden  voor 
het  opmaken  van  een  uitvoerige  beschrijving  der  moederboomen. Bij  de  bewerking  van  de  gegevens  over  de  variabiliteit  van  koffie 
scheen  het  nuttig  van  één  soort  althans  alle  op  Java  aanwezige 
typen  te  onderzoeken;  en  het  spreekt  van  zelf,  dat  daarvoor  wel 
de  keuze  moest  vallen  op  Abeokutakoffie,  aangezien  de  aanplant 
ervan  een  der  weinige  is,  die  te  Buitenzorg  een  bevredigende 
ontwikkeling  vertoont. Bovendien  bezit  deze  aanplant  het  voordeel 
geheel  uit  geïmporteerd  zaad  te  zijn  aangelegd,  dus  uit  origineele 
moederboomen  te  bestaan,  buiten  welke  er  geen  andere  op  Java 
voorkomen,  terwijl  het  aantal  moederboomen  niet,  als  b.v. bij  Coffea 
robusta,  te  groot  is  om  zulk  een  volledige  beschrijving  op  te  maken. Coffea  stenophylla  werd  op  dezelfde  wijze  behandeld  als  Coffea 
Abeokuta,  echter  in  wat  kleiner  bestek. Zij  schijnt  uit  een 
practisch  oogpunt  eerder  van  belang  te  zijn  als  moederplant  voor 
bastaardeering  dan  als  zuivere  soort. Een  kort  overzicht  der 
afzonderlijke  moederboomen  is  hier  reeds  voldoende  om  aan  te 
toonen,  dat  zij  evenals  de  te  voren  opgenoemde  soorten  uit  ver¬ 
schillende  typen  bestaat. Ook  van  deze  soort  werd  zaadkoffie, 
van  de  afzonderlijke  moederboomen  gescheiden,  ingeoogst,  over 
verschillende  koffieondernemingen  verdeeld. Ten  slotte  zijn  nog  enkele  korte  besprekingen  van  nieuwe 
koffiesoorten,  die  reeds  in  hoofdzaak  in  Teysmannia  het  licht  zagen, 
aan  de  meer  uitgewerkte  toegevoegd. Bziitcnzorg,  October  1 909. DEEL  I.  ALGEMEENE  BESCHOUWINGEN. Hoofdstuk  I. Inleiding . 3 
§  1. De  in  cultuur  zijnde  koffiesoorten . 3 
§  2. De  achteruitgang  der  koffiecultuur  op  Java  ... 5 
a)  invloed  der  bladziekte . 7 
b)  invloed  der  Tylenchussoorten . 12 
3. Belang  van  den  invoer  van  nieuwe  soorten  met  het 
oog  op  de  ziekten . 14 
§  4. Belang  van  selectie,  ook  bij  nieuw  ingevoerde  soorten. 1 5 
Hoofdstuk  //. De  invoer  der  nieuive  soorten  en  de  inrichtmg 
der  proex'cn  om  haar  culhiurwaarde  te  bepalen. §  1 . Inzameling,  bereiding  en  verpakking  der  in  te  voeren 
zaadkoffie . 16 
§  2. In  de  laatste  jaren  op  Java  ingevoerde  koffiezaden. 1 7 
§  3. Andere  te  Buitenzorg  aanwezige  koffiesoorten  . . 21 
§  4. De  rol  der  soortentuinen . 22 
§  5. Variaties  bij  de  oorspronkelijke  boomen  en  zaadkeuze 
in  verband  daarmede . 24 
§  6. Het  kweeken  van  de  zaden  der  nieuwe  soorten  ten 
behoeve  der  ondernemingen . 25 
Hoofdstuk  III  Variabiliteit. §  1. De  verschillende  typen  van  variabiliteit . 27 
§  2. Fluctueerende  variabiliteit . 28 
§  3. Sprongsgewijze  variabiliteit . 30 
§  4. Bastaard  variabiliteit . •  . . . . 32 
§  5. Typenvariabiliteit . 35 X Bladz. §  6. Variaties  in  verband  met  de  uitwendige  omstandig¬ 
heden  . . . 36 
>5  7. .Fluctueerende  variaties  der  boonlengte  ..... 39 
§  8. De  fluctueerende  variabiliteit  der  boonlengte  bij  ver¬ 
schillende  vormen  . 43 
^  9. Fluctueerende  variaties  van  de  bladlengte  .... 46 
§  10. Voorbeelden  van  typenvariabiliteit . 53 
Hoofdstuk  IV. Onderling  verband  tusschen  de  variaties  van 
verschillende  kenmerken . 58 
a)  Onderling  verband  tusschen  de  variaties  van 
verschillende  kenmerken. ^  1. Verband  tusschen  de  kenmerken  der  vruchten  . . 58 
§  2. Variaties  van  het  verhoudingscijfer  in  verband  met 
lengte  en  inhoud  der  bessen . 63 
§  3. Verband  tusschen  de  variaties  in  lengte  en  breedte 
van  het  blad . 65 
§  4. Verband  tusschen  de  variaties  in  beslengte  en  blad¬ 
lengte  . . 67 
b)  Verband  tusschen  de  variaties  der  kenmerken 
van  verschillende  boomen. §  5. Verband  tusschen  de  kenmerken  bij  sprongsgewijze 
variaties . 68 
§  6. Verband  tusschen  de  kenmerken  bij  de  typen-varia- 
biliteit . 70 
Hoofdstuk  V. Zaaiproeven . 78 
§  1. De  inrichting  der  zaaiproeven . 78 
§  2. De  sorteering . 79 
§  3. Invloed  der  sorteering  op  de  snelheid  van  ontwik¬ 
keling  bij  zaaisels  van  de  Kalimas-hybride  ... DEEL  I.  ALGEMEENE  BESCHOUWINGEN. 82 
a)  sorteering  naar  het  soort,  gewicht  der  zaden  . b)  sorteering  naar  het  absoluut  gewicht  der  zaden. c)  sorteering  naar  de  lengte  der  zaden  .... §  4. Invloed  van  de  sorteering  op  de  snelheid  van  ont¬ 
wikkeling  bij  zaaisels  van  Coffea  arabica .... 88 XI Bladz. §  5. Samenvatting  der  resultaten  van  de  zaaiproeven  met 
hybride-  en  Java-koffie . 91 
§  6. Invloed  van  de  sorteering  op  boonlengte  bij  zaaisels 
van  Liberiakoffie  ............ 92 
§  7. Invloed  der  afstamming  .......... 97 
8. Selectie  van  de  moederboomen  door  vergelijking  van 
hun  zaaisels  . . 104 
Hoofdstuk  VI. Methode  gevolgd  bij  de  beschrijving  der 
moederboomfu . .108 
§  1 . Onderzoek  der  boomen  in  den  aanplant . 108 
§  2. De  inzameling  van  het  materiaal . 110 
§  3. Onderzoek  van  de  kenmerken  der  bladeren  en  bloemen  1 1 1 
§  4. Onderzoek  van  de  kenmerken  der  vruchten  . . . 115 
^  5. Berekening  der  eindcijfers . 117 DEEL  II.  COFFEA  ARABICA. Hoofdstuk  I. Inleiding  . . 122 
§  1 . Sprongsgewijze  en  typenvariabiliteit  ...... 1 22 
§  2. Locale  vormen  . 123 
Hoofdstuk  //. Coffea  arabica  typica . . 1 26 
§  1. Beschrijving  der  typische  soort  . 126 
§  2. De  moederboomen  op  de  onderneming  Kalisat 
(Sempol). (Moederboomen  No. 2 — 4) . 130 
§  3. Vlakbladige  typen  op  Pantjoer  (Moederb. No. 58, 
59,  71,  9  en  5). . . . . . . 135 
§  4. Typen  met  gekrulden  bladrand  op  Pantjoer. (Moe¬ 
derb. 62  en  11)      
143 
§  5. Vormen,  die  in  de  richting  van  bepaalde  variëteiten 
zich  van  het  type  verwijderen . 146 
A. Kleinbladige  Variëteiten. Hoofdsttek  III. Cojfca  arabica  Mokka  ........ 155 
§  1. Beschrijving  der  kenmerken . 155 XII Bladz. §  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen  . . . 157 
§  3. Herkomst  en  waarde  voor  de  cultuur . 161 
§  4. Erfelijkheid  en  systematische  waarde . 163 
§  5. Oorspronkelijke  Java-Mokkahybriden  ...... 163 
§  6. Generatie  der  Mokka-Javahybriden,  . . 167 
§  7. Bij  de  Mokka-Javahybriden  aansluitende  typen  . . 173 
Hoofdstuk  IV. Coffea  arabtca  laurina . . . . 176 
§  1. Beschrijving  der  kenmerken  . . 176 
§  2. Beschrijving  der  moederboomen . 178 
§  3. Oorsprong  van  den  vorm;  erfelijkheid. . 181 
§  4. Praktische  beteekenis . 183 
Hoofdstuk  V. Coffea  arabica  Murta . 186 
§  1. Beschrijving  der  variëteit . 186 
§  2. Erfelijkheid  en  practische  beteekenis  . . 187 
Hoofdstuk  VI. Coffea  arabica  iiionosper?na . ,188 
§  1. Beschrijving  der  kenmerken . 188 
§  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen  . . . 1^0 
§  3. Oorsprong. ............... 193 
§  4. Bij  den  monosperma-vorm  aansluitend  type. . . . 195 
Hoofdstuk  VII. Coffea  arabica  folyspcrma  ...... 197 
§  1. Beschrijving  van  de  kenmerken. ....... 197 
§  2. Oorsprong,  erfelijkheid  en  waarde  voor  de  cultuur . 1 98 
I 
B. Kleurvarieteiten. Hoofdstuk  VIII. Coffea  arabica  purpurasccus . 201 
§  1. Beschrijvingen  der  kenmerken . 201 
§  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. . . 202 
§  3. Jonge  aanplant . . . •  •  203 
§  4. Erfelijkheid  en  waarde  voor  de  cultuur . 205 
Hoofdstuk  IX. Coffea  arabica  amarella . 207 
§  1. Beschrijving  der  kenmerken  en  erfelijkheid. . . . 207 
§  2. Oorsprong  der  variëteit  en  waarde  voor  de  cultuur. 207 A.  Kleinbladige  Variëteiten. Hoofdsttek  III. Cojfca  arabica  Mokka  ........ 155 
§  1. Beschrijving  der  kenmerken . 155 XII B.  Kleurvarieteiten. Hoofdstuk  VIII. Coffea  arabica  purpurasccus . 201 
§  1. Beschrijvingen  der  kenmerken . 201 
§  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. . . 202 
§  3. Jonge  aanplant . . . •  •  203 
§  4. Erfelijkheid  en  waarde  voor  de  cultuur . 205 
Hoofdstuk  IX. Coffea  arabica  amarella . 207 
§  1. Beschrijving  der  kenmerken  en  erfelijkheid. . . . 207 
§  2. Oorsprong  der  variëteit  en  waarde  voor  de  cultuur. 207 XIII Bladz. Hoofdstuk  X. Coffea  arabica  varicgata . 209 
§  1. Voorkomen  en  practische  beteekenis . 209 
Hoofdshik  XI. Coffca  arabica  bullata . 210 
§  1. Beschrijving  van  de  kenmerken . 210 
{5  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen  . . . 214 
§  3. Jonge  aanplant . 223 
§  4. Erfelijkheid  en  oorsprong . 224 
§  5. Vegetatief  optreden  van  het  bullata-kenmerk  . . . 226 
§  6. Verspreiding  en  practische  beteekenis . 230 
§  7. Typen,  die  zich  bij  den  bullatavorm  aansluiten  . . 231 
Hoofdstuk  XII. Coffea  arabica  angiistifolia . 236 
§  1. Beschrijving  der  kenmerken . 236 
§  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen . . . 236 
§  3. Erfelijkheid  en  oorsprong . 238 
§  4. Practische  beteekenis . 239 
§  5. Type,  dat  zich  bij  Coffea  arabica  angustifolia  aansluit. 239 
D. Groeiwijs- Variëteiten. Hoofdstuk  XIH. Coffea  arabica  erecta. §  1. Beschrijving  der  kenmerken . 242 
§  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen  . . . 243 
§  3. Jonge  aanplant  en  enten . 246 
§  4. Oorsprong  en  erfelijkheid  . 249 
§  5. Verspreiding  en  practische  beteekenis . 249 
I 
Hoofdstuk  XIV. Coffea  arabica  pendula . 251 
§  1. Beschrijving  van  de  kenmerken  en  van  den  moe- 
derboom . 251 
E. Variëteiten  met  bijzonder  krachtigen  groei. Hoofdstuk  XV. Coffea  arabica  Maragogype. §  1. Beschrijving  der  kenmerken . 254 
§  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen  . . . 255 
§  3. Oorsprong  en  erfelijkheid;  invoer  op  Java  .... 258 
§  4. Practische  beteekenis . 260 D.  Groeiwijs- Variëteiten. Hoofdstuk  XIH. Coffea  arabica  erecta. §  1. Beschrijving  der  kenmerken . 242 
§  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen  . . . 243 
§  3. Jonge  aanplant  en  enten . 246 
§  4. Oorsprong  en  erfelijkheid  . 249 
§  5. Verspreiding  en  practische  beteekenis . 249 
I 
Hoofdstuk  XIV. Coffea  arabica  pendula . 251 
§  1. Beschrijving  van  de  kenmerken  en  van  den  moe- 
derboom . 251 Hoofdstuk  XV. Coffea  arabica  Maragogype. §  1. Beschrijving  der  kenmerken . 254 
§  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen  . . . 255 
§  3. Oorsprong  en  erfelijkheid;  invoer  op  Java  .... 258 
§  4. Practische  beteekenis . 260 XIV Hoofdstuk  XVI. Coffea  arabica  columuarïs . 262 
§  1. Beschrijving  der  kenmerken . •  . . . 262 
^  2. Beschrijving  der  afzonderlijke  mocderboomen  . . . 264 
§  3. Jonge  aanplant . 271 
§  4. Oorsprong  en  erfelijkheid . 272 
§  5. Practische  beteekenis . 272 
§  6. Typen,  die  bij  den  columnarisvorm  aansluiten. . . 274 §  6. Typen,  die  bij  den  columnarisvorm  aansluiten. . . 274 
DEEL  III. COFFEA  LIBERICA  Bull. Hoofdstuk  /. Algemccne  beschrijving  der  soort, 
§  1. Oorsprong  der  soort  . 281 
2. Invoer  op  Java . 283 
§  3. Kenmerken  der  vegetatieve  deelen    . 285 
^  4. Kenmerken  der  bloemen . 287 
§  5. Kenmerken  der  bessen  . . 288 
^  6. Uitlevering  en  kenmerken  van  het  p’  oduct  . . . 290 
Hoofdstuk  //. De  Liberiamocdcrbooinen  in  den  Cultuurtuin . rgelijk
§  1. Variaties  der  bladkenmerken  ......... 293 
§  2. Kenmerken  der  bessen . 296 
§  3. Uitlevering  der  bessen . 299 
§  4. Kenmerken  der  hoornschilboonen . 300 
Hoofdstuk  III. De  moederboo7nen  op  Gereng  Redjo. aj. Vergelijking  der  kenmerken . 350 
§  1. Kenmerken  der  bladeren . . 350 
§  2. Kenmerken  der  bessen  . . 352 
§  3. Uitlevering . 355 
^  4. De  kenmerken  der  boonen . . 356 
b). Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. 357 
Hoofdshik  IV  De  moederboomen  in  Liberia. DEEL  IV.  COFFEA  ABEOKUTAE. DEEL  IV. COFFEA  ABEOKUTAE. Bladz. Hoofdshik  I. Algemeene  beschrijving  der  soort. §  1. Herkomst  der  soort . 395 
^  2. De  invoer  op  Java;  de  eerste  aanplant  in  den  Cul¬ 
tuurtuin  . . 396 
§  3. Kenmerken  van  takken  en  bladeren . 398 
§  4. Afmetingen  der  bladeren  en  onderdeelen  ervan  . . 400 
§  5. Kenmerken  der  bloemen . . . 403 
§  6. Kenmerken  der  bessen  . . 404 
§  7. Uitlevering;  gehalte  aan  rondboon,  voosboon  en 
drieboon  . . 409 
§  8. Kenmerken  van  de  hoornschilkoffie  . . 411 
§  9. Gewicht  van  de  bereide  boon  ........ 41 3 
§  10. Kwaliteit  van  het  marktproduct . 414 
i}  II. Productie . 416 
§  12. Verdeeling  van  den  oogst . 420 
§  13. Groeikracht  en  ziekten . 423 
Hoofdstuk  II. Dc  eerste  generatie  der  Abeokutakoffie  . . 425 
§  1. Eerste  aanplant  der  eerste  generatie  ...... 425 
2. De  jonge  aanplant  op  Kemiri . . . 427 
§  3. Vergelijking  der  Abeokutakoffie  met  de  Liberiakoffie. 431 
Hoofdstuk  Hl. Beschrijving  der  afzonderlijke  vioederboomen. 434 
DEEL  V. COFFEA  STENOPHYLLA. Hoofdstuk  /. Algemeene  beschrijving  der  soort . 599 
§  1. Ontdekking  en  invoer  in  den  Cultuurtuin  .... 599 
§  2. Geschiedenis  van  den  aanplant  in  den  Cultuurtuin. . 604 
§  3. Kenmerken  van  bladeren  en  takken  ...... 606 
§  4. Kenmerken  der  bloemen . 608 
§  5. Kenmerken  der  vruchten . 611 
§  6. Product  en  bereiding  . . 615 
§  7. Groeikracht  en  ziekten  . .620 
Hoofdstuk  II. Beschrijving  der  afzonderlijke  moe  der  boom  en. 627 DEEL  III.  COFFEA  LIBERICA  Bull. XV DEEL  V.  COFFEA  STENOPHYLLA. Hoofdstuk  /. Algemeene  beschrijving  der  soort . 599 
§  1. Ontdekking  en  invoer  in  den  Cultuurtuin  .... 599 
§  2. Geschiedenis  van  den  aanplant  in  den  Cultuurtuin. . 604 
§  3. Kenmerken  van  bladeren  en  takken  ...... 606 
§  4. Kenmerken  der  bloemen . 608 
§  5. Kenmerken  der  vruchten . 611 
§  6. Product  en  bereiding  . . 615 
§  7. Groeikracht  en  ziekten  . .620 
Hoofdstuk  II. Beschrijving  der  afzonderlijke  moe  der  boom  en. 627 DEEL  VI.  LOSSE  GEGEVENS  OVER 
EENIGE  NIEUWE  SOORTEN. Hoofdstuk  I. Coffea  cxcclsa. . . 667 
§  1. Kenmerken  der  vegetatieve  deelen  ...... 667 
§  2. Kenmerken  der  bloemen . .670 
§  3. Kenmerken  der  bessen  ........... 672 
§  4. Kenmerken  van  het  product  en  de  uitlevering  . . 674 
§  5. Productie,  groeikracht  en  ziekten  ....... 676 
Hoofdstuk  II. Coffea  Ugandac. §  1. Invoer  en  eerste  aanplantingen  op  Java . 680 
§  2. Kenmerken . 682 
§  3. Groeikracht  van  Ugandakoffie . 685 
Hoofdstuk  IH. Coffea  congensis. §  1. Herkomst. . . 688 
§  2. Botanische  kenmerken  ........... 689 
§  3. Practische  belangrijke  eigenschappen  ...... 692 
§  4. De  invoer  op  Java  . . 694 Corrigenda Pag. 9  Regel 
Pag. 32  » 
Pag. 4 1  » 
Pag. 42  > 
Pag. 1 08  » 
Pag. 129  * 
Pag. 1  30  » 
Pag. 130  Figuur 
Pag. 180  Regel 
Pag. 191  » 
Pag. 284  » 
3  V,  ond. zelf  naar:  zelf  vervalt. 14  V. boven  generaties  lees:  generatie. 23  V. boven  130  -  105  lees;  130  —  105  =  25 
24  V. boven  130  —  101  —  29  lees:  1  30 — 101=29 
14  V. ond. 16  900  lees;  15.900 
16  V. ond. in  voegen:  Op  Kalisat  Sempol  was  de 
administrateur,  de  Heer  F. Couvreur, 
mij  bij  het  uitzoeken  van  de  moeder- 
boomen  behulpzaam. 16  V. boven  ouderboom  lees;  onderboom 
6  V. boven  4l  5  lees:  4.5. I  Onderschrift:  moederboomen  van  Kalisat. 5  V. bov. rossen  vervalt. 1 8  V. bov. 1 5  lees:  1 15. 12  V. ond. grootste  lees:  groote. DEEL  1 Algemeene  beschouwingen. 1)  Zie  De  Wildeman,  Les  plantes  tropieales  de  grande  culture,  en  Froehner, 
Die  üaltung  Coffea,  in  Engl.  Bot.  Jahrb.,  Bd.  25  (1898),  bl.  233. §  1.  De  in  cultuur  zijnde  koffiesoorten. I  Iet  geslacht  Coffea  bt'vat  een  vrij  groot  aantal  soorten  —  de 
litteratuur  vermeldt  er  ongeveer  70  —  van  welke  slechts  een 
betrekkelijk  gering  aantal  in  cultuur  is. Onder  de  gekweekte 
staat  Coffea  arabica  bovenaan,  zoowel  wat  de  uitgebreidheid  van 
het  beplante  gebied,  als  wat  de  hoedanigheid  van  het  product 
betreft;  in  alle  werelddeelen,  waar  door  Europeesche  kolonisten 
een  geregelde  koffiecultuur  gedreven  wordt,  neemt  de  arabische 
koffie  de  voornaamste  plaats  in. De  tweede  in  cultuur  gebrachte 
soort  is  de  I.iberiakoffie ;  haar  cultuur  is  van  lateren  datum ; 
terwijl  de  C. arabica  reeds  sedert  eeuwen  wordt  aangeplant,  is 
de  Liberiakoffie  eerst  in  het  begin  der  vorige  eeuw  in  cultuur 
genomen ;  pas  sedert  dertig  jaren  wordt  zij  buiten  Afrika  gekweekt. Met  eenige  andere,  in  de  laatste  jaren  ontdekte  soorten  worden 
thans  in  verschillende  wereldstreken  proeven  genomen  en  het 
laat  zich  aanzien,  dat  enkele  dezer  soorten  de  beide  eerstge¬ 
noemde  in  belangrijke  cultuurgebieden  zullen  overtreffen  met 
haar  aandeel  in  de  koffieproductie  dier  streken. Op  het  oogenblik 
komt  het  product  dier  soorten  nog  niet  ter  markt,  tenminste  niet 
van  rationeel  gekweekte  boomen ;  wel  wordt  het  reeds  sedert 
jaren  van  de  wilde  planten  ingezameld  of  van  door  inboor¬ 
lingen  aangelegde,  primitieve  aanplantingen  geoogst  en  ter  markt 
gebracht. Op  Java  werd  Coffea  arabica  aan  het  eind  der  17de  eeuw 
ingevoerd  ;  nog  steeds  neemt  zij  de  eerste  plaats  in  wat  de 
uitgestrektheid  van  het  cultuurgebied  betreft. De  Coffea  liberica 
werd  in  1876  op  Java  ingevoerd;  de  cultuur  ervan  heeft  nooit 
de  uitbreiding  van  die  der  vorige  soort  gekregen  en  het  laat 
zich  aanzien,  dat  ze  die  ook  nooit  bereiken  zal. Als  derde  soort 
is  te  noemen  Coffea  robusta;  onder  dezen  naam  werd  in  1900 
een  Afrikaansche  soort  op  Java  ingevoerd. Haar  cultuur  heeft 
in  de  allerlaatste  Jaren  een  hooge  vlucht  genomen ;  het  gebied, 
in  dien  tijd  met  haar  beplant,  mag  zeker  op  duizende  bouws 
geschat  worden. Behalve  de  drie  opgenoemde  koffiesoorten  zijn  ook  hybriden 
tusschen  de  soorten  onderling  in  cultuur. Alleen  op  Java 
worden,  voorzoover  ik  weet,  op  groote  schaal  koffiehybriden 
geplant;  zoo  goed  als  uitsluitend  is  dit  een  bastaard  tusschen 
Coffea  arabica  en  C. liberica,  die  omstreeks  1885  op  het  land 
Kalimas,  bij  Bodja,  gevonden  is. 1)  Een  merkwaardig  document  betreffende  den  invoer  van  Coffea  arabica  op 
Java  is  een  brief  van  Nicolaas  Witsen,  dd.  September  1713  (Amsterdamsche 
Universiteits  Bibliotheek,  Bf.  71),  waarin  hij  schrijft :  ,,Ik  hebbe  voor  vele  jaeren 
den  Hr.  generaal  van  Hoorn  geport  om  de  eoffy  te  doen  cultiveren,  hij  heeft 
dan  op  mijn  aaraeding  over  Suratte  een  plantje  uyt  Arabia  bekomen,  tot  Batavia 
geplant,  en  dat  opwassende,  daervan  aen  mij  het  eerst  een  tekening  gesonden  en 
namaels  enige  reets  geteelde  koffi,  een  hantvol  of  ses,  en  weder  daerna  enige 
klijne  plantjes  of  jonge  boompjes,  twee  waeren  levendig,  ik  dede  die  planten 
in  de  Hortus  Medicus  alhier  planten,  een  is  heden  een  boom  geworden  als 
een  kerseboom  in  hoogt,  en  sij  staende  in  een  glase  huys,  geeft  vrucht,  sodat 
de  Heeren  over  die  tuijn  deselve  reets  hehben  geproeft,  en  met  dese  schepen 
komt  2000  pont  over.  .  .  Het  sijn  wel  8  of  10  jaeren,  dat  ik  over  dese  saak 
heb  geivert”. heb  geivert”. 
Volgens  Boerhave  (Index  alter  Plantarum  quae  in  Horto  Academieo  Lugduno- 
Batavo  aluntur,  1720,  II,  pag.  217)  had  van  Hoorn  op  aansporen  van  Witsen 
versche  koffiezaden  uit  Mokka  laten  komen.  Van  deze  hoornen  stammen  de 
uitgebreide  aanplantingen  op  Java  dus  af. §  1.  De  in  cultuur  zijnde  koffiesoorten. In  de  eerste  jaren  werd  weinig 
opmerkzaamheid  aan  dezen  vorm  geschonken;  in  de  laatste  jaren 
is  de  belangstelling  voor  bastaarden  toegenomen  en,  hoewel 
vooral  technische  moeilijkheden  een  snelle  uitbreiding  der 
aanplantingen  ervan  tegenhouden,  geleidelijk  begint  zich  ook 
van  de  koffiehybriden  een  cultuur  op  groote  schaal  te  ont¬ 
wikkelen. o 1906  — 
1)  Berekend  uit  de  eijfers  der  koloniale  verslagen. §  2.  De  achteruitgang  der  koffiecultuur  op  Java. De  achteruitgang  van  de  koffiecultuur  op  Java  blijkt  ten  dui¬ 
delijkste,  wanneer  men  de  cijfers  voor  de  totale  jaarlijksche  pro¬ 
ductie  van  Javakoffie  voor  de  Gouvernementskoffiecultuur  op 
Java  samenstelt. Aangezien  de  cijfers  voor  de  afzonderlijke 
jaren  sterke  schommelingen  vertoonen,  in  verband  met  de 
climatologische  omstandigheden,  zijn  telkens  de  gemiddelden 
berekend  voor  periodes  van  5  jaar. Men  ziet,  dat  tot  1 885  de 
productie  ongeveer  gelijk  blijft;  het  gemiddelde  voor  de  jaarlijk¬ 
sche  productiecijfers  bedraagt  800.000  tot  900.000  pikol. In  1 885 
heeft  de  bladziekte  zich  het  eerst  in  hevige  mate  vertoond. Na  1885  nemen  de  cijfers  voor  de  jaarlijksche  productie  regel¬ 
matig  af,  om  voor  de  periode  1906  —  1908  tot  81.746  pikol  te 
dalen,  dus  tot  ongeveer  een  tiende  van  wat  het  cijfer  in  de 
perioden  vóór  1 885  bedroeg,  De  met  Javakoffie  beplante  opper¬ 
vlakte  is  in  dien  tijd  van  170.000  bouw  tot  100.000  bouw  inge¬ 
krompen;  de  productiedaling  is  dus  veel  sterker  dan  de  vermin¬ 
dering  van  het  met  koffie  beplante  oppervlak. Gemidd. Jaarl. productie  der  Gouverts.-koffiecultuur  op  Java 
(voor  Javakoffie). Gemidd. Jaarl. productie  der  Gouverts.-koffiecultuur  op  Java 
(voor  Javakoffie). 1)  Berekend  nit  do  cijfers  van  „Lidgerwoods  koffiestatistiek”  en  van  de 
„Kofficstatistiek”  van  Gijselman  en  Steüp. Gemidd.  Jaarl.  productie  der  Gouverts.-koffiecultuur  op  Java 
(voor  Javakoffie). 5-Jaarlijksche  periode. Gemidd. productie  per
1851  — 1855 
985.704 
1856  — 
1860 
852.200 
1861  — 
1865 
808.074 
1866  — 1870 
901.110 
1871  - 1875 
746.170 
1876  — 1880 
964.009 
1881  — 1885 
923.333 
1886  - 1890 
463.056 
1891  — 
1895 
364.745 
1896  - 1900 
236.546 
1901  — 1905 
130.448 
1906  — 
1098 
81.746 6 Gemidd.  Jaarl.  productie  der  partic.  koffiecultuur  op  Java  ‘). 
(voor  Javakoffie). Gemidd. Jaarl. productie  der  partic. koffiecultuur  op  Java  ‘). (voor  Javakoffie). (voo
5-Jaarlijkschc  periode. Gemidd. produetic  per  Jaar. 5-Jaarlijkschc  periode. Gemidd. produetic  per  Jaar. 1891  —  1895 
1896  —  1900 
1901  —  1905 
1906  -  1908 
361.075 
323.184 
236.664 
185.045 Jaarlijkschc  periode. Gemidd. produetic  pe
1891  —  1895 
1896  —  1900 
1901  —  1905 
1906  -  1908 
361.075 
323.184 
236.664 
185.045 Bij  de  cijfers  voor  de  particuliere  cultuur  neemt  men  eenzelfde 
daling  waar,  al  is  zij  niet  zoo  snel  als  bij  de  gouvernements- 
koffiecultuur. Voor  de  periode  1891—1895  bedroeg  de  gemid¬ 
delde  jaarlijksche  productie  nog  361.075  pikol,  terwijl  voor  de 
periode  1906—1908  het  cijfer  slechts  185.045  pikol  groot  is. periode  1906—1908  het  cijfer  slechts  185.045  pikol  groot  is. Deze  achteruitgang  van  de  koffieproductie  op  Java  berust  op 
verschillende  oorzaken. De  economische  factoren,  als  de  belang¬ 
rijke  prijsdaling,  welke  het  Javaproduct  tengevolge  der  concurrentie 
van  Brazilië  in  1 896  onderging,  kunnen  hier  buiten  bespreking 
blijven;  ondanks  deze  zou  de  cultuur  nog  rendabel  kunnen  zijn. blijven;  ondanks  deze  zou  de  cultuur  nog  rendabel  kunnen  zijn. Een  reeks  van  andere  factoren  echter  heeft  tot  den  achteruitgang 
medegewerkt. De  klimatische  factoren  hebben  op  tweeërlei  wijze  hun  invloed 
doen  gelden:  er  zijn  in  den  bloeitijd  der  koffiecultuur  aanplantingen 
aangelegd  in  streken,  waar  het  klimaat  daarvoor  zoo  weinig 
geschikt  was,  dat  bij  een  lichten  achteruitgang  in  de  prijzen  voor 
het  product  de  cultuur  niet  meer  rendabel  was. Ook  schijnt  het  klimaat  zelf  de  laatste  jaren  ongunstiger  te 
zijn  dan  vroeger,  ten  minste  voor  de  Javakoffie;  de  grootere  regenval 
en  het  ontbreken  van  een  scherp  afgebakenden  drogen  tijd  hebben 
tengevolge,  dat  weinig  bloei  gezet  wordt  en  de  openkomende 
bloeien  nog  dikwijls  verregenen. Bij  de  andere  in  cultuur  zijnde 
vormen  is  de  vorming  en  het  slagen  van  den  bloei  minder  afhan¬ 
kelijk  van  het  weder. Verder  is  de  toestand  van  den  bodem  in  vele  gevallen  in  ongun- 
stigen  zin  gewijzigd,  doordat  bij  op  hellende  terreinen  aangelegde 
tuinen  niet  tegen  afspoeling  van  den  bouwkruin  gewaakt  werd. 1)  Berekend  nit  do  cijfers  van  „Lidgerwoods  koffiestatistiek”  en  van  de 
„Kofficstatistiek”  van  Gijselman  en  Steüp. 7 Belangrijken  echter  dan  de  economische  factoren  en  die,  welke 
met  klimaat  en  bodem  samenhangen,  schijnen  mij  de  phytopatholo- 
gische. Enkele  der  gevaarlijkste  koffieparasieten  mogen  hier 
kort  vermeld  worden. a. Bladzickte. 1)  Bcrck.  Over  koffieproducties  in  verband  met  den  regenval.  (Teijsmannia, 
Jg.  1896  p.  1.) a.  Bladzickte. De  ernstigste  plaag  is  de  bladzickte,  veroorzaakt  door  Hemileia 
vastatrix. De  schimmel  deed  omstreeks  1878  haar  intrede  op 
Jax-a;  in  enkele  jaren  breidde  zij  zich  over  het  geheele  eiland 
uit. Ooggetuigen  weten  nog  te  vertellen  van  de  verwoestingen, 
welke  zij  aanrichtte,  hoe  op  de  ondernemingen,  die  jaren  achtereen 
zware  producties  hadden  opgeleverd,  plotseling  de  aanplantingen 
een  prooi  werden  van  de  Hemileia,  die  de  bladeren  deed  afvallen 
en  op  de  vroegere  zware  oogsten  misoogsten  deed  volgen. De 
invloed  van  den  regenval  van  het  voorafgaande  jaar  en  het 
optreden  der  bladzickte  blijkt  duidelijk  uit  een  door  BURCK 
opgemaakte  tabel  voor  de  koffieoogsten  in  de  Preanger. 1880 
nat 
Oogst  1881 
klein. 1881 
droog 
1882 
groot. 1882 
nat 
% 
1883 
klein. 1883 
droog 
% 
1884 
groot. 1884 
droog 
> 
1885 
middelmatig. 1885 
droog 
> 
1886 
groot. 1886 
nat 
1887 
klein. 1887 
nat 
1888 
klein. 1888 
droog 
> 
1889 
groot. 1889 
nat 
> 
1890 
klein. 1890 
middelmatig 
1891 
middelmatig. De  droge  jaren  werden  dus  steeds  gevolgd  door  een  grooten, 
de  natte  jaren  door  een  kleinen  oogst. Er  komt  echter  één 
uitzondering  op  dezen  regel  voor:  het  jaar  1884  was  droog,  de 
oogst  van  het  volgend  jaar  echter  niet  groot,  maar  slechts  middel¬ 
matig. Dit  jaar  is  het  voor  de  koffiecultuur  zoo  noodlottige 
jaar  geweest,  waarin  de  bladziekte  in  zulk  een  hevigen  graad 1)  Bcrck. Over  koffieproducties  in  verband  met  den  regenval. (Teijsmannia, 
Jg. 1896  p. 1.) 8 is  opgetreden  als  nimmer  tc  voren. Ook  thans  kan  men  bij  zware 
oogsten  waarnemen,  hoe  de  takken  hun  bladeren  verliezen,  aan 
de  toppen  verdrogen  en  een  gedeelte  der  onrijpe  vruchten  afvalt 
of  noodrijp  wordt;  de  overdracht,  die  zich  in  deze  verschijnselen 
uit,  heeft  tengevolge,  dat  het  volgend  jaar  slechts  een  geringe 
productie  geoogst  kan  worden. Door  het  optreden  der  bladziekte  werd  de  cultuur  van  Coffea 
arabica  in  de  lagere  streken  van  Java  onmogelijk  gemaakt. Tegenwoordig  liggen  de  met  Javakoffie  beplante  ondernemingen 
meestal  boven  1000  voet  zeehoogte;  in  de  lagere  streken  is  de 
cultuur  verdwenen. Op  hoogten  van  2500  —  4000  voet  vindt 
men  nog  krachtige  aanplantingen ;  vooral,  waar  het  klimaat 
droog  is,  zijn  zulke  tuinen  thans  nog  winstgevend. Voor  de  lagere 
en  vochtiger  streken  is  de  Javakoffie  nauwelijks  een  rendabele 
cultuur  en  het  laat  zich  aanzien,  dat  zij  haar  vroegeren  bloei  daar 
nooit  meer  bereiken  zal. Oorspronkelijk  meende  men  in  de  Liberiakoffie  een  vorm  te 
bezitten,  die  beter  weerstand  bood  aan  de  aanvallen  der  Hemileia. a.  Bladzickte. Toen  de  prijzen  van  het  product  die  langen  tijd  verre  onder 
die  voor  Javakoffie  bleven,  beter  werden,  ging  men  er  meer 
en  meer  toe  over,  de  aanplantingen  ervan  uit  te  breiden. De 
Liberiakoffie  werd  daarbij  vooral  op  de  stukken  geplant,  waar 
de  Javakoffie  niet  meer  groeien  wilde;  gedeeltelijk  cok  als  tus- 
schenplanting  in  oude,  achteruitgaande  Javakoffietuinen  gezet. De  nieuwe  soort  kwam  dus  over  het  algemeen  onder  ongunstige 
voorwaarden  in  den  grond ;  misschien  is  dit  een  van  de  oorzaken 
geweest,  dat  de  bladziekte-schimmel  zich  zoo  snel  op  haar  heeft 
aangepast. In  de  laatste  jaren  geven  de  jongere  Liberia-aanplan- 
tingen  niet  de  opbrengst,  die  men  er  op  grond  van  de  resultaten, 
met  oudere  aanplantingen  bereikt,  van  verwachten  mocht. Dit 
berust  voor  een  deel  op  den  achteruitgang  in  de  productie  der 
afzonderlijke  boomen,  grootendeels  echter  op  het  hooge  percentage 
niet-produceerende  boomen,  dat  in  iederen  aanplant  voorkomt. Wanneer  een  jonge  aanplant  in  den  grond  is  gebracht,  moet  men 
spoedig  daarna  een  belangrijk  percentage  ziekelijke  planten  verwij¬ 
deren. Vervangt  men  deze  planten  door  gezonde,  dan  blijkt  het Figuur  l Tuin  met  achteruitga ande  Liberiaboomen,  waartusschen  een  enkele 
fraaie  boom. Tuin  met  achteruitga ande  Liberiaboomen,  waartusschen  een  enkele 
fraaie  boom. 9 volgend  jaar  weder  een  groot  percentage  van  deze  aangetast  te 
zijn,  terwijl  bovendien  van  de  cerstgeplante  boomen,  die  het  vorig 
jaar  er  nog  gezond  uitzagen,  ook  een  deel  gaat  kwijnen. Van 
de  boomen,  die  pas  in  productie  komen,  en  van  de  oudere  moeten 
ieder  jaar  talrijke  worden  afgeschreven,  die  hun  takken  laten 
vallen  en  wel  is  waar  niet  dood  gaan,  maar  toch  nimmer  meer 
een  noemenswaardigen  oogst  opleveren. Dat  alles  maakt,  dat 
men,  in  plaats  van  een  geregelden,  uit  produceerende  boomen 
bestaanden  aanplant,  tuinen  krijgt,  waarin  wel  eenige  zwaar  dra¬ 
gende  boomen  voorkomen,  maar  waarin  men  tevens  een  groot 
aantal  kwijnende  en  afstervende  planten  en  niet-produceerende 
inboetelingen  vindt. (Fig. 1) De  oorzaak  van  het  kwijnen  der  planten  moet  gezocht  worden 
in  de  bladziekte. De  laatste  jaren  ondervindt  de  Liberiakoffie 
meer  nadeel  van  deze  plaag;  zij  is  thans  zelfs  zoo  erg  geworden, 
dat  in  de  meeste  streken  van  Java,  waar  de  koffiecultuur  gedreven 
wordt,  van  de  Liberiakoffie  geen  rendabele  aanplantingen  meer 
kunnen  worden  aangelegd. Over  de  oorzaken  van  het  toenemen  der  bladziekte  in  de 
Liberiakoffie  zijn  de  meeningen  verdeeld. 1)  Zie  Crainer.  Overzicht  der  resultaten,  bereikt  met  het  Liberiakoffiezaad  uit 
Suriname  (Teysmannia,  Jg.  1907). 1)  Zie  Cranier,  De  achteruitgang  van  de  Liberiakoffie  op  Java,  welke  hou¬ 
ding  moeten  ivij  tegenover  haar  aannemen  ?  in  het  Verslaf'  v.  h.  9-de  Congres 
V.  )i  Alg.  Syndikaat  voor  Koffiecultuur  enz.,  gehouden  te  Soerabaja  1907 ; 
Cultuurgids  Jg.  1908,  p.  720  en  volg. a.  Bladzickte. Oorspronkelijk  nam 
men  aan,  dat  de  Liberiakoffie  zwakker  geworden  was,  en  men 
trachtte  daarom  door  invoer  van  zaden  uit  streken,  die  als  blad- 
ziekte-vrij  bekend  stonden,  weer  in  het  bezit  te  komen  van  ge¬ 
zond  plantmateriaal. Uit  Suriname  en  uit  Gabon  door  het  Depar¬ 
tement  van  Landbouw  ingevoerde  zaden  echter  leverden  planten, 
die  eerder  sterker,  dan  minder  door  de  Hemileia  werden  aan¬ 
getast;  met  de  Surinaamsche  werden  de  proeven  op  uitgebreide 
schaal  genomen  en  nergens  verkreeg  men  er  meer  resistente 
planten  uit  ^). Een  poging  om  door  invoer  van  nieuw  zaad  de 
cultuur  nieuw  leven  in  te  blazen  werd  nog  beproefd  door  den 
Hr. S. Soeters,  Administrateur  van  Soekamangli,  die  in  1908 
zelf  naar  Liberia  ging  om  daar  zelf  moederboomen  uit  te  kiezen 
en  het  zaad  ervan  te  oogsten. De  hieruit  verkregen  zaaisels 
hebben,  voor  zoover  mij  bekend  is,  op  verschillende  ondernemingen 10 in  West-,  IVIiddcn-  cn  Oost-Java  zich  eerder  minder,  dan  beter 
bestand  tegen  de  bladziekte  betoond  dan  uit  op  Java  geoogst 
Libcriazaad  opgekweekte  zaaisels,  zoodat  men  de  pogingen  om 
door  den  invoer  van  nieuw  zaad  (zg. „nieuw  bloed”)  de  Liberia- 
cultuur  op  Java  weder  rendabel  te  maken,  als  mislukt  mag 
beschouwen. Op  grond  van  deze  proeven  en  andere  overwegin¬ 
gen  heb  ik  getracht  aan  te  toonen,  dat  niet  de  Liberia  zwakker, 
maar  integendeel  de  bladziekte  heviger  geworden  was,  en  dat 
dus  aan  de  laatste  de  schuld  van  de  verbreking  van  het  even¬ 
wicht  gegeven  moest  worden. De  conclusie  van  dit  betoog,  dat 
dus  do  achteruitgang  der  Liberiakoffie  op  Java  moest  worden 
toegeschreven  aan  een  adaptatie  van  de  Hemileia  aan  haar  nieuwe 
prooi,  aan  een  steeds  heviger  worden  van  de  bladziekte,  werd 
door  het  congres,  waarin  deze  zienswijze  verdedigd  werd,  aan¬ 
genomen  1). genomen  1). Er  moet  een  uitzondering  gemaakt  worden  voor  enkele  streken 
op  Java,  waar  van  de  Liberiakoffie  nog  wel  rendabele  aanplan¬ 
tingen  aangelegd  kunnen  worden. Het  zijn  de  streken  waar  in 
den  strijd  tusschen  den  parasiet  en  de  voedstcrplant  de  laatste 
zich  heeft  weten  staande  te  houden  tengevolge  van  bijzonder 
gunstige  groeivoorwaarden. Zoo  bestaan  er  nog  enkele  goed 
rcndccrcnde  Liberiatuinen  in  het  Semarangsche  en  Djembersche, 
op  een  geringe  hoogte  boven  zee  gelegen. De  oudere  aanplan¬ 
tingen  vertoonen  hier  niet  den  achteruitgang,  welken  men  op  de 
hoogcr  gelegen  ondernemingen  aantreft,  en  de  jonge  aanplan¬ 
tingen  slagen  hier  nog  wel. (Fig. a.  Bladzickte. 2) Hetzelfde  is  het  geval  met  de  Liberiakoffie  op  Sumatra  (in  de 
Lampongsche  districten  en  op  Sumatra’s  Oostkust). Lampongsche  districten  en  op  Sumatra’s  Oostkust). De  bladziekte  heeft  op  de  derde  der  hier  gekweekte  koffiesoor- 
ten,  Coffea  robusta,  tot  nog  toe  geen  noemensw'aardige  schade 
aangericht. Deze  is  er  echter  niet  immuun  voor;  zooweel  bij  plantjes 
op  de  bedden  als  bij  uitgeplante  boomen  kan  men  niet  zelden   Figuur  2. Oude  Liberia-aanplant  in  de  Lampongsche  districten,  waarbij  nog 
geen  achteruitgang  is  waar  te  nemen. Oude  Liberia-aanplant  in  de  Lampongsche  districten,  waarbij  nog 
geen  achteruitgang  is  waar  te  nemen. de  gele  vlekken  der  Hemileia-sporen  opmerken. De  mogelijk¬ 
heid  bestaat,  dat  de  bladziekte  zich  gaandeweg  ook  op  de  robus- 
takoffie  zal  inburgeren,  evenals  zij  zich  aan  de  Liberiakoffie  heeft 
aangepast. Vaste  gegevens  bezit  men  daarover  thans  nog  niet; 
de  oudste  op'  Java  aanwezige  robustaboomen  zijn  thans  eerst  8 
jaar  oud  en  deze  vertoonen  nog  geen  spoor  van  achteruitgang; 
de  uitbreiding  van  de  cultuur  dagteekent  eerst  van  de  laatste 
jaren ;  zij  is  dus  van  te  jongen  datum  om  een  mogelijke  toename 
van  bladziekte  in  de  robustakoffie  waar  te  nemen. Uit  een  commercieel  oogpunt  v'erdient  het  zeker  aanbeveling 
op  het  oogenblik,  nu  de  robustakoffie  ongekend  hooge  producties 
voortbrengt,  hooger  dan  de  Javakoffie  zelfs  in  den  bloeitijd  harer 
cultuur  heeft  opgeleverd,  de  cultuur  ervan  op  groote  schaal  te 
beginnen  en  zoo  snel  mogelijk  uit  te  breiden. Dit  mag  echter 
geen  reden  zijn  om  de  oogen  te  sluiten  voor  het  gevaar,  dat  de 
bladziekte  zich  meer  en  meer  in  de  soort  zal  gaan  nestelen  en 
ov'cr  cenige  tientallen  van  jaren  misschien  de  cultuur  ervan  zal 
onmogelijk  maken,  juist  zooals  dat  met  de  Liberiakoffie  gebeurd 
is. Het  is  te  voorzien,  dat  dan,  evenals  bij  Java-  en  TJberiakoffie 
werd  waargenomen,  de  cultuur  zich  slechts  in  eenige,  door  kli¬ 
maat  en  bodem  voor  robusta  bijzonder  geschikte  streken,  zal 
kunnen  in  stand  houden. Ten  slotte  blijft  mij  nog  over  den  invloed  te  bespreken,  wel¬ 
ken  de  bladziekte  op  de  hybriden  heeft. De  koffiehybride,  welke 
alleen  op  groote  schaal  geplant  wordt,  is  de  straks  reeds  ge¬ 
noemde  Kalimasbastaard,  uit  de  kruising  C. liberica  $  X  ^^a- 
bica  (ƒ  ontstaan  (Fig. 3). De  zaailingen  van  den  oorspronkelijken 
boom  zijn  zeer  variabel  (Fig. 4)  en  bestaan  voor  een  groot  deel 
uit  minderwaardige  typen. Daarom  moest  men  tot  een  andere 
wijze  van  vermenigvuldigen  zijn  toevlucht  nemen  en  vond  die 
in  het  enten. 1)  Zie  „Mededeelingen  uit  ’s  Lands  Plantentuin”,  No.  XXVII  en  No.  XXXVII, 
ZiMMERMANN,  de  Neiuatoden  der  koffiewortels. a.  Bladzickte. Voor  het  aanleggen  van  aanplantingen  in  het 
groot  worden  thans  uitsluitend  enten  gebruikt,  die  meestal  op 
een  Liberia-onderstam,  een  enkele  maal  op  robusta  of  hybride 
geplaatst  worden. De  oorspronkelijke  Kalimashybride  bestaat  nog,  heeft  echter 
ten  gevolge  van  zijn  ongunstige  standplaats  veel  geleden. De  enten 12 12 
daarentegen,  op  verschillende  ondernemingen  uitgeplant,  hebben 
zich  goed  gehouden. De  bladziekte  heeft  in  deze  aanplantingen 
nooit  de  verwoestingen  aangericht,  welke  bij  Liberia-  en  Javakoffie 
waargenomen  zijn. Hier  bezitten  wij  wat  meer  gegevens  omtrent 
« 
den  weerstand  tegenover  de  Hemileia;  de  oudste  aanplantingen 
van  hybriden-enten  zijn  thans  twintig  jaar  oud;  zij  vertoonen  nog 
geen  spoor  van  achteruitgang. Toch  is  de  hybride  niet  volkomen  immuun  tegen  de  bladziekte; 
aan  planten,  die  onder  ongunstige  voorwaarden  groeien,  door 
alang-alang  verstikt  werden  of  onder  wortelparasieten  te  lijden 
hadden,  heb  ik  wel  eens  de  gele  sporenvlekken  van  Hemileia 
kunnen  waarnemen. Xu  echter  in  de  twintig  jaar,  dat  zij  in 
cultuur  zijn,  de  bladziekte  nog  niet  zichtbaar  in  de  Kalimas-enten 
is  toegenomen,  mag  wel  aangenomen  worden,  dat  ook  in  de 
toekomst  weinig  gevaar  voor  een  adaptatie  van  de  schimmel  aan 
de  hybride  bestaat. (Fig. 3). b. Tylcjichussoorten. Figuur  4.  Typen  uit  een  zaaisel  van  hybride  koffie  (C.  Stenophylla  X  liberia). 
a.  Kleinbladig  type. 
h.  Stenophylla-achtig  type. 
c.  Op  Liberiakoffie  gelijkend  type. b.  Tylcjichussoorten. Onder  de  vijanden  der  koffiecultuur  nemen  twee  Tylenchussoorten 
de  tweede  plaats  in. Deze  in  koffiewortels  parasieteerende  aaltjes 
werden  in  1898  door  Prof. Zimmermanx  ontdekt  i);  het  is  zeer 
waarschijnlijk,  dat  zij  toen  reeds  langeren  tijd  in  koffieaanplan- 
tingen  voorkwamen  en  het  zg. koffiemoe-worden  van  gronden 
aan  hen  moet  worden  toegeschreven. De  gevolgen  der  aaltjes- 
ziekte  zijn  nog  ernstiger  dan  die  der  bladziekte;  terwijl  van  de 
laatstgenoemde  plaag  de  boomen,  tenminste  die  van  Coffea  arabica, 
zich  weer  kunnen  herstellen,  is  dit  met  de  aaltjesziekte  niet  het 
geval. De  eenmaal  goed  aangetaste  boomen  brengen  nimmer 
meer  een  oogst  voort,  kwijnen  weg  en  eindigen  met  af  te  sterven. Zimmermanx  heeft  twee  verschillende  aal tj essoorten  als  koffie- 
parasieten  beschreven. Er  moet  uit  een  practisch  oogpunt  een  scherp 
onderscheid  tusschen  beide  gemaakt  worden. De  ééne,  Tylenchus 
Coffeae,  is  in  aanplantingen  zoo  goed  als  uitsluitend  in  wortels 
van  Javakoffie  gevonden;  de  ander  daarentegen,  Tylenchus  acuto- 
caudatus,  tast  ook  andere  koffiesoorten  aan  en  schijnt  meer  omni- guur  4. Typen  uit  een  zaaisel  van  hybride  koffie  (C. Stenophylla  X  liberia). a. Kleinbladig  type. h. Stenophylla-achtig  type. c. Op  Liberiakoffie  gelijkend  type. 13  — 
voor  te  zijn;  zij  is  door  ZIMMERMA.NN  zelfs  in  theewortels  gevonden. Op  plekken,  waar  Tylenchus  Coffeae  in  den  grond  aanwezig 
is,  slagen  aanplantingen  van  Javakoffie  nimmer,  die  van  Liberia- 
koffie  daarentegen  wel. De  vatbaarheid  van  robustakoffie  voor 
deze  aaltjessoort  is  nog  niet  geheel  zeker  vastgesteld. Aange¬ 
zien  het  mij  echter  gemakkelijk  gelukt  is  bij  infecüeproeven 
robustaplanten,  ermede  te  besmetten,  en  een  enkele  maal  in 
robustawortels  van  een  onderneming  afkomstig,  T. Coffeae  aan¬ 
getoond  kon  worden  als  oorzaak  van  het  kwijnen  der  planten,  is 
de  robusta  zeker  niet  immuun  voor  de  aaltjessoort;  Liberiakoffie 
is  dat  practisch  wel. Men  is  er  daardoor  toe  gekomen  een  der¬ 
gelijke  werkwijze  toe  te  passen  als  in  den  wijnbouw  geschiedt 
met  de  voor  druifluis  immune  Amerikaansche  wijnstokken  *) ;  men 
is  begonnen  C. arabica  op  C. liberica  te  enten. Deze  proeven 
slaagden  vrij  goed;  tot  een  toepassing  in  het  groot  is  het  echter 
niet  gekomen. Thans,  nu  meer  en  meer  de  hybride  als  een  zeer 
waardevolle  vorm  wordt  erkend,  die  bovendien  gemakkelijker 
verent  kan  worden  dan  de  Javakoffie  en  minder  afhankelijk  is 
voor  het  zetten  en  slagen  der  bloeien  van  de  weersgesteldheid, 
wordt  deze  uitsluitend  voor  entrijs  gebruikt. De  andere  Tylenchussoort,  T. 1)  vgl.  bv.  Frank,  Krankheiten  der  Pflanzen  (1896)  III  p.  154. b.  Tylcjichussoorten. acutocaudatus,  tast  zoowel  Java¬ 
koffie,  als  Liberia  en  robusta  aan;  die  op  een  wortel  van  een 
dezer  soorten  geplaatst  zijn,  hebben  er  natuurlijk  evenveel  van  te 
lijden. Voorloopig  kennen  wij  geen  koffiesoort,  die  tegen  T. acutocaudatus  immuun  is;  met  het  oog  op  haar  omnivore  eigen¬ 
schappen  is  de  kans  op  het  vinden  van  zulk  een  vorm  gering. Er  kan  nog  een  reeks  van  andere  koffievijanden  genoemd  worden : 
geen  dezer  heeft  uit  een  practisch  oogpunt  zulk  een  beteekenis 
als  de  beide  vorige. Groene  en  zwarte  luis,  oeret,  hoorders,  boeboek 
en  oeler  boemi  onder  de  dierlijke,  verschillende  bladparasieten  en 
de  onder  den  naam  djamoer  oepas  saamgevatte  op  de  schors 
levende  schimmels  onder  de  plantaardige  plagen  kunnen  wel  is 
waar  in  bepaalde  jaren  of  plaatselijk  de  aanplantingen  zware 
schade  toebrengen,  doch  als  factor  bij  den  achteruitgang  der  koffie¬ 
cultuur  hebben  zij  slechts  geringen  invloed. 14 14 
^  3,  Belang  van  den  invoer  van  nieuwe  soorten  met 
het  oog  op  de  ziekten. Uit  het  bovenstaande  blijkt,  dat  het  aantal  op  Java  gekweekte 
koffiesoorten,  in  vergelijking  met  het  aantal  der  bekende,  gering 
te  noemen  is  en  dat  de  achteruitgang  der  aanwezige  soorten 
grootendeels  berust  op  het  toenemen  der  ziekten,  wier  bestrijding 
practisch  niet  uitvoerbaar  is. Hieruit  laat  zich  de  gevolgtrekking 
maken,  dat  het  uiterst  wenschelijk  is  onder  de  nog  niet  in  cultuur 
zijnde  soorten  te  zoeken  naar  vormen,  die  voor  de  ernstige  koffie- 
ziekten  immuun  zijn. Mocht  het  gelukken  een  volkomen  blad- 
ziektevrijen  vorm  te  vinden,  die  in  quantiteit  en  qualiteit  van  het 
])roduct  niet  achterstaat  bij  de  thans  verbouwde  soorten,  dan  zou 
dit  een  belangrijke  aanwinst  voor  do  koffiecultuur  zijn. Ook 
wanneer  de  weerstand  tegen  de  bladziekte  niet  volkomen  is,  kan 
zulk  een  nieuwe  soort  nog  van  grootc  waarde  voor  de  cultuur  zijn ; 
in  den  eersten  tijd  na  haar  invoer,  waarin  de  bladziekte  zich  nog 
niet  op  haar  heeft  kunnen  aanpassen,  heeft  zij  niet  veel  van  de 
plaag  te  lijden. Bovendien,  wij  hebben  gezien,  dat  in  sommige 
streken  de  cultuur  van  C. arabica,  in  andere  die  van  C. liberica 
nog  steeds  kan  standhouden  en  dit  ook  in  de  toekomst  nog  wel  zal 
kunnen  doen;  zoo  bestaat  voor  iedere  soort  de  kans,  dat  zij  in 
enkele  streken  blijvend  in  den  strijd  tegen  de  bladziekte  de  over¬ 
hand  zal  behouden. Hoe  grooter  het  aantal  soorten  is,  hoe  meer  de 
kans  toeneemt  voor  iedere  streek  zulk  een  soort  te  vinden. Wat  betreft  de  aaltjesziekte,  hier  is  het  belang  der  nieuwe 
soorten  even  groot. Het  voordeel  is  hier,  dat  met  de  quantiteit 
en  c^ualiteit  van  het  product  geen  rekening  gehouden  hoeft  te 
worden,  wanneer  zij  slechts  tegen  aaltjes  bestand  is  en  geschikt 
is  om  als  onderstam  te  dienen  voor  een  anderen,  een  beter  en 
meer  product  leverenden  vorm. Gronden,  waarin  Tylenchus 
Coffeae  voorkomt,  kunnen  veilig  beplant  worden  met  Liberiakoffie 
of,  bij  den  tegenwoordigen  toestand  van  de  Liberia,  nog  beter 
met  op  Liberia  onderstam  geënte  koffieh}'briden. Mocht  ooit 
een  voor  T. acutocaudatus  immunen  onderstam  gevonden  worden, 
dan  zou  op  dezelfde  manier  ook  op  de  met  deze  aaltjessoort 15 besmette  gronden  koffiecultuur  mogelijk  zijn,  hetgeen  thans  niet 
het  geval  is. Behalve  met  het  oog  op  de  ziekten,  kunnen  nieuwe  soorten 
nog  van  practisch  belang  zijn  als  stamouders  bij  bastaardecringen, 
ook  al  hebben  zij  zelf  geen  practische  bcteekenis. De  gunstige 
resultaten,  met  den  bastaard  tusschen  C. arabica  er. C. §  4.  Belang  van  selectie,  ook  bij  nieuwe  ingevoerde  soorten. Met  het  vraagstuk  der  bastaardeering  hangt  dat  der  variabili¬ 
teit  ten  nauwste  samen. In  de  laatste  jaren  wint  de  overtuiging 
veld,  dat  vele  botanische  soorten  ontleed  kunnen  worden  in  een 
reeks  van  slechts  in  kleine  verschillen  onderling  afwijkende 
ondervormen,  die  volkomen  erfelijk  zijn,  even  constant  als  de 
goede  soorten. Bovendien  bestaan  v^an  de  meeste  cultuurplanten,  bij 
welke  op  zulke  verschijnselen  natuurlijk  meer  gelet  wordt  dan  bij  in 
het  wild  groeiende,  een  aantal  variëteiten,  in  één  bepaald  kenmerk  van 
de  typische  soort  afwijkend,  die  eveneens  volkomen  erfelijk  zijn. Met  het  vraagstuk  der  bastaardeering  hangt  dat  der  variabili¬ 
teit  ten  nauwste  samen. In  de  laatste  jaren  wint  de  overtuiging 
veld,  dat  vele  botanische  soorten  ontleed  kunnen  worden  in  een 
reeks  van  slechts  in  kleine  verschillen  onderling  afwijkende 
ondervormen,  die  volkomen  erfelijk  zijn,  even  constant  als  de 
goede  soorten. Bovendien  bestaan  v^an  de  meeste  cultuurplanten,  bij 
welke  op  zulke  verschijnselen  natuurlijk  meer  gelet  wordt  dan  bij  in 
het  wild  groeiende,  een  aantal  variëteiten,  in  één  bepaald  kenmerk  van 
de  typische  soort  afwijkend,  die  eveneens  volkomen  erfelijk  zijn. Bij  de  koffiesoorten  vindt  men  een  zeer  sterke  variabiliteit. De 
soort  Coffea  arabica  bevat  een  reeks  v'an  variëteiten ;  de  tot  de 
typische  soort  zelf  behoorende  boomen  verschillen  onderling  nog 
weer  sterk;  onder  de  afwijkende  vormen  komen  er  enkele  voor, 
die  uit  een  practisch  oogpunt  van  waarde  zijn. Bij  de  nieuwe 
koffiesoorten  vindt  men  evenzeer  een  groot  aantal  typen. Het 
is  dus  niet  voldoende  de  soorten  als  één  geheel  te  beschouwen 
en  voor  proefcultures  te  gebruiken ;  bij  proeven  over  haar  geschikt¬ 
heid  en  waarde  voor  de  cultuur  moet  nauwkeurig  gelet  worden 
op  het  onderscheid  tusschen  de  typen,  die  haar  samenstellen,  en 
door  rationeele  selectie  van  het  begin  af  aan  toegepast,  voor  het 
kweeken  van  zuivere  rassen  worden  zorg  gedragen  i). de  typische  soort  afwijkend,  die  eveneens  volkomen  erfelijk  zijn. Bij  de  koffiesoorten  vindt  men  een  zeer  sterke  variabiliteit. De 
soort  Coffea  arabica  bevat  een  reeks  v'an  variëteiten ;  de  tot  de 
typische  soort  zelf  behoorende  boomen  verschillen  onderling  nog 
weer  sterk;  onder  de  afwijkende  vormen  komen  er  enkele  voor, 
die  uit  een  practisch  oogpunt  van  waarde  zijn. Bij  de  nieuwe 
koffiesoorten  vindt  men  evenzeer  een  groot  aantal  typen. ')  Zie  Cr.imei’,  De  V^ariaties  van  Coffea  libei'ica  iu  Liberia  (in  Teysmannia, 
Jg  No.  8  p.  GC7.  p.  G81). 14 
^  3,  Belang  van  den  invoer  van  nieuwe  soorten  met 
het  oog  op  de  ziekten. liberica 
bereikt,  wettigen  de  verwachting,  dat  door  bastaardeering  nieuwe 
waardevolle  vormen  voor  de  koffiecultuur  gewonnen  kunnen 
worden ;  onder  de  bastaarden  van  Coffea  stenophylla  met  C. liberica 
komen  waarschijnlijk  zulke  vormen  voor. §  4.  Belang  van  selectie,  ook  bij  nieuwe  ingevoerde  soorten. Het 
is  dus  niet  voldoende  de  soorten  als  één  geheel  te  beschouwen 
en  voor  proefcultures  te  gebruiken ;  bij  proeven  over  haar  geschikt¬ 
heid  en  waarde  voor  de  cultuur  moet  nauwkeurig  gelet  worden 
op  het  onderscheid  tusschen  de  typen,  die  haar  samenstellen,  en 
door  rationeele  selectie  van  het  begin  af  aan  toegepast,  voor  het 
kweeken  van  zuivere  rassen  worden  zorg  gedragen  i). §  1.  Inzameling,  bereiding  en  verpakking  der  in  te  voeren 
zaadkoffie. De  invoer  van  nieuwe  koffiesoorten  in  de  cultuur  omvat  ver¬ 
schillende  werkzaamheden. Wanneer  eenmaal  de  soort  als  zaad 
of  plant  op  Java  is  ingevoerd,  moet  zij  eerst  voorloopig  op  haar 
weerstand  tegen  plantenziekten  en  algemeene  kenmerken  onder¬ 
zocht  worden ;  vervolgens  haar  variaties  bestudeerd  worden  ;  daarna 
onder  toepassing  van  een  selectie-methode,  die  met  die  studie 
verband  houdt,  zaden  ervan  gewonnen  worden  en  uit  deze  proef 
aanplantingen  worden  aangelegd  om  de  waarde  der  soort  voor 
de  cultuur  te  bepalen. Nadat  eerst  zooveel  mogelijk  gegevens  uit  de  literatuur  ver¬ 
zameld  waren  over  de  groeiplaatsen  der  minder  bekende  wilde 
koffiesoorten,  wendde  het  Departement  van  Landbouw  zich  tot 
verschillende  zuster-instellingen  in  den  vreemde  met  aanvragen 
om  zaden. Hierbij  werd  een  korte  aanwijzing  over  de  inzameling  en 
verpakking  der  zaden  gegeven  die  de  volgende  punten  bevatte; verpakking  der  zaden  gegeven  die  de  volgende  punten  bevatte; 
1 . De  zaden  worden  slechts  geoogst  van  volwassen,  krachtige 
boomen,  die  vrij  zijn  van  ziekten. De  zaden  van  iederen 
boom  vormen  een  partij,  die  afzonderlijk  geoogst,  bereid 
en  verpakt  wordt. 2. Men  oogst  slechts  volkomen  rijpe  vruchten;  kleine  en  mis¬ 
vormde  worden  uitgeschoten. 2. Men  oogst  slechts  volkomen  rijpe  vruchten;  kleine  en  mis¬ 
vormde  worden  uitgeschoten. 3. Dadelijk  na  het  oogsten  worden  de  vruchten  gepulpt;  het 
vruchtvleesch  wordt  van  de  hoornschilboonen  verwijderd 
door  deze  met  gezeefde  asch  schoon  te  wrijven  en  daarna  17  - 
goed  af  te  wasschen ;  hierbij  wordt  zorg  gedragen  de 
hoornschil  niet  te  beschadigen. De  afgewasschen  boonen 
moeten  stroef  zijn. 4. De  gewasschen  boonen  worden  op  een  beschutte  plaats 
gedroogd  buiten  de  zon. Het  eenvoudigst  is  het  ze  op 
matten  wijd  uit  te  spreiden  op  een  goed  geventileerde 
plaats. Na  een  tiental  dagen  zijn  de  boonen  winddroog. 4. De  gewasschen  boonen  worden  op  een  beschutte  plaats 
gedroogd  buiten  de  zon. Het  eenvoudigst  is  het  ze  op 
matten  wijd  uit  te  spreiden  op  een  goed  geventileerde 
plaats. Na  een  tiental  dagen  zijn  de  boonen  winddroog. 5. Uit  de  winddroge  boonen  worden  alle  beschadigde  en  mis¬ 
vormde  zaden  uitgezocht  en  verwijderd. 6. De  zaden  worden  in  de  hoornschil  in  houtskoolpoeder  verpakt 
in  dier  voege,  dat  lagen  van  houtskoolpoeder  met  lagen  van 
zaden  afwisselen  en  deze  laatste  in  de  lagen  elkander  niet 
raken. De  blikken  met  de  zaden  in  het  houtskoolpoeder 
moeten  geheel  gevuld  zijn  en  goed  sluiten ;  men  plakt  den 
rand  daarna  met  een  strook  linnen  of  stevig  papier- 
dicht. 1) 7. §  1.  Inzameling,  bereiding  en  verpakking  der  in  te  voeren 
zaadkoffie. De  blikken  met  de  partijen,  van  de  verschillende  moeder- 
boomen  afkomstig,  worden  van  buiten  van  een  eliquet 
voorzien;  een  overeenkomstig  etiquet  wordt  vóór  het  sluiten  in 
de  blikken  gedaan ;  vervolgens  worden  zij  samen  in  een  kist 
verpakt  en  langs  den  kortsten  weg  naar  hun  bestemming 
verzonden. 1)  Vgl.  Pit,  Hot  behoud  van  hot  kiemvcnnoKcn  hij  Liheriazaden,  (korte  be- 
ricliten  uit}',  v.  li.  Dept.  van  Landl)ou\v  190G  No.  14). Medcd  Dep.  v.  Landbouw  No,  11. 1)  Vgl.  Cranier,  Overziclit  der  resultaten,  bereikt  met  hel  Liberia-koffiezaad 
uit  Suriname,  in  Teysmannia,  Jg.  1907. §2.  Koffiezaden,  in  de  laatste  jaren  op  Java  ingevoerd. In  een  kort  overzicht  willen  wij  hier  vermelden,  welke  bezendingen 
zaadkoffie  achtereenvolgens  door  het  Dep^lrtement  van  Landbouw 
geïmporteerd  werden  uit  de  verschillende  wereldstreken,  waar 
koffie  inheemsch  is  of  gecultiveerd  wordt. 2, Uit  Zuid-Amerika  werden  zaden  ontvangen  uit  Brazilië  en  uit 
Suriname. 18 De  eerste  bezending  uit  Suriname,  in  Augustus  1 906  ontvangen, 
bestond  uit  bessen,  in  houtskoolpoeder  verpakt;  de  bessen  waren 
onvoldoende  gedroogd  en  kwamen  verrot  aan;  de  zaden  erin 
waren  ook  verrot. In  overleg  met  den  Inspecteur  van  I.andbouw, 
Dr. van  Hall,  werden  van  hier  x'olgens  de  gewenschte  methode 
verpakte  monsters  zaadkoffie  aan  hem  toegezonden ;  zij  gaven  in 
den  proeftuin  te  Paramaribo  een  voldoende  resultaat. Een  groote 
zending  zaadkoffie  van  C. liberiea  en  een  hoeveelheid  zaden  van 
C. arabica  werden  ons  daarna  in  het  midden  van  1 907  uit  Suriname 
toegezonden,  op  dezelfde  wijze  verpakt,  en  met  een  zeer  bevredi¬ 
genden  uitslag. 1) genden  uitslag. 1) 
Uit  Brazilië  ontving  ik  in  het  begin  van  1907  een  zending 
zaadkoffie  van  verschillende  variëteiten  van  Coffea  arabica;  de 
bessen  waren  gedroogd  en  daarna  in  kartonnen  doozen  in  houts¬ 
koolpoeder  verpakt. Uitgezaaid  kwamen  van  iedere  variëteit  slechts 
enkele  zaden  op;  zij  waren  zoowel  in  den  Proeftuin  te  Bangilan 
als  op  de  ond. Pantjoer  uitgelegd. De  variëteiten  zijn  de  volgende: National. Bourbon  brésilien. Jaune  ou  de  Botucatu 
I\Iaragog\'pe. Murta. National. Bourbon  brésilien. Jaune  ou  de  Botucatu 
I\Iaragog\'pe. Murta. Uit  Afrika  werden  meerdere  zendingen  van  zaadkoffie  ontvangen. Van  den  Onafhankelijken  Congostaat  kregen  wij  twee  maal  een 
bezending. De  eerste,  in  het  begin  van  1904  ontxangen,  w:is 
verpakt  in  een  stof,  die  blijkbaar  bestond  uit  verteerden  bladafval. Bij  het  openen  van  de  blikken  te  Buitenzorg  bleken  de  meeste 
zaden  te  zijn  uitgeloopen. Een  blik,  geëtiquetteerd  als  Coffea 
congensis,  had  een  deel  van  zijn  inhoud  verloren;  de  zaden 
hadden  zich  reeds  tot  kepellans  ontwikkeld,  die  tengevolge 
van  het  gebrek  aan  licht,  er  wit  en  waterig  uitzagen. Ten  gevolge 
van  het  schudden  waren  v^an  bijna  alle  plantjes  de  kepelblaadjes 
afgebroken;  slechts  twee  gave  plantjes  waren  te  \dnden. Deze 19 werden  voorzichtig  in  een  pot  met  zand  geplant  en  onder  een 
stolp  geplaatst,  welke  eerst  bedekt  gehouden  werd  om  de  plantjes 
geleidelijk  aan  het  licht  te  wennen. Een  van  beide  sloeg  niet 
meer  aan,  het  andere  begon  reeds  groen  te  worden,  toen  plot¬ 
seling  het  plantje  omgevallen  bleek  te  zijn:  het  stengeltje  was 
vlak  boven  den  grond  doorgerot. §2.  Koffiezaden,  in  de  laatste  jaren  op  Java  ingevoerd. Ik  heb  toen  beproefd  het  plantje 
nog  te  redden  door  het  stengeltje  boven  de  rotte  plek  door  te 
snijden  en  het  bovengedeelte  te  planten;  dit  stengeltje  heeft  spoe¬ 
dig  weer  een  nieuwen  wortel  gevormd  en  thans  is  het  reeds  tot 
een  flink  boompje  uitgegroeid,  dat  rijkelijk  met  onrijpe  vruchten  be¬ 
laden  is. Hieruit  blijkt  dus  wel,  dat,  zelfs  al  komen  de  zaden  in  minder 
gunstigen  toestand  aan,  soms  nog  de  mogelijkheid  bestaat  er  een  of 
enkele  plantjes  uit  te  verkrijgen. De  overige  blikken  van  de 
eerste  zending  uit  den  Congostaat  bevatten  de  volgende  soorten : Coffea  Dewevrei Coffea  canephora  var. Sankuruensis Coffea  canephora  var. Kwiluensis Coffea  Laurentii. Van  al  deze  soorten  werd  een  flink  aantal  planten  verkregen, 
die  in  den  Cultuurtuin  te  Tjikeumeuh  werden  uitgeplant. De 
eerste,  een  Liberia-achtige  soort,  staat  iets  minder  gunstig;  de 
drie  laatste  hebben  zich  vrij  goed  ontwikkeld  en  zullen  in  1909 
reeds  wat  zaden  produceeren. I.ater  werd  nog  een  bezending  koffiezaden  uit  den  Congostaat 
ontvangen;  zij  waren  in  houtskoolpoeder  verpakt  in  papieren 
pakketten. De  zaden  kwamen  hier  uitgedroogd  aan  en  geen  ervan 
ontkiemde;  slechts  een  enkele  zaadje  van  C. Dewevrei  ontwik¬ 
kelde  zich  tot  een  plantje. Behalve  deze  bezendingen  zaadkoffie  ontvingen  wij  nog  twee 
maal  een  Ward’sche  kist  met  kleine  planten  uit  de  Serres  van 
den  Congostaat  te  Laeken  bij  Brussel. Deze  kassen  dienen  als 
tusschenstation  bij  den  invoer  v^an  nieuwe  plantensoorten  in  den 
Congostaat  en  tevens  als  kweekplaats  voor  sommige  gewassen,  die 
van  daar  telkens  naar  Afrika  gezonden  worden. De  planten  kwamen 
in  de  Ward’sche  kisten  bijna  zonder  uitzondering  levend,  meestal 
zelfs  in  zeer  goede  conditie  over;  het  waren  de  volgende  soorten ;  Coffea  Arnoldiana. Coffea  Dewevrei. Coffea  Laurentii. Coffea  canephora  var. Kwiluensis. Coffea  congensis  var. Chalotii. De  planten  werden  in  den  Cultuurtuin  naast  de  andere  nieuwe 
soorten  uitgeplant. De  Coffea  Dewevrei  heeft  nog  al  van  bladziekte 
te  lijden ;  de  Coffea  Arnoldiana,  eveneens  een  Liberia-achtige 
soort,  ontwikkelt  zich  gunstiger;  wij  bezitten  er  twee  boomen  van. De  beide  robusta-achtige  vormen  canephora  var. Kwiluensis  en 
Coffea  Laurentii  staan  bevredigend;  de  Coffea  congensis,  die,  op 
het  oog  beoordeeld,  in  bladvorni  dicht  bij  de  stenophyllakoffie 
staat,  vertoont  een  ongelijkmatigen  stand;  van  de  vier  planten 
zijn  er  een  paar  geel  en  ziekelijk,  één  echter  heeft  zich  vrij  goed 
ontwikkeld. In  1908  is  weder  een  zending  in  een  Ward’sche  kist  ontvangen, 
die  de  soorten  Coffea  congensis  var. Chalotii,  Coffea  Dewevrei  en 
Coffea  canephora  var. Kwiluensis  omvat. §2.  Koffiezaden,  in  de  laatste  jaren  op  Java  ingevoerd. De  planten  zijn  goed 
overgekomen  en  op  het  oogenblik  bezig  zich  in  de  kweekerij 
van  de  reis  te  herstellen. Van  andere  Afrikaansche  koloniën  zijn  nog  te  noemen  Nigeria, 
van  waar  wij  in  Februari  1 908  Abeokutakoffie  en  Liberiakoffie 
ontvingen;  de  zaden  waren  in  houtskool  verpakt;  die  van  de 
Liberiakoffie  kiemden  wel  gedeeltelijk;  de  Abeokutazaden  echter 
niet,  hetgeen  misschien  moet  worden  toegeschreven  aan  onvoldoende 
wasschen;  de  boonen  waren  door  een  laag  pulp  omgeven,  waarin 
schimmels  zich  ontwikkeld  hadden. Uit  den  Franschen  Congo  (Gaboen)  ontvingen  wij  nog  Liberia- 
zaad,  dat  vrij  goed  kiemde. Van  eenige  tot  Afrika  behoorende  eilanden  werden  verder  zen¬ 
dingen  ontvangen. Van  Réunion  ontvingen  wij  in  September 
1 908  zaden  van  Coffea  mauritiana,  een  daar  inheemsche  soort ; 
uit  Madagascar  werden  ons  in  Aug. 1 908  zaden  gestuurd  van 
Coffea  canephora,  die  dank  zij  een  goed  verzorgde  verpakking  in 
houtskoolpoeder  de  reis  goed  verdroegen  en  grootendeels  kiemden. In  Dec. 1908  werd  van  daar  een  kleine  hoeveelheid  zaad  van  C. congensis  var. Clialotii  ontvangen. Verder  heeft  de  Jardin 
Colonial  te  Xogent  sur  Marne,  die  voor  de  Fransche  koloniën  dezelfde 
rol  speelt  als  de  tuin  te  I.aeken  voor  den  Congo,  ons  tweemaal  een 
Ward’sche  kist  gestuurd  met  nieuwe  soorten. In  1907  werden 
ontvangen: C. congensis  var. Clialotii  ontvangen. Verder  heeft  de  Jardin 
Colonial  te  Xogent  sur  Marne,  die  voor  de  Fransche  koloniën  dezelfde 
rol  speelt  als  de  tuin  te  I.aeken  voor  den  Congo,  ons  tweemaal  een 
Ward’sche  kist  gestuurd  met  nieuwe  soorten. In  1907  werden 
ontvangen: Coffea  congensis  var. Chalotii, Coffea  Dybowskii ('offea  Perierii Coffea  excelsa Coffea  excelsa Coffea  Laurentii Coffea  Laurentii Coffea  hybrida  (ar^ibica  X  liberioa  en  laurina  X  mauritiana) Tn  1908  werd  deze  collectie  nog  vermeerderd  met  Coffea  hu- 
milis  De  v'orige  planten  zijn  in  den  Cultuurtuin  uitgeplant;  met 
uitzondering  van  de  Coffea  congensis-plant,  die  van  de  reis  geleden 
had,  staan  zij  bevredigend. Coffea  Perierii,  een  van  alle  bekende 
kofficsoorten  sterk  afwijkend  type,  waarvan  het  mij  zelfs  niet 
zeker  schijnt,  of  het  wel  een  echte  Coffea  is,  heeft  iets  van  luis 
te  lijden ;  een  van  de  C. Dybowskii-planten,  die  sterk  op  excelsa 
gelijken,  echter  wat  lichter  groen  zijn,  is  onder  aan  den  stam  door 
mieren  aangevreten. De  Coffea  humilis  staat  nog  in  de  kweekcrij ; 
de  planten  zijn  goed  ov'ergekomen ;  het  blad  doet  denken  aan  dat 
van  Abeokutakoffie,  is  echter  kleiner. §  3.  Andere  te  Buitenzorg  aanwezige  koffiesoorten. Behalve  de  hierboven  opgesomde,  in  de  laatste  jaren  geïmpor¬ 
teerde,  nieuwe  koffiesoorten,  waren  te  Buitenzorg  in  den  Botani- 
schen  tuin  en  in  den  Cultuurtuin  nog  eenige  soorten  aanwezig. In  den  Botanischen  tuin  staan  eenige  groote  Laurentii-boomen  in 
den  zg. boschtuin ;  verder,  in  de  systematische  afd. der  Rubiaceae, 
komt  er  nog  één  congensis-plant  voor;  een  vroeger  naast  deze 
geplante  tjankokkan,  ervan  verkregen,  is  thans  naar  den  Cultuur¬ 
tuin  overgebracht. Beide  soorten  zijn  trouwens  ook  onder  de 
nieuw  geïmporteerde  vertegenwoordigd. In  den  Cultuurtuin  staan,  behalve  de  algemeen  gekweekte 
soorten,  nog  de  volgende; 22 Coffea  sp. Abeokuta  (ook  wel  Coffca  liberica  var. xVbeokiita 
genoemd). Coffea  sp. Uganda Coffea  canephora Coffea  canephora  var. Ouillouensis  (dezelfde  naam  als  Kwiluensis; 
deze  plant  schijnt  echter  af  te  stammen  van  een  boom  in  de  kas¬ 
sen  te  Nogent  s. Marnc,  uit  dcyi  Franschen  Congo  afkomstig). Coffea  excelsa Coffea  excelsa Coffea  stenophylla Coffea  stenophylla Coffea  bengalensis Coffea  madurensis. Coffea  madurensis. De  Abeokutakoffie  is  door  een  zestigtal,  uit  geïmporteerde  zaden 
opgekweekte  boomen,  die  thans  1 0  jaar  oud  zijn,  vertegenwoordigd. Van  de  Ugandakoffie  staan  in  den  Cultuurtuin  twee  oorspronkelijke 
boomen,  in  Februari  1903  geplant;  van  deze  is  in  Sept. 1907  een 
aanplantje  in  den  grond  gebracht. De  canephora  en  haar  variëteit 
Quillouensis  zijn  slechts  door  enkele  boomen  vertegenwoordigd ;  de 
proeftuin  te  Bangilan  bezit  er  grooterc  aanplantingen  van. Coffea 
bcngalensis  en  C. madurensis,  beide  op  Java  waarschijnlijk  inheemsch, 
zijn  in  een  klein  aantal  schrale  boompjes  aanwezig. Van  Coffea 
stenophylla  zijn  drie  boomen  aanwezig,  die  in  1899  uit  den  Bota- 
nischen  tuin  te  Singapore  te  Buitenzorg  ontvangen  werden ;  ver¬ 
der  nog  een  paar  boo  iien,  die  uit  Parijs  ons  werden  toegezonden. Van  deze  soort  zijn  enkele  jonge  aanplantingen  aangelegd. De  excelsa-koffie  werd  in  1905  als  zaden  ontvangen,  in  het 
begin  van  1906  uitgeplant  in  den  Cultuurtuin;  een  aanplant  van 
bijna  200  boomen  is  ongeveer  gelijktijdig  in  den  Proeftuin  te 
Bangilan  in  den  grond  gebracht. Uit  het  bovenstaande  blijkt,  dat  wij  thans  een  groote  verschei¬ 
denheid  van  Coffea-soorten  bezitten  en  rijkelijk  materiaal  hebben 
voor  proeven  met  nieuwe  koffiesoorten. §  4.  De  rol  der  soortentuinen. Het  tweede  punt,  waarop  het  aankomt  bij  den  invoer  van  nieuwe 
koffiesoorten  in  den  cultuur,  is  haar  weerstand  tegen  verschillende 
plantenziekten. De  Cultuurtuin,  die  een  rijke  verscheidenheid  van 23 koffievijatiden  herbergt,  biedt  ruimschoots  gelegenheid  tot  het 
doen  van  waarnemingen  op  dat  gebied. Ten  einde  de  soorten 
voor  Java  te  behouden,  wordt  zooveel  mogelijk  dadelijk  na  den 
invoer  entmateriaal  ervan  verstrekt  aan  de  twee  proeftuinen,  die 
voor  het  kweeken  op  grooter  schaal  van  de  nieuwe  soorten  zijn 
aangelegd;  een  ervan  behoort  tot  den  proeftuin  te  Bangilan,  de 
ander  bevindt  zich  op  het  perceel  Bajoe  Kidoel  in  het  Banjoc- 
wangi’sche,  dat  zich  door  zijn  bodem  en  klimaat  uitnemend  voor 
zulke  proeven  schijnt  te  leenen. Zoodra  de  boomen  te  Buitenzorg 
zaden  dragen,  worden  ook  deze  naar  de  beide  proeftuinen  ver¬ 
zonden. De  bedoeling  is  in  beide  soortentuinen  van  iedere  soort 
een  voldoend  grooten  aanplant  aan  te  leggen  om  over  de  waarde 
ervan  voor  de  cultuur  te  kunnen  oordeelen. De  productiecijfers  per  bouw  van  aanplantingen,  die  een  paar  hon¬ 
derd  boomen  omvatten,  maken  een  voorloopig  oordeel  over  de 
cultuurwaarde  der  soort  mogelijk  ;  verder  moeten  de  soortentuinen 
ons  in  staat  stellen  over  de  marktwaarde  van  het  product  eenige  gege¬ 
vens  te  verkrijgen;  daarvoor  zijn  grootere  hoeveelheden  noodigdan 
die,  welke  men  van  de  enkele  geïmporteerde  boomen  verkrijgt. Ten  slotte  zullen  de  soortentuinen  van  nut  zijn  voor  het  verkrijgen 
van  voorloopige  gegevens  aangaande  cultuureischen  als  plantwijdte 
en  snoei,  en  de  bereiding  van  het  product  der  nieuwe  soorten. Ue  cultuurtuin  te  Buitenzorg  leent  zich  voor  het  aanleggen 
van  een  soortentuin  niet. De  ruimte  is  te  beperkt  voor  dergelijke 
proeven ;  een  tweede  bezwaar  is,  dat  deze  tuin  in  een  klimaat 
en  op  een  hoogte  gelegen  is,  welke  met  die  van  slechts  weinig 
koffielanden  op  Java  overeenkomen. Verder  moet  ik  er  nog  op 
wijzen,  dat  de  cultuurvoorwaarden  beslist  ongunstig  zijn :  de  bodem 
bestaat  uit  ouden  sawahgrond,  roodbruine  klei,  waarin  betrekkelijk 
slechts  weinig  humus  voorkomt  en  die  het  water  zoo  slecht  door¬ 
laat,  dat  na  een  flinke  regenbui,  zoo  als  er  te  Buitenzorg  nog  al 
eens  valt,  overal  plassen  blijven  staan. Verschillende  koffiezieklen 
als  bladziekte,  djamoer  oepas,  aaltjes,  boeboek  en  luis  treden  in  den 
Cultuurtuin  in  hevige  mate  op. Kortom,  de  omstandigheden  zijn 
zoo  ongunstig,  dat  men  een  koffiesoort,  die  in  den  Cultuurtuin  nog 
goed  groeit  en  produceert,  gerust  tot  de  sterkste  vormen  mag  rekenen. h  Vergelijk  over  deze  selectiemethode :  Cramer,  Selectie  bij  koffie  (Teysmannia 
Jg.  1907),  Cramer,  Hybridenselectie  bij  koffie  (Teysmannia  Jg.  1907)  en :  Advies  voor 
het  winnen  van  zaad  van  Coffea  liberica  en  robusta,  en  Korte  Berichten  v.  h. 
Dept.  V.  Landb.  No.  38,  1907. §  5.  Variaties  der  oorspronkelijke  boomen,  en  zaadkeuze 
in  verband  daarmede. Lconen  de  kleine  aanplantingen  en  enkele  boomen  der  nieuwe 
soorten  in  den  Cultuurtuin  zich  dus  niet  tot  een  onderzoek  naar 
haar  practische  waarde,  zij  zijn  wel  geschikt  voor  een  voorloopig 
bestudeeren  der  kenmerken  en  variaties  der  nieuwe  vormen. De  nabijheid  van  het  laboratorium  maakt  een  nauwkeurig  onder¬ 
zoek  mogelijk,  minder  oppervlakkig  dan  gedurende  een  tijdelijk 
verblijf  op  een  koffieland  ingesteld  kan  worden  ;  de  aanplantingen 
kunnen  desnoods  dagelijks  bezocht  worden. Flet  is  mij  nu  gebleken,  dat  al  de  koffiesoorten,  van  welke  ik 
in  ruime  mate  materiaal  onderzoeken  kon,  niet  uit  dezelfde 
boomen  bestaan,  maar  uit  reeksen  van  onderling  sterk  afwijkende 
t\'pcn. Daarom  scheen  het  mij  dubbel  noodig  van  het  begin  af 
aan  de  zaden  der  verschillende  boomen  streng  gescheiden  te  oog¬ 
sten,  te  bereiden  en  ook  later  de  aanplantingen,  die  van  iederen 
afzonderlijken  moederboom  afstammen,  gescheiden  te  houden. Op  deze  wijze  krijgen  wij  rassen,  die  ieder  van  een  enkelen  boom 
afstammen ;  het  is  reeds  gebleken,  dat  de  kinderen  van  den  eenen 
boom  in  allerlei  kenmerken  verschillen  van  die  van  een  anderen. Door  van  het  begin  af  aan  van  iederen  boom  afzonderlijk  door 
te  kweeken  zal,  zoo  mag  men  hopen,  voorkomen  kunnen  worden, 
dat  de  soort  ontaardt  in  een  mengsel  van  typen  die  voor  de 
praktijk  een  zeer  verschillende  waarde  bezitten,  en  zal  het  mogelijk 
zijn,  uitsluitend  de  meest  waardevolle  typen  te  vermenigvuldigen. De  beste  manier  om  te  beoordeelen,  welke  boom  als  zaaddrager  de 
voorkeur  verdient,  bestaat  hierin,  dat  men  van  de  afzonderlijke 
boomen  ieder  voor  zich  een  zaaisel  aanlegt,  vervolgens  deze  ver¬ 
schillende  zaaisels  en  de  daaruit  aangelegde  aanplantingen  met  elkan¬ 
der  vergelijkt,  wat  de  groeikracht  en  de  opbrengst  ervan  betreft, 
en  daarna  alleen  die  moederboomen  als  zaaddragers  aanhoudt, 
waarvan  de  kinderen  de  beste  resultaten  gegeven  hebben  i). Immers,  de  eisch,  dien  men  aan  een  goeden  zaaddrager  stelt, 
is  minder,  dat  hij  zelf  door  hooge  productie  en  snellen  groei  uit¬ 
munt,  dan  dat  hij  een  nakomelingschap  geeft,  welke  die  deugden 
in  zoo  hoog  mogelijke  mate  vertoont. Alleen  wanneer  men  van 
de  ingevoerde  hoornen  boom  voor  boom  zaaisels  en  aanplantingen 
aanlegt,  is  het  mogelijk  ze  op  deze  wijze  te  beoordeelen,  niet  naar 
hun  eigen  kenmerken,  maar  naar  de  kenmerken  hunner  kinderen. §  6.  Het  kweeken  van  de  zaden  der  nieuwe  soorten  ten 
behoeve  der  ondernemingen. De  beide  soortentuinen  moeten,  behalv^e  voor  de  reeds  opge¬ 
noemde  doeleinden,  vooral  dienen  voor  de  productie  van  zaden, 
ten  behoeve  der  op  Java  aanwezige  cultuurondernemingen  ;  een¬ 
maal  in  productie,  zullen  zij  dus  raszuiver  zaad  kunnen  leveren, 
dat  van  een  eerste  generatie  der  uitgezóchte  moederboomen  af¬ 
komstig  is. Het  zal  dan  mogelijk  zijn  op  iedere  onderneming 
niet  alleen  de  soort,  maar  ook  het  type  van  de  soort  te  planten, 
waarvan  de  aanplant  het  voordecligst  is. De  soortentuinen  vor¬ 
men  dus  een  schakel  in  den  keten  van  oorspronkelijken  boom  tot 
commercieelen  aanplant. Deze  keten  kan  op  de  volgende  wijze 
beschreven  worden : 1. Oorspronkelijke  ingevoerde  boomen,  geplant  in  den  Cul¬ 
tuurtuin  of  in  de  soorttuinen,  en  dienende  voor  een  systema¬ 
tische  beschrijving,  bestudeering  der  variaties  en  der  vat¬ 
baarheid  voor  ziekten. Het  zaad  ervan,  voor  eiken  boom 
afzJbnderlijk  gewonnen,  dient  voor 1. Oorspronkelijke  ingevoerde  boomen,  geplant  in  den  Cul¬ 
tuurtuin  of  in  de  soorttuinen,  en  dienende  voor  een  systema¬ 
tische  beschrijving,  bestudeering  der  variaties  en  der  vat¬ 
baarheid  voor  ziekten. Het  zaad  ervan,  voor  eiken  boom 
afzJbnderlijk  gewonnen,  dient  voor afzJbnderlijk  gewonnen,  dient  voor 
2. Eerste  generatie  der  ingevoerde  soort,  uitgeplant  in  de 
beide  soortentuinen  (Bangilan  en  Bajoe  Kidoel),  dienende 
voor  een  voorloopig  onderzoek  aangaande  de  cultuureischen 
der  nieuwe  soorten  en  haar  practische  waarde. Het  pro¬ 
duct  dient  gedeeltelijk  voor  proeven  over  bereiding  en 
monsters  voor  den  handel,  gedeeltelijk  —  en  wel  dat,  wat 
van  de  mooiste  boomen  afkomstig  is  —  voor  zaadkoffie  voor 
3. Tweede  generatie  als  proefaanplant  op  koffieondernemingen; 2. Eerste  generatie  der  ingevoerde  soort,  uitgeplant  in  de 
beide  soortentuinen  (Bangilan  en  Bajoe  Kidoel),  dienende 
voor  een  voorloopig  onderzoek  aangaande  de  cultuureischen 
der  nieuwe  soorten  en  haar  practische  waarde. Het  pro¬ 
duct  dient  gedeeltelijk  voor  proeven  over  bereiding  en 
monsters  voor  den  handel,  gedeeltelijk  —  en  wel  dat,  wat 
van  de  mooiste  boomen  afkomstig  is  —  voor  zaadkoffie  voor 
3. Tweede  generatie  als  proefaanplant  op  koffieondernemingen; 
hiervan  kan  dan  zaad  gewonnen  worden  voor —  2b  — 4. Derde  en  volgende  generaties  op  de  ondernemingen,  als 
commercieclc  aanplant. Met  de  uitvoering  van  dit  schema  is  reeds  een  begin  gemaakt. Van  de  nieuwe  soorten,  die  in  den  Cultuurtuin  te  Buitenzorg 
zaad  dragen,  zijn  te  Rangilan  en  te  Bajoe  Kidoel  aanplantjes 
aangelegd,  steeds  weer  van  uitgezóchte  en  genummerde  moeder- 
boomen  afkomstig,  en  voor  de  eifzondcrlijke  moederboomen  ge¬ 
scheiden  gehouden. §  1.  De  verschillende  typen  van  variabiliteit. Iedere  planter  weet,  dat  een  aanplant  van  koffieboomen  niet 
bestaat  uit  volkomen  aan  elkander  gelijke  planten,  maar  dat  men 
tusschen  de  boomen  bij  nauwkeurige  vergelijking  allerlei  verschillen 
kan  opmerken. Met  een  enkel  woord  werd  reeds  vermeld,  dat 
de  meeste  koffiesoorten  ontleed  kunnen  worden  in  een  reeks  van 
variëteiten  of  van  typen,  die  onderling  door  sterke  verschillen 
afwijken. Behalve,  dat  de  soorten  uit  een  mengelmoes  van  typen 
bestaan,  kunnen  nog  door  den  invloed  van  uitwendige  omstandig¬ 
heden,  van  parasieten  en  van  den  leeftijd  van  den  boom  allerlei 
verschillen  optreden. In  gevallen  als  de  laatstbedoelde  worden  de  verschillen  dus 
veroorzaakt  door  de  tijdelijk  werkende  factoren,  buiten  of  ook  in 
de  plant  zelf  gelegen,  die  wij  zullen  samenvatten  als  voedingsvoor- 
waarden. In  andere  gevallen  zijn  de  verschillen  van  geheel  anderen 
aard:  zij  treden  op,  onafhankelijk  van  de  voedings  voor  waarden, 
en  vinden  hun  oorzaak  in  de  afstamming  van  de  plant,  die  van 
haar  moeder  andere  eigenschappen  medegekregen  heeft  dan  haar 
naburen  van  de  hunne;  in  dat  geval  heeft  men  dus  met  den 
erfelijkheidsfactor  te  doen. De  verschillende  variaties  zijn  tot  verschillende  t3^pen  van  varia¬ 
biliteit  terug  te  brengen. Wij  kunnen  vier  zulke  typen  onderscheiden : 1 . Fluctueerende  variabiliteit. 2. Sprongsgewijze  variabiliteit. 3. Bastaardvariabiliteit. 4. Typen  variabiliteit. 4. Typen  variabiliteit. Wij  zullen  elk  dezer  typen  afzonderlijk  bespreken  en  met  voor¬ 
beelden  toelichten  om  vervolgens  enkele  gevallen,  tot  het  eerste 
en  tot  het  laatste  type  behoorend,  wat  nader  te  behandelen. 28  — 
^  2.  Fluctueerende  variabiliteit. Wanneer  een  in  het  volle  licht  geplante  koffieboom  met  een 
andere,  die  in  zware  schaduw  opgegroeid  is,  vergeleken  wordt, 
blijkt  de  eerste  een  veel  meer  gedrongen  bouw  te  vertoonen  dan 
de  laatste;  dit  verschil  is  toe  te  schrijven  aan  de  uitwendige 
invloeden. Veranderen  wij  de  voorwaarden  door  den  eersten 
boom  sterk  te  beschaduwen,  den  ander  het  volle  licht  te  geven,  dan 
zullen  de  daarna  ontwikkelde  deelen  bij  den  eersten  ijl,  bij  den 
tweeden  gedrongen  zijn;  met  het  ophouden  van  den  uitwendigen 
invloed  houdt  ook  de  uitwerking  ervan  op  de  kenmerken  op. Hetzelfde  is  het  geval  met  de  inwendige  voedingsvoorwaarden. Wanneer  men  de  bladeren  van  een  jonge  plant  op  do  bedden 
met  die  \’an  een  volwassen  boom  vergelijkt,  blijken  zoowel  de 
vorm  als  de  afmetingen  te  verschillen. Het  is  duidelijk,  dat  de 
verschillen  in  dit  geval  veroorzaakt  worden  door  de  mindere  of 
meerdere  hoeveelheid  voedsel,  welke  aan  de  bkidknoppen,  als  zij 
zich  ontwikkelen,  uit  het  plantenlichaam  toegevoerd  worden ;  deze 
factor  behoort  dus  tot  de  inwendige  voedingsvoorwaarden. factor  behoort  dus  tot  de  inwendige  voedingsvoorwaarden. Het  spreekt  van  zelf,  dat  voor  alle  bladeren  van  den  boom  die 
omstandigheden  verschillen. Het  eene  blad  krijgt  wat  meer  licht, 
wat  meer  voedingsstoffen  dan  het  andere;  het  eene  zal  wat  grooter 
worden  dan  het  andere. Men  kan  nu  bij  een  groot  aantal  bladeren 
van  eenzelfden  boom  deze  verschillen  nader  bestudeeren,  door  één 
bepaald  kenmerk  erbij  na  te  gaan. Wanneer  op  die  wijze  eenige 
honderden  bladeren  ingezameld  worden  en  de  bladlengte  ervan 
gemeten  wordt,  blijkt  het  al  spoedig,  dat  de  meeste  bladeren  een 
gemiddelde  lengte  hebben. Hoe  verder  de  afwijking  van  dat 
gemiddelde  afligt,  hoe  zeldzamer  zij  wordt. Plaatst  men  nu  eenige 
bladeren  in  volgorde  naar  de  lengte  naast  elkander,  en  voegt 
men  er  telkens  eenige  bij,  dan  komt  het  meerendeel  van  deze 
tusschen  de  andere  in  te  liggen,  slechts  een  hoogst  enkel  zal 
aan  de  uiteinden  komen. Een  voorbeeld  van  zulk  een,  naar 
de  lengte  gerangschikte  reeks  bladeren,  alle  van  eenzelfden 
Liberiaboom  afkomstig,  is  afgebeeld  in  Fig. 8 ;  de  bladeren 
zijn  naar  de  lengte  gerangschikt  en  vervolgens  op  gelijke 29 onderlinge  afstanden  geplaatst. 28  — 
^  2.  Fluctueerende  variabiliteit. Men  merkt  dadelijk  op,  dat  aan 
de  uiteinden  der  lijn  de  verschillen  tusschen  twee  opvolgende 
bladeren  grooter  zijn  dan  in  het  midden;  in  het  verloop  van  de 
lijn  vindt  dit  uitdrukking,  door  dat  de  beide  uiteinden  zich  steil 
naar  boven  en  naar  beneden  richten,  terwijl  in  het  midden  de  lijn 
bijna  horizontaal  loopt  en  vrijwel  recht  is. Men  kan  dus  dadelijk 
uit  de  lijn  aflezen,  dat,  hoe  verder  een  afwijking  van  het  gemid¬ 
delde  afligt,  zooveel  zeldzamer  zij  wordt. Ieder  blad,  dat  men 
tusschenvocgt,  overbrugt  als  het  ware  het  verschil  tusschen  het 
voorafgaande  en  het  volgende;  hoe  meer  bladeren  wij  nemen,  hoe 
kleiner  dus  die  verschillen  worden ;  door  steeds  meer  bladeren  te 
nemen  hebben  wij  het  in  onze  macht  die  verschillen  zoo  klein 
te  maken  als  wij  zelf  wenschen. Trekt  men  nu  in  gedachten  een 
lijn  langs  de  toppen  der  bladeren,  dan  geeft  die  lijn  de  variaties 
der  bladlengten  weer. Eigenlijk  is  dat  een  gebroken  lijn,  maar  door 
veel  bladeren  te  nemen  kan  men  de  hoeken  in  de  lijn  onmerkbaar 
maken,  haar  dus  in  een  doorloopende  kromme  lijn  veranderen. A  angezien  wij  hier  dus  te  doen  hebben  met  variaties  volgens  een 
doorloopende  lijn,  spreekt  men  in  dit  geval  van  continue  varia¬ 
biliteit  of  ook  wel  van  schommelende  of  fluctueerende,  omdat  alle 
afwijkingen  om  een  gemiddelde  schommelen. liet  bovenstaande  voorbeeld  betrof  de  bladeren  van  eenzelfden 
boom;  men  kan  even  goed  als  voorbeeld  kiezen  de  kinderen,  die 
van  eenzelfden  boom  afstammen  (stilzwijgend  w’ordt  hierbij  ver¬ 
ondersteld,  dat  het  zaad  door  zelfbestuiving  verkregen  is)  en  die 
alle  dus  eenzelfden  erfelijken  aanleg  hebben  medegekregen. Even¬ 
als  bij  de  bladeren  van  eenzelfden  boom  zal  men  in  zulk  een 
zaaisel  ook  allerlei  verschillen  vinden;  op  de  bedden  staat  de 
ééne  plant  wat  gunstiger  dan  de  andere  en  is  daardoor  wat  meer 
opgeschoten. Wordt  in  dit  geval  ook  weder  de  hoogte  van  een 
groot  aantal  planten  gemeten  en  worden  de  cijfers  weder,  als  voor 
de  bladlengte  geschiedde,  naast  elkander  geplaatst,  dan  w'^ordt 
evenals  in  het  eerste  geval  een  continue  lijn  verkregen. De  ver¬ 
schillen  in  het  zaaisel  vallen  dus  ook  binnen  het  gebied  der 
fluctueerende  variabiliteit. Door  de  bedden  zwaar  te  mesten  en  de 
planten  wijd  uit  een  te  plaatsen,  worden  hoogere  planten  verkregen 30 dan  onder  minder  gunstige  omstandigheden;  ook  in  dit  geval  kan 
dus,  door  verandering  in  de  uitwendige  voedingsvoorwaarden,  op 
de  continue  variabiliteit  invloed  worden  uitgeoefend. 28  — 
^  2.  Fluctueerende  variabiliteit. Men  kan  nu  bij  de  planten  van  eenzelfde  zaaisel  die  uitzoeken, 
welke  het  sterkst  van  het  gemiddelde  afwijken,  bv. de  grootste 
hoogte  vertoonen. en  van  deze  weder  een  nieuw  zaaisel  aanleggen. Dergelijke  proeven  zijn  met  de  cultuurplanten  der  gematigde 
luchtstreken  op  groote  schaal  genomen;  zoo  heeft  men  bv. van 
suikerbieten,  welker  suikergehalte  tusschen  1 1 .5  %  en  1 9  %  schom¬ 
melt,  die  met  het  hoogste  suikergehalte  als  zaaddragers  gekozen 
en  daarvan  doorgekweekt,  om  zoodoende  door  selectie  het  suiker¬ 
gehalte  te  verbeteren. De  kinderen  van  de  bieten  met  het  hoogste 
gehalte  geven  echter  niet  een  even  hoog  gehalte  als  de  moeder, 
maar  vertoonen  neiging,  weder  naar  het  gemiddelde  terug  te 
loopen  (zg. regressie) ;  wel  is  waar  vertoonen  de  kiiideren  van  de 
suikerrijkste  bieten  nog  een  hooger  gehalte  dan  het  gemiddelde, 
echter  een  veel  lager  dan  dat  der  moederplant;  worden  niet 
telkens  weder  de  planten  met  het  hoogste  gehalte  uitgezocht, 
dan  daalt  in  den  loop  der  volgende  generaties  het  suikergehalte 
spoedig  weder  tot  het  gemiddelde. Wil  men  dus  door  selectie 
de  tot  het  gebied  der  fluctueerende  variabiliteit  behoorende 
verschillen  behouden  en  versterken,  dan  dient  voordurend  selectie 
uitgeoefend  te  worden. §  3.  Sprongsgewijze  variabiliteit. Wanneer  de  zaden  van  een  boom  worden  uitgezaaid,  vindt 
men  soms  in  het  zaaisel  een  of  meer  planten,  die  volkomen  van 
de  andere  afwijken  en  bij  welke  die  afwijking  niet  door  een  reeks 
van  overgangen  met  het  gemiddelde  der  overige  verbonden  is, 
maar  door  een  scherpe  kloof  ervan  gescheiden. Zoo  vindt  men 
bv. niet  al  te  zeldzaam  in  zaaisels  van  robustakoffie  planten  met 
roodbruine  bladeren,  of  mot  gekroesde  bladeren,  terwijl  de  overige 
groene  en  vlakke  bladeren  dragen  en  men  vruchteloos  zoekt  naar 
planten,  bij  welke  de  tint  of  de  vorm  van  het  blad  tusschen  die 
der  afwijkende  en  die  der  gemiddelde  inligt. Tn  zulke  gevallen 
hebben  wij  te  doen  met  sprongsgewijs  optredende  variaties,  die  uit  den  oorspronkelijken  vorm  ontstaan  zijn,  niet  door  selectie  of 
door  verandering  der  uitwendige  omstandigheden,  maar  door  een 
verandering  van  de  erfelijke  eigenschappen  binnen  het  zaad. Men  kan  dan  ook  niet,  zooals  bij  de  in  het  begin  van  dit 
hoofdstuk  genoemde  gevallen,  door  minder  of  meer  schaduw 
te  geven,  door  snoei  of  bemesting  de  afvvijkende  kenmerken  in 
de  plant  te  voorschijn  roepen  of  doen  terugtreden;  het  verschil 
berust  op  een  erfelijke  eigenschap. Aangezien  de  afwijking  niet 
door  geleidelijke  overgangen  met  het  gemiddelde  van  den  oor¬ 
spronkelijken  vorm  verbonden  is,  maar  als  het  ware  door  een 
sprong  eruit  is  ontstaan,  wordt  dit  tijpe  de  sprongsgewijze 
variabiliteit  genoemd. Niet  zelden  is  de  pas  ontstane  vorm  van  het  begin  af  aan 
erfelijk;  een  voorbeeld  van  zulk  een  dadelijk  optredende  volko¬ 
men  erfelijkheid  levert  de  Maragogypekoffie. In  187ü  werd  toe¬ 
vallig  op  een  koffieonderneming  in  Brazilië  tusschen  normale 
planten  van  Coffea  arabica  er  één  opgemerkt,  die  in  v  erschillende 
opzichten  afweek. De  bladeren  waren  holgebogen  en  grooter; 
de  vruchten,  die  de  boom  droeg,  waren  v’eel  langer  dan  van  de 
gewone  arabische  koffie  en  ook  de  boom  was  langer  en  anders 
gevormd. Bij  uitzaaiing  bleek  de  nieuwe  vorm  erfelijk  te  zijn ; 
er  was  dus  een  nieuwe  variëteit  uit  de  gewone  koffie  ontstaan. In  andere  gevallen  herhaalt  de  afwijking  zich  slechts  in  een  zeker 
percentage  der  kinderen ;  echter  zijn  dan  toch  steeds  de  kenmerken 
scherp  afgescheiden :  óf  de  planten  herhalen  de  kenmerken  der 
moeder,  óf  zij  slaan  terug  tot  het  tvpe  van  de  oorspronkelijke 
soort. Een  geleidelijk  teruggaan  tot  de  kenmerken  der  oorspron¬ 
kelijke  soort,  zooals  men  bij  de  fluctuerende  variaties  vindt,  heeft 
hier  dus  niet  plaats. §  3.  Sprongsgewijze  variabiliteit. De  selectie  kan  zich  hier  bepalen  tot  het 
zuiver  doorkweeken  der  variëteit;  indien  zij,  zooals  bv. bij  de 
Maragogypekoffie  het  geval  was,  dadelijk  erfelijk  is,  behoeft  men 
verder  geen  selectie  uit  te  oefenen. Niet  zelden  is  de  pas  ontstane  vorm  van  het  begin  af  aan 
erfelijk;  een  voorbeeld  van  zulk  een  dadelijk  optredende  volko¬ 
men  erfelijkheid  levert  de  Maragogypekoffie. In  187ü  werd  toe¬ 
vallig  op  een  koffieonderneming  in  Brazilië  tusschen  normale 
planten  van  Coffea  arabica  er  één  opgemerkt,  die  in  v  erschillende 
opzichten  afweek. De  bladeren  waren  holgebogen  en  grooter; 
de  vruchten,  die  de  boom  droeg,  waren  v’eel  langer  dan  van  de 
gewone  arabische  koffie  en  ook  de  boom  was  langer  en  anders 
gevormd. Bij  uitzaaiing  bleek  de  nieuwe  vorm  erfelijk  te  zijn ; 
er  was  dus  een  nieuwe  variëteit  uit  de  gewone  koffie  ontstaan. er  was  dus  een  nieuwe  variëteit  uit  de  gewone  koffie  ontstaan. In  andere  gevallen  herhaalt  de  afwijking  zich  slechts  in  een  zeker 
percentage  der  kinderen ;  echter  zijn  dan  toch  steeds  de  kenmerken 
scherp  afgescheiden :  óf  de  planten  herhalen  de  kenmerken  der 
moeder,  óf  zij  slaan  terug  tot  het  tvpe  van  de  oorspronkelijke 
soort. Een  geleidelijk  teruggaan  tot  de  kenmerken  der  oorspron¬ 
kelijke  soort,  zooals  men  bij  de  fluctuerende  variaties  vindt,  heeft 
hier  dus  niet  plaats. De  selectie  kan  zich  hier  bepalen  tot  het 
zuiver  doorkweeken  der  variëteit;  indien  zij,  zooals  bv. bij  de 
Maragogypekoffie  het  geval  was,  dadelijk  erfelijk  is,  behoeft  men 
verder  geen  selectie  uit  te  oefenen. Wel  zijn  bij  de  sprongsgewijs  opgetreden  variëteiten  de  ken¬ 
merken  weder  aan  de  fluctueerende  variabiliteit  onderworpen, 
op  dezelfde  wijze  als  bij  de  oorspronkelijke  soort. Is  bij  de  Ma- 
ragogype-varieteit  de  boon  bv. langer  dan  bij  de  gewone  Java- 32 koffie,  dan  wil  dat  zeggen,  dat  het  gemiddelde,  waaromheen  de 
boonlengte  schommelt,  bij  de  ]\hiragog3"pe  grooter  is  dan  bij  de 
Javakoffie. De  kleinste  boonen  van  de  Maragogype  echter  worden 
in  lengte  overtroffen  door  de  grootste  van  de  Javakoffie. In  een 
volgende  paragraaf  over  de  fluctueerende  variaties  der  boonlengte 
komen  wij  daarop  nog  terug. §  4.  De  bastaardvariabiliteit. Wanneer  men  planten  met  verschillende  eigenschappen,  behoo- 
rende  tot  verschillende  soorten  of  verschillende  variëteiten,  met 
elkander  kruist  door  de  zaadknoppen  van  de  een  te  bestuiven  met 
het  stuifmeel  van  de  ander,  wordt  een  bastaard  verkregen ;  in 
tegenstelling  met  de  volgende  generaties,  uit  de  zaden  van  dezen 
bastaard  opgekweekt,  geeft  men  aan  laatstgenoemden  den  naam 
van  origineelen  bastaard  of  bastaard  der  eerste  generatie. In 
het  algemeen  komen  in  zulke  bastaarden  der  eerste  generaties 
de  kenmerken  van  de  beide  ouders  dooreengemengd  voor  den 
dag  of  wel  de  bastaard  gelijkt  volkomen  op  één  der  ouders. Bij 
de  bastaarden  van  gemengd  t3^pe  treden  de  kenmerken  van  één 
der  ouders  niet  zelden  wat  meer  op  den  voorgrond,  of  treden 
zij  in  bepaalde  organen  wat  meer  op  den  voorgrond. De  zoo 
algemeen  verspreide  Kalimas  (of  Klein-Getas)-h3'bride  en  de  ver¬ 
schillende  Kawisari-bastaarden  gelijken,  wat  de  kenmerken  van 
blad  en  takken  betreft,  meer  op  Liberia-  dan  op  Javakoffie;  de 
bessen  komen  echter  meer  met  die  van  laatstgenoemde  soort 
overeen. Bij  de  stenoph3dla-hybride  vindt  men  zonder  uitzonde¬ 
ring  zwarte  bessen,  terwijl  de  vorm  der  bessen  dikwijls  overeen¬ 
stemt  met  die  van  de  andere  der  beide  ouders,  bv. Coffea  liberica. Vaste  regels  zijn  voor  het  gedrag  van  de  eerste  bastaardgene- 
ratie  niet  te  geven. De  sienophyllahybriden,  die  alle  uit  van  steno- 
phylla-boonen  verkregen  zaden  zijn  opgegroeid,  vertoonen  sterke 
verschillen. Nu  kan  het  wel  zijn,  dat  er  verschillende,  in  de 
nabijheid  der  stenoph3dla  staande  koffiesoorten  bij  de  bestuiving 
betrokken  zijn  geweest,  maar  ook  dan  is  het  aantal  verschillende 
t3'pen  nog  grooter  dan  het  aantal  vaders  en  moet  de  nakome¬ 
lingschap  van  ecnzelfden  vader  toch  nog  verschillen. 33 De  eerste  bastaardgeneratie  vertoont  dus  een  mengelmoes  van 
de  kenmerken  der  beide  ouders. Dit  sluit  in  zich,  dat  men  er 
geen  kenmerken  bij  vindt,  die  de  ouders  niet  ook  reeds  bezaten. Er  zijn  echter  schijnbare  uitzonderingen  op  dien  regel. Zoo  zijn 
de  Java-Liberiahybriden  practisch  vrij  van  bladziekte,  terwijl 
de  beide  ouders  sterk  door  Hemileia  worden  aangetast. De 
hybriden  bezitten  een  veel  sterker  groeikracht  en  daardoor  een 
veel  grooter  weerstandsvermogen. De  mindere  vatbaarheid  berust 
hier  dus  niet  op  een  of  andere  eigenaardige  stof,  die  de  ont¬ 
wikkeling  der  ziekteschimmel  belet,  maar  op  de  meerdere 
levenskracht,  die  in  alle  cellen  van  de  hybride  zetelt,  evenals 
de  mindere  vatbaarheid  van  zuivere  Java-of  Liberiakoffie,  die  in 
bijzonder  gunstige  omstandigheden  groeien,  daarop  berust. bijzonder  gunstige  omstandigheden  groeien,  daarop  berust. Bij  bastaarden  vindt  men  niet  zelden  een  sterkere  groeikracht. §  4.  De  bastaardvariabiliteit. Eveneens  komt  bij  tal  van  hybriden  een  achteruitgang  der 
vruchtbaarheid  voor. De  oorzaak  daarvan  moet  gezocht  worden 
in  de  omstandigheid,  dat  een  deel  der  stuifmeelkorrels  zoowel  als 
van  de  eicellen  zich  ontwikkelt  tot  vooze  organen,  die  tot  het 
bevruchtingsproces  niet  meer  in  staat  zijn. Tengevolge  daarvan 
produceeren  de  hybriden  een  betrekkelijk  groot  aantal  vooze 
boonen. Geschiedt  het  verongelukken  van  de  eicel  reeds  vroeg, 
of  mislukt  de  bevruchting,  dan  ontstaat  een  bes  met  een  rondboon 
en  een  tot  een  schilfertje  gereduceerd  hoornschilletje. Niet  zelden 
geschiedt  het  mislukken  eerst  later;  dan  groeit  de  boon  eerst 
nog  uit;  later  schrompelt  echter  het  zaad  erin  tot  een  vliesje 
samen. Bij  het  pulpen  van  hybridenbessen  vindt  men  steeds  een 
vrij  groot  aantal  van  zulke  vooze  boonen. Worden  nu  de  zaden  van  den  origineelen  bestaard  uitgezaaid, 
dan  verkrijgen  wij  de  tweede  bastaardgeneratie. Meestal  zijn 
deze  zaaisels  bij  koffiehybriden  uiterst  variabel. Bij  andere  planten¬ 
soorten  is  dit  echter  lang  niet  altijd  het  geval. Het  komt  ook 
wel  voor,  dat  bij  de  voortplanting  door  zaad  de  opvolgende 
generaties  volkomen  constant  het  type  van  de  eerste  generatie, 
van  den  oorspronkelijken  bastaard  dus,  herhalen. Dan  heeft  men 
door  de  bastaardeering  een  volkomen  constanten  nieuwen  vorm 
gekregen,  die,  wanneer  de  ouders  onbekend  waren,  waarschijnlijk 
Meded. Dep. v  Landbouw  No. 11. 3 34 voor  een  echte  soort  zou  worden  aangezien. In  sommige  gevallen 
is  het  niet  mogelijk  te  beslissen,  of  men  met  een  constant  bastaardras 
dan  wel  met  een  zuivere  soort  te  doen  heeft. Een  voorbeeld  daarvan  levert  de  zg. Café  Bourbon  pointu,  een 
eigenaardige  vorm,  die  op  het  eiland  Bourbon  ontdekt  is. Volgens 
sommigen  zou  deze  ontstaan  zijn  uit  de  kruising  Coffea  arabica  X 
mauritiana,  terwijl  anderen  er  een  variëteit  van  de  C. arabica  van 
maken ;  wij  zullen  de  Bourbonkoffie  dan  ook  in  aansluiting  aan 
de  variëteiten  van  C. arabica  bespreken. Hier  moge  er  slechts 
de  aandacht  op  gevestigd  worden,  dat  het  niet  onmogelijk  is,  dat 
ook  van  Javakoffie  zaadvaste  hybriden  te  verkrijgen  zijn. ook  van  Javakoffie  zaadvaste  hybriden  te  verkrijgen  zijn. Behalve  het  geval,  dat  de  bastaardgeneraties  volkomen  erfelijk 
zijn  door  zaad,  kunnen  zich  twee  andere  gevallen  voordoen:  de 
bastaardgeneraties  zijn  van  het  begin  af  uiterst  variabel,  of  de 
eerste  bastaard  generatie  is  nog  volkomen  gelijk  vormig  en  eerst 
in  de  tweede  gaan  verschillen  optreden,  zoodat  het  zaaisel  zich  in 
twee  typen  splitst,  die  in  een  bepaalde  getalsverhouding  voorkomen. §  4.  De  bastaardvariabiliteit. Deze  laatstgenoemde  wijze  van  varieeren  vindt  men  alleen  bij 
bastaarden  tusschen  soorten  en  variëteiten,  die  slechts  in  één 
kenmerk  van  de  typische  soort  afwijken. De  bastaarden  der  eerste 
generatie  gelijken  dan  volkomen  op  één  der  ouders,  terwijl  die 
der  tweede  generatie  uit  twe(ï  typen  bestaan,  waarvan  het  ééne 
weder  volkomen  op  één  der  ouders  gelijkt,  het  andere  op  de 
andere  der  beide  ouders. De  verhouding,  waarin  beide  typen  het 
zaaisel  samensteller,  is  75  %  en  25  %. Behalve  het  geval,  dat  de  bastaardgeneraties  volkomen  erfelijk 
zijn  door  zaad,  kunnen  zich  twee  andere  gevallen  voordoen:  de 
bastaardgeneraties  zijn  van  het  begin  af  uiterst  variabel,  of  de 
eerste  bastaard  generatie  is  nog  volkomen  gelijk  vormig  en  eerst 
in  de  tweede  gaan  verschillen  optreden,  zoodat  het  zaaisel  zich  in 
twee  typen  splitst,  die  in  een  bepaalde  getalsverhouding  voorkomen. Deze  laatstgenoemde  wijze  van  varieeren  vindt  men  alleen  bij 
bastaarden  tusschen  soorten  en  variëteiten,  die  slechts  in  één 
kenmerk  van  de  typische  soort  afwijken. De  bastaarden  der  eerste 
generatie  gelijken  dan  volkomen  op  één  der  ouders,  terwijl  die 
der  tweede  generatie  uit  twe(ï  typen  bestaan,  waarvan  het  ééne 
weder  volkomen  op  één  der  ouders  gelijkt,  het  andere  op  de 
andere  der  beide  ouders. De  verhouding,  waarin  beide  typen  het 
zaaisel  samensteller,  is  75  %  en  25  %. Het  derde  type  van  de  bastaardvariabiliteit  —  dat,  waarbij  de 
achtereenvolgende  generaties  steeds  in  hooge  mate  variabel  zijn 
—  vindt  men  bij  de  koffiebastaarden  het  meest  algemeen. Alle 
tot  nu  toe  onderzochte  bastaarden  van  Javakoffie  met  Liberia 
vertoonen  dit  type. Alle  mogelijke  vormen  komen  in  het  zaaisel 
voor;  de  kenmerken  blijven  daarbij  tusschen  die  der  ouders  als 
grenzen  schommelen. De  ééne  boom  draagt  bladeren,  die  bijna 
even  groot  zijn  als  van  Liberiakoffie,  maar  door  een  wat  frisscher 
groene  kleur  en  teerder  textuur  op  die  van  Javakoffie  gelijken. Een  ander  vertoont  bladeren,  die  in  vorm  met  die  van  Javakoffie 
overeenkomen,  in  textuur  daarentegen  met  die  van  Liberiakoffie. 35 Ook  de  bessen  zijn  verschillend  groot;  gewoonlijk  zijn  zij  zachter 
dan  die  van  Liberiakoffie. Een  enkele  maal  vinden  wij  bij  de  hybridenzaailingen  ook  ken¬ 
merken,  die  de  ouders  niet  vertoonden. Tamelijk  dikwijls  komen 
kroesbladige  typen  in  zaaisels  van  h3'briden  voor  en  noch  de 
Javakoffie,  noch  de  Liberia,  waarvan  zij  afstammen,  vertoonen  dit 
kenmerk. §  4.  De  bastaardvariabiliteit. Toch  is  ook  hiervoor  wel  een  verklaring  te  vinden  ; 
in  de  tvpische  Coffea  arabica  is  de  kroesblad-eigenscHap  wel  niet 
te  zien,  maar  waarschijnlijk  is  zij  toch  erin  aanwezig,  echter  in 
sluimerenden  toestand. Dat  de  »djamboe”  koffie,  met  kroezig 
gekrulde  bladeren,  uit  het  type  ontstaan  is,  levert  een  bewijs  voor 
die  verborgen  aanwezigheid. Men  ziet  hetzelfde  wel  meer  bij 
hybriden  gebeuren;  het  schijnt,  dat  de  bastaardeer! ng  als  een 
prikkel  werkt,  die  sluimerende  eigenschappen  doet  ontwaken  en 
weder  voor  den  dag  doet  treden. • weder  voor  den  dag  doet  treden. • 
Niet  alleen  de  zaaisels  van  de  hybriden  Coffea  liberica  X  ^^ra- 
bica  vertoonen  die  sterke  variabiliteit,  ook  die  van  de  bastaarden 
Coffea  stenophylla  X  liberica  en  van  een  vorm  die  aan  de 
kruising  stenophylla  X  Abeokuta  beantwoordt,  bestaan  uit  een 
onbeperkt  aantal  onderling  verschillende  tusschenvormen,  wat  de 
bladkenmerken  betreft. §  5.  Typenvariabiliteit. In  het  hoofdstuk  over  de 
zaaiproeven  worden  daarover  nadere  bijzonderheden  medegedeeld. De  t3'penvariabiliteit  werd  bij  alle  koffiesoorten,  die  daarop 
onderzocht  werden,  waargenomen. Het  is  waarschijnlijk,  dat  zij 
bij  de  in  het  wild  groeiende  soorten  reeds  optreedt. Om  het  ware  karakter  van  de  typen  variabiliteit  te  bepalen,  zijn 
zaai  proeven  noodig. Deze  zijn  in  den  proeftuin  te  Buitenzorg 
genomen,  echter  nog  niet  ver  genoeg  gevorderd  om,  met  zekerheid 
te  kunnen  zeggen,  of  de  typenvariabiliteit  met  de  sprongsgewijze 
op  één  lijn  mag  gesteld  worden. In  het  hoofdstuk  over  de 
zaaiproeven  worden  daarover  nadere  bijzonderheden  medegedeeld. §  5.  Typenvariabiliteit. Als  laatste  soort  van  variabiliteit  moet  nog  de  typenvariabiliteit 
besproken  worden. Men  vindt  bij  de  meeste  koffiesoorten  ver¬ 
schillen  tusschen  de  afzonderlijke  boomen,  die  veel  dieper  ingrijpen 
dan  de  tot  het  gebied  der  fluctueerende  variabiliteit  behoorende 
afwijkingen;  bij  eenzelfden  boom  echter  varieert  het  kenmerk 
binnen  de  grenzen  der  fluctueerende  v^ariabiliteit. Dit  type  van 
variabiliteit  gelijkt  dus  sterk  op  de  sprongsgewijze ;  terwijl  echter 
bij  laatstgenoemde  het  afwijkend  kenmerk  in  de  afstammelin¬ 
gen  —  of  tenminste  een  deel  ervan  —  herhaald  wordt,  is  dit  voor 
de  typenvariabiliteit  nog  niet  bewezen. Zoolang  dit  punt  nog  niet 
nader  bestudeerd  is,  mogen  wij  beide  vormen  van  variabiliteit 
niet  met  elkander  gelijk  stellen. Terwijl  later  meer  uitvoerig  het  gedrag  der  kenmerken,  die —  36  — aan  de  typen  variabiliteit  onderworpen  zijn,  behandeld  zal  worden, 
moge  hier  met  een  paar  voorbeelden  worden  volstaan. Oogst 
men  van  twee  willekeurige  Liberiaboomen  A  en  B  de  bessen, 
er  zorg  voor  dragend,  dat  de  bessen  van  A  en  B  gescheiden 
blijven,  en  vergelijkt  men  nu  de  van  boom  A  geoogste  partij 
met  die  van  boom  B  afkomstig,  dan  valt  het  op,  dat  de  bessen 
van  A  onderling  alle  ongeveer  dezelfde  kleur,  vorm  en  grootte 
vertoonen’;  eveneens  die  van  boom  B;  dat  echter  tusschen  beide 
partijen  scherpe  verschillen  bestaan. Zoo  zullen  bv. de  bessen 
van  boom  A  kort,  breed,  afgerond  van  vorm  en  klein  zijn,  ter¬ 
wijl  de  kleur  karmijnrood  is,  de  bessen  van  boom  B  daarentengen 
langwerpig  zijn,  naar  den  steel  toe  versmald  en  bloedrood  van 
kleur. Wel  is  waar  vindt  men  ook  bij  het  vergelijken  van  de 
bessen  van  eenzelfden  boom  geringe  onderlinge  verschillen,  maar 
deze  zijn  geleidelijk  en  berusten  op  de  fluctueerende  variabiliteit, 
die  men  in  dit  geval,  waar  het  materiaal  van  eenzelfde  plant  af¬ 
komstig  is  ook  wel  partieele  variabiliteit  noemt. Tengevolge  der 
partieele  variabiliteit  is  het  soms  niet  mogelijk,  van  een  enkele 
bes  te  bepalen,  of  zij  van  boom  B  afkomstig  is,  heeft  men  echter 
een  handvol  bessen,  van  één  van  beide  boomen  afkomstig  dan 
kan  men  steeds  met  zekerheid  zeggen,  of  zij  bij  de  partij  van 
boom  A  of  die  van  boom  B  behoort  gevoegd  te  worden. Om  het  ware  karakter  van  de  typen  variabiliteit  te  bepalen,  zijn 
zaai  proeven  noodig. Deze  zijn  in  den  proeftuin  te  Buitenzorg 
genomen,  echter  nog  niet  ver  genoeg  gevorderd  om,  met  zekerheid 
te  kunnen  zeggen,  of  de  typenvariabiliteit  met  de  sprongsgewijze 
op  één  lijn  mag  gesteld  worden. §  6.  Variaties  in  verband  met  de  uitwendige 
omstandigheden. Bij  de  bespreking  van  de  fluctueerende  variabiliteit  kwam  reeds 
ter  sprake,  dat  de  verschillen,  tot  haar  gebied  beboerende,  dik- Figuur  5. B A Variaties  in  de  lengte  der  boonen  in  hoornschil. A  van  een  Mokka-koffieboom. B  van  een  Liberia-koffieboom  (Type  C). Variaties  in  de  lengte  der  boonen  in  hoornschil. A  van  een  Mokka-koffieboom. B  van  een  Liberia-koffieboom  (Type  C). wijls  gemakkelijk  te  verklaren  zijn  uit  de  verschillen  in  uitwen¬ 
dige  omstandigheden. Eenige  voorbeelden  hiervan  kunnen  worden 
aan  gehaald. aan  gehaald. Bij  Javakoffie  hangen  de  grootte  en  de  kleur  van  de  boon  — 
twee  kenmerken,  waarnaar  de  prijs  zich  in  hoofdzaak  regelt 
—  voornamelijk  af  van  het  klimaat;  de  hooger  gelegen  landen 
leveren  een  grooter  percentage  grofboon  dan  de  lagere  streken; 
ook  de  kleur  is  fraaier ;  op  eenzelfde  hoogte  is  het  product 
van  de  in  vochtige  klimaten  liggende  landen  grofboonig  en 
blauwgrijs  en  daardoor  hooger  in  prijs  dan  dat  van  drogere 
ondernemingen,  die  wel  is  waar  een  veel  grooter  productie  per 
bouw  geven,  maar  waarvan  het  product  van  minder  qualiteit  is. Wat  de  hoogte  betreft,  er  is  een  bepaalde  grens;  wanneer  men 
die  overschrijdt,  neemt  de  grootte  van  de  boon  weer  af;  zoo 
leveren  de  hoogste  tuinen  van  de  onderneming  Pantjoer,  die  op 
ongeveer  5000  voet  boven  zee  geplant  zijn,  een  minder  grof 
product  dan  de  1000  voet  lager  gelegen  aanplantingen. Niet 
alleen  het  absoluut,  ook  het  soortelijk  gewicht  der  boonen  bedraagt 
voor  lager  gelegen  ondernemingen  minder  dan  voor  hoogere. Op  den  bladvorm  heeft  de  hoeveelheid  licht,  die  de  boomen 
treft,  een  grooten  invloed. Vooral  bij  robustakoffie  vindt  men  in 
dit  opzicht  sterke  verschillen. De  in  de  volle  zon  groeiende  plan¬ 
ten  dragen  betrekkelijk  smalle,  geribde  en  iets  gekrulde  bladeren, 
de  in  de  schaduw  staande  groote,  slappe,  donkergroene,  vlak 
uitgebreide  bladeren. Het  takstelsel  van  den  boom  is  eveneens 
afhankelijk  van  verschillende  uitwendige  invloeden. In  zware 
schaduw  schiet  de  boom  ijler  op  dan  in  het  volle  licht  en  maakt 
ook  minder  takken. Van  de  uitwendige  factoren  is  nog  te  noemen  de  bladziekte,  die 
aan  oudere  Liberiaboomen  een  geheel  ander  uiterlijk  kan  geven. Zwaar  bebladerde,  breed  vertakte  boomen,  die  aan  een  hevigen 
bladziekte-aanval  hebben  blöot  gestaan,  herstellen  zich  daarvan  niet; 
door  het  insterven  der  takken  krijgen  zij  een  spichtig  uiterlijk; 
in  plaats  van  vruchthout  worden  overal  aan  de  takken  korte 
uitloopers  gevormd,  die  nooit  vrucht  dragen  en  die  meestal  spoedig, 
na  enkele  paren  kleine  blaadjes  ontwikkeld  te  hebben,  afvallen. §  6.  Variaties  in  verband  met  de  uitwendige 
omstandigheden. 38 Niet  alleen  uitwendige,  ook  in  de  plant  zelf  gelegen,  met  de 
voedingsvoorwaarden  samenhangeride  factoren,  oefenen  op  de 
kenmerken  hun  invloed  uit. Bij  jonge  hoornen  slaagt  de  bloei 
over  het  algemeen  beter  dan  bij  oudere;  daardoor  is  het  percentage 
rondboon  in  den  oogst  klein;  bij  oude  boomen  neemt  de  grootte 
van  het  zaad  af. Liberiaboomen,  die  nog  jong  zijn,  of  oudere, 
die  na  een  zwaren  bladziekteaanval  weer  uitloopen,  dragen  dikwijls 
aan  de  uiteinden  der  takken  roodgekleurde  jonge  bladeren  (poe- 
poes) ;  terwijl  bij  oudere,  gezonde  boomen  de  kleur  van  de  poepoes 
geelgroen  of  bronsgroen  is. Over  het  geheel  zijn  de  kleur-ken- 
merken  zeer  variabel;  de^  kleur  van  de  bes  bv.,  bij  de  meeste 
koffiesoorten  rood,  hangt  sterk  van  in-  en  uitwendige  factoren 
af. Bij  een  zwaren  oogst  krijgt  men,  vooral  wanneer  de  boomen 
het  jaar  te  voren  ook  reeds  veel  gedragen  [hebben,  van  Javakoffie 
veel  product  binnen  als  z.g. malamkoffie;  de  bessen  zijn  niet  rood, 
maar  bleekgeel  met  een  roode  tint  of  rooden  wang. In  regenrijke 
klimaten  als  dat,  wat  op  Sumatra’s  Westkust  heerscht,  is  het 
voorkomen  dezer  „malam”  koffie  zeer  algemeen. Bij  Liberiakoffie, 
waar  aan  eenzelfden  boom  de  bessen  in  vorm  en  kleur  overeen¬ 
komen,  kan  men  toch  weer  verschillen  in  de  helderheid  der 
kleur  bij  de  vruchten  opmerken,  naarmate  zij  meer  aan  de  bui¬ 
tenzijde  van  den  boom  en  dus  meer  in  het  licht  of  meer  in  het 
donker  geplaatst  waren. Het  percentage  rondboon,  dat  men  in  den  oogst  vindt,  is  ook 
weer  een  kenmerk,  dat  van  in-  en  uitwendige  factoren  afhankelijk 
is. Oude  boomen  leveren  meer  rondboon  dan  boomen  in  volle 
levenskracht;  in  droge  klimaten  en  bij  groote  oogsten  is  het 
percentage  hooger  dan  bij  kleine  oogsten  en  in  vochtige  jaren. Ook  op  den  bladvorm  hebben  de  inwendige  voedingsvoorwaarden 
invloed. De  uitloopers,  die  zich  aan  op  stomp  gekapte  stammen 
vormen,  en  die  door  een  naar  verhouding  te  groot  wortelstelsel 
gevoed  worden,  dragen  groote,  slappe  bladeren,  die  in  sterke 
mate  voor  bladziekte  vatbaar  zijn. Aan  overeindstaande  en  aan 
schuin  naar  boven  groeiende  adventieftakken,  z.g. wilde  takken, 
vindt  men  een  anderen  bladvorm  dan  aan  de  dorsiventraal  ge¬ 
bouwde  primaire  takken. In  deze  laatste  is  de  dorsiventraliteit  39  — 
zoo  sterk  geïnduceerd,  dat  enten,  van  zijtakken  gemaakt,  slechts 
bij  hooge  uitzondering  een  stamvormenden  uitlooper  ontwikkelen 
en  in  den  regel  zich  steeds  in  hetzelfde  vlak  blijven  vertakken, 
waardoor  lage,  vlakke  struiken  ontstaan. §  7.  Fluctueerende  variaties  der  boonlengte. Met  een  reeks  van  voorbeelden  kan  worden  toegelicht,  op  welke 
wdjze  men  de  fluctueerende  variabiliteit  onderzoeken  kan  en  door 
graphische  voorstelling  in  beeld  brengen. Met  het  oog  op  de  variaties  bij  de  polymorphe  koffiesoorten, 
wier  aard  nog  niet  met  zekerheid  bepaald  is,  scheen  het  beter 
deze  voorbeelden  van  de  fluctueerende  variabiliteit  te  ontleenen 
aan  materiaal,  dat  telkens  van  eenzelfden  boom  afkomstig  is  en 
waarvan  dus  mag  worden  aangenomen,  dat  het  uit  het  oogpunt 
der  erfelijkheid  in  gelijke  omstandigheden  verkeert;  deze  variaties 
vallen  dus  binnen  het  gebied  der  partieele  variabiliteit. In  de  eerste  plaats  zullen  wij  eens  nagaan  de  variaties  in  de 
lengte  der  hoornschilboonen,  een  kenmerk,  dat  men  met  behulp 
van  meetgleuven  zeer  gemakkelijk  meten  en  in  cijfers  uitdrukken 
kan. Uit  de  praktijk  w'eet  men,  dat  de  lengte  der  boon  een 
tamelijk  variabel  kenmerk  is,  immers  de  sorteering  in  extra  grof, 
grof,  enz. berust  daarop. Van  een  partij  boonen  van  den  Liberiaboom  C. zijn  alle  boonen 
gemeten;  daarbij  bleek,  dat  de  kleinste  boon  iets  meer  dan 
12  mM.,  de  grootste  bijna  19  mM. lang  was;  tusschen  deze 
uitersten  liggen  de  overige  boonen,  wat  haar  lengte  betreft, 
in. Men  kan  nu  de  geheele  partij  verdeelen  in  groepen 
welke  telkens  alle  boonen  tusschen  twee  maten  bevatten,  bv. de, 
boonen  van  12  tot  1 2.5  mM.,  van  1 2.5  tot  1 3  mM.,  enz  Door  de 
boonen  der  afzonderlijke  groepen  telkens  in  rijen  naast  elkaar  te 
leggen  krijgt  men  een  beeld  ervan,  hoe  de  boonen  over  de  ver¬ 
schillende  lengten  verdeeld  zijn;  hetzelfde  bereikt  men,  wanneer 
men  de  boonen  in  even  wijde  buisjes  groep  voor  groep  naast 
elkander  plaatst  (Fig. 5). Een  zuiverder  beeld  van  de  verdeeling  der  verschillende  grootten 
wordt  verkregen  door  een  graphische  voorstelling  ervan  te  ont-  40  — 
werpen. Op  een  lijn  worden  op  gelijke  afstanden  loodlijnen  op¬ 
gericht  en  op  deze  loodlijnen  achtereenvolgens  de  aantallen 
boonen  van  iedere  groep  afgezet. Door  nu  de  toppen  dezer 
loodlijnen  te  verbinden  verkrijgt  men  een  lijn,  die  een  beeld  geeft 
van  de  variaties  in  de  lengte  der  hoornschilboon. Zulk  een  lijn 
is  hier  ontworpen  voor  de  in  Fig. 5  afgebeelde  partij  boonen 
van  den  Liberia-moederboom  C. afkomstig. 40  — 
werpen. Op  een  lijn  worden  op  gelijke  afstanden  loodlijnen  op¬ 
gericht  en  op  deze  loodlijnen  achtereenvolgens  de  aantallen 
boonen  van  iedere  groep  afgezet. §  7.  Fluctueerende  variaties  der  boonlengte. Door  nu  de  toppen  dezer 
loodlijnen  te  verbinden  verkrijgt  men  een  lijn,  die  een  beeld  geeft 
van  de  variaties  in  de  lengte  der  hoornschilboon. Zulk  een  lijn 
is  hier  ontworpen  voor  de  in  Fig. 5  afgebeelde  partij  boonen 
van  den  Liberia-moederboom  C. afkomstig. van  den  Liberia-moederboom  C. afkomstig. De  groepen  van  ongeveer  even  lange  boonen  zijn  hier  geteld 
en  gaven  de  volgende  cijfers: Tabel  No.  1. Lengte 
der boon 
Aan 
12  — 
12.5 mM. 1 
12.5  — 
13 
— 
4 
13  — 
13.5 
— 
7 
13.5  — 
14 
— 
19 
14  - 
14.5 
— 
27 
14.5  - 
15 
— 
47 
15  — 
15.5 
— 
54 
15.5  — 
16 
— 
45 
16  — 
16.5 
— 
26 
16.5  — 
17 
— 
15 
17  — 
17.5 
— 
10 
17.5  — 
18 
— 
3 
18  — 
18.5 
— 
1 
18.5  — 
19 
— 
1 
260 
Som  der  gemidd. le
1  2.25  mM. 51.00  — 
92.75  - 
261.25  — 
384.75  — 
693.25  — 
823.50  — 
708.75  — 
422.50  - 
251.25  — 
17.250  — 
53.25  — 
18.25  — 
18.25  — 
3964.00  — 3964.00  — 
De  gemiddelde  lengte  der  hoornschilboon  zou  men  kunnen 
bepalen  door  de  lengten  van  alle  hoornschilboonen  bijeen  te  tel¬ 
len  en  deze  som  door  het  aantal  te  deelen. Dit  is  een  zeer  om¬ 
slachtige  methode  en  vooral  bij  materiaal  als  boonen,  waar  de 
lengteverschillen  slechts  tienden  van  millimeters  bedragen,  moei¬ 
lijk  uit  te  voeren. Een  veel  eenvoudiger  methode  ter  bepaling 
van  het  gemiddelde  is  met  behulp  van  de  variatie-rij  uit  te  voeren. 41 Neemt  men  aan,  dat  de  lijn  zuiver  symmetrisch  is  —  wat,  zoo- 
als  uit  de  figuur  blijkt,  ongeveer  het  geval  is  —  dan  is  de  boon- 
lengte,  welke  met  den  top,  tevens  het  midden  der  variatielijn, 
correspondeert,  ook  juist  de  gemiddelde  lengte  voor  de  partij. Bij  een  bijna  s}'mmetrische  lijn  mag  men  ook  aannemen,  dat  het 
gemiddelde  met  het  midden  overeen  komt. Om  uit  de  cijferreeks  de  gemiddelde  lengte  van  de  boonen 
der  partij  te  berekenen  moet  in  de  eerste  plaats  het  midden  ge¬ 
zocht  worden ;  dit  is  het  punt,  dat,  wanneer  alle  boonen  naast 
elkander  gelegd  waren,  de  rij  in  twee  gelijke  helften  verdeelen 
zou. In  de  cijferreeks,  die  260  boonen  omvat,  is  dat  dus  het  punt, 
aan  weerszijden  waarvan  1 30  boonen  liggen. De  groep,  waarin 
dit  punt  ligt,  zullen  wij  de  middengroep  noemen ;  de  som  van  de 
aantallen  boonen  er  boven  en  de  som  van  de  aantallen  der  boo¬ 
nen,  die  er  beneden  gelegen  zijn,  zijn  beide  minder  dan  de  helft 
van  het  totale  aantal. In  ons  voorbeeld  wordt  de  middengroep 
gevormd  door  de  boonen  van  15  —  15.5  m.M. lengte;  de  groepen 
van  kleinere  lengte  omvatten  105,  de  groepen  van  grootere  lengte 
101  boonen. Uit  deze  getallen  blijkt  reeds,  dat  de  grafische  voor¬ 
stelling  ongeveer  symmetrisch  is. Tabel  No.  1. Om  het  juiste  midden  te  bepalen  moet  de  helft  van  het  totale 
aantal  genomen  worden;  van  de  middengroep,  54  boonen  groot, 
komen  dus  130  —  105  boonen  bij  de  helft  van  kleinere  lengte; 
130  —  101  —  29  boonen  bij  de  helft  van  grootere  lengte. De 
middengroep  wordt  dus  verdeeld  in  een  groep  van  25  en  een 
van  29  boonen. Neemt  men  nu  aan,  dat  de  boonlengte  binnen  de  middengroep 
volgens  een  rechte  lijn  toeneemt  van  1 5  mM. tot  15  5  m.M.,  dan 
neemt  voor  elke  boon  de  lengte  toe  met  1  /54  X  0-5  m.M.,  of 
i  n  08  m.M. Voor  de  boon,  die  op  het  midden  gelegen  is,  bedraagt 
de  toename  in  lengte  dus  25/54  X  0-5  m.M.,  of  25/108  m.M. = 
0.232  mM. De  bij  het  midden  behoorende  lengte  is  dus  15  mM. -|-  0.232  m.M. =  15.232  m.M. Op  dezelfde  wijze  kan  men  van 
uit  de  bovengrens  de  bij  het  midden  behoorende  lengte  berekenen* 
deze  is  15.5  m.M. —  29/108  m.M. =  15.5  mM. —  0.268 
m.M. =^  15.232  m.M. Het  verloop  van  de  variatielijn  wordt,  behalve  door  de  gemid¬ 
delde  lengte  (M)  der  partij,  bepaald  door  twee  punten  aan 
weerszijden  van  het  midden  gelegen,  die  telkens  beide  helften 
weer  in  twee  gelijke  deelen  verdeelen. Deze  punten  worden 
quartielpunten  genoemd;  het  eene  ligt  op  1/4  van  de  rij,  het 
tweede  op  3/4  of  met  andere  woorden,  1  /4  van  de  boonen  blijft 
in  lengte  onder  het  eerste  quartiel,  terwijl  3/4  er  van  deze 
afmeting  overschrijdt;  3/4  deel  van  de  boonen  blijft  in  lengte 
onder  het  tweede  quartiel,  terwijl  1  
/4  langer  is. Om  beide  quartielen  te  bepalen  gaan  wij  weer  op  dezelfde 
wijze  te  werk  als  bij  de  bepaling  van  M. Voor  moet  het 
punt  gezocht  worden,  dat  de  rij  van  260  boonen  in  I  
/4  en  3/4, 
dus  in  65  en  1 95  boonen  verdeelt. De  som  van  de  aantallen 
boonen  der  eerste  vijf  groepen  is  58;  telt  men  er  de  groep 
boonen  van  1 4.5  —  15  m.M. nog  bij,  dan  wordt  de  som  1 05,  dus 
te  veel. De  groep  14.5  —  15  m.M. is  dus  de  eerste  quartielgrocp ; 
het  quartiel  ligt  erbinnen. Voor  één  boon  neemt  binnen  de  eerste 
quartielgroep  de  lengte  toe  met  1  /47  X  0.5  m.M ;  wij  moeten 
65  —  58  =  7  boonen  opschuiven;  de  lengte  neemt  dus  met  7/47 
X  0.5  m.M. Tabel  No.  1. =  0.074  m.M. toe,  zoodat  voor  de  lengte  van  het 
eerste  quartiel  gevonden  wordt  14.5  +  0.074  m.M. =  14.574  m.M. Op  dezelfde  manier  wordt  voor  Qj  gevonden  1  6  m.M. —  9/45  X 
0.5  m.M. =  1 6.900  m.M. Wanneer  de  lijn  symmetrisch  is,  dan 
moeten  Qj  en  Q.^  evenveel  van  M. verschillen. In  ons  geval  is M. —  Qi  =  15.232  m.M. —  14.574  m.M. —  0.658  m.M. M. —  Qi  =  15.232  m.M. —  14.574  m.M. —  0.658  m.M. Q2  —  M. =  15.900  m.M. —  15.232  m.M. =  0.668  m.M. Het  verschil  tusschen  beide  verschillen  bedraagt  dus  slechts 
0.01  m.M. of  1/50  deel  van  het  verschil  tusschen  de  groepen. Zulk  een  afwijking  is  te  verwaarloozen ;  uit  de  berekening  blijkt 
dus  ook  weer,  dat  de  variatielijn  als  symmetrisch  mag  beschouwd 
worden. In  het  bovenstaande  geval  werd  de  gemiddelde  lengte  berekend 
uit  de  variatiereeks. Voor  hetzelfde  geval  zullen  wij  nu  ook  nog 
eens  de  lengte  berekenen  langs  een  anderen  weg  om  aan  te 
toonen,  dat  in  beide  gevallen  de  uitkomsten  overeenstemmen. De  totale  lengte  voor  iedere  afzonderlijke  groep  zouden  wij 43 kunnen  verkrijgen  door  de  boonen  ervan  met  de  uiteinden  tegen 
elkander  aan  te  leggen  en  de  totale  lengte  der  zoo  ontstaande 
rij  te  meten. In  ons  geval  is  het  eenvoudiger  deze  totale  lengte 
te  berekenen,  door  v^oor  iedere  groep  aan  te  nemen,  dat  de  boonen 
de  gemiddelde  lengte  hebben,  dus  dat  de  gemidd. lengte  der 
boonen  van  15 —  15.5  mM. bijv. 15.25  mM. bedraagt ;  vermenig¬ 
vuldigt  men  deze  gemidd. lengte  met  het  aantal,  dan  verkrijgt 
men  ook  de  totale  lengte  der  groep. De  zoo  verkregen  totale 
lengten  per  groep  zijn  in  de  tabel  in  de  kolom  achter  de  aan¬ 
tallen  geschreven. Tellen  wij  al  deze  totale  lengten  der  groepen 
bij  een,  dan  krijgen  wij  de  totale  lengte  der  partij. Voor  ons 
geval  bedraagt  deze  totale  lengte  3964.00  mM. Deelen  wij  deze 
totale  lengte  door  het  aantal  boonen,  dan  krijgen  wij  ook  de 
gemiddelde  lengte  per  boon  der  partij. De  bewerking  geeft  het 
volgend  resultaat: 3964.00  mM.:  260  =  15.246  mM. De  uit  de  som  der  lengten  berekende  gemiddelde  lengte  be¬ 
draagt  dus  15.246  mM. Het  blijkt,  dat  dit  cijfer  slechts  0  014 
mM. van  het  uit  de  variatiereeks  berekende  verschilt,  een  verschil 
dus,  dat  verwaarloosd  mag  worden. Tabel  No.  1. Wanneer  de  variatielijn  niet  symmetrisch  is,  krijgen  wij  een 
grooter  verschil  tusschen  de  langs  de  twee  verschillende  wegen 
berekende  ge:niddelden. Bij  de  bespreking  van  de  variaties  in 
bladlengte  kom  ik  daar  nog  op  terug. Coffea  arabica  Mokka.  PANTJOER. Coffea  arabica  Mokka. PANTJOER. Coffea  arabica  Mokka. PANTJOER. Lengte  der boonen 
Aantal. 4  —  4.5 mM. 6 
4.5  —  5 
— 
30 
5  —  5.5 
— 
119 
5.5  —  6 
— 
469 
6  —  6.5 
— 
599 
6.5  —  7 
- 
305 
7  —  7.5 
— 
71 
7.5  —  8 
— 
13 
8  —  8.5 
— 
1 
1613  boonen. 2  1 Coffea  arabica  Mokka. PANTJOER. Lengte  der boonen 
Aantal. 4  —  4.5 mM. 6 
4.5  —  5 
— 
30 
5  —  5.5 
— 
119 
5.5  —  6 
— 
469 
6  —  6.5 
— 
599 
6.5  —  7 
- 
305 
7  —  7.5 
— 
71 
7.5  —  8 
— 
13 
8  —  8.5 
— 
1 
1613  boonen. 2  1 Lengte  der boonen 
Aantal. Coffea arabica  Maragogype. Pantjoer. Coffea arabica  Maragogype. Pantjoer. bij  verschillende  vormen. De  graphische  voorstelling  van  de  variaties  leent  zich  goed 
voor  de  vergelijking  van  de  variaties  van  een  bepaald  kenmerk 
bij  verschillende  variëteiten. Een  voorbeeld,  waarbij  de  boon- 
lengten  van  drie  verschillende  variëteiten  van  Javakoffie  worden 
vergeleken,  maakt  dit  duidelijk. Voor  de  drie  variëteiten  werden  de  volgende  cijferreeksen 
gevonden : Tabel  No.  2. Coffea  arabica  typica. Pantjoer. Lengte  der  boonen 
Aantal, 
9.5 —  1 0  mM. 1 
10 
—  10.5  — 
13 
10.5 
—  11 
53 
1 1 
-  11.5  — 
63 
1 1.5 —  12  — 
57 
12 
—  12.5  — 
29 
12.5 —  13  — 
15 
13 
—  13,5  — 
3 
13.5 —  14  — 
3 
237  boonen. Coffea  arabica  typica. Pantjoer. Coffea arabica  Maragogype. 
Pantjoer. Coffea arabica  Maragogype. Pantjoer. Lengte der  boonen Aantal 
Aantal  der  groepen  twee  aan 
12  — 
12.5  mM. 2  . . . 2  twee  bijeengeteld,  zoodat 
12.5  - 
13  — 
groepen  met  1  mM. ver¬ 
13  — 
13.5  — 
13  ) 
schil  ontstaan. 13.5  — 14  — 
17  1 
14  — 
14.5  — 
27  1  
• 
. . 44 
14.5  — 
15  — 
33  1 
15  — 
15.5  — 
\ 
. . 75 Figuur  6. Figuur  6. 5  5,5  6  6,5  t  1.5  i  t.Si  ë.5IOIO,5ll  11.5  12  13  13/ 1<i  litf  IJ  15.5  r6  l6f  11  n.5  18  I&5  IJ 
Wb-okika 
Figuur  7. 5  5,5  6  6,5  t  1.5  i  t.Si  ë.5IOIO,5ll  11.5  12  13  13/ 1<i  litf  IJ  15.5  r6  l6f  11  n.5  18  I&5  IJ 
Wb-okika 
Figuur  7. 5  5,5  6  6,5  t  1.5  i  t.Si  ë.5IOIO,5ll  11.5  12  13  13/ 1<i  litf  IJ  15.5  r6  l6f  11  n.5  18  I&5  IJ 
Wb-okika 
Figuur  7. 13/ 1<i  litf  IJ  15.5  r6  l6f  11  n.5 —  45  — 15.5  - 16  — 
17  1 
16  — 
16.5  — 
14 
16.5  — 17  — 
•  7  1 
17  — 
17.5  — 
3 
17.5  — 18  — 
2  1  , 
18  — 
18.5  — 15.5  - 16  — 
17  1 
16  — 
16.5  — 
14 
16.5  — 17  — 
•  7  1 
17  — 
17.5  — 
3 
17.5  — 18  — 
2  1  , 
18  — 
18.5  — 180  boonen. Uit  de  graphische 
voorstelling  kan  men  ook  de  mate  van  variabiliteit  aflezen  ;  zij 
is  voor  de  Mokkakoffie  grooter  dan  voor  de  Maragogypevariëteit ; 
terwijl  de  grootste  Mokkaboon  dubbel  zoo  lang  is  als  de  kleinste, 
vertoont  de  grootste  Maragogypeboon  slechts  anderhalf  maal  de 
lengte  van  de  kleinste  derzelfde  variëteit. Talrijke  voorbeelden  van  sprongsgewijs  opgetreden  variaties  zullen 
bij  Coffea  arabica  behandeld  worden. Zij  zijn  zooveel  mogelijk 
zoo  bewerkt,  dat  de  fluctueerende  variabiliteit  van  de  kenmerken 
er  tevens  bij  tot  haar  recht  komt. 180  boonen. IJ... Wil  men  nu  de  variaties  van  de  drie  bovengenoemde  vormen 
met  elkander  vergelijken,  dan  zou  voor  iederen  vorm  het  aantal 
gemeten  boonen  even  groot  moeten  zijn;  hetzelfde  wordt  bereikt, 
wanneer  men  de  aantallen  der  groepen  omrekent  in  procenten 
van  het  totale  aantal. Op  die  wijze  zijn  de  drie  variatielijnen  uit 
Fig,  7  verkregen. Voor  het  lengte- verschil,  waarmede  de  groepen 
opklimmen,  is  in  alle  drie  gevallen  0.5  mM. genomen,  terwijl  voor 
een  zuivere  vergelijking  dat  verschil  uitgedrukt  zou  moeten 
worden  in  een  percentage  van  de  gemiddelde  boonlengte. Heeft 
men  dus  bij  de  ^lokkakoffie  met  verschillen  van  0.5  mlM. gewerkt 
dan  moet  voor  de  Alaragogypekoffie,  met  ongeveer  dubbel  zoo 
lange  boonen,  ook  het  dubbele  van  het  verschil,  dus  1  mM. ge¬ 
nomen  worden. Men  kan  hetzelfde  verkrijgen  door  de  groepen 
twee  aan  twee  samen  te  voegen,  zooals  in  de  tabel  gebeurd  is. Teekenen  wij  de  zoo  verkregen  lijn  op  dezelfde  schaal  als  die 
voor  Mokkakoffie  (de  stippellijn  in  Fig. 7),  dan  valt  de  overeen¬ 
komst  van  de  variatielijn  voor  de  boonlengte  bij  beide  koffie- 
vormen  nog  meer  op. Men  kan  uit  de  v’ariatielijn  voor  de  boonlengte  bij  verschillende 
variëteiten  van  Coffea  arabica  duidelijk  de  verschillen  in  dat 
kenmerk  tusschen  de  variëteiten  zelf  aflezen. Uit  de  grafische 
voorstelling  van  de  variaties  ziet  men  (Fig. 7),  dat  de  variatielijnen 
voor  de  Mokkakoffie  en  die  voor  de  Maragog\"pekoffie  beide 
geheel  op  zich  zelf  staan. Zoowel  wat  de  uitersten,  als  wat  het 
gemiddelde  betreft,  zijn  de  boonen  der  Maragogypevariëteit  grooter 
dan  die  van  de  Mokkakoffie;  de  grootste  Mokkaboon  blijft  in 
lengte  beneden  de  kleinste  IMaragogypc  boon. De  grootste  boonen 
v'^an  de  t3'pische  Javakoffie  echter  zijn  grooter  dan  de  kleinste —  46  — Maragogypeboonen ;  uit  het  feit,  dat  de  variatielijnen  voor  beide 
vormen  elkander  snijden,  blijkt  dit  direct. Uit  de  graphische 
voorstelling  kan  men  ook  de  mate  van  variabiliteit  aflezen  ;  zij 
is  voor  de  Mokkakoffie  grooter  dan  voor  de  Maragogypevariëteit ; 
terwijl  de  grootste  Mokkaboon  dubbel  zoo  lang  is  als  de  kleinste, 
vertoont  de  grootste  Maragogypeboon  slechts  anderhalf  maal  de 
lengte  van  de  kleinste  derzelfde  variëteit. Maragogypeboonen ;  uit  het  feit,  dat  de  variatielijnen  voor  beide 
vormen  elkander  snijden,  blijkt  dit  direct. de  lengde  der  bladeren  van  twee  Liberia  koffieboomen 
(Type  B  en  Type  C). 
Bij  de  bladeren  van  type  C  is  de  graphische  voorstelling  der 
variaties  van  hetzelfde  materiaal  geteekend, §  9.  Fluctueerende  variaties  van  de  bladlengte. In  de  inleiding  werden  reeds  de  verschillen,  die  men  bij  een 
reeks  van  bladeren  van  eenzelfden  boom  vindt,  als  een  voorbeeld 
van  fluctueerend  varieeren  aangehaald  en  in  het  kort  aangeduid, 
hoe  men  in  zulk  een  geval  de  variaties  door  een  lijn  kan  voor¬ 
stellen. De  gemiddelde  lengte  van  het  blad  kan  van  op  verschil¬ 
lende  manieren  bepaald  worden,  zooals  dat  ook  voor  de  lengte 
der  boonen  het  geval  was. Aangezien  men  bij  het  blad  met  een 
zooveel  grooter  orgaan  te  doen  heeft  dan  bij  de  boon,  kan  men 
hier  het  gemiddelde  bepalen  door  de  lengte  van  al  de  bladeren 
te  meten,  deze  cijfers  bijeen  te  tellen  en  de  som  daarna  door  het 
totale  aantal  te  deelen. Ook  kan  uit  de  variatiereeks  de  gemid¬ 
delde  bladlengte  bepaald  worden. Beide  bewerkingen  kunnen 
verduidelijkt  worden  met  een  voorbeeld;  daartoe  is  gekozen  de 
variatie  in  bladlengte  bij  de  Liberia-moederboom  B. variatie  in  bladlengte  bij  de  Liberia-moederboom  B. Gedurende  een  jaar  werd  tweemaal  ’s  weeks  de  op  het  punt 
van  afvallen  staande  bladeren  van  dezen  boom  ingezameld. Bij 
de  bewerking  van  dit  materiaal  werden  de  bladeren,  in  eenzelfde 
maand  ingezameld,  als  één  groep  beschouwd  en  bewerkt. Van 
iedere  maandgroep  werd  dus  van  alle  bladeren  de  lengte  gemeten  ; 
bovendien  werd  ook  de  breedte  van  alle  bladeren  gemeten. Daarna  werden  alle  cijfers  voor  de  lengten  van  de  bladeren  eener- 
zelfde  groep  bijeengeteld  (derde  kolom)  en  door  het  aantal  der 
groep  (tweede  kolom)  gedeeld ;  zoo  werd  dus  de  gemiddelde  lengte Figuur  8. de  lengde  der  bladeren  van  twee  Liberia  koffieboomen 
(Type  B  en  Type  C). Bij  de  bladeren  van  type  C  is  de  graphische  voorstelling  der 
variaties  van  hetzelfde  materiaal  geteekend,  —  47  — (vierde  kolom)  verkregen. Door  de  lengte-totalen  van  de  ver¬ 
schillende  maanden  bijeen  te  tellen  en  door  de  som  van  de  aan¬ 
tallen  der  maandgroepen  te  deelen,  krijgt  men  de  gemiddelde 
lengte,  voor  het  geheel  jaar  berekend. Op  dezelfde  manier  kan 
ook  de  gemiddelde  breedte  per  maand  en  per  jaar  berekend 
worden. Deze  cijfers  zijn  opgenomen  in  Tabel  No. ia. (bl. 48/49). Men  kan  het  materiaal  ook  op  dezelfde  manier  behandelen, 
als  met  de  boonen  geschiedde ;  deze  methode  is  veel  minder 
omslachtig  dan  de  eerstgenoemde. Zij  bestaat  hierin,  dat  de 
bladeren  verdeeld  worden  in  groepen  van  gelijke  lengte;  daarna 
worden  de  aantallen  der  groepen  geteld  en  vervolgens  door 
interpolatie  uit  de  variatiereeks  de  gemidd. §  9.  Fluctueerende  variaties  van  de  bladlengte. lengte  berekend,  op 
de  manier  als  bij  de  boonen  uitvoerig  uiteengezet  werd. Het 
daarbij  berekende  gemiddelde  is  dus  eigenlijk  de  lengte-afmeting, 
die  door  de  helft  der  bladeren  niet  bereikt,  door  de  andere  helft 
overschreden  wordt. In  tabel  No. ib. zijn  de  cijfers  voor  de  variatiereeksen  der 
achtereenvolgende  maandgroepen  ingevuld. Het  totale  aantal 
bladeren  voor  iedere  maand,  de  som  dus  van  de  cijfers  uit 
edere  kolom,  is  daaronder  geplaatst;  de  daaronder  geplaatste 
cijfers  geven  de  uit  de  variatiereeks  berekende  gemiddelte  lengte 
der  maandgroepen  aan. In  de  laatste  kolom  zijn  de  aantallen 
bladeren,  tot  een  bepaalde  lengtegroep  behoorend,  uit  de  ver¬ 
schillende  maandelijksche  partijen  bijeengeteld;  zoo  krijgen 
wij  de  variatiereeks  voor  het  geheele  jaar. De  uit  deze  laatste 
kolom  berekende  gemiddelde  lengte  voor  het  geheele  jaar  is 
daaronder  ingevuld. Uit  de  variatierij  voor  het  geheele  jaar  zijn  ook  de  beide  quar- 
tielen  berekend. Voor  Q^  werd  gevonden  1 5.82  cM.,  voor  Q.^ 
20.29  cM. M  —  Qi  1  8.16  cM. —  15.82  cM. --  2.34  cM. Qi  -  M  —  20.29  cM. —  18.16  cM. .. 2.13  cM. —  48  — TABEL TABEL C. liberica. Moederboom  B. Gemiddelde  bladlengte. Variaties  bij 
MAAN  D. Aantal 
gemeten 
bladeren. Som  der 
bladlengten. Maart  —  April ’07  . . . . 170 
3081.1  c.M. Moi 
’07  . . . . 154 
2841.5  » 
Juni 
’07  . . . . 134 
2551.2  » 
Juli 
’07  . . . . 294 
5201.4  » 
Augustus 
’07  . . . . 129 
2402.5  » 
September 
’07  . . . . 166 
3024.1  » 
October 
’07  . . . . 140 
2497.1  » 
November 
’07  . . . . 127 
2186.1  * 
December 
’07  . . . . 76 
1142.7  » 
Januari 
’08  . . . . 131 
2207.9  » 
Februari 
’08  . . . . 79 
1314,2  » 
Totaal  .... 1600 
28449.8  c.M. C. liberica. Moederboom  B. Gemiddelde  bladlengte. Variaties  bij —  49  — No.  3a. No. 3a. gedurende  verschillende  maanden  ingezameld  materiaal. Gemidd. lengte  v/h. blad,  bere¬ 
kend  uit  som. Som  der 
bladbreedten. Gemidd. breedte  van 
het  blad,  bere¬ 
kend  uit  som. Verhouding 
tusschen 
lengte  en 
breedte. 18.12 C.M. 1  260.3 c.M. 7.41 
c.M. 2.44 
18.45 
1147.3 
7.45 
» 
2.48 
19.04 
1025.8 
7.66 
» 
2.49 
17.96 
2102.6 
» 
7.15 
P 
2.51 
18.62 
> 
975.4 
•P 
7.56 
P 
2.46 
18.22 
> 
1242.6 
P 
7.49 
P 
2.43 
17.81 
> 
1030.6 
P 
7.36 
P 
2.42 
17.21 
904.4 
P 
7.12 
P 
2.42 
15.04 
514.1 
P 
6.76 
P 
2.22 
16.85 
> 
914.3 
» 
6.98 
P 
2.41 
16.64 
543.9 
P 
6.88 
P 
2.42 
17.78 c.M. 1 1661.3 c.M. 7.29 c.M. 2.47 
Meded. Dep. v. Landbouw  No. 11. gedurende  verschillende  maanden  ingezameld  materiaal. Meded. Dep. v. Landbouw  No. 11. —  50  — TABEL Coffea  liberica. Boom  B. Variaties  in  bladlengte  bij 
CO 
o 
o 
o 
C  r- 
o 
O' 
(fl 
+!<  o 
;3  O 
o 
bo 
d  ^ 
rt 
• 
< 
.. 5  —  8  cM. 1
8  —  9  cM. 1 
1 
9—10  cM. 1 
1 
2 
10  -  11  cM. 3 
2 
6 
1 
1 1  —  1 2  cM. 1 
3 
1 
10 
1 
12  —  13  cM. 4 
4 
3 
11 
1 
13  —  14  cM. 7 
3 
2 
20 
7 
14—15  cM. 5 
9 
6 
16 
3 
15—16  cM. 15 
13 
6 
11 
9 
1 6  -  1  7  cM. 17 
9 
9 
33 
11 
17  —  18  cM. 25 
19 
11 
29 
14 
18—19  cM. 18 
16 
21 
29 
16 
19  —  20  cM. 21 
23 
24 
48 
14 
20  —  21  cM. 25 
19 
18 
27 
17 
21  —  22  cM. 12 
13 
14 
23 
13 
22  —  23  cM. 12 
8 
5 
14 
6 
23  —  24  cM. 2 
11 
8 
9 
6 
24  —  27  cM. 2 
2 
5 
7 
7 
Som . 170 
154 
134 
294 
129 
Geniidd. lengte . . 18.39  cM. 18.93  cM. 19.29  cM. 18.34  cM. 18.91  cM. Coffea  liberica. Boom  B. Variaties  in  bladlengte  bij 
CO 
(fl 51 No.  3b. No. 3b. materiaal,  telkens  gedurende  eenzelfde  maand  ingezameld. September 
1907. 1 
October 
1907. November 
1907. December 
1907. 1 
1 
1 
2 
1 
2 
1 
6 
1 
1 
4 
3 
13 
4 
2 
3 
4 
3 
3 
2 
1 
4 
4 
!30 
2 
3 
4 
6 
1 
4 
43 
7 
5 
5 
4 
7 
5 
72 
7 
10 
9 
9 
13 
12 
99 
16 
11 
13 
11 
17 
9 
131 
19 
14 
10 
6 
20 
10 
158 
13 
21 
15 
4 
19 
20 
190 
14 
13 
22 
11 
1 1 
8 
179 
14 
13 
12 
5 
18 
6 
198 
23 
14 
16 
3 
8 
4 
119 
20 
12 
5 
3 
3 
1 
179 
8 
4 
3 
3 
4 
67 
8 
8 
3 
3 
58 
4 
1 
33 
166 
140 
127 
67 
131 
79 
1600 
18.71  cM. 17.90  cM. 17.90  cM. IG.OOcM. 16.88  cM. 16.95  cJI. 18.16  cM. materiaal,  telkens  gedurende  eenzelfde  maand  ingezameld. mber 
1 
er 
mber 
er —  52  — De  quartielen  verschillen  dus  niet  ongeveer  evenveel  van  het 
gemiddelde;  het  verschil  van  met  Mis  0.21  cM. grooter  dan  het 
verschil  van  M  met  Q2  of  meer  dan  1  
/5  van  het  verschil,  waarmede 
de  groepen  opklimmen. Hieruit  blijkt,  dat  de  variatielijn  belangrijk 
afwijkt  van  den  symmetrischen  vorm ;  hetzelfde  ziet  men  uit  de  cijfer¬ 
reeks,  die  zich  van  af  de  middengroep  in  de  richting  der  kleinere 
afmetingen  veel  verder  uitstrekt  dan  in  de  richting  der  grootere. Het  scheeve  verloop  van  de  variatielijn  maakt,  dat  wij  bij  het 
berekenen  van  de  gemiddelde  lengte  uit  de  variatierijen  van  een 
onjuiste  onderstelling  zijn  uitgegaan;  immers,  wij  namen  daarbij 
aan,  dat  aan  weerszijden  van  de  middengroep  de  lengte  in  de¬ 
zelfde  mate  toe-  en  afnam. Hier  gaat  de  afname  in  lengte  verder 
door  dan  de  toename;  wij  krijgen  dus  uit  de  berekening  van  de 
gemiddelde  uit  de  variatiereeks  een  te  groote  waarde. Ten  einde 
beide  cijfers  te  vergelijken,  zijn  hieronder  de  gemidd. lengten 
voor  de  achtereenvolgende  maandgroepen  naast  elkaar  geplaatst. Tabel  No. Vergelijking  der  gemidd. bladlengte,  berekend  uit  de  som  der 
lengten,  en  berekend  uit  variatiereeks. ’Maandgroep. Gemidd. lengte, 
berek. uit  som. Gemidd. lengte, 
berek. uit 
variatiereeks. Maart  —  April . 18.12 c.M. 18.39 c.M. Mei . 18.45 
18.94 
> 
Juni . 19.04 
» 
19.29 
Juli . 17.96 
18.34 
Augustus . 18.62 
» 
18.91 
September . 18.22 
18.71 
» 
October . 17.81 
17  90 
November . 17.21 
17.90 
> 
December . 15.04 
16.00 
Januari . 16.85 
16.88 
> 
Februari . 16.64 
» 
16.95 
> 
Geheele  jaar . 17.78 
18.16  Men  ziet,  dat  voor  iedere  maandgroep  de  gemiddelde  lengte, 
uit  de  som  der  lengten  van  de  bladeren  dier  groep  berekend, 
kleiner  is  dan  de  uit  de  variatiereeks  berekende  gemiddelde 
lengte. Voor  het  gemiddelde  van  het  geheele  jaar  bedraagt  de 
afwijking  0.38  c.M.,  voor  de  afzonderlijke  maandgroepen  soms 
iets  meer,  soms  wat  minder. De  afwijking  is  dus  in  verhouding 
tot  het  gemeten  kenmerk  niet  zeer  belangrijk ;  v'oor  bovenge¬ 
noemd  geval  bedraagt  zij  0.02  van  de  gemiddelde  lengte. Een  verklaring  voor  het  scheeve  verloop  van  de  variatielijn 
is  te  zoeken  in  een  factor,  die  in  ongunstigen  zin  op  de  lengte 
der  bladeren  in  werkt. Het  is  niet  moeilijk  aan  te  geven,  welke 
die  factor  is:  de  Liberiamoederboom  B  heeft  de  beide  laatste 
jaren  hevig  van  bladziekte  te  lijden  gehad  en  is  ten  gevolge 
van  dezen  parasiet  thans  zoo  ver,  dat  er  bijna  geen  product  meer 
van  kan  geoogst  worden. De  afname  in  de  lengte  der  bladeren 
die  men  in  de  bovenstaande  rij  van  maandcijfers  kan  opmerken, 
moet  aan  een  achteruitgang  van  den  boom  tengevolge  van  blad¬ 
ziekte  worden  toegeschreven. De  bladeren  worden  door  de 
Hemileia  in  hun  groei  belemmerd  en  vallen  te  vroeg  af. §  10.  Voorbeelden  van  typenvariabiliteit. Met  enkele  voorbeelden  moge  voor  de  typenvariabiliteit  aan¬ 
getoond  worden,  dat  de  kenmerken  van  eenzelfden  moederboom 
van  een  der  polymorphe  soorten  constant  zijn,  niet  alleen  wanneer 
men  de  gelijksoortige  organen  van  den  boom  vergelijkt,  die  op 
een  bepaald  tijdstip  aanwezig  zijn,  maar  ook  bij  vergelijking  van 
materiaal,  dat  gedurende  een  langer  tijdsverloop  is  ingezameld. Een  liberiaboom  met  opvallend  lange  bessen  draagt  niet  alleen 
in  een  bepaalden  tijd  van  zijn  leven  lange  bessen,  terwijl  later 
de  vruchtvorm  weer  verandert,  maar  blijft  zijn  geheele  leven  lang 
het  kenmerk  vertoonen. Echter  blijft  het  kenmerk  natuurlijk 
steeds  aan  de  fluctueerende  variabiliteit  onderworpen. De  hier¬ 
boven  behandelde  variaties  van  de  bladlengte  gedurende  een 
jaar  maand  voor  maand  opgenomen,  leverden  daarvan  reeds 
een  voorbeeld. Hoewel  de  bladlengte  tengevolge  van  uit¬ 
wendige  factoren  (bladziekte)  kleine  schommelingen  vertoont, —  54  — blijft  dc  vorm  van  het  blad  dezelfde. Uit  een  paar  bladreeksen, 
van  den  Alocderboom  B  geplukt,  met  ongeveer  een  jaar  tusschen- 
poos,  blijkt  dit  voldoende. Bij  de  veerschillende  moederboomeu  van  Coffea  liberica,  waarvan 
gedurende  meer  dan  twee  jaar  lang  de  kenmerken  der  bessen 
geregeld  zijn  nagegaan  heb  ik  kunnen  waarnemen,  dat  deze 
kenmerken,  hoewel  fluctueerend  variabel,  en  dus  geringe  ver¬ 
schillen  in  het  gemiddelde  vertoonend,  in  het  algemeen  constant 
bleven. Een  paar  voorbeelden,  de  vruchtkenmerken  betreffende, 
volgen  hier. Tabel  No.  5. Variatie  in  de  lengte  der  platboon  bij  op  verschillende  tijd¬ 
stippen  geoogste  partijen  van  den  Liberia-moederboom  J. 18 
19 Variatie  in  de  lengte  der  platboon  bij  op  verschillende  tijd¬ 
stippen  geoogste  partijen  van  den  Liberia-moederboom  J. 1  i 
No. der  Il212'^ 
Partij. 1  
; 
1313* 
14 
14* 
15 
15* 
16 
16* 
17 
17* 
18 
18* 
19 
19* 
Tota¬ 
le  aan* 
tal. Genudd.. lengte. Datum 
V. d.pl. 15  ' 
1 
2 
2 5 
18 
22 
46 
30 
5 4 
4 
139 
1672 
p 
34 
1 
1 4 
615 31 41 
64 
55 4031 
15 
3 
307 
1693 
31/5  ’07 
87  1 
1 
1 
2 8 
16 
19 20 17 
17 12 
8 1 
123 
1684 
25/12’07 
105 
1 
6 9 
25 
34 50 
48 4838 21 
3 
2 
285 1718 
5/2  ’08 
113 
1 
1 3 
2 
7 
6 
8 
3 3 
1 
1 
36 1683 
15/2  ’08 
113a 
5 9 24'66i  98;i50 
151 
129 
62 
27 11 
732 1655 
5/5  ’08 
507 
2 10 
1017 
22 
16 
14 30 
15 
1 
1 1 
139 1627 
10/6  ’08 
556 
2 4  11 
18 1317 
26 
23 
21 12 
2 2 
151 1571 
27/6  ’08 
778 
2 8  4 2 
7,21 
25 
20 
24 
9 
5 3 
1 1 
132  1594 27/6  ’08 
7,21 
8/8  ’08 
In  tabel  No. 5  zijn  voorgesteld  de  variatiereeksen  voor  de 
lengte  der  platboonen  van  den  Liberia-moederboom  J. In  op 
een  na  de  achterste  kolom  zijn  de  gemidd. cijfers,  uit  de  varia- 
tierijen  berekend,  ingevuld. Men  ziet  eruit,  dat  de  lengte  van  de 
platboon  op  verschillende  tijdstippen  geoogst,  kleine  verschillen 
vertoont,  op  dezelfde  manier  als  wij  dat  bij  de  variaties  in  blad- 
lengte  zagen. Van  de  geoogste  partijen  bessen  werd  gewoonlijk  de  kleur  der 
vruchten  aangeteekend. Dat  dit  kenmerk  ook  constant  blijft,  blijkt 
het  best,  wanneer  men  de  beschrijving  voor  de  vruchtkleur  van 
eenige  achtereenvolgende  partijen  vergelijkt;  de  partijen  waren 
alle  van  den  Liberia-moederboom  J. afkomstig. 55  - 
Partij  No. 15  (28-3’-07)  Donkerrood  tot  bruinrood,  kleur  in  fijne  stre¬ 
pen  op  geelacbtigen  ondergrond. Goed  rqpe  bessen  bijna  effen  don¬ 
kerrood. Groote  discus. Partij  No. 34  (31-5’-07)  Bruinachtig  donkerrood,  minder  rijpe  helder¬ 
rood;  fijngestreepL  Discus  groot. Partij  No. 113  a. (5-5-’08)  Bruinrood,  fijne  roode  strepen  op  geelachtigen 
ondergrond,  soms  bijna  effen  bruinrood. Discus  groot,  het  grootste 
deel  van  het  bovenvlak  der  bes  in  beslag  nemend. Partij  No. 778. (8-8-X)8). No.  121.  Donkerkarmijnrood,  iets  bruin  getint;  breede  roode 
strepen  met  gele  afwisselend.  Kleur  dikwijls  zeer  donker, 
strepen  echter  steeds  duidelijk  te  zien. 
»  132.  Kleur  glimmend  donkerrood.  Breede  karmqnroode  iets 
bruinachtige  strepen  met  gele  afwisselend. 
»  146.  Glimmend  karmgnrood  met  breede  strei>en;  onder¬ 
grond  geel. 
»  181.  Glimmend  karmqnrood ;  strepen  grof,  duidelijk ;  onder¬ 
grond  geeL 
>  Glimmend  karmqnrood,  bruinachtig,  strepen  scherp; 
rood  steeds  overheerschend.  Ondergrond  geeL Tabel  No.  5. Bruinachtig  rood,  met  fijne  geelachtige 
streepjes;  minder  rijpe  geelachtig  met  fijne  roode  streepjes. Discus 
groot Bij  de  Liberiakoffie  hebben  wij  met  een  soort  te  doen,  waar¬ 
van  de  oogsttijd  zich  het  geheele  jaar  door  voortzet;  andere 
koffiesoorten  dragen  alleen  in  een  bejjaalden  tijd  van  het  jaar 
rijpe  bessen,  op  welken  oogsttijd  een  korte  rustj>eriode  volgt, 
eindigend  met  eenige  over  den  geheelen  aanplant  optredende 
groote  bloeien. Uit  het  onderzoek  van  het  product  van  Abeokuta- 
koffie,  geoogst  van  eenzelfden  boom  (Moederboom  No. 1)  in  1907 
en  1908,  blijkt,  dat  ook  bij  soorten  met  een  bepaalden  oogsttijd 
de  kenmerken  der  bessen  in  verschillende  jaren  ongeveer  dezelfde 
zijn  en  niet  de  groote  verschillen  vertoonen,  welke  men  bij 
vergelijking  van  de  \Tuchten  van  verschillende  boomen  opmerkt Van  de  péu^jen  werd  telkens  de  kleur  in  een  korte  beschrijving 
aangeteekend. Om  éian  te  toonen,  dat  de  kleur  voor  de  verschil¬ 
lende  partijen  gelijk  is,  zal  ik  hier  de  kletirbeschrijving  voor  de 
verschillende  genummerde  partijen  van  Moederboom  No. 1  achter¬ 
eenvolgens  vermelden: No. 121. Donkerkarmijnrood,  iets  bruin  getint;  breede  roode 
strepen  met  gele  afwisselend. Kleur  dikwijls  zeer  donker, 
strepen  echter  steeds  duidelijk  te  zien. »  132. Kleur  glimmend  donkerrood. Breede  karmqnroode  iets 
bruinachtige  strepen  met  gele  afwisselend. »  146. Glimmend  karmgnrood  met  breede  strei>en;  onder¬ 
grond  geel. »  181. Glimmend  karmqnrood ;  strepen  grof,  duidelijk ;  onder¬ 
grond  geeL 
>  Glimmend  karmqnrood,  bruinachtig,  strepen  scherp; 
rood  steeds  overheerschend. Ondergrond  geeL —  56  — No. 304. Breede  karmijnroode  strepen  op  geelgroenen  ondergrond. »  372. Glimmend  karmijnrood  met  scherpe  geelachtige  strepen. »  466. Donker  karmijnrood,  iets  bruinachtig. Duidelijk  gestreept. »  536. Karmijnrood  met  breede,  meestal  duidelijke  geelachtige 
strepen. Uit  de  bovenstaande  beschrijvingen,  die  telkens  onafhankelijk 
van  elkaar  voor  de  partij  werden  opgemaakt,  blijkt  voldoende, 
dat  de  kleur  dezelfde  blijft. In  de  tabel  No. 6  vindt  men  een  overzicht  van  de  variaties  in 
beslengte  voor  twee  partijen  uit  1907  en  voor  twee  uit  1908. In 
tabel  No. 7  is  het  gemiddelde  besgewicht  en  het  percentage 
bessen  met  platboon,  rondboon  en  voosboon  voor  een  reeks  par¬ 
tijen  uit  1907  en  1908  vermeld. In  beide  gevallen  blijken  de 
cijfers,  vooral  als  men  de  partijen  uitzondert,  waarmede  de  oogst 
begint  en  eindigt,  voor  een  zelfde  jaar  zoowel  als  bij  vergelijking 
van  de  beide  jaren  betrekkelijk  constant  te  zijn;  in  elk  geval  veel 
minder  sterke  verschillen  te  vertoonen  dan  die,  welke  men  bij 
vergelijking  der  verschillende  Abeokutaboomen  vindt  (vgl. het 
aan  de  Abeokutamoederboomen  gewijde  deel). Tabel  No.  5. 57 Tabel  No.  6. Vergelijking  van  de  beslengte  in  1907  en  1908  bij  moe- 
derboom  No. 1 ,  Coffea  Abeokutae. Lengte  der  boon. 13  14  15  16  17  18  19  20  in.M. Tabel  No.  7. Tabel  No. 7. Vergelijking  van  de  vruchtkenmerken  voor  een  reeks  partijen 
uit  1907  met  die  van  een  reeks  partijen  uit  1908,  alle  af¬ 
komstig  van  Coffea  Abeokutae  Moederboom  No. 1. bessen
be
oon. besse Datum  
van  
den 
pluk  
in  
1907. Gemiddeld 
gewicht  
per  
bes. Percentage  
n 
met  
platboon. jpercentage  
ssen[| 
met  
rondb
|| 
Percentage
n 
3  IV  ’07. 2.1  gr. 83 
17 
0 
14  III  ’08 
1.8 
61 
38 
1 
13  IV  ’07. 2.1  » 
85.75 
14 
0.95 
20  III  ’08 
1.9 
86.5 
12.5 
1 
18  IV  ’07. 2.1  » 
80 
18.5 
0.5 
26  III  ’08 
1.8 
82.75 
17 
0.25 
23  IV  ’07. 1.9  » 
84 
15 
1 
1  IV  ’08 
1.8 
83.5 
16 
0.5 
30 IV  ’07. 2.1  » 
79 
19 
2 
9  IV  ’08 
2.0 
91 
9 
0 
22  V  ’07. 2.3  » 
93 
7 
0 
16  IV  ’08 
1.8 
85.5 
14 
0.5 
29  V  ‘07. 2.2  » 
90 
10 
0 
18  IV  ’08 
2.0 
89 
9 
2 
6  VI  ’07. 2.3  » 
74 
26 
0 
11  V  ’08 
1.9 
88 
11 
1 
29  V  ’08 
2.0 
85 
2 
16  VI  ’08 
2.1 
95 
4 
1 §  Verband  tusschen  de  kenmerken  der  vrucht. In  de  vorige  hoofdstukken  werden  telkens  de  variaties  besproken 
van  één  afzonderlijk  kenmerk. Het  is  noodig  ook  eens  na  te 
gaan,  of  er  bij  het  vergelijken  van  twee  kenmerken  een  verband 
tusschen  de  variaties  ervan  kan  gevonden  worden. Zulk  een 
verband  is  in  de  eerste  plaats  te  verwachten  bij  kenmerken, 
waarvan  de  samenhang  duidelijk  is. Zoo  spreekt  het  van  zelf, 
dat  het  gewicht  der  bessen  met  de  lengte  toeneemt. Aangezien 
de  vorm  der  bessen  ongeveer  gelijk  blijft,  neemt  het  gewicht  in 
veel  sterkere  mate  toe  dan  de  lengte. Uit  de  tabel  No. 8,  waarin 
voor  twee  partijen  bessen,  de  eene  afkomstig  van  den  Liberia- 
moederboom  A,  de  ander  van  den  moederboom  F,  de  gemidd. besgewichten  voor  iedere  groep  zijn  vermeld,  blijkt  dadelijk,  dat 
de  toename  van  het  gewicht  der  bessen  veel  sneller  plaats  vindt 
dan  de  toename  in  lengte. Tabel  No.  8. Variatie  v. h. gemidd. gewicht  per  bes,  vergeleken  met 
de  variatie  in  lengte  der  bessen. —  19 Variatie  v. h. gemidd. gewicht  per  bes,  vergeleken  met der  bessen. Liberia-moederboom  F. Lengte  der  bessen. Gemidd. gewicht. 18.5 
—  19 
mM. 3.1  gr. 19  • 
—  19.5 
3.3  » 
19.5- 
—  20 
» 
3.5  » 
20 
-20.5 
» 
4.1  > 
20.5 
-21 
> 
4.5  » 
21 
—  21.5 
4.7  » 
—22 
5.4  » Liberia-moederboom  A. Liberia-moederboom  F. Lengte  der  bessen. Gemidd. gewicht 
Lengte  der  bessen. Gemidd. gewicht. 17 
—17.5 
mM. 1.7 
gr. 18.5 
—  19 
mM. 3.1  gr. 17.5 
—  18 
> 
2.3 
19  • 
—  19.5 
3.3  » 
18 
—  18.5 
2.6 
» 
19.5- 
—  20 
» 
3.5  » 
18.5 
—  19 
2.6 
20 
-20.5 
» 
4.1  > 
19 
—  19.5 
» 
2.9 
20.5 
-21 
> 
4.5  » 
19.5 
-20 
3.0 
21 
—  21.5 
4.7  » 
20 
—20.5 
> 
3.1 
» 
—22 
5.4  »  Tabel  No. 8  (Vervolg). Tabel  No.  8  (Vervolg). Liberia-moederboom  K. Liberia-moederboom  f'. lengte  der  bessen. 20.5-21  mM. Gemidd 
gewicht. 3.5  gr. Lengte  der  bessen. 22  —22.5  mM. Gemtdd. gewicht. 5.9  gr. 21  —21.5 
3.6 
b 
22.5-23 
b 
6.0  » 
21.5-22 
4.0 
b 
23  —23.5 
b 
6.1  » 
22  —22.5 
4.1 
b 
23.5—24 
b 
7.1  » 
22.5  —  23 
% 
4  4 
b 
24  —24.5 
b 
7.4  » 
23  —23.5 
» 
4.7 
b 
24.5  -  25 
b 
7.8  » 
23.5  24 
5.0 
» 
25  —25.5 
b 
7.9  » 
24  -  -24.5 
'ft 
5.3 
b 
25.5-26 
b 
8.1  » 
24.5—25 
5.5 
b 
26  -  26.5 
b 
8.5  * 
25  —25.5 
5.7 
b 
26.5-27 
b 
8.7  » 
25.5  —  26 
> 
5.9 
b 
27  -27.5 
b 
8.9  » 
26  —26.5 
> 
6.2 
b 
26.5-27 
'b 
6.3 
b 
27  —27.5 
b 
6.6 
b 
27.5-28 
b 
6.9 
b 
28  -  28.5 
b 
7.4 
b 
28.5-29 
b 
8.2 
b 
29  -29.5 
b 
8.4 
b 
29.5—30 
b 
8.9 
b De  kortste bes  van  de  partij van  boom  A  is  ongeveer  17.5  mM., 
langste  bijna  30  mM. De  lengte  van  de  langste  bes  bedraagt  dus  30  : 17.5 
maal  de  lengte  van  de  kleinste. Wanneer  de  vorm  precies  hetzelfde 
was  voor  de  groote  als  voor  de  kleine  bessen,  zouden  zoowel  lengte,  als 
breedte  en  dikte  gelijkelijk  toenemen,  en  de  langste  bes  dus  (30/17.5)®. maal  het  volume  van  de  kleinste  bezitten,  of  ongeveer  5  maal  dat 
volume. Het  gewicht  van  de  kleinste  bes  is  1.7  gram;  het  gewicht  van 
de  grootste  zou  dus  moeten  zijn  8.5  gram. In  werkelijkheid  was  dit 
gewicht  8.9  gr.;  de  cijfers  stemmen  dus  voldoende  overeen. Een  dergelijk  verband  vindt  men  tusschen  de  lengte  van  de 
vrucht  en  het  aantal  er  binnen  besloten  zaden. Bij  koffie  hebben 
wij  maar  twee  gevallen :  de  bes  bevat  twee  platboonen  of  een 
rondboon. Uit  de  variatiereeks  blijkt,  dat  de  bessen  met  twee 
platboonen  steeds  gemiddeld  langer  zijn  dan  de  bessen  met  een —  60  — rondboon;  in  het  volgende  zullen  tallooze  voorbeelden  daarvan 
worden  aangehaald. Voor  alle  moederboomen  is  de  lengte  der  bessen  met  platboon 
en  die  van  de  bessen  met  rondboon  afzonderlijk  berekend,  en 
steeds  blijkt  de  eerste  afmeting  meer  te  bedragen  dan  de  laatste. Wij  kunnen  dit  verband  ook  uit  de  variatielijn  afleiden. In  Fig. 9  is  voorgesteld  de  variatielijn  voor  een  partij  bessen  van 
een  boom,  die  uit  de  kruising  Mokkakoffie  met  Javakoffie  ver¬ 
kregen  werd. Tabel  No.  8  (Vervolg). Men  merkt  dadelijk  op,  dat  de  bovenste  lijn,  die 
de  variaties  in  vruchtlengte  van  dezen  boom  voorstelt,  een  ander 
verloop  vertoont  dan  de  daarboven  afgebeelde  variatielijnen  voor 
de  lengte  der  boonen  van  verschillende  koffievormen. De  lijn 
voor  de  variaties  in  lengte  der  bessen  vertoont  niet,  als  de  vori¬ 
ge,  één  top,  maar  twee. Dit  wijst  er  reeds  op,  dat  behalve  de 
gewone  variabiliteit  nog  een  tweede  factor  in  het  spel  is. De 
vruchten  Averden  nu  eerst  in  groepen  van  gelijke  lengte  verdeeld, 
daarna  werd  iedere  groep  afzonderlijk  gepulpt,  en  voor  elke 
groep  het  aantal  rondboonen  en  platboonen  geteld;  het  aantal 
der  laatste  moet  dan  nog  door  twee  gedeeld  worden  om  het 
aantal  bessen  met  platboon  te  krijgen. Daarna  kan  men  voor 
de  bessen  met  platboon  en  voor  die  met  rondboon  elk  afzonder¬ 
lijk  een  variatielijn  opmaken. Het  blijkt  dan,  dat  elk  dezer 
lijnen  slechts  één  top  heeft  en  in  vorm  met  de  vroeger  bespro¬ 
ken  variatielijnen  overeenkomt. De  uitersten  en  het  gemiddelde 
liggen  voor  de  bessen  met  rondboon  lager  dan  voor  de  bessen 
met  platboon. De  afwijkende  top  in  de  lijn,  die  voor  de  varia¬ 
ties  in  lengte  van  beide  soorten  geldt,  ontstond  dus  doordat  de 
top  voor  rondboonvruchten  op  een  andere  plaats  ligt  dan  de  top 
voor  platboonvruchten. Figuur  9. Tabel  
No. 9. Coffea  
liberica  
Moederboom  
H. Partij  
467. Platboon. Correlatie  
tusschen  
lengte  
en  
uitlevering  
der  
bessen. 61 
■ppiuiöo 
■ppiuiao 
oöoöooöoööoööööööööö 
ir3t^CCt^OOC^CDOiCt>^v-i:£>OiOlOI>C^Xl>^iC 
coTj3ioicir5xxt^c>^i>ododaiaiC5a5Öööö 
^  ^  ^  ^  r-^  ^  ^  T-H  ^  ^  ^  01  OJ  C'l 
- 
- 
zo lO 
^  (M 
CN 
ïO 
X X 
iC 
C^J 
o o 
ïO 
lO (M 
co 
C'3 
o 
05  ^ 
co 
co 
zo 
I>  1-* 
C^J CVJ 
O 
05 
X X 
^  lO  ^ O o 
zo 
co 
lO  O  O  X  Irt  <M  C^l 
CO  ZD 
C<1  Oi  ZO  <7i  Ci  CO 
^  ZO 
<o 
Xü 
tc 
c 
c; 
h4 
^  ES  =  St  =  SEEE-'--£t  =  =  E*» 
lOlOlOlOlCkOlOlOlOOS 
C500.-i.-;c'jcvi(r5e5-^'^mirêcocót-t>oooó*^' 
■rH(M<MC^iM(MC^IM<N(M<N<M(Nlï<l(Ml71(M<N<M 
I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I 
lOkOiOlftlOiOiCiOlO 
XC5OÖi-ii-5Cvlc4c0C0'^*^kf5ir5C0CDt>-t^X0Ó 
^i-«C'lCvlCgC^10iC^C^C^C^C'qC^C^C'lC^C^CaC^C^ 61 Tabel  
No. 9. Coffea  
liberica  
Moederboom  
H. Partij  
467. Platboon. Correlatie  
tusschen  
lengte  
en  
uitlevering  
der  
bessen. Tabel  No.  8  (Vervolg). ■ppiuiöo 
■ppiuiao 
oöoöooöoööoööööööööö 
ir3t^CCt^OOC^CDOiCt>^v-i:£>OiOlOI>C^Xl>^iC 
coTj3ioicir5xxt^c>^i>ododaiaiC5a5Öööö 
^  ^  ^  ^  r-^  ^  ^  T-H  ^  ^  ^  01  OJ  C'l 
- 
- 
zo lO 
^  (M 
CN 
ïO 
X X 
iC 
C^J 
o o 
ïO 
lO (M 
co 
C'3 
o 
05  ^ 
co 
co 
zo 
I>  1-* 
C^J CVJ 
O 
05 
X X 
^  lO  ^ O o 
zo 
co 
lO  O  O  X  Irt  <M  C^l 
CO  ZD 
C<1  Oi  ZO  <7i  Ci  CO 
^  ZO 
<o 
Xü 
tc 
c 
c; 
h4 
^  ES  =  St  =  SEEE-'--£t  =  =  E*» 
lOlOlOlOlCkOlOlOlOOS 
C500.-i.-;c'jcvi(r5e5-^'^mirêcocót-t>oooó*^' 
■rH(M<MC^iM(MC^IM<N(M<N<M(Nlï<l(Ml71(M<N<M 
I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I  I 
lOkOiOlftlOiOiCiOlO 
XC5OÖi-ii-5Cvlc4c0C0'^*^kf5ir5C0CDt>-t^X0Ó 
^i-«C'lCvlCgC^10iC^C^C^C^C'qC^C^C'lC^C^CaC^C^  Tusschen  de  lengte  der  bessen  en  de  lengte  der  daarin  beslo¬ 
ten  boonen  bestaat  natuurlijk  ook  verband. De  tabel  No. 9 
geeft  hiervan  een  voorstelling;  achter  iedere  groep  bessen,  naar 
de  lengte  onder  elkaar  geplaatst,  is  de  variatiereeks  der  daaruit 
verkregen  platboonen  geschreven. Daarachter  is  de  gemiddelde 
lengte,  uit  de  variatiereeks  berekend,  ingevuld ;  ook  het  gemidd. gewicht  der  boonen  is  daarbij  nog  vermeld. Men  ziet,  dat  dit 
gewicht  weer  veel  sneller  toeneemt,  dan  de  lengte  der  boonen. Wij  zullen  nu  de  beide  uiteinden  van  de  reeks  van  groepen 
uitzonderen;  de  groepen  bevatten  hier  slechts  kleine  aantallen 
boonen  en  de  berekening  der  gemiddelde  lengte  is  hier  dus 
niet  zuiver. Voor  de  gemiddelde  lengte  der  bessen  nemen  wij 
weer  het  gemiddelde  tusschen  de  grenzen  ervan. Voor  de  derde 
groep  bv.,  de  bessen  van  een  lengte  van  20 — 20,5  mM. omvattend, 
is  de  gemidd. lengte  dus  20.25  mM. gewicht  weer  veel  sneller  toeneemt,  dan  de  lengte  der  boonen. Wij  zullen  nu  de  beide  uiteinden  van  de  reeks  van  groepen 
uitzonderen;  de  groepen  bevatten  hier  slechts  kleine  aantallen 
boonen  en  de  berekening  der  gemiddelde  lengte  is  hier  dus 
niet  zuiver. Voor  de  gemiddelde  lengte  der  bessen  nemen  wij 
weer  het  gemiddelde  tusschen  de  grenzen  ervan. Voor  de  derde 
groep  bv.,  de  bessen  van  een  lengte  van  20 — 20,5  mM. omvattend, 
is  de  gemidd. lengte  dus  20.25  mM. Het  cijfer,  verkregen  door  de  gemidd. lengte  der  bes  te  ver¬ 
minderen  met  de  gemidd. lengte  der  boon,  geeft  de  gemidd. dikte  van  de  v'ruchtschil  in  de  lengterichting  aan  Voor  de  derde 
groep  is  dit  cijfer  dus  20.25  mM. —  15.37  mM. =  4.88  mM. Voor 
de  vierde  groep  vinden  wij  voor  de  gemidd. dikte  4.97  mM. Tabel  No.  8  (Vervolg). De 
vierde  groep  van  onderen  vertoont  een  dikte  van  6.96  mM.,  de 
derde  groep  van  onderen  een  dikte  van  7.13  mM. Wij  zien  dus, 
dat  de  dikte  van  de  vruchtschil  toeneemt  met  de  lengte  van  de 
bes. Deze  toename  heeft  echter  niet  in  dezelfde  mate  plaats  als 
de  toename  in  lengte. Wij  kunnen  dit  aantoonen  door  de  dikte 
van  de  schil  op  een  andere  wijze  uit  te  drukken,  door  telkens  de 
verhouding  te  berekenen  tusschen  de  lengte  van  de  bes  en  de 
lengte  van  de  boon;  de  laatste  afmeting  is  dan  dus  uitgedrukt 
in  een  percentage  van  de  beslengte. Voor  de  derde  groep  is  deze 
verhouding  13.2,  voor  de  vierde  groep  ook  13.2;  voor  de  vierde 
groep  van  onderen  echter  13.4  en  voor  de  volgende  groep  13.5. Wij  zien  dus,  dat  van  de  toename  in  lengte  der  vrucht  een 
grooter  deel  voor  rekening  van  de  diktetoename  der  schil  komt, 
dan  voor  de  lengtetoename  der  boon ;  daaruit  is  af  te  leiden,  dat 
voor  de  langere  bessen  van  eenzelfde  partij  het  cijfer,  dat  de 
verhouding  tusschen  het  gewicht  der  bessen  en  het  daaruit  ver- Wij  zien  dus,  dat  van  de  toename  in  lengte  der  vrucht  een 
grooter  deel  voor  rekening  van  de  diktetoename  der  schil  komt, 
dan  voor  de  lengtetoename  der  boon ;  daaruit  is  af  te  leiden,  dat 
voor  de  langere  bessen  van  eenzelfde  partij  het  cijfer,  dat  de 
verhouding  tusschen  het  gewicht  der  bessen  en  het  daaruit  ver- 63 kregen  product  hooger  —  en  dus  uit  een  praktisch  oogpunt 
ongunstiger  —  moet  zijn,  dan  voor  de  kleinere  bessen. §  2.  Variaties  van  het  verhoudingscijfer  in  verband 
met  lengte  en  inhoud  van  de  bes. Eenige  tabellen,  waaruit  de  variaties  in  het  verhoudingscijfer 
voor  de  groepen  van  verschillende  lengte  blijken,  zijn  hier  bij- 
gevoegd. Tabel  No. 1 1  geeft  een  beeld  van  de  variaties  ervan 
bij  een  partij  bessen  van  den  Liberiamoedcrboom  H. Dezelfde 
partij  werd  reeds  als  voorbeeld  gebruikt  bij  de  bespreking  van 
de  betrekking  tusschen  de  lengte  der  bessen  en  de  daarin  beslo¬ 
ten  zaden. In  alle  tabellen  zien  wij  het  cijfer,  dat  de  verhouding 
aangeeft  tusschen  het  gewicht  der  bessen  en  de  daaruit  ver¬ 
kregen  winddroge  hoornschilkoffie,  op  dezelfde  wijze  varieeren; 
voor  de  eerste  groepen  bessen,  van  geringe  lengte,  is  het  vrij 
groot;  daarna  neemt  het  af,  voor  de  middelste  groepen  is  het  het 
kleinst,  om  vervolgens  voor  de  groepen  van  grootere  lengte  weer 
toe  te  nemen. Let  men  op  het  voorkomen  van  bessen  met 
rondboon  in  de  groepen,  dan  blijken  deze  voornl. in  de  groepen 
*65 
I4, Tabel  No.  11. Variatie  in  het  verhoudingscijfer  bij  C. liberica, 
Moederboom  H.,  Partij  467. Lengte  bes. 17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  mM. Totale  aant  . . . 2 
3 
10 
34 
71 
67 
87 
90 
21 
3 
Bessen  m. pb. . . 1 
1 
17.5 
74 
50 
73 
83 
64.5 45.5 20.5 
3 
Bess. m. voosb. . 0.5 2 
3 
2 
2 
0.5 
0.5 
0.5 
Bess. m. rondb. . 2 
2 
9 
16 
22 
14 
12 
5 
3 
Uitlev. aan  HS. . 6.3 5.4 
5.6 5.0 4.7 
4.6 
4.5 
4.4 
4.3 
4.4 
4.6 
4.7 
Berekening  der 
uitlevering. 347 :  55 
690 :  129 
2524 :  448 
9909:  1993 —  64  — 
Tabel  No. 12. Verband  tusschen  lengte  en  uitlevering  der  bessen. Coffea  stenophylla  Moederboom  HH. Lengte  der  bes.s. 11  IP  12  12^  13  13^  14  14=^  15  15^  16  16^  17 
Totale  aantal  . . 3 
10 
18 
38 
49 
79 
93 
79 
73 
41 
15 
2 
Bessen  in. platb  . 0.5 
5.5 
19 
54 
70 
69.5 68.5 
37.5 14.5 
2 
Bessen  m. rondb. 2 
7 
15 
27 
27 
17 
12 
5 
1 
1 
3 
2.5 
5.5 
3 
8 
11 
4.5 
3.5 
3.5 
0.5 
Uitlevering  aan 
HS. winddroog,  . 5,3 
5,5 
5,3 
5,1 
4,3 
4,3 
4,0 
4,0 
3,4 
3,7 
3,8 4,0 
Coffea  liberica  Moederboom  B. Totale  aantal. . . . 10 
15 
20 
42 73 
37 
14 
Bess. m. platb. . . . 3 
17 
39.5 71.5 
37 
13 
Bess. m. voosb. . . 1 
2.5 
1.5 
1 
Bess. m. rondb. . . 10 
12 
2 
Uitlevering  aan  be- 
reide  koffie. . . . 9.4 
9.3 
8.3 
8.4 
8.3 
8.4 
8.9 
van  geringe  lengte  voor  te  komen ;  wij  hebben  dit  ook  reeds 
uit  de  graphische  voorstelling  (Fig. 9)  afgeleid. Het  spreekt 
van  zelf,  dat  voor  bessen  met  rondboon  het  uitleveringscijfer 
ongunstiger  is  dan  voor  bessen  met  twee  platboonen ;  bij  de 
eerste  is  het  gewicht  van  de  schil  bijna  even  groot  als  bij  de 
tweede,  terwijl  er  slechts  de  helft  van  het  gewicht  aan  product 
in  zit. Uit  de  cijfers  voor  de  moederboomen  blijkt  nl.,  dat  het —  64  — Tabel  No.  12. Verband  tusschen  lengte  en  uitlevering  der  bessen. Coffea  stenophylla  Moederboom  HH. 9.3 
van  geringe  lengte  voor  te  komen ;  wij  hebben  dit  ook  reeds 
uit  de  graphische  voorstelling  (Fig.  9)  afgeleid.  Het  spreekt 
van  zelf,  dat  voor  bessen  met  rondboon  het  uitleveringscijfer 
ongunstiger  is  dan  voor  bessen  met  twee  platboonen ;  bij  de 
eerste  is  het  gewicht  van  de  schil  bijna  even  groot  als  bij  de 
tweede,  terwijl  er  slechts  de  helft  van  het  gewicht  aan  product 
in  zit.  Uit  de  cijfers  voor  de  moederboomen  blijkt  nl.,  dat  het 
gemidd  gewicht  voor  de  rondboon  van  eenzelfden  moederboom 
gelijk  gesteld  mag  worden  met  het  gemidd.  gewicht  van  de 
platboon.  Willen  wij  de  toename  van  het  verhoudingscijfer  voor 
bessen  met  platboon  nagaan,  dan  moeten  wij  het  gedeelte  van  de Verband  tusschen  lengte  en  uitlevering  der  bessen. 
Coffea  stenophylla  Moederboom  HH. Lengte  der  bes.s. 11  IP  12  12^  13  13^  14  14=^  15  15^  16  16^  17 
Totale  aantal  . . 3 
10 
18 
38 
49 
79 
93 
79 
73 
41 
15 
2 
Bessen  in. platb  . 0.5 
5.5 
19 
54 
70 
69.5 68.5 
37.5 14.5 
2 
Bessen  m. rondb. 2 
7 
15 
27 
27 
17 
12 
5 
1 
1 
3 
2.5 
5.5 
3 
8 
11 
4.5 
3.5 
3.5 
0.5 
Uitlevering  aan 
HS. winddroog,  . 5,3 
5,5 
5,3 
5,1 
4,3 
4,3 
4,0 
4,0 
3,4 
3,7 
3,8 4,0 Coffea  liberica  Moederboom  B. Coffea  liberica  Moederboom  B. Totale  aantal. . . . 10 
15 
20 
42 73 
37 
14 
Bess. m. platb. . . . 3 
17 
39.5 71.5 
37 
13 
Bess. m. voosb. . . 1 
2.5 
1.5 
1 
Bess. m. rondb. . . 10 
12 
2 
Uitlevering  aan  be- 
reide  koffie. . . . 9.4 
9.3 
8.3 
8.4 
8.3 
8.4 
8.9 9.3 
van  geringe  lengte  voor  te  komen ;  wij  hebben  dit  ook  reeds 
uit  de  graphische  voorstelling  (Fig. 9)  afgeleid. Het  spreekt 
van  zelf,  dat  voor  bessen  met  rondboon  het  uitleveringscijfer 
ongunstiger  is  dan  voor  bessen  met  twee  platboonen ;  bij  de 
eerste  is  het  gewicht  van  de  schil  bijna  even  groot  als  bij  de 
tweede,  terwijl  er  slechts  de  helft  van  het  gewicht  aan  product 
in  zit. Uit  de  cijfers  voor  de  moederboomen  blijkt  nl.,  dat  het 
gemidd  gewicht  voor  de  rondboon  van  eenzelfden  moederboom 
gelijk  gesteld  mag  worden  met  het  gemidd. gewicht  van  de 
platboon. Willen  wij  de  toename  van  het  verhoudingscijfer  voor 
bessen  met  platboon  nagaan,  dan  moeten  wij  het  gedeelte  van  de 9.3 
van  geringe  lengte  voor  te  komen ;  wij  hebben  dit  ook  reeds 
uit  de  graphische  voorstelling  (Fig. 9)  afgeleid. Het  spreekt 
van  zelf,  dat  voor  bessen  met  rondboon  het  uitleveringscijfer 
ongunstiger  is  dan  voor  bessen  met  twee  platboonen ;  bij  de 
eerste  is  het  gewicht  van  de  schil  bijna  even  groot  als  bij  de 
tweede,  terwijl  er  slechts  de  helft  van  het  gewicht  aan  product 
in  zit. Uit  de  cijfers  voor  de  moederboomen  blijkt  nl.,  dat  het 
gemidd  gewicht  voor  de  rondboon  van  eenzelfden  moederboom 
gelijk  gesteld  mag  worden  met  het  gemidd. gewicht  van  de 
platboon. Willen  wij  de  toename  van  het  verhoudingscijfer  voor 
bessen  met  platboon  nagaan,  dan  moeten  wij  het  gedeelte  van  de -  65  — variatiereeks  nemen,  waarin  geen  groepen  met  rondboon-bessen 
voorkomen ;  in  tabel  Xo. 1 1  bv. Verband  tusschen  lengte  en  uitlevering  der  bessen. 
Coffea  stenophylla  Moederboom  HH. de  groepen  met  een  lengte  grooter 
dan  25  mM. Tot  aan  die  groep  zien  wij,  in  verband  met  de  af¬ 
name  van  het  aantal  bessen  met  rondboon  per  groep,  het  verhou- 
dingscijfer  afnemen. Voor  de  groep  25-26  mM.,  de  eerste,  waarin 
geen  rondboonbessen  meer  voorkomen,  is  het  verhoud ingscijfer 
het  laagst. Van  af  die  groep  neemt  het  verhoudingscijfer  weder 
voortdurend  toe;  de  reden  ervan  is  te  zoeken  in  de  sterkere 
toename  van  de  schil,  die  wij  in  de  tabel  No. 1 0  ook  reeds  op¬ 
merkten. De  cijfers  in  de  andere  tabel  (No. 1 2)  vertoonen  het 
zelfde  verschijnsel;  het  verhoudingscijfer  neemt  in  verband  met 
de  afname  van  het  percentage  rondboonbessc'n  per  groep  eerst 
af,  om  daarna,  ten  gevolge  van  de  sterkere  diktetoename  van  de 
schil,  weer  te  stijgen. Meded.  Dep.  v  Landbouw  11. §  3.  Verband  tusschen  de  variaties  in  lengte  en 
breedte  van  het  blad. Werd  in  de  hierboven  besproken  voorbeelden  een  onderling 
verband  tusschen  de  variatie  van  de  kenmerken  der  vruchten 
waargenomen,  ook  voor  de  variaties  van  de  kenmerken  der 
bladeren  vinden  wij  zulk  een  verband. De  breedte  van  het  blad 
nl. varieert  in  verband  met  de  lengte;  neemt  de  gemiddelde  lengte 
van  het  blad  af,  dan  daalt  ook  het  cijfer  voor  de  gemiddelde 
breedte  van  het  blad,  en  wel  in  ongeveer  dezelfde  verhouding. In  tabel  No. 1 3  zijn  de  cijfers  voor  de  maandgroepen  van  den 
Liberia-moederboom  B  bijeengevoegd;  men  ziet  daaruit,  dat  van 
de  drie  eerste  groepen  de  gemidd. lengte  toeneemt  en  tegelijk 
ook  de  gemidd. breedte  grooter  wordt. Voor  de  vierde  groep 
neemt  de  gemidd. lengte  vrij  sterk  af,  ook  de  gemiddelde  breedte 
daalt  dan  vrij  sterk. Daarna  nemen  beide  afmetingen  weer  toe. Meded. Dep. v  Landbouw  11. Tabel  No.  13. Liberia-moederboom  B. Verband  tusschen  gemidd. lengte 
en  gemidd. breedte  v. h. blad  bij  de  maandgroepen. Maand. Maart-  April 
Mei  1907 
Juni  1 907 
Juli  1907 
Augustus  1 907 
September  1907 
October  1 907 
November  1907 
December  1 907 
Januari  1908 
Februari  1 908 
Gemidd. lengte 
V. h. blad,  uit  de 
som  der  lengten 
berekend. 18,12  c.M. 18,45  — 
19,04  — 
1 7,96  — 
18,62  — 
18,22  - 
17,81  - 
17,21  - 
15,04  — 
16,85  — 
16,64  - 
Gemidd. breedte 
V. h. blad,  uit  de 
som  der  breedten 
berekend. 7,41  c.M. 7,45  — 
7,66  - 
7,15  - 
7,56  - 
7,49  — 
7,36  - 
7,12  — 
6,76  — 
6,98  - 
6,88  — 
Verhouding 
normale  lengte 
en  breedte  v. h. blad. 2,44 
2.48 
2.49 
2,51 
2,46 
2,43 
2,42 
2,42 
2,22 
2.41 
2.42 
Gemidd. over 
17,78  - 
7,29  -  1 
2,47 
1907-1908. 1 Liberia-moederboom  B. Verband  tusschen  gemidd. lengte 
en  gemidd. breedte  v. h. blad  bij  de  maandgroepen. In  de  laatste  kolom  der  tabel  is  telkens  voor  iedere  maand  het 
cijfer  ingevuld,  dat  de  verhouding  van  lengte  tot  breedte  aangeeft. Voor  de  bladeren  van  het  gehecle  jaar  berekend  is  dit  cijfer  2.47 ; 
voor  de  verschillende  maandgroepen  schommelt  men  om  dit  ge¬ 
middelde  heen;  voor  de  groep  bladeren  uit  Juli  bereikt  het  de 
hoogste  waarde,  nl. 2.51;  de  laagste  waarde  bedraagt  2.4 1 . Alleen, 
voor  de  maand  December  daalt  het  nog  verder,  voor  die  maand- 
groep  bedraagt  het  slechts  2.22. Uit  de  reeks  cijfers  voor  de 
gemiddelde  lengte  blijkt,  dat  December  tevens  de  maand  is, 
waarin  deze  afmeting  het  laagste,  nl. tot  2.22,  daalt ;  in  het  vorige 
hoofdstuk  hebben  wij  reeds  gezien,  dat  deze  daling  aan  een 
hevigen  bladziekte-aanval  moest  worden  toegeschreven. De  blad- 
ziekte  oefent  dus  niet  alleen  een  ongunstigen  invloed  uit  op  de 
lengte  der  bladeren,  maar  heeft  ook  tengevolge,  dat  de  bladeren 
smaller  worden. —  tl  — §  4.  Verband  tusschen  de  variaties  in  beslengte  en  in  boonlengte. De  vorige  voorbeelden  betreffen  telkens  het  verband,  dat  men 
waarneemt  tusschen  de  kenmerken  van  gelijksoortige  organen  ;  de 
vraag  is  nu,  of  er  ook  zulk  een  verband  bestaat  tusschen  de  ken¬ 
merken  van  verschillende  organen  bij  eenzelfden  boom. Wij  kunnen 
bv. nagaan,  of  de  lengte  van  terzelfdertijd  ingezamelde  bladeren  en 
vruchten  op  dezelfde  manier  varieert. Zulk  een  vergelijking  vindt 
men  in  de  tabel  No. 1 4,  voor  den  liberia-moederboom  B. Aangezien 
in  het  begin  van  het  selectie-onderzoek  \'an  de  ingezamelde  partijen 
bessen  de  gemiddelde  lengte  niet  altijd  berekend  is,  werd  in  deze  tabel 
ook  het  gemidd. gewicht  per  bes  ingevuld ;  dit  kenmerk  is  een  maat¬ 
staf  voor  de  grootte,  en  dus  ook  voor  de  gemiddelde  lengte  der  bes. Al  de  cijfers  uit  tabel  No. 1 4,  zijn  uit  de  variatie  reeksen  berekend. Tabel  No.  14. Tabel  No. 14. Liberiamoederboom  B. Verband  tusschen  de  lengte  van 
bladeren  en  bessen,  terzelfdertijd  ingezameld. Maand. Gemidd. *) 
lengte  v. h. blad. Gemidd. gewicht 
bes. Gemidd. lengte  bes 
m. platb. Gemidd. lengte  p. platboon. Maart  —  April 1907 
18,39  cM. 3,5  gr. October 
1907 
17,90  » 
3,4  . November 
1907 
17,90  » 
3,4 
18,83  niM. 13,10  m.M. December 
1907 
16,00  * 
3,3  » 
17,87 
12,77 
3,3 
18,18  » 
12,70 
3,2  > 
17,80  » 
12,77 
Februari 
1908 
16,95  » 
3,5  » 
18,45 
13,18  » 
♦)  Uit  variatiereeks  berekend. Liberiamoederboom  B. Verband  tusschen  de  lengte  van 
bladeren  en  bessen,  terzelfdertijd  ingezameld. ♦)  Uit  variatiereeks  berekend. Er  schijnt  eenig  verband  te  bestaan;  de  bladlengte  daalt  in 
December  sterk,  en  wij  zien  in  die  maand  ook  het  gemiddeld 
gewicht  per  bes  sterk  afnemen. De  lengte  van  de  bladeren  voor 
de  maandgroep  uit  October  en  November  ligt  tusschen  de  beide 68 andere  in,  hetzelfde  is  het  geval  met  het  gemidd. gewicht  per  bes. In  Februari  neemt  zoowel  de  bladlengte  als  het  gemidd. gewicht 
per  bes,  vergeleken  bij  het  in  December  ingezameld  materiaal 
weer  toe. De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  houdt, 
analoog  aan  het  gemidd. gewicht  per  bes,  gelijken  tred  met  de 
gemiddelde  bladlengte. De  gemiddelde  lengte  en  het  gemidd. gewicht  per  bes  zijn  afhankelijk  van  weersinvloeden;  in  vochtig 
regenrijke  tijden  is  de  vruchtschil  volgezogen  met  water  en  dus  wat 
dikker  dan  na  een  drogen  tijd. Als  een  minder  van  uitwendige 
invloeden  afhankelijk  kenmerk  is  daarom  ook  nog  de  gemidd. lengte  van  de  platboon  met  de  gemiddelde  bladlengte  voor  verschil¬ 
lende  maanden  vergeleken ;  wij  vinden  daarbij  weder  een  zelfde 
verband  als  bij  de  vergelijking  van  gemiddeld  besgewicht  en 
bladlengte. §  5.  Het  verband  tusschen  de  kenmerken  bij 
sprongsgewijze  variaties. Ten  einde  het  verband  tusschen  de  kenmerken  bij  sprongs¬ 
gewijze  variaties  te  vergelijken  ontleenen  wij  hier  enkele  voor¬ 
beelden  aan  de  reeks  van  sprongvariëteiten,  die  bij  Coffea 
arabica  gevonden  wordt. Wij  kunnen  deze  variaties  in  verschillende  groepen  verdeelen. De  eerste  groep  bevat  eenige  vormen,  die  gekenmerkt  zijn  door 
bladeren,  kleiner  dan  die  van  het  type. Over  het  algemeen 
dragen  deze  vormen  ook  kleinere  zaden  dan  het  type,  zoo  bv. de  Mokka-koffie  en  de  monosperma-vorm. De  laurinakoffie  daar¬ 
entegen  is  door  lange,  smalle  zaden  gekenmerkt,  die  ongeveer 
even  lang  als  die  van  het  t\’pe,  echter  veel  smaller  zijn. Het  is 
echter  de  vraag,  of  wij  de  laurinakoffie  niet  moeten  beschouwen 
als  een  bastaard. Uit  Tabel  No. 15  blijkt  het  verschil  in  vorm 
van  de  boon;  voor  de  typische  Javakoffie  vinden  wij  voor  de 
gemidd. breedte  van  de  boon  steeds  een  belangrijk  hooger  cijfer, 
dan  voor  de  laurinakoffie,  terwijl  de  gemidd. lengte  der  boon 
voor  laatstgenoemden  vorm  slechts  weinig  minder  is  dan  voor 
de  gewone  Javakoffie. ' —  69  — TABEL  No.  15. Gemidd. lengte  en  breedte  der  boonen  bij  verschillende 
vormen  van  Coffea  arabica. Gemidd. lengte  en  breedte  der  boonen  bij  verschillende 
vormen  van  Coffea  arabica. Variëteit  en  No. d. boom. Boonlengte 
Boonbrecdte. 58 
13,07  mM. 1 
9  mM. 59 
12,27  » 
8,5  » 
Coffea  arabica  typica. 71 
13,12  » 
8,5  » 
9 
12,19  t 
8,5  > 
5 
1 2,49  » 
1 
8,5  » 
• 
32 
1 2,88  . 7,75  » 
C. arabica  laurina  { 
1  33 
1 2,03  » 
7,25  » 
121 
1 2,09  » 
8,5  » 
19 
11,55  » 
9,75  » 
C. arabica  bullata 
29 
13,29  » 
8,25  » 
120 
12,25  » 
9,5  » 
jong. aanp. 12,91  » 
8,5  » 
40 
12,72  » 
8,25  » 
C. arabica  angnstifolia  j 
68 
1 2,44  * 
8,25  » 
21 
1 3,25  » 
8,5  * 
22 
13,52  »  1 
8,5  » 
C. arabica  columnaris 
23 
12,62  »  ' 
8,5  » 
jong. aanp. 1 2,90  . 8,75  » 
86 
13,53  »  j 
8,75  » 
^  ( 
42 
16,74  » 
10,5  > 
C. arabica  maragog}'pe  j 
41 
1 
15,72  . 10 —  70  — Vergelijken  wij  den  bullatavorm  met  de  typische  Javakoffie, 
dan  vinden  wij  bij  eerstgenoemden  meestal,  echter  niet  altijd, 
breedere  boenen  dan  bij  den  oorspronkelijken  vorm. Uit  de 
beschrijvingen  blijkt,  dat  bij  de  bullatakoffie  ook  de  bladeren 
breeder  zijn  dan  bij  de  typische  Javakoffie. Bij  den  angustifolia- 
vorm  daarentegen  zijn  de  bladeren  veel  smaller  dan  bij  gewone 
Javakoffie;  de  boonen  schijnen  gemiddeld  ook  iets  smaller  te  zijn. De  columnaris-variëteit  verschilt  van  het  type  door  de  forsche 
groeiwijze  en  groote  bladeren. Ook  de  boonlengte  schijnt  hier 
gemiddeld  iets  meer  te  bedragen;  de  boonbreedte  komt  met  die 
van  C. arabica  typica  vrijwel  overeen. De  Maragogype- variëteit, 
die  sterk  van  het  type  verschilt  door  de  bijzonder  grove  boonen, 
vertoont  ook  wat  grooter  bladeren  dan  het  type,  hoewel  dit 
verschil  niet  zoo  opvallend  is  als  bij  de  boonen. Alles  saamgenomen  blijkt  er  dus  wel  eenig  verband  te  bestaan 
tusschen  de  kenmerken  der  verschillende  variëteiten. Gewoonlijk 
gaat  een  groote  lengte  voor  de  boon  met  een  groote  lengte  voor 
het  blad  gepaard;  en  vertoonen  vormen  met  breede  bladeren  ook 
breede  boonen,  vormen  met  smalle  bladeren  smalle  zaden. Ver¬ 
gelijken  wij  de  verschillende  Voi^xasoorten  onderling,  dan  is  zulk 
een  verband  niet  te  vinden. Coffea  excelsa  bv. bezit  gemiddeld 
grooter  bladeren  dan  Liberiakoffie,  tegelijk  echter  veel  kleiner 
boonen. TABEL  No.  15. Bij  Coffea  robusta  zijn  de  bladeren  veel  grooter  dan  bij 
gewone  Javakoffie,  de  bessen  zijn  echter  in  den  regel  wat  kleiner 
dan  bij  laatstgenoemden  vorm. §  6.  Verband  tusschen  de  kenmerken  bij  de 
typen-variabiliteit. Thans  moet  nog  nagegaan  worden,  of  bij  de  verschillen,  die 
men  bij  de  afwijkende  moederboomen  van  de  polymorphe  soorten 
opmerkt,  ook  een  verband  is  aan  te  toonen,  als  in  de  vorige 
gevallen. Wij  zullen  daartoe  eerst  de  moederboomen  van 
de  onderneming  Gereng  Redjo,  Afd. Petoeng,  met  elkander  ver¬ 
gelijken;  voor  uitvoerige  beschrijvingen  zie  men  de  aan  Liberia¬ 
koffie  gewijde  afdeeling. 71 Ten  slotte  wil  ik  hier  nog  een  tabel  bijvoegen,  waarin  de 
gemiddelde  lengte  van  de  bladeren  en  van  de  boonen  voor  de 
I.iberiaboomen  uit  den  Cultuurtuin  is  ingevuld.  De  moederboomen 
zijn  gerangschikt  naar  de  gemidd.  lengte  der  platboon ;  het  blijkt 
dan,  dat  de  gemiddelde  lengte  der  bladeren  daarmede  geen  ge¬ 
lijken  tred  houdt.  Wel  is  waar  vertoont  boom  B  met  zeer Tabel  No.  16. bij  moederboom  No  7  de 
vorm  der  bladeren  min  of  meer  in  die  der  vruchten  terug  vinden. 72  — 
No  7  juist  de  grootste  vertoont. Er  is  dus  geen  spoor  van  ver¬ 
band  tusschen  de  kenmerken  aan  te  wijzen  ;  met  de  grootste  bladeren 
kunnen  de  kleinste  boonen,  met  de  smalste  bessen  de  breedste 
bladeren  gepaard  gaan. Dit  is  in  tegenspraak  met  een  algemeen 
onder  practici  verspreide  meening,  als  zouden  boomen  met  groote 
bladeren  ook  groote  vruchten  en  boonen  opleveren. Men  zoekt 
dan  wel  eens  verband  tusschen  den  vruchtvorm  en  den  vorm  van 
het  blad;  de  blad  voet  zou  met  het  ondereinde  van  de  bes,  de 
bladtop  met  den  discus  overeenkomen. Soms  schijnt  ^zulk  een 
overeenkomst  te  bestaan ;  men  kan  bv. bij  moederboom  No  7  de 
vorm  der  bladeren  min  of  meer  in  die  der  vruchten  terug  vinden. Tabel  No.  16. Tabel  No. 16. Tabel  No. 16. Overzicht  van  de  lengte-  en  breedteverhouding  bij 
bladeren  en  bij  platboon  van  de  Liberia- 
moederboomen  op  Petoeng. Nummer 
van  
den 
moeder¬ 
boom. Gemidd. lengte 
v.h. blad. Gemidd. breedte 
v.h. blad. 1 
20.9  cM. 6.6  cM. 3.2 
15.80  niM. 10.75  mM. 1.47 
2 
25.2  » 
9.0  » 
2.8 
19.58  » 
9.75  » 
2.01 
2a 
23.7  » 
8.4  » 
2.9 
13.05  * 
8.5  * 
1.54 
3 
20.9  » 
8.1  » 
2.6 
18.62  » 
11.25  » 
1.66 
4 
23.4  » 
9.1  » 
2.6 
14.47  » 
10.0  » 
1.45 
6 
18.4  » 
7.1  » 
2.6 
18.24  » 
9.75  » 
1.87 
7 
22.7  . 8.7  » 
2.6 
22.08  » 
11.5  » 
1.92 In  Tabel  No. 16  zijn  achtereenvolgens  de  cijfers  ingevuld  voor 
de  lengte  en  breedte  van  het  blad  en  de  daaruit  berekende  ver¬ 
houding;  verder  de  cijfers  voor  de  lengte  en  breedte  der  boonen 
en  de  verhouding  dezer  afmetingen. Hadden  nu  de  moeder- 
boorren  met  smalle  bladeren  ook  smalle  boonen,  dan  zou  in  de 
tabel  voor  moederboom  No  1,  die  het  grootste  cijfer  voor  de 
blad- verhouding  vertoont,  ook  het  cijfer  voor  de  verhouding  bij 
de  boonen  groot  moeten  zijn,  terwijl  het  integendeel  op  één  na 
het  laagste  is. Moederboom  No. 2  met  een  middelmatig  verhou- 
dingscijfer  voor  het  blad,  vertoont  voor  de  boon  een  zeer  hoog 
verhoudingscijfer;  bij  dezen  boom  gaan  dus  betrekkelijk  breede 
bladeren  met  zeer  smalle  boonen  gepaard. Terwijl  bij  boom 
No  2  de  gemiddelde  bladlengte  het  grootste  is,  zien  wij,  dat 
haar  gemidd. boonlengte  nog  overtroffen  wordt  door  Moederboom 
No  7,  waarvan  de  bladlengte  tot  de  middelmatige  behoort. Moe¬ 
derboom  No. 2a  daarentegen,  ook  met  een  middelmatige  lengte 
voor  het  blad,  zelfs  nog  iets  meer  dan  voor  Moederboom  No  7, 
vertoont  de  kleinste  gemiddelde  boonlengte,  terwijl  Moederboom  72  — 
No  7  juist  de  grootste  vertoont. Er  is  dus  geen  spoor  van  ver¬ 
band  tusschen  de  kenmerken  aan  te  wijzen  ;  met  de  grootste  bladeren 
kunnen  de  kleinste  boonen,  met  de  smalste  bessen  de  breedste 
bladeren  gepaard  gaan. Dit  is  in  tegenspraak  met  een  algemeen 
onder  practici  verspreide  meening,  als  zouden  boomen  met  groote 
bladeren  ook  groote  vruchten  en  boonen  opleveren. Men  zoekt 
dan  wel  eens  verband  tusschen  den  vruchtvorm  en  den  vorm  van 
het  blad;  de  blad  voet  zou  met  het  ondereinde  van  de  bes,  de 
bladtop  met  den  discus  overeenkomen. Soms  schijnt  ^zulk  een 
overeenkomst  te  bestaan ;  men  kan  bv. Tabel  No.  17. Gemidd. lengte  van  het  blad  en  van  de  boon  bij  de 
moederboomen  van  C. liberica  in  den  Cultuurtuin. Nummer  van  den 
Moederboom. Gemidd. lengte  van 
de  boon. Gemidd. lengte 
van  het  blad. B. 12.80 niM. 18.16  cM. E. 14.35 
21.30  » 
I. 14.69 
20.18  » 
(1. 15.60 
20.19  » 
C. 15.97 
» 
20.59  » 
F. 16.22 
» 
24.96  » 
D. 16.22 
9 
19.96  » 
J. 16.61 
20.69  » 
A. 17.07 
» 
21.60  » 
K. 17.89 
» 
18.77  » 
H. 18.73 
20.32  » 73 kleine  boonen,  ook  een  geringe  gemidd. lengte  voor  het  blad, 
dadelijk  daarop  volgt  echter  de  moederboom  E,  die  kleine  boonen 
draagt,  echter  betrekkelijk  groote  bladeren. Boom  1  blijft  in 
grootte  der  boonen  onder  den  daarop  volgenden  moederboom, 
D  overtreft  hem  echter  in  bladlengte. Boom  F,  wat  de  boon- 
lengte  betreft  een  plaats  in  het  midden  der  tabel  innemend, 
vertoont  de  grootste  bladlengte,  overtreft  dus  al  de  volgende 
boomen  in  bladlengte  en  blijft  in  boonlengte  eronder. Moeder¬ 
boom  K  daarentegen  bezit  betrekkelijk  lange  boonen  -  de 
lengte  is  op  één  na  de  grootste  uit  de  tabel  —  doch  draagt  bla¬ 
deren,  die  in  lengte  alleen  die  van  moederboom  B  overtreffen. Uit  de  aangehaalde  gevallen  blijkt  weer,  dat  er  in  het  geheel 
geen  verband  te  vinden  is,  wanneer  men  de  lengte  der  bladeren 
en  der  boonen  bij  de  afzondelijke  moederboomen  met  elkander 
vergelijkt. Ook  wanneer  men  de  moederboomen  van  Abeokutakoffie 
met  elkander  vergelijkt,  blijken  de  cijfers  voor  de  verhouding 
lengte  :  breedte  van  het  blad  geen  verband  te  houden  met  die  voor 
dezelfde  verhouding  der  boonen. In  tabel  no  17a  zijn  links  de 
boomen  bijeengevoegd,  waarbij  de  verhouding  van  lengte  tot 
breedte  der  boon  het  kleinst  is,  terwijl  de  boomen  met  de  smal¬ 
ste  boonen  aan  de  rechterzijde  gerangschikt  zijn  Het  gemiddelde 
van  de  verhouding  lengte:  breedte  der  boonen  bedraagt  voorde 
eerste  groep  1.217,  voor  de  groep  smalboonige  t3'pen  1.453. De 
verhouding  lengte:  breedte  van  het  blad  is  voor  beide  groepen 
gelijk;  voor  de  eerste  groep  bedraagt  zij  gemiddeld  2.37,  voor 
de  tweede  2,36. Ook  bij  de  Abeokuta-moederboomen  blijkt  dus 
tusschen  de  variaties  van  de  beide  kenmerken  van  boon  en  van 
blad  geen  verband  te  bestaan. —  74  — Tabel  No.  17a. Tabel  No. 17a. Verhouding  lengte:  breedte  van  blad  en  boon  bij  Abeokutakoffie. Breede  boonen  Smalle  boonen. Nummer 
van  den 
boom. Verhouding 
lengte 
: 
breedte 
boon. Verhouding 
leng
: 
Nummer 
van  den 
boom. V 
1.15 
2.2 
No. 1 
1.32 
2.2 
J 
1.21 
2.4 
No. 2 
1.43 
2.8 
NN 
1.21 
2.7 
P 
1.46 
2.1 
BBB 
1.22 
2.6 
XX 
1.46 
2.4 
N 
1.22 
2.2 
K 
1.46 
2.5 
E 
1.24 
2.2 
Y 
1.52 
2.1 
PPP 
1.27 
2.3 
ZZ 
1.52 
2.3 
gemidd. 1.217 
2.37 
1.453 
2.36 Verhouding  lengte:  breedte  van  blad  en  boon  bij  Abeokutakoffie. Breede  boonen  Smalle  boonen. uding 
ding Bij  vergelijking  van  de  gemiddelde  kenmerken  bij  verschillende 
moederboomen  blijkt  voor  eenige  kenmerken  der  vruchten  en  der 
boonen  wei  een  onderling  verband  te  bestaan. Voor  enkele 
kenmerken  is  dit  zonder  meer  duidelijk:  zoo  zullen  natuurlijk  de 
typen  met  de  langste  bessen  tevens  de  langste  boonen  vertoonen. Voor  andere  kenmerken  kan  men  zulk  een  verband  door  verge¬ 
lijking  der  gemiddelde  cijfers  opsporen. o. —  75  — Tabel  
no. 17b. Verband  tusschen  
boonlengte  
en  
percentage  
rondboon. Moederboomen  
in  den  
Cultuurtuin. Moederboomen  
op  de  
onderneming  
Gereng  
Redj  76  — 
Uit  deze  tabel  is  in  de  eerste  plaats  af  te  lezen,  dat  met  de 
toename  van  de  boonlengte  bij  de  typen  ook  het  cijfer,  dat  de 
verhouding  lengte :  breedte  der  boon  aangeeft,  toeneemt. Zoo 
ziet  men  in  de  eerste  kolom  in  het  begin  beide  cijfers  bijna 
regelmatig  tegelijkertijd  toenemen;  bij  de  boomen  met  de  kleinste 
gemiddelde  boonlengte  is  het  cijfer  voor  de  verhouding  lengte: 
breedte  van  de  boon  het  kleinst,  zijn  de  boonen  dus  betrekkelijk 
het  breedst;  bij  de  boomen  met  de  langste  boonen  blijken  de 
laatste  tevens  betrekkelijk  het  smalst  te  zijn. Dezelfde  uitkomst 
krijgen  wij,  wanneer  men  de  boonen  naar  de  ge  niddelde  boon¬ 
lengte  in  twee  groepen  verdeelt:  bij  de  eerste  vijf  bedraagt  het 
cijfer  voor  dit  kenmerk  minder  dan  16  mM.,  voor  de  laatste  zes 
meer. Voor  de  eerste  vijf  boomen  bedraagt  de  verhouding  lengte: 
breedte  der  boonen  van  1,25  tot  1.55,  in  de  tweede  groep  be¬ 
draagt  deze  verhouding  steeds  meer,  met  uitzondering  van  boom 
J. waarbij  het  cijfer  1.55  is. Neemt  men  telkens  de  boomen  drie 
aan  drie  bijeen,  dan  blijken  de  gemiddelden  van  de  verhoudings- 
cijfers  uit  deze  groepen  ook  regelmatig  te  stijgen,  gelijken  tred 
houdend  met  de  stijging  der  boonlengte,  van  1.42  tot  1.67. Hetzelfde  merkt  men  op  bij  de  moederboomcn  van  Gereng 
Redjo. Tabel  No.  17a. Ook  hier  zijn  de  moederboomen  naar  de  gemiddelde 
boonlengte  onder  elkander  geplaatst;  wordt  nu  telkens  voor  de 
achtereenvolgende  groepen  van  drie  boomen  uit  de  gemiddelde 
cijfers  voor  de  verhouding  lengte:  breedte  der  boon  het  ge¬ 
middelde  per  groep  berekend,  dan  blijken  deze  laatste  cijfers 
tegelijk  met  de  cijfers  voor  de  gemiddelde  boonlengte  der  typen 
toe  te  nemen. Men  kan  dus  zeggen,  dat  in  het  algemeen  bij 
langboonige  typen  de  boonen  betrekkelijk  smaller  zijn,  dan  bij 
kortboonige. Hoe  staat  het  nu  met  het  verband  tusschen  de  kenmerken  der 
boonen  en  het  percentage  rondboon,  dat  de  boom  gemiddeld 
oplevert? oplevert? Men  ziet,  dat  bij  de  verschillende  moederboomen  het  cijfer 
voor  laatstgenoemd  kenmerk  sterk  uiteen  loopt,  voor  de  boomen 
van  Gereng  Redjo  bv. van  1 2  %  tot  7  6,5  %. Men  zal  de 
groepen  dus  wat  grooter  moeten  nemen  dan  bij  de  vorige  ver- 77 gelijking. Verdeelen  wij  de  moederboomen  uit  den  Cultuurtuin  in 
twee  groepen,  nl. de  boomen  met  een  gemiddelde  boonlengte 
van  minder  dan  1 6  mM. en  die,  waarvoor  dat  kenmerk  meer 
dan  1 6  mM. bedraagt,  dan  blijkt  voor  de  eerste  groep  het  ge¬ 
middelde  van  de  cijfers  van  het  percentage  rondboon  (21.8  %) 
minder  te  bedragen  dan  voor  de  tweede  groep  (24.7  %), 
Hetzelfde  neemt  men  waar  bij  de  moederboomen  van  Gereng 
Redjo:  de  eerste  zes  moederboomen,  wier  gemiddelde  boonlengte 
onder  de  1  7  mM. ligt,  geven  als  gemiddelde  van  de  cijfers  voor 
het  percentage  rondboon  30.2  %,  die  van  de  tweede  groep  40.2  %. gelijking. Verdeelen  wij  de  moederboomen  uit  den  Cultuurtuin  in 
twee  groepen,  nl. de  boomen  met  een  gemiddelde  boonlengte 
van  minder  dan  1 6  mM. en  die,  waarvoor  dat  kenmerk  meer 
dan  1 6  mM. bedraagt,  dan  blijkt  voor  de  eerste  groep  het  ge¬ 
middelde  van  de  cijfers  van  het  percentage  rondboon  (21.8  %) 
minder  te  bedragen  dan  voor  de  tweede  groep  (24.7  %), 
Hetzelfde  neemt  men  waar  bij  de  moederboomen  van  Gereng 
Redjo:  de  eerste  zes  moederboomen,  wier  gemiddelde  boonlengte 
onder  de  1  7  mM. ligt,  geven  als  gemiddelde  van  de  cijfers  voor 
het  percentage  rondboon  30.2  %,  die  van  de  tweede  groep  40.2  %. het  percentage  rondboon  30.2  %,  die  van  de  tweede  groep  40.2  %. Aangezien  het  cijfer  voor  de  boonlengte  en  het  cijfer  voor  de 
verhouding  lengte:  breedte  der  boon  samen  varieeren,  zal  men 
ook  voor  het  laatste  een  verband  met  het  cijfer  voor  het  per¬ 
centage  rondboon  vinden. Tabel  No.  17a. Uit  onderstaande  tabel  blijkt,  dat  dit 
inderdaad  het  geval  is. Verband  tusschen  het  percentage  rondboon  in  de  kenmerken 
der  boon  bij  tjpen  van  Coffea  liberica. Verband  tusschen  het  percentage  rondboon  in  de  kenmerken 
der  boon  bij  tjpen  van  Coffea  liberica. Verband  tusschen  het  percentage  rondboon  in  de  kenmerken 
der  boon  bij  tjpen  van  Coffea  liberica. der  boon  bij  tjpen  van  Coffea  liberica. Moederboomen  in  den  Moederboomen  \'an 
Cultuurtuin. Gereng  Redjo. Groep  der  inoe- 
derboomen. Gemidd. % 
rondb. v. d. groep. Groep  der  moe¬ 
derboomen. Gemidd. % 
rondb. v. d. groep. 5  moederboomen 
met  gemidd. boonlengte 
'v  16  mM. 21.8  % 
rondboon. 6  moederboomen 
met  gemidd. boonlengte 
17  mM. 30.2  ®  0 
rondboon. 6  moederboomen 
met  gemidd. boonlengte 
7  16  niM. 24.7  ®o 
rondboon. 6  moederboomen 
met  gemidd. boonlengte 
7  17  niM. 40.2  “  0 
rondboon. 6  moederboomen 
met  cijfer  v. lengte :  breedte 
^  1.55. 22.9  "o 
rondboon. 6  moederboomen 
met  cijfer  v. lengte :  breedte 
^  1.7. 34.1  % 
rondboon. 5  moederboomen 
met  cijfer  v. lengte  :  breedte 
^  1.56. 24.0  "o 
rondboon. 6  moederboomen 
met  cijfer  v. lengte  :  breedte 
36.4  "  0 
rondboon. §  1.  De  inrichting  der  zaaiproeven. Met  verschillende  koffiesoorten  werden  zaaiproeven  genomen. Deze  proeven  kunnen  in  twee  reeksen  verdeeld  worden :  de  eerste 
reeks  bestaat  uit  proeven,  waarbij  onderzocht  werd,  of  een  sor- 
teering  van  het  zaad  naar  een  bepaalden  maatstaf  invloed  had 
op  de  daaruit  opgroeiende  planten ;  de  tweede  reeks  had  ten  doel 
na  te  gaan,  in  hoeverre  de  kenmerken  der  polymorphe  koffie¬ 
soorten  van  de  moederboomen  in  de  kinderen  herhaald  worden. Deze  laatste  proeven  werden  met  Liberiakoffie  genomen,  terwijl 
voor  die  der  eerstgenoemde  reeks  Coffea  arabica  en  C. hybrida 
Kalimas  gebruikt  werden ;  de  sorteering  geschiedde  op  drie  ver¬ 
schillende  manieren  :  naar  de  lengte  van  de  hoornschilboon,  naar 
het  absoluut  gewicht  van  de  winddroge,  gepelde  boon  en  naar 
het  soortelijk  gewicht  van  het  versche  gepulpte  zaad. De  zaden  der 
tweede  reeks  proeven  werden  alle  op  boonlengte  gesorteerd. tweede  reeks  proeven  werden  alle  op  boonlengte  gesorteerd. De  zaaiproeven  hadden  in  al  deze  gevallen  op  dezelfde  wijze 
plaats. De  zaden  werden  na  de  sorteering  uitgelegd  in  kiembakken, 
gevuld  met  rivierzand,  dat  voortdurend  vochtig  gehouden  werd. De  kiembakken  zijn  V2  breed,  ongeveer  1  voet  diep. De  zaden  worden  er  in  uitgelegd  in  een  vierkant  verband 
op  5  cM. onderlingen  afstand,  zoodat  iedere  bak  juist  honderd 
planten  bevat. Elke  bak  draagt  een  nummer,  dat  met  een 
nummer  in  het  zaaiboek  correspondeert ;  bij  ieder  zaaisel  wordt 
een  bamboe-etiquet  gestoken,  dat  het  nummer  van  het  zaaisel 
vermeldt;  bovendien  wordt  erop  genoteerd  de  naam  van  de  kof- 
fiesoort,  het  nummer  der  partij  en  de  datum  van  uitzaaien. In 
het  zaaiboek  krijgt  ieder  zaaisel  een  eigen  bladzijde,  waarop  een 
platte  grond  voorkomt  van  den  bak,  bestaande  uit  een  in  hon¬ 
derd  vierkante  vakjes  verdeeld  vierkant ;  ieder  vakje  stelt  dus  de Figuur  
10. door  één  plant  ingenomen  plaats  voor. In  deze  vakjes  kunnen  de 
bijzonderheden  aangaande  het  bij  de  sorteering  van  het  zaad  op¬ 
genomen  kenmerk,  de  datum  van  opkomen  en  dergelijke,  worden 
vermeld. De  op  het  bamboe-etiquet  voorkomende  cijfers  worden 
in  het  zaaiboek  ingeschreven,  terwijl  ook  nog  eenige  bijzonder¬ 
heden  over  de  partij  daarin  een  plaats  vinden. heden  over  de  partij  daarin  een  plaats  vinden. In  eiken  bak  worden  slechts  zaden  van  eenzelfde  partij  gezaaid ; 
eenzelfde  partij  is  altijd  weer  afkomstig  van  eenzelfden  boom. In  de  zaaibakken  worden  de  planten  eenige  maanden  aangehou¬ 
den  en  daarna  op  bedden  uitgeplant. §  1.  De  inrichting  der  zaaiproeven. Deze  bedden  zijn  aangelegd 
op  ouden  sawahgrond,  die  te  voren  één  meter  diep  omgewerkt  is, 
waarbij  de  bovengrond  bovengehouden  werd  De  grond  werd  daarna 
bemest  met  één  blik  stalmest  per  vierkanten  meter  en  nogmaals 
oppervlakkig  omgewerkt  om  een  lossen,  kruimigen  bodem  te 
verkrijgen. Een  lichte  pajong  beschermde  de  bedden  tegen  direct 
zonlicht. De  bedden  zijn  vier  voet  breed ;  ertusschen  loopen  paden, 
die  twee  voet  breed  zijn  en  ongeveer  anderhalven  voet  diep ;  deze 
paden  zijn  hellend  aangelegd  om  tevens  als  afvoergoten  voor  het 
regenwater  te  dienen  Op  de  bedden  werden  de  planten  uitgeplant 
in  rijen  op  een  afstand  van  één  voet  in  en  tusschen  de  rijen. (Fig  1 0;. §  2.  De  sorteering. De  pasgeplukte  partijen  werden  eerst  met  de  hand  gepulpt  en 
de  boonen  met  het  vruchtvleesch  daarna  gefermenteerd. Dit 
laatste  proces  heeft  geen  nadeeligen  invloed  op  het  kiemv'er- 
mogen ;  men  werkt  steeds  met  kleine  partijtjes  en  bij  deze  stijgt, 
wanneer  ze  gefermenteerd  worden,  de  temperatuur  niet  noemens¬ 
waard. Om  het  fermentatieproccs  wat  te  bespoedigen  wordt  steeds 
wat  fermentatievocht  van  vorige  partijen  toegevoegd. In  een  dag 
of  drie  is  dan  het  vruchtvleesch  geheel  verslijmd;  door  wasschen 
worden  de  boonen  vervolgens  van  dit  slijm  bevrijd. Daarna  wor¬ 
den  de  boonen  gesorteerd  in  platboon  en  rondboon. Voor  de  sorteering  op  lengte  worden  de  boonen,  nadat  zij 
winddroog  geworden  zijn,  met  behulp  van  de  meetgleuven  ver¬ 
deeld  in  groepen  van  ongeveer  gelijke  lengte ;  als  verschil  werd 
daarbij  gekozen  ^  mM. De  groepen  van  10  —  1 0.5  mM.,  van  1 0.5 80 —  1 1  mM. enz. worden  dan  achtereenvolgens  in  de  straksbe- 
schreven  bakken  uitgezaaid. —  1 1  mM. enz. worden  dan  achtereenvolgens  in  de  straksbe- 
schreven  bakken  uitgezaaid. Voor  de  sorteering  op  absoluut  gewicht  werden  de  boonen, 
evenals  in  het  vorige  geval,  eerst  winddroog  gemaakt,  daarna  uit  de 
hoornschil  gepeld  en  één  voor  één  gewogen. Iedere  boon  wordt 
dan  afzonderlijk  verpakt  en  het  gewicht  erbij  vermeld;  ver¬ 
volgens  naar  de  zaaibakken  gebracht  en  uitgelegd,  vvaarbij  voor 
iedere  boon  het  gewicht  in  het  zaaiboek  wordt  ingeschreven. Het 
spreekt  van  zelf,  dat  deze  methode  veel  tijdroovender  is  dan  de 
vorige:  zij  werd  dan  ook  slechts  op  een  paar  kleine  partijen  toe¬ 
gepast. Voor  grootere  partijen  was  alleen  de  sorteering  naar  de 
lengte  mogelijk;  gemiddeld  zijn  de  langere  zaden  natuurlijk  ook 
zwaarder  dan  de  kortere,  zoodat  laatstgenoemde  sorteering  die 
op  absoluut  gewicht  vervangen  kan. Bij  beide  soorten  van 
zaaiproeven  was  het  doel  na  te  gaan,  welken  invloed  de  grootte 
van  het  zaad  heeft  op  de  groeikracht  van  de  plant,  die  er  zich  uit 
ontwikkelt. Het  is  te  verwachten  —  en  ook  in  verschillende  ge¬ 
vallen  bij  andere  plantensoorten  geconstateerd  -  dat  de  grootste 
zaden  ook  de  krachtigste  planten  geven. De  sorteering  op  het  soortelijk  gewicht  geschiedde  met  het 
oog  op  de  aandacht,  welke  deze  methode  algemeen  trok,  nadat 
door  den  Hr. Nash  onderzoekingen  over  den  invloed  van  het  soor¬ 
telijk  gewicht  van  suikerrietstekken  op  de  suikeropbrengst  van  den 
daaruit  verkregen  aanplant  waren  gepubliceerd. §  2.  De  sorteering. Het  spreekt  van 
zelf,  dat  de  sorteering  op  soortelijk  gewicht,  mocht  zij  ook  al 
bij  suikerriet  van  invloed  zijn,  daarom  nog  niet  ook  bij  koffie 
gunstige  resultaten  behoeft  te  geven. Bij  suikerriet  werkt  men 
met  een  vegetatief  vermenigvuldigde  plant,  waarvan  de  stekken 
op  soort-gewicht  worden  gesorteerd,  terwijl  bij  koffie  die  werk¬ 
wijze  toegepast  zou  moeten  worden  op  de  zaden. Wij  doen  dus 
beter  ter  vergelijking  aan  te  halen  de  suikerbiet,  welk  gewas 
door  zaad  vermenigvuldigd  wordt. Bij  suikerbieten  werd  vroeger 
ook  selectie  op  soortelijk  gewicht  toegepast;  tegenwoordig  is  deze 
werkwijze  door  de  polarisatiemethode  vervangen,  die  een  veel 
zuiverder  en  fijner  bewerking  van  het  materiaal  toelaat. Het 
criterium  der  selectie  houdt  hier  onmiddellijk  verband  met  het  te  bereiken  doel:  bieten  met  een  hoog  soortelijk  gewicht  vertoonen 
ook  een  hoog  suikergehalte;  door  toepassing  van  een  sorteering 
op  soortelijk  gewicht  zoekt  men  niet  alleen  de  soortelijk  zwaarste, 
maar  tevens  de  suikerrijkste  bieten  uit. bereiken  doel:  bieten  met  een  hoog  soortelijk  gewicht  vertoonen 
ook  een  hoog  suikergehalte;  door  toepassing  van  een  sorteering 
op  soortelijk  gewicht  zoekt  men  niet  alleen  de  soortelijk  zwaarste, 
maar  tevens  de  suikerrijkste  bieten  uit. Bij  koffie  is  het  doel  der  selectie  niet  een  ras  te  krijgen,  dat 
zaden  v'an  een  hoog  soortelijk  gewicht  voortbrengt,  maar  een, 
dat  door  snellen,  krachtigen  groei  en  rijke  vruchtdracht  geken¬ 
merkt  is. Er  is  geen  reden  om  aan  te  nemen,  dat  deze  kenmer¬ 
ken  met  het  soortelijk  gewicht  van  het  zaad  zouden  samenhangen. Men  meende  eerst  zulk  een  invloed  bij  rijst  waargenomen  te 
hebben;  de  zaak  is  hier  echter,  dat  de  korrels  op  een  lucht- 
houdend  weefsel  drijven;  dit  werkt  als  het  ware  als  een  zwem¬ 
gordel,  die  voor  de  verschillende  korrels  ongeveer  even  groot 
is;  de  grootte  van  het  overig  deel  der  korrels  verschilt  veel 
sterker. Men  ziet  dus  hetzelfde  gebeuren,  als  wanneer  menschen 
van  verschillend  gewicht  ieder  een  even  groote  zwemgordel 
kregen:  de  zwaarste  zinken  de  lichtste  blijven  drijven. De 
schijnbare  selectie  op  soortelijk  gewicht  is  hier  dus  in  werkelijk¬ 
heid  een  selectie  op  absoluut  gewicht  1). De  sorteering  der  koffiezaden  op  soortelijk  gewicht  geschiedde 
op  de  volgende  manier. De  verschgepulpte  en  gewasschen  boonen 
werden  voorzichtig  uit  de  hoornschil  gepeld,  zooveel  mogelijk 
zonder  het  zilvervlies  te  beschadigen  en  daarna  in  water  bewaard. 1)  Vgl.  J.  E.  van  der  Stok,  Selectie  op  soortelijk  gewicht  bij  padizaaigoed 
(Korte  Ber.  uitg.  v.h.  Dep.  v.  Landbouw  Xo.  46). 
Meded.  Dep.  v.  Landbouw  11. 
6 §  2.  De  sorteering. Een  reeks  flesschen  werd  gevuld  met  fietsuikeroplossingen,  waar¬ 
van  het  soortelijk  gewicht  bij  iedere  opvolgende  flesch  met  0.01 
toenam  ;  de  eerste  flesch  was  dus  gevuld  met  een  oplossing  van  1.10 
S. g.,  de  volgende  met  een  oplossing  van  1.11  S. G  enz. Om  het 
bederven  der  oplossingen  te  voorkomen  werd  een  kleine  hoeveelheid 
chinosol  toegevoegd. De  boonen  in  zilvervlies  werden  nu  in  een 
flesch  met  een  oplossing  van  bepaald  S. G. gedompeld,  bv. in  de 
flesch  met  een  oplossing  van  1.15. Eenige  van  de  boonen  zinken 
dan,  andere  drijven;  de  eerste  hebben  een  hooger  soort,  gewicht 
dan  de  omgevende  oplossing,  de  laatste  een  lager. De  zinkers  worden  dan  in  de  flesch  met  de  oplossing  van  1.16  gebracht;  de 
boonen,  die  daarin  drijven,  hebben  een  S. G.,  lager  dan  1 .1 6. Deze 
boonen  vormen  dus  de  groep,  waarvan  het  S. G. tuschen  1.15  en 
1.16  in  ligt. De  boonen,  die  in  de  oplossing  van  1 .1 5  drijven,  worden 
in  de  oplossing  van  1 .1 4  gebracht;  de  daarin  zinkende  boonen  hebben 
een  S. G. hooger  dan  1.14  en  vormen  dus  de  groep  met  een  S. G. 1.14  —  1.15. Zoo  kan  men  een  partij  gemakkelijk  en  vlug  in  groepen 
van  een  ongeveer  gelijk  soortelijk  gewicht  verdeelen. Voor  de  proeven  over  de  verschillende  sorteeringsmethoden  wer¬ 
den  gebruikt  zaden  van  de  gewone  Coffea  arabica  en  van  den  Kali- 
mashybride  {Coffea  liberica  5  X  arabica  (ƒ). Deze  laatste,  bij 
uitzaaiing  zeer  variabele  vorm  werd  gekozen,  omdat  het  niet 
onmogelijk  scheen,  dat  de  zaden  van  een  hoog  soort,  gewicht  planten 
zouden  opleveren,  in  t3’pe  dichter  naderend  tot  de  Liberiakoffie, 
waarvan  de  zaden  meestal  een  hooger  soortelijk  gewicht  vertoonen 
dan  van  gewone  Javakoffie. Van  zulk  een  invloed  is  echter  bij 
de  zaaiproeven  niets  gebleken. §  3.  Invloed  der  sorteering  op  de  snelheid  van  ontwikkeling 
bij  zaaisels  van  den  Kalimashybride. Bij  den  Kalimashybride  werd  nagegaan,  welken  invloed  absoluut 
gewicht  en  soortelijk  gewicht  van  het  zaad  uitoefenen  op  de  snel¬ 
heid,  waarmede  de  jonge  plant  zich  ontwikkelt. In  de  ontwikke¬ 
ling  der  jonge  plant  kunnen  verschillende  stadia  onderscheiden 
worden :  na  eenige  weken  verheft  het  uitgelegde  zaad  zich  op 
het  stengeltje  boven  den  gromd,  steeds  nog  in  de  hoornschil  be- 
.sloten;  daarna  vermindert  de  lengtegroei  sterk;  in  dit  stadium 
worden  de  plantjes  in  de  praktijk  „soldaatjes”  genoemd. Nu  be¬ 
ginnen  de  eerste  bladeren  (de  breede,  ronde,  onderste  blaadjes) 
te  zwellen  en  zich  te  ontrollen,  daarbij  de  hoornschil  splijtend  en 
en  van  zich  afwerpend. Is  het  blaadje  eenmaal  uit  de  hoornschil 
vrij,  dan  spreidt  het  zich  in  de  breedte  uit ;  in  dit  stadium  worden 
de  plantjes  „kepelans”  genoemd. de  plantjes  „kepelans”  genoemd. Bij  de  zaaiproeven  werd  nu  nagegaan,  welken  invloed  soortelijk 
en  absoluut  gewicht  hebben  op  den  duur  van  het  tijdvak,  dat 
verloopen  moet,  eer  uit  het  uitgelegde  zaad  zich  een  soldaatje —  83  — ontwikkeld  heeft,  verder  van  het  tijdsverloop,  noodig  om  het 
stadium  van  kepelan  te  bereiken. De  zaaisels  in  de  bakken 
werden  daartoe  iedere  week  nagezien  en  voor  elk  zaad  —  in  de 
hokjes  van  den  plattegrond  in  het  zaaiboek  —  genoteerd,  op  welk 
tijdstip  het  soldaatjes-  of  kepelanstadium  bereikt  werd;  bij  het 
uitzaaien  was  het  absoluut  of  soortelijk  gewicht  van  ieder  zaad 
in  de  hokjes  ingevuld. De  planten  konden  daarna  in  groepen 
verdeeld  worden,  die  telkens  alle  zaden  omvatten,  welke  in  een 
bepaalde  week  het  tot  soldaatjes  of  kepelans  gebracht  hadden. ontwikkeld  heeft,  verder  van  het  tijdsverloop,  noodig  om  het 
stadium  van  kepelan  te  bereiken. De  zaaisels  in  de  bakken 
werden  daartoe  iedere  week  nagezien  en  voor  elk  zaad  —  in  de 
hokjes  van  den  plattegrond  in  het  zaaiboek  —  genoteerd,  op  welk 
tijdstip  het  soldaatjes-  of  kepelanstadium  bereikt  werd;  bij  het 
uitzaaien  was  het  absoluut  of  soortelijk  gewicht  van  ieder  zaad 
in  de  hokjes  ingevuld. De  planten  konden  daarna  in  groepen 
verdeeld  worden,  die  telkens  alle  zaden  omvatten,  welke  in  een 
bepaalde  week  het  tot  soldaatjes  of  kepelans  gebracht  hadden. bepaalde  week  het  tot  soldaatjes  of  kepelans  gebracht  hadden. Bij  de  sorteering  bleek  de  partij  de  volgende  variaties  in  soort, 
gewicht  te  vertoonen: vertoonen: 
1.10  —  1.11 
1.11  -  1.12 
1.12  —  1.13 
1.13  —  1.14 
1.14  —  1.15 
1.15  —  1.16  24 
1.16  —  1.17  49 
3  zaden. 1)  Zie  Dr.  J.  C  Koningsbei-ger,  De  dierlijke  vijanden  der  Koffiecultuur  op 
Java,  Dl.  I  pg.  23 §  3.  Invloed  der  sorteering  op  de  snelheid  van  ontwikkeling 
bij  zaaisels  van  den  Kalimashybride. 3  — 
8  — 
-  9^  = 
—  m  — 
1.1546 
1.1624 
=  1.1676 
1.17  —  1.18  13  — 
1 00  zaden. 1 00  zaden. Uit  de  cijfers  blijkt  reeds,  dat  de  kromme,  welke  de  variatie- 
reeks  graphisch  voorstelt,  een  scheef  verloop  vertoont;  uit  de  be¬ 
rekening  der  quartielen  is  dit  eveneens  duidelijk. M  —  Qi. =0.0078;  Q... — M  =  0.0052;  voor  een  symmetrische  kromme 
zouden  beide  verschillen  even  groot  moeten  zijn. Het  scheeve  verloop 
van  de  kromme  wordt  veroorzaakt  door  het  hooge  percentage  boonen 
van  een  zeer  laag  soortelijk  gewicht. Bij  onderzoek  blijken  deze  boonen 
bruine,  zieke  plekjes  te  vertoonen,  waarschijnlijk  veroorzaakt  door  een 
wants  (Eurydema  sp.)  1),  die  de  onrijpe  bessen  aanboort. In  de  bruine 
plekjes  bevat  het  weefsel  meer  lucht  dan  in  het  omringende  weefsel 
voorkomt ;  de  plekken  werken  dus  weer  als  zwemgordels. De  aange¬ 
stoken  boonen  loopen  meestal  nog  wel  uit ;  echter,  zooals  uit  Tabel 
No  18  blijkt,  het  duurt  langer,  eer  zij  zich  tot  soldaatjes  ontwikkeld 
hebben. 1)  Zie  Dr. J. C  Koningsbei-ger,  De  dierlijke  vijanden  der  Koffiecultuur  op 
Java,  Dl. I  pg. 23 84 Tabel  No.  18. Invloed  van  het  soortelijk  gewicht  der  zaden  op  de  ontwik¬ 
keling  tot  „soldaatjes”  bij  een  zaaisel  van  den  Kalimas-hybride. Soort. gew. van  het 
zaad. Aant. boo- 
nen,  na  5 
weken  tot 
sold. ont- 
wikk. Aant. boo- 
nen,  na  6 
weken  tot 
soldaatjes 
ontwikk. Aan. boo- 
nen,  na  7 
weken  tot 
soldaatjes 
ontwikk. Aan. boo- 
nen,  na  8  of 
meer  weken 
tot  soldaatj. ontwikk. Som. 1.10—1.1 1 
— 
— 
— 
3 
3 
1.1 1  —  1.12 
— 
— 
— 
— 
— 
1.12—1.13 
— 
— 
— 
— 
— 
1.13—1.14 
— 
— 
— 
3 
3 
1.14—1.15 
2 
4 
1 
3 
10 
1.15  —  1.16 
8 
4 
6 
6 
24 
1.16—1.17 
7 
16 
6 
20 
49 
1.17  —  1.18 
1 
6 
2 
2 
1 1 
Som. 18 
30 
15 
37 
100 
Gemidd. srt. gew. p. boon. 1.159 
1.163 
1.161 
1.155 
Tabel  No. 19. Tabel  No. 19. Tabel  No.  19. Invloed  van  het  soortelijk  gewicht  der  zaden  op  de  ontwik¬ 
keling  tot  „kepelans”  bij  een  zaaisel  van  den  Kalimas-hybride. Invloed  van  het  soortelijk  gewicht  der  zaden  op  de  ontwik¬ 
keling  tot  „kepelans”  bij  een  zaaisel  van  den  Kalimas-hybride. Soort. gew. van  het 
zaad. Aant. boonen, 
na  7  weken  tot 
kepelans 
ontwikkeld. Aant. boonen, 
na  8  weken 
tot  kepelans 
ontwikkeld. Aant. boonen, 
na  9  of  meer 
weken  tot  k. ontwikkeld. Som. 1.10—1.11 
— 
— 
3 
3 
1.11  —  1.12 
— 
— 
— 
— 
1.12—1.13 
— 
— 
• — 
— 
1.13  —  1.14 
— 
2 
1 
3 
1.14—1.15 
2 
6 
2 
10 
1.15—1.16 
6 
14 
4 
24 
1.16—1.17 
9 
28 
12 
49 
1.17—1.18 
2 
8 
1 
11 
Som. 19 
00 
23 
100 
Gemidd. srt. gew. p. boon. 1.161 
1.161 
1.153 85 Het  zelfde  scheeve  verloop  van  de  kromme  merkt  men  op  in 
de  tabellen,  die  de  variaties  in  de  snelheid  van  ontwikkeling  tot 
„soldaatjes*’  en  „kepelans”  weergeven. Deze  tabellen  zijn  op  de 
volgende  manier  samengesteld. In  de  eerste  kolom  vindt  men  het  soortelijk  gewicht  der  groepen, 
in  de  volgende  het  aantal  boonen,  dat  uit  elke  groep  zich  na  5 
weken  tot  „soldaatjes”  ontwikkeld  had. Het  gemidd. gewicht  voor 
de  boonen,  die  in  een  bepaalde  week  het  tot  soldaatjes  gebracht 
hadden,  werd  wegens  het  kleine  aantal  der  groepen  niet  uit  de 
variatiereeks  berekend,  maar  uit  de  som  van  de  soort,  gewichten 
der  boonen,  die  in  de  kolom  ingeschreven  zijn. Men  mag  aan¬ 
nemen,  dat  het  soort,  gewicht  van  de  boonen  uit  een  bepaalde 
groep  het  gemiddelde  tusschen  de  grenzen  ervan  is,  dat  dus  de 
boonen  van  de  groep  1.15  —  1.16  s. g. een  gemidd. soortelijk 
gewicht  van  1.155  vertoonen. Om  dus  het  gemidd. soort,  gewicht 
voor  de  eerst  kolom  te  berekenen,  werden  de  volgende  bewer¬ 
kingen  uitgevoerd. gen  uitgevoerd. 1.14  —  1.15  gemidd. 1.145  2  X  1.145  =  2.290 
1.15  —  1.16  —  1.155  8  X  1-155  =  9.240 
1.16  -  1.17  —  1.165  7  X  1-165  =  8.155 
1.17-1.18  —  1.175  1X1-175  =  1.175 
om  der  soort,  gewichten  voor  1 8  boonen  20.860 
emidd  soort  gewicht  p. boon  20.860:  18  =  1.159 Uit  de  zoo  verkregen  cijfers,  in  tabel  No  18  voorgesteld,  ziet 
men,  dat  de  eerste  drie  kolommen  een  ongeveer  gelijk  gemidd, 
soort,  gewicht  opleveren,  terwijl  van  de  laatste  kolom  het  soort, 
gewicht  belangrijk  minder  bedraagt. Tabel  No.  19. Dit  wil  dus  zeggen,  dat 
de  boonen,  die  in  de  laatste  weken  zich  tot  soldaatjes  ontwik¬ 
kelen,  gemidd. een  lager  soort,  gewicht  hebben,  dan  die  uit 
vorige  weken ;  er  is  hier  dus  wel  eenige  invloed  van  het  soort, 
gewicht  te  bespeuren. Van  een  eigenlijke  selectie  mag  hier  niet 
gesproken  worden. De  sorteering  op  het  soort,  gewicht  zou  slechts  ten  gevolge  hebben, 
dat  men  de  langzaam  kiemende  en  groeiende  boonen  daardoor  uitschoot ; 
iets  dergelijks  dus,  als  wanneer  de  drijvers  van  de  verschgepulpte  kof¬ 
fie  afgeschept  worden,  omdat  zij  geheel  ongeschikt  zijn  voor  zaad. Ik  86  — 
geloof  niet,  dat  het  voordeel,  door  het  uitschieten  van  de  langzaam 
kiemende  boonen  verkregen,  opweegt  tegen  de  moeite,  die  de  vrij  om¬ 
slachtige  selectie  o^)  soort,  gewicht  kost. De  langzaam  kiemende  boonen 
geven  op  de  bedden  toch  achterblijvers,  die  vóór  het  uitplanten  uit  de 
bibit  verwijderd  worden. 86  — 
geloof  niet,  dat  het  voordeel,  door  het  uitschieten  van  de  langzaam 
kiemende  boonen  verkregen,  opweegt  tegen  de  moeite,  die  de  vrij  om¬ 
slachtige  selectie  o^)  soort,  gewicht  kost. De  langzaam  kiemende  boonen 
geven  op  de  bedden  toch  achterblijvers,  die  vóór  het  uitplanten  uit  de 
bibit  verwijderd  worden. Op  dezelfde  manier  is  nagegaan  (Tabel  No. 1 9),  in  hoeveel  tijd  de 
boonen  van  verschillend  soortelijk  gewicht  zich  tot  kepelans  ontwik¬ 
kelen. Na  7  weken  kwamen  de  eerste  voor,  na  8  weken  de  meeste. Voor  beide  groepen  is  het  gemidd. soort,  gewicht  ongeveer  gelijk. De  laatste  groep  vertoont  bij  berekening  een  lager  gemidd. soort, 
gewicht  dan  de  beide  vorige;  hier  heeft  het  soort,  gewicht  der 
zaden  dus  eenzelfden  invloed  als  in  het  vorige  geval. Het  onderzoek  van  het  absoluut  gewicht  op  de  snelheid  der 
ontwikkeling  had  op  dezelfde  wijze  plaats,  als  dat  van  den  in¬ 
vloed  van  het  soort,  gewicht. De  zaden  werden  één  voor  één 
gewogen,  waarbij  de  volgende  cijferreeks  verkregen  werd: gewogen,  waarbij  de  volgende  cijferreeks  verkregen  werd: 
150  —  200  mgr. 7  De  grens  werd  zoo  genomen, cijferreeks  verkregen  werd: 
 De  grens  werd  zoo  genomen, 150  —  200  mgr. 7  De  grens  werd  zoo  genomen, 
201  —  250  —  24  =  245  dat  boonen  van  juist  200  mgr. 251  —  300  —  47  M  =  279  nog  bij  de  groep  150  —  200  mgr. 301  —  350  —  26  Q2  =  315  gerekend  werden. 351  —  400  —  10 
riT 150  —  200  mgr. Tabel  No.  19. 7  De  grens  werd  zoo  genomen, 
201  —  250  —  24  =  245  dat  boonen  van  juist  200  mgr. 251  —  300  —  47  M  =  279  nog  bij  de  groep  150  —  200  mgr. 301  —  350  —  26  Q2  =  315  gerekend  werden. 351  —  400  —  10 
riT Men  ziet  uit  de  cijferreeks  reeds,  dat  de  kromme  symmetrisch 
verloopt. Dit  blijkt  uit  de  berekening,  immers M  -  Q,  =  34 
Q2  —  M  =  36 Q2  —  M  =  36 
De  verschillen  zijn  vrijwel  even  groot,  de  quartielen  liggen 
dus  aan  weerszijden  van  den  mediaan,  even  ver  ervan  verwijderd. De  op  absoluut  gewicht  gesorteerde  boonen  werden  uitgezaaid 
en  iedere  week  het  zaaisel  nagezien. In  de  kolommen  van  tabel 
no. 20  zijn  telkens  de  gewichten  van  alle  boonen,  in  een  be¬ 
paalde  week  tot  soldaatjes  ontwikkeld,  genoteerd ;  in  de  eerste 
kolom  vindt  men  dus  de  gewichten  der  boonen,  die  het  in  de 
5-de  week  tot  soldaatjes  hadden  gebracht,  enz. Door  de  gewich¬ 
ten  bijeen  te  tellen  (deze  sommen  zijn  in  de  derde  rij  van  onderen 
vermeld)  en  door  het  aantal  der  boonen  uit  de  kolom  (in  de 87 Tabel  No. 20. Invloed  van  het  soortelijk  gewicht  der  zaden  op  de  ontwikkeling 
tot  „soldaatjes”  bij  een  zaaisel  van  den  Kalimas-hybride. Na  5  weken Na  6  weken Na  7  weken Na  8  weken 
Na  9  of 
meer  weken 
soldaatje. soldaatje. soldaatje. soldaatje. soldaatje. 1 
240 
180 
200 
1 
1  170 
150 
250 
240 
200 
220 
170 
250 
240 
220 
220 
190 
250 
260 
230 
230 
220 
270 
260 
230 
260 
230 
270 
270 
240 
260 
240 
280 
280 
240 
260 
240 
1810 
280 
250 
300 
250 
280 
250 
310 
250 
280 
250 
310 
250 
280 
260 
320 
260 
290 
260 
330 
270 
290 
260 
330 
270 
290 
260 
360 
270 
290 
270 
385 
290 
290 
270 
4265 
300 
290 
280 
300 
300 
280 
310 
300 
290 
310 
300 
290 
320 
300 
290 
320 
310 
290 
330 
320 
290 
350 
320 
290 
365 
330 
300 
365 
335 
310 
380 
340 
340 
310 
320 
7200 
360 
320 
390 
330 
8835 
330 
335 
350 
360 
360 
365 
Som. 1810 
8835 
10180 
4265 
7200 
Aantal 
boonen. 7 
30 
36 
15 
26 
Gemidd. gewicht. 258.6  mg. 294.5  mg. 282.8  mg. 284.3  mg. 276.9  mg. Tabel  No.  20. Invloed  van  het  soortelijk  gewicht  der  zaden  op  de  ontwikkeling 
tot  „soldaatjes”  bij  een  zaaisel  van  den  Kalimas-hybride. 88 tweede  rij  van  onderen  vermeld)  te  deelen,  verkrijgt  men  het 
gemidd. absoluut  gewicht  per  boon  voor  de  boonen,  die  zich  in 
de  achtereenvolgende  weken  tot  soldaatjes  ontwikkelden. Het  blijkt,  dat  dit  voor  de  eerste  groep  belangrijk  lager  is, 
dan  voor  de  andere  groepen;  het  aantal  boonen  der  eerste  groep 
is  echter  wel  wat  klein,  zoodat  men  niet  te  veel  waarde  aan  dit 
cijfer  moet  hechten,  De  gemidd. boongewichten  van  de  drie  vol¬ 
gende  groepen  zijn  ongeveer  gelijk;  van  de  laatste  groep  is  het 
echter  weer  belangrijk  lager. De  invloed  van  het  absoluut  gewicht 
van  het  zaad  op  de  ontwikkeling  der  jonge  plant  komt  dus  met 
den  invloed  van  het  soort,  gewicht  daarop  overeen. Van  de  op  lengte  gesorteerde  boonen  is  slechts  eenmaal 
nagegaan,  hoeveel  van  iedere  groep  zich  tot  soldaatjes  ont¬ 
wikkeld  hadden,  hoeveel  nog  niet. De  boonen  waren  met  behulp 
van  de  meetgleuven  gescheiden  in  groepen,  wier  lengte  met  0.5 
m.M. opklom. Zie  Tabel  21,  biz.  89. De  gemidd. lengte  is  hier  voor  iedere  groep  op  twee  manieren  be¬ 
rekend. In  de  onderste  rij  vindt  men  de  gemidd. lengte  voor  iedere 
kolom,  door  interpolatie  uit  iedere  variatiereeks  berekend;  in  op  één 
na  de  onderste  rij  de  gemiddelde  lengte,  berekend  door  de  gemidd. lengte  voor  iedere  groep  met  het  aantal  te  vermenigvuldigen  en  de 
som  dezer  producten  door  het  totale  aantal  boonen  van  de  verticale 
rij  te  deelen,  een  bewerking  dus,  die  overeenkomt  met  de  in  de  vorige 
gevallen  toegepaste,  om  het  gemiddelde  per  kolom  te  berekenen. Men 
ziet  weer,  dat  de  langs  beide  wegen  berekende  gemiddelden  goed 
overeenstemmen. Terwijl  men  bij  de  platboon  vindt,  dat  de  zaden  met  de  snelste 
ontwikkeling  een  kleiner  gemidd. lengte  vertoonen,  dan  die  met 
een  langzamer  ontwikkeling,  neemt  men  bij  de  rondboonen  juist 
het  omgekeerde  waar. De  proef  pleit  dus  niet  voor  een  bepaalden 
invloed  van  de  lengte  der  boon  op  de  snelheid,  waarmede  het 
soldaatjes-stadium  door  de  jonge  plant  bereikt  wordt. §  4.  Invloed  van  de  sorteering  op  de  snelheid  van  ontwik¬ 
keling  bij  zaaisels  van  Javakoffie. §  4. Invloed  van  de  sorteering  op  de  snelheid  van  ontwik¬ 
keling  bij  zaaisels  van  Javakoffie. Analoge  proeven  als  voor  de  Kalimashybride  beschreven 
werden,  zijn  met  Coffea  arabica  genomen. De  zaden  waren 89 afkomstig  van  eenzelfden  boom,  groeiend  in  een  klimaat,  dat  met 
het  Buitenzorgsche  overeenkomt.  Zij  werden  uitgezaaid  1 8  April 
1907,  de  jonge  planten  zijn  16  October  1907  gemeten. 
De  lengten  der  afzonderlijke  planten  zijn  voor  de  verschillende 
groepen  bijeengeteld  en  daarna  door  het  aantal  gedeeld;  zoo 
krijgen  wij  voor  iedere  groep  boonen  van  gelijke  lengte  de 
gemidd.  hoogte  der  er  uit  opgegroeide  planten. Tabel  No.  22. Invloed  van  de  lengte  der  zaden  op  de  hoogte  der  eruit 
opgegroeide  planten. Lengte  der  boon. Aantal. Geniidd. hoogte  der 
eruit  opgegr. pl. 10.5  —  11  in.M. 2 
13.25  cM. 11  —11.5  — 
3 
14.00  — 
11.5  —  12  — 
17 
14.59  — 
12  — 12.5  — 
30 
14.95  — 
12.5  —  13  — 
9 
15.22  — 
13  —13.5  — 
4 
15.31  — 
13.5  —  14  — 
2 
14.50  — 
14  — 14.5  — 
1 
 — 15.50  — 
De  gemiddelde  hoogte  neemt  hier  geregeld  met  de  lengte  van 
het  zaad  toe;  sorteering  op  de  lengte  heeft  dus  wel  eenigen 
invloed;  de  zaden  van  de  grootste  lengte  geven  ook  de  planten 
van  de  grootste  gemidd. hoogte. De  invloed  van  het  absoluut 
gewicht  van  het  zaad  op  de  hoogte  der  eruit  opgroeiende  plant 
blijkt  uit  de  volgende  tabel. Tabel  No.  21. Inv'loed  van  de  lengte  der  zaden  op  de  ontwikkeling  tot 
„soldaatjes”  bij  een  zaaisel  van  den  Kalimas-hybride. Inv'loed  van  de  lengte  der  zaden  op  de  ontwikkeling  tot 
„soldaatjes”  bij  een  zaaisel  van  den  Kalimas-hybride. Lengte  der  boonen. Aant. platb., 
na  5  weken 
tot  sold. ontwikk. Aant. platb., 
na  5  weken 
nog  niet 
tot  sold. ontwikk. Aant. rondb.,  na  5 
weken 
tot  sold. ontwikk. Aant. rondb.,  na  5 
weken  nog 
niet  tot  sold. ontwikk. 10.5  —  11  mM. — 
- 
1 
1 
11  -  11.5  - 
1 
2 
1 
3 
1 1 .5  —  1  2  — 
2 
2 
1 
5 
12  —  1  2.5  — 
10 
14 
5 
2 
12.5  —  13  — 
6 
24 
1 
3 
13  -  135  - 
3 
28 
— 
— 
13.5  —  14  — 
— 
20 
— 
— 
14  —  14.5  - 
— 
5 
— 
— 
14.5-15  — 
— 
3 
— 
— 
Som 
22 
98 
9 
14 
Gemidd. lengte,  uit 
som  berekend. 12.34  mM. 1 3.1 1  mM. 12.14  mM. 1 1 .86  mM. Gemidd. lengte,  uit 
variatie  rij  berek. 1  2.40  mM. 1 3.1  2  mM. 1  2.1 5  mM. 11.80  mM. afkomstig  van  eenzelfden  boom,  groeiend  in  een  klimaat,  dat  met 
het  Buitenzorgsche  overeenkomt. Zij  werden  uitgezaaid  1 8  April 
1907,  de  jonge  planten  zijn  16  October  1907  gemeten. afkomstig  van  eenzelfden  boom,  groeiend  in  een  klimaat,  dat  met 
het  Buitenzorgsche  overeenkomt. Zij  werden  uitgezaaid  1 8  April 
1907,  de  jonge  planten  zijn  16  October  1907  gemeten. De  lengten  der  afzonderlijke  planten  zijn  voor  de  verschillende 
groepen  bijeengeteld  en  daarna  door  het  aantal  gedeeld;  zoo 
krijgen  wij  voor  iedere  groep  boonen  van  gelijke  lengte  de 
gemidd. hoogte  der  er  uit  opgegroeide  planten. De  lengten  der  afzonderlijke  planten  zijn  voor  de  verschillende 
groepen  bijeengeteld  en  daarna  door  het  aantal  gedeeld;  zoo 
krijgen  wij  voor  iedere  groep  boonen  van  gelijke  lengte  de 
gemidd. hoogte  der  er  uit  opgegroeide  planten. —  90  — Tabel  No.  24. Invloed  van  het  soort,  gewicht  van  het  zaad  op  de  hoogte 
van  de  eruit  opgegroeide  planten. Soort,  gewicht  v  h 
zaad. Aantal. Gemidd. hoogte  der 
eruit  opg. pl. 1.09  —  1.10 
1 
niet  opgekomen. 1.10  —  1.11 
1 
20  cM. 1.11  —  1.12 
1 
21  — 
1.12  —  1.13 
6 
18.7  — 
1.13  —  1.14 
20 
18.0  — 
1.14  —  1.15 
20 
19.3  — 
1.15  —  1.16 
3 18.1  — 
In  de  laatste  cijferreeks  is  dus  niets  te  bespeuren  van  een 
invloed  van  het  soort,  gewicht  van  het  zaad  op  de  hoogte  van 
de  eruit  opgegroeide  plant. Tabel  No.  23. Invloed  van  het  absoluut  gewicht  der  zaden  op  de  hoogte  der 
eruit  opgegroeide  planten. Absoluut  gewicht. Aantal 
zaden. Gemidd. hoogte  der 
eruit  opgegr. pl. 100  —  120  mgr. 1 
11.5  cM. 120  —  140  — 
6 
15.01  — 
110  —  160  — 
19 
14.55  — 
160—  180  — 
25 
16.00  — 
180  —  200  — 
7 
16.07  — 
200  —  220  — 
1 16.07  — 
18.00  — 
Men  ziet  uit  de  beide  reeksen  cijfers  dadelijk,  dat  het  absoluut 
gewicht  eenzelfden  invloed  heeft  als  de  lengte;  uit  de  zwaarste 
zaden  ontstaan  ook  de  grootste  planten. Ten  slotte  werd  ook  nog  een  partij  naar  het  soortelijk  ge¬ 
wicht  gesorteerd  op  dezelfde  manier  als  dat  met  de  vorige  ge¬ 
schiedde. §.  5.  Samenvatting  van  de  resultaten  der  zaaiproeven 
met  hybride-  en  Javakoffie. Wij  kunnen  het  bovenstaande  als  volgt  samen  vatten: De  selectie  der  zaden  op  absoluut  gewicht  en  op  lengte  heeft 
bij  de  eerste  ontwikkeling  weinig  of  geen  invloed  op  de  groei- 
snelheid;  in  de  periode  kepelan  tot  aan  plantbaar  plantje  echter 
wel,  en  in  dezen  zin,  dat  de  langste  of  zwaarste  boonen  ook 
de  best  ontwikkelde  planten  geven. De  sorteering  der  zaden  op  soortelijk  gewicht  heeft  eenigen 
invloed  op  de  ontwikkeling  der  jonge  plantjes  in  de  periode  tot 
aan  het  kepelan-stadium,  aangezien  beschadigde  boonen  een  laag 
soort,  gewicht  vertoonen  en  in  de  zaaisels  achterblijvende  plan¬ 
ten  opleveren ;  op  de  verdere  ontwikkeling  van  kepelan  tot 
plantbare  plant  is  geen  invloed  waar  te  nemen. De  verklaring  van  den  invloed,  in  de  eerste  dezer  conclusies 
genoemd,  is  niet  moeilijk  te  geven. De  grootte  der  kepelbladeren, 
die  uit  het  weefsel  van  het  zaad  ontstaan,  houdt  direct  verband 
met  de  grootte  van  dat  weefsel;  de  langste  en  zwaarste  boonen 
geven  dus  planten  met  de  grootste  kepelbladeren,  die  daardoor 92 een  voorsprong  hebben  boven  de  andere  planten. Deze  voor¬ 
sprong  is  echter  zoo  weinig  belangrijk,  dat  hij  tegenover  de 
andere  uitwendige  omstandigheden  buiten  rekening  mag  blijven; 
dit  zal  uit  de  cijfers  voor  de  verdere  ontwikkeling  van  op  lengte 
gesorteerde  zaden  bij  Coffea  liberica  blijken. §  6.  Invloed  van  de  sorteering  op  boonlengte  bij 
zaaisels  van  Liberiakoffie. Een  tweede  reeks  van  zaaiproeven  betreft  de  variabiliteit  van 
Liberiakoffie. In  het  bovenstaande  werd  er  reeds  herhaaldelijk 
op  gewezen,  dat  deze  soort  een  groot  aantal  verschillende  typen 
omvat. Om  te  onderzoeken,  in  hoeverre  de  kinderen  van  boomen 
met  bepaalde  kenmerken  die  weder  herhalen,  werden  van  eenige 
onderling  sterk  afwijkende  Liberiaboomen  zaaisels  aangelegd. Voor  een  beschrijving  der  verschillende  moederboomen  moet 
verwezen  worden  naar  de  aan  Liberia  gewijde  afdeeling;  hier 
zal  slechts  iets  medegedeeld  worden  over  het  gedrag  der  zaaisels. Een  tweede  reeks  van  zaaiproeven  betreft  de  variabiliteit  van 
Liberiakoffie. In  het  bovenstaande  werd  er  reeds  herhaaldelijk 
op  gewezen,  dat  deze  soort  een  groot  aantal  verschillende  typen 
omvat. Om  te  onderzoeken,  in  hoeverre  de  kinderen  van  boomen 
met  bepaalde  kenmerken  die  weder  herhalen,  werden  van  eenige 
onderling  sterk  afwijkende  Liberiaboomen  zaaisels  aangelegd. Voor  een  beschrijving  der  verschillende  moederboomen  moet 
verwezen  worden  naar  de  aan  Liberia  gewijde  afdeeling;  hier 
zal  slechts  iets  medegedeeld  worden  over  het  gedrag  der  zaaisels. De  zaden  werden  steeds  op  dezelfde  manier  bewerkt. De 
hoornschilboonen,  van  eenzelfden  boom  afkomstig  en  één  partij 
vermengd,  werden  gescheiden  in  platboon  en  rondboon ;  deze 
beide  werden  dan  weer  gesorteerd  in  groepen  van  dezelfde 
lengte,  met  0.5  mM. opklimmend. De  zaden  werden  daarna  in 
Maart-April  1907  groepsgewijs  uitgezaaid  in  kiembakken  met 
zand  gevuld;  later,  in  October  1907,  op  de  bedden  uitgeplant. Hier  werden  de  planten,  uit  verschillende  bakken  afkomstig,  ook 
in  afzonderlijke  groepen  uitgeplant. Daarna  werd  in  Mei  1 908 
de  lengte  van  de  planten  gemeten  en  verder  de  stand  van  de 
planten  beoordeeld,  waarbij  vijf  klassen  onderscheiden  werden. Klasse  1. Dood. De  zaden  werden  steeds  op  dezelfde  manier  bewerkt. De 
hoornschilboonen,  van  eenzelfden  boom  afkomstig  en  één  partij 
vermengd,  werden  gescheiden  in  platboon  en  rondboon ;  deze 
beide  werden  dan  weer  gesorteerd  in  groepen  van  dezelfde 
lengte,  met  0.5  mM. opklimmend. De  zaden  werden  daarna  in 
Maart-April  1907  groepsgewijs  uitgezaaid  in  kiembakken  met 
zand  gevuld;  later,  in  October  1907,  op  de  bedden  uitgeplant. Hier  werden  de  planten,  uit  verschillende  bakken  afkomstig,  ook 
in  afzonderlijke  groepen  uitgeplant. Daarna  werd  in  Mei  1 908 
de  lengte  van  de  planten  gemeten  en  verder  de  stand  van  de 
planten  beoordeeld,  waarbij  vijf  klassen  onderscheiden  werden. planten  beoordeeld,  waarbij  vijf  klassen  onderscheiden  werden. Klasse  1. Dood. Klasse  1. Dood. Klasse  2. Zeer  slecht;  kwijnende  planten,  die  aan  den  top  nog 
één  of  twee  stel  kleine  blaadjes  dragen  en  de  overige  bladeren 
hebben  laten  vallen. Klasse  3. Slecht. §  6.  Invloed  van  de  sorteering  op  boonlengte  bij 
zaaisels  van  Liberiakoffie. Planten,  die  5  —  6  bladeren  dragen ;  de  onderste 
bladeren  zijn  afgevallen. Klasse  4. Tamelijk. Planten,  die  de  onderste  bladeren  verloren  heb¬ 
ben,  verder  echter  eenige  stellen  gezonde  bladeren  dragen ;  of  waarvau 
alleen  de  onderste  bladeren  zwaar  door  bladziekte  zijn  aangetast. 93 Klasse  5. Goed. Planten,  die  van  onder  tot  boven  langs  den 
stengel  bladeren  dragen  en  weinig  of  geen  bladziekte  vertoonen. Soms  zijn  bij  deze  planten  tegelijk  de  eerste  primaire  takken 
bovenaan  en  onderaan  nog  de  kepelblaadjes  aanwezig. Voor  iedere  groep  boonen  van  bepaalde  lengte  werd  de  ge¬ 
middelde  hoogte  der  eruit  opgegroeide  planten  berekend,  door 
de  hoogten  der  afzonderlijke  planten  bijeen  te  tellen  en  door  het 
aantal  te  deelen ;  de  aantallen  waren  niet  groot  genoeg  om  het 
gemiddelde  uit  de  variatiereeks  te  bepalen. De  doode  planten 
werden  bij  de  berekening  der  gemiddelde  hoogte  niet  medege- 
leld;  in  de  tabellen  zijn  zij  telkens  bij  de  som  van  de  planten 
der  verschillende  klassen  uit  iedere  groep  afzonderlijk  bijge¬ 
schreven. Wanneer  de  groepen  uit  verschillende  zaaibakken  af¬ 
komstig  waren,  werden  zij  ook  op  de  bedden  afzonderlijk  gehou¬ 
den  en  in  de  tabel  in  een  afzonderlijke  kolom  ingeschreven. Als  een  eerste  voorbeeld  wijs  ik  op  Tabel  No. 25,  waarin  de 
stand  van  een  zaaisel  van  den  Liberia-moederboom  H  is  weer- 
gegev'en. Boven  aan  de  kolommen  is  telkens  het  nummer  van  den 
zaaibak  ingevuld,  met  een  letter,  die  de  plaats  der  groep  in  de 
volgorde  aanwijst. Daaronder  is  de  lengte  van  de  boonen,  die  de 
groep  vormden,  vermeld  en  verder,  of  de  groep  uit  platboon,  of 
uit  rondboon  bestond. De  groep  boonen  van  19  —  1 9.5  mM. is  in 
twee  verschillende  zaaibakken  uitgelegd;  een  gedeelte  heeft  een 
plaats  gevonden  in  de  bak  50  (groep  50  d),  een  ander  gedeelte 
in  de  bak  51  (groep  51  e). Onder  elke  groep  is  vermeld,  hoeveel 
planten  zij  bevatte;  groep  49b  bv.,  die  uit  platboonen  van  19.5 
—  20  mM. bestond,  leverde  43  planten  en  bovendien  nog  2  die 
later  afgestorven  zijn  Daaronder  is  vermeld  de  gemidd. hoogte 
der  planten  per  groep,  voor  groep  49b  dus  1 3.3  cM. §  6.  Invloed  van  de  sorteering  op  boonlengte  bij 
zaaisels  van  Liberiakoffie. hoogten  voor  de  groepen 
planten,  uit  boonen  van  verschillende  lengte  opgegroeid. In  de 
reeks  cijfers  voor  de  gemiddelde  hoogten  is  geen  regelmaat  waar 
te  nemen  Daaruit  blijkt  voldoende,  dat  de  uitwendige  omstan¬ 
digheden,  die  voor  de  planten  nooit  volkomen  gelijk  te  maken 
zijn,  zulk  een  sterken  invloed  hebben,  dat  de  invloed  van  de  lengle 
der  boon,  die  bij  de  zaaiproeven  uit  de  vorige  reeks  nog  wel 
was  aan  te  toonen,  er  door  wordt  uitgewischt. Ook  de  percentsgewijze  verdeeling  van  de  klassen  in  de  groep 
houdt  geen  waarneembaar  verband  met  de  boonlengte. Zoo  geven 
de  boonen  der  eerste  groep  van  18.5  —  19  mM. (groep  51  f)  plan¬ §  6.  Invloed  van  de  sorteering  op  boonlengte  bij 
zaaisels  van  Liberiakoffie. Achter  de 
kolommen  met  de  cijfers  voor  de  verschillende  groepen  zijn  nog 
twee  kolommen  gevoegd,  waarvan  de  eerste  de  som  van  het 
aantal  planten  uit  iedere  klasse,  voor  de  verschillende  groepen 
bijeengeteld,  bevat,  terwijl  de  laatste  de  percentcijfers  bevat,  uit 
de  vorige  berekend;  deze  geven  dus  aan,  hoeveel  percent  der 
planten  van  de  geheele  partij  tot  de  verschillende  klassen  be- 
hooren. Bovendien  is  in  Tabel  No. 25  ook  nog  berekend,  hoe  de  94  ^ 
planten  van  iedere  groep  percentsgewijze  over  de  verschillende 
klassen  verdeeld  zijn ;  deze  cijfers  hebben  in  de  onderste  5  rijen 
der  tabel  een  plaats  gevonden. klassen  verdeeld  zijn ;  deze  cijfers  hebben  in  de  onderste  5  rijen 
der  tabel  een  plaats  gevonden. Tabel  No. 25. Invloed  van  de  lengte  der  hoornschilboon  op  de  hoogte  der 
eruit  opgegroeide  plant. LIBERIA  MOEDERBOOM  H. ZAAISEL  i«/iv  07. Percentage 
49«. 493. SOc. 50^ 
51f. 51/. 52^-. 523. 53/ 
i 
Som. van  het 
totale 
aant  1. 20—21 
195-20 195-20 
19-195 19-195 
185-19 185-19 175-18 13—17 135-18 
mM 
mM 
mM 
mM. mM. mM 
mM 
mM 
mM 
pb. pb. pb. pb. pb. pb 
pb. pb 
pb. rb 
dood 
2 
_ 
1 
2 
_ 
_ 
1 
_ 
6 
2  58  0/0 
zeer  slecht 
2 
1 
2 
1 
1 
3 
— 
— 
1 
— 
11 
4  72  o/„ 
slecht 
5 
17 
6 
15 
3 
3 
2 
3 
7 
2 
63 
27.03  o/o 
tamelijk 
3 
12 
5 
9 
6 
4 
3 
2 
5 
9 
58 
24  89  o/o 
goed. 4 
13 
18 
10 
10 
11 
11 
4 
3 
95 
40.77  o/o 
Som  der 
groep 
14 
43(-f-2) 
24 
43(-b1) 
20 
20C+2) 
16 
16 
17(  +  1) 
14 
233 
Gemidd. 12.4c 
13  3 
15.9 
17.5 
16.0 
13.3 
15.1 
13.1 
12.1 
13.1 
14.6 
ho  ogte 
cM. cM 
mM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. dood 
4.20/0 
- 
2.30/0 
_ 
9. 1  0/0 
_ 
_ 
5.60/0 
_ 
2.580/0 
zeer  slecht 14.30/0 
2.10/0 
8.30/0 
2.30/0 
5  0/0 
13.60/0 
— 
— 
5.60/0 
— 
4.720/0 
slecht 
35.70/0 37.80/0 25.0  0/0 34.10/0 
15  0/0 
13.60/0 12.50/0^18.5  0/0 38.90/0 
14.30/0 27.030/0 
tamelijk 
21.40/0 26.70/0 20.8  o/o 20.50/0 
30  0/0 18.20/0 18.70/0  12.50/0 27.80/0 64,30/0 24.890/0 
goed. 28.60/0 28  90/0 45.80/0 40.9  0/0 
50  0/0 45.40/0 68.90/0  68.90/0 22.20/0 21.40/0 
40.77010 
Men  vindt  tusschen  de  gemidd. hoogten  voor  de  verschillende 
groepen,  uit  boonen  van  gelijke  lengte  opgegroeid,  even  sterke 
verschillen  als  tusschen  de  gemidd. Tabel  No.  25. Invloed  van  de  lengte  der  hoornschilboon  op  de  hoogte  der 
eruit  opgegroeide  plant. LIBERIA  MOEDERBOOM  H.  ZAAISEL  i«/iv  07. LIBERIA  MOEDERBOOM  H. ZAAISEL  i«/iv  07. Percentage 
49«. 493. SOc. 50^ 
51f. 51/. 52^-. 523. 53/ 
i 
Som. van  het 
totale 
aant  1. 20—21 
195-20 195-20 
19-195 19-195 
185-19 185-19 175-18 13—17 135-18 
mM 
mM 
mM 
mM. mM. mM 
mM 
mM 
mM 
pb. pb. pb. pb. pb. pb 
pb. pb 
pb. rb 
dood 
2 
_ 
1 
2 
_ 
_ 
1 
_ 
6 
2  58  0/0 
zeer  slecht 
2 
1 
2 
1 
1 
3 
— 
— 
1 
— 
11 
4  72  o/„ 
slecht 
5 
17 
6 
15 
3 
3 
2 
3 
7 
2 
63 
27.03  o/o 
tamelijk 
3 
12 
5 
9 
6 
4 
3 
2 
5 
9 
58 
24  89  o/o 
goed. 4 
13 
18 
10 
10 
11 
11 
4 
3 
95 
40.77  o/o 
Som  der 
groep 
14 
43(-f-2) 
24 
43(-b1) 
20 
20C+2) 
16 
16 
17(  +  1) 
14 
233 
Gemidd. 12.4c 
13  3 
15.9 
17.5 
16.0 
13.3 
15.1 
13.1 
12.1 
13.1 
14.6 
ho  ogte 
cM. cM 
mM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. dood 
4.20/0 
- 
2.30/0 
_ 
9. 1  0/0 
_ 
_ 
5.60/0 
_ 
2.580/0 
zeer  slecht 14.30/0 
2.10/0 
8.30/0 
2.30/0 
5  0/0 
13.60/0 
— 
— 
5.60/0 
— 
4.720/0 
slecht 
35.70/0 37.80/0 25.0  0/0 34.10/0 
15  0/0 
13.60/0 12.50/0^18.5  0/0 38.90/0 
14.30/0 27.030/0 
tamelijk 
21.40/0 26.70/0 20.8  o/o 20.50/0 
30  0/0 18.20/0 18.70/0  12.50/0 27.80/0 64,30/0 24.890/0 
goed. 28.60/0 28  90/0 45.80/0 40.9  0/0 
50  0/0 45.40/0 68.90/0  68.90/0 22.20/0 21.40/0 goed. 40.77010 
Men  vindt  tusschen  de  gemidd. hoogten  voor  de  verschillende 
groepen,  uit  boonen  van  gelijke  lengte  opgegroeid,  even  sterke 
verschillen  als  tusschen  de  gemidd. hoogten  voor  de  groepen 
planten,  uit  boonen  van  verschillende  lengte  opgegroeid. In  de 
reeks  cijfers  voor  de  gemiddelde  hoogten  is  geen  regelmaat  waar 
te  nemen  Daaruit  blijkt  voldoende,  dat  de  uitwendige  omstan¬ 
digheden,  die  voor  de  planten  nooit  volkomen  gelijk  te  maken 
zijn,  zulk  een  sterken  invloed  hebben,  dat  de  invloed  van  de  lengle 
der  boon,  die  bij  de  zaaiproeven  uit  de  vorige  reeks  nog  wel 
was  aan  te  toonen,  er  door  wordt  uitgewischt. Ook  de  percentsgewijze  verdeeling  van  de  klassen  in  de  groep 
houdt  geen  waarneembaar  verband  met  de  boonlengte. Zoo  geven 
de  boonen  der  eerste  groep  van  18.5  —  19  mM. (groep  51  f)  plan¬ 
ten  met  een  gemidd. hoogte  van  1 3.3  cM.,  die  voor  45,4  %  uit  goede  bestaan;  de  boonen  van  de  tweede  groep  van  de  zelfde 
lengte  (groep  52  g)  planten  van  een  gemidd. LIBERIA  MOEDERBOOM  H.  ZAAISEL  i«/iv  07. hoogte  van  15  1 
cM. en  met  een  gehalte  van  68.9  goede  planten ;  de  planten 
van  groep  52  h  echter,  uit  denzelfden  zaaibak  afkomstig  als  de 
vorige,  vertoonen  een  ongeveer  even  groote  gemidd. hoogte  als 
de  planten  der  eerste,  een  even  groot  percentage  aan  goede  plan¬ 
ten  als  de  tweede  party. Bij  vergelijking  der  tabellen  voor  de 
andere  partijen  kan  men  hetzelfde  verschijnsel  waarnemen. Een  voorbeeld  ervan,  hoe  sterk  de  invloed  is,  die  uitwendige 
omstandigheden  op  de  ontwikkeling  der  planten  uitoefenen,  moge 
ontleend  worden  aan  tabel  Xo  26,  waarin  de  stand  van  een  zaaisel 
van  den  Liberiamoederboon  E  is  weergegeven. Bij  het  verspe¬ 
nen  der  bibit  had  steeds  een  schifting  plaats  in  dier  voege,  dat 
plantjes,  die  op  de  kepelblaadjes  bladziekteplekken  vertoonden, 
uitgeschoten  werden;  het  percentage  dezer  plantjes  werd  niet 
opgenomen,  omdat  dit  al  weer  van  toevallige  omstandigheden 
afhankelijk  was;  indien  in  het  midden  van  den  bak  een  plantje  zwaar 
door  bladziekte  was  aangetast,  had  de  infectie  ook  de  naburige 
bereikt  en  was  daardoor  een  veel  grooter  percentage  van  den 
bak  bladziek,  dan  wanneer  zulk  een  zwaar  aangetast  plantje  in 
een  der  randrijen  of  op  een  boekplaats  voorkwam. Bij  moeder- 
boom  E  werden  een  paar  groepen,  beide  uit  boonen  van  dezelfde 
lengte  opgegroeid,  echter  uit  verschillende  zaaibakken  afkomstig 
weder  onderverdeeld  in  bladziektevrije  en  bladzieke  bibit  en  beide 
ondergroepen  op  de  bedden  gescheiden  gehouden. De  groepen 
15  f  en  16  h  bestonden  uit  bladziekte-vrije,  de  groepen  15  g  en 
16  i  uit  door  Hemileia  hevig  aangetaste  plantjes;  al  deze  vier 
groepen  zijn  uit  zaden  van  14.5 — 15  mM. opgegroeid. De  ge¬ 
middelde  hoogte  van  de  bladziekte-vrije  groepen  is  resp. 22.1  en 
25.0  cM. ;  de  gemidd  hoogte  der  bladzieke  groepen  resp. 1 8.3 
en  19.5  cM.,  dus  telkens  belangrijk  minder. Het  aantal  goede 
planten  —  die  zich  dus  van  de  bladziekte  hersteld  moeten  heb¬ 
ben  —  bedroeg  voor  de  beide  bladzieke  groepen  telkens  slechts 
1  op  10,  voor  de  bladziektevrije  groepen  daarentegen  komen  8 
op  20  goede  planten  v^oor. De  bladziekte  heeft  dus  een  sterken 
invloed,  die  dadelijk  uit  de  cijfers  waar  te  nemen  is. 96 Tabel  
No. 26. 96 
o 
(\3 
oj 
N 
W 
s 
o 
o 
Vi 
CU 
XI 
O) 
o 
cö 
u 
‘Ïh 
(U 
cS 
<v 
o 
u 
3.97  
o/o 
^  X  C5 
•TH  (M  O  CO 
“1“ 
05 
X 
co 
j 
•iiooqpiroj 
•H’iu  S'8X— n 
•Mg; 
1  ^  I.. LIBERIA  MOEDERBOOM  H.  ZAAISEL  i«/iv  07. ^  ^ 
CO 
G^J 
CC 
Cl 
•uooqpuoj 
•Ifui  g-fi— g-gi 
•M<8T 
■*-<  1  (M  iC  ^ 
+ 
•iiooq;B[(l 
'Wui  8T— ST 
791 
^  CO  th  CC 
+ 
•iioo(i;Bid 
•H-ui  XI-8T 
•^81 
1  1  CO  X 
X 
Cvl 
•uooq;B[d 
s-;;— xt 
‘fLl 
^  (M  GO 
^  ^  (N 
+ 
CC 
q 
•uooqïBid 
•K'ui 
791 
(M  <M  CO  i-H 
1 
•uooqjBid 
•I\[-iu  gx— g-fi 
•V9I 
1  i-H  CO  O  O 
O 
C^J 
1 
•iiooqxB[d 
•lï'ui  gx— g-fx 
•ögx 
^  y~i  ^  ^ 
o 
q 
00 
•uooqxBid 
•K'iu  gx— g-fX 
ysT 
1-t  I>  X 
vzz 
•uooqxB[d 
g-gx-gx 
•agx 
1  3 
X 
1 
•uooqxBjd 
g-gx— gx 
•Pfl 
^  Tf  o  cc  05 
+ 
1.0 
co 
1 
1 1 
•uooqxBid 
•H'ui  9ï— e-ST 
■Ofl 
1  LO  i>-  m 
•iiooqxBxd 
‘IVl-iu  g-9t— 91 
•<?8T 
■rH  I-H  (M  cc  o 
+ 
C5 
1 
•uooqxB[d 
'Wui  e'Z,T— S'9T 
•»8T 
1  1  Tt  X 
CC Figuur  
10^'. §  7.  De  invloed  van  de  afstamming. Blijkt  in  de  tweede  reeks  zaaiproeven  de  lengte  van  het  zaad 
van  weinig  invloed,  de  oorsprong  van  het  zaad  blijkt  des  te  meer 
invloed  te  hebben  op  de  groeikracht  en  den  algemeenen  stand  van 
de  zaaisels. Reeds  met  het  bloote  oog  is  bij  de  bedden,  die  tel¬ 
kens  met  de  afstammelingen  van  één  moederboom  beplant  zijn, 
te  zien,  dat  het  ééne  bed  veel  krachtiger  planten  bevat  dan  het 
andere;  op  het  ééne  bed  ziet  men  tegen  goed  bebladerde  planten 
aan,  op  het  andere  kan  men  overal  den  grond  tusschen  de 
planten  waarnemen. In  de  tabellen  komen  voor  de  verschillende 
moederboomen  deze  verschillen  tot  uitdrukking  in  de  cijfers  voor 
het  percentage  planten  der  verschillende  klassen,  verder  ook  in 
zekeren  zin  het  cijfer,  dat  de  gemidd. hoogte  der  planten  van  een 
zaaisel  weergeeft. Deze  cijfers  zijn  voor  zaaisels  van  eenzelfden 
moederboom  betrekkelijk  constant,  al  kunnen  de  verschillende 
percentagecijfers  in  verband  met  uitwendige  omstandigheden  wat 
verschuiven;  gunstige  omstandigheden  doen  het  percentage  goede 
en  tamelijk  goede  planten  toenemen,  ongunstige  veroorzaken  een 
toename  van  het  gehalte  aan  doode  en  zeer  shïchte  planten;  de 
gemidd. hoogte  varieert  natuurlijk  in  verband  hiermede. Een  voorbeeld  vindt  men  in  tabel  No. 27,  waarin  de  stand  weer¬ 
gegeven  is  van  twee  zaaisels  van  den  moederboom  J. Er  blijkt 
uit,  dat  de  twee  zaaisels,  met  twee  maanden  tusschenpoos  aan¬ 
gelegd,  in  gemidd. hoogte  en  percentcijfers  wel  iets  verschillen, 
dat  deze  verschillen  echter  gelijkmatig  bij  de  verschillende 
klassen  optreden. Van  het  zaaisel,  aangelegd  20  Juni  1907,  be¬ 
draagt  de  gemiddelde  hoogte  wat  meer  dan  van  het  zaaisel,  dat 
23  April  werd  aangelegd  en  dus  twee  maanden  ouder  is. Dit 
moet  daaraan  worden  toegeschreven,  dat  de  planten  van  het 
zaaisel  van  Juni  wat  kleiner  waren  bij  het  verspenen  dan  die  van 
het  oudere,  zoodat  zij  minder  onder  de  bewerking  te  lijden  hadden, 
zich  spoedig  herstelden  en  haar  voorgangers  niet  alleen  inhaalden, 
maar  zelfs  voorbijstreefden. Ook  in  zooverre  is  deze  zaaiproef  van 
beteekenis  voor  de  praktijk,  omdat  eruit  blijkt,  van  hoeveel  belang 
het  is  de  planten  zoo  vroeg  mogelijk  te  verspenen. Meded. Dep. v. Landbouw  11- —  98  — Coffea  
liberica  
Mooderboom  
J. Zaaisel,  
gezaaid  
23  
IV  
’07;  
verspcond  
6  
XI  
’07. —  98  — 
EXi 
lO  ^ 
O  ^  ^ 
co  00  co 
(M  co  co 
co  ï>  co 
i  -  I 
C  al  S  ai 
o  a  ^  cö  o 
QNccHO 
O 
X 
X! §  7.  De  invloed  van  de  afstamming. c 
0) 
(D 
en 
)-< 
(ü 
> 
O 
> 
O 
CM 
S 
c3 
CU 
U) 
<u 
.2 
’c5 
Clj 
N 
E 
o 
o 
X 
Ui 
O 
TJ 
ü 
c 
’C 
(D 
O 
U 
» 
» 
» 
<y  Ü 
lO  00  co  !>•  co 
co  05 
ö  CO  ^ 
2  c 
aX  rt 
Ph  >  * 
■TH  co 
s 
T-t  IC  05  iO 
+ 
C-) 
O 
05  00  O 
O 
Cl 
m 
05 
00 
S  . EX 
1  1  CO  05  IC 
O 
c-> 
co“^  rt 
1  1  -H 
OJ 
co 
7  P. S2 
s 
®£  « 
1  1  
'l'  l>  00 
C5 
c 
■é  pJ 
lO 
ö 
05 
, 
s  . 1  1  
I>  Oi 
O 
05 
T  a 
t>^ 
s  , 
WH 
r=; 
a  ^"S 
lO  ^  00  -t 
o 
«  a 
(£> 
05 
iO 
co 
s  . s 
■o  E5 
1  1  CO  ^  CO 
o 
II  ^  ^ 
05 
co 
7  P, 
r- 
od 
s  . S 
o 
?2:3« 
1  
rH  rH  lO  iC 
05 
Ü 
00 
7  D. r- 
cd 
s  . s 
•“15 
1  1  05  O 
CO 
o 
00S2  CS 
II  ^05 
05 
lÓ  ^ 
05 
s  . CS  EX 
1  ^  o  o 
O 
?£»i2 
1  ^ 
co 
00 
7  p. 05 
00 
a 
<D 
•4-a 
•  •  •  •  • 
a> 
b£) 
O 
O 
u 
bc 
O 
•  ü  •  • 
u 
o 
■  “ 
■ 
TO 
. X3  S  'O 
O  S  c  <i> 
s 
s 
o  a  ^  cs  o 
o 
o 
PnixHO 
cc 
o  gg  _ 
Met  het  verschil  in  de  gemidd. hoogte  tusschen  beide  zaaisels 
staat  in  verband  een  verschil  in  percentcijfers  voor  de  verschillende 
klassen. Men  mag  verwachten,  dat  de  planten  met  de  grootste 
gemidd. hoogte  ook  het  hoogste  percentage  goede  planten  zullen 
bevatten;  uit  de  tabel  blijkt  dit  ook. Tevens  ziet  men  uit  de 
tabel,  dat  in  de  verdeeling  van  de  planten  over  de  verschillende 
klassen  deze  verschuiving  naar  de  zijde  der  goede  planten  op 
ongeveer  dezelfde  wijze  bij  beide  zaaisels  optreedt. Voor  drie  andere  moederboomen  zijn  ook  nog  de  tabellen  op¬ 
gemaakt,  teneinde  de  zaaisels  onderling  te  kunnen  vergelijken. Wat  betreft  tabel  No. 27,  den  stand  van  een  zaaisel  van  moeder- 
boom  F  weergevend,  zij  nog  opgemerkt,  dat  hier  in  het  overigens 
gelijkmatige  zaaisel  een  zeker  percentage  planten  met  afwijkende 
bladeren  gevonden  werd,  waarvan  de  bladschijf  en  hoofdnerf 
omgebogen  zijn. §  7.  De  invloed  van  de  afstamming. Deze  planten  zijn  in  de  tabel  afzonderlijk  opge¬ 
schreven  in  de  bovenste  rij  (krulblad)  en  zijn  ook  bij  de  verdere 
berekeningen  van  perccntagecijfers  en  gemidd. hoogte  niet 
medegeteld. 100 TABEL  
No. 28. 100 
O 
c 
o 
o 
i-. <u 
ü 
O 
rS 
_o 
’C 
CJ 
rQ 
O 
CJ 
[BJUBB 
0[Bjoï  jaq 
UBA  8SbJU0OJ3(] 
mos 
ic  OC  O 
^  zo 
CM 
CM 
+ 
S 
X 
o  S 
CM 
•uooqpuo.1 
•lï'ui  91— e’ST 
78S 
1  1  ^ 
IC 
Cl  ^ 
c4  "S 
•uüoqpuo.i 
•K-iu  g-8T-9T 
'nz 
1  1  1  ^  S 
Cl 
có  S 
Cl 
•uooqjB[d 
•K-iu  g-fi— tT 
'ftZ 
1  1  2 
ic 
ci  S 
•uooqjBid 
•K'in  91— 9-fI 
'nz 
1  ut  u-  C5 
+ 
Cl 
C-! •iiooqjB[d 
'Ifut  c-gï— ej; 
•ViS 
1  CM  Cl  -ï* 
CM 
CO 
CM 
-  1 
•iiooqjBid 
•K-m  91— 9'9I 
1  -ÖQZ 
1  ^  CC  X  CC 
1  cvj 
Cl 
UI 
X 
CM  S 
c. •iiooqïB[d 
•Ifui  g-9T— 9T 
y9S 
1-1  CSJ  ^ 
+ 
s 
CC 
c:  S 
^  c 
•uooqjBpI 
•Ifui  i,I— g-9T 
•3fZ 
1  CM  Cl  X  Cl 
X 
CC 
CM 
CC  S 
CM 
•uooqjBid 
•K-m  q-ii~Ll 
•PfZ 
1  1  1  2 
o 
CM 
CC 
UO  ^ 
CM  ü 
•iiooqjBid 
•Ifui 
•38S 
1  CM  IC  CC 
CM 
CM 
UO  S 
CM  ü 
•uooq}B[d 
•K-ui  8T— 9-iT 
:  'QZZ 
1  j  lO  CM  CO 
O 
CM 
CC 
có  S 
CM  C 
1  •iiooqjBid 
'  'Ifui  6T— 8T 
•»8S 
1  1  T-i  CM  Cl 
CM 
1 
Ih  ? o  « 
O 
ai 101 Coffea  lib('rica  
Moedorbooin  
K. Zaaisel  
10/IV  
’07. •rejUBB 
ajBjol  laq  hba 
aSBiuaojaj 
3 
i>r 
co 
co 
o 
lO 
1 
m 
c 
•qpuoj 
•Kui  q-9\—zi 
'm 
1 
co 
cc 
1 
- 
s 
•qpuoj 
‘KUI  91— £•£! 1 
s 
V 
•qpuoJ 
•K«i  it— 91 
'fZf 
- 
- 
~ 
T 
c 
•qpuoj 
•Ki«  6T— il 
IZf 
r: 
1 
- 
= 
co 
1 
s 
c; 
•qiBid 
•KUI  e-9T-c-^t 
•yif 
1 
co 
<N 
G<ï 
s 
•qiBicI 
•KUI  ii— g-9t 
•6if 
- 
- 
•«it 
1 
s 
o 
•qiBicI 
•KUI  q-Ll—ll 
'Jlf 
1 
- 
cc 
'ff 
s 
•qiBid 
'  'KUI  81— S'IT 
■9lf 
1 
- 
- 
1 
V 
•qjBid 
•KUI  81— 9‘iT 
! §  7.  De  invloed  van  de  afstamming. ‘POt 
1 
- 
cc 
cc 
- 
X 
S 
c 
1  -qiBjd 
1  'KUI  S-81— 81 
•aof 
1 
- 
- 
X 
Oi 
c 
irs 
•qiB[d 
'KUI  61— Q’8I 
•901- 
1 
1 
X 
= 
CVJ 
?5 
icT 
•qiBjd 
1  'KUI  0S-6T 
1  -Dot 
1 
1 
cc 
0<l 
C<i 
S 
iS 
X 
s 
o 
n; 
cc 
c 
c 
o 
X  ^ 
u 
tc 
F-W  102 
».o TABEL  
No. 30. 102 
•[BPIEB 
aiBJOJ  Ï9q  XIBA 
‘1U90J9J 
1 
e 
CO 
O 
CD 
o 
cm" 
co^ 
CM 
CO 
co 
c 
CM 
00 
o 
S 
o 
05 
00 
co 
co 
•qpuoj 
HUI  9‘9T-tI 
78S 
1 
- 
kO 
O 
00 
CM 
s 
CJ 
•qiBid 
i  'Hiu  Q‘^l— 8T 
1 
1 
1 
▼H 
co 
00 
CJ 
05 
i  ‘^88 
c^ 
CM 
p 
>— ( 
•q^Bid 
•Huig'si— S‘tl 
•.^88 
1 
1 
1 
CM 
co 
CM 
CJ 
CM 
CM 
•q^Bid 
•Huis‘9T— S‘ST 
788 
- 
1 
1 
00 
CO 
s 
CJ 
kO 
CM 
<v 
.2 
a 
a 
N 
•qiBid 
,  ‘HUI  e‘9I— 9T 
1  -¥18 
03 
- 
- 
00 
lO 
ï 
co 
s 
o 
kO 
ta’ 
E 
o 
o 
XI 
u 
<v 
'O 
0) 
o 
•qiBjd 
1  'Wui  Z.I— e‘9T 
•^T8 
1 
co 
o 
05 
co 
S 
ü 
O 
•qjBid 
i  -HUI  iT— Q‘9T 
708 
1 
1 
- 
o 
00 
co 
05 
s 
CJ 
.H 
'  -q^Bid 
j  'Hiu  g‘zi— ZT 
! -308 
- 
1 
- 
co 
CM 
CM 
CM 
O 
CO 
S 
o 
OJ 
£ 
aj 
(L> 
•qjBid 
•MUI  s'it— ZT 
•P6S 
rH 
1 
1 
- 
CO 
kC 
CM 
s 
Ü 
CM 
oT 
O 
CJ 
1  ’qiBid 
1  'MUI  81— S'Zt 
•36S 
1 
1 
co 
CM 
00 
CJ 
•qiBid 
'MUI  9‘8T— 8T 
•98S 
- 
- 
CM 
T 
CO 
s 
CJ 
kO 
•qiBid 
•MUI  6T— e‘8I 
T-, 
1 
1 
CM 
1 
CO 
00 
s 
CJ 
•»8S 
iS 
CM 
• 
• 
• 
• 
Ui  • 
• 
-O 
3 
3 
^2 
TD 
O 
O 
Q 
3 
0) 
co 
Ui 
CJ 
N 
3 
S 
5^ 
£ 
E 
CJ 
o 
o 
• 
o  D- 
02  g 
u 
tc 
S  o 
P  o 
o 103 103 TABEL  No.  31. TABEL  No. 31. Vergelijking  van  de  zaaisels  der  moederboomen  van 
Coffea  Liberica. I 
II 
III 
IV 
V 
VI 
VII 
Md. hm. Md.bm. Md.bm. Md.bm. Md.bm. Md.bm. Md.bm. D 
E 
F 
H 
I 
J 
K 
15  III 
13  III  21  III 
10  IV 
23  IV 
20  VI 
10  IV 
’07. ’07. ’07. '07. ’07. ’07. ’
Dood . 0.55 
3.97 
0.63 
2.58 
_ 
0.45 
2.77 
Zeer  slecht. . . 4.10 
7.93 
2.50 
4.72 
3.05 
3.18 
7.77 
Slecht  . 18.58 
22.38 
23.75 
27.03 
22.14 
11.36 
37.22 
Tamelijk  .... 1.940 
28.41 
36.56 
24.89 
38.17 
37.27 
31.66 
Goed . 57.38 
37.11 
36.56 
i 40.77 
1 
36.64 
47.73 
20.55 
gemidd. hoogte. 20.8  cM. 23.4  cM.ll8.9  cM. 1 
14.6  cM. 15.6  cM. 18.9  cM. 14.3  cM. Vergelijking  van  de  zaaisels  der  moederboomen  van 
’
’07. Teneinde  de  vergelijking  te  vergemakkelijken  zijn  in  tabel 
No. 31  de  in  de  vorige  tabellen  berekende  eindcijfers  voor  de 
verschillende  moederboomen  naast  elkaar  geplaatst. De  data,  waarop 
de  verschillende  zaaisels  zijn  aangelegd,  zijn  voor  de  verschillende 
moederboomen  soms  wel  is  waar  verschillend,  maar  bij  de  be¬ 
spreking  van  tabel  No. 27  zagen  wij,  dat  de  later  uitgezaaide 
en  dus  op  jeugdiger  leeftijd  verspeende  planten  eenige  maanden 
later  gemidd. grooter  waren  dan  de  planten  van  het  eerste  zaaisel, 
terwijl  uit  tabel  No. 31  blijkt,  dat  de  afstammelingen  van  de 
moederboomen  H  en  K,  beide  in  April  gezaaid,  juist  gemidd. kleiner  zijn  dan  de  afstammelingen  van  de  moederboomen  D,  E 
en  F. Met  een  grooter  gemiddelde  hoogte  gaat  niet  altijd  een 
hoog  percentage  goede  planten  gepaard,  wanneer  moederboomen 
met  elkander  vergeleken  worden ;  terwijl  moederboom  E  een 
grooter  gemidd. hoogte  bereikt  dan  D,  levert  het  zaaisel  van  laatst¬ 
genoemden  moederboom  een  grooter  percentage  goede  planten. De 
zaaisels  V  en  III  komen  wat  de  percentagecijfers  betreft,  vrij  wel 
overeen ;  de  gemidd. hoogte  verschilt  voor  beide  echter  belangrijk. overeen ;  de  gemidd. hoogte  verschilt  voor  beide  echter  belangrijk. Uit  de  cijfers  blijkt  verder,  dat  D  de  gunstigste  moederboom 
is;  het  percentage  goede  planten  is  hier  het  hoogst,  de  gemidd. hoogte  voor  de  planten  is  eveneens  hoog. De  minst  gunstige 104 moederboom  is  K;  slechts  iets  meer  dan  de  helft  van  de  bibit 
behoort  tot  de  goede  en  tamelijk  goede  planten,  terwijl  bij  het 
zaaisel  van  moederboom  D  reeds  meer  dan  de  helft  der  planten 
tot  de  goede  behoort,  de  tamelijk  goede  en  goede  samen  meer 
dan  driekwart  van  het  totale  aantal  uitmaken. TABEL  No.  31. Bij  K  is  de  gemidd. hoogte  ook  gering. §  8.  Selectie  van  moederboomen  door  vergelijking 
van  hun  zaaisels. Op  deze  gevallen,  waarin  de  zaaisels  van  verschillende  moeder¬ 
boomen  zich  te  zeer  verschillend  blijken  te  gedragen,  wat  hunne, 
uit  een  practisch  oogpunt  belangrijke,  verschillen  betreft,  kan 
een  voor  de  praktijk  zeer  belangrijke  selectiemethode  gegrond 
worden,  waarbij  de  moederboomen  beoordeeld  worden  naar  den 
stand  van  hun  zaaisels. Uit  de  cijfers  blijkt,  dat  die  stand  voor  de  afzonderlijke  moeder¬ 
boomen  belangrijke  verschillen  vertoont ;  het  is  dus  voor  de  prak¬ 
tijk  van  het  hoogste  belang  alleen  de  moederboomen  met  krachtig 
zich  ontwikkelende  afstammelingen  als  zaaddragers  aan  te  houden. De  selectie  der  moederboomen  geschiedt  dus  niet  in  de  tuinen  — 
waar  natuurlijk  wel  een  voorloopige  selectie  heeft  plaats  gehad — 
maar  op  de  bedden  met  afstammelingen  van  de  afzonderlijke  moeder¬ 
boomen. Legt  men  de  zaden  der  moederboomen  steeds  afzonderlijk 
uit  dan  kan  men,  zoodra  de  bibit  een  hoogte  van  ongeveer  1  voet 
bereikt  heeft,  beoordeelen,  welke  moederboomen  in  aanmerking 
komen  voor  het  leveren  van  zaad,  en  welke  daarvoor  niet  gebruikt 
mogen  worden,  aangezien  de  zaaisels  een  te  gering  aantal  goede 
planten  bevatten. Terwijl  wij  bij  de  vorige  seleci  iemethoden, 
volgens  welke  de  zaden  naar  het  gewicht,  de  lengte  of  het  soor¬ 
telijk  gewicht  gesorteerd  werden,  telkens  als  conclusie  moesten 
vermelden,  dat  er  slechts  geringe  of  geen  resultaten  van  te  ver¬ 
wachten  waren,  is  van  een  selectie  van  de  moederboomen  met  be¬ 
hulp  van  zaaiproeven  als  de  laatstgenoemde  voor  de  praktijk  veel 
nut  te  verwachten. Bovendien  is  de  methode  zeer  eenvoudig:  zij 
vereischt  geen  metingen,  geen  omslachtige  bewerkingen;  alleen 
is  eenige  zorg  bij  het  verzamelen  van  het  zaad  vereischt,  verder  105  — 
ook  bij  het  uitzaaien  en  bij  het  uitplanten. Met  het  oog  op  het 
hooge  practische  belang  dezer  moederboomenselectie  zullen  wij 
er  hier  nog  even  bij  blijven  stilstaan. Het  principe  der  moederboomselectie  bestaat  hierin,  dat  de 
zaaddragers  beoordeeld  worden  niet  naar  hun  eigen  kenmerken, 
maar  naar  de  kenmerken  van  hun  zaaisels. In  de  laatste  jaren  begint  de  moederboomenselectie  meer  en 
meer  in  de  koffiecultuur  ingang  te  vinden. §  8.  Selectie  van  moederboomen  door  vergelijking 
van  hun  zaaisels. Vooral  wanneer  men 
door  een  proefaanplant  zich  ervan  wil  overtuigen,  of  een  nieuwe 
soort  op  een  onderneming  groeien  wil,  is  het  van  veel  belang 
niet  maar  een  mengelmoes  van  zaden  van  typen  der  nieuwe 
soort  dooreen  te  planten,  maar  dadelijk  te  onderzoeken,  welk 
t\  pe  van  de  nieuwe  soort  het  voordeeligst  is  door  de  proefaanplant 
te  scheiden  in  groepen,  die  elk  van  één  afzonderlijken  moeder- 
boom  afstammen  en  die  dus  dikwijls  reeds  op  de  bedden  of 
anders,  wanneer  zij  in  productie  zijn,  aangeven  van  welken  moe- 
derboom  der  nieuwe  soort  de  kinderen  op  de  onderneming  de 
beste  resultaten  geven. Zulke  proeven  zijn  voor  de  verschillende 
nieuwe  koffiesoorten  mogelijk,  aangezien  het  Departement  van 
Landbouw  de  zaden  der  nieuwe  soorten  steeds  van  genummerde 
zaaddragers,  en  voor  eiken  boom  afzonderlijk,  verpakt,  aan  de 
aanvragers  verstrekt,  en  ook  verschillende  ondernemingen  zaden 
van  koffiesoorten  op  nummer  leveren. Xiet  alleen  bij  het  beproeven  van  een  nieuwe  koffiesoort  op 
een  cultuuronderneming  is  de  moederboomenselectie  van  het  hoogste 
belang,  hetzelfde  is  het  geval  voor  de  oudere  koffiesoorten. Wan¬ 
neer  daarvan  nieuwe  aanplantingen  aangelegd  worden  kan  men 
zelf  eerst  eenige  mooie  moederboomen  uitkiezen,  van  deze  de 
zaden  voor  eiken  boom  afzonderlijk  oogsten  en  uitleggen,  de  bibit 
weder  voor  eiken  boom  afzonderlijk  uitplanten  en  dan,  als  eenmaal 
de  jonge  aanplant  in  vrucht  is  en  dus  beoordeeld  kan  worden, 
welke  moederboom  de  zwaarstdragende  kinderen  geeft,  dien  moe- 
derboom  voor  verdere  zaadproductie  aanhouden. Men  kan  niet 
genoeg  op  het  nemen  van  zulke  zaaiproeven  aandringen;  vooral 
nu  de  robusta  een  nieuw  tijdperk  van  bloei  \  oor  de  koffiecultuur 
schijnt  te  zullen  openen,  is  het  voor  elke  onderneming  van  belang 106 dergelijke  selectieproeven  met  de  robusta  te  nemen. De  daaraan 
verbonden  moeite  is  zeer  gering. Men  zoekt  eenige  fraaie  typen 
uit,  daarbij  lettend  op  de  kenmerken,  die  men  wenscht  te  ver¬ 
beteren,  bv. met  gedrongen,  dicht  vertakte  groeiwijs,  met  grove 
boonen  of  met  buitengewoon  groote  vruchtdracht ;  deze  boo- 
men  worden  genummerd  en  ompaggerd. Van  elk  dezer  boomen 
worden  dan  eenige  honderden  zaden  geoogst,  en  op  het  bedden¬ 
terrein  voor  eiken  moederboom  een  afzonderlijk  bed  aangelegd ; 
de  bibit  van  elk  bed  vervolgens  in  een  afzonderlijk  vak  bijeen- 
geplant. §  8.  Selectie  van  moederboomen  door  vergelijking 
van  hun  zaaisels. Wanneer  nu  later  de  eerste  oogsten  van  elk  vak 
afzonderlijk  worden  gehouden,  kan  men  beoordeelen  welke  aan¬ 
plant  het  best  aan  het  gestelde  doel  voldoet;  in  het  vervolg 
kan  men,  door  de  bibit  van  den  moederboom,  waarvan  dat  vak 
afstamde,  te  nemen,  de  geheele  onderneming  met  de  afstamme¬ 
lingen  ervan  vol  planten,  desnoods  door  van  den  oorspronkelijken 
moederboom  enten  te  maken  om  zoodoende  de  zaadproductie 
ervan  te  vermee  deren. Een  voorbeeld  uit  de  praktijk  moge  hierbij  nog  aangehaald 
worden. Op  de  onderneming  Gereng  Redjo  is  een  reeks  moe- 
derboomen,  op  grond  van  hun  gunstigen  stand  in  de  tuinen 
als  voorloopige  zaaddragers  uitgezocht;  daarna  zijn  de  zaden 
der  afzonderlijke  boomen  voor  ieder  apart  uitgelegd ;  in  een 
zaaiboek  werden  de  bijzonderheden,  bij  de  zaaisels  opgemerkt, 
genoteerd  (Tabel  No. 29). Van  deze  boomen  leverde  moeder¬ 
boom  No. 2  zaailingen,  die  zoo  hevig  van  bladziekte  te  lijden 
hadden,  dat  zij  voor  uitplanting  niet  geschikt  waren ;  de  moe¬ 
derboom  kon  dus  als  zaaddrager  worden  uitgesloten. Moederboom 
No. 4  daarentegen  gaf  een  zaaisel  waarin  bladziekte  schijnbaar 
in  het  geheel  niet  voorkwam;  deze  moederboom  is  dus  uitstekend 
ervoor  geschikt  om  als  zaaddrager  te  dienen. Bij  de  vergelijking 
van  de  moederboomen  zelf  was  dit  verschil  in  praktisch  opzicht 
niet  waar  te  nemen. Wij  kunnen  dit  hoofdstuk  dus  besluiten  met  de  conclusie,  dat 
van  alle  selectiemethoden  de  selectie  der  moederboomen  op  grond 
van  vergelijking  der  zaaisels  de  meest  werkzame  is. Andere  selec¬ 
tiemethoden,  waarbij  de  boonen  naar  grootte,  absoluut  of  soortelijk 107 gewicht  gesorteerd  worden,  zijn  bij  koffie  van  geen  praktisch 
nut,  aangezien  de  omstandigheden,  die  op  de  ontwikkeling  der 
bibit  inwerken,  zooveel  invloed  uitoefenen,  dat  de  invloed  der 
sorteering  erdoor  wordt  uitgewischt. TABEL  No.  32. 
•m. Zaaisels  van  moederboomen  v. C. liberica  op  Gereng  Redjo. Nummer 
van  den 
Uitgelegd. ^  Verspeend. ^ 
Uitgeplant. 1 
moeder- 
boom. Dec. ’06. 1  Jan. ’07. Febr. ’07. Maart 
’07. April  1  
,,  . •m. No. 1 
530 
770 
— 
950 
1 
87  — 
132 
„  2 
230 
21 
150 
30  — 
niets  uitgeplant,  alle 
plantjes  zwaar  blad- 
ziek. 3 
— 
335 
282 
— 
220  207 
157 
JJ  ^ 
3583 
1800 
449  schijnt  in  ’t  geheel 
niet  aan  blad- 
ziekte  te  lijden. „  5 
— 
233 
— 
114 
29  — 
57 Zaaisels  van  moederboomen  v. C. liberica  op  Gereng  Redjo. ’07. •m. §  1.  Onderzoek  der  boomen  in  den  aanplant. Het  onderzoek  der  moederboomen  is  in  twee  deelen  te  splitsen : 
het  onderzoek  van  de  kenmerken  der  boomen  in  den  aanplant 
en  de  meer  nauwkeurige  bestudeering  van  deze  in  het  labora¬ 
torium. Tot  het  eerste  gedeelte  behoort  het  uitzoeken  van  de  moeder¬ 
boomen  in  den  aanplant  Voor  de  moederboomen  van  Coffea 
arabica  op  Pantjoer  was  dit  werk  reeds  in  hoofdzaak  verricht 
door  den  Hr. T. Ottolander ;  in  overleg  met  hem  werden  van  elk 
type  zoo  goed  mogelijk  gekarakteriseerde  boomen  der  verschil¬ 
lende  vormen  als  moederboomen  uitgezocht. Van  Coffea  liberica 
waren  op  de  onderneming  Gereng  Redjo  eveneens  reeds  eenige 
verschillende  typen  door  den  administrateur,  den  Hr. C. H. de 
Bly,  uitgekozen ;  hiervan  werden  enkele  overgenomen  en  verder 
nog  eenige  andere  boomen  er  aan  toegevoegd. In  den  cultuur¬ 
tuin  werd  in  den  ouderen  Liberiaaanplant  een  klein  aantal  boomen 
uitgezocht  van  een  zoo  verschillend  mogelijk  t3'-pe,  waarbij  de  ass. hortulanus  van  dien  tuin,  de  Heer  Heijl,  mij  zijn  medewerking 
verleende. Een  derde  reeks  Idberia-typen  bestond  uit  eenige  moe¬ 
derboomen,  die  de  Hr. S. Soeters  bij  een  bezoek  aan  Liberia  zelf 
in  de  aanplantingen  daar  uitzocht;  het  met  groote  zorg  verzameld 
materiaal  dezer  boomen,  dat  de  Heer  S. bereidwillig  ter  mijner 
beschikking  stelde,  gaf  mij  gelegenheid  ook  van  deze  boomen 
een  beschrijving  op  te  maken. Van  Coffea  stenophjdla  zocht  ik 
zelf  in  den  cultuurtuin  een  aantal  boomen  uit;  deze  boomen  be- 
hooren  tot  drie  reeksen  : Schemaiiscke  VoorsLeLLing Schemaiiscke  VoorsLeLLing 
vcLTi  den 
Liberia  KoffCeboom 
f  Primaire  takken  S  Wilde  takken 
2  Seeandaire  •  6  Pan^balik 
3  Tertiaire  •  7  Adventief  Lakken 
4  Wvuttian  •  8  •  ttaygen 
Figuur  n. Figuur  n. 1Ü9 1". geïmporteerde  boomen,  waarvan  de  drie  nog  aanwezige 
planten  als  zaaddragers  werden  opgenomen  ; planten  als  zaaddragers  werden  opgenomen  ; 
2°. een  jonge  aanplant,  in  de  nabijheid  van  de  oude  boomen 
staande,  in  1903  geplant; 
/ planten  als  zaaddragers  werden  opgenomen  ; 
2°. een  jonge  aanplant,  in  de  nabijheid  van  de  oude  boomen 
staande,  in  1903  geplant; 
/ / 
3°. een  groote  jonge  aanplant,  in  1904  geplant,  waaruit  een 
twaalftal  der  fraaiste  Upen  als  zaaddragers  uitgekozen 
werden. / 
3°. een  groote  jonge  aanplant,  in  1904  geplant,  waaruit  een 
twaalftal  der  fraaiste  Upen  als  zaaddragers  uitgekozen 
werden. §  1.  Onderzoek  der  boomen  in  den  aanplant. Van  de  Abeokutakoffie  werden  enkele  sterk  afwijkende  moeder- 
boomen  uitgezocht  om  als  zaaddragers  voor  de  proeven  in  de 
soortentuinen  te  dienen,  de  overige,  ongeveer  zestig  in  getal,  wer¬ 
den  ook  alle  geregeld  afgeoogst;  van  elk  dezer  boomen  is  een 
beschrijving  opgemaakt  en  zijn  de  eindcijfers  der  ver.schillendc 
partijen  berekend. Van  al  deze  moederboomen  werd  het  uiterlijk  zoo  volledig 
mogelijk  beschreven. Dit  geschiedde  op  de  wijze,  aangegeven  in 
het  „Advies  der  bibitcommissie. Korte  Berichten  uitg. v. h. Depart. V. Landbouw  no. 38,  1907.”  Vooral  voor  de  Liberiaboomen,  bij  welke 
de  bouw  van  den  stam  aanwijzingen  geeft  over  het  verleden  van 
den  boom,  werd  deze  beschrijving  zoo  volledig  mogelijk  gemaakt. De  ouderdom  van  boomen  in  aanplantingen,  die  veelal  groeten - 
deels  uit  inboeters  bestaan,  is  slechts  zelden  na  te  gaan. De  hoogte 
van  den  stam  werd  gemeten  tot  het  punt,  waar  hij  eindigde  of 
in  een  uitlooper  overging;  was  dit  punt  niet  goed  te  zien  dan 
werd  de  hoogte  van  den  geheelen  boom  genomen. De  dikte 
van  den  stam  werd  uitge'drukt  in  den  omtrek  op  i/, — 1  voet 
boven  den  grond;  men  kan  den  omtrek  niet  altijd  juist  op  den- 
zelfden  afstand  boven  den  grond  nemen,  omdat  dikwijls  knoesten 
(vergroeide  stompen  van  afgebroken  takken)  de  meting  onzuiver 
zouden  maken. Als  groeiwijze  van  den  stam  wordt  met  enkele 
woorden  aangeduid  de  bouw,  in  hoeverre  de  hoofdstam  zich 
splitst,  of  door  uitloopers  wordt  voortgezet,  scheef  in  den  grond 
staat  en  dergelijke. Het  aantal  primaire  takken  werd  slechts  in 
gevallen,  waarin  er  weinig  voorkwamen,  geteld;  in  andere  door 
een  schatting  of  door  een  algemeenen  term  weergegeven. Verder  werd  aangeteekend  of  de  boom  veel  wiwilans,  wilde 
takken,  adventieftakken  en  dergelijke  droeg;  het  schema  verduidelijkt  de  beteekenis  der  daarbij  gebruikte  termen  (Fig. 11). De  sprei  werd  uitgedrukt  in  de  slraiil  van  de  projectie  van 
den  boom  op  den  grond;  deze  straal  is  wel  is  waar  in  verschil¬ 
lende  richtingen  niet  dezelfde,  maar  kan  zonder  moeite  voor  het 
meer  gesloten  deel  der  kroon  bepaald  worden. Het  profiel  van 
den  boom,  de  vorm  van  den  kroon,  verder  de  mate,  waarin  het 
bladerdak  gesloten  was,  werden  ook  genoteerd;  eveneens  de  wijze, 
waarop  de  primaire  takken  verloopen. De  kleur  van  het  blad 
en  van  het  Jonge  topblad  (poepoes)  werden  in  de  gevallen,  dat 
zij  afweken,  aangeteekend  en  met  een  enkel  cijfer  weergegeven, 
in  welke  mate  de  boom  van  bladziekte  te  lijden  had. §  1.  Onderzoek  der  boomen  in  den  aanplant. Voor  een  beschrijving  van  den  bloei  zou  een  bijna  dagelijksch 
bezoek  moeten  plaats  vinden,  wat  in  verband  met  de  soms  maan¬ 
denlange  onderbrekingen  van  het  verblijf  te  Buitenzorg  daar 
evenmin  mogelijk  was  als  op  de  altijd  slechts  gedurende  korten 
tijd  bezochte  ondernemingen. De  vruchtdracht  werd  op  het  oog 
beoordeeld,  of  met  behulp  van  door  den  planter  verstrekte  gege¬ 
vens  geschat. 1)  Zie  Burck,  Sur  l’organisation  florale  chez  quelques  Rubiacées.  Ann.  Jard. 
Botan.  Buitenzorg,  Vol.  IV,  Ire  Partie.  Zimmermann.  Eenige  pathol.  en  physiol. 
waarnemingen  over  koffie.  Mededeel. ’s  Lands  Plant.  LXVII  pg.  95. §  2.  De  inzameling  van  het  materiaal. Behalve  de  beschrijving  van  den  moederboom  behoort  tot  het 
tuinwerk  de  inzameling  van  het  materiaal. Van  Coffea  arabica 
werden  telkens  eenige  takken  van  de  moederboomen  af  gesneden 
en  deze,  behalve  voor  het  onderzoek,  gebruikt  voor  den  aanleg 
van  een  herbarium  der  verschillende'  typen. Van  de  liberiaboo- 
men  op  ondernemingen  werden  eenmaal  alle  op  het  punt  \'an 
afvallen  staande  bladeren  ingezameld;  deze  zijn  gemakkelijk  te 
herkennen  aan  de  bruinachtige  tint ;  een  lichte  druk  tegen  den 
bladsteel  is  dan  voldoende  om  dezen  van  den  tak  af  te  breken. Van  de  Liberiaboomen  in  den  cultuurtuin  werden  gedurende 
bijna  een  jaar  geregeld  twee  maal  per  week  alle  op  het  punt  van 
afvallen  staande  bladeren  ingezameld. Bloemen  werden  van  slechts 
enkele  boomen  onderzocht. De  kenmerken  ervan  hebben  uit  een 
practisch  oogpunt  weinig  belang;  ten  einde  het  onderzoek  niet 
te  omslachtig  te  maken  werd  niet  te  veel  tijd  aan  dit  kenmerk 
besteed. 111 De  vruchten  werden  onder  nauwlettend  toezicht  van  de  afzon¬ 
derlijke  moederboomen  ingezameld,  aangezien  het  zaad  voor 
zaai  proeven  moest  dienen. Twee  Liberiaboomen  in  den  cultuur¬ 
tuin  —  de  moederboomen  A  en  C  —  werden  door  middel  van  een  tent 
van  agaldoek  tegen  vreemde  bestuiving  beschermd  ten  einde 
door  zelfbcvruchting  ontstaan  zaad  te  krijgen;  de  vruchtdracht 
verminderde  na  het  aanbrengen  der  tent  sterk,  hetgeen  wel  niet 
aan  de  verhindering  der  vreemde  bestuiving,  maar  aan  te  sterke 
beschaduwing  der  boomen  zal  moeten  worden  toegeschreven. Uit  onderzoekingen  van  Burrk  en  Zimmermann  is  gebleken,  dat 
de  bestuiving  bij  Liberiakoffie  binnen  de  gesloten  bloem  plaats 
vindt  1). De  Abeokutaboomen,  waarvan  de  oogst  bijna  zonder  uitzon¬ 
dering  alleen  in  een  bepaalden  tijd  van  het  jaar  rijpt,  werden 
geregeld  afgeoogst  en  ook  de  „lelesan”  (afgevallen  koffiebessen) 
ingezameld. Deze  lelesan  werd  natuurlijk  nooit  voor  de  bereiding 
van  zaadkoffie  gebruikt ;  het  gewicht  ervan  werd  slechts  opge¬ 
nomen  om  het  voor  de  totale  productie  per  boom  mede  in  reke¬ 
ning  te  kunnen  brengen. Van  Coffea  arabica,  Coffea  liberica  en  Coffea  stenophylla  kon¬ 
den  geen  zuivere,  betrouwbare  cijfers  voor  de  jaarlijksche  pro¬ 
ductie  opgenomen  worden. Van  de  eerstgenoemde  soort  staan  de 
moederboomen  op  ondernemingen,  zoodat  de  oogst  slechts  ge¬ 
durende  korten  tijd  kon  nagegaan  worden. De  liberia-  en  steno- 
phyllaboomen  in  den  cultuurtuin,  die  het  geheele  jaar  door  rijpe 
bessen  dragen,  konden  niet  voldoende  gecontroleerd  worden. Botan.  Buitenzorg,  Vol.  IV,  Ire  Partie.  Zimmermann.  Eenige  pathol.  en
waarnemingen  over  koffie.  Mededeel. ’s  Lands  Plant.  LXVII  pg.  95. §  3.  Onderzoek  van  de  kenmerken  van  bladeren  en  bloemen. Het  onderzoek  der  bladeren  had  volgens  verschillende  metho¬ 
den  plaats. De  bladeren  van  de  verschillende  moederboomen 
op  Pantjoer  en  van  Idberiakoffie  in  Liberia  en  op  Gereng  Redjo 
leverden  niet  voldoende  materiaal  om  met  variatie- rij  en  te  wer¬ 
ken. De  kenmerken  ervan  werden  daarom  voor  ieder  blad  af- 112  — 112  — 
zonderlijk  gemeten;  deze  kenmerken  omvatten  de  lengte  van 
den  bladsteel,  de  lengte  van  het  blad  van  af  de  overgang  in 
den  steel  tot  aan  het  eind  van  den  bladtop,  de  lengte  van  den 
bladtop,  de  breedte  van  het  blad  on  het  aantal  zijnerven. Met 
een  graadboog  werd  dan  nog  gemeten,  hoe  groot  de  hoek  was,  dien 
de  zijnerven  op  het  midden  van  het  blad  met  de  hoofdnerf  maken. De  aldus  verkregen  cijfers  werden  voor  de  kleine  aantallen 
bladeren  alle  in  de  beschrijving  van  den  moederboom  opgeno¬ 
men  ;  voor  grooterc  aantallen  bladeren  (meer  dan  1 2)  werd  uit 
de  cijfers  het  gemiddelde  berekend,  door  telkens  de  som  ervan 
door  het  aantal  bladeren  te  deelen. Verder  werd  dan  nog  een 
gemidd. blad  op  het  oog  uitgezocht  en  geteekend,  en  steeds  de 
vorm  van  de  bladeren  in  een  korte  beschrijving  vastgelegd. vorm  van  de  bladeren  in  een  korte  beschrijving  vastgelegd. Van  de  Liberia-moederboomen  in  den  cultuurtuin,  waarvan  groo- 
te  hoeveelheden  materiaal  konden  worden  ingezameld,  werden  de 
bladeren  op  lengte  gesorteerd  in  groepen  met  1  cM. verschil. Daarna  werd  uit  de  zoo  verkregen  variatie-reeksen  door  inter¬ 
polatie  de  gemiddelde  lengte  berekend. Wel  is  waar  krijgt 
men  dan  een  te  hooge  waarde  voor  de  lengte,  maar  het  verschil 
met  de  uit  de  sem  der  lengten  berekende  gemidd. lengte  is  gering 
en  mag  in  vergelijking  met  de  sterke  verschillen,  die  men  tus- 
schen  de  gemidd. voor  de  verschillende  moederboomen  vindt, 
verwaarloosd  worden. De  overige  kenmerken  van  het  blad  worden 
dan  gemeten  bij  een  reeks  van  30  bladeren  en  de  gemiddelde 
waarden  ervoor  telkens  door  deeling  van  de  som  ervan  door  het 
aantal  berekend. Van  de  stenophylla-  en  Abeokuta-moederboomen 
werden  de  kenmerken  op  de  laatste  wijze  gemeten. Van  eenige  boomen  werden  ook  de  bloemen  ingezameld. §  3.  Onderzoek  van  de  kenmerken  van  bladeren  en  bloemen. Van 
deze  werden  achtereenvolgens  gemeten  het  aantal  bloembladeren, 
de  lengte  der  buis,  de  lengte  der  bloembladeren  en  de  breedte 
ervan,  verder  de  lengte  van  den  stijl  tot  aan  het  punt,  waar  de 
aangezwollen  stempel  begint,  en  de  lengte  van  den  stempel, 
waartoe  een  stempellob  langs  de  liniaal  gestrekt  werd ;  de  lengte 
van  den  stempel,  waarvan  beide  lobben  uiteen  staan,  bedraagt  dus 
het  dubbele  van  dit  cijfer. De  lengte  van  de  helmdraad  en  van 
den  helmknop  werd  ook  nog  gemeten. 113  — 
Tabel  34. Overzicht  der  bewerkingen  om  de  eindcijfers der  partijen  te  berekenen. der  partijen  te  berekene
1. Nummer  der  partij  in  het  plukboek. 2. Naam  van  de  soort. 2. Naam  van  de  soort. 3. Nummer  of  letter  van  den  moederboom. 3. Nummer  of  letter  van  den  moederboom. 4. Datum  van  den  pluk. 4. Datum  van  den  pluk. 5. Totaal  gewicht  der  bessen  van  de  proefpartij,  door  weging 
verkregen. 5. Totaal  gewicht  der  bessen  van  de  proefpartij,  door  weging 
verkregen. 6. Totaal  aantal  der  bessen  van  de  proefpartij,  door  telling 
verkregen. 6. Totaal  aantal  der  bessen  van  de  proefpartij,  door  telling 
verkregen. 7. Som  der  cijfers  in  de  horizontale  rij  vakjes  (3 
^ 
^  +  enz.) 8. Som  der  cijfers  c  c  -{■  c  enz. 8. Som  der  cijfers  c  c  -{■  c  enz. 8. Som  der  cijfers  c  c  -{■  c  enz. 9. Som  der  cijfers  d  d  d  enz. 8. Som  der  cijfers  c  c  -{■  c  enz. 9. Som  der  cijfers  d  d  d  enz. 1 0. Som  der  cijfers  e  e  e  enz. 1 0. Som  der  cijfers  e  e  e  enz. 11. Aantal  vooze  platboon,  v'ooze  rondboon  en  drieboon,  voor 
iedere  soort  afzonderlijk  bijeengeteld. 1  2. Totale  gewicht  van  de  partij,  waaruit  de  proefpartij  geno¬ 
men  is,  overgenomen  uit  het  plukboek. 1  2. Totale  gewicht  van  de  partij,  waaruit  de  proefpartij  geno¬ 
men  is,  overgenomen  uit  het  plukboek. 1 3. Totaal  aantal  drieboonen,  som  h  \  T  enz. 1 4. Totaal  aantal  platboonen,  som  /'  +  /  +  z  4  enz. 1 4. Totaal  aantal  platboonen,  som  /'  +  /  +  z  4  enz. 15. Totaal  aantal  rondboonen,  som  j -\-  j 
ƒ4  enz. 15. Totaal  aantal  rondboonen, 
16. Vorm  van  de  hoornschil. 15. Totaal  aantal  rondboonen,  som  j -\-  j 
ƒ4  enz. 16. Vorm  van  de  hoornschil. 17  -  19. Door  weging  verkregen. 17  -  19. Door  weging  verkregen. 17  -  19. Door  weging  verkregen. 20. Door  weging  verkregen. 17  -  19. Door  weging  verkrege
20. Door  weging  verkregen. 21  —23. Omschrijving  der  kenmerken  van  de  bereide  koffie. 24. Verkregen  door  5  te  deelen  door  6. 25. Verkregen  door  het  honderdvoud  van  9  te  deelen  door  6. 26. Verkregen  door  het  honderdvoud  van  10  te  deelen  door  6. 27  -  28. Op  dezelfde  wijze  als  de  beide  vorige  uit  1 1  berekend. 27  -  28. Op  dezelfde  wijze  als  de  beide  vor
29. 113  — 
Tabel  34. Verkregen  door  1  7  te  deelen  door  1 4. 30. Verkregen  door  18  te  deelen  door  15 30. Verkregen  door  18  te  deelen  door  15
31. Verkregen  door  19  te  deelen  door  13. 32. Verkregen  door  5  te  deelen  door  20. 33. Verkregen  door  het  honderdvoud  van  17  te  deelen  door  20. Meded. Dep. v. Landbouw  II. 8 33. Verkregen  door  het  honderdvoud  van  17  te  deelen  door  20. Meded. Dep. v. Landbouw  II. 8 —  114  — 34. Verkregen  door  het  honderdvoud  van  1 8  te  deelen  door  20. 35. Verkregen  door  het  honderdvoud  van  1 9  te  deelen  door  20. 35. Verkregen  door  het  honderdvoud  van  1 9  te  deelen  door  20. «1. lengte  der  kleinste  bes;  a,  —  +  0.5  mlM.;  «g  =  -f-  1 
mM.,  enz. 35. Verkregen  door  het  honderdvoud  van  1 9  te  deelen  door  20. «1. lengte  der  kleinste  bes;  a,  —  +  0.5  mlM.;  «g  =  -f-  1 
mM.,  enz. b^. aantal  bessen  van  de  groep  met  de  kleinste  lengte,  enz. b^. aantal  bessen  van  de  groep  met  de  kleinste  lengte,  enz. c^. aantal  platboonen  uit  groep  verkregen;  c.,  aantal  plat- 
boonen  uit  groep  b^,  enz. c^. aantal  platboonen  uit  groep  verkregen;  c.,  aantal  plat- 
boonen  uit  groep  b^,  enz. d^,  helft  van  q;  d^  helft  van  tg. enz. e^. Aantal  rondboonen  uit  groep  <5^  verkregen,  enz. f^. Aantal  vooze  platboon,  vooze  rondboon,  en  drieboon,  dat 
in  groep  b^^  voorkomt,  enz. f^. Aantal  vooze  platboon,  vooze  rondboon,  en  drieboon,  dat 
in  groep  b^^  voorkomt,  enz. in  groep  b^^  voorkomt,  enz. lengte  der  kleinste  boon;  g-2=  gi  -\-  0.5  mM. ;  gz  —  gi 
1  mM.,  enz. //j. aantal  drieboon  in  de  groep  boonen  van  de  kleinste  lengte,  enz. Zj. aantal  platboon  in  de  groep  boonen  van  de  kleinste  lengte,  enz. j\. aantal  rondboon  in  de  groep  boonen  van  de  kleinste  lengte,  enz 
Controle. 6  —  7. 9  -f  10  -1-  11  7. 14  =  9X2  =  8. 10=15. §  4.  Onderzoek  van  de  kenmerken  der  vruchten. Van  alle  kenmerken  zijn  die  der  vruchten  uit  een  practisch 
oogpunt  van  het  hoogste  belang;  zij  werden  daarom  ook  het 
uitvoerigst  bestudeerd. Van  de  moederboomen  te  Buitenzorg 
werden  de  partijen,  altijd  van  slechts  één  boom  afkomstig,  naar 
het  laboratorium  gebracht  en  daar  gewogen. Vervolgens  wordt 
de  partij  ingeschreven  in  het  plukboek,  waarbij  de  datum  van 
den  pluk,  het  nummer  en  de  soort  van  den  moederboom,  het 
gewicht  der  partij  erbij  vermeld  worden. Door  middel  van  een 
stukje  doorschrijfpapier  wordt  een  gelijkluidend  etiquet  verkregen, 
dat  bij  de  partij  gevoegd  wordt  en  deze  bij  de  verdere  bewer¬ 
kingen  vergezellen  blijft. Partij  Xo . . . . Soort . Moederboom  . Datum . Gewicht . Gew. lelesan  . De  partijen  worden  dan  gepulpt,  de  boonen  met  asch  schoon 
gewreven  en  gewasschen  om  vervolgens  aJs  zaadkoffie  over 
de  aanvragers  verdeeld  te  worden. Ongeveer  duizend  partijen 
zijn  op  die  wijze  bewerkt;  van  enkele  soorten  konden  vrij  be¬ 
langrijke  hoeveelheden  zaad  uitgedeeld  worden. Zoo  werd  van 
Abeokutakoffie  ongeveer  twee  pikol  zaad  over  geheel  Java  ver¬ 
spreid. Vóór  de  bessen  gepulpt  worden,  wordt  er  een  kleine  monster- 
partij  afgenomen ;  deze  is  in  den  regel  1 00  bessen  groot ;  soms 
ook  200  bessen  en  bij  kleine  partijen  50  bessen. Aan  deze 
monsterpartijen  worden  verder  de  vruchtkenmerken  van  den 
moederboom  onderzocht. De  bessen  worden,  dadelijk  nadat  zij  afgeteld  zijn,  gewogen 
en  daarna  van  een  formulier  voorzien,  waarop  achtereenvolgens 
de  bij  het  onderzoek  gevonden  cijfers  ingeschreven  worden. Eerst  wordt  het  nummer  der  partij,  correspondeerend  met  het 
nummer  uit  het  plukboek,  verder  de  naam  van  de  soort  en  het 
nummer  van  den  moederboom,  de  datum  van  den  pluk,  het 
aantal  en  het  gewicht  van  de  bessen  erop  ingevuld. Vervolgens  wordt  de  lengte  der  bessen  gemeten  met  behulp  van 
een  mcetgleuf. Zulk  een  meetgleuf  bestaat  uit  een  stuk  bladzink,  116  — 
waarin  een  wigvormige  insnijding  gemaakt  is  (zie  fig. 1  2.);  de  hoek 
van  deze  insnijding  is  zoo  genomen,  dat  voor  iedere  5  cM. lengte 
de  wijdte  van  de  opening  met  1  mM. toeneemt. De  bessen  w’orden 
verdeeld  in  groepen,  wier  lengte  met  0.5  mM. opklimt;  wij  krijgen 
dus  een  groep  bessen,  waarvan  de  lengte  binnen  i  0  —  10  5  mM. ligt,  een  volgende  van  bessen  van  10.5  —  11  mM. lengte  enz. Deze 
groepen  worden  dan  één  voor  één  geteld  en  de  aantallen  ervan 
aangeteekend. §  4.  Onderzoek  van  de  kenmerken  der  vruchten. Vervolgens  worden  de  groepen  gepulpt,  en  van 
elke  groep  genoteerd,  hoeveel  platboon,  hoeveel  rondboon  en 
hoeveel  voosboon  zij  bevat;  een  enkele  maal  komt  ook  wel  een s 
een  bes  met  drieboonen  voor. De  cijfers  voor  het  aantal  voos¬ 
boon  en  drieboon  worden  in  dezelfde  rij  ingeschreven,  omdat  voor 
een  van  beiden  het  aantal  gewoonlijk  zeer  gering  is. De  gepulpte  boonen  worden  nu  in  een  glas  bijeen  gevoegd  en 
gefermenteerd ;  ten  einde  laatstgenoemd  proces  wat  te  bespoe¬ 
digen,  wordt  een  weinig  fcTinentatievocht  \'an  vorige  partijen 
erbij  gevoegd. In  twee  of  drie  dagen  zijn  de  boonen  dan  schoon. Vóór  het  pulpen  wordt  gewoonlijk  uit  de  groep  van  gemiddelde 
lengte  een  vijftal  bessen  genomen,  zoo  mogelijk  uitsluitend  bessen 
met  platboon ;  aan  de  plaatsing  van  den  discus  is  uitwendig  reeds 
te  zien,  of  de  bes  twee  platboonen  of  één  rondboon  bevat. Van 
deze  bessen  worden  de  lengte,  breedte  en  dikte,  verder  de  mid¬ 
dellijn  en  hoogte  van  den  discus  gemeten ;  de  vorm  wordt  in 
een  korte  beschrijving  vastgelegd  en  ook  de  kleurkenmerken 
genoteerd. Daarna  worden  de  bessen  soms  nog  geteekend,  en 
vervolgens  weer  bij  de  groep  gevoegd,  waaruit  zij  afkomstig 
waren,  om  met  deze  gepulpt  te  worden. Zijn  de  boonen  eenmaal  schoon,  dan  worden  zij  winddroog 
gemaakt  en  vervolgens  gemeten. De  hoornschilboon  wordt  daar¬ 
voor  eerst  verdeeld  in  platboon  en  i:ondboon ;  beide  soorten  v.^or- 
,den  elk  afzonderlijk  in  groepen  verdeeld,  waarvan  de  lengte 
telkens  met  0.5  mM. toeneemt. Van  de  gemiddeld  lange  groep 
wordt  de  breedte  bepaald. Nadat  de  cijfers  voor  de  verschillende 
groepen  aangeteekend  zijn,  wordt  de  platboon  en  de  rondboon  weer 
bijeengevoegd,  nadat  eerst  nog  van  eenigc  platbooncn  van  ge- 
midd. lengte  de  vorm  beschreven  is  en  door  met  een  potlood  de M 
11. 19.5 
20 
2o.s 
V 
2  IS 
V 
72.f 
23 
2i.S 
2* 
19.S 
2S 
us 
2€ 
27 J 
Plg  12. Plg  12. 117 boon  om  te  trekken  in  teekening  is  gebracht. Vervolgens  wor¬ 
den  de  boonen  gedroogd. Zij  worden  daartoe  in  een  droogstoof  tot  50°  —  60°  verwarmd, 
totdat  zij  „glashard”  geworden  zijn;  zij  zijn  dan  iets  sterker  ge¬ 
droogd,  dan  in  de  praktijk  in  een  drooghuis  geschiedt  Bij  de 
onregelmatigheden  in  den  gasdruk  was  niet  altijd  te  voorkomen, 
dat  de  boonen  wel  eens  wat  te  sterk  verwarmd  werden  en  ten¬ 
gevolge  daarvan  een  bruine  kleur  aannamen. §  4.  Onderzoek  van  de  kenmerken  der  vruchten. Na  het  drogen  worden  de  boonen  gehuld ;  indien  dit  niet  dadelijk 
na  het  drogen  geschieden  kan,  worden  zij  boven  ongebluschte  kalk 
bewaard. Na  het  hullen  worden  de  platboonen  en  rondboonen 
der  partij  beide  afzonderlijk  gewogen  en  de  cijfers  op  de  meet- 
lijst  vermeld. Ten  slotte  wordt  dan  nog  de  kleur,  de  vorm  enz. genoteerd  en  de  proefpartij  daarna  in  een  reageerbuisje  bewaard. §.  5.  Berekening  der  eindcijfers. De  eindcijfers  kunnen  nu  gemakkelijk  uit  de  cijfers  op  het 
meetlijstje  berekend  worden. Het  gewicht  der  proefpartij ,  gedeeld 
door  het  aantal  bessen,  geeft  het  gemidd. gewicht. De  cijfers 
voor  het  aantal  platboonen,  rondboonen  enz. worden  uitgedrukt 
in  cijfers  voor  de  bessen  met  platboon,  met  rondboon  enz. Voor 
de  platboonen  geschiedt  dit,  door  het  cijfer  voor  de  vooze  en 
voor  de  gevulde  platboonen  door  twee  te  deelen ;  voor  de  rond¬ 
boonen,  waarvan  er  in  elke  bes  maar  één  voorkomt,  eenvoudig 
door  de  cijfers  te  herhalen. Het  uitdrukken  van  het  aantal  platboon 
enz. in  het  aantal  bessen  met  platboon  maakt  de  v'ergelijking 
zuiverder,  al  zal  men  natuurlijk  in  werkelijkheid  niet  de  vooze 
platboonen  telkens  twee  aan  twee  in  de  bessen  vinden,  de  ge¬ 
vulde  platboonen  in  andere. . Ten  slotte  worden  dan,  door  de 
cijfers  voor  de  bessen  met  100  te  vermenigvuldigen  en  door  het 
totale  aantal  der  proefpartij  te  deelen,  de  percentage-cijfers  be¬ 
rekend. Deze  percentagecijfers  hebben  dus  slechts  de  beteekenis 
van  berekende  cijfers;  zij  zijn  in  een  vorm  gebracht,  die  de 
vergelijking  ertusschen  zoo  gemakkelijk  en  zuiver  mogelijk  maakt. De  cijfers  voor  de  gemiddelde  gewichten  van  platboon,  rondboon 
enz. worden  verkregen,  door  het  totaal  gewicht  door  het  aantal vergelijking  ertusschen  zoo  gemakkelijk  en  zuiver  mogelijk  maakt. De  cijfers  voor  de  gemiddelde  gewichten  van  platboon,  rondboon 
enz. worden  verkregen,  door  het  totaal  gewicht  door  het  aantal 118 te  deelen. Het  komt  dikwijls  voor,  dat  bij  het  natellen  van  de 
gehulde  boonen  het  aantal  een  of  twee  boonen  minder  is,  dan 
dat,  wat  bij  het  meten  der  bessen  verkregen  werd. Dit  berust 
hierop,  dat  bij  het  beproeven,  of  de  koffie  glashard  droog  is,  wel 
eens  een  boon  verloren  gaat,  die  bij  het  doorbijten  in  kleine 
stukken  uiteenspringt. Ook  raakt  er  gedurende  de  bewerkingen 
wel  eens  een  boon  weg;  zulke  fouten  zijn  gemakkelijk  te  corri- 
geeren;  heeft  men  eenmaal  het  gemiddeld  gewicht  per  boon 
berekend,  dan  telt  men  bij  het  totale  gewicht  het  gewicht  der 
ontbrekende  boon  bij,  aannemende,  dat  zij  het  gemiddeld  boon- 
gewicht  bezat. Vervolgens  worden  de  totale  gewichten  van  platboon,  rondboon 
enz. bijeengeteld ;  de  som  vertegenwoordigt  het  totaal  gewicht 
aan  bereide  koffie. Door  dit  gewicht  op  het  gewicht  der  bessen  te 
deelen,  krijgt  men  het  cijfer,  dat  het  rendement  -  de  verhouding  van 
het  gewicht  der  bessen  tot  dat  der  daaruit  verkregen  marktkoffie  — 
aangeeft  Ij. 1).  Dit  cijfer  is  in  de  practijk  iets  gunstiger,  aangezien  de  beskoffie  met  een 
inhoudsmaat  gemeten  wordt  en  daarbij  de  afronding  van  hel  cijfer  naar 
onderen  plaats  heeft. §.  5.  Berekening  der  eindcijfers. Men  kan  het  gewicht  der  bereide  koffie  ook  nog  vinden 
door  de  verschillende  soorten  boonen  bijeen  te  voegen  en  samen 
te  wegen;  daarin  heeft  men  een  eenvoudige  controle  op  de  an¬ 
dere  cijfers. Bij  het  onderzoek  van  de  talrijke  partijen  is  verder 
gebleken,  dat  in  den  regel  het  gemidd. gewicht  per  platboon 
evenveel  bedraagt  als  het  gemidd. gewicht  per  rondboon ;  de  af¬ 
wijking  is  zelden  grooter  dan  0.01  gr. Ook  op  de  andere  cijfers  heeft  men  een  gemakkelijke  con¬ 
trole. De  cijfers  in  de  bovenste  rij  vakjes  moeten  bijeengeteld 
weer  het  totale  aantal  bessen  geven. Het  aantal  bessen  met  platboon,  rondboon,  voosboon  en  drieboon 
uit  eenzelfde  kolom  moet  bijeengeteld  weer  het  totale  aantal  bessen 
der  groep,  in  het  bovenste  vakje  ingevuld,  opleveren;  de  percen- 
tagecijfers  ervoor  geven  samen  1 00. Het  aantal  platboonen  moet 
gelijk  zijn  aan  twee  maal  het  aantal  bessen  met  platboon;  het 
aantal  bessen  met  rondboon  gelijk  zijn  aan  het  aantal  bessen  met 
rondboon. Deze  getallen  kunnen  wel  eens  kleine  afwijkingen 
vertoonen,  doordat  men  bv. een  vooze  platboon  medegeteld 119 heeft  als  voosboon,  de  ertegenover  zittende  boon  als  rondboon 
in  rekenig  heeft  gebracht. Ook  kan  het  gebeuren,  dat  men 
op  grond  van  den  vorm  een  boon  als  platboon  telt,  terwijl  de 
boon  ertegenover  zoo  slecht  ontwikkeld  is,  dat  zij  niet  mede  geteld 
wordt. Zulke  afwijkende  gevallen,  waarin  men  een  platboon  als 
rondboon  in  rekening  brengt,  of  omgekeerd,  komen  slechts  hoogst 
zelden  voor  en  zijn  gemakkelijk  te  corrigeeren;  men  kan  dadelijk 
vinden,  in  welke  kolom  de  fout  schuilt,  aangezien  in  deze  de 
som  van  de  bessen  met  platboon,  voosboon  en  rondboon  niet 
hetzelfde  cijfer  geeft,  als  dat,  wat  voor  het  totale  aantal  bessen 
der  groep  werd  ingevuld. Uit  de  cijfers  der  variatiereeksen  is  door  interpolatie  de  ge¬ 
middelde  lengte  voor  de  bessen  met  platboon  en  rondboon,  ver¬ 
der  de  gemidd. lengte  voor  plat-  en  rondboon  in  de  hoornschil 
gemakkelijk  te  berekenen. Ten  slotte  wordt  nog,  door  het  totaal  gewicht  der  bereide  koffie 
op  het  totaal  gewicht  aan  platboon  en  aan  rondboon  te  deelen, 
het  cijfer  verkregen,  dat  aangeeft,  hoe  groot  het  gewichtspercentage 
aan  platboon  en  aan  rondboon  der  bereide  koffie  is. 120 Tabel  
No. 33. Meetli
eindcijfer
M  c«  M  ^  a  I-  *3 
ó-^  MjÏ  0)  o,  o. I 
. O. §.  5.  Berekening  der  eindcijfers. I-  'O  > 
ï  Ë  Ê  5  E  B  «  E  
pq  • 
o 
2  S  o  «  '3  '^3*  -a  P*  rt*  si  *3 
3PQC0mwa;S.'3  5i(i.|i5Q 
^  i  S  S  "c  •  ■  • 
üa.A<pu,a.00üaS(üai(i 
(0 
v> 
o 
.Q 
C 
re 
< 
M 
M 
0) 
OQ 
i 
0) 
o 
E 
o 
o 
o 
(/> 
r 
re 
o. 0) 
w 
cfl 
(U 
X> 
)-i 
O 
73 
O 
4-1 
bc 
c 
ly 
. 1 
r—  CM  ro 
CM  Cm  CM 
> 
l4  U 
:3  ü 
(ü  > 
N 
E 
u 
o 
N  > 
B  '  c 
o  I 
00 
01  0) 
E  E 
'“/J 
00  O' 
—  X! j:  j3 
i  o  o  o 
•^1  -g  -g  -g 
- j  o  o  (U 
bfi  b/3  bo 
■'N.'  ^ 
—  I  ti3  ri  rt 
nS  rt  rt 
_,  '  4-»  4-t  4-* 
■<|  O  O  O 
—  H  H  H 
u 
ü 
& 
y 
b/) 
rt 
O 
H 
o 
o 
X 
0)  i  tt; 
c 
0) 
1-1 Q 
^  ^ 
^  ,  «o 
(O 
r o 
o 
o 
(/> 
r 
re 
o. DEEL  II. DEEL  II. Coffea  Arabica. §  1.  Sprongsgewijze  en  typen-variabiliteit. De  soort  Coffea  arabica  blijkt  bij  een  nauwkeurig  onderzoek 
een  groot  aantal  verschillende  t3'pen  te  omvatten,  die  door  meer 
of  minder  diep  ingrijpende  verschillen  van  elkander  afwijken. Voor  een  deel  hebben  deze  afwijkende  t3'pen  de  waarde  van 
erfelijke,  constante  variëteiten;  voor  een  ander  deel  van  midden- 
of  tusschenrassen. De  meeste  dezer  variëteiten  en  tusschenrassen 
behooren  tot  de  degressieve  afwijkingen;  zij  wijken  dus  van  het 
type  af  door  een  verschilkenmerk,  dat  overal  in  het  plantenrijk 
in  soorten  of  variëteiten  optreedt. De  smalbladige  en  kroesbladige 
Javakoffie  bv. zijn  op  één  lijn  te  stellen  met  de  smalbladige  en 
kroesbladige  variëteiten,  welke  in  den  Europeeschen  tuinbouw 
van  tal  van  planten  gekweekt  worden. Als  een  variëteit,  die  een 
kenmerk  er  bij  gewonnen  heeft,  kan  de  roodbladige  Kedoekoffie 
vermeld  worden ;  zij  is  analoog  aan  den  roodbladigen  hazelaar  en 
den  rooden  beuk;  als  een  verlies-variëteit  de  geelbessige  Amarillo- 
koffie,  die  met  de  witvruchtige  variëteiten  van  bessen,  aardbeien 
en  frambozen  gelijk  gesteld  mag  worden. Naast  deze  groep  van  scherp  gekarakteriseerde  variëteiten  vindt 
men  een  groep  afwijkingen  van  anderen  aard. Bij  het  vergelijken 
\'an  de  afzonderlijke  boomen  van  een  aanplant  merkt  men  in 
vorm  en  golving  van  het  blad,  in  de  grootte  der  vrucht  cn  het 
percentage  rondboon,  in  de  wijze  van  vertakking  cn  de  groei¬ 
kracht  allerlei  verschillen  op. Een  deel  van  deze  verschillen 
berust  op  uitwendige  omstandigheden,  maar  wanneer  wij  afwij¬ 
kingen  vinden,  die  zich  in  alle  deelen  van  den  boom  herhalen, 
cn  het  verschil  met  de  andere  boomen  scherp  omlijnd  is,  zijn  wij 
geneigd  ook  een  invloed  der  afstamming  aan  te  nemen. De 
variabiliteit,  tot  wier  gebied  dergelijke  verschillen  behooren,  hebben 123  — wij  in  de  inleiding  typenvariabiliteit  genoemd;  men  kan  de  ver¬ 
schijnselen  ook  met  den  naam  polymorphie  bestempelen. Zaaiproeven  worden  met  de  verschillende  U-pen  en  variëteiten 
van  Coffea  arabica  genomen  in  den  koffieproeftuin  te  Bangilan 
en  op  het  koffieland  Pantjoer. In  beide  gevallen  wordt  van  een 
reeks  van  genummerde,  onderling  afwijkende  moederboomen  uit¬ 
gegaan,  die  grootendeels  in  de  aanplantingen  van  Pantjoer  zijn 
uitgezocht. In  de  volgende  bladzijden  zal  van  al  deze  uitgezóchte 
moederboomen  een  beschrijving  gegeven  worden,  waarmede  dan 
later  de  afstammelingen,  wanneer  zij  in  productie  komen,  verge¬ 
leken  kunnen  worden. Het  bijeenbrengen  van  een  aantal  zoo  volledig  mogelijke  be¬ 
schrijvingen  is  ook  in  ander  opzicht  nuttig. §  1.  Sprongsgewijze  en  typen-variabiliteit. Zulk  een  overzicht 
van  een  reeks  van  onderling  verschillende  boomen,  die  alle  tot 
den  vormkring  van  Coffea  arabica  behooren,  geeft  het  best  een 
denkbeeld  van  de  grenzen,  waardoor  de  kring  van  vormen  om¬ 
geven  is,  welke  men  onder  den  soortsnaam  Coffea  arabica  samenvat. Daarbij  kan  nog  onderscheid  gemaakt  worden  in  een  nauweren 
kring,  waarbinnen  de  typen  vallen,  die  samen  de  zg. typische 
soort  vormen ;  om  dezen  kring  heen  ligt  dan  een  wijdere,  die  de 
eigenlijke  v'ariëteiten  bevat. Het  is  waarschijnlijk,  dat  in  iedere 
variëteit  weer  dezelfde  polymorphie  optreedt  als  in  de  typische 
soort,  zij  het,  dat  de  variëteit  uit  verschillende  typen  van  de  soort 
ontstaan  is -- en  voor  sommige  variëteiten  kan  zulk  een  herhaald 
ontstaan  aannemelijk  worden  gemaakt  —  zij  het,  dat  de  polymorphic- 
variabiliteit  op  de  afstammelingen  van  den  éénen  boom,  die  het  uit¬ 
gangspunt  was  der  nieuwe  variëteit,  haar  invloed  heeft  laten  gelden. 1)  Vgl.  Ottolander  in  „De  Koffiegids”  1899  p.  232 ;  Cramer,  „Zaad  van  eigen 
aanplant  en  zaad  uit  andere  streken”,  in  Te3'sniannia,  Jg.  1907. §  2.  Locale  vormen. Naast  de  twee  reeds  genoemde  groepen  van  ondervormen,  nl. de  echte  variëteiten  en  de  polymorphie-tA'pen,  vinden  wij  nog  een 
derde  groep,  waartoe  de  locale  ondervormen  behooren. Het 
product  van  Coffea  arabica  komt  onder  verschillende  benamingen, 
die  de  herkomst  aangeven,  aan  de  markt  bv. Guatemalakoffie, 
Javakoffie,  Brazielkoffie  en  derg. In  al  deze  gevallen  is  het  product 
van  Coffea  arabica  afkomstig;  de  verschillen  in  qualiteit  zijn  124  — 
echter  groot  en  maken  zich  duidelijk  voelbaar  in  den  marktprijs. Deze  verschillen  in  qualiteit  moeten  aan  uiteenloopende  factoren 
worden  toegeschreven:  de  bereiding  geschiedt  in  de  koffiever- 
bouwende  streken  op  verschillende  manieren;  het  klimaat  en  de 
bodem,  en  soms  ook  de  wijze  v^an  kweeken,  hebben  een  groeten 
invloed  op  de  qualiteit,  wat  het  best  blijkt  uit  de  verschillende 
soorten  marktkoffie,  van  zeer  uiteenloopende  marktwaarde,  welke 
Java  oplevert. Er  bestaat  echter  ook  nog  de  mogelijkheid, 
dat  de  variabiliteit  bij  het  verschil  in  qualiteit  een  invloed  uit¬ 
oefent  in  dezen  zin,  dat  de  aanplantingen  der  verschillende 
landen  tot  verschillende  locale  rassen  zouden  kunnen  hooren. In 
dat  geval  zou  het  natuurlijk  van  veel  belang  zijn  de  rassen 
uit  de  voor  haar  product  het  meest  befaamde  streken  naar  andere 
productiegebieden  over  te  brengen. Op  Java  heeft  men,  in  de  ver¬ 
onderstelling,  dat  de  rassen  uit  de  verschillende  gebieden  erfelijk 
zouden  zijn,  voor  het  aanleggen  van  jonge  aanplantingen  dikwijls 
gebruik  gemaakt  van  „overwalsch”  zaad,  dat  van  de  in  een  vochtig 
en  hoog  klimaat  gelegen  ondernemingen  op  Sumatra  of  van  Celebes 
betrokken  werd  Ook  op  Java  zelf  heeft  men  aan  de  koffie  uit  verschil¬ 
lende  streken  een  locale  benaming  gegeven,  bv. Preanger-koffie. 124
echter  groot  en  maken  zich  duidelijk  voelbaar  in  den  marktprijs. Deze  verschillen  in  qualiteit  moeten  aan  uiteenloopende  factoren 
worden  toegeschreven:  de  bereiding  geschiedt  in  de  koffiever- 
bouwende  streken  op  verschillende  manieren;  het  klimaat  en  de 
bodem,  en  soms  ook  de  wijze  v^an  kweeken,  hebben  een  groeten 
invloed  op  de  qualiteit,  wat  het  best  blijkt  uit  de  verschillende 
soorten  marktkoffie,  van  zeer  uiteenloopende  marktwaarde,  welke 
Java  oplevert. Er  bestaat  echter  ook  nog  de  mogelijkheid, 
dat  de  variabiliteit  bij  het  verschil  in  qualiteit  een  invloed  uit¬ 
oefent  in  dezen  zin,  dat  de  aanplantingen  der  verschillende 
landen  tot  verschillende  locale  rassen  zouden  kunnen  hooren. In 
dat  geval  zou  het  natuurlijk  van  veel  belang  zijn  de  rassen 
uit  de  voor  haar  product  het  meest  befaamde  streken  naar  andere 
productiegebieden  over  te  brengen. §  2.  Locale  vormen. Op  Java  heeft  men,  in  de  ver¬ 
onderstelling,  dat  de  rassen  uit  de  verschillende  gebieden  erfelijk 
zouden  zijn,  voor  het  aanleggen  van  jonge  aanplantingen  dikwijls 
gebruik  gemaakt  van  „overwalsch”  zaad,  dat  van  de  in  een  vochtig 
en  hoog  klimaat  gelegen  ondernemingen  op  Sumatra  of  van  Celebes 
betrokken  werd  Ook  op  Java  zelf  heeft  men  aan  de  koffie  uit  verschil¬ 
lende  streken  een  locale  benaming  gegeven,  bv. Preanger-koffie. Bij  al  deze  locale  typen  hebben  wij  niet  met  erfelijke  rassen 
te  doen  maar  met  door  uitwendige  factoren  veroorzaakte  variaties 
(bv. grove  boon). Padang  koffie,  National  uit  Brazilië,  Menado- 
koffie,  Blue-Mountainkoffie  van  Jamaica,  Yungaskoffie  enz. zijn 
alle  slechts  ondervormen  van  Coffea  arabica;  mochten  er  ook 
al  kleine  verschillen  optreden  bij  de  afstammelingen  van  deze 
ondervormen  op  Java,  vergeleken  met  de  daar  reeds  aanwezige 
typen,  deze  verschillen  grijpen  niet  dieper  in,  zijn  ook  niet  van 
anderen  aard  dan  die,  welke  wij  tusschen  de  afstammelingen  van 
verschillende  moederboomen  uit  dezelfde  streek  vinden,  en  die 
dus  tot  het  gebied  der  polymorphie-variaties  behooren. Uit  de  be¬ 
handeling  van  eenige  uit  verschillende  streken  der  wereld  af¬ 
komstige  boomen  of  afstammelingen  ervan  op  Pantjoer,  tusschen 
die  der  andere  typen  ingevoegd,  zal  dit  voldoende  blijken. 1) lende  streken  een  locale  benaming  gegeven,  bv. Preanger-koffie. Bij  al  deze  locale  typen  hebben  wij  niet  met  erfelijke  rassen 
te  doen  maar  met  door  uitwendige  factoren  veroorzaakte  variaties 
(bv. grove  boon). Padang  koffie,  National  uit  Brazilië,  Menado- 
koffie,  Blue-Mountainkoffie  van  Jamaica,  Yungaskoffie  enz. zijn 
alle  slechts  ondervormen  van  Coffea  arabica;  mochten  er  ook 
al  kleine  verschillen  optreden  bij  de  afstammelingen  van  deze 
ondervormen  op  Java,  vergeleken  met  de  daar  reeds  aanwezige 
typen,  deze  verschillen  grijpen  niet  dieper  in,  zijn  ook  niet  van 
anderen  aard  dan  die,  welke  wij  tusschen  de  afstammelingen  van 
verschillende  moederboomen  uit  dezelfde  streek  vinden,  en  die 
dus  tot  het  gebied  der  polymorphie-variaties  behooren. Uit  de  be¬ 
handeling  van  eenige  uit  verschillende  streken  der  wereld  af¬ 
komstige  boomen  of  afstammelingen  ervan  op  Pantjoer,  tusschen 
die  der  andere  typen  ingevoegd,  zal  dit  voldoende  blijken. 1) —  125  — In  de  eerste  plaats  zullen  eenige  moederboomen  van  de  on¬ 
dernemingen  Pantjoer  en  Kalisat  (Besoeki)  behandeld  worden. Zij 
vallen  alle  binnen  den  eigenlijken  vormkring  der  eigenlijke  soort; 
daaruit  zal  dus  blijken,  dat  de  tot  de  eigenlijke  soort  behoorende 
typen  onderling  nog  weer  scherpe  verschillen  vertoonen. §  2.  Locale  vormen. Wel  is 
waar  zijn  deze  verschillen  voor  Coffea  arabica  slechts  voor  één 
tijdstip  bij  de  afzonderlijke  boomen  nauwkeurig  nagegaan;  bij  de 
andere  koffiesoorten  daarentegen,  als  Coffea  liberica  en  Coffea 
abcokuta  is  waargenomen,  dat  dergelijke  afwijkingen  ook  bij  een 
vergelijking,  die  zich  over  langeren  tijd  uitstrekt,  constant  zijn. Ook 
heb  ik  bij  mijn  herhaalde  bezoeken  aan  de  onderneming  Pantjoer 
de  daar  aanwezige  moederboomen  telkens  kunnen  vergelijken  en 
daarbij,  in  overeenstemming  met  den  Administrateur,  die  de  boomen 
geregeld  nagaat,  steeds  dezelfde  afwijkingen  teruggevonden. Er  moge  nog  op  gewezen  worden,  dat  de  moederboomen  van 
de  onderneming  Pantjoer  alle  onder  ongeveer  dezelfde  omstan¬ 
digheden  groeien;  de  tuinen  met  moederboomen  liggen  tusschen 
de  3500  en  4000  voet  boven  zee;  de  sterke  hellingen  maken  hier 
en  daar  echter  nog  al  verschil  in  de  hoeveelheid  licht,  welke  de 
planten  ontvangen. Voor  de  tuinen  op  hellingen,  die  naar  het 
Oosten  gekeerd  zijn,  vindt  men  meestal  een  veel  zwaarder  en 
eerder  rijpenden  oogst,  dan  voor  de  tuinen,  gelegen  op  naar  het 
Westen  gekeerde  hellingen. De  tuinen  met  moederboomen  op 
de  onderneming  Kalisat  zijn  alle  op  oen  vlak  stuk  gelegen  en 
hier  zijn  dergelijke  verschillen  in  de  uitwendige  omstandigheden 
dus  uitgesloten ;  de  vergelijking  tusschen  de  boomen  van  een¬ 
zelfde  onderneming  is  daar  dus  zuiverder. Bij  een  vergelijking 
van  de  moederboomen  van  Pantjoer  met  die  van  Kalisat  zou 
met  de  sterke  klimatische  verschillen  tusschen  beide  onderne¬ 
mingen  natuurlijk  rekening  gehouden  moeten  worden. Een  groot  aantal  moederboomen,  die  door  afwijkingen  met 
bekende  variëteiten  overeenkomen,  zijn  in  de  groep  \'an  deze 
laatste  opgenomen,  al  is  de  erfelijkheid  van  die  typen  ook  niet 
bewezen. Bij  zulk  een  behandeling  komen  de  eenheidskenmerken 
der  afzonderlijke  variëteiten  m. i. beter  tot  hun  recht. §  1.  Beschrijving  der  typische  soort. In  de  eerste  plaats  moge  uit  de  beschrijvingen  der  hierachter 
beschreven  moederboomen  een  algemeene  beschrijving  voor  het 
type  worden  opgemaakt. Coffea  arabica  vormt  een  hoogen  struik ;  bij  volkomen  gezonde 
planten  draagt  de  stam  van  onder  tot  boven  primaire  takken. Deze  zijn  eenigszins  doorgebogen  onder  het  gewicht  van  secun¬ 
daire  takken  en  die  van  hooger  orde,  en  van  de  bladeren  en 
vruchten,  die  deze  dragen. De  takken  bestaan  uit  internodien, 
die  bij  in  de  schaduw  ontwikkelde  takken  ongeveer  6  —  10  cM., 
bij  de  in  het  volle  licht  groeiende  2  —  5  cM. lang  zijn ;  de  dikte 
van  het  derde  internodium  wisselt  af  tusschen  2  —  3.5  mM. Wordt  de  boom  getopt  gehouden,  dan  ontwikkelen  zich  aan  den 
stam  uitloopers;  zijtakken  kunnen  nimmer  zich  oprichten  en  den 
stam  voortzetten;  zij  blijven  steeds  dorsiventraal. Aan  de  zijtak¬ 
ken  groeien,  vooral  bij  getopte  boomen,  wilde  takken  uit,  die 
schuin  naar  boven  gericht  zijn  en  wier  bladeren  en  zijtakken  niet 
in  een  vlak  liggen,  maar  wier  plaatsing  min  of  moer  tot  den 
decussaten  nadert. De  bladeren  zijn  langwerpig  elliptisch,  soms  lancetvormig; 
meestal  ligt  de  grootste  breedte  over,  soms  ver  over  het  midden, 
zoodat  de  bladvorm  langwerpig  omgekeerd  eivormig  wordt. De 
steel  v'an  het  blad  is  ongeveer  1  cM. lang,  2  mlM. dik ;  de  bladtop 
is  toegespitst  en  van  10  —  20  mM. lang,  geleidelijk  in  het  breedere 
gedeelte  van  de  bladschijf  overgaand. De  voet  van  het  blad  is 
wigvormig,  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd,  die  naar  den  blad¬ 
steel  toe  convergeeren. De  afmetingen  der  bladeren  zijn  variabel. —  12? — zoowel  aan  eenzelfden  boom  als  bij  vergelijking  der  verschillende 
typen;  de  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  van  het  blad 
is  voor  eenzelfden  boom  tamelijk  constant,  voor  de  verschillende 
boomen  echter  variabel. Als  grenzen,  die  zelden  overschreden 
worden,  kunnen  opgegeven  worden  voor  de  lengte  10  —  20  cM.; 
de  breedte  bedraagt  dan  1/2  —  1/3  ervan,  zelden  minder. De 
bladrand  is  meestal  iets  gegolfd,  soms  sterk  gegolfd ;  in  het  laatste 
geval  is  de  bladschijf  zelf  ook  wat  gegolfd,  doordat  het  weefsel 
tusschen  de  nerven  een igszins  bol  is;  verder  kan  het  blad  vaak  nog 
bol  gebogen  zijn. Aan  de  bovenzijde  is  het  blad  donkergroen, 
aan  de  onderzijde  wat  lichter  groen ;  de  hoofdnerf  en  zijnerven 
zijn  aan  beide  zijden  gemakkelijk  te  onderscheiden. Van  de 
laatste  zijn  aan  weerszijden  van  de  hoofdnerf  10  —  14  aanwezig. §  1.  Beschrijving  der  typische  soort. Op 
het  punt,  waar  hoofd-  en  zijnerf  zich  vereenigen,  vindt  men  een 
kleine  holte,  het  domatium;  de  opening  dezer  holte  kan  naar 
onderen  gericht  zijn,  in  welk  geval  zij  juist  op  het  hoekpunt 
van  den  nerfhoek  ligt,  of  naar  den  bladtop  toe  gekeerd  zijn;  zij 
ligt  dan  meer  in  den  nerfhoek. De  hoek,  dien  hoofdnerf  en 
zijnerven  m.aken,  wisselt  af  tusschen  40"  —  60°. Steunblaadjes 
komen  voor;  zij  zitten  op  de  knoopen  der  takken,  zijn  ongeveer 
driehoekig  van  vorm  en  ongeveer  6  mM. lang. De  bloemen  staan  in  de  bladoksels;  de  bloeiwijze  is  cymeus  en 
bestaat  uit  1  —  4  groepen  van  1  —  4  bloemen. Aan  den  ge- 
meenschappelijken  steel  der  bloeiwijze  zitten  drie  paren  steelblaad- 
jes,  gewoonlijk  als  schubjes  ontwikkeld;  één  der  paren  groeit 
dikwijls  uit  als  twee  kleine  blaadjes,  die  in  vorm  met  de  loofbladeren 
overeenkomen,  echter  slechts  enkele  mM. lang  zijn. Aan  de 
Stelen  der  afzonderlijke  cymen  vindt  men  ook  weer  een  paar 
schubvormige  steelblaadjes. Van  den  kelk  is  bijna  niets  meer  te 
zien;  hij  is  tot  een  vijftal  nauwelijks  te  onderscheiden  tandjes 
gereduceerd. De  bloemkroon  bestaat  uit  een  buis  van  6  —  10  mM. lengte, 
waaraan  een  vijftal  kroonslippen  bevestigd  zijn  van  12  —  14  mM. lang,  3  —  5  mM. breed. Soms  komen  ook  6  of  7  kroonslippen 
voor. In  de  geopende  bloem  staan  de  meeldraden  met  de  helmknop- 
pen  naar  binnen  gekeerd ;  de  helmdraad  is  3  —  5  mM.,  de  helmknop —  128  — 8 —  10  mM. lang;  de  helmdraad  is  op  ongeveer  1 /3  van  de  lengte 
onderaan  in  den  helmknop  ingeplant,  zoodat  de  laatste  geheel 
vrij  is  van  de  buis. De  stijl  draagt  aan  den  top  een  tweelobbigen 
stempel;  de  stijl  is  ongeveer  15  mM,  de  lobben  ongeveer  5  mM. lang. De  bloei  heeft  slechts  in  een  bepaalden  tijd  van  het  jaar  plaats ; 
in  de  kenteringsperiode,  wanneer  weken  van  droogte  met  re¬ 
gendagen  afwisselen,  openen  de  witte  bloemen  zich. Uitgebloeide 
bloemen  zijn  aan  de  basis  der  buis  soms  zeer  licht  rosé  getint. In  zeer  regenrijke,  gelijkmatig  vochtige  klimaten  vindt  men  zulk 
een  sterk  uitgesproken  bloeitijd  niet. De  vrucht  is  langwerpig,  als  gemidd. afmetingen  kunnen  op¬ 
gegeven  w’orden  voor  de  lengte  15  —  16  mM.,  voor  de  breedte 
13  —  14  mM.,  voor  de  dikte  12  —  13  mM. §  1.  Beschrijving  der  typische  soort. ;  deze  afmetingen  va- 
rieeren  echter  sterk  bij  vergelijking  zoowel  van  de  verschillende 
boomen  als  van  materiaal,  dat  van  eenzelfden  boom  geoogst  is. Aan  den  top  van  de  bes  vindt  men  den  discus  of  navelvlek,  een 
eenigszins  ruwe  plek,  wier  rand  de  plaats  aanwijst,  waar  vroeger 
de  bloemkroon  op  het  vruchtbeginsel  was  ingeplant. De  discus 
is  vlak  en  ongeveer  2  —  4  mM. in  doorsnede. De  leerachtige, 
taaie  vruchtschil  is  van  buiten  rood,  van  binnen  geelachtig;  zij 
omsluit  een  suikerhoudend,  geelachtig  vruchtvleesch  en  als  regel 
twee  zaden. De  laatste  zijn  omgeven  door  een  endocarp  (de 
hoornschil),  dat  pergamentachtig,  taai  en  geelgrijs  van  kleur  is. Het  zaad  is  verder  nog  omgeven  door  het  zilvervlies  (de  zaadhuid) ; 
bij  verschgepulpte  zaden  is  dit  vlies  groen,  bij  gedroogde  zilver¬ 
achtig  bruin. De  groef,  waarlangs  het  endospermweefsel  zich 
naar  binnen  inbuigt,  loopt  gewoonlijk  in  een  rechte  lijn  midden , 
over  de  boon. De  bessen  bevatten  steeds  voor  een  zeker  percentage  rond- 
boon,  meestal  ook  voosboon,  een  enkele  maal  ook  drieboonen. De  percentage-cijfers  loopen  voor  de  verschillende  moederboomen 
sterk  uiteen. Over  het  algemeen  vindt  men  bij  de  typische 
Coffea  arabica  een  lager  percentage  rondboon  dan  bij  de  varië¬ 
teiten,  hoewel  onder  deze  laatste  ook  vormen  met  een  zeer  laag 
gehalte  aan  rondboon  voorkomen. — 129  — 
Van  de  bessen  met  platboon  wisselt  voor  de  gewone  Java- 
koffie  het  percentage  af  tusschen  87  %  en  96  %;  het  gemid¬ 
delde  zal  wat  meer  dan  90  %  bedragen. Het  percentage  bes¬ 
sen  met  rondboon  is  2  —  10  het  percentage  bessen  met  voos- 
boon  1  —  3  %,  soms  ook  wat  meer,  bv. 6  %. Drieboon  komt 
slechts  zelden  in  de  bessen  voor  en  dan  nog  meestal  slechts  in 
één,  bij  een  enkelen  moederboom  in  twee  bessen. Het 
rendementscijfer  schommelt  voor  de  boomen  op  Pantjoer  tus¬ 
schen  5  en  6 ;  voor  de  moederboomen  op  Kalisat-Sempol  bedraagt 
het  iets  meer. Het  gewicht  per  bereide  boon  loopt  voor  de 
verschillende  moederboomen  ver  uiteen;  bij  grofboonige  typen 
bedraagt  het  bijna  0.2  gr.,  bij  kleinboonige  0.1 2  gr. De  verschillende  tot  den  vormkring  van  het  type  behoorende 
moederboomen  zijn  in  drie  groepen  verdeeld. De  eerste  groep 
bevat  de  moederboomen  op  de  onderneming  Kalisat-Sempol,  drie 
in  getal;  men  zou  den  ouderboom  van  het  knopvarieerend  type, 
in  Hoofdst. XI  vermeld,  nog  daarbij  kunnen  voegen. §  1.  Beschrijving  der  typische  soort. De  tweede 
groep  wordt  gevormd  door  eenige  moederboomen  van  de  onderne¬ 
ming  Pantjoer;  in  een  derde  groep  zijn  een  aantal  overgangstypen 
samengebracht;  dit  zijn  vormen,  die  wat  meer,  dan  met  de  boomen 
uit  de  vorige  groep  het  geval  was,  van  het  gemiddelde  type 
verschillen,  er  echter  nog  te  dicht  bij  staan  om  bij  de  variëteiten, 
in  wier  richting  zij  varieeren,  gevoegd  te  worden. Als  moederboomen  zijn  op  Kalisat  uitgezocht  twee  typen  met 
groote  bessen  en  een  met  middelmatig  groote  vruchten. Laatst¬ 
genoemde  boom  verschilt  van  de  beide  eerste  ook  door  kleinere 
bladeren,  De  beide  grootbessige  boomen  verschillen  onderling 
in  blad-  en  vruchtkenmerken  weinig;  alleen  vertoont  No. 2  een 
belangrijk  hooger  percentage  bessen  met  voosboon  en  in  verband 
daarmede  een  ongunstig  rendementscijfer;  bovendien  zijn  de  bes¬ 
sen  en  boonen  gemidd. iets  zwaarder,  en  is  de  discus  van  No. 2 
iets  grooter  dan  die  van  No. 3. De  moederboomen  van  Pantjoer,  die  zich  niet  ver  van  het  ge¬ 
middelde  type  verwijderen,  stemmen  onderling  in  hun  kenmerken 
goed  overeen,  al  bestaan  er  ook  kleine  voorschillen  tusschen. Het 
blad  vertoont  bij  alle  de  normale  lengte  en  breedte;  bij  No. 59 
Meded. Dep,  v. Landbouw  11. 9 —  130  — is  het  cijfer,  dat  de  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  uit¬ 
drukt,  gemidd. iets  grooter  dan  bij  No. 58,  waar  het  meer  variabel 
is. Bovendien  zijn  de  bladsteel  en  het  derde  internodium  bij  No. 59 
wat  dikker  dan  bij  No. 58;  ook  in  de  vruchtkenmerken  treden  kleine 
verschillen  op:  de  bessen  van  No. 58  vertoonen  een  grooten  discus 
(doorsnede  3.5  — ■  41 .5  m.M.),  die  van  No. 59  een  discus  van  gemidd. grootte  (doorsnede  2.5  —  3  m.M.). Moederboom  No. 71  heeft  iets 
grooter,  breeder  bladeren  dan  de  vorige,  de  bessen  zijn  verder 
langer  en  meer  langwerpig  van  vorm. Moederboom  No. 9,  wiens 
bladeren  in  kenmerken  met  de  vorige  overeenkomen,  staat,  wat 
de  grootte  der  bessen  betreft,  tusschen  beide  eerste  en  No. 7 1 
in;  ook  het  gemiddeld  gewicht  per  boon  houdt  het  midden 
tusschen  dat  kenmerk  bij  de  andere  boomen. Het  type  mot  de 
grootste  bessen,  die  echter  wat  smaller  zijn  dat  die  der  vorige,  is 
moederboom  No. 5  ;  in  vruchtkenmerken  komt  deze  overigens  met 
No. 9  overeen. Was  bij  de  hier  opgenoemde  moederboomen  de  bladrand  niet,  of 
slechts  weinig  gegolfd,  bij  een  reeks  van  andere  moederboomen 
is  deze  sterk  gegolfd  en  ook  het  bladvlak  oneffen. Boom  No. §  1.  Beschrijving  der  typische  soort. 62 
komt,  behalve  dan  in  golving  van  den  bladrand,  in  vorm  en  af¬ 
metingen  van  het  blad  met  No. 58  overeen;  hij  verschilt  er 
echter  weer  van  door  dunner  internodiën  en  een  geringer  gemidd. gewicht  voor  bes  en  boon. Bij  boom  No. 11  is  de  bladrand  zeer 
sterk  gegolfd,  het  bladvlak  zelfs  iets  omgekruld;  de  takken  komen 
in  dikte  met  No. 71  overeen. De  bessen  zijn  gemidd. ongeveer 
bij  beide  even  zwaar;  het  gemidd. gewicht  der  boonen  echter 
van  No. 1 1  bedraagt  meer,  zoodat  het  cijfer  voor  de  uitlevering 
ook  gunstiger  is  voor  dien  boom. §  2.  Moederboomen  op  Kalisat-Sempol. 
Moederboom  No.  2  Kalisat  (Sempol.)  (Zie  plaat  1.) Krachtige  boom,  eerst  getopt  op  1.85  M.,  daarna  op  2.50  M. Straal 
van  de  sprei  70  cM.,  omtrek  van  den  stam  20  cM. De  takken  zijn 
slap  en  buigzaam,  eenigszins  naar  beneden  gebogen. De  internodiën 
zijn  lang;  het  derde  internodium  is  3  mM. dik. De  boom  behoort  tot 
de  constante  goede  dragers. g 
Figuur  l. Bladtypen  van  Coffea  arabica,  moederboom  No. 2  Kalisat. g g   Figuur  l. Bladtypen  van  Coffea  arabica,  moederboom  No. 2  Kalisat. Figuur  l. Bladtypen  van  Coffea  arabica,  moederboom  No. 2  Kalisat. Figuur  l. Figuur  l. Bladtypen  van  Coffea  arabica,  moederboom  No. 2  Kalisat. Figuur  l. Bladtypen  van  Coffea  arabica,  moederboom  No. 2  Kalisat. Figuur  l. Bladtypen  van  Coffea  arabica,  moederboom  No. 2  Kalisat. 131 Lengte  der  internodiën  6.5  6.5  6.5  5  cM. Lengte  der  internodiën  6.5  6.5  6.5  5  cM. 5.6  1.0  8.5 Lengte  der  internodiën  6.5  6.5  6.5  5  cM. 5.6  1.0  8.5 
4.5  2.5  4.5  » 
Het  blad  is  lang  en  smal,  middelmatig  groot. De  bladvoet  is  zeer 
lang,  lang  toegespitst  en  gaat  geleidelijk  in  een  langen  bladsteel  over; 
laatstgenoemde  is  2.5  mM. dik. De  bladtop  is  eveneens  lang;  hij  gaat 
geleidelijk  in  de  bladschijf  over. De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt 
iets,  soms  ver  over  het  midden. Domatiën-openingen  in  den  nerfhoek; 
deze  zelf  is  40®  —  50®  groot. De  bladrand  is  gegolfd. Top 4.5  2.5  4.5  » 
Het  blad  is  lang  en  smal,  middelmatig  groot. De  bladvoet  is  zeer 
lang,  lang  toegespitst  en  gaat  geleidelijk  in  een  langen  bladsteel  over; 
laatstgenoemde  is  2.5  mM. dik. De  bladtop  is  eveneens  lang;  hij  gaat 
geleidelijk  in  de  bladschijf  over. De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt 
iets,  soms  ver  over  het  midden. Domatiën-openingen  in  den  nerfhoek; 
deze  zelf  is  40®  —  50®  groot. De  bladrand  is  gegolfd. Top deze  zelf  is  40®  —  50®  groot. Afmetingen  der  bladeren : Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. : 
8  mM. 9.2 mM. 12 niM. 3.3 
mM. 11 
10  » 
11.6 
19 
» 
3.7 
12 
10  » 
12.6 
» 
15 
» 
4.0 
» 
12 
11  » 
12.8 
19 
» 
4.3 
12 
17  * 
14.1 
» 
17 
4.6 
» 
12 
14  » 
14.7 
14 
» 
4.4 
» 
12 
14  » 
16.1 
18 
» 
6.2 
12 
15  * 
17.2 
19 
» 
» 
13 5.1 
De  grootste  breedte  is  dus  ongeveer  1  3  van  de  lengte,  soms  iets  meer, 
soms  iets  minder. Bloemen  waren  niet  aanwezig. §  2.  Moederboomen  op  Kalisat-Sempol. 
Moederboom  No.  2  Kalisat  (Sempol.)  (Zie  plaat  1.) De  bessen  zijn  groot,  langwerpig,  de  zijkanten  ervan  door  gebogen 
lijnen  begrensd ;  de  discus  is  middelmatig  groot  en  steekt  zelf  niet 
uit,  is  echter  op  een  lichte  verhevenheid  geplaatst. mM.) uit,  is  echter  op  een  lichte  verhevenheid  
Afmetingen  der  bessen  (alles  in Afmetingen  der  bessen  (alles  in 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
17.5 
15.5 
13.5 
3.5 
17.5 
16 
13.5 
3.5 
18 
14 
12 
2 
18 
15 
13 
2.5 
18 
15 
4 
Lengte  der  bessen 
13  14  15 
16  17  18 
19  20  2 
Aant. bess. m. platb. 3  3  20  37  26  4 
Aant. bess. m. rondb. 1  12  2  1 Lengte  der  bessen 
13  14  15 
16  17  18 
19  20  2 
Aant. bess. m. platb. 3  3  20  37  26  4 
Aant. bess. m. rondb. 1  12  2  1 Lengte  der  bessen 
Aant. bess. m. pla De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  mag  dus  op  18.56  mM., 
van  die  met  rondboon  op  16.75  mM. gesteld  worden. 13  
" 
De  hoornschilboon  is  grof,  langwerpig  van  vorm ;  de  vorm  doet  aan 
dien  van  Maragogype-koffie  denken,  de  boonen  zijn  echter  veel  smaller. De  zijkanten  zijn  door  rechte,  evenwijdige  lijnen  begrensd ;  aan  beide  132  — 
uiteinden  zijn  de  boonen  even  sterk  afgerond. Bij  de  platboon  is  de 
gleuf  op  het  platte  zijvlak  dikwijls  verwrongen. 132  — 
uiteinden  zijn  de  boonen  even  sterk  afgerond. Bij  de  platboon  is  de 
gleuf  op  het  platte  zijvlak  dikwijls  verwrongen. gleuf  op  het  platte  zijvlak  dikwijls  verwrongen. Lengte  der  boonen  11  ll'-  12  12'  13  13'  14  14’  15  15'  16  16'  17  17'  inM. Aantal  platboonen  1  2  2  4  2  14  28  55  32  21  12  2  2 gleuf  op  het  platte  zijvlak  dikwijls  verwrongen. Lengte  der  boonen  11  ll'-  12  12'  13  13'  14  14’  15  15'  16  16'  17  17'  inM. Aantal  platboonen  1  2  2  4  2  14  28  55  32  21  12  2  2 
Aantal  rondboonen  11  2  1  1 Breedte  der  geinidd. lange  boonen  7  T  8  S-’  9  9'  niM. Platboon  14.5—15  inM. 2  39  21  3 
Rondboon  13—13.5  inM. 1  1 Breedte  der  geinidd. lange  boonen  7  T  8  S-’  9  9'  niM. Breedte  der  geinidd. lange  boonen  7  T  8  S-’  9  9'  niM. Platboon  14.5—15  inM. 2  39  21  3 
Rondboon  13—13.5  inM. 1  1 Breedte  der  geinidd. lang
Platboon  14.5—15  in 1 Rondboon  13—13.5  in Rondboon  13—13.5  in Van  de  platboon  is  dus  de  geinidd. lengte  14.82  inM. bij  een  breedte 
van  8.5  luM  ;  voor  de  rondboon  zijn  beide  afmetingen  13.25  niM. en  8  niM. Van  de  platboon  is  dus  de  geinidd. lengte  14.82  inM. bij  een  breedte 
van  8.5  luM  ;  voor  de  rondboon  zijn  beide  afmetingen  13.25  niM. en  8  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  groene Van  de  platboon  is  dus  de  geinidd. lengte  14.82  inM. bij  een  breedte 
van  8.5  luM  ;  voor  de  rondboon  zijn  beide  afmetingen  13.25  niM. en  8  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  groene 
boonen  bestond,  langwerpig,  smal  en  grof. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  groene 
boonen  bestond,  langwerpig,  smal  en  grof. Eindcijfers  der  proefpartij ; Eindcijfers  der  proefpartij ; 
Gemidd. gewicht  per  bes  2.3  gr. Bessen  met  platboon  87.5  "o 
Bessen  met  rondboon  7  » 
Bessen  met  voosboon  5.5  » 
Gemidd. gewicht  p. platb. 0.19  —  gr. Gemidd. gewicht  p. rondb. 0.19 —  ^ 
Rendement  6.6 :  1 
Platboon  96  " o 
Rondboon  4  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  2.3  gr. Gemidd. gewicht  per  bes Gemidd. gewicht  p. platb. 0.19  —  gr. Gemidd. gewicht  p. platb. 0.19  —  gr. Gemidd. gewicht  p. rondb. 0.19 —  ^ Gemidd. gewicht  p. Rendement  6.6 :  1 Platboon  96  " o Platboon  96  " o 
Rondboon  4  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  96  " o 
Rondboon  4  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Moederboom  No. 3  Kalisat  (Sempol). Moederboom  No. 3  Kalisat  (Sempol). Krachtige,  goed  in  blad  staande  boom. Middelmatig  groot,  smal  blad;  bladrand  licht  gegolfd. Bladvoet  door 
flauw  gebogen  lijnen  begrensd,  grootste  breedte  van  het  blad  over  het 
midden,  ongeveer  1/3  van  de  lengte  van  den  top  verwijderd. Opening 
der  domatiën  in  den  nerfhoek :  deze  zelf  is  45“— 55“  groot. De  bladsteel 
is  2.5  niM.,  het  derde  internodium  2.5—3  inM. dik. Lengte  der  inter- 
nodiën ;  4  5.5  7  8.5  cM. T
■% Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv 
11  niM. 10.9  cM. 16 
inM. 3.1  cM. 1 10 
9  » 
13.1 
19 
4.3 
» 
11 
10  » 
13.2 
» 
17 
» 
4.3 
» 
11 
10  » 
14.5 
18 
4.6 
12 
12  » 
15.4 
18 
5.1 
» 
13 
11  » 
15.8 
19 
5.8 
» 
12 
8  » 
16.1 
20 
» 
4.8 
» 
13 — 133  — 
De  giootste  breedte  is  dus  ongeveer  1  3  van  de  lengte. De  bessen  zijn  lang,  langwerpig  van  vorm ;  de  zijkanten  zijn  door 
flauw  gebogen  lijnen  begrensd. Onderaan  is  de  bes  iets  afgeplat, 
bovenaan  meer  afgerond. De  discus  is  op  een  kleine  verhevendheid 
geplaatst. geplaatst. Afmetingen  der  bessen. Afmetingen  der  bessen. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.) 
17.5 
14 
11 
2 
17.5 
14.5 
12 
1.5 
17.5 
14.5 
12.5 
1.5 
17.5 
15 
12 
2.5 
18 
15 
12.5 
2 
Lengte  der bessen 
14  15 
16  17  18  19  20  21  mM, 
Aant. bess. m. platboon 
3  4  15  11  12  1 
Aant. bess. m. rondb. 3 
1 Lengte  der bessen Aant. bess. m. platboon 
Aant. bess. m. rondb. Aant. bess. m. rondb. 3 
1 De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  is  dus  18.09  niM. ;  van 
de  bessen  met  rondboon  14.5  inM. De  hoornschil  is  grof,  langwerpig;  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte 
lijnen  begrensd,  die  naar  het  steeleinde  iets  toeloopen. lijnen  begrensd,  die  naar  het  steeleinde  iets  toeloopen. Lengte  derboonen  11"  12  12’  13  13'  14  14’  15  15’  16  mM. Lengte  derboonen  11"  12  12’  13  13'  14  14’  15  15’  16  mM. Aantal  platboonen  1  5  3  7  16  15  21  16  6 
Aantal  rondboonen  1  2 Aantal  rondboonen  1  2 
Breedte  der  gemidd. lange  boonen  6'’  7  7’  8  8'  9  inM. Platboon  14.5—15  mM. 2  13  6 Breedte  der  gemidd. lange  boonen  6'’  7  7’  8  8'  9  inM. Platboon  14.5—15  mM. 2  13  6 Breedte  der  gemidd. lange  boonen  6'’  7  7’  8  8'  9  inM. Breedte  der  gemidd. lange  boonen  6'’  7  7’  8  8'  9  inM. Platboon  14.5—15  mM. 2  13  6 Breedte  der  gemidd. lange 
Platboon  14.5—15  m Platboon  14.5—15  m
Rondboon  12  —12.5  * De  gemidd. lengte  van  de  platboon  bedraagt  dus  14.33  mM. de 
gemidd. breedte  8.25  mM. ;  voor  de  rondboon  zijn  beide  afmetingen 
12.12  mM. en  7  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  geelgroen  marktproduct  verkregen,  dat 
uit  langwerpige,  smalle  boonen  bestond. Eindcijfers  der  proefpartij  : Gemidd. 1 gewicht  per  bes  2.1  g Bessen  met  platbo Bessen  met  platbo
Bessen  met  rondbo Bessen  met  voosbo 0.18  gr. Gemidd. gewicht  p. platb 0.16  » Gemidd. gewicht  p. rondb Gemidd. gewicht  p. Rendement  6.0:  1. Platboon  96  ®  o Platboon  96  ®  o 
Rondboon  4  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  96  ®  o 
Rondboon  4  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. 134 Moederbooin  No. 4  Kalisat  (Sempol). Krachtige,  goed  in  blad  staande  boom  met  gedrongen  groeiwijze. Zelfs  na  zware  producties  heeft  de  boom  geen  last  van  overdracht 
vertoond. De  straal  van  de  sprei  is  0.70  M.;  de  omtrek  van  den  stam 
takken  zitten  dicht  opeen  aan  den  stam. takken  zitten  dicht  opeen  aan  den  stam. De  internodiën  zijn  kort:  1.5  1.5  3  4  4.5  4  3.5  cM. 3.5  3.5  6  4 
2.5  1.5  1  2.5  3.5 2.5  1.5  1  2.5  3.5 5  
cM. De  boom  is  eerst  op  1.50  M.,  daarna  op  2.75  M. geto
Het  derde  internodium  is  3  —  3.5  niM. dik ;  de  bladsteel  is  2.5 
inM. dik,  en  betrekkelijk  kort. Het  blad  is  middelmatig  groot,  tamelijk 
breed;  de  grootste  breedte  ligt  op,  of  iets  over  het  midden. De  blad- 
voet  is  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd. De  bladrand  is  licht  gegolfd; 
het  bladvlak  effen. De  openingen  der  domatiën  liggen  op  den  nerf- 
hoek ;  deze  is  45®  —  55“  groot. Top daarna  op  2.75  M. getopt. De 
hoek ;  deze  is  45®  —  55“  groot. Afmetingen  der  bladeren. Steel 
[Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 5  mM. 10.5  cM. 11 mM. 3.8  cM. 11 
8  » 
11.3  » 
12 
» 
4.9 
» 
12 
9  » 
11.5  » 
16 
4.9 
» 
10 
8  » 
12.1  » 
9 
4.8 
» 
11 
7  » 
12.6  » 
10 
» 
4.7 
» 
10 
7  » 
12.7  » 
11 
» 
5.3 
» 
12 
7  * 
14.5  » 
15 
5.8 
» 
12 
8  » 
15.1  » 
16 
» 
5.7 
» 
13 
1908 8  » 
15.1  » 
5.7 
vruchtdracht  is  in 1908 gunstig geweest; van  den  boom 
De 
1.8  Kg. winddroge  hoornschilkoffie  verkregen  en  de  oogst  was  nog  niet 
geheel  afgeloopen. geheel  afgeloopen. De  bessen  zijn  middelmatig  van  grootte,  eenigszins  langwerpig  van 
vorm. Onderaan  is  de  bes  wat  meer  afgeplat  dan  aan  het  discuseind. De  discus  steekt  niet  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Breedte 
Dikt Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). 1 Platboon  12  — 12.5  m
Rondboon  12.5  — 13  » Platboon  12  — 12.5  m
Rondboon  12.5  — 13  » Voor  de  platboon  is  de  gemidd. lengte  dus  11.36  mM.,  de  gemidd. breedte  8  inM.,  voor  de  rondboon  11.25  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een 
geelachtig  marktproduct  erkregen,  uit  vrij  korte  boonen  bestaande, 
afgerond  van  vorm. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.6  gr. Bessen  met  platboon  89*  “  o. Bessen  met  rondboon  6  » 
Bessen  met  voosboon  3  » 
Bessen  met  drieboon  2  » 
Gemidd. gewicht  per  platboon  0.12  gr. Gemidd. gewicht  per  rondboon  0.13  » 
Gemidd. gewicht  per  drieboon  0.12  » 
Rendement  6.9:  1 
Platboon  94 
Rondboon  3  » 
Drieboon  3  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. 1 Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
14.5 
12.5 
11.5 
8 
14.5 
13 
11 
3 
14.5 
13 
11 
3.5 
14.5 
13.5 
11 
4 
15. 13 
11.5 
3.5 
Lengte  der  bessen. 11 
12  13 
14  15 
16 
17  18 
Aant. bess. m. platb. 1  8 
13  20 
3 
1 
Aant. bess. m. rondb. 1  1 
1 
inM. Lengte  der  bessen. 11 
12  13 
14  15 
16 
17  18 
1  8 
3 
1 
inM. Lengte  der  bessen. 11 
12  13 
14  15 
16 
17  18 
1  8 
3 
1 
inM. Lengte  der  bessen. 11 
12  13 
14  15 
16 
17  18 
Aant. bess. m. platb. 1  8 
13  20 
3 
1 
1  1 
inM. Lengte  der  bessen. 11 
Aant. bess. m. platb. 1  8 
13  20 
3 
1 
1  1 Lengte  der  bessen. 11
Aant. bess. m. platb. Aant. bess. m. rondb. Aant. bess. m. rondb. 1 Aant. bess. m. drieb. 135 De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  is  dus  op  15.05  m]M.,  der 
rondboonbessen  op  13.50  inM. te  stellen. Hoornschil  iets  langwerpig,  voor  Kalisat  tamelijk  breed ;  zijkanten 
door  bijna  rechte  evenwijdige  lijnen  begrensd ;  beide  uiteindeii  even 
sterk  afgerond. sterk  afgerond. Lengte  der  boonen  9  9'  10  10’  11  IP  12  12'  13  13'  14  niM 
Aantal  platboonen  3  12  12  20  20  10  5  2 Lengte  der  boonen  9  9'  10  10’  11  IP  12  12'  13  13'  14  niM 
Aantal  platboonen  3  12  12  20  20  10  5  2 Lengte  der  boonen  9  9'  10  10’  11  IP  12  12'  13  13'  14  niM 
Aantal  platboonen  3  12  12  20  20  10  5  2 Lengte  der  boonen 
Aantal  platboo Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  V  8  8’  9  9''  mM. Platboon  12  — 12.5  mM. 1  16  1  1 
Rondboon  12.5  — 13  »  1 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  V  8  8’  9  9''  mM. Platboon  12  — 12.5  mM. 1  16  1  1 
Rondboon  12.5  — 13  »  1 §  3.  Vlakbladige  Moederboomen  op  de  koffie- 
onderneming  Pantj’oer. Moederboom  58. Mooie  krachtige  boom,  van  onder  tot  boven  goed  in  takken  en  dicht 
bebladerd. Vruchtdracht  goed;  behalve  rijpe  bessen  droeg  de  boom 
reeds  pasgezette  vruchtjes,  bloemen  en  veel  bijna  open  knoppen. De 
stamomtrek,  gemeten  1  voet  boven  den  grond,  bedraagt  29  cM. De  boom 
is  op  3,75  M. getopt;  de  straal  van  de  sprei  bedraagt  ongeveer  1  M. is  op  3,75  M. getopt;  de  straal  van  de  sprei  bedraagt  ongeveer  1  M. Het  blad  is  vlak,  tusschen  de  nerven  iets  gewelfd. De  bladrand  is 
een  weinig  gegolfd;  de  bladvoet  tamelijk  breed. De  grootste  breedte 
ligt  meestal  iets  over  het  midden. De  openingen  der  domatiën  liggen 
in  den  nerfhoek,  die  50®  —  60®  groot  is. Afmetingen  van  het  bladi 
Steel 
Lengte  Top 
Breedte 
Aant. nerv. 8 mM. 10.3  cM. 13 mM. 4.1  cM. 12 
9 
» 
12.7  »  14 
4.4  * 
12 
9 
» 
13.2  »  11 
4.9  » 
10 
9 
14.2  »  15 
» 
5.8  » 
12 
10 
» 
14.6  »  16 
» 
6.5  » 
10 
9 
» 
15.5  *  17 
» 
5.8  » 
12 
10 
16.5  »  20 
» 
7.0  » 
13 
10 
» 
16.7  »  16 
» 
13 5.8  » 
De  bladsteel  is ongeveer  2,5  niM. dik; het  derde  internodium  der 
takken heeft  een dikte  van  2.5  —  3 mM. dikte  van  2.5  —  3 
Van eenige  bloemen  werden  de volgende  afmetingen  aangeteekend : volgende  afmetingen  aangeteekend :
Aant. pet. Lgt. buis. Lgt. 2)et. Br. jjet. Lgt. Stijl. Lgt. Stuip. Lgt. hd. lik. 5 
7 mM, 
13  mM. 4  inM. 14  mM. 4  mM. 4  niM. 10 
5 
6 
» 
11  »  5  » 
9  » 
5  » 
3  »  9 
5 
5 
» 
12  »  4  » 
10  » 
3  »  9 9  » 
5  » 
10  » 
5  » 
De  helmdraad  is  op  ongeveer  3  10  van  de  lengte  van  den  lielmknop 
ingeplant. De  bes  vertoont  de  karakteristieke  roode  kleur. Aan  het  onder-  en 
boveneind  is  de  bes  wat  afgeplat;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen 
begrensd. De  discus  is  ongeveer  rond,  zoodat  slechts  één  doorsnede 
opgenoinen  is. Afmetingen  der  bessen  van  gemidd. lengte  (Alles  in  mM. opgegeven) : 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
16 
14 
12,5 
4.5 
16 
14 
13 
3.5 
16 
15 
13 
4 
16.5 
16 
13 
3 
16.5 
16 
14 
4 De  variaties  in  de  vruchtlengte  worden  door  het  volgend  lijstje  voor’ 
gesteld : gesteld : 
Lengte  der  bess. §  3.  Vlakbladige  Moederboomen  op  de  koffie- 
onderneming  Pantj’oer. 13  14  15  16  17  18  19  niM. Aant. bess. m. pb. 5  26  41  23  1 
Aant. bess. m. rb. 12  1 Aant. bess. m. pb Aant. bess. m. pb. 5  26  41  23  1 
Aant. bess. m. rb. 12  1 De  gemidd. lengte  voor  de  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  16.41  mM.; 
die  voor  de  bessen  met  rondboon  14.5  niM. De  hoornschilboonen  vertoonden  de  volgende  variaties : Lengte  der  boon  10’  11  11’  12  12"  13  13"  14  14®  15  15®  niM. Platboon  1  1  7  22  54  65  27  7  3  1 Lengte  der  boon  10’  11  11’  12  12"  13  13"  14  14®  15  15®  niM. Platboon  1  1  7  22  54  65  27  7  3  1 Lengte  der  boon  10’  11  11’  12  12"  13  13"  14  14®  15  15®  niM. Platboon  1  1  7  22  54  65  27  7  3  1 
Rondboon  2  2 137 Breedte  der  geniidd. lange  boonen :  7”  8  8’  9  9*  mM. Platboon  13 — 13.5  mM,  1  14  5 
Rondboon  12—12.5  »  2 Breedte  der  geniidd. lange  boonen :  7”  8  8’  9  9*  mM. Platboon  13 — 13.5  mM,  1  14  5 Breedte  der  geniidd. lange  boonen :  7”  8  8’  9  9*  mM. Platboon  13 — 13.5  mM,  1  14  5 
Rondboon  12—12.5  »  2 Breedte  der  geniidd. lange  boonen :  7”  8  8’  9  9*  mM. Breedte  der  geniidd. lange
Platboon  13 — 13.5  mM 2 Rondboon  12—12.5  » Rondboon  12—12.5  » Van  de  platboon  is  dus  de  gemidd. lengte  13.07  mM.,  bij  een  breedte 
van  9  mM. ;  van  de  rondboon  12  mM. bij  een  breedte  van  7.5  mM. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig  van  vorm ;  bij  de  platboonen 
ligt  de  grootste  breedte  iets  over  het  midden. Het  steeleinde  is  wat 
minder  stomp  afgerond  dan  het  discuseinde ;  de  zijkanten  zijn  door 
flauwgebogen  lijnen  begrensd. Uit  de  hoornschil  werd  een  fraaie  marktkoffie  verkregen ;  de  boon 
er  van  was  blauw  gekleurd  en  grof. De  eindcijfers  der  proefpartij  w’aren : De  eindcijfers  der  proefpartij  w’aren : De  eindcijfers  der  proefpartij  w’aren 
Gemidd. gewicht  per  bes  2.0  gr. De  eindcijfers  der  proefpartij  w’aren 
Gemidd. gewicht  per  bes  2.0  gr. Bessen  met  platboon  94  "o Bessen  met  platboo Bessen  met  platboo
Bessen  met  rondboo Bessen  met  voosbo Gemidd. gewicht  per  platboon  0.19  gr. Gemidd. gewicht  per  platboon  0.19  gr. Gemidd. gewicht  per  rondboon  0.17  » Gemidd. §  3.  Vlakbladige  Moederboomen  op  de  koffie- 
onderneming  Pantj’oer. gewicht  per  rondboon  0.17  » Rendement  5.5 :  1 Percent,  platboon  98  “o  (in  gewichtsprocent  der  bereide  koffie). Percent,  platboon  98  “o  (in  gewichtsprocent  der  bereide  koffie). Percent,  rondboon  2  » Percent,  platboon  98  “o  (in  gewichtsprocent  der  bereide  koffie). Percent,  rondboon  2  » Moederboom  No. 59. Krachtige  boom,  goed  van  takken  voorzien  en  vol  in  blad. Op  3.5  M. hoogte  getopt;  straal  van  de  sprei  1.10  M.,  omtrek  30  cM. Blad  zoo  goed  als  vlak,  soms  iets  hol  van  onderen. De  grootste 
breedte  ligt  voorbij  het  midden. De  bladrand  is  soms  zeer  licht 
gegolfd. Op  den  nerfhoek,  waarvan  de  grootte  tusschen  50«  en  60« 
afwisselt,  liggen  de  openingen  der  domatiën ;  deze  zijn  sterk  ontwikkeld ; 
soms  zijn  zij  zoo  groot,  dat  zij  aan  weerszijden  van  de  zijnerf  een 
gaatje  vormen. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 8  mM. 12.7 cM. 16  mM. 4.5 
cM. 11 
9  => 
15.0 
19  » 
5.6 
18 
11  » 
16.8 
17  » 
6.4 
» 
12 
10  . 17.1 
» 
19  » 
6.4 
11 
10  > 
17.9 
» 
18  » 
6.1 
12 
12  » 
18.2 
16  . 6.8 
> 
13 
8  » 
18.6 
» 
20  » 
6.3 
» 
12 
10  » 
19.0 
19  . 6.9 
» 
13 138 De  blaclsteèl  is  ongeveer  3  niM. dik;  het  derde  internodium  ongeveer 
3.5  inM. Bloemen  kwamen  aan  den  boom  niet  voor. De  bessen  zijn  aan  boven-  en  ondereinde  afgeplat;  de  zijkanten  zijn 
door  ongeveer  rechte  lijnen  begrensd. De  bessen  zijn  breed,  bijna  even 
breed  als  lang. Afmetingen  van  de  bessen  van  gemidd. lengte : Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.) 
15 
14 
12 
2.5 
15.5 
14.5 
12.5 
2.5 
15.5 
15 
13 
3 
15.5 
14.5 
13 
2.5 
15.5 
15 
13.5 
2.5 
Lengte 
der 
bessen : 
12  13 
14  15  16  17  18  19  mM. Bessen 
m. platboon 
3 
21  15  4  1  1 
Bessen 
m. rondboon 
1  2 
2 Lengte 
der 
bessen : 
12  13 
14  15  16  17  18  19  mM. Bessen 
m. platboon 
3 
21  15  4  1  1 
Bessen 
m. rondboon 
1  2 
2 De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  14.93  mM.; 
van  de  bessen  met  rondboon  13.75  niM. De  hoornschilboonen  vertoonen  stei’ke  verschillen  in  lengte ;  de  vorm 
ervan  is  langwerpig,  aan  de  beide  uiteinden  is  de  boon  even  sterk 
afgerond ;  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd. 15'‘  16  niM. Lengte  d. §  3.  Vlakbladige  Moederboomen  op  de  koffie- 
onderneming  Pantj’oer. boon:  10'  11 
Aant. platboon 
IP  12  12’  13  13=  14  14®  15 
4  22  32  17  4  2  3  2 
15'‘  16  niM. 1 Lengte  d. boon:  10'  11 
Aant. platboon 
Aant. rondboon  2 
Breedte  van  de  platboon 
Platb. 12  —  12.5  mM. Rondb. 10.5  — 11 
IP  12  12’  13  13=  14  14®  15 
4  22  32  17  4  2  3  2 
1  1  1 
7  7=  8  8=  9  9’  mM. 18  9  2 
2 
15'‘  16  niM. 1 De  platboon  is  dus  gemiddeld  12.27  mM. lang,  8.5  mM. breed ;  de 
rondboon  11.75  mM. lang  en  7.5  mM. breed. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwgrijze  marktkoffie  verkregen,  lang¬ 
werpig  afgerond  van  vorm,  blauwgrijs  van  kleur. Eindcijfers  der  proefpartij. s  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.8  gr. Bessen  m. platboon  87  ”  o- 
Bessen  m. rondboon  10  » 
Bessen  m. voosboon  3  » 
Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  + 
Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.17  + 
Rendement  5.9:  1 Gemidd. gewicht  per  bes Bessen  m. platb Bessen  m. platbo
Bessen  m. rondbo Bessen  m. voosb Gemidd. gewicht  p. platboon Gemidd. gewicht  p. rondboon Rendement  5.9:  1 Platboon  94  ®'o Platboon  94  ®'o 
Rondboon  6  »  beide  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  94  ®'o 
Rondboon  6  »  beide  van  het  gewicht  der  proefpartij. ^  139 Moederboom  No. 71. Krachtige  boom,  op  3  M. hoogte  getopt;  zwaar  in  blad  en  takken. Omtrek  van  den  stam  27  cM.,  straal  van  de  sprei  1.20  M. Het  blad  is  bijna  vlak,  de  rand  is  iets  gegolfd ;  de  bladvoet  is  afge¬ 
rond. De  domatiën  zijn  duidelijk ;  de  openingen  ervan  liggen  in  of  op 
den  nerfhoek,  die  50“  —  60”  groot  is. Top Afmetingen  van  het  blad. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv 
10  mM. 14.4  cM. 15 
mM. 6.2  cM. 11 
11  » 
15.0 
» 
15 
» 
6.1  . 10 
9  » 
15.2 
» 
18 
» 
5.6  » 
11 
10  » 
16.4 
» 
17 
6.8  » 
10 
12  » 
16.6 
» 
21 
> 
6.7  . 12 
13  » 
16.6 
> 
18 
;» 
6.7  » 
12 
10  . 18.3 
» 
20 
» 
7.1  » 
11 
12  . 19.3 
» 
24 
» 
10 7.4  » 
De  bladsteel  is  3  mM. dik,  het  derde  internodium  3.5  niM. Bloem  (alles  in  mM.) : Aant. pet. Lgt. buis. Lgt. pet. Brd. pet. 5 
8 
12 
5 
5 
10 
16 
6 
5 
13 
15 
5 
Lgt. St}’. §  3.  Vlakbladige  Moederboomen  op  de  koffie- 
onderneming  Pantj’oer. Lgt. Stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 14 
5 
3 
7 
16 
6 
5 
8 
17 
6 
5 
8 De  bes  is  langwerpig  van  vorm ;  de  breedte  ligt  iets  over  het  mid¬ 
den  ;  naar  het  steeleide  toe  is  de  bes  wat  versmald,  naar  het  discuseind 
afgerond;  de  zijkanten  worden  door  rechte  lijnen  begrensd. Afmetingen  der  bessen  van  gemidd. lengte  (alles  in  mM.): 
Lengte 
Breedte 
16.5 
13.5 
16.5 
14 
16.5 
15 
16.5 
15.5 
17 
14.5 
Lengte  der  bessen 
13  14 
Bessen  met  platboon 
5 
Bessen  met  rondboon 
1  S 
Dikte 
Discus 
12 
3 
12.5 
2.5 
13 
2 
13.5 
3 
12.5 
3 
15  16  17  18  19  20  mM. 15  39  24  7  3 
2  1  1 Afmetingen  der  bessen  van  gemidd. lengte  (alles  in  mM.): 
Lengte 
Breedte 
16.5 
13.5 
16.5 
14 
16.5 
15 
16.5 
15.5 
17 
14.5 
Dikte 
Discus 
12 
3 
12.5 
2.5 
13 
2 
13.5 
3 
12.5 
3 140 De  gcmidcl. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  16.68  ni^I.; 
van  de  bessen  met  rondboon  15.25  inM. De  hoornschil  is  tamelijk  grof;  de  boonen  zijn  langwerpig  en  de 
zijkanten  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd;  aan  beide  uiteinden  is  de 
boon  even  sterk  afgerond. Lengte  der  hoornschil : Lengte  der  hoornschil : 
Lengte  der  boon  10'  11  ll*  12  12’  13  13'  14  14'  15  15’  16  inM. Aant. platboon  3  4  26  43  45  35  9  3  4  1 
Aant. rondboon  1  13  11 
Bi’eedte  der  gemidd. lange  boon  6  6'  7  7’  8  8'  9  9’  mM. Platboon  13  — 13.5  mM. 2  9  8  1 
Rondboon  12.5 — 13  »  1  11 Lengte  der  boon  10'  11  ll*  12  12’  13  13'  14  14'  15  15’  16  inM. Aant. platboon  3  4  26  43  45  35  9  3  4  1 Lengte  der  boon  10'  11  ll*  12  12’  13  13'  14  14'  15  15’  16  inM. Aant. platboon  3  4  26  43  45  35  9  3  4  1 
Aant. rondboon  1  13  11 Aant. platboon  3  4  26  43  45  35  9  3  4  1 
Aant. rondboon  1  13  11 
Bi’eedte  der  gemidd. lange  boon  6  6'  7  7’  8  8'  9  9’  mM. Platboon  13  — 13.5  mM. 2  9  8  1 
Rondboon  12.5 — 13  »  1  11 Aant. rondboo Bi’eedte  der  gemidd. lange  boon  6  6'  7  7’  8  8'  9  9’  mM. Bi’eedte  der  gemidd. lange
Platboon  13  — 13.5  mM . 
 1 Rondboon  12.5 — 13 De  platboon  vertoont  dus  een  gemidd. leng'  van  13.12  mM. bij  een 
gemidd. breedte  van  8.15  mM.;  de  rondboon  is  ongeveer  12.75  inM. lang  en  7  mM. breed. lang  en  7  mM. breed. Uit  de  hoornschil  werd  een  goede  marktkoffie  verkregen,  blauw-groen 
van  kleur,  grof  en  langwerpig  van  vorm. Eindcijfers  van  de  proefpartij : Eindcijfers  van  de  proefpartij : van  de  proefpartij : 
Gemidd. gewicht  per  bes  1.9  gr. Bessen  met  platboon  87  " 
Bessen  met  rondboon  7  » 
Bessen  met  voosboon  6  » 
Gemidd. gewicht  per  platboon  0.18  + 
Gemidd. gewicht  per  rondboon  0.19  + 
Rendement  5.8:  1 
Platboon  96  “o  (van  het  gewicht  der  proefpartij.) 
Rondboon  4  » Gemidd. gewicht  per  bes Bessen  met  platb Bessen  met  platbo
Bessen  met  rondb Bessen  met  voosb Gemidd. gewicht  per  platboon Gemidd. gewicht  per  rondboon  0.19  + Gemidd. gewicht  p
Rendement  5.8:  1 Platboon  96  “o  (van  het  gewicht  der  proefpartij.) Platboon  96  “o  (van  het  gewicht  der  proefpartij.) 
Rondboon  4  » Moederboom  No. 9. Getopte  boom,  die  nog  al  van  bladziekte  te  lijden  heeft. Primaire 
takken  voldoende  ontwikkeld ;  vrij  goed  in  blad. Omtrek  van  den  stam 
21  cM. Blad  tamelijk  vlak. Grootste  breedte  ongeveer  op  het  midden;  blad- 
voet  vrij  stomp. Top Afmetingen  der  bladeren : 
Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 11  mM. 11.8  cM. 13 mM. 4.4  mM. 11 
9  » 
12.7 
» 
15 
» 
4.8  » 
11 
8  »' 
12.9 
» 
16 
» 
5.7  » 
11 
11  » 
13.7 
22 
5.8  » 
10 
10  » 
15.9 
18 
» 
6.5  * 
12 
10  » 
17.9 
24 
» 
7.5  » 
12 141 De  bladsteel  is  2.5—3  niM. dik;  het  derde  internodium  3—3.5  mM. Bloemen  kwamen  niet  voor. De  bladsteel  is  2.5—3  niM. dik;  het  derde  internodium  3—3.5  mM. Bloemen  kwamen  niet  voor. De  bladsteel  is  2.5—3  niM. dik;  het  derde  internodium  3—3.5  mM. De  bladsteel  is  2.5—3  niM. Bloemen  kwamen  niet  voor. De  bessen  zijn  langwerpig. onder  en boven iets  afgeplat. Afmetingen  der  bessen. Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in 
niM.), 
15 
13 
11.5 
3 
15 
13.5 
11 
3.5 
15 
13.5 
11.5 
2.5 
15 
14 
12 
3 
15 
14.5 
13.5 
3.5 
Lengte  der  bessen 
11  12 
13  14 
15  16  17  18  19 
mM. Aant. bessen  met  platboon 
2  17  46  21  2  2 
Aant. bessen  met  rondboon  14  4  1 Lengte  der  bessen 
Aant. bessen  met  platboon Aant. bessen  met  rondboo De  gemidd. . 
 1 lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  15.56  inM., 
der  bessen  met  rondboon  13  niM. De  hoornschil  is  tamelijk  breed,  aan  de  einden  gelijkmatig  afgerond, 
de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. Lengte  van  de  boon  10  1&  11  11"  12  12'  13  13'  14  14-  15  mM. Aantal  platboon  1  16  46  61  34  8  3  2  2 
Aantal  rondboon  5  3  2 de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. Lengte  van  de  boon  10  1&  11  11"  12  12'  13  13'  14  14-  15  mM. Aantal  platboon  1  16  46  61  34  8  3  2  2 
Aantal  rondboon  5  3  2 Aantal  rondbo Breedte  van  de  gemidd. lange  boon  7  V-  8  &•  9  mM. Breedte  van  de  gemidd. lange  
.\antal  platboon  12 — 12.5  mM .  
 4  1 .\antal  platboon  12 — 12.5  m
Aantal  rondboon  10 — 10.5  » De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  12.19  mM,  de  gemidd. breedte 
9.5  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  deze  cijfers  10.5  mM. en  7.25  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  groengrijs  van 
kleur  en  bestaande  uit  tamelijk  breede,  aan  de  einden  afgeronde  boonen. Eindcijfers  der  proefpartij : Eindcijfers  der  proefpartij : Gemidd. gewicht  der  bes  1.7  gr. Bessen  met  platboo Bessen  met  rondboon Bessen  met  voosboo Gemidd. gewicht  per  platboon  0.16  — Gemidd. gewicht  per  platboon  0.16  — Gemidd. gewicht  per  platboon  0.16  — 
Gemidd. gewicht  per  rondboon  0.15 -|- Gemidd. gewicht  per  platboon  0.16  — 
Gemidd. gewicht  per  rondboon  0.15 -|- Rendement  5.1 :  1 Platboon  95  ®  o  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  95  ®  o  van  het  gewicht  der  proefpartij. Moederboom  No. 5. Coffea  arabica  Mokka-Grootboon. De  omtrek  van  den  stam  is  vlak  boven  den  grond  45  cM.,  daarop 
verdeelt  de  stam  zich  in  5  dunnere. Doorgeschoten  boom  met  over¬ 
hangende  takken;  hoogte  4.5  M. 42 De  boom  werd  opgekweekt  uit  zaad,  afkomstig  uit  den  Cultuurtuin 
te  Buitenzorg;  hij  werd  in  den  Westmoesson  1885/86  geplant,  is  dus 
ongeveer  22  jaar  oud. De  bladrand  is  licht  gegolfd ;  de  bladschijf  is  vlak. In  de  bladkenmerken 
is  het  type  niet  van  de  gewone  typen  van  C. arabica  te  onderscheiden. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 7 mM. 13.3  cM. 12  niM. 4.8  cM. 9 
8 
» 
14.5  » 
14  * 
5.1  * 
7 
9 
» 
15.2  * 
19  » 
4.9  » 
8 
10 
» 
15.9  » 
15  » 
5.4  » 
9 
9 
17.6  » 
17  » 
5.2  . 9 
8 
18.2  » 
19  . 5.8  » 
10 
9 
19.2  » 
21  . 6.2  '> 
9 
7 
» 
20.2  » 
19  » 
6.2  * 
9 20.2  » 
19  
Bloemen  waren  niet  aanwezig. 6.2  '> 
20.2  » 
19  » 
6.2  * 
Bloemen  waren  niet  aanwezig. Bloemen  waren  niet  aanwezig. Lengte  der  vrucht  13  14  15 
16  17  18 
19  mM. Bloemen  waren  niet  aanwezig. Lengte  der  vrucht  13  14  15 
16  17  18 
19  mM. Aant. bessen  m. plantb. 3  14  45 23  7  1 
Aant. bessen  m. rondb. 4  11 
Aant. bessen  m. drieb. 1 Aant. bessen  m. drieb. 1 De  gemidd. lengte  der  bessen  lp  et  platboon  bedraagt  dus  15.66  luM., 
voor  de  bessen  met  rondboon  13.67  niM. .  
 4  1 De  hoornschil  is  langwerpig;  de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen 
lijnen  begrensd,  de  beide  uiteinden  even  sterk  afgerond. lijnen  begrensd,  de  beide  uiteinden  even  sterk  afgerond. Lengte  d. boonenl  0  10^  11  11®  12  12®  13  13®  14  14®  15  niM. Lengte  d. boonenl  0  10^  11  11®  12  12®  13  13®  14  14®  15  niM. Aantal  platboon  1  1  12  27  51  49  24  13  2  1 Lengte  d. boonenl  0  10^  11  11®  12  12®  13  13®  14  14®  15  niM. Aantal  platboon  1  1  12  27  51  49  24  13  2  1 
Aantal  rondboon  2  3  1 
Aantal  drieboon  1 
Breedte  der  gemidd,  lange  boon  7  17®  8  8®  9  9®  inM. Platboon  12  — 12.5  inM. 2  11  6  1 
Rondboon  11  —  11.5  niM  3 Lengte  d. boonenl  0  10^  11  11®  12  12®  13  13®  14  14®  15  niM. Aantal  platboon  1  1  12  27  51  49  24  13  2  1 Aantal  rondbo Aantal  rondboon  2  3  1 
Aantal  drieboon  1 
Breedte  der  gemidd,  lange  boon  7  17®  8  8®  9  9®  inM. Platboon  12  — 12.5  inM. 2  11  6  1 Breedte  der  gemidd,  lange  boon  7  17®  8  8®  9  9®  inM. Breedte  der  gemidd,  lange  boon  7  17®  8  8®  9  9®  inM. Platboon  12  — 12.5  inM. 2  11  6  1 Breedte  der  gemidd,  lang
Platboon  12  — 12.5  in Breedte  der  gemidd,  lang
Platboon  12  — 12.5  in 3 Rondboon  11  —  11.5  ni Van  de  platboon  is  dus  de  gemidd. lengte  12.49  niM.,  bij  een  gemidd. breedte  van  8.5  mM.;  van  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  11.17  niM. en  7  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  langwerpige,  blauwgroene  boon  als  markt- 
product  verkregen. Eindcijfers  der  proefpartij. 1.7  gr. Gemidd. gewicht  per  bes  Bessen  met  platboon Bessen  met  rondboon Bessen  met  drieboon 2.5  » Bessen  met  voosboon 143 Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  —  gr. Geinidd. gewicht  p. rondboon  0  15  +  » 
Gemidd. gewicht  p. drieboon  0.14  +  » 
Rendement  5.5  :  1 
Platboon  96  ®  « 
Rondboon  3  * 
Drieboon  1  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  96  ®  « Platboon  96  ®  « 
Rondboon  3  * Rondboon  3  * 
Drieboon  1  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. §  4.  Typen  op  Pantjoer  met  gegolfden  bladrand. Moederboom  No. 62. De  stam  van  den  boom  verdeelt  zich  op  1.30  M. in  tweeën  en  is 
op  2.50  M. getopt. De  boom  zit  goed  in  zijn  primaire  takken. De  internodiën  van  de 
takken  zijn  lang  en  dun;  het  derde  internodium  is  2.5  niM. dik;  de 
bladsteel  2  niM. Omtrek  van  den  stam  25  cM. Het  blad  is  niet  vlak,  maar  bezit  een  sterk  gegolfden  rand ;  debladtop 
is  niet  zelden  verwrongen. De  bladvoet  is  door  rechte  lijnen  begrensd; 
de  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  over  het  midden. De  openingen 
der  domatiën  liggen  meestal  op,  soms  in  de  nerfhoeken ;  deze  zijn 
50®  —  60"  groot. Top 50®  —  60"  groot. Lengte  der  internodiën :  6.5  5  5  6  4.5  10  cM. 2.5 
Top Afmetingen  van het  blad. 6.5  5 
2.5 
2  6.5 6  2.5  5  cM. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv 
6 niM. 10.8 inM. 10  mM 
3.9  mM. 11 
7 
» 
11.5 
14 
» 
4.4  » 
8 
8 
» 
14.1 
12 
4.5  » 
10 
9 
14.5 
19 
4.3  . 11 
6 
« 
16.4 
» 
18 
> 
5.1  » 
10 
9 
16.8 
» 
15 
» 
6.0  » 
10 
10 
€ 
17.3 
« 
16 
» 
5.3  » 
10 
8 
» 
17.8 
13 
7.0  » 
9 Bloemen  waren  niet  aanwezig. De  bessen  zijn  langwerpig,  aan  beide  einden  wat  afgeplat. Afmetingen  der  bessen: sngte Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.) 
15 
13 
11.5 
3.5 
15 
13 
12.5 
2.5 
15 
13.5 
12 
2.5 
15 
13.5 
12 
2.5 
15 
14 
1^ 
3 144  — 
Lengte  der  bessen :  11  12  13  14  15  16  17  18  19  niM. 
Aant.  bess.  in.  pb.  1  11  27  37  19  1 144  — 
Lengte  der  bessen :  11  12  13  14  15  16  17  18  19  niM. Aant. bess. in. pb. 1  11  27  37  19  1 144  — 
Lengte  der  bessen :  11  12  13  14  15  16  17  18  19  niM. Aant. bess. in. pb Aant. bess. in. rb. 2 Aant. bess. in. rb 1 Aant. bess. in. drieb. 1  1 Aant. bess. in. dr De  gemidd. lengte  der  bessen  niett  platboon  is  dus  15.11  mM.;  voor 
de  bessen  met  rondboon  12.5  niM. De  hoornschil  is  langwerpig  van  vorm,  de  zijkanten  zijn  door  flauw 
gebogen  lijnen  begrensd ;  naar  het  steeleinde  toe  is  de  boon  wat  versmald ; 
de  grootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden. Lengte  der  boon  8"  9  9*  10  10"  11  11"  12  12"  13  13^  14  14^  15  mM. Aant. platboon  2  4  11  22  35  51  44  19  4 Aant. rondb Aant. dri Breedte  van  de  hoornschil  7  7^  8  8"  9  mM. Breedte  van  de  hoornschil  7  7^  8  8"  9  mM. Plathoon  12  — 12.5  mM. 1  16  3 
Rondboon  11  —  11.5  mM. 1 Breedte  van  de  hoornschi
Plathoon  12  — 12.5  mM
Rondboon  11  —  11.5  mM. Breedte  van  de  hoornschi
Plathoon  12  — 12.5  mM Rondboon  11  —  11.5  mM. De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  12.12  niM.,  bij  een  breedte  van 
8  mM. ;  van  de  rondboon  bedragen  deze  afmetingen  10.75  mM. en  7  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  kleinboonig  product  verkregen. Uit  de  hoornschil  werd  een  kleinboonig  product  verkr Boom  No. 62. Eindcijfers  der  proefpartij : Boom  No. 62. Eindcijfers  der  proefpartij : Boom  No. 62. Eindcijfers  der  proe
Gemidd. gewicht  per  bes. 1.4  gr. Gemidd. gewicht  per  bes. 1.4  gr. Bess. met  platboon  1.6 
Bess. met  rondboon  2  „ 
Bess. met  drieboon  2  „ 
Bess. met  voosboon  0  „ 
Gemidd. gewicht  p. platb. 0.14  -j- 
Gemidd. gewicht  p. rondh. 0.14  „ 
Gemidd. gewicht  p. drieb. 0.12  „ 
Rendement  5.6 :  1 
Platboon  96  “/o 
Rondboon  1  „ 
Drieboon  3  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. Bess. met  platbo Moederboom  No. 11. De  boom  is  op  ongeveer  5  voet  getopt. Het  blad  is  opvallend  kleiner 
dan  dat  der  naburige  boomen :  de  boom  maakt  een  zwakkeren  indruk 
dan  deze. De  omtrek  van  den  stam  is  28  cM. De  bladeren  zijn  gekenmerkt  door  een  zeer  sterk  gegolfden  rand. Het  bladvlak  is  dikwijls  naar  boven  omgekruld. De  takken  zijn  dun, 
de  intcrnoiën  ervan  wat  korter  dan  gewoonlijk  bij  C. arabica. Het 
derde  internodium  is  2.5  mM.,  de  bladsteel  2  mM. dik. De  grootste 
breedte  ligt  ver  over  het  midden. De  openingen  dor  domatiën  liggen  soms  op,  meestal  in  den  nerfhoek;  deze  is  40^—50®  groot. Lengte  der 
internodiën  4  5.5  4.5  cM. 1 ro
Rendement  4.8  :  1. Platboon  97  “  -  o Platboon  97  “  -  o 
Rondboon  3  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. 1 6.5  5.5  5  5.5  cM. 6  6  4.5  3.5  „ 
5  8.5  6.5  4  „ 
Top Afmetingen  der  bladeren. Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv 
9 mM. 10.6 cM. 9  mM. 4.1 mM. 10 
9 
11.1 
yy 
14  „ 
4.2 
yy 
10 
11 
>> 
12.2 
yy 
13  ., 
4.8 
yy 
11 
11 
>1 
12.7 
yy 
15  „ 
4.1 
yy 
10 
9 
>y 
13.0 
yy 
11  » 
4.0 
yy 
10 
9 
f) 
13.2 
•y 
13  ., 
4.0 
yy 
11 
12 
» 
14.3 
yy 
17  „ 
5.0 
11 
10 
yf 
15.6 
19  „ 
6.5 
yy 
10 Bloemen  waren  niet  aanwezig. yy 
Bloemen  waren  niet  aanwezig. yy 
De  bessen  zijn  langwerpig,  de  zijkanten  door  rechte  lijnen  begrensd; 
de  vruchten  gelijken  in  vorm  op  die  van  de  variëteit  Maragogype, 
zijn  echter  kleiner. Afmetingen  der  bessen. Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus 
15 
13.5 
12 
2.5 
15.5 
13 
12 
4 
15.5 
13.5 
12 
3 
15.5 
13.5 
12 
3.5 
16 
14 
12.5 
4 
(alles  in  mM.) Lengte  der  bessen 
13  14 
15  16 
17  18 
15  38 
mM. Lengte  der  bessen 
Bessen  m. platboon  2 
15  38 30  8 
1 De  bessen  met  platboon  zijn  dus  gemidd. 15.78  mM.,  die  met  rondboon 
13.58  mM. lang. De  hoornschil  is  langwerpig,  smal;  de  zijkanten  zijn  door  flauw- 
gebogen  lijnen  begrensd. Aan  beide  uiteinden  is  de  boon  even  sterk 
afgerond. fgerond. Lengte  der  boon  10  10®  11  IP  12  12®  13  13®  14  14®  mM. Lengte  der  boon  10  10®  11  IP  12  12®  13  13®  14  14®  mM. Aant. platboon  2  4  29  37  51  40  17  4 Lengte  der  boon
Aant. platb Aant. platboon  2  4  29  37  51  40  17  4 
Aant. rondboon  1  12  2 Aant. rondboo Aant. rondboo De  gemidd. lengte  der  platboon  bedraagt  dus  12.62  mM.,  der 
rondboon  11.75  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwgrijs,  uit  langwerpige  smalle 
boonen  bestaand  marktproduct  verkregen. Meded. Dep. v. Landbouw  11. 10 Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwgrijs,  uit  langwerpige  smalle 
boonen  bestaand  marktproduct  verkregen. 10 10 Meded. Dep. v. Landbouw  1  146  — 
Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.5  gr. Bess. m. platboon  91 
Bess. ni. rondboon  7  „ 
Bess. m. voosboon  2  „ 
Gemidd. gewicht  p. platb. 0.17  — 
Gemidd. gewicht  p. rondb. 0.18  — 
Rendement  4.8  :  1. Platboon  97  “  -  o 
Rondboon  3  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.5  gr. Gemidd. gewicht  p. §  5.  Vormen,  die  zich  in  de  richting  van  bepaalde 
variëteiten  van  het  type  verwijderen. Aan  de  groep  moederboomen,  wier  kenmerken  zich  slechts 
weinig  van  de  gemiddelden  voor  typische  Javakoffie  verwij¬ 
deren,  sluit  een  andere  groep  aan,  waarvan  de  boomen  telkens 
een  overgang  vormen  tot  de  variëteiten;  wanneer  een  boom  zoo 
goed  als  alle  variëteitskenmerken  bezit,  wordt  hij  telkens  in  aan¬ 
sluiting  aan  de  variëteit  behandeld. Het  is  in  menig  geval  moei¬ 
lijk  de  grens  te  trekken,  waarbinnen  de  boomen  tot  de  typische 
soort,  waarbuiten  zij  tot  de  variëteit  moeten  gerekend  worden. Zaaiproeven,  die  voor  zulke  punten  beslissend  zouden  zijn,  heeft 
men  nog  niet  genomen  of  de  in  gang  gezette  zijn  nog  niet  ver 
genoeg  om  een  conclusie  erop  te  kunnen  gronden. Een  aantal  moederboomen  kon  op  grond  der  kenmerken  met 
voldoende  zekerheid  onder  de  variëteit  gerangschikt  worden;  de 
twijfelachtige  zijn  hier  als  overgangsvormen  in  een  groep  ver- 
eenigd. Voor  ieder  van  deze  kan  wel  telkens  de  variëteit  op¬ 
genoemd  worden,  waartoe  het  type  nadert. Zoo  komt  moederboom  No. 1 1 8  door  de  kleine  bladeren  met 
vormen  als  Mokkakoffie  en  laurinakoffie  overeen;  de  groeiwijze 
is  echter  als  van  gewone  Javakoffie,  alleen  is  de  boom  iets  teerder, 
fijner  van  bouw. De  bladeren  zijn  ook  niet,  als  bij  de  genoemde 
kleinbladige  ondervormen,  smal;  de  breedte  bedraagt  ongeveer 
2/5  van  de  lengte. Boom  No. 34  is  eveneens  een  kleinbladig  type,  hij  verwijdert  zich 
echter  nog  verder  van  de  kleinbladige  ondervormen;  de  bladen  zijn 1 147 nog  breeder  dan  van  No. 118,  de  breedte  bedraagt  soms  meer 
dan  1  2  van  de  lengte  en  ligt  ongeveer  op  het  midden  van  het  blad. In  textuur  en  nervatuur  komt  het  blad  met  dat  van  de  bullata- 
variëteit  overeen. No. 34  verschilt  er  echter  van  door  den  vlakken 
bladrand  en  bladschijf,  door  de  aanwezigheid  van  —  hoezeer  ook 
kleine  —  domatiën,  verder  door  de  dunner  internodiën  en  de  ge¬ 
ringe  afmetingen  der  bladeren. De  groote  discus  wijst  weer  op 
verwantschap  met  de  bullata-variëteit. verwantschap  met  de  bullata-variëteit. Met  de  bullata-variëteit  komt  ev'eneens  overeen  IMoederboom 
No. 17;  door  den  breeden  bladvoet  en  langen  bladtop;  door  de 
geringe  betrekkelijke  breedte  (verhouding  van  breedte  tot  lengte) 
der  bladeren,  de  aanwezigheid  van  domatiën  en  de  bijna  vlakke 
bladschijf  verschilt  hij  ervan;  door  de  korte  en  middelmatig 
dikke  internodiën  staat  No. 1 7  ook  dichter  bij  C. arabica 
typica  dan  bij  den  bullatavorm. No. 15  sluit  bij  No. §  5.  Vormen,  die  zich  in  de  richting  van  bepaalde 
variëteiten  van  het  type  verwijderen. 17  aan; 
bij  eerstgenoemden  boom  bedraagt  de  betrekkelijke  breedte 
echter  iets  minder,  de  dikte  der  internodiën  weer  iets  meer 
dan  bij  No. 1 7. IMoederboom  No. 36  komt  door  den  bladvorm 
de  bullata-variëteit  zeer  nabij ;  de  betrekkelijke  breedte  van  het 
blad  is  echter  geringer  dan  van  deze  variëteit;  ook  zijn  de  bla¬ 
deren  bijna  niet  gegolfd;  de  bessen  zijn  meer  langwerpig,  dan 
die  der  meeste  bullatatypen. Moederboom  No. 38  nadert  de  bullata- 
variëteit  nog  iets  meer;  hier  is  het  bladvak  sterk  gegolfd  en  de 
bladrand  soms  omgekruld ;  de  bladtop  is  lang,  de  grootste  breedte 
ligt  op  het  midden ;  zij  bedraagt  echter  slechts  ongeveer  1  /3  van 
de  lengte;  de  aanwezigheid  van  domatiën,  de  middelmatige  dikte 
der  internodiën,  de  vorm  van  de  bes  en  de  afmetingen  van  den 
discus  doen  dit  type  meer  bij  de  typische  Javakoffie  aansluiten. Van  de  min  of  meer  gekruldbladige  typen  kon  dus  een  vrij 
geleidelijke  reeks  bijeen  gezocht  worden  van  type  tot  variëteit; 
voor  andere  kenmerken  was  dit  niet  zoo  gemakkelijk,  omdat  zij 
op  het  oog  minder  snel  beoordeeld  kunnen  worden. Een  laatste 
voorbeeld  levert  moederboom  No. 1  2,  deze  nadert  door  zijn  smalle 
bladeren  tot  het  type  van  moederboom  No. 68,  welke  weer  zeer 
na  staat  tot  de  angustifolia-variëteit,  er  misschien  zelfs  toe  behoort. na  staat  tot  de  angustifolia-variëteit,  er  misschien  zelfs  toe  behoort. Mogen  er  dus  ook  al  overgangstypen  zijn,  die  tusschen  de 148 variëteiten  en  de  typische  soort  instaan,  het  is  toch  niet  moeilijk 
aan  te  toonen,  dat  de  variëteiten  zelf  scherp  van  de  typische  soort 
te  onderscheiden  zijn. Het  is  voor  iedere  variëteit  mogelijk  geweest 
in  een  beschrijving  haar  verschilkenmerken  met  Coffea  arabica  typica 
scherp  te  omschrij  ven ;  en  van  alle  als  variëteiten  opgenomen  vor¬ 
men  is  door  zaaiproeven  de  erfelijkheid  dier  kenmerken  aangetoond. Coffea  arbica  Moederboom  1 1  8. Coffea  arbica  Moederboom  1 1  8. De  geheele  boom  maakt  een  teerder  indruk  dan  gewone  Javakoffie. Omtrek  van  den  stam  29  cM.,  straal  van  de  sprei  95  cM. Beide  afme¬ 
tingen  zijn  belangrijk  minder  dan  die  van  de  gewone  Javakoffieboomen, 
die  naast  den  moederboom  staan ;  zij  vertoonen  een  sprei  met  een  straal 
van  1.10  —  1.30  M.,  en  een  stamomtrek  van  meestal  meer  dan  35  cM. van  1.10  —  1.30  M.,  en  een  stamomtrek  van  meestal  meer  dan  35  cM. Het  blad  is  zeer  klein,  niet  veel  grooter  dan  dat  van  de  als  klein- 
bladige  vormen  besproken  verscheidenheden. De  bladrand  is  sterk 
gegolf,  de  bladschijf  zelf  ook  dikwijls  gegolfd. De  openingen  der 
domatiën  liggen  in,  of  op,  den  nerfhoek;  deze  varieert  tusschen  450— 55". De  bladsteel  is  2  mM.,  het  derde  internodium  iets  minder  dan  3  inM. dik. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv 
11  mM. 10.5  cM. 13  mM. 4.1  cM. 11 
10 
10.6 
99 
15  „ 
3.9  „ 
10 
10 
}> 
11.1 
99 
12  „ 
4.6  „ 
10 
10 
n 
12.0 
99 
15  „ 
4.6  „ 
10 
11 
12.1 
99 
15  „ 
4.6  „ 
11 
11 
)9 
12.7 
99 
14  „ 
5.0  „ 
11 
10 
99 
12.6 
99 
12  „ 
5.1  „ 
11 
10 
99 
14.5 
99 
15  „ 
4.9  „ 
10 Wat  de  lengte  betreft  komt  het  blad  dus  met  de  kleinbladige  typen 
als  Mokka-,  laurina-  en  monospermakoffie  overeen. In  tegenstelling 
echter  met  deze  is  het  blad  niet  smal ;  de  breedte  bedraagt  steeds  meer 
dan  1/3  der  lengte. Bloemen  waren  niet  aanwezig ;  rijpe  bessen  evenmin. Enkele  groene 
bessen  kwamen  in  uiterlijk  met  die  van  de  naburige  gewone  Javakoffie 
overeen. Moederboom  No. 34. De  boom  heeft  zwaar  van  bladziekte  .te  lijden  gehad  en  staat  daardoor 
bijna  geheel  kaal. Het  type  wijkt  af  door  de  textuur  van  het  blad. Het 
blad  is  dik  en  leerachtig,  niet  alleen  de  bovenzijde,  maar  ook  de  onder¬ 
zijde,  is  glimmend  en  van  een  vrij  duidelijke  grove  nervatuur  voorzien. 149  — 
Het  bladvlak  is  in  het  geheel  niet  gegolfd,  een  enkele  maal  niet  gebogen ; 
de  bladrand  volkomen  vlak. De  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het 
midden. De  domatiën  zijn  klein ;  de  openingen  ervan  liggen  in  of  op  den 
nerfhoek,  die  tusschen  SIP  en  60*^  varieert. 149  — 
Het  bladvlak  is  in  het  geheel  niet  gegolfd,  een  enkele  maal  niet  gebogen ; 
de  bladrand  volkomen  vlak. 18.5  » 
De  bladsteel  is  2  —  2.5  mM.,  het  derde  internodium  ongeveer  3  mM.  dik. Coffea  arbica  Moederboom  1 1  8. De  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het 
midden. De  domatiën  zijn  klein ;  de  openingen  ervan  liggen  in  of  op  den 
nerfhoek,  die  tusschen  SIP  en  60*^  varieert. nerfhoek,  die  tusschen  SIP  en  60*^  varieert. Het  blad  is veel kleiner  dan van andere 
Javatj’^pen. Top Steel 
Lengte 
Breedte  Aant. nerv. 7  mM. 7.9  cM. 8 niM. 3.0  cM. 8 
5 
€ 
9.5  « 
10 
C 
3.6  « 
7 
6 
« 
9.6  « 
9 
C 
4.5  « 
9 
8 
« 
10.4  « 
11 
« 
4.7  « 
10 
8 
C 
11.5  « 
10 
« 
4.9  « 
10 
7 
« 
12.3  « 
13 
« 
5.2  « 
11 
9 
« 
13.9  « 
10 
€ 
6.6  « 
12 6.6  « 
De  bladsteel is  2.5  mM.,  het  derde  internodium  3  mM. dik. Bloemen  kwamen  niet  aan  den  boom  voor;  slechts  een  rijpe  bes  werd 
gevonden. gevonden. Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Inhoud 
13.5  15  11  4  2  p gevonden. Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Inhoud 
13.5  15  11  4  2  platboonen,  gevuld. Een  paar  verdroogde  bessen  schenen  evenzeer  kleiner  te  zijn,  dan  die 
van  de  gemiddelde  Javatypen. Moederboom  No. 17. De  boom  is  eerst  getopt  geweest,  daarna  heeft  men  hem  weer  een 
nieuwen  loot  laten  maken. Omtrek  van  den  stam  25  cM. De  boom  heeft 
hevig  van  bladziekte  te  lijden  gehad. Het  blad  is  breed,  vooral  de  kortere  bladeren. De  bladvoet  is  kort 
en  stomp,  de  grootste  breedte  ligt  op  of  boven  het  midden. Bladrand 
gegolfd. De  openingen  der  domatiën  liggen  in  of  op  de  nerfhoeken; 
deze  laatste  zijn  45"  —  55"  groot. deze  laatste  zijn  45"  —  55"  groot. Lengte  der  internodiën  2  4  3.5  6.5  cM. 2  4  4  7.5  6  „ 
Top 2  4  3.5  6.5  cM. 2  4  4  7.5  6  „ 
Top Afmetingen  van  de  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte Aant. 12 inM. 14.2  mM. 12 
mM. 5.9 cM. 9 
11 
14.5  » 
18 
» 
6.6 
» 
10 
13 
» 
16.5  » 
18 
> 
7.4 
12 
11 
» 
17.5  » 
22 
» 
5.9 
10 
12 
» 
18.5  » 
16 
7.3 
» 
9 18.5  » 
De  bladsteel  is  2  —  2.5  mM.,  het  derde  internodium  ongeveer  3  mM. dik. 150 De  internocliën  zijn  wat  korter  clan  gemiddeld  bij  C. arabica. Een  geopende  bloem  werd  gevonden  met  de  volgende  afmetingen: 
Aant. pt. Lgt. buis  Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. Sty. Lgt. Stm. Lgt. hd. Lgt. hk. Coffea  arbica  Moederboom  1 1  8. 5  7  12  3.5  142  4  4  10 
Van  twee  aanwezige  rijpe  bessen  waren  de  afmetingen  (in  niM.): 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Inhoud 
12  10  9  4  1  rb. gevuld. 14  13  12  3.5  1  rb. gevuld. De  internocliën  zijn  wat  korter  clan  gemiddeld  bij  C. arabica. anwezige  rijpe  bessen  waren  de  afmetingen  
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Inhoud Moederboom  No. 15. Een  oude  boom,  die  het  vorig  jaar  op  stomp  gekapt,  daarna  weer  ge¬ 
topt  is. De  bladeren  zijn  aan  de  bovenzijde  bol;  aan  weerszijden  van  de 
hoofdnerf  is  het  bladvlak  iets  ingezonken,  zoodat  de  hoofdnerf  als  het 
warein  een  groef  op  het  bolle  vlak  ligt. De  bladrand  is  sterk  gegolfd;  de 
bladtop  dikwijls  omgedraaid,  de  bladvoet  is  stomp  en  kort. De  openin- 
gen  der  domatiën  liggen  in  den  nerfhoek,  die  ongeveer  55-  groot  is. Afmetingen  der  bladeren: 
Top 
y> gen  der  domatiën  liggen  in  
Afmetingen  der  bladeren: Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 10  inM. 13.4  cM. 20  mM. 4.6 cM. 9 
8  » 
13.9 
» 
15  » 
5.3 
10 
9  » 
15.0 
» 
17  » 
6.3 
» 
11 
10  » 
15.1 
17  » 
6.2 
y> 
11 
11  » 
15.7 
» 
15  » 
5.5 
» 
12 
11  » 
16.4 
16  » 
7.1 
» 
10 
11  » 
17.4 
» 
19  » 
6.5 
» 
12 
11  » 
18.2 
» 
22  » 
6.3 
» 
12 22  » 
De  bladsteel  is  2.5  —  3  inM.,  het  derde  internodium  ongeveer  3.5  mM. dik. Rijpe  vruchten  waren  niet  aanwezig;  de  boom  draagt  enkele  groene 
bessen,  die  geen  opvallende  afwijkingen  vertoonen. Moederboom  No. 38. Dichtvertakte  ent  met  flinke  sprei. De  boom  valt  op  door  de  eigen¬ 
aardige  bladeren. Deze  zijn  sterk  gegolfd  en  bezitten  meestal  een 
langen  top. Het  bladvlak  is  tusschen  de  nerven  wat  gebold;  de  blad¬ 
rand  is  sterk"gegolfd,  hier  en  daar  zelfs  omgekruld. De  grootste  breedte 
van  het  blad  ligt  op  of  even  over  het  midden;  de  openingen  der  do¬ 
matiën  liggen  op  den  nerfhoek,  die  40-  —  50-  groot  is. De  boom  heeft 
zwaar  van  bladziekte  te  lijden. Lengte  der  internodiën :  4  6.5  7.5  8.5 
45  6.5  8 
6  6  6  6.5 
4  6  6.5  6.5 
cM. 7.5
 6.5 8.5 
 8 6.5 6.5 6.5 151 
Top Afmetingen  der 
Steel 
bladeren. Lengte 
 
Breedte 
Aant. nerv. 9 mM. 15.4 cM. 19  inM. 5.4 cM. Coffea  arbica  Moederboom  1 1  8. 10 
9 
15.4 
19  » 
6.3 
10 
9 
» 
15.6 
22  » 
5.6 
10 
9 
» 
16.0 
» 
21  » 
6.2 
» 
10 
9 
» 
16.2 
» 
20  * 
5.2 
» 
10 
8 
» 
16.3 
» 
20  » 
6.3 
» 
10 
10 
17.3 
» 
24  » 
6.4 
» 
10 
9 
» 
18.2 
21  » 
7.2 
» 
10 21  » 
7.2 
De  bladsteel  is 2  —  2.5 mM. dik,  het derde  internodium  3  mM. is  betrekkelijk  klein. De  afmetingen  zijn: 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
12.5 
12 
10 
2.5 
13 
11.5 
9 
2 
13 
12 
10 
2 
13 
12 
10 
2.5 
13 
12.5 
11 
2.5 
(alles  in  niM.). 11 
De  bes  is  dus  langwerpig;  onder  en  boven  is  zij  wat  afgeplat;  de 
zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. Lengte  der  bessen  10  11  12  13  14  15  16  m.M. Lengte  der  bessen  10  11  12  13  14  15  16  m.M. Bessen  m. platb. 4  17  9  12 
Bessen  m. rondb. 13  12 
Bessen  m. drieb. 1 De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  is  dus  14  mM.,  der  bes¬ 
sen  met  rondboon  11.83  mM. De  hoornschil  is  iets  langwerpig,  de  grootste  breedte  ligt  dikwijls  een 
weinig  voorbij  het  midden ;  aan  beide  zijden  is  de  boon  even  sterk  afgerond. Lengte  d. boon  9  9^  10  10=  11  11  ^  12  12^  13  mM. Lengte  d. boon  9  9^  10  10=  11  11  ^  12  12^  13  mM. Platboon  8  15  22  10  16  5 Breedte  van  de  boonen  van  gemidd. lengte:  7  7^  8  8^  9  mM. Breedte  van  de  boonen  v
Platboon  11 —  11.5  m Breedte  van  de  boonen  
Platboon  11 —  11.5  m Breedte  van  de  boonen  
Platboon  11 —  11.5  m Rondboon  10  —  10.5  m Rondboon  10  —  10.5  m De  gemiddelde  lengte  van  de  platboon  bedraagt  dus  11.36  m.M.,  waarbij 
een  breedte  behoort  van  8.25  mM. De  rondboon  is  gemidd. 10.08  mM. lang  en  7  mM. breed. 152 Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verki'egen,  bestaande  uit 
korte,  afgeronde  boonen,  iets  grauwachtig  blauw  gekleurd. Eindcijfers  der  proefpartij : Eindcijfers  der  proefpartij : Eindcijfers  der  proefpartij : 
Gemidd. gewicht  per  bes  1.3  gr. Bess. ni. platboon  77  ‘Vo 
Bess. m. rondboon  14  » 
Bess. m. drieboon  1  » 
Bess. m. voosboon  8  » 
Gemidd. gewicht  p. platboon  0.14  + 
Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.14  — 
Gemidd. gewicht  p. Coffea  arbica  Moederboom  1 1  8. drieboon  0.12 
Rendement  5.2  :  1 
Platboon  91  “/o 
Rondboon  8  » 
Drieboon  1  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes 1.3  gr. 77  ‘Vo Bess. ni. platb Bess. ni. platb
Bess. m. rondb Bess. m. drieb Bess. m. voosb Moederboom  No. 36. Een  goed  ontwikkelde,  zwaarbebladerde  takent. De  takken  wijken 
in  lengte  en  dikte  der  internodiën  niet  af. Het  derde  internodium  is 
3  —  3.5  mM. dik,  de  bladsteel  3  m.M. 3  —  3.5  mM. dik,  de  bladsteel  3  m.M. Het  blad  heeft  een  langgerekten  eivorm,  onderaan  eindigt  het  in  een 
afgeronden  voet,  bovenaan  in  een  eerst  langzaam,  later  plotseling  sterk 
versmalden  top;  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. De 
bladrand  is  flauw  gegolfd. De  oijeningen  der  domatiën  liggen  op  de 
nerfhoeken,  die  50®  —  60®  groot  zijn. nerfhoeken,  die  50®  —  60®  groot  zijn. Lengte  der  internodiën  3  5.5  6.5  6.5  7.5  cM. 3  5  5  5.5  6.5  „ nerfhoeken,  die  50®  —  60®  groot  zijn. Lengte  der  internodiën  3  5.5  6.5  6.5  7.5  cM. 3  5  5  5.5  6.5  „ 
3  4.5  6  cM. Afmetingen  der  bladeren. Steel  Lengte  Top  Breedte  Aant. nerv. 10  mM. 13.9  c.M 
15 
inM. 5.3 cM. 12 
10 
14.2  » 
13 
» 
5.4 
» 
12 
9 
» 
14.6  » 
16 
» 
5.6 
13 
12 
» 
14.8  » 
13 
6.3 
11 
10 
» 
15.8 
18 
» 
6.0 
» 
12 
10 
» 
15.9  » 
13 
6.4 
12 
9 
» 
17.1  * 
12 
6.6 
» 
14 
9 
18.0  » 
14 
7.1 
12 Bloemen  waren  rijkelijk  aanwezig;  zij  komen  meestal  in  4  —  bloemige 
cymen  voor. 153 Aant. pt. Lgt. buis. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt.; 
5 
9 
12 
3.5 
14 
5 
9 
12 
5 
16 
5 
10 
14 
4 
12 Rijpe  bessen  waren  slechts  weinig  aanwezig,  zoodat  de  proefpartij 
niet  meer  dan  10  vruchten  omvatte. Afmetingen  der  bessen: Afmetingen  der  bessen: 
Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.) 
14.5  12.5 
11 
2.5 
14.5  12.5 
11 
3 
14.5  12.5 
12 
3.5 Lengte  der  bessen  12 
13  14 
15  16  mM. Lengte  der  bessen 
Aant. bess. m. platb. Lengte  der  bessen 
Aant. bess. m. platb. Aant. bess. m. rondb. Aant. bess. m. rondb. Aant. bess. m. rondb. 1  1 De  hoornschilkoffie  is  betrekkelijk  kort  en  breed;  de  grootste bi’eedte 
ligt  iets  over  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen 
begrensd. begrensd. Lengte  v. d. Coffea  arbica  Moederboom  1 1  8. boon  11  11’  12  12®  13  13®  niM. Lengte  v. d. boo
Aant. platb Lengte  v. d. bo
Aant. platb Aant. rondbo Aant. rondbo Breedte  van  de  boon Platboon  12.5  —  13  mM Platboon  12.5  —  13  mM Rondboon  11  —  11.5  mM. 1  1 De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  12.67  niM.,  bij  een  breedte 
van  9  niM.;  van  de  rondboon  is  de  gemidd. lengte  11.25  mM. en  de 
gemidd. breedte  7.5  m.M. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktkoffie  verkregen,  waarvan  de  kleur 
blauw  was,  de  boonen  waren  iets  langwerpig  met  afgeronde  uiteinden. blauw  was,  de  boonen  wa
Eindcijfers  der  partij: Eindcijfers  der  partij: Gemidd. gewicht  p. bes  1.8  gr. Gemidd. gewicht  p. bes  1.8  gr. Bess. m. platbo Bess. m. platboo
Bess. m. rondboo Gemidd. gewicht  p. platb. 0.18 Platboon  90  % Rondboon  10  •  van  het  gewicht  der  proefpartij. Moederboom  Xo. 1  2. Rondboon  10  •  van  het  gewicht  der  proefpartij. Moederboom  Xo. 1  2. Moederboom  Xo. 1  2. Op  ongeveer  6  voet  getopte  boom,  waarvan  de  stam  20  mM. in  omtrek  is. De  boom  staat  tengevolge  van  een  hevigen  bladziekte-aanval  slecht 
in  blad. 154 Het  blad  is  lang  en  smal,  de  breedte  meestal  minder  dan  1  3  van  de 
lengte. De  bladvoet  is  uitgerekt;  de  grootste  breedte  ligt  boven  het 
midden. De  bladtop  is  soms  omgebogen,  de  bladrand  gegolfd,  het  blad- 
vlak  aan  de  bovenzijde  bol. De  openingen  der  domatiën  liggen  in  den 
nerfhoek ;  de  laatste  is  40"  —  50"  groot. Top nerfhoek ;  de  laatste  is  40"  — 
Afmetingen  van  het  blad. Afmetingen  van  het  blad. Steel 
Lengte 
Breedte Aant. nerv. 11 mM. 13.1 cM. 14  inM. 3.9  cM. 11 
10 
14.8 
» 
14 
4.8  » 
10 
12 
15.2 
» 
14 
5.0  » 
10 
11 
» 
16.8 
» 
14 
5.2  . 11 
9 
16.8 
» 
18 
» 
5.4  » 
12 
11 
» 
17.1 
15 
11 
3  niM., het 5.5  » 
De  bladsteel 
is  2.5  - 
3  niM., het derde  internodium 
ongeveer  3 
m.M. dik. Aan  den  boom  werden  drie  verdroogde  bessen  gevonden,  die  alle 
slechts  vooze  boonen  bevatten. Door  den  langen,  smallen  vorm  van  het  blad  komt  moederboom 
No. 12  overeen  met  No. 68;  de  sterk  gegolfde  bladrand  en  de  afmetingen 
van  het  blad  verschillen  echter  te  sterk  van  de  angustifolia-  variëteit 
om  No. 12  bij  haar  te  doen  aansluiten. A. ONDERVORMEN  MET  KLEINE  BLADEREN  EN  KLEINE  ZADEN. Coffea  arbica  Moederboom  1 1  8. In  deze  groep  zijn  eenige  vormen  vereenigd,  die  wel 
is  waar  onderling  geen  verwantschap  van  ken¬ 
merken  vertoonen,  echter  alle  even  moeielijk 
bij  andere  typen  aan  te  sluiten  zijn. A. ONDERVORMEN  MET  KLEINE  BLADEREN  EN  KLEINE  ZADEN. In  deze  groep  zijn  eenige  vormen  vereenigd,  die  wel 
is  waar  onderling  geen  verwantschap  van  ken¬ 
merken  vertoonen,  echter  alle  even  moeielijk 
bij  andere  typen  aan  te  sluiten  zijn. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. De  Mokkakoffie  wijkt  iii  talrijke  kenmerken  van  de  t3'pische 
Javakoffie  af;  de  verschillen  zijn  zoo  sterk,  dat  men  geneigd  zou 
zijn  haar  als  een  afzonderlijke  soort  naast  de  Javakoffie  te  stellen, 
vooral  wanneer  men  de  groote  variabiliteit  van  haar  bastaarden 
met  C. arabica  typica  in  volgende  generaties  in  aanmerking  neemt. Toch  scheen  het  veiliger  haar  niet  tot  een  afzonderlijke  soort  te 
verheffen,  waar  over  de  herkomst  van  de  op  Java  geplante  Mokka¬ 
koffie  noch  over  haar  verspreiding  in  haar  moederland  gegevens 
ten  dienste  staan,  verder  ook,  omdat  in  een  vorm  als  de  straks 
te  bespreken  monosperma  even  diep  ingrijpende  verschillen  in 
kenmerken  met  Jav'akoffie  optreden  en  deze  zeker  niet  als  soort 
beschouwd  mag  worden. Voor  de  beschrijving  hebben  twee  moeder boomen  op  Pantjoer 
gediend. De  algemeene  kenmerken  zijn  de  volgende. De  groei¬ 
wijze  is  gedrongen;  de  geledingen  der  takken  zijn  kort,  bij  de  in 
het  volle  licht  groeiende  vruchtdragende  takken  ongeveer  2  cM. lang. De  takken  zijn  stijf,  tamelijk  dik,  de  dikte  van  het  derde 
internodium  bedraagt  2.5  —  3  mM. internodium  bedraagt  2.5  —  3  mM. De  bladeren  zitten  dichter  opeen  dan  bij  Javakoffie. Ook  de 
vertakking  is  dichter,  meer  bossig,  waardoor  oudere  boomen  een 
geheel  ander  uiterlijk  vertoonen  dan  typische  Javakoffie. De  bla- 156 deren  zijn  kleiner;  de  lengte  bedraagt  6.5  —  10  cM.,  de  breedte 
1.8  — 3.2  cM. ;  de  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  ongeveer  op 
het  midden  en  is  gelijk  aan  of  iets  kleiner  dan  1  
/3  van  de  lengte; 
het  blad  is  dus  smal. Het  bladvlak  is  niet  effen,  maar  tusschen 
de  nerven  gebold,  de  bladrand  is  sterk  gegolfd. De  bladtop  is 
ongeveer  1  cM. lang,  in  verhouding  tot  de  bladlengte  dus  groot, 
de  blad  voet  is  door  rechte  lijnen  begrensd. De  nervatuur  is  dui¬ 
delijk;  het  aantal  zijnerven  kan  men  op  8  a  1 0  stellen ;  zij  maken 
met  de  hoofdnerf  een  hoek  van  40°  -  50°. In  de  nerfhoeken  liggen 
de  openingen  der  domatiën,  die  gemakkelijk  te  onderscheiden  zijn. De  bladsteel  is  kort,  gemiddeld  iets  meer  dan  5  mM. lang,  en 
tamelijk  dun:  de  dikte  wisselt  af  tusschen  1—1 V2  mM. Op  de 
knoopen  zijn  de  stipulae  ingeplant;  zij  bestaan  uit  een  korte 
breede  basis  en  een  lange  slip;  de  afmetingen  ervan  zijn  ongeveer 
5  mM. breed  en  5  mM. lang. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. In  de  oksels  der  bladeren  zitten 
de  bloemen ;  zij  zijn  opvallend  kleiner  dan  bij  de  gewone  Java- 
koffie. De  bloemen  zitten  in  groepjes  van  2  —  5  cymen,  elk  met 
2—4  bloemen,  op  het  groene  zoowel  als  op  het  gerijpte  hout;  dik¬ 
wijls  zijn  de  cymen  3-bloemig. De  knopvorming  is  eerder  sterker 
dan  minder  sterk  in  vergelijking  van  de  gewone  Javakoffie. Aan  de  stelen  der  cymen  zitten  drie  paar  kruiswijs  geplaatste  steel- 
blaadjes,  die  meerendeels  schubvormig  ontwikkeld  zijn;  één  paar, 
meestal  het  tweede,  is  eenigszins  bladvormig  ontwikkeld;  het 
grootste  van  deze  bladachtige  steelblaadjes,  dat  ik  mat,  was  4  mM., 
met  inbegrip  van  het  steeltje. De  kelk  is  als  een  krans  van  fijne 
tandjes  nog  juist  te  zien. De  bloem  is  in  alle  onderdeelen  kleiner  dan  die  van  C. arabica 
typica. Het  aantal  petalen  bedraagt  gewoonlijk  5,  de  lengte  er¬ 
van  7  mM.,  de  breedte  3  mM.,  de  buis  is  5  mM. lang. De  op 
het  punt  van  opengaan  staande  knop  is  1.2  mM. lang  De  vrucht 
is  veel  kleiner  dan  die  van  gewone  Javakoffie. De  grootste 
breedte,  die  ongeveer  op  het  midden  der  lengte  ligt,  is  meestal 
grooter  dan  de  lengte. De  bes  is  aan  het  discus-  en  steeleinde 
wat  afgeplat;  de  zijkanten  zijn  door  dikwijls  sterk  gebogen  lijnen 
begrensd. Daardoor  doet  de  bes  eenigszins  aan  de  vrucht  van 
kleinbessige  soorten  als  Coffea  bengalensis  en  madurensis  denken. De  gemidd. lengte  der  bes  kan  gesteld  werden  op  8  a  1 0  mM.,  de 
breedte  op  0.5  mM. meer. De  discus  steekt  niet  uit,  de  doorsnede 
ervan  is  gewoonlijk  niet  meer  dan  1  a  2  mM.,  bij  een  enkelen 
moederboom  komen  echter  ook  bessen  met  grooteren  discus  voor. De  hoornschilkoffie  is  dadelijk  door  haar  eigenaardigen  vorm 
en  geringe  afmetingen  te  herkennen. De  platboon  heeft  de  ge¬ 
daante  van  een  halven  bol ;  de  boon  is  dik ;  het  platte  vlak  is 
door  een  halven  cirkel  begrensd. De  marktkoffie  heeft  de  kleur 
van  Javakoffie;  echter  een  geheel  afwijkenden  vorm;  het  product 
doet  aan  spliterwten  denken. De  Mokkakoffie  heeft  den  naam  geuriger  te  zijn  dan  gewone  Java¬ 
koffie. Het  aftreksel  der  gebrande  koffie  is  zeer  sterk,  het  gebruik 
ervan  heeft,  volgens  de  algemeenemeening,  duizeligheid  tengevolge. De  moederboomen  op  Pantjoer  groeien  onder  zeer  verschil¬ 
lende  omstandigheden. IMoederboom  No. 2  staat  in  een  pagger, 
waar  de  groei  voor  waarden  niet  gunstig  zijn;  No. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. 6  daarentegen, 
een  takcnt,  groeit  onder  zeer  gunstige  condities  in  een  der  hooger 
gelegen  tuinen. Dit  verschil  in  standplaats  heeft  een  klein  ver¬ 
schil  in  de  kenmerken  der  moederboomen  tengevolge  gehad. De  beschrijving  der  beide  moederboomen  wordt  hier  ingelascht. §  2.  Beschrijving  der  moederboomen. Moederboom  No. 2. (Plaat  No. 2). Moederboom  No.  2.  (Plaat  No.  2). Omtrek  van  den  stam  44  cM.,  hoogte  ongeveer  4.50  M. De  takken 
zijn  dun,  de  internodiën  kort;  van  twee  in  het  volle  licht  gegroeide 
takken  meten  zij  achtereenvolgens : takken  meten  zij  achtereenvolgens : 
1.5  2  2.5  8  2.5  2  2  cM. Dikte  derde  internodium  2  mM. 2.5  2.5  2  1.5  1  0.5  1  1  » De  bladeren  vertoonen  een  sterk  gegolfden  rand. De  openingen  der  do- 
matiën  liggen  in  de  nerfhoeken,  wier  grootte  afwisselt  tusschen  40®— 50”. De  bladsteel  is  1.5  mM. dik. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte  Aant. nerv. 6  mM. 7.8  cM. 9 mM. 2.9  cM. 8 
7  » 
8.6 
» 
9 
2.5 
9 
6  » 
8.6 
> 
10 
2.7 
8 
6  » 
8.7 
9 
» 
2.9 
8 
7  » 
8.8 
S> 
11 
2.5 
8 
6  » 
9.8 
» 
9 
3.2 
9 Afmetingen  der  bladeren. 158  — 
De  bloemen  zitten  in  cyinen,  twee  aan  twee;  in  de  bladoksels  zitten 
tot  4  van  zulke  cyinen  bijeen,  zoowel  op  het  groene  deel  der  takken 
als  op  het  houtige. De  bloemen  zijn  klein. Aant. pt. Lgt. buis 
Lgt. pt. Br . pt. Lg. sty. Lg. stm. Lg. hd. Lg. hk. 5 
5 niM. 7  mM. 3.5 mM. 11 mM. 4  mM. 3  mM. 4  inM. 5 
5 
8  » 
3 
»  10 
» 
3  » 
3  » 
5  » 
5 
6 
» 
7  » 
2.5 
»  9 
» 7  » 
3  » 
3  » 
4  » 
De  ongeopende  knoppen  zijn  1.2  —  1.3  cM.,  waarvan  voor  de  buis 
5—6  inM.,  voor  de  petalen  7  —  8  mM. komt;  bij  de  basis  van  de  pe- 
talen  is  de  knop  4  mM. breed. De  helmdraad  is  op  1/3  van  de  lengte 
van  den  helmknop  ingeplant. De  bes  heeft  dezelfde  kleur  als  gewone  Javakoffie. De  discus  is  klein 
en  rood  gekleurd. De  bes  is  rond  en  klein;  de  gi'ootste  breedte  ligt 
ongeveer  op  het  midden  en  is  grooter  dan  de  lengte. Onder  en  bo¬ 
venaan  is  de  bes  afgeplat. De  boom  droeg  te  weinig  vrucht  om  daarnaar  de  variaties  in  lengte 
enz. te  bepalen. Daarom  werd  van  twee  naburige,  ermede  overeen¬ 
stemmende  boomen  een  kleine  hoeveelheid  vrucht  ingezameld,  waarvoor 
de  volgende  waarden  gevonden  werden. Lengte  der  bes  5  6  7  8  9  10  11  mM. Lengte  der  bes  5  6  7  8  9  10  11  mM. Bess. m. platboon  1  7  9  14  9 
Bess. m. rondboon  14  1 
Bess. m. Moederboom  No.  2.  (Plaat  No.  2). drieboon  2  2 Bess. m. platboon  1  7  9  14  9 Bess. m. driebo Bess. m. driebo De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  is  dus  8.21  mM.,  van  de 
bessen  met  rondboon  7.50  mM. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.): Lengte 
Breedte 
Dikte. Discus 
8 
9.5 
8 
1.5 
8 
9.5 
8 
1.5 
8.5 
10 
8 
1.5 
8.5 
10 
8.5 
1.5 
8.5 
10 
8.5 
1.5 Lengte 
Breedte 
Dikte. Discus 
8 
9.5 
8 
1.5 
8 
9.5 
8 
1.5 
8.5 
10 
8 
1.5 
8.5 
10 
8.5 
1.5 
8.5 
10 
8.5 
1.5 De  hoornschil  is  zeer  klein  van  boon;  de  boontjes  zijn  half  bolvormig, 
de  omtrek  van  de  platte  zijde  is  cirkelvormig. de  omtrek  van  de  platte  zijde  is  cirkelvormig. Lengte  der  boonen  4  4'^  5  5'’  6  6-‘  7  7“  8  8'^  9  mM. Aant. platb. 2  6  13  9  11  13  16  9  1 
Aant. rondboon  2  3 
Aant. drieboon  5  3 Lengte  der  boonen  4  4'^  5  5'’  6  6-‘  7  7“  8  8'^  9  mM. Aant. platb. 2  6  13  9  11  13  16  9  1 Lengte  der  boonen  4  4'^  5  5'’  6  6-‘  7  7“  8  8'^  9  mM. Aant. platb. 2  6  13  9  11  13  16  9  1 
Aant. rondboon  2  3 
Aant. drieboon  5  3 Lengte  der  boonen  4  4 Lengte  der  b
Aant. pla Aant. rondb Aant. drie —  159  — Breedte  van  de  gemidd. lange  boon  5^  6  6®  7  7’  mM. Platboon  7  —  7.5  mM. 10  6 
Rondboon  5.5  —  6  mM. 21 Breedte  van  de  gemidd. lange  boon  5^  6  6®  7  7’  mM. Breedte  van  de  gemidd
Platboon  7  —  7.5  m Rondboon  5.5  —  6  mM Rondboon  5.5  —  6  mM De  breedte  van  de  hoornschilboon  is  dus  ook  ongeveer  gelijk  aan 
de  lengte. de  lengte. De  gemidd. lengte  der  platboon  bedraagt  6.45  mM.,  de  gemidd. lengte 
der  rondboon  5.58  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  lichtgroengrijze  marktkoffie  verkregen; 
het  product  is  zeer  klein  van  boon;  er  komen  boontjes  bij  voor,  die 
niet  grooter  zijn  dan  speldeknoppen. Eindcijfers  der  partij. Gemidd. gewicht  p. bes  0.44  gr. Gemidd. gewicht  p. bes  0.44  gr. Bess. m. platboon  77  ®  o 
Bess. m. rondboon  12  » 
Bess. m. drieboon  8  » 
Bess. ni. voosboon  3  » 
Gemidd. gewicht  p. platb. 0.049  gr. Gemidd. gewicht  p. rondb. 0.048  » 
Gemidd. gewicht  p. drieb. 0.023  »  (kleine  drieboon) 
Rendement  4.9  :  1. Moederboom  No.  2.  (Plaat  No.  2). Platboon  83  ®  o 
Rondboon  6  » 
Drieboon  11  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  p. platb. 0.049  gr. Gemidd. gewicht  p. rondb. 0.048  » Gemidd. gewicht  p. rondb. 0.048  » 
Gemidd. gewicht  p. drieb. 0.023  »  (kleine  drieboon) Gemidd. gewicht  p. Rendement  4.9  :  1. Platboon  83  ®  o Platboon  83  ®  o 
Rondboon  6  » Drieboon  11  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Moederboom  No. 6. Een  zwaar  bebladerde  takent. De  takken  bestaan  uit  korte  interno- 
diën,  bv. 1.5  1.5  1.5  1.5  2  1.5  1  1.5  2  cM. De  bladeren  vertonnen  een  sterk  gegolfden  rand. De  openingen  der 
domatiën  liggen  in  de  nerfhoeken,  die  40®  —  50"  groot  zijn. De  dikte  van 
het  derde  internodium  bedraagt  ongeveer  2.5  mM.,  van  den  bladsteel 
1  —  1.5  mM. Afmetingen  van  het  blad. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 4  mM. 6.6  cM. 5  mM. 1.8  cM. 8 
5  » 
6.8  » 
12  » 
2.4  » 
9 
6  » 
6.9  * 
8  * 
1.9  » 
9 
6  » 
8.0  » 
11  » 
2.6  » 
10 6  » 
8.0  » 
11  » 
2.6  » 
Bloemen  kwamen  niet  voor. Slechts  enkele  vruchten  konden  worden 
ingezameld. 160 Afmetingen  der  bessen. Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus 
7 
7.5 
7.5 
4.5 
7.5 
8.5 
7.5 
2.5 
7.5 
9 
8 
3 
8 
7 
7 
5 
8 
9 
8 
2.5 
8.5 
9 
8.5 
3 
8.5 
10 
8.5 
2 
9 
10 
9.5 
3 
(alles  in  niM.) Drie  dezer  bessen  bevatten  twee  platboonen,  vijf  een  rondboon. Afmetingen  der  hoornschilboonen  (alles  in  niM.). Dikte. Afmetingen  der  hoornschilboonen  (alles  in  niM.). Lengte. Breedte. Dikte. Rondboon. 6 
6 
5 
6 
6.5 
5 
6 
6.5 
5.5 
7 
7.5 
5.5 
Platboon. 7.5 
7 
6.5 
6 
6.5 
4 
6.5 
7 
4 
6.5 
7 
4 
7 
7 
4 
7 
7 
4.5 
7 
7 
5 Gedroogd  en  gehuld,  woog  de  platboon  gemidd. 0.05  gr.,  de  rond¬ 
boon  0.056  gr. Van  een  zaailing  naast  Moederboom  No. 6  werd  een  kleine  hoeveel_ 
heid  bessen  ingezameld,  die  de  volgende  cijfers  opleverden: Afmetingen  der  bessen : ingen  der  bessen : 
Lengte. Breedte. Dikte. Discus,  (alles  in  m.M.) 
9.5 
11.5 
9.5 
1.5 
9.5 
11.5 
9.5 
2 
10 
11 
9.5 
1.5 
10 
12 
10 
1.5 
10 
12.5 
9.5 
2 De  bessen  zijn 
zijn  zij  afgeplat. rond,  dikwijls  breeder  dan  lang;  onder  en zijn  zij  afgeplat. Lengte  der  bes 
7  8 9  10  11 
12  m.M. 15  15 
3 Lengte  der  bes 
Aant. bess. m. 1)  Volgens  het  Jaarversl.  v.  ’s  Lands  Plant.  1883  (p.  36)  is  de  Adenkoffie  iets 
anders  dan  de  klein-Mokka.  Planten,  uit  het  Buitenzorgsche  zaad  opgekweekt, 
waren  niet  van  gewone  Javakoffie  te  onderscheiden  (zie  Ottolander,  Koffiegids 
1ste  Jg  p.  235.)  Uit  den  naam  is  af  te  leiden,  dat  Adenkoffie  een  kleinvruchtige 
vorm  is ;  de  Lanessan  (Plant.  util.  d.  Colon.  frang.  p.  42)  geeft  als  synonym 
met  Adenkoffie  den  naam  »microcarpa”  op.  Zij  zou  op  Bourbon  van  de  Moka- 
koffie  onderscheiden  worden.  Van  Gorkom,  De  Oost.-Ind.  Cultures  Dl.  I.  p.  250, 
maakt  ook  onderscheid  tusscheii  Aden-  en  Mokkakoffie. 
Meded  Dep.  v.  Landbouw  11.  11. Moederboom  No.  2.  (Plaat  No.  2). ] pb. 1  16 
15  15 
3 Aant. bess. m. ] pb. 1  16 
15  15 
3 pb. 1  16 
Bessen  met  rondboon  niet  aanwezig. De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  9.53  m.M. De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  9.53  m.M. 161 De  hoornschilboonen  zijn  half  kogelvormig,  de  grootere  soms  iets 
langwerpig. Lengte  der  boon  4®  5  5^  6  6*  7  7®  8  8®  9  m.M. Aant. platboon  1  410  25  1716  20  6 Lengte  der  boon  4®  5  5^  6  6*  7  7®  8  8®  9  m.M. Aant. platboon  1  410  25  1716  20  6 Aant. platboon  1  410  25  1716  20  6 
Breedte  der  boon  6  6^  7  7^  m.M. Breedte  der  boon  6  6^  7  
Platb. 6.5  —  7  m.M. 4  14  2 De  platboon  is  dus  gemidd. 7.14  m.M. lang,  ongeveer  7  m.M. breed. Tlit  de  hoornschil  werd  een  kleinboonig,  grauwgrijs  product  verkregen. Eindcijfers  der  partij : Eindcijfers  der  partij : 
Gemidd. gewicht  p. bes  0.64  gr. Bess. m. platboon  99  “/o 
Bess. m. voosboon  1  » Bessen  met  rondboon  niet  aanwezig. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.68. Rendement  4.7  :  1. Platboon  100  o/q  van  het  gewicht  der  proefpartij. §  3.  Herkomst  en  waarde  voor  de  cultuur. Als  „mokkakoffie”  komt  een  product  aan  de  markt,  dat  waar¬ 
schijnlijk  van  Coffea  arabica  var. Mokka  afkomstig  is;  het  wordt 
ook  wel  maar  de  haven,  vanwaar  het  veel  uitgevoerd  wordt 
Adenkoffie  1)  genoemd. Dit  product  wordt  in  „Gelukkig  Arabië” 
geteeld  en  ingezameld,  en  van  uit  Hodeida  of  via  Aden  naar 
Europa  verscheept. Men  zegt,  dat  vroeger  ook  van  Java  het  daar 
geoogst  product  naar  Aden  gezonden  werd  om  in  die  haven  van 
naam  te  veranderen  en  als  Mokkakoffie  aan  de  markt  te  komen. Het  schijnt,  dat  in  „Gelukkig  Arabië”  en  in  Abessynië  ook 
de  typische  C. arabica  gekweekt  wordt. Zoo  wordt  in  het 
Consul. Report  No. 3747  1905-1906  p. 7  gesproken  van  de  „long 
berry  mocha,”  als  in  Abessynië  gekweekt. Indertijd  werd  in  den 
Cultuurtuin  te  Tjikeumeuh  onder  den  naam  „Mokka  grootboon” 11. 11. 11. 162  — 
een  vorm  gekweekt,  waarvan  thans  op  Pantjoer  nog  afstamme¬ 
lingen  aanwezig  zijn ;  deze  vorm  behoort  binnen  den  vormkring 
van  Coffea  arabica  typica. Bij  de  bespreking  der  typische  soort 
werd  deze  vorm  reeds  behandeld. 1) De  jMokka-koffie  op  Java  is  van  Bourbon  geimporteerd. Zij 
wordt  in  den  Catalogus  van  den  Botan. Tuin  \'an  1866  reeds 
genoemd  (C. arabica  var. Mokka,  Insul. Bourbon  cult.)  Zie  ook  v. Romburgh,  Aanteek. p. 32. De  praktische  waarde  van  Coffea  arabica  var. Mokka  voor  de 
cultuur  is  niet  hoog  te  stellen. De  boomen  worden  hevig  door 
de  bladziekte  aangetast,  op  Pantjoer  naar  mijn  indruk  heviger 
dan  de  gewone  Javakoffie. De  oogsten  schijnen  kleiner,  boven¬ 
dien  wisselvalliger  te  zijn  dan  van  de  gewone  C. arabica. De 
groeisnelheid  is  ongeveer  dezelfde;  in  den  jongen  aanplant  op 
Pantjoer  staan  twee  Mokkaboomen,  met  een  omtrek  van  gemidd. 1 7  cM.,  terwijl  de  Javakoffie  ernaast,  die  van  denzelfden  ouder¬ 
dom  is,  een  gemidd. omtrek  van  1  7.35  cM. vertoont. Een  nadeel 
is  verder,  dat  voor  de  Mokkakoffie  de  pluk  en  de  bereiding 
lastiger  zijn  dan  voor  de  gewone  Javakoffie;  tegenover  al  deze 
nadeelen  zou  een  zeer  hooge  marktprijs  moeten  opwegen. Vóór 
de  bladziekte  op  Java  haar  intrede  deed,  schijnt  de  Mokkakoffie 
tot  de  superieure  koffievariëteiten  gerekend  te  zijn;  men  zie  bv. Jaarversl. ’s  Bands  Plant. 1873  p. 12  en  1875  p. 19,  waar  het 
schoone  uiterlijk  der  Mokkaboomen  geroemd  wordt. De  Mokkakoffie  is,  voorzoover  ik  kan  nagaan,  alleen  op  kleine 
schaal  hier  en  daar  op  Java  en  in  de  koffie  teelende  streken  der 
Buitenbezittingen  geplant. De  uit  Mokkazaad  op  Java  gekweekte  koffie  is  goed  van  kwaliteit  en  grof 
van  boon.  Zij  komt  noch  in  den  vorm  der  boonen,  noch  in  de  kleur  ervan  met 
echte  Mokkakoffie  uit  Arabië  overeen,  maar  gelijkt  sterk  op  gewone  Javakoffie, 
is  daarvan  zoo  goed  als  niet  te  onderscheiden. 1)  Een  makelaars-  beoordeeling,  opgenomen  in  het  Tijdschrift  van  het  Ind. 
Landbouw  Genootsch.  1873,  p.  315.  betreft  blijkbaar  Mokka-grootboon.  Het 
luidt  in  het  kort  samengevat  als  volgt. §  4.  Erfelijkheid. Voor  een  bespreking  van  de  systematische  waarde  van  Coffea 
arabica  Mokka  is  het  noodig  eerst  het  gedrag  der  hybriden  van 
dezen  vorm  met  Coffea  arabica  typica  te  behandelen. Slechts  zij 
hier  vermeld,  dat  de  Mokkakoffie  een  volkomen  constante  variëteit 
is,  zoowel  bij  enting  als  bij  uitzaaiing. De  aanplantingen  ervan 
op  Pantjoer,  en  die  te  Bangilan,  verder  die,  welke  vroeger  in 
den  Cultuurtuin  te  Buitenzorg  moet  bestaan  hebben,  bewijzen 
dit  voldoende. Ik  heb  nog  een  kleine  zaaiproef  met  dezen  vorm 
genomen  en  verkreeg  daarbij  planten,  die  onderling  gelijk  waren, 
echter  van  Javakoffie  verschilden,  doordat  de  kepel  en  ook  de  later 
zich  ontwikkelende  bladeren  veel  kleiner  waren  dan  bij  C. arabica. §  3.  Herkomst  en  waarde  voor  de  cultuur. Van  af  1873  werd  zij  van  uit ’s  Bands 
Plantentuin  over  Java  verspreid;  voor  het  jaar  1889  vindt  men 
in  het  jaarverslag  nog  vermeld,  dat  aan  den  Resident  van  Bantam 
één  gantang  (ong. 6  Kg.)  Mokkakoffie  was  toegestuurd. Tegen- —  163  — woordig  vindt  men  op  enkele  ondernemingen  slechts  kleine  aan- 
plantjes  van  Mokkakoffie;  meestal  zijn  deze  aangelegd  in  den 
vorm  van  paggers;  door  de  struikachtige,  bossige  groeiwijze 
leent  de  variëteit  zich  goed  voor  zulk  een  cultuurwijze. Het 
product  ervan  dient  dan  slechts  voor  eigen  gebruik;  er  schijnt 
geen  Mokkakoffie  van  Java  ter  markt  te  komen. Mokkakoffie  wordt  op  Bourbon  verbouwd  (de  Lanessan,  Plant, 
util  d. Colon. franc;,  p. 42);  zij  werd  er  uit  Arabië  ingevoerd  en 
zou  door  haar  snellen  groei  uitmunten ;  in  de  Engelsche  koloniën 
zijn  ook  verschillende  Mokka-soorten  in  cultuur  (Mocha,  hybrid 
Mocha,  Eden  Mocha),  zie  Froehner:  Die  Gattung  Coffea  in  Engl. Botan. Jahrb.,  Bd. 25  p. 263. In  Buitenzorg  werd  de  Mokkakoffie  met  andere  variëteiten 
van  Réunion  ontvangen  (zie  v. Romburgh,  Aan  teek. p. 32). §  5.  Oorspronkelijke  Mokka-Javahybriden  (C.  arabica 
var.  Mokka  $  x  C.  arabica  typica  cf)- Op  Pantjoer  komen  in  een  pagger  van  zuivere  Mokkaboomen 
enkele  planten  voor,  die  van  da  naburige  afwijken  door  grooter 
bladeren  en  een  groeiwijze  meer  op  die  van  Javakoffie  gelijkend. Uit  het  onderzoek  van  deze  boomen  is  gebleken,  dat  hun  kenmer¬ 
ken  telkens  tusschen  die  van  typische  Javakoffie  en  van  de  Mok- 
kavariëteit  het  midden  houden ;  zij  mogen  dus  beschouwd  worden 
als  spontane  hybriden  van  beide  vormen,  waarbij  uit  hun  stand-  164  — 
plaats  te  midden  van  echte  Mokka  blijkt,  dat  hun  moeder  een 
Mokka-,  hun  vader  een  gewone  arabica-boom  was. Bij  de  vergelijking  van  de  kenmerken  dezer  boomen  blijken 
zij  onderling  verschillen  te  vertoonen ;  nog  sterker  zijn  de  ver¬ 
schillen  tusschen  de  kinderen  dezer  hydriden. De  kenmerken  der  oorspronkelijke  hybriden  kunnen  als  volgt 
samengevat  worden:  de  groeiwijze  gelijkt  op  die  van  Mokka¬ 
koffie;  bij  het  meten  der  verschillende  organen  echter  blijkt,  dat 
hunne  afmetingen  het  midden  houden  tusschen  de  voor  Mokka 
en  typische  Javakoffie  geldende  gemiddelden. De  lengte  en  dikte 
der  internodiën  is  grooter  dan  bij  Mokka,  kleiner  dan  bij  Java¬ 
koffie;  de  afmetingen  van  blad,  bloem  en  vrucht  liggen  in  tus¬ 
schen  die,  welke  men  bij  de  moedervormen  vindt. Het  blad  behoudt  den  karakteristieken  vorm  van  het  Mokka- 
blad  en  ook  den  sterk  gegolfden  rand ;  de  bes  heeft  meer  den 
vorm  van  de  vrucht  van  C. arabica. Van  de  oorspronkelijke  hybriden  zijn  twee  moederboomen  op¬ 
genomen. Coffea  arabica  var. Mokka  $  X  typica  cf. Moederboom  No. 1 . De  boom  is  meerstammig;  één  stam  is  25  cM.,  de  beide  andere  zijn 
10  cM. in  omtrek. De  takken  hangen  over  en  vormen  met  de  daarop 
uitgegroeide  wiwilans  een  breede  kroon. Lengte  der  internodiën  van  een  paar  bloeiende^  in  het  volle  licht  staan¬ 
de  takken:  2.5  3.5  3  3  3.5  3  3.5  4  4  cM. 2  4  3.6  5  2.5  3  4  5 Lengte  der  internodicn  van  een  paar  in  het  donker  groeiende,  ijlere 
takken:  3.5  6  5.5  5  cM. 5.5  8.5  8  7.5  cM. Top Lengte  der  internodicn  van  een  paar  in  het  donker  groeiende,  ijlere 
takken:  3.5  6  5.5  5  cM. Het  derde  internodium  is  2.5  a  3  niM. dik. Top Afmetingen  der  bladeren. Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 9 inM. 14.6 cM. 15 mM. 4.4 cM. §  5.  Oorspronkelijke  Mokka-Javahybriden  (C.  arabica 
var.  Mokka  $  x  C.  arabica  typica  cf)- 8 
10 
» 
14.7 
13 
» 
4.7 
» 
8 
6 
15.2 
> 
14 
5.8 
9 
9 
15.3 
18 
5.0 
» 
9 
10 
16.8 
» 
17 
5.5 
3> 
9 Het  blad  is  dus  in  verhouding  tot  de  lengte  iets  breeder  dan  bij  zuivere 
Mokkakoffie. De  bladvoet  en  top,  komen  met  die  van  Mokka  overeen;  de 
bladrand  vertoont  de  sterke  golving,  welke  men  ook  bij  Mokka  aantreft. 165 De  bloemen  zitten  meestal  in  cymen  van  3  bijeen  in  de  oksels  der 
bladeren. Op  den  steel  van  het  cyme  zijn  3  paren  steelblaadjes  inge¬ 
plant;  het  eerste  en  derde  paar  zijn  schubvormig  ;  het  middelste  is 
eenigszins  bladachtig  ontwikkeld. Op  de  afzonderlijke  vruchtsteeltjes 
zijn  nog  een  paar  rudimentaire  schubjes  op  te  merken. De  kelk  is  bijna 
niet  meer  te  zien. De  bloemen  zijn  iets  grooter  dan  die  van  de  Mokka- variëteit: Aant. pt. Lgt. buis. Lgt. pt. Br. pt. Lgt. sty. Lg. stm. Lg. hd. Lg. hk. 5  G  niM. 12  niM. 4  inM. 11  inM. 6  inM. 4  niM. 7  inM. 5  G  »  12  »  4  »  11  »  5  »  4  »  7  » 
5  G»  12  »5»  12»  G»  3»  7» Een  op  het  punt  van  opengaan  staande  knop  was  1.8  cM. lang,  waar¬ 
van  12  mM. voor  de  petalen  en  G  mM. voor  de  buis  komt. De  helmdraad 
is  op  1,3  der  lengte  in  den  helmknop  ingeplant. De  bes  is  aan  het  steeleinde  afgeplat,  aan  het  discuseind  meer  afge¬ 
rond,  zooals  ook  bij  gewone  Javakoffie  het  geval  is. Er  komen  echter 
ook  bijna  kogelronde  bessen  voor. Aangezien  de  moederboom  geen  vrucht  droeg,  werden  van  een 
naburigen,  in  type  ermede  overeenkomenden  boom  bessen  ingezameld. Afmetingen  der  bessen : Afmetingen  der  bessen : 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in 
12 
12 
11 
2.5 
12 
12 
11.5 
3.5 
12.5 
12.5 
11 
2.5 
12.5 
12.5 
11 
3 
12.5 
13 
12 
3.5 Lengte  der  bessen: 
9  10 
11  12 
13  14  15  IG 
mM. Bessen  m. platboon 
1 
1  3 
18  11  5  1 
Bessen  m. rondboon  15  3  1 Lengte  der  bessen: 
9  10 
11  12 
13  14  15  IG 
mM. Bessen  m. platboon 
1 
1  3 
18  11  5  1 
Bessen  m. rondboon  15  3  1 Lengte  der  bessen: Bessen  m. rondbo Bessen  m. rondbo De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  12.83  mM., 
voor  bessen  met  rondboon  11.80  mM. §  5.  Oorspronkelijke  Mokka-Javahybriden  (C.  arabica 
var.  Mokka  $  x  C.  arabica  typica  cf)- De  hoornschilkoffie  is  langwerpig,  de  vorm  gelijkt  op  die  van  gewone 
arabica-hoornschilkoffie ;  alleen  zijn  de  boonen  kleiner,  dikker  en  wat 
ronder. ronder. Lengte  der  boon  7^  8  8^  9  9^  10  10^  11  11  ^  12  12^  mM. Aantal  platboon  1  1  1  5  7  18  20  10  33  1 
Aantal  rondboon  113  2  1 
Breedte  der  boonen  7  7®  8  8^  9 
Platboon  10,5  —  11  mM. 5  7  8 
Rondboon  9.5  — 10  »  2  1 Lengte  der  boon  7^  8  8^  9  9^  10  10^  11  11  ^  12  12^  mM. Aantal  platboon  1  1  1  5  7  18  20  10  33  1 Lengte  der  boon  7^  8  8^  9  9^  10  10^  11  11  ^  12  12^  mM. Aantal  rondb Breedte  der  boone Breedte  der  boone Breedte  der  boonen  
Platboon  10,5  —  11  mM. 166 De  breedte  bedraagt  dus  minder  dan  de  lengte. Bij  een  gemidd. lengte  voor  de  platboon  van  10.89  mM. behoort  een  gemidd. breedte 
van  8.5  inM. ;  voor  de  rondboon  is  de  gemidd  lengte  9.83  inM.,  de 
daarbij  behoorende  breedte  gemidd. 7.5  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  korte, 
afgeronde  boontjes  bestond ;  de  kleur  was  blauw. Eindcijfers  der  proefpartij : 
Gemidd. gewicht  per  bes  1.2  gi\ 
Bessen  met  platboon  69  "/o 
Bessen  met  rondboon  20  » 
Bessen  met  voosboon  11  » 
Gemidd. gewicht  p. platboon  0.12  + 
Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.13  — 
Rendement  5.9 :  1 
Platboon  87  “/o 
Rondboon  13  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Coffea  arabica  var. Mokka  $  X  typica  5-  Moederboom  No. 3 De  stam  splitst  zich  even  boven  den  grond  in  meerdere  stammen; 
onder  de  splitsing  is  de  omtrek  33  cM. De  boom  is  5.5  M. hoog. De 
takken  zijn  bijna  even  dik  als  van  gewone  Javakoffie;  de  dikte  van  het 
derde  internodium  bedraagt  3  mM. Van  een  paar  in  het  volle  licht  ge¬ 
groeide  takken  meten  de  internodiën  5  7  3.5  8.5  8.5  cM. Het  blad  vertoont  dezelfde  golving  als  dat  van  de  Mokkavariëteit, 
echter  in  iets  mindere  mate;  er  komen  ook  bijna  vlakke  bladeren 
voor. Top Afmetingen  der  bladeren : 
Steel 
Lengte 
Bi-eedte 
Aant. nerv. 11  mM. 13.1  cM. 16  mM. 5.1 cM. 2 Rondboon  9  —  9.5  mM Rondboon  9  —  9.5  mM Rondboon  9  —  9.5  mM De  platboon  is  dus  gemidd. 11.93  mM. lang,  8.5  mM. breed,  een  rond¬ 
boon  10  mM. lang  en  6.75  mM. breed. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  kleine, 
iets  langwerpige,  afgeronde  boonen  van  een  blauwgrijze  kleur  bestond. ets  langwerpige,  afgeronde  bo
Eindcijfers  der  proefpartij : Eindcijfers  der  proefpartij : Eindcijfers  der  proefpartij : 
Gemidd. gewicht  p. bes  1.1  gr. Gemidd. gewicht  p. bes  1.1  gr. Bessen  m. platboon  76  “ « 
Bessen  m. rondboon. 12  » 
Bessen  m. voosboon  12  » 
Gemidd. gewicht  p. platboon  0.13  +  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.14  —  » 
Rendement  5.2  :  1. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.13  +  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.14  —  » Gemidd. gewicht  p. Rendement  5.2  :  1. Platboon  92  “  o Platboon  92  “  o Platboon  92  “  o 
Rondboon  8  *n  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  92  “  o 
Rondboon  8  *n  van  het  gewicht  der  proefpartij. §  5.  Oorspronkelijke  Mokka-Javahybriden  (C.  arabica 
var.  Mokka  $  x  C.  arabica  typica  cf)- 10 
11  » 
13.7 
14  » 
5.6 
» 
10 
12  » 
14.4 
» 
13  * 
6.2 
» 
10 
10  » 
14.4 
» 
14  » 
4.9 
» 
10 
9  » 
15.1 
» 
14  » 
6.7 
» 
10 
10  » 
15.4 
» 
17  » 
5.1 
y> 
9 
12  » 
16.0 
» 
14  » 
5.9 
» 
9 
11  » 
20.1 
» 
17  » 
7.6 
» 
10 11  » 
17  » 
Het  blad  is  dus  wat  breeder  dan  dat  van  den  Mokka-Javabastaard 
No. 1;  de  bladsteel  is  wat  langer. Ook  de  vrucht  is  langer;  zij  gelijkt  meer  op  die  van  gewone  C. ara¬ 
bica. De  bessen  zijn  onderaan  wat  afgeplat,  aan  het  discuseind  meer 
afgerond. De  afmetingen  zijn: 167 Lengte 
Breedte 
Dikte 
15 
12.5 
10.5 
15 
13 
11 
15 
13 
11 
15 
13 
11 
15.5 
13 
11.5 
Discus  (alles  in  inM.) 
2.5  2 
2  2 
3  2.5 
3  2.5 
3.5  3 Aangezien  de  discus  hier  vrij  groot  is,  is  de  lengte  van  de  doorsnede 
ervan  in  de  richting  van  de  breedte  en  van  de  lengte  der  bes  opgegeven. ervan  in  de  richting  van  de  breedte  en  van  de  lengte  der  bes  opg
Lengte  der  bessen  10  11  12  13  14  15  16  17  niM. Lengte  der  bessen  10  11  12  13  14  15  16  17  niM. Aantal  bess,  in. platb. 2  4  9  3  8  3 
Aantal  bess. in. rondb. 1111 Aantal  bess,  in. platb. 2  4  9  3  8  3 
Aantal  bess. in. rondb. 1111 Gemidd. bedraagt  de  lengte  der  platboonbessen  dus  13.94  mM.,  voor 
de  rondboonbessen  12  luM. De  hoornschil  is  iets  langwerpig,  echter  veel  korter  dan  Javakoffie ; 
en  betrekkelijk  breeder,  bovendien  veel  boller. Lengte  der  boonen  9  9^^^  10  ld’  11  11^  12  12’  13  13’  14  mM. Aantal  platboon  114  4  12  49  85  3 
Aantal  rondboon  2  11 Lengte  der  boonen  9  9^^^  10  ld’  11  11^  12  12’  13  13’  14  mM. Aantal  platboon  114  4  12  49  85  3 
Aantal  rondboon  2  11 
Breedte  der  boonen  van  gein. Igt. 6’  7  7’  8  8^  mM. Platboon  11  —  11.5  mM. 5  7 
Rondboon  9  —  9.5  mM. 2 Breedte  der  boonen  van  gein. Igt. 6’  7  7’  8  8^  mM. Breedte  der  boonen  van 
Platboon  11  —  11.5  m Breedte  der  boonen  van
Platboon  11  —  11.5  m Coffea  arabica  var.  Mokka  X  tt’pica  cT. Coffea  arabica  var. Mokka  X  tt’pica  cT. Coffea  arabica  var. Mokka  X  tt’pica  cT. Zaailingen  der  oorspronkelijke  hybriden  (tweede  bastaardgene- 
ratie). Uit  het  zaad  van  de  bovenbeschreven  oorspronkelijke 
hybriden  is  op  Pantjoer  een  aanplantje  aangelegd,  dat  thans  drie —  168  — jaar  oud  is. Er  is  bij  het  aanleggen  van  dezen  aanplant  niet  op 
gelet,  dat  de  afstammelingen  der  afzonderlijke  boomen  gescheiden 
gehouden  werden. Deze  tweede  bastaardgeneratie  vertoont  de  meest  uiteenloo- 
pende  typen. Boomen  met  bladeren  en  een  groeiwijze  als  van 
gewone  Javakoffie  staan  naast  andere,  die  sterk  op  de  Mokka- 
variëteit  gelijken  of  die  tusschen  beide  vormen  het  midden  houden, 
evenals  dit  bij  de  ouders  het  geval  was. In  den  aanplant  vond 
ik  een  boom  met  gekrulde  bladeren ;  in  dezen  was  dus  een  kenmerk 
te  voorschijn  gekomen,  dat  in  beide  ouders  slechts  in  sluimerenden 
toestand  aanwezig  was. Bij  koffiehybriden  is  dit  geen  zeldzaam 
verschijnsel;  de  hybride  Coffea  arabica  X  liberica  levert  in  haar 
tweede  en  verdere  generaties  zeer  algemeen  planten  op,  die  ge¬ 
krulde  bladeren  bezitten  en  daarin  met  de  bullata-variëteit  van 
Coffea  arabica  overeenkomen. Op  deze  uitzonderingen  na,  waarin 
een  activeering  van  een  latente  eigenschap  optreedt,  blijven  de 
kenmerken  der  planten  uit  de  tweede  generatie  Mokka-Java 
binnen  de  grenzen,  door  de  kenmerken  der  ouders  bepaald. Op  het  oog  werden  in  den  aanplant  enkele  zoo  veel  mogelijk 
uiteenloopende  typen  uitgezocht;  een  weder  op  het  oog  als  ge¬ 
middeld  beoordeelde  tak  en  blad  gemeten  en  van  eenige  in  vrucht 
staande  boomen  ook  een  proefpartij  bessen  genomen  en  onderzocht. Van  den  boom  met  gekrulde  bladeren  waren  de  afmetingen  van  een 
gemidd. blad. gemidd. blad. Steel,  Lengte. Top. Breedte. Aant. nerv. 7  mM. 12.1  cM. 14  mJI. 3.8  cM. 9 De  internodiën  van  een  tak  waren  lang  5  6  7.5  6  5  5  4.5  cM. De  grootste  breedte  van  het  blad  was  ongeveer  o})  het  midden  gelegen; 
de  vorm  kwam  met  dien  van  Mokkakoffie  overeen,  evenals  de  afmetingen. Een  ander  op  Mokka  gelijkend  type  gaf  de  volgende  cijfers: De  internodiën  van  een  tak  waren  lang  5  6  7.5  6  5  5  4.5  cM. De  internodiën  van  een  tak  waren  lang  5  6  7.5  6  5  5  4.5  cM. De  grootste  breedte  van  het  blad  was  ongeveer  o})  het  midden  gelegen; 
de  vorm  kwam  met  dien  van  Mokkakoffie  overeen,  evenals  de  afmetingen. Een  ander  op  Mokka  gelijkend  type  gaf  de  volgende  cijfers: Steel. Lengte. Top. Breedte ant.  ne
 9 7  mM. 11.8  cM. 18  mM. 3.3  cM Lengte  der  internodiën :  1.5  1.5  1.5  1.5  2  1.5  0.5  cM. De  grootste  breedte  van  het  blad  lag  iets  over  het  midden;  de  blad¬ 
rand  vertoont  echter  dezelfde  golving  als  bij  de  Mokka-variëteit. rand  vertoont  echter  dezelfde  golving  als  bij  de  Mokka-variëteit. Bij  een  anderen  boom  zijn  de  bladeren  veel  grooter  dan  van  den  Mokka- 
vorm,  zij  komen  door  den  sterk  gegolfden  bladrand  er  echter  mede 
overeen. De  lengte  der  internodiën  is  1.5  4.5  5.5  3  3  4  cM.,  de  afme¬ 
tingen  der  bladeren  als  volgt :  169  — 
Steel  Lengte  Top  Breedte  Aant. nerv. Steel  Lengte  Top  Breedte  Aant. nerv. 10  mM. 17.4  cM. 21  niM. 6.8  cM. 10 10 10  mM. 17.4  cM. 21  niM. 6.8  cM. 10 
De  takken  zijn  bovendien  wat  dikker;  de  grootste  breedte  ligt  over 
het  midden  van  het  blad. De  takken  zijn  bovendien  wat  dikker;  de  grootste  breedte  ligt  over 
het  midden  van  het  blad. Bij  een  anderen  boom  zijn  de  cijfers  voor  de  afmetingen  van  het  blad: Steel  Lengte  Top  Breedte  Aant. nerv. 7  inM. 15.1  cM. 12  mM. 5.2  cM. 10 Het  blad  vertoont  een  voet  als  van  de  Mokkavariëteit ;  door  de  betrekke¬ 
lijk  geringe  breedtekomt  het  ook  met  deze  overeen. De  takken  gelijken  meer 
op  die  van  den  Mokka- vorm;  de  internodiën  zijn  dus  kort:  2  4.5  3  3.5  4  5  cM. Een  paar  boomen  zijn  niet  van  gewone  Javakoffie  te  herkennen: op  die  van  den  Mokka- vorm;  de  internodiën  zijn  dus  kort:  2  4.5  3  3.5  4  5  cM. Een  paar  boomen  zijn  niet  van  gewone  Javakoffie  te  herkennen: Een  paar  boomen  zijn  niet  van  gewone  Javakoffie  te  herkennen: 
Steel  Lengte  Top  Breedte  Aant. nerv. a. 10  mM. 16.4  cM. 10  mM. 6.9  cM. 10 
b. 11  »  18.0  »  12  »  7.6  »  12 
Voor  de  internodiën  zijn  de  afmetingen  bij  deze  beide  boomen: Voor  de  internodiën  zijn  de  afmetingen  bij  deze  beide  boomen: de  internodiën  zijn  de  afmet
a. 4  5  3.5  4  4.5  cM. b. 6.5  5  5  4.5  3.5  4  cM de  internodiën  zijn  de  afmeting
a. 4  5  3.5  4  4.5  cM. b. 6.5  5  5  4.5  3.5  4  cM. a. 4  5  3.5  4  4.5  cM. b. 6.5  5  5  4.5  3.5  4  cM. Aant.  nerv. Steel  Lengte. Top. Breedte. Aant. nerv. Steel  Lengte. Top. 8  mM. 16.6  cM. 18  mM. ant.  ne
 9 Bij  één  type  gelijken  de  bladeren  in  grootte  en  ook  door  den  ge- 
krulden  rand  op  die  van  Mokka-koffie ;  de  grootste  breedte  ligt  echter 
over  het  midden : Steel  Lengte  Top  Breedte  Aant. nerv. 7  mM. 12.5  cM. 14  mM. 4.4  cM. 10 7  mM. 12.5  cM. 14  mM. 4.4  cM. 10 De  lengte  der  internodiën  bedraagt :  4  3.5  3.5  3  2.5  2.5  cM. De  lengte  der  internodiën  bedraagt :  4  3.5  3.5  3  2.5  2.5  cM. Van  de  vruchtdragende  boomen  vertoont  een  in  zijn  bladeren  het Van  de  vruchtdragende  boomen  vertoont  een  in  zijn  bladeren  het 
Mokka-type,  wat  vorm  en  golving  van  den  rand  betreft ;  de  grootste 
breedte  ligt  op  het  midden ;  de  bladeren  zijn  echter  grooter : t.  ne
 11 8  mM. 16.6  cM. 18  mM. 5.6  cM De  lengte  der  internodiën  houdt  tusschen  die  van  beide  ouders  het 
midden :  4.5  4.5  2.5  2  4  cM. De  bes  van  dit  tj’pe  is  kleiner  dan  die  van  Java,  grooter  dan  van  de 
Mokka-variëteit ;  de  afmetingen  zijn: Mokka-variëteit ;  de  afmetingen  zijn: 
Lengte  bes  10  11  12  13  14  mM. Mokka-variëteit ;  de  afmetingen  zijn: 
Lengte  bes  10  11  12  13  14  mM. Bess. m. platb Bess. m. platb Bess. m. rond Bess. m. rond Bess. m. rondb. 2  * 
Gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  dus  12.45  mM.,  van  de  bessen 
met  rondboon  11.5  niM. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.) 
Lengte. Breedte. Dikte. Discus. 12 
13 
10.5 
2 
12 
13 
10.5 
2 
12 
13 
10.5 
2.5 
12 
13 
11.5 
2.5 
12 
14 
12 
2 er  bessen  (alles  in  mM.) 
Lengte. Breedte. Dikte. Discus. 12 
13 
10.5 
2 
12 
13 
10.5 
2 
12 
13 
10.5 
2.5 
12 
13 
11.5 
2.5 
12 
14 
12 
2 170 Evenals  bij  Javakoffie  zijn  de  bessen  op  den  breeden  kant  wat  af¬ 
geplat;  zij  verschillen  van  Javakoffie  door  de  geringer  afmetingen  en 
de  breedte,  die  grooter  is  dan  de  lengte. De  hoornschilkoffie  bestaat  uit  ronde  of  bijna  ronde  boontjes;  d® 
grootere  zijn  iets  langwerpig  en  het  platte  vlak  is  bij  deze  door  een 
ellips  begrensd. Lengte  der  boonen  T‘  8  8'  9  9'’  10  10'  11  11*  niM. Lengte  der  boonen  T‘  8  8'  9  9'’  10  10'  11  11*  niM. Aant. platboon  1  1  4  10  22  8  8  1 Lengte  der  boo
Aant. platbo Aant. rond Aant. rond Breedte  der  gemidd. lange  boonen  7  7*  8  8* 
Aant. platboon  9.5  —  10  mM. 17  12 
Aant. rondboon  9.5  —  10  mM. 1  1 Breedte  der  gemidd. lange  boonen  7  7*  8  8* Breedte  der  gemidd. lange  b
Aant. platboon  9.5  —  10  mM Aant. platboon  9.5  —  10  mM
Aant. rondboon  9.5  —  10  mM Aant. platboon  9.5  —  10  mM
Aant. rondboon  9.5  —  10  mM Voor  de  gemidd. platboon  is  de  lengte  dus  9.76  mM ,  de  breedte  8  niM  ;
voor  de  rondboon  9.75  mM. en  8  mM. Na  het  drogen  en  hullen  leverde  de  proefpartij  een  product,  dat  uit 
kleine,  bijna  ronde  boontjes  bestond ;  de  kleur  was  blauw. Eindcijfers  der  proefpartij : Gemidd. gewicht  p. bes  1.1  gr. Gemidd. gewicht  p. bes  1.1  gr. Bess. t.  ne
 11 met  platboo Bess. met  platboon
Bessen  met  rondboo Bessen  met  voosboon Bessen  met  voosboon  11  » Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  —  gr. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  —  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.15  —  » Gemidd. gewicht  p. Rendement  3.6  :  1. Gemidd. gewicht  p. Rendement  3.6  :  1. Platboon  86  "/o Platboon  86  "/o 
Rondboon  14  ®  o  van  het  gewicht  der  proefpartij. Rondboon  14  ®  o  van  het  gewicht  der  proefpartij. Een  andere  vruchtdragende  boom  bezit  bladeren,  die  in  vorm  en 
golving  met  Mokkabladeren  overeenkomen,  er  echter  van  verschillen  door 
grootere  afmetingen  en  doordat  de  grootste  breedte  over  het  midden 
ligt. De  bladsteel  is  2  mM.,  het  derde  internodium  bijna  3  mM. dik. Steel  Lengte  Top  Breedte  Aant. nerv. 9  mM. 15.2  cM. 15  mM. 5.1  cM. 10 Lengte  der  internodien  3.5  4  3.5  2.5  2.5  cM. De  bessen  gelijken  op  die  van  typische  C. arabica. Zij  zijn  op  den 
breeden  kant  afgeplat,  en  ook  aan  beide  uiteinden  wat  afgeplat ;  de  vorm 
is  iets  langwerpig. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
12.5 
12 
10 
2 
12.5 
12 
10.5 
2 
12.5 
12.5 
10.5 
2.5 
13 
12.5 
10 
2 
13 
12.5 
10 
2.5 
(alles  in  inM.) 171 Lengte  der  bessen  10  11  12  13  14  15  mM. Bessen  m. platb. 1  6  11  21  6 
Bessen  m. rondb. 12  2 Lengte  der  bessen  10  11  12  13  14  15  mM. Bessen  m. platb Bessen  m. platb. 1  6  11  21  6 
Bessen  m. rondb. 12  2 Gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  12.26  inM.,  der  bessen  met 
rondboon  11,75  mM. De  hoornschilboon  is  klein,  langwerpig,  aan  beide  einden  evenveel 
afgerond ;  de  zijkanten  ervan  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. afgerond ;  de  zijkanten  ervan  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. Lengte  der  boonen  T  8  8’  9  9^  10  10’  11  11®  12  12®  mM. Lengte  der  boone
Aantal  platb Lengte  der  boone
Aantal  platb Aantal  platboon  7  7  6  24  20  15 
Aantal  rondboon  1  11  11 Aantal  rondboo Aantal  rondboo Breedte  der  gemidd. lange  boonen  7  7®  8  8® Breedte  der  gemidd. lan
Platboon  10  —  10.5  mM Rondboon  10  —  10.5  mM De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  10.44  niM. bij  een  breedte  van 
8  mM.,  de  rondboon  is  gemidd. 9.25  mM. lang  en  9.75  mM. breed. 12  13  14  15  16  17  mM. Lengte  der  bessen 
12  13  14  15  16  17  mM. Lengte  der  bessen Lengte  der  bessen 
Bessen  m. platboon Bessen  m. rondboon t.  ne
 11 De  hoorn schilkoffie  leverde  na  drogen  en  hullen  een  product,  dat 
uit  blauwgrijze  boontjes  bestond;  de  vorm  was  kort  en  afgerond. uit  blauwgrijze  boontjes  bestond;  de  vorm  was  kort  en  a
Eindcijfers  der  proefpartij. uit  blauwgrijze  boontjes  besto
Eindcijfers  der  proefpartij. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.1  gr. Gemidd. gewicht  per  bes  1.1  gr. Bessen  met  platboo Bessen  met  platboon
Bessen  met  rondboon Gemidd. gewicht  per  platboon  0.14—  gr. Gemidd. gewicht  per  platboon  0.14—  gr. Gemidd. gewicht  per  platboon  0.14—  gr. Gemidd. gewicht  per  rondboon  0.13+  » Gemidd. gewicht  per  platboon  0.14—  gr. Gemidd. gewicht  per  rondboon  0.13+  » Gemidd. gewicht  pe
Rendement  4.5  :  1 Gemidd. gewicht  pe
Rendement  4.5  :  1 Platboon  94  ®  o Platboon  94  ®  o 
Rondboon  6  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Een  derde  type,  dat  reeds  vrucht  draagt,  gelijkt  meer  op  gewone 
Javakoffie. Aan  den  sterk  gegolfden  rand  der  bladeren  en  aan  de 
groeiwijze  is  echter  nog  de  invloed  van  C. arabica  typica  te  herkennen. Steel  Lengte  Top  Breedte  Aant. nerv. 7  mM. 17.0  cM. 14  mM. 3.8  cM. 9 
Internodiën  3  4  4.5  2  cM. De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  over  het  midden. De  bessen  gelijken  sterk  op  die  van  gewone  Javakoffie,  zijn  echter 
wat  ronder  en  kleiner. (alles  in  mM.) 
engte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
14.5 
13 
11.5 
2.5 
14.5 
14 
11 
3.5 
15 
12.5 
11 
2 
15 
13.5 
11.5 
2.5 
15 
13.5 
12.5 
3 172 1  2 Bessen  in. drieboon De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  is  dus  15.10  niM.,  van  de 
rondboon-bessen  13.75  niM. De  hoornschil  is  langwerpig,  klein,  aan  beide  einden  evenveel  afge¬ 
rond,  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd. Lengte  der  boonen  10  10’  11  11*  12  12*  13  13’  niM. Lengte  der  boonen  10  10’  11  11*  12  12*  13
Aantal  platboon  4  9  36  63  43  21 Lengte  der  boonen  10  10’  11  11*  12  12*  
Aantal  platboon  4  9  36  63  43  21 Lengte  der  boone
Aantal  platbo Aantal  platboon  4  9  36  63  43  21 
Aantal  rondboon  111 Aantal  rondb Aantal  drie Aantal  drie Breedte  der  gemidd. lange  boon  8  8’  9  mM. Breedte  der  gemidd. lange  boon  8  8’  9  mM. Platboon  11.5  —  12  mM  15  5 
Rondboon  11.5  12  niM. 1 Breedte  der  gemidd. lange  boon  8  8’  9  mM. Breedte  der  gemidd. lan
Platboon  11.5  —  12  mM Rondboon  11.5  12  ni Rondboon  11.5  12  ni Gemiddeld  is  de  platboon  dus  11.81  mM. lang,  8.40  mM. breed ;  voor 
de  rondboon  bedragen  deze  afmetingen  11.75  mM. en  8.25  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  grijsblauw,  kleinboonig  marktproduct 
verkregen. verkregen. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.5  gr. Gemidd. gewicht  per  bes  1.5  gr. Bessen  met  platboon Bessen  met  platboon
Bessen  met  rondboo Bessen  met  drieboo Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  — Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  — Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  —
Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.15 Gemidd. gewicht  p. drieboon  0.15 Rendement  5.0  :  1 Platboon  94  “  o Platboon  94  “  o 
Rondboon  2  » Drieboon  4  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Drieboon  4  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Uit  de  cijfers  blijkt,  dat  de  oorspronkelijke  bastaarden  in  mee- 
dere  kenmerken  onderling  verschillen  en  de  afstammelingen 
ervan  in  nog  sterker  mate  uiteenloopen. Men  vindt  alle  over- 
gangen  tusschen  de  kenmerken  der  ouders;  in  den  regel  gaat 
met  een  op  Mokka  gelijkend  blad  ook  een  op  Mokka  ge¬ 
lijkende  vrucht  gepaard. Bovendien  komen  soms  latente  eigen¬ 
schappen  als  de  bullata-af wijking  in  de  tweede  bastaardgeneratie 
tot  uiting. 173 Uit  dit  gedrag  der  bastaarden  mag  afgeleid  worden,  dat  Goffea 
arabica  var. Mokka  van  de  typische  soort  in  meer  dan  één 
eigenschap  verschilt,  dus  geen  echte  variëteit  is  in  dien  zin,  dat 
met  den  naam  variëteit  bedoeld  wordt  een  vorm,  die  slechts  in 
één  eigenschap  van  de  soort  afwijkt. 1  2 Was  de  Mokkakoffie  een 
echte  variëteit,  dan  zouden  de  oorspronkelijke  hybriden  niet  zulke 
sterke  verschillen  mogen  vertoonen  en  de  nakomehngschap  ervan 
zich,  volgens  de  wet  van  Mendel,  in  scherp  gescheiden  groepen 
moeten  splitsen. De  Mokka-Javahybriden  komen  in  hun  gedrag  volkomen  over¬ 
een  met  de  soorts-v'ariabele  bastaarden. Juist  in  het  geslacht 
Coffea  vindt  men  bij  hybriden  zoo  goed  als  altijd  poljunorphische 
generaties;  bij  Coffea  liberica  X  arabica  en  Coffea  stenophylla 
X  liberica  bv. Ook  bij  deze  kruisingen  zijn  de  oorspronkelijke 
bastaarden  reeds  zeer  veerschillend  en  komen  in  de  zaaisels  er¬ 
van  nog  sterker  verschillen  te  voorschijn;  terwijl  ook  bij  deze 
latente  eigenschappen  niet  zelden  aan  den  dag  treden;  in  de  in¬ 
leiding  werd  dit  reeds  besproken. §  7.  Bij  de  Mokka-Javahybriden  aansluitende  typen. Moederboom  No. 1. Kalisat  (Sempol). Krachtige  boom,  getopt,  eerst  op  3.30  M.,  daarna  op  3.80  M.,  omtrek 
van  den  stam  25  cM. De  sprei  heeft  een  straal  van  ongeveer  70  cM. Porsche  groeier,  die  nog  geen  last  van  overdracht  heeft  gehad,  en  die 
geregeld  voldoende  producties  geeft. De  takken  bestaan  uit  korte  internodiën. De  lengte  van  deze  v'oor 
een  3tal  takken  bedroeg: 3  1.5  1.5  1.4  1  cM. 2.5  2.5  3.5  3  cM. 2.5  2  3  4  3.5  4  cM. Het  blad  is  smal,  de  grootste  breedte  bedraagt  slechts  iets  meer  dan  1  3 
van  de  lengte. De  grootste  breedte  ligt  iets,  soms  ver  over  het  midden. De  bladvoet  is  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd;  de  bladtop  gaat 
geleidelijk  in  de  bladschijf  over. De  bladrand  is  sterk  gegolfd  en  niet 
volkomen  gaaf. De  domatiën  liggen  in  den  nerfhoek  ;  deze  wisselt  af  tusschen  50“  —  60"- Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 5 mM. 9.7  cM. 12  mM. 3.0  cM. 10 
5 
> 
9.8 
» 
9  » 
3.2 
» 
11 
7 
10.1 
11  » 
3.8 
12 
6 
» 
10.4 
» 
12  » 
3.6 
f> 
10 
5 
10.7 
» 
9  » 
3.8 
» 
12 
5 
» 
10.7 
» 
11  » 
3.8 
» 
11 
7 
» 
10.8 
» 
12  » 
4.1 
» 
11 
5 
11.1 
11  » 
3.5 
» 
11 
mM. dik; 11  » 
bladsteel 
is 1.5—2 
mM. dik; 
het  derde internodium  heeft  een 
dikte  van  2.5  mM. Bloemen  waren  niet  aanwezig. De  bessen  zijn  langwerpig,  smal. Afmetingen  der  bessen. Afmetingen  der  bessen. Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus 
(alles  in  niM.) 
14 
11 
10 
3 
14 
12 
10 
2.5 
14 
12 
10 
3 
14 
12.5 
11 
2.5 
14.5 
12.5 
10 
2.5 
Lengte  der  bessen : 
11  12 
13 
14  15  16 
17  18  19  mM. Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus 
(alles  in  niM.) 
14 
11 
10 
3 
14 
12 
10 
2.5 
14 
12 
10 
3 
14 
12.5 
11 
2.5 
14.5 
12.5 
10 
2.5 
Lengte  der  bessen : 
11  12 
13 
14  15  16 
17  18  19  mM. Aant. bess. m. platb. 1  4 
5  3  1 
1 
Aant. bess. m. rondb. 1 
2 
1 Lengte  der  bessen : 
Aant. bess. m. platb. Aant. bess. m. rondb. 1 
2 
1 De  bessen  met  platboon  zijn  dus  gemidd. 14.50  inM. lang,  de  bessen 
met  rondboon  13.50  mM. De  hoornschil  is  lang  en  smal;  het  schilletje  zelf  dun  en  vliezig. §  7.  Bij  de  Mokka-Javahybriden  aansluitende  typen. De  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd;  aan  beide  uitein¬ 
den  is  de  boon  evenveel  afgerond. den  is  de  boon  evenveel  afgerond. Lengte  der  boonen  9  9'  10  Ih'  11  ID  12  12''  13  13"  14 
Aantal  platboonen  2  55  6321  2 den  is  de  boon  evenveel  afgerond. Lengte  der  boonen  9  9'  10  Ih'  11  ID  12  12''  13  13"  14 
Aantal  platboonen  2  55  6321  2 
Aantal  rond  boonen  1  111 Breedte  der  gemidd. lange  boonen  6  6’  7 6  6’
 14
 1 Breedte  der  gemidd. Platboon  11.5  —  mM Breedte  der  gemidd. Platboon  11.5  —  mM Rondboon  10.5  —  mM Gemidd. is  de  lengte  der  platboon  dus  11.58  mM  ,  de  breedte  6.75  mM; 
de  gemidd. lengte  der  rondboon  bedraagt  11  mM.,  de  breedte  6.5  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  kleine, Gemidd. is  de  lengte  der  platboon  dus  11.58  mM  ,  de  breedte  6.75  mM; 
de  gemidd. lengte  der  rondboon  bedraagt  11  mM.,  de  breedte  6.5  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  kleine, 
smalle,  groengrijze  boonen  bestond. Eindcijfers  der  proefpartij. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.3  gr. Bessen  met  platboon  68  ®  o Bessen  met  platboo Bessen  met  platboon
Bessen  met  rondboon Bessen  met  platboon  68  ®  o 
Bessen  met  rondboon  21  » 175 Bessen  met  voosboon  11  “o Bessen  met  voosboon  11  “o Bessen  met  voosboon  11  “o 
Gemidd. gewicht  p. platb. 0.09  +  gr. Bessen  met  voosboon  11  “o 
Gemidd. gewicht  p. platb. 0.09  +  gr. Gemidd. gewicht  p. rondb. 0.09  +  » 
Rendement  9.0  :  1 Gemidd. gewicht  p. Rendement  9.0  :  1 Platboon  86  ®  o Platboon  86  ®  o 
Rondboon  14  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  86  ®  o 
Rondboon  14  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. HOOFDSTUK  IV. 
COFFEA  ARABIC A  LAURINA. {Zie  pl. j.) §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. De  laurina-koffie  is  een  vrij  bekende  vorm,  die  in  publicaties 
over  koffie  herhaaldelijk  vermeld  wordt. Zij  is  het  eerst  gevonden 
op  Bourbon  en  vandaar  in  verschillende  andere  tropische  landen 
ingevoerd ;  naar  haar  ontdekker  wordt  zij  ook  wel  Café  Leroy 
genoemd. Het  product  ervan  draagt,  naar  den  eigenaardiger! vorm  der  boonen,  den  naam  van  Café  Bourbon  pointu. Straks 
zal  haar  oorsprong  behandeld  worden ;  eerst  moge  een  beschrij¬ 
ving  der  kenmerken  volgen ;  een  paar  moederboomen  op  Pantjoer 
hebben  daarvoor  als  basis  gediend. In  groeiwijze  en  vorm  van  blad  gelijkt  de  laurinakoffie  wel 
wat  op  de  Mokkavariëteit. De  takken  bestaan  uit  korte  inter- 
nodiën,  zij  zijn  stijf,  echter  wat  dikker  dan  bij  Mokkakoffie;  het 
derde  internodium  is  2  5 — 3  mM. dik. Terwijl  bij  Mokkakoffie  de 
grootste  breedte  van  het  blad  ongeveer  op  het  midden  der  lengteas 
gelegen  is,  vindt  men  bij  laurina-koffie  die  afmeting  dichter  bij 
den  top  van  het  blad,  op  ongeveer  3/5  van  de  lengte. Ook  is 
het  blad  wat  breeder;  de  breedte  is  meestal  meer  dan  1/3  van 
de  lengte. Als  afmetingen  kunnen  opgegeven  worden  lengte 
7.5  —  12.1  cM.,  breedte  2.9 — 4.3  cM. De  bladrand  is  gegolfd,  soms 
zelfs  sterk  gegolfd,  waarmede  dan  gepaard  gaat,  dat  het  bladvlak 
tusschen  de  nerven  wat  opgebold  is. De  kleur  der  bladeren  is 
niet  zoo  donkergroen  als  die  van  gewone  C. arabica;  de  jonge 
bladeren  aan  het  uiteinde  der  takken  zijn  lichtgroen,  soms  bijna 
wit,  of  groen  met  wit  gemarmerd;  ook  de  volwassen,  oudere 
bladeren  aan  het  eind  der  takken  zijn  vaak  ziekelijk  wit  ge- .olli'ii  
iiraliii'ji  
Itiiiriiiii  
(A)  
iiimsl  
(1. iiraliica  
lypica  
(I!);  
plantatioiis  
laiy,  
'l'oiikiM. 177  — 
kleurd;  in  de  omgeving  der  domatiën  en  langs  de  nerven  blijft 
het  bladgroen  echter  steeds  behouden. De  nerf  hoek  is  40°  —  50°  ; 
de  openingen  der  domatiën  liggen  in  den  nerfhoek  De  bladtop 
wisselt  in  lengte  af  tusschen  9  — 14  m^I. ;  in  verhouding  tot  de 
geringe  afmetingen  van  liet  blad  is  zij  lang. De  bladsteel  is  meestal 
kort,  3-8  mM. lang,  de  dikte  bedraagt  2  —2.5  mM. ;  hij  is  dus  dikker 
dan  bij  Mokkakoffie. Het  aantal  nerven  wisselt  tusschen  7  en  9  af. Bloemen  waren  niet  aanwezig  en  heb  ik  dus  niet  kunnen 
onderzoeken. De  bessen  zijn  vooral  karakteristiek  voor  dezen  vorm. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. Zij  zijn 
lang,  de  lengte  is  gelijk  of  zelfs  iets  grooter  dan  de  beslengte 
van  gewone  Javakoffie;  breedte  en  dikte  echter  zijn  veel  geringer. De  gemiddelde  lengte  bedraagt  1 6.5  m^I  ;  de  gemidd. breedte 
1 2.5  mM. ;  de  dikte  1 1  mM. De  gemiddelde  lengte  bedraagt  1 6.5  m^I  ;  de  gemidd. breedte 
1 2.5  mM. ;  de  dikte  1 1  mM. De  bes  is  naar  het  steeleinde  toe  versmald:  de  grootste  breedte 
ligt  dicht  bij  den  discus;  de  vorm  ervan  wordt  daardoor  min  of 
meer  peervormig. De  discus  is  op  een  kleine  verhevenheid  aan 
den  top  van  de  bes  gelegen;  zelf  steekt  hij  niet  uit. De  hoornschil  en  ook  het  bereide  product  bezitten  een  vorm, 
die  met  den  vorm  van  de  bessen  in  overeenstemming  is. De 
boonen  zijn  lang  en  smal,  naar  het  steeleinde  toegepunt,  aan 
het  discuseinde  afgerond ;  hoew’el  de  boonen  even  lang  zijn  als 
die  van  gewone  Java,  bedraagt  haar  gemiddeld  gewicht  door 
den  smallen,  puntigen  vorm  minder. De  gemiddelde  lengte  der 
hoornschilboonen  bedraagt  1 2.5  mM. bij  een  breedte  van  slechts 
7.5  mM. Het  rendementscijfer  is  zeer  ongunstig;  tusschen  het  gewdcht 
de  verhouding  van  roode  bes  tot  dat  van  de  daaruit  verkregen 
marktkoffie  bedraagt  bijna  7  :  1. De  smaak  van  de  laurina-koffie  zou  zeer  goed  zijn. Het  Jaarversl. ’s  Lands  Pint. 1874  vermeldt,  dat  Laurinakoffie,  gewonnen  uit 
zaad,  vroeger  door  den  tuin  afgestaan,  in  Nederland  „hooger 
prijzen  behaalde  dan  gewone  koffij”. Volgens  het  Jaarverslag 
1877  p. 26  vond  men  op  Java  de  smaak  bitter. Fauchère  zegt 
van  den  smaak  (Agric. Pays  Chauds  1906  I. p. 459):  „On  a 
reproché  a  ce  café  de  manquer  d’aróme;  j’ai  eu  l’occasion  de  Ie 
Meded. Dep . v. Landbouw  11. 12 de  I
 12 178 consommer  a  Madagascar,  et  je  l’ai  toujours  trouvé  exquis.” 
Volgens  den  zelfden  schrijver  is  de  laurina-koffie  beter  tegen  de 
koude  bestand  en  is  in  zooverre  voor  Bourbon  van  waarde  gebleken. Coffea  arabica  var.  laurina.  Moederboom  No.  32. M  eer  stam  mige  boom,  waarvan  de  stam  zich  vlak  boven  den  grond 
in  drie-ën  splitste;  door  aanaarding  is  het  onderste,  gemeenschappe¬ 
lijke  deel  van  den  stam  bedekt. Omtrek  van  de  drie  stammen  21  + 
20  14  cM. Hoogte  3.70  M. De  boom  is  opgegroeid  uit  zaad,  dat  uit  den  Cultuurtuin  te  Buiten¬ 
zorg  afkomstig  was. Het  zaad  werd  in  1885  uitgelegd;  in  Juni  1885 
de  bibit  op  de  bedden  van  Pantjoer  overgebracht;  in  den  Westmoesson 
1885/86  uitgeplant. De  boom  is  dus  ongeveer  22  jaar  oud. De  groeiwijze  is  gedrongen,  de  takken  bestaan  uit  korte  internodiën. Enkele  in  het  volle  licht  gegroeide  takken  geven  de  volgende  lengten 
voor  de  internodiën:  1.5  1.3  1.7  2.0  2.5  1.5  cM. voor  de  internodiën:  1.5  1.3  1.7  2.0  2.5  1.5  cM. 1.1  1.2  1.4  1.7  1.5  1.3  * 1.0  1.5  3.1  2.0  0.5  1.3  1.5  cM. 1.2  1.3  1.0  1.1  1.0  1.0  0.5  1.0  1.1  cM. 1.2  1.3  1.0  1.1  1.0  1.0  0.5  1.0  1.1  cM. Aantal  platboonen  2  4  2  14  24  57  49  25  2 
Aantal  rondboonen  3  14 Aantal  rondb Breedte  der  gemidd. lange  boonen  6  O"*  7  T‘  8  8*  mM. Platboon  12.5  —  13  mM. 8  10  2 Breedte  der  gemidd. lange  boonen  6  O"*  7  T‘  8  8*  mM. Breedte  der  gemidd. lan
Platboon  12.5  —  13  m 1.2  1.3  1.0  1.1  1.0  1.0  0.5  1.0  1.1  cM. De  bladeren  zijn  klein ;  zij  zijn  iets  smaller  dan  bij  gewone  C. ara¬ 
bica. De  grootste  breedte  bedraagt  steeds  meer  dan  1/3  van  de  lengte; 
zij  ligt  op  ongeveer  2  5  van  de  lengte  van  den  top  af. De  bladtop  is  betrek¬ 
kelijk  groot. De  bladrand  is  flauw  gegolfd. De  kleur  van  het  blad  wijkt  af;  de  poepoes  (jonge  blaadjes  aan  het 
eind  van  den  tak)  zijn  soms  bijna  wit,  en  ook  de  oudere  bladeren  aan 
het  takeinde  zijn  niet  zelden  bleek  groen  of  wit  gekleurd. In  de  om¬ 
geving  der  domatiën  is  echter  steeds  bladgroen  aanwezig;  bij  een  oud 
blad,  dat  het  kenmerk  in  sterke  mate  vertoonde,  was  de  onderzijde 
geheel  wit  met  slechts  op  de  hoekpunten  der  hoofd-  en  zijnerf  de  groene 
vlekken  der  domatiën. De  openingen  der  domatiën  liggen  in  den  nerf- 
hoek,  die  40“  —  50"  groot  is. Het  derde  internodium  is  2.5  niM.,  de  blad¬ 
steel  2  inM. dik. Top Afmetingen  der  bladeren. ngen  der  bladeren. Steel  Lengte 
Breedte 
Aant. nerv, 
6  niM. 9.6  cM. 13 niM. 3.6 cM. 8 
5  » 
9.7  » 
12 
3.5 
» 
9 
6  » 
9.8  » 
14 
» 
3.4 
» 
9 
6  » 
10.9  » 
12 
» 
3.9 
8 
6  » 
11.1  » 
11 
» 
4.2 
8 
6  » 
11.4  » 
14 
V 
4.1 
7 
8  * 
12.1  » 
14 
» 
4.1 
» 
8  Bloemen  waren  niet  aanwezig. De  boom  stond  vrij  goed  in  vrucht. De  bessen  zijn  langwerpig;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De  lengte  is  ongeveer  gelijk  aan  die  van  gewone  Javakoffiebessen ; 
de  breedte  echter  minder. De  afmetingen  der  bessen  van  gemidd. lengte  zijn  : Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
16 
11 
10.5 
2.5 
16 
13 
11.5 
3 
16 
13 
11.5 
3 
16 
13 
12 
2.5 
16.5 
12.5 
11 
3 
(alles  in  mM.) Lengte  der  bessen :  14  15  16  17  18  19  niM. Bessen  met  idatboon  3  8  25  40  15 
Bessfhi  met  rondboon  12  5  1 De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  17.24  niM., 
van  de  bessen  met  rondboon  16.30  niM. De  hoornschilkoffie  is  dadelijk  te  herkennen  door  den  eigenaardigen 
vorm. De  boon  is  lang  en  zeer  smal ;  de  zijkanten  zijn  door  bijna 
rechte  lijnen  begrensd,  aan  het  steeleinde  is  de  boon  toegespitst,  aan 
het  discuseinde  stomper. het  discuseinde  stomper. Lengte  der  boonen  10  10’  11  11*  12  12'  13  13'  14  14'>  niM. 180  — 
Coffea  arabica  var.  laurina.  Moederboom  No,  33. 180  — 
Coffea  arabica  var. laurina. Moederboom  No,  33. Een  takent,  van  een  der  zaailingen,  waartoe  ook  No. 32  behoort; 
afstammend  geplant  in  1896/97. De  boom  is  zich  in  een  vlak  blijven 
vertakken ;  de  takken  staan  goed  in  blad. De  takken  bestaan  uit  korte  rossen  internodiën,  b.v. : 1.0  1.4  1.3  2.2  0.9  0.8  1.2  1.4  1.5  1.3  cM. in  het  volle  licht  gegroeid. 2.0  2.2  2.5  2.3  2.3  2.5  2.4  2.2  1.5  cM. een  der  onderste  takken,  die 
zich  in  schaduw  der  bovenste  ontwikkeld  heeft. Het  blad  is  klein,  tamelijk  smal,  de  bladtop  is  betrekkelijk  lang. Grootste  breedte  over  het  midden. Het  bladvlak  is  niet  vlak,  de  rand 
is  sterk  gegolfd,  de  bladschijf  zelf  tusschen  de  nerven  wat  opgebold. Domatiën-openingen  in  de  nerfhoeken,  die  40°— 50“  groot  zijn. Top Afmetingen  van  het  blad. Afmetingen  van  het  blad. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 3  mM. 7.5  cM. 9  inM. 3.22  cM. 8 
6  — 
8.4  — 
9  — 
3.8  — 
7 
7  — 
8.9  — 
12  — 
2.9  — 
9 
4  — 
8.9  — 
9  — 
2.9  — 
8 
4  — 
9.2  — 
13  — 
2.8  — 
9 
4  — 
10.2  — 
10  — 
3.8  — 
8 
10.6  — 
9 4  —
10  — 
3.8  — 
7  — 
10.6  — 
13  — 
3.9  — 
Bloem  en  rijpe  vrucht  is  niet  aanwezig;  enkele  groene  bessen  gelijken 
op  die  van  moederboom  No. 32. Aan  een  naburigen  ent,  die  echter  de 
krulling  van  het  blad  in  mindere  mate  vertoont,  komt  rijkelijk  vrucht 
voor;  hiervan  is  een  proefpartij  genomen. De  bessen  zijn  langwerpig,  de  lengte  is  veel  grooter  dan  de  breedte 
en  dikte. De  grootste  breedte  ligt  dicht  bij  het  discuseinde. De  discus 
heeft  den  vorm  van  een  ringwal  en  steekt  niet  uit ;  hij  is  op  een  aan- 
gezogen  punt  van 
de  bes  geplaatst. De  zijkanten  van  de  bes  zijn 
aan  het  punt,  waar de  grootste  breedte  bereikt  wordt,  bijna  recht. Afmetingen  der  bessen. Lengte 
Breedte 
Dikte  Discus  (alles  in  mM.). 16 
12.5 
10 
2 
16 
12.5 
11 
2 
16 
12.5 
11 
3 
16 
13 
10.5 
2.5 
16 
13 
11.5 
2.5 
Lengte  der bessen. 12  13  14 
15  16  17  18  19  mM. Aant. bess. m. platb. 1  2 
4  19  41  21  3 
Aant. bess. ni . rondb. 2 
1  2  1 Lengte  der bessen. 12  13  14 
15  16  17  18  19  mM. Aant. bess. m. platb. 3  1 Rondboon  12.5  —  13  mM De  gemidd. lengte  der  hoornschilboonen  is  dus  12.88  mM.,  de  gemidd. breedte  7.75  inM. ;  voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  12.5  mM. en  6  mM. Uit  de  hoornschil  werd  na  hot  drogen  en  hullen  een  product  verkregen, 
dat  uit  lange  smalle,  puntige  boonen  bestond ;  de  kleur  ervan  was  blauw. at  uit  lange  smalle,  punt
Eindcijfers  der  partij : Eindcijfers  der  partij : Gemidd. gewicht  per  bes 1.7  gr. 1.7  gr. 89.5  "o 1.7  
 89.5 Bessen  met  platbo 89.5
 89 Bessen  met  platbo
Bessen  met  rondbo 1.5 Bessen  met  voosbo Gemidd. gewicht  p. platboon 0.13  —  gr. Gemidd. gewicht  p. platboon
Geniidd. gewicht  p. rondboon Geniidd. gewicht  p. Rendement  6.9  :  1 Platboon  95  “/o Platboon  95  “/o 
Rondboon  5  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  95  “/o 
Rondboon  5  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Aantal  driebo Aantal  driebo Het  aantal  drieboonen  is  iets  grooter  dan  in  de  opgave  der  beslengten, 
doordat  verscheidene  platboonen  uit  twee  aaneengegroeide  drieboonen 
bestonden,  die  na  het  pulpen  bij  het  wasschen  loslieten. Breedte  der  boonen  6  6’  7  7°  8  8°9mM. Breedte  der  boonen  6  6’  7  7°  8  8°9mM. Platboon  12.5—13  mM. 2  5  11  1  1 
Rondboon  11 — 11.5  mM. 3 Breedte  der  boonen 
Platboon  12.5—13  mM. Rondboon  11 — 11.5  mM. Gemidd. is  de  platboon  dus  lang  12.03  mM.,  breed  7.25  mM.,  voor  de 
rondboon  zijn  deze  afmetingen  11.5  mM. en  6.5  mM. De  marktkoffie,  uit  de  hoornschil  verkregen,  bestond  uit  blauwgrijze. lange  smalle  boonen. Eindcijfers  der  proefpartij. der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.5  gr. Bessen  met  platboon  89.5  ®o. Bessen  met  rondboon  6  » 
Bessen  met  drieboon  3  » 
Bessen  met  voosboon  1.5  » 
Gewicht  gemidd. p. platboon  0.12  —  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.13  4:  gr. Gemidd. gewicht  p. drieboon  0.09  +  gr. Rendement  6.7 : 1. Platboon  92  ®  o. Rondboon  4  „ 
Drieboon  4  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes Gemidd. gewicht  per  bes Bessen  met  platboo Drieboon  4  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. 180  — 
Coffea  arabica  var.  laurina.  Moederboom  No,  33. 1  2 
4  19  41  21  3 
Aant. bess. ni . rondb. 2 
1  2  1 
Aant. bess. m. drieb. Lengte  der bessen. 12  13  14 
15  16  17  18  19  mM. Aant. bess. m. platb. Aant. bess. ni . rondb. 3 Aant. bess. m. drieb. 181 De  gemidd. lengte  van  de  bessen  met  platboon  is  dus  16.48  mM.,  van 
de  bessen  met  rondboon  15  mM. De  hoornschilboon  is  lang  en  smal,  aan  het  discuseind  afgerond,  aan 
het  steeleinde  toegespitst ;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden,  bij 
het  discuseinde. Zijkanten  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. De  hoornschilboon  is  lang  en  smal,  aan  het  discuseind  afgerond,  aan 
het  steeleinde  toegespitst ;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden,  bij 
het  discuseinde. Zijkanten  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. Lengte  derboonen  8’  9  9’  10  10’  11  11°  12  12’  13  13’  14  14’ mM. Aantal  platboonen  2  1  2  2  6  28  43  49  20  16  2  3 
Aantal  rondboonen  3  2  1 
Aantal  drieboonen  1  3  5  2  1 het  discuseinde. Zijkanten  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. Lengte  derboonen  8’  9  9’  10  10’  11  11°  12  12’  13  13’  14  14’ mM. Aantal  platboonen  2  1  2  2  6  28  43  49  20  16  2  3 Lengte  derboonen  8’  9  9’  10  10’  11  11°  12  12’  13  13’  14  14’ mM. Aantal  platboonen  2  1  2  2  6  28  43  49  20  16  2  3 
Aantal  rondboonen  3  2  1 
Aantal  drieboonen  1  3  5  2  1 1)  In  de  jaarverslagen  van  ’s  Lands  Plantentuin  1873—1881  is  telkens  sprake 
van  ,, Mauritius  koffij”  en  „Coffea  mauritiana.”  Blijkbaar  is  hiermede  niet  de 
echte  C.  mauritiana,  maar  een  van  Mauritius  afkomstige  C.  arabica-vorm  bedoeld. §  3.  Oorsprong  en  erfelijkheid. Coffea  arabica  laurina  wordt  door  Raoul  beschouwd  als  een  op 
Bourbon  spontaan  opgetreden  bastaard  tusschen  Coffea  arabica 
en  C. mauritiana,  op  grond  ervan,  dat  de  laurinakoffie  van  het 
type  afwijkt  door  puntigen  vorm  van  haar  boon,  (Zie  de  Lanessan, 
Plantes  utiles  des  Colonies  frangaises  p. 42). en  Coffea  mauritiana 
ook  juist  door  puntige  boonen  gekenmerkt  is. De  afmetingen  der 
bladeren  van  Coffea  mauritiana  zijn  volgens  Froehner  (1. c.)  9  11  182  — 
cM. lengte  bij  een  breedte  van  3.5— 6  cM.;  dit  zou  dus  met  de 
opvatting  van  Raoul  in  overeenstemming  zijn. Cordemoy  (Flore 
de  l’ile  de  la  Réunion,  p. 507)  vermeldt  wel,  dat  door  Frappier 
CU  E. Flery  een  kruising  tusschen  C. mauritiana  en  C. arabica 
waargenomen  is,  geeft  echter  geen  verdere  bijzonderheden  over 
dien  vorm ;  de  Café  Leroy  wordt  niet  vermeld. Door  de  welwillendheid  van  den  Heer  Christ,  Directeur  van 
het  Landbouwproefstation  op  Réunion,  ontvingen  wij  een  monster 
zaden  van  de  daar  inheemsche  Coffea  mauritiana  1)  De  boonen 
waren  niet  van  een  afzonderlijken  boom  geplukt. Zij  worden  op 
dezelfde  wijze  gemeten  als  metdehoornschilboonen  der  laurina-koffie 
geschiedde. Hierbij  werden  de  volgende  cijfers  verkregen : Coffea  mauritiana. Lengte  der  hoornschil  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  mM. Aantal  platboonen  4  8  5  11  24  30  19  8 
Aantal  rondboonen  1  1  7  15  43  40  32  10 
Breedte  der  gemidd. lange  boonen  5®  6  6®  7  7®  8  8®mM. Platboon  19  —  1 9.5  mM. 4  10  4 
Rondboon  1  8  —  1 8.5  mM. 12  7  1 Lengte  der  hoornschil  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22
Aantal  platboonen  4  8  5  11  24  30  19  8 
Aantal  rondboonen  1  1  7  15  43  40  32  10 
Breedte  der  gemidd. lange  boonen  5®  6  6®  7  7®  8  8®mM. Rondboon  1  8  —  1 8.5  mM De  lengte  der  platboon  is  dus  gemidd. 19.08mM.,  bij  een 
breedte  van  7.5  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen 
18.19  mM. en  5.75  mM. De  vorm  van  de  mauritiana  boonen  is  zeer  karakteristiek. 1)  In  de  jaarverslagen  van  ’s  Lands  Plantentuin  1873—1881  is  telkens  sprake 
van  ,, Mauritius  koffij”  en  „Coffea  mauritiana.”  Blijkbaar  is  hiermede  niet  de 
echte  C. mauritiana,  maar  een  van  Mauritius  afkomstige  C. arabica-vorm  bedoeld. §  3.  Oorsprong  en  erfelijkheid. 1)  In  de  jaarverslagen  van  ’s  Lands  Plantentuin  1873—1881  is  telkens  sprake 
van  ,, Mauritius  koffij”  en  „Coffea  mauritiana.”  Blijkbaar  is  hiermede  niet  de 
echte  C. mauritiana,  maar  een  van  Mauritius  afkomstige  C. arabica-vorm  bedoeld. De  boon  is  aan  het  discuseinde  stomp,  afgerond,  aan  het 
steeleinde  daarentegen  loopt  de  boon  in  een  langen  punt  uit. De  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden,  dicht  bij  het 
discuseind. Het  gewicht  van  de  gemidd. lange  boon  bedroeg,  winddroog 
en  in  de  hoornschil,  gemidd. 0  285  gr. Uit  het  bovenstaande  blijkt,  dat  wat  de  kenmerken  van  blad  en 
boon  betreft,  Coffea  arabica  laurina  als  een  hybride  van  de  soort  met 
C. mauritiana  opgevat  kan  worden. De  laurinavorm  zou  dan  de 
eenige  zaadvaste  hybride  zijn,  die  van  het  geslacht  Coffea  bekend  is. Op  Java  is  de  vorm  waarschijnlijk  ingevoerd  uit  Bourbon;  in 
den  Catalogus  van  den  Botanischen  Tuin  van  Teysmann  en 
Binnendijk  (1  866)  wordt  de  laurina  echter  opgegeven  ah  afkomstig 
uit  Siërra  Leona;  van  Gorkom  (Oost.-Ind. Cultures,  p. 250)  geeft 
waarschijnlijk  op  grond  van  de  boven  geciteerde  plaats  uit  den 
Catalogus,  dezelfde  herkomst  op. Vermoedelijk  berust  die  mede- 
deeling  op  een  vergissing. Erfelijkheid,  De  vorm  is  volkomen  zaadvast. Het  schijnt, 
dat  er  vroeger,  misschien  ook  thans  nog  aanplantingen  van  worden 
aangelegd  op  Bourbon  en  op  Madagascar. Ook  op  Java  is  de  laurinakoffie  indertijd  tamelijk  veel  geplant, 
steeds  uit  zaad. In  den  proeftuin  te  Bangilan,  op  het  land  Pantjoer 
en  op  Ajer  Dingin  staan  nog  aanplantingen  uit  zaad  aangelegd, 
die  de  erfelijkheid  bij  uitzaaiing  aantoonen. Op  een  koffie-onderneming  in  Tonkin  zag  ik  een  aanplantje 
van  Leroy-koffie,  aangelegd  uit  zaad. §  4.  Practische  beteekenis. Volgens  de  Lanessan  (Plantes  utiles  des  Colonies  fran^aises,  p. 42)  werd  op  Bourbon,  volgens  van  Gorkom  (1  c.)  ook  Mauritius, 
de  laurinakoffie  veel  aangeplant. Zij  heeft  minder  behoefte  aan 
schaduw,  groeit  zeer  krachtig  en  is  goed  tegen  wind  bestand. Ongeveer  35  jaar  geleden  schijnt  de  laurina  de  aandacht  der 
planters  getrokken  te  hebben  wegens  de  hoogere  prijzen,  dio 
men  voor  het  product  verwachtte. Aan  het  Jaarverslag,  v. ’sLands  Plant. 1875  ontleen  ik  het  volgende  (p. 19):  „Naar  aan- 184 leiding  van  de  gunstige  berichten,  welke  ontvangen  werden 
omtrent  de  marktwaarde  der  laurina- koffie,  vroegen  verscheidene 
personen  zaden  aan. Bij  den  Hr. de  Grave  bleef  zij  in  ontwik¬ 
keling  ten  achter  bij  andere  koffiesoorten ;  op  de  ond. Pajong 
ontwikkelen  planten  van  deze  soort  zich  krachtig”. Volgens  het 
Jaarvg. 1876  gaven  de  proeven,  in  vorige  jaren  ermede  geno¬ 
men,  gunstige  resultaten ;  de  soort  bleek  echter  niet  zeer  snel  te 
groeien ;  zij  vormt  echter  reeds  vroeg  secundaire  takken. (Zie 
ook  Jaarvg. 1877  p. 25). In  1877  kwamen  omtrent  de  laurina- 
koffie  berichten  in  van  de  Residenten  van  Solo,  Madioen,  Sa- 
marang  en  van  den  Ass.-Resident  van  Painan;  verder  van  plan¬ 
ters  in  Bojolali,  Kendal,  Madjalengka  en  Buitenzorg. De  meening 
der  verschillende  proefnemers  liep  zeer  uiteen. De  boon  is  klein, 
de  takken  staan  te  dicht  op  elkaar;  vruchten  weinig  en  klein. De  smaak  is  zeer  bitter. In  Wonogiri  werd  de  aanplant  als  een 
slechte  speculatie  beschouwd,  en  de  productie  aanmerkelijk  kleiner 
genoemd  dan  die  van  gewone  koffie. Zij  werd  aldaar,  wegens 
het  voortreffelijk  aroma,  voor  eigen  gebruik  aangehouden. Boo- 
men  op  het  kontroleurs-erf  te  Bandoeng  dragen,  ofschoon  de 
liggirig'  zeer  ongunstig  is,  evenveel  als  gewone  Javakoffie. Men 
beweert,  dat  de  variëteit  beter  voor  hoogere  streken  geschikt 
is  en  dit  schijnt  bevestigd  te  worden  door  de  boomen  te 
Tjibodas,  die  een  forscheren  en  minder  compacten  groei  ver- 
toonen.” toonen.” 
Uit  het  bovenstaande  blijkt  voldoende,  dat  reeds  vóór  de 
intrede  der  bladziekte  op  Java  de  waarde  der  laurina-koffie  voor 
den  practischen  landbouw  twijfelachtig  was. Tegenwoordig  maakt 
de  bladziekte  haar  cultuur  in  vele  streken  onmogelijk. „Zij 
vereischt  zeer  goeden  grond,  daar  anders  haar  groei  te  zwak  is 
en  zij  nog  al  door  bladziekte  wordt  aangetast. Op  Pantjoer 
IS  zij  zeer  ongelijk  van  dracht;  het  eene  jaar  vol  vrucht,  het 
andere  jaar  is  er  bijna  geen  vrucht  aan,  zonder  dat  de  oorzaak 
in  overdracht  van  het  vorig  jaar  of  in  bladziekte  moet  ge¬ 
zocht  worden. §  4.  Practische  beteekenis. Op  „Ajer  Dingin”  zag  ik  gedurende  eenige 
jaren  een  aanplant,  die  bijzonder  mooi  stond  en  rijk  vrucht 
droeg. Zulk  een  aanplant  is  dan  voordeelig,  daar  er  op 185 een  bouw  tweemaal  meer  kan  geplant  worden  dan  van 
gewone  koffie”. (T. Ottolander,  in  den  Koffiegids,  1ste  Jg. pg. 237.) pg. 237.) 
De  zwakkere  groei  blijkt  ook  nog  uit  de  groeicijfers  van  een 
jong  aanplantje,  op  Pantjoer  ervan  aangelegd. De  omtrek  van 
een  vijftal  uitgezóchte  fraaie  boomen,  geplant  in  den  West- 
mousson  1904/05,  bedroeg: 1 3  cM. 15.5  — 1 3  cM. 15.5  — 15.5  — 
13  — 66.5  —  of  per  boom  gemiddeld  1 3.3  cM. 66.5  —  of  per  boom  gemiddeld  1 3.3  cM. 66.5  —  of  per  boom  gemiddeld  1 3.3  cM. De  gemiddelde  omlrek  van  ernaast  staande,  even  oude  Java- 
boomen  was  1 7.35  cM. Bovendien  kwam  een  grooter  aantal  kwijnende  planten  tus- 
schen  de  laurina’s  voor. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. Een  kleinbladige  vorm,  die  in  Brazilië  in  cultuur  is. In  het 
begin  van  1907  ontving  ik  zaden  van  dezen  vorm  uit  Brazilië; 
zij  zijn  in  den  Proeftuin  te  Bangilan  en  op  Pantjoer  uitgelegd 
en  hebben  enkele  plantjes  opgeleverd. De  zaden  weken,  op  het  oog  beoordeeld,  niet  af  van  gewone 
C. arabica-zaden. In  geen  geval  kwamen  zij  met  de  boonen  van 
C. arabica  Mokka  of  C. arabica  laurina  overeen. Blijkbaar  is  het 
dus  een  andere  vorm  dan  de  laatstgenoemde. Volgens  het  Jaarversl. ’s  Lands  Plant. 1 886  lijkt  zij  veel  op  Aden-koffie. ’s  Lands  Plant. 1 886  lijkt  zij  veel  op  Aden-koffie. De  plantjes  op  Pantjoer  zijn  nog  klein  en  staan,  vooral  buiten 
de  schaduw,  zeer  schraal. Het  blad  gelijkt  in  vorm  op  dat  van 
de  laurinakoffie;  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  mid¬ 
den;  de  jonge  bladeren  zijn  echter  niet  witachtig. De  takken 
zijn  dun;  het  derde  internodium  is  1.5—2  mM. dik. De  bladrand 
is  iets  gegolfd. De  bladvoet  is  stomp. De  domatiën  liggen  in  of 
op  den  nerfhoek ;  deze  in  50°— 60°  groot. 2.5 op  den  nerfhoek ;  deze  in  50°— 60°  groot. De  internodiën  zijn  kort; 1  1 
1 
2.5 
cM. 1.5  2.5 
2 
3.5 Afmetingen van  het  blad. Steel. Lengte. Top. Breedte. Aant. nerv. 3  mM. 3.6  cM. 6 mM. 1.1 
cM. 7 
4  » 
4.2  » 
5 
» 
1.5 
8 
5  > 
5.1  » 
5 
2.4 
8 
5  > 
8.1  » 
9 
3.7 
» 
9 
7  » 
9.2  » 
11 
3.5 
> 
10 9.2  » 
De  breedte  van  het  blad  is  dus  ongeveer  1  /3  van  de  lengte. 187 Ottolander  et  Cramer. 
(zie  plaat  6). Ottolander  et  Cramer. (zie  plaat  6). HOOFDSTUK  VI. 
COKFEA  ARABICA  MONOSPERM A. Ottolander  et  Cramer. (zie  plaat  6). §  2.  Erfelijkheid  en  practische  beteekenis. Uit  het  voorkomen  van  aanplantingen  dezer  soort  in  Brazilië 
en  uit  het  feit,  dat  alle  zaden  echte  IMurtaplanten  gegeven  heb¬ 
ben,  blijkt,  dat  de  Murtavorm  een  erfelijke  constante  verschei¬ 
denheid  is. Over  haar  verspreiding  en  haar  oorsprong  heb  ik 
geen  gegevens  kunnen  vinden. geen  gegevens  kunnen  vinden. Fauchère  (Cult. prat. du  Caféier,  Agric. Pays  Chauds  1906  I. p. 458)  deelt  enkele  bijzonderheden  mede  over  de  Murtakoffie 
in  Brazilië. Zij  verschilt  van  het  type  door  de  geringe  afmetin¬ 
gen  der  bladeren,  wier  grootte  ongeveer  1  /3  van  die  van  het 
type  bedraagt. De  groei  is  zwak,  de  takken  zijn  kort,  de  bladeren 
zitten  dicht  opeen  en  blijven  lang  aan  de  takken  zitten,  wat  voor 
den  pluk,  zooals  men  die  in  Brazilië  uitv’oert  (ratjoeten)  een  be¬ 
zwaar  is. Over  het  algemeen  stellen  de  planters  de  Murtakoffie 
niet  hoog  en  op  de  Braziliaansche  fazendas  vindt  men  haar  dan 
ook  slechts  weinig  aangeplant. Volgens  Dr. Baretto  zou  de  vorm 
van  waarde  zijn  voor  de  koudere  streken,  waar  de  „National” 
van  de  koude  te  lijden  heeft;  een  aanplant  van  hem  zelf  gaf 
hem  goede  resultaten. Volgens  de  Lanessan  (Plant. util. d. Col. fran»;. p. 42)  wordt  de  „myrthe”  koffie  ook  op  Réunon  verbouwd, 
en  munt  zij  daar  uit  door  een  bijzonder  langen  levensduur In  1 884  en  1 885  is  de  Murta-vorm  te  Buitenzorg  uit  Brazilië 
ontvangen;  de  plantjes  hadden  zwaar  van  bladziekte  te  lijden. (Jaar- 
versg. 1884  p. 26,  1185,  p. 40;  1886  p. 26.)  In  1892  was  zij  nog 
in  den  Cultuurtuin  aanwezig  (v. Romburgh,  Aanteekeningen  o/d 
in  den  Cultuurtuin  te  Tjikeumeuh  gekweekte  gewassen,  p. 30). §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. Een  kleinbladige  vorm,  die  zich  in  tal  van  kenmerken  van  de 
gewone  Javakoffie  onderscheidt. De  groeiwijze  wijkt  geheel  af  van  alle  andere  vormen  van  C. arabica;  zij  doet  eenigszins  aan  de  groeiwijze  van  Coffea  stenophylla 
denken. De  takken  zijn  slap  en  buigzaam,  niet,  zooals  bij  de 
vorige  kleinbladige  vormen,  stijf  en  bros. De  primaire  takken 
zijn  dun,  zelfs  vlak  bij  den  stam  niet  dikker  dan  4  cM. om  trek 
zij  zijn  in  grooten  getale  aanwezig. Aan  de  primaire  takken 
ontwikkelen  zich  rijkelijk  secundaire,  vooral  aan  de  uiteinden; 
deze  zelf  zijn  weer  sterk  vertakt,  zoodat  de  primaire  takken  als 
het  ware  bossen  van  dunnere  twijgen  aan  hun  uiteinde  dragen. Het  derde  internodium  is  ongeveer  2  mM. dik. De  knoopen 
zitten  dicht  opeen. Bladziekte  komt  weinig  voor;  in  groeisnel- 
heid  schijnt  de  monosperma-vorm  niet  voor  de  gewone  Java- 
typen  onder  te  doen. Is  de  boom  eenstammig,  dan  verheft  hij 
zich  als  een  hooge  groene  zuil  boven  de  naburige,  normale  hoo¬ 
rnen  ;  de  takken  hangen  bij  den  stam  neer,  dragen  aan  hun 
uiteinden  rijkelijk  bladeren ;  de  sprei  is  gering,  en  onder  en  boven 
ongeveer  even  groot. Ontwikkelt  de  boom  zich  meerstammig, 
dan  vormen  de  takken  met  de  daarop  staande  wiwilans  een 
zware  kroon  met  breeden  sprei;  door  de  eigenaardig  gebogen, 
naar  beneden  hangende  takken  en  smalle  bladeren  doet  zulk 
een  boom  aan  een  treurwilg  denken. De  bladeren  zijn  kleiner  dan  die  van  gewone  Javakoffie  en 
ook  anders  gevormd. Het  blad  is  smal,  de  breedte  bedraagt Figuur  4. Coffea  arabica  monosperma  (naar  een  plaat  uit  de  verzameling 
van  den  heer  T. Ottolander). Figuur  4. Coffea  arabica  monosperma  (naar  een  plaat  uit  de  verzameling 
van  den  heer  T. Ottolander). Coffea  arabica  monosperma  (naar  een  plaat  uit  de  verzameling 
van  den  heer  T. Ottolander). 189 slechts  1/3  of  1/4  van  de  lengte. De  blad  voet  en  de  bladtop 
zijn  beide  uitgerekt;  zij  komen  in  vorm  overeen;  de  grootste 
breedte  van  het  blad  ligt  ongeveer  op  het  midden,  zoodat  een 
lijn,  loodrecht  op  de  lengteas  door  het  midden  ervan  getrokken, 
het  blad  in  een  ongeveer  gelijke  onder-  en  bovenhelft  verdeelt. De  bladschijf  is  vlak,  de  rand  slechts  weinig  gegolfd. De  ner- 
vatuur  is  sterk  ontwikkeld;  het  aantal  zijnerven  is  betrekkelijk 
groot,  het  wisselt  tusschen  11  en  14  af. Ook  de  fijnere  nervatuur 
is  goed  te  onderscheiden ;  eveneens  de  randnerf. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. De  domatiën 
zijn  goed  ontwikkeld,  zij  liggen  op  of  in  den  nerfhoek ;  deze  is 
grooter  dan  bij  de  meeste  Javatypen,  veel  grooter  dan  bij  de 
overige  kleinbladige  vormen;  de  grootte  wisselt  af  tusschen  55°  en 
70°. Het  blad  is  lichtergroen  gekleurd  en  dunner,  meer  vliezig 
dan  bij  gewone  Javakoffie. De  dikte  van  den  bladsteel  bedraagt 
1.5  mM.,  soms  2  mM. De  lengte  van  het  blad  wisselt  af  tus¬ 
schen  1 0.2  en  1 6.6  cM  ;  de  breedte  tusschen  2.3  en  4.3  cM. schen  1 0.2  en  1 6.6  cM  ;  de  breedte  tusschen  2.3  en  4.3  cM. De  bloei  vindt  plaats  over  het  geheele  oppervlak  van  den  boom, 
aan  de  uiteinden  der  fijnere  takken. Bij  mijn  bezoek  kon  ik  aan 
een  boom  een  zwaren  bloei  waarnemen ;  de  boom  was  geheel 
wit  van  de  bloemen ;  hun  aantal  liet  zich  op  duizenden  schatten 
Ieder  jaar  worden  meermalen  zulke  bloeien  opgemerkt ;  aan  deze 
sterke  neiging  tot  bloeien  beantwoordt  echter  niet  een  rijke  dracht; 
van  de  duizenden  bloemen  zetten  er  slechts  enkele  vrucht. Voor 
het  grootste  gedeelte  bevatten  deze  vruchten  dan  nog  vooze 
boonen;  als  regel  vindt  men  in  elke  bes  slechts  een  rondboon. Bij  den  éénen  moederboom  kon  geen  enkel  zaad  gevonden  wor¬ 
den;  alle  rondboonen  waren  voos. Onderzoekt  men  het  vruchtbeginsel  van  een  geopenden  bloem, 
dan  blijkt  dit  twee  zaadknoppen  te  bevatten. Wat  de  oorzaak 
van  het  mislukken  is,  heb  ik  niet  kunnen  vaststellen. De  bloemen  zitten  in  cymen,  meestal  drie  tot  vierbloemig. Op 
den  stoel  van  de  cymen  komen  drie  paar  schubjes  voor;  soms 
is  een  der  paren  bladachtig  ontwikkeld. De  kelk  is  bijna  O. Het  vruchtbeginsel  (zie  fig  6)  is  bijna  niet  aangezwollen  en  klein. De  kroonbuis  is  gemidd. 6  mM.,  de  petalen  1 1  mM. lang. De 
petalen  zijn  smaller  dan  bij  de  gewone  Javakoffie;  de  afmetingen  190  — 
der  bloem-organen  zijn  ook  kleiner. Van  een  op  het  punt  van 
opengaan  staanden  knop  is  de  lengte  5  1 1  mM.,  grooter  dus 
dan  van  de  bloemen  van  Mokkakoffie. De  bes  bevat  in  den  regel  een  voos  rondboontje. De  vorm 
ervan  is  daarmede  in  overeenstemming;  de  discus  is  scheef  ge¬ 
plaatst;  hij  steekt  een  weinig  uit. De  bes  is  klein,  langwerpig, 
smal;  de  lengte  varieert  tusschen  9.5  en  15  mM.,  de  breedte 
tusschen  7  en  1 2  mM.,  de  dikte  tusschen  7  en  1 1  mM. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. Als 
gemiddelden  kunnen  voor  rondboon  bevattende  bessen  opgegeven 
worden  voor  de  lengte  1 2.5  mM.,  breedte  9.5  mM.,  dikte  9  mM. De  discus  is  iets  meer  den  2  mM. gemiddeld  in  doorsnede. Het  gewicht  der  bes  is  gemidd. zeer  laag,  voor  versche  onge¬ 
veer  0.6  gram;  dit  geringe  gewicht  staat  natuurlijk  in  verband 
met  de  voosheid  der  boonen. De  rondboon,  uit  de  bes  verkregen, 
is  langwerpig  van  vorm,  klein,  smal,  en  lichter  dan  die  van 
normale  Javakoffie. Het  schijnt,  dat  de  zaden  bijna  nooit  kiem- 
krachtig  zijn. Op  Pantjoer  zijn  twee  moederboomen  van  den  monosperma- 
vorm  uitgezocht. Beide  zijn  ontstaan  in  een  zaaisel  van  zaadkoffie, 
betrokken  van  de  onderneming  Ajer  Dingin,  in  1885/86  uitge¬ 
plant;  de  boomen  zijn  dus  ongeveer  22  jaar  oud. §  2.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Coffea  arabica  monosperma. Moederboom  No. 45. Zware  boom. Stamomtrek  55  cM. ;  de  stam  vertakt  zich  op  1.50  M. boven  den  grond  in  verscheidene  dikke  stammen,  die  te  zamen  een 
zware  kroon  vormen,  waarvan  de  sprei  een  straal  heeft  van  3  M. De  hoogte  bedraagt  6  M. De  boom  vertoont  een  zware  knoijvorming, 
terwijl  blijkbaar  enkele  dagen  te  voren  reeds  een  zware  bloei  had 
plaats  gehad. Ook  hier  is  de  vruchtdracht  met  zulk  een  sterke  neiging 
tot  bloeien  niet  in  overeenstemming:  er  werden  slechts  enkele  rijpe 
en  verdroogde  bessen  gevonden. De  takken  zijn  dun;  het  derde  internodium  is  2  mM. dik. De  inter- 
nodiën  zijn  kort,  a)  2  2.5  2  2.5  2.5  3  2.5  1  3  cM. b)  4.5  5  5  4  4.5  cM. b)  4.5  5  5  4  4.5  cM. Onder  a)  zijn  de  internodienlengten  van  een  in  het  licht  groeienden 
tak,  onder  b)  die  van  een  tak  binnen  uit  den  kroon,  en  dus  in  zware 
schaduw  ontwikkeld,  vermeld. 191 De  bladeren  zijn  lang  en  smal,  klein. De  grootste  breedte  ligt  onge¬ 
veer  op  het  midden. De  bladvoet  en  bladtop  zijn  ongeveer  even  lang 
en  op  dezelfde  wijze  gevormd. De  bladrand  is  flauw  gegolfd. Nervatuur 
duidelijk ;  domatiën  goed  ontwikkeld,  meestal  op  den  nerfhoek ;  deze 
laatste  is  55° — 65°  groot. Afmetingen  der  bladeren : 
Steel. Lengte. Top. Breedte. Aant. nerv. 8  niM. 10.4  cM. 13  niM. 2.6  cM. 12 
20  » 
13.6  . 17  » 
4.1  . 11 
7  » 
14.8  » 
9  » 
3.8  » 
14 
10  » 
16.6  » 
16  » 
4.0  » 
13 Afmetingen  der  bladeren : 16.6  » 
De  bladsteel  is  1.5  inM. dik. 9  » 
16.6  » 
16  » 
4.0  » 
De  bladsteel  is  1.5  inM. dik. Een  enkele  bloem  was  te  vinden ;  de  basis  van  stijl  en  kroon  waren 
aan  de  basis  licht  rosé  getint. Aant. pt. Lg. bes. Lg. pt. Br. pt. Lg. sty. Lg. st. Lg. hd. Lg. hk. 5  5  niM. 9  inM. 2  niM. 11  inM. 4  niM. 3  niM. 6  mM. Aant. pt. Lg. bes. Lg. pt. Br. pt. Lg. sty. Lg. st. Lg. hd. Lg. hk. 5  5  niM. 9  inM. 2  niM. 11  inM. 4  niM. 3  niM. 6  mM. Ook  bij  dezen  moederboom  is  de  helmdraad  onderaan,  op  ongeveer 
1  5  van  de  lengte  van  af  het  ondereind,  in  den  helmknop  ingeplant. 192  — 
Coffea  arabica  var.  monosperma.  Moederboom  No.  46. De  boom  is  7.5  M. hoog,  de  stam  heeft  een  omtrek  van  43  cM. De 
stam  blijft  tot  aan  den  top  toe  enkelvoudig ;  van  onder  tot  boven  ont¬ 
springen  aan  dezen  stam  primaire  takken,  die  dun  zijn,  hoogstens  4  cM. in  omtrek,  vlak  bij  de  aanhechting  aan  den  stam  gemeten. De  primaire 
takken  vertakken  zich  weer  sterk  in  secundaire,  tertiaire  en  twijgen 
van  hooger  orde,  waardoor  zij  als  het  ware  bossen  van  fijner  hout 
dragen. Het  secundaire  liout  is  zoo  dun,  dat  het  naar  beneden  hangt, 
waardoor  de  boom  den  vorm  verkrijgt  van  een  smalle  zuil. De  straal 
van  de  sprei  is  slechts  90  cM.,  onder  en  boven  aan  den  boom  is  zij 
ongeveer  gelijk. De  internodiën  zijn  kort ;  van  de  dicht  opeen  zittende  knoopen  dragen 
alleen  de  aan  het  uiteinde  van  den  tak  zich  bevindende  bladeren. De 
takken  zijn  slap  en  buigzaam. De  dikte  van  het  derde  internodium 
bedraagt  ongeveer  2  niM.;  voor  een  drietal  in  het  volle  licht  gegroeide 
en  rijkelijk  bloeiende  takken,  vond  ik  als  lengte  der  internodiën : 2  2.5  1.5  2.5  2.5  1  1.5  2.5  2  cM. 1.5  1.5  4  2  1.5  1.5  2  0.5  2.5  1.5  cM. 2.5  2.5  1.5  2  1  1  1  2  2  1.5  2.5 Het  blad  is  lichtergroen  dan  dat  van  gewone  Javakoffie. De  vorm 
wijkt  zoo  sterk  van  dien  der  bladeren  van  C. arabica  typica  af,  dat 
men  de  monosperma  nauwelijks  voor  een  zich  daarbij  aansluitenden 
vorm  zou  houden. De  breedte  wisselt  af  tusschen  1/3  en  1/4  van  de 
lengte. De  bladtop  is  lang,  de  bladvoet  eveneens;  beide  zijn  ongeveer 
in  gelijke  mate  toegespitst ;  de  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  meest¬ 
al  op  het  midden. De  bladrand  is  slechts  weinig  gegolfd. De  randnerf  is  duidelijk,  ook 
de  fijnere  nervatuur  is  goed  te  onderscheiden. De  nerfhoek  bedraagt 
600—700. De  domatiën  zijn  goed  ontwikkeld,  zij  liggen  in  den  nerfhoek ; 
soms  vindt  men  ook  voorbij  het  punt,  waar  de  zijnerf  afslaat,  tegen  de 
hoofdnerf  aan  een  accessoir  domatium. Afmetingen  der  bladeren. Steel. Lengte. Top. Breedte. Aant. nerv. 5  niM. 10.2 cM. 11  inM. 2.3  cM. 12 
5  » 
10.8 
» 
10  » 
2.6  * 
13 
8  » 
11.7 
» 
10  » 
3.1  » 
13 
9  . §  2.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Aan  den  boom  werden  gevonden  19  zwarte,  ingedroogde  bessen  en 
9  roode,  v'ersche  rijpe  bessen. Enkele  groene  bessen  waren  ook  aanwezig. 16  gevulde  rondboon 16  gevulde  rondboon 1  halfuitgegroeide  rondboon ;  tot  een  vliesje  gereduceerd. De  afmetingen  der  roode  bessen  waren : 
Lengte. Breedte. Dikte. Discus  (alles  in  inM.). 9.5 
7 
7 
2 
10.5 
8 
7.5 
2 
12 
9.5 
9 
2 
12.5 
8.5 
8.5 
2 
13 
9 
8.5 
2 
13 
9.5 
9 
2.5 
13 
9.5 
9.5 
3 
14 
12 
11 
3 
15 
9.5 
9 
2 De  discus  steekt  overal  iets,  ; 3oms  bijna 1  mM. uit. Van  deze  bessen bevatte  op Van  deze  bessen bevatte  op een  na  de  laatste  2  platboonen,  de 
dere  alle  rondboon; al  deze  boonen  waren voos. De  boonen,  verkregen  uit  de  verdroogde  bessen,  wogen  gemidd. 0.13  gr.,  winddroog  en  ontdaan  van  de  hoornschil,  dus  belangrijk 
minder  dan  die  van  gewone  Javakoffie. 192  — 
Coffea  arabica  var. monosperma. Moederboom  No. 46. Figuur  4ft. 
Bloem  van  Coffea  arabica  polysperma. 1)  Tusschenbeide  vindt  men  wel  eens  in  de  litteratuur,  dat  uit  rondboonzaden 
boomen  zouden  opgroeien,  die  alleen  rondboon  zouden  geven  (zie  bv.  Ernst, 
Misvormingen,  ziekten  enz.  van  den  koffieboon!  in  Venezuela,  vertaling  opgen. 
in  het  Tijdseh.  v.  Nijv.  en  Landb.  in  Ned -Indië  deel  23,  p.  531)  Men  kan  reeds 
a  priori  zeggen  en  de  aanplantingen,  die  op  ondernemingen  uit  rondboon  zijn 
aangelegd,  zijn  daarmede  in  overeenstemming,  dat  uit  de  rondboonen  planten 
ontstaan  die  in  niets  van  uit  platboonen  van  denzelfden  moederboom  opge¬ 
groeide  planten  verschillen. 
Medcd.  Dep.  v.  Landbouw  No.  11. 
13. 192  — 
Coffea  arabica  var.  monosperma.  Moederboom  No.  46. 11.9 
11  » 
2.9  » 
12 
7  » 
12.7 
» 
10  » 
3.9  » 
13 
9  » 
12.8 
» 
14  » 
3.4  ^ 
11 
7  » 
14.1 
» 
15  » 
3.1  » 
11 
9  » 
14.2 
14  . 4.3  » 
13 
10  » 
15.1 
» 
18  » 
4.2  * 
12 
De  dikte  van  den  bladsteel  bedraagt  1.5 — 2  inM. 4.3  » 
10  » 
18  » 
4.2  * 
De  dikte  van  den  bladsteel  bedraagt  1.5 — 2  inM. Figuur  4ft. Bloem  van  Coffea  arabica  polysperma. Figuur  4a. Coffea  arabica  monosperma, 
doorsnede  doorbet  vruchtbe¬ 
ginsel  van  de  geopende  bloem Figuur  4a. Coffea  arabica  monosperma, 
doorsnede  doorbet  vruchtbe¬ 
ginsel  van  de  geopende  bloem Figuur  4ft. Bloem  van  Coffea  arabica  polysperma. 193 §  3.  Oorsprong. Bij  het  bezoek  aan  den  boom  op  21  Aug. ’08  bloeide  hij  zwaar. Bij  alle  takken  vond  ik  flink  met  bloemen  bezette  knoopen ;  3 
cymen,  elk  van  4  bloemen  aan  weerszijden  van  den  tak  per 
knoop,  is  niet  zeldzaam. Aan  elke  knoop  zitten  dan  24  bloemen, 
wat  voor  een  tak,  die  —  hetgeen  geen  zeldzaamheid  is  —  aan  1 0 
knoopen  bloeit,  reeds  240  bloemen-  geeft;  voor  den  geheelen 
boom  mag  zulk  een  bloei  dus  veilig  op  duizende  bloemen  geschat 
worden. De  boom  zag  van  onder  tot  boven  wit  van  den  bloei. De  vruchtdracht  van  den  boom  is  echter  uiterst  gering. Even¬ 
als  vorige  jaren,  toen  eveneens  groote  bloeien  aan  den  boom 
waargenomen  waren,  konden  ook  dit  jaar  slechts  enkele  bessen 
verzameld  worden. In  het  geheel  vond  ik  17  rijpe  bessen;  ter¬ 
wijl  naar  schatting  evenveel  onrijpe  bessen  nog  aan  den  boom 
aanwezig  waren. De  stelen  der  cymen  dragen  2 — 3  paren  steel  blaadjes,  tot 
schubjes  gereduceerd,  soms  echter  is  één  paar  eenigszins  blad¬ 
achtig  ontwikkeld. De  kelk  is  bijna  niet  meer  te  onderscheiden. Het  vruchtbeginsel  is  klein,  bijna  niet  gezwollen. De  bloemen  zijn  onderaan,  waar  zij  op  het  vruchtbeginsel  zijn 
ingeplant,  lichtrose  getint. Ook  bij  gewone  Javakoffie  kan  men 
dit  wel eens  waarnemen. Aant.pt. Lg.bs. Lg.pt. Br.pt. Lg.sty. Lg.stm. Lg.hd. Lgt.hk. 5 
7mM. 1 1  mM. 3  mM. 10  mM. 5  mM. 4  mM. 7  mM. 5 
5  — 
10  - 
2  —  6  - 
5 
  — 
11  — 
3  —  6  — 
5 
4  —  7  — Aant.pt. Lg.bs. Lg.pt. Br.pt. Lg.sty. Lg.stm. Lg.hd. Lgt.hk. 5 
7mM. 1 1  mM. 3  mM. 10  mM. 5  mM. 4  mM. 7  mM. 5 
5  — 
10  - 
2  —  6  - 
5 
  — 
11  — 
3  —  6  — 
5 
4  —  7  — Aant.pt. Lg.bs. Lg.pt. Br.pt. Lg.sty. Lg.stm. Lg.hd. Lgt.hk. Aant.pt. Lg.bs. Lg.pt. Br.pt. Lg.sty. Lg.stm. Lg.hd. Lgt.hk. 5 
7mM. 1 1  mM. 3  mM. 10  mM. 5  mM. 4  mM. 7  mM. Lg.stm. Lg.hd. Lgt.hk. 5 
7mM. 1 1  mM. 3  mM. 10  mM. 5  mM. 4  mM. 7  mM. 5 
2  —  6  - L  - 
8  — 
4  — 
6  — 
11  — 
3  — 
9  — 
5  - 
7  — 
1  1  — 
3  - 
10  — 
5  — 
4  —  7  — 
Een  op  het  punt  van  opengaan  staande  knop  was  16  mM. lang,  waarvan  5  mM. §  3.  Oorsprong. De  monospermavorm  schijnt  geregeld  in  zaaisels  van  Javakoff ie 
te  ontstaan. Ik  zelf  heb  den  vorm  wel  eens  op  kweekbedden 
waargenomen. Men  noemt  de  afwijking  op  de  bedden  zoowel 
als  in  den  aanplant  gewoonlijk  mannetjeskoffie,  daarbij  doelende 
op  de  eigenaardigheid  van  den  vorm  om  zoo  goed  als  geen  vrucht 
te  geven. Men  moet  het  type  echter  wel  onderscheiden  van  echte 
mannelijke  planten,  zooals  men  die  bij  tweehuizige  soorten  vindt. Bovendien  kan  de  naam  mannetjeskoffie  verwarring  stichten, 
omdat  door  de  inlanders  daarmede  rondboon  aangeduid  wordt. Bij  het  uitplanten  der  jonge  planten' van  de  bedden  worden  in  de 
praktijk  zooveel  mogelijk  alle  planten,  die  smalle  bladeren  dragen 
en  die  men  ook  wel  mannetjes  noemt,  uitgeschoten ;  men  meent, 
dat  smalbladige  planten  steeds  slechte  dragers  zijn. Door  deze 
werkwijze  worden  dus  ook  de  monospermaplanten  verwijderd; 
vandaar,  dat  men  slechts  zelden  in  de  aanplantingen  monosper- 
matypen  aantreft. Een  enkele  maal  heb  ik  op  een  koffieonderneming  een  boom 
gezien,  die  aan  de  onderste  takken  de  kenmerken  der  typische 
Javakoffie  vertoonde,  aan  de  bovenste  takken  echter  bladeren 
droeg,  geheel  met  die  van  monosperma  ov^ereenkomend. Het  is 
natuurlijk  mogelijk,  dat  dit  een  geval  van  vegetatieve  bastaard- 
splitsing  was;  het  komt  mij  echter  waarschijnlijker  voor,  dat  het 
als  een  vegetatieve  mutatie  moet  beschouwd  worden. Het  niet 
zoo  heel  zelden  te  voorschijn  komen  van  het  type  in  zaaisels  zal 
eveneens  wel  aan  herhaling  der  mutatie  toegeschreven  moeten 
worden. Zaaiproeven,  met  den  afwijkenden  vorm  genomen,  hebben  tot 
nu  toe  geen  resultaat  opgeleverd,  aangezien  het  zaad  niet  kiemde. 194 Bij  het  bezoek  aan  den  boom  op  21  Aug. ’08  bloeide  hij  zwaar. Bij  alle  takken  vond  ik  flink  met  bloemen  bezette  knoopen ;  3 
cymen,  elk  van  4  bloemen  aan  weerszijden  van  den  tak  per 
knoop,  is  niet  zeldzaam. Aan  elke  knoop  zitten  dan  24  bloemen, 
wat  voor  een  tak,  die  —  hetgeen  geen  zeldzaamheid  is  —  aan  1 0 
knoopen  bloeit,  reeds  240  bloemen-  geeft;  voor  den  geheelen 
boom  mag  zulk  een  bloei  dus  veilig  op  duizende  bloemen  geschat 
worden. De  boom  zag  van  onder  tot  boven  wit  van  den  bloei. De  vruchtdracht  van  den  boom  is  echter  uiterst  gering. Even¬ 
als  vorige  jaren,  toen  eveneens  groote  bloeien  aan  den  boom 
waargenomen  waren,  konden  ook  dit  jaar  slechts  enkele  bessen 
verzameld  worden. In  het  geheel  vond  ik  17  rijpe  bessen;  ter¬ 
wijl  naar  schatting  evenveel  onrijpe  bessen  nog  aan  den  boom 
aanwezig  waren. §  3.  Oorsprong. voor  de  buis,  1 1  mM. voor  de  petalen 
komen. Een  eigenaardigheid  der  bloem  is  nog,  dat  de  helmdra- 
den  niet,  als  bij  de  meeste  typen  van  C. arabica,  op  2/5  onge¬ 
veer  der  lengte  van  den  helmknop  zijn  ingeplant,  maar  veel 
dichter  bij  het  benedeneind,  op  hoogstens  1  /5  van  onderen. Aan  den  boom  werden  1 3  verdroogde  en  4  nog  versche 
vruchten  gevonden. Deze  laatste,  in  kleur  met  die  van  gewone  Javakoffie  overeen¬ 
komend,  zijn  langwerpig  van  vorm;  door  de  scheeve  plaatsing  195  - 
van  den  discus  zijn  zij  reeds  uitwendig  als  rondboon-bessen  te 
herkennen. Onderaan  is  de  bes  iets  afgeplat,  de  discus  steekt 
een  weinig  uit. 195  - 
van  den  discus  zijn  zij  reeds  uitwendig  als  rondboon-bessen  te 
herkennen. Onderaan  is  de  bes  iets  afgeplat,  de  discus  steekt 
een  weinig  uit. Afmetingen  der  rondboonbessen : Lengte  Breedte  Dikte  Discus  (alles  in  mM.) 
11 
9.5 
12 
9.5 
12 
10.5 
13.5 
10 
9  2 
9  2 
10  2.5 
9.5  2 Lengte  Breedte  Dikte  Discus  (alles  in  mM.) De  verdroogde  bessen  vertoonden  de  volgende  afmetingen : De  verdroogde  bessen  vertoonden  de  volgende  afmetingen : 
Lengte  der  bes  10  10^  11  11^  12  12®  13  mM. Aant. bess. m. rb. 4  2  5  1  1 Lengte  der  bes  10  10^  11  11^  12  12®  13  mM. Aant. bess. m. rb. 4  2  5  1  1 Het  gewicht  der  bessen  bedroeg  slechts  4  gram ;  gemidd. wo¬ 
gen  deze  dus  0.31  gr. Zoowel  de  versche  als  de  halfverdroogde 
vruchten  bevatten  slechts  vooze  rondboon. §  4.  Bij  den  monospermavorm  aansluitend  type. Coffea  arabica  Moederboom  No. 44. Steriel  type. De  boom  is  op  ongeveer  6  voet  getopt ;  de  omtrek  bedraagt  34  cM. Hij  staat  in  een  aanplant  in  1884  85  uit  zaad,  afkomstig  van  Ajer  Dingin, 
aangelegd. De  boom  wijkt  van  de  omgevende  boonien  af  door  haar  sterk  ver¬ 
minderde  vruchtdracht. De  bladeren  vertonnen  geen  in  het  oog  loopend 
verschil  met  die  van  gewone  Javakoffie;  telkenjare  echter  valt  de  boom 
op,  doordat  er  zoo  goed  als  geen  vrucht  aan  komt,  terwijl  dikwijls  de 
andere  booinen  uit  den  aanplant  overladen  zijn  met  vrucht  en  gedeel¬ 
telijk  kaal  staan  tengevolge  van  overdracht. Het  blad  vertoont  den  voor  typische  Javakoffie  gewonen  vorm ;  de 
grootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden. De  rand  is  flauw  gegolfd. Domatiën  zijn  aanwezig ;  de  opening  ervan  ligt  in  den  nerfhoek,  die 
zelf  50"  — 60“  groot  is. De  bladsteel  is  2.5  inM.,  het  derde  intermedium 
3  mM. dik. 3  mM. dik. Afmetingen  der  bladeren: gen  der  bladeren: 
Steel  Lengte  Top  Breedte  Aant.nerv. 9  mM. 14.2  cM. 14 
mM. 5.3 cM. 11 
8  » 
15.2  » 
16 
» 
6.0 
» 
11 
7  » 
15.3  » 
17 
6.0 
11 
9  » 
16.0  » 
17 
6.1 
» 
11  196  — 
Enkele  aanwezige  bessen  vertoonden  de  volgende  afmetingen  (alles 
in  niM.). Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  Inhoud 
12.5 
10 
9 
2.5  rondboon. 13 
10 
9.5 
2.5 
14 
10.5 
10 
2.5 rondboon. rondboon  is gemidd. 11 niM. lang  en  7  inM. breed. wat  kleiner  dan  van  gewone  Javakoffie,  voorzoover  men  daarover  op 
grond  van  het  spaarzaam  voorhanden  materiaal  oordeelen  kan. Het  type,  waarbij  de  moederboom  No. 44  zich  nog  het  dichtst  aansluit, 
is  de  monospermavorm  ;  zij  verschilt  er  echter  van  door  het  uiterlijk 
harer  vegetatieve  deelen,  waarin  zij  met  Javakoffie  overeenkomt. HOOFDSTUK  VIL 
COFFEA  ARABICA  POLYSPERMA  Burck. (Veelzadige  Menadokoffie). (Veelzadige  Menadokoffie). §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. De  veelzadige  Menadokoffie  vormt  een  tegenstelling  met  het 
monosp>eiTna-t\'pe;  terwijl  de  laatste  bijna  altijd  slechts  één,  en 
dan  nog  meestal  voos  —  zaad  in  de  bes  bevat,  vindt  men  bij 
veelzadige  Menadokoffie  juist  meer  dan  de  voor  het  geslacht 
Coffea  karakteristieke  twee  zaden. Bij  verschillende  typ>en  van 
gewone  Javakoffie  en  van  variëteiten  ervan  kwamen  reeds  voor¬ 
beelden  voor,  dat  een  gering  percentage  der  bessen  drie  boonen 
bevatte;  bij  andere  koffiesoorten  zullen  wij  nog  meer  gevallen 
ontmoeten,  waarin  moederboomen  geregeld  enkele  percenten  bes¬ 
sen  met  drieboon  bevatten. Deze  typen  blijven  alle  nog  binnen 
den  v’ormkring  der  Upische  soort,  wat  de  vruchtkenmerken  betreft. De  veelzadige  Menadokoffie  vormt  een  tegenstelling  met  het 
monosp>eiTna-t\'pe;  terwijl  de  laatste  bijna  altijd  slechts  één,  en 
dan  nog  meestal  voos  —  zaad  in  de  bes  bevat,  vindt  men  bij 
veelzadige  Menadokoffie  juist  meer  dan  de  voor  het  geslacht 
Coffea  karakteristieke  twee  zaden. Bij  verschillende  typ>en  van 
gewone  Javakoffie  en  van  variëteiten  ervan  kwamen  reeds  voor¬ 
beelden  voor,  dat  een  gering  percentage  der  bessen  drie  boonen 
bevatte;  bij  andere  koffiesoorten  zullen  wij  nog  meer  gevallen 
ontmoeten,  waarin  moederboomen  geregeld  enkele  percenten  bes¬ 
sen  met  drieboon  bevatten. Deze  typen  blijven  alle  nog  binnen 
den  v’ormkring  der  Upische  soort,  wat  de  vruchtkenmerken  betreft. Bij  de  veelzadige  Menadokoffie  echter  vindt  men  niet  alleen 
drie,  maar  gewoonlijk  6  —  8  en  meer  boontjes  in  de  bessen;  een 
deel  dezer  boontjes  is  dan,  vooral  wanneer  er  een  groot  aantal 
in  een  bes  aanwezig  is,  voos,  en  slechts  tot  een  hoor nschil- schil¬ 
fertje  uitgegroeid. den  v’ormkring  der  Upische  soort,  wat  de  vruchtkenmerken  betreft. Bij  de  veelzadige  Menadokoffie  echter  vindt  men  niet  alleen 
drie,  maar  gewoonlijk  6  —  8  en  meer  boontjes  in  de  bessen;  een 
deel  dezer  boontjes  is  dan,  vooral  wanneer  er  een  groot  aantal 
in  een  bes  aanwezig  is,  voos,  en  slechts  tot  een  hoor nschil- schil¬ 
fertje  uitgegroeid. In  de  variêteiten-aanplant  op  Pantjoer  is  deze  verscheidenheid 
nog  niet  vertegenwoordigd. Slechts  een  aanplantje  in  den  Cul¬ 
tuurtuin  was  voor  onderzoek  beschikbaar;  de  boomen  stonden 
echter  zoo  ongunstig,  dat  een  beschrijving  van  een  moederboom 
mij  waardeloos  scheen. De  beschrijving  van  den  pol5'spermavorm 
ontleen  ik  dus  aan  de  litteratuur  (W. Burck,  Sur  l’organisation 
florale  chez  quelques  Rubiacées,  Ann. Jard. Botan. Buitenzorg, 
Vol. IV,  1  ière  partie,  p. 52,  en  T. Ottolander,  Koffiegids  Ist  Jg. p. 238). §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. 198 De  boomen  wijken  in  de  vegetatieve  deelen  af,  doordat  de  in  ter  no- 
diën  dikwijls  drie-  of  viertallig  zijn. De  bloemen  zijn  gedeeltelijk 
als  die  van  gewone  Javakoffie,  gedeeltelijk  echter  afwijkend. (Fig,  7). Ook  de  bloemen  wijken  van  die  van  gewone  Javakoffie  af;  de 
bloemkroon  vertoont  een  dubbel  aantal  slippen ;  het  aantal  meel¬ 
draden  is  10;  zij  geven  geen  enkel  korreltje  stuifmeel. De  groote 
stijl  draagt  een  groot  aantal  stempels,  die  in  twee  of  meer  kransen 
gerangschikt  zijn. Het  aantal  zaden  per  vrucht  is  3,  soms  4, 
een  enkele  maal  stijgt  het  tot  6. Ik  zelf  heb  onder  de  vruchten 
van  het  aanplantje  te  Buitenzorg  er  wel  eens  een  gevonden, 
waarin  1  7  pitjes  voorkwamen,  die  echter  alle  voos  waren. §  2.  Oorsprong,  erfelijkheid  en  waarde  voor  de  cultuur. Meermalen  vindt  men  in  een  koffieaan plant  vruchten  met  meer 
dan  twee  zaden  en  ook  wel  boomen  met  drietallige  takken. Deze  laatste  zijn  op  den  Tengger  niet  zeer  zeldzaam  (Ottolander 
loc. cit.j. Aan  op  stomp  gekapte  boomen  heb  ik  dikwijls  drie¬ 
tallige  uitloopers  waargenomen;  blijkbaar  kan  het  kenmerk 
ook  als  extreme  variatie  optreden  tengevolge  van  overvoeding 
fvgl. Cramer,  Knospenvariation  p. 156  voor  dergelijke  gevallen). De  polyspermavorm,  die  in  cultuur  is,  schijnt  afkomstig  te  zijn 
uit  Solo  (de  naam  veelzadige  Menado,  het  eerst  in  de  Jaarver¬ 
slagen  van  ’s  Lands  Plantentuin  gebruikt,  schijnt  echter  op  een 
andere  herkomst  te  wijzen). Over  den  oorsprong  van  den  aan¬ 
plant  in  den  Cultuurtuin  bevatten  de  Jaarverslagen  van  ’s'Lands 
Plantentuin  het  volgende. De  Resident  van  Soerakarta  zond  uit  de  afd. Karang  Pandan 
eenige  koffievruchten  met  5 — 7  zaden. Het  schijnt,  dat  deze 
eigenschap,  althans  voor  een  deel,  erfelijk  is,  daar  zich  bij  de 
meeste  jonge  plantjes,  uit  de  zaden  dier  vruchten  verkregen, 
drie  of  vier  bladeren  aan  elk  internodie  bevinden  (Versl. 1873 
p. 12). Blijkens  het  Jaarv. 1875  p. 19  bleef  de  drie-  en  viertal- 
ligheid  ook  bij  de  verdere  ontwikkeling  bestaan. In  het  Jaarv. 1876  wordt  vermeld:  De  boomen  van  veelzadige  koffie  droegen 
in  dit  jaar  vruchten,  welke  de  kenmerkende  eigenschappen  be¬ 
houden  hebben  (p. 18.)  Volgens  het  Jaarv. 1877  werd  in  den 199 Cultuurtuin  te  Tjikeumeuh  1  /2  bouw  met  de  veelzadige  koffie 
beplant. In  deze  tweede  generatie  scheen  zich  op  ouderen  leef¬ 
tijd  het  kenmerk  minder  sterk  te  ontwikkelen. In  1881  werd 
opgemerkt,  dat  de  veelzadige  vorm  zijn  eigenschap  om  meer 
dan  twee  zaden  in  één  vrucht  voort  te  brengen  verloren  had. De  aanplant  bestaat  thans  nog;  voor  een  deel  zijn  de  boomen 
meertallig  en  leveren  zij  polysperme  vruchten ;  voor  een  deel 
zijn  zij  niet  van  gewone  Javakoffie  te  onderscheiden. De  gedeeltelijke  erfelijkheid  schijnt  erop  te  wijzen,  dat  de 
veelzadige  vorm  tot  de  tusschen rassen  behoort  en  met  de  door  de 
Vries  (Mutationstheorie)  beschreven  tricotyle  rassen  overeenkomt. Uit  een  practisch  oogpunt  heeft  de  vorm  weinig  waarde. De 
boonen  zijn  onregelmatig  van  vorm,  dikwijls  klein,  zoodat  zij  bij 
de  sorteering  bij  het  inferieur  zouden  komen. Bovendien  is  de 
uitlevering  waarschijnlijk  onvoordeeliger  dan  van  typische  Java¬ 
koffie. HOOFDSTUK  VIIL 
COFFEA  ARABICA  PURPURESCEXS  nov.  var. (orange  coffee;  koppi  woengoe,  of  roodbladige  Kedoekoffie) COFFEA  ARABIC  A. 
IN  ÉÉN  EIGENSCHAP  AFWIJKENDE  VARIËTEITEN. Was  bij  de  hiervoor  besproken  ondervormen  niet  vast  te  stel¬ 
len,  welke  waarde  zij  uit  het  oogpunt  der  variabiliteit  hadden, 
thans  zal  een  groep  afwijkingen  behandeld  worden,  die  zonder 
twijfel  tot  de  echte  variëteiten  behooren. De  afwijkingen  betref¬ 
fen  hier  de  kenmerken  van  bladvorm,  van  groeiwijze  en  verder 
kleurkenmerken ;  telkens  kunnen  uit  andere  systematische  groepen 
voorbeelden  aangehaald  worden  van  analoge  afwijkingen. Niet 
altijd  is  het  mogelijk  voor  afzonderlijke  boom  en  te  bepalen,  of 
zij  tot  een  bepaalde  variëteit  behooren,  dan  wel  aan  een  sprong- 
variatie  in  ongeveer  dezelfde  richting  moeten  worden  toegeschreven, 
of  slechts  als  een  extreme  variant  in  die  richting  moeten  worden 
opgevat. Zulke  gevallen  zullen  telkens  na  de  bespreking  der 
verschillende  variëteiten  in  aansluiting  van  die,  welke  de  afwij¬ 
kende  boomen  nabijkomen,  behandeld  worden. B). Kleurvariëteiten. andere  variëteiten  (Versl.  ’s  Lands  Plant.  1877  p.  25). 
Op  Pantjoer  komen  enkele  oudere  boomen  en  een  daarvan 
aangelegde  jonge  aanplant  voor. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. De  roodbladige  of  liever  bronsbladige-  C. arabica  is  geken¬ 
merkt  door  het  bezit  van  een  roode  kleurstof  in  de  bladeren  en 
jonge  takken;  men  kan  deze  verscheidenheid  op  één  lijn  stellen 
met  de  roodbladige  variëteit  van  den  beuk  en  van  den  hazelaar. In  den  aanplant  vallen  de  boomen  reeds  van  v'erre  op  door  de 
roode  tint  van  hun  loof. Alle  bij  de  typische  Javakoffie  groene 
organen  bevatten  de  roode  kleurstof,  zoowel  blad  en  jonge  tak¬ 
ken  als  de  vruchtsteeltjes,  de  vruchtbeginsels,  de  steelblaadjes  en 
de  stipulae. Alleen  het  zilvervlies  der  verschgepulpte  boon  is 
groen,  zonder  een  spoor  der  roode  kleurstof;  de  kleur  van  de 
bereide  koffie  wijkt  ook  niet  van  die  van  het  product  dor  typische 
C. arabica  af. De  bloemen  vertoonen  in  het  hart  een  flauwe, 
roseachtige  tint;  de  jonge  bessen  zijn  bronsrood  gekleurd;  de 
rijpe  bessen  bezitten  een  levendig  roode,  heldere  kleur;  van  dit 
kenmerk  is  blijkbaar  de  Engelsche  naam  „Orange  Coffee”  af  te 
leiden. De  vorm  en  afmetingen  van  de  bessen  komen  met  die 
van  kenmerken  van  typische  Javakoffie  overeen ;  ook  in  de 
groeiwijze  stemt  de  purpurescens-variëteit  met  het  type  overeen. De  bladeren  zijn  wat  kleiner,  dan  van  de  gemiddelde  Javatypen ; 
de  vorm  ervan  is  echter  hetzelfde  als  bij  deze. Bij  de  proeven 
met  koffievariëteiten,  in  den  tuin  te  Buitenzorg  genomen,  bleek 
de  woengoe-koffie  minder  secundaire  takken  te  vormen  dan  de 
andere  variëteiten  (Versl. ’s  Lands  Plant. 1877  p. 25). andere  variëteiten  (Versl. ’s  Lands  Plant. 1877  p. 25). Op  Pantjoer  komen  enkele  oudere  boomen  en  een  daarvan 
aangelegde  jonge  aanplant  voor. —  202  — §  2.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Moederboom  No. 30  Coffea  arabica  purpurcscens. De  boom  is  5.20  M. hoog;  de  stam  vertoont  eeii  omtrek  van  37c. M. De  stam  is  geheel  met  mos  en  varens  bedekt;  de  boom  maakt  een  zieke- 
lijken  indruk. Het  blad  is  roodachtig  brons  gekleurd. De  vorm  ervan  komt  met  die 
van  het  blad  van  gewone  Javakoffie  overeen ;  alleen  is  het  blad  wat 
kleiner,  hetgeen  wel  aan  den  ziekelijken  toestand  van  den  boom  zal 
moeten  worden  toegeschreven. De  grootste  breedte  ligt  voorbij  het 
midden. De  openingen  der  domatiën  liggen  op  den  nert'lioek,  die  40"— 50" 
groot  is. Het  derde  internodium  is  2.5  —  3  niM.,  de  bladsteel  1.5  —  2  niM. dik. Als  lengte  van  de  internodiën  vond  ik  4  5.5  6  7  cM. 5.5  7  6.5  7  cM. Top dik. Als  lengte  van  de  internodiën  vond  ik  4  5.5  6  7  cM. 5.5  7  6.5  7  cM. Top Afmetingen  van  het  blad  : 
Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv 
10 niM. 10.4 cM. 15 
niM. 3.9 cM. 9 
9 
iJ 
11.0 
yy 
9 
yy 
4.0 
yy 
8 
11 
11.2 
yy 
14 
yy 
4.1 
yy 
9 
10 
>> 
12.9 
yy 
15 
yy 
4.4 
yy 
10 
15 
yy 
13.1 
yy 
20 
yy 
4.7 
yy 
10 
11 
yy 
13.6 
yy 
15 
yy 
4.9 
yy 
10 
9 
yy 
14.2 
yy 
16 
yy 
5.1 
yy 
10 
11 
yy 
14.4 
yy 
17 
yy 
5.1 
10 yy 
De  plant  is  indertijd  ontvangen  van  de  bekende  kweekerij  van  Christy» 
onder  den  naam  Orange;  zij  werd  in  den  Westmoesson  1885  86  uitgeplant. Moederboom  No. 81  Coffea  arabica  purjmrescens. Doorgeschoten  boom,  die  er  ziekelijk  uitziet,  bijna  geen  zijtakken  meer 
draagt. Hoogte  6.50  M.,  onitrek  30  cM. De  boom  is  opgekweekt  uit  zaad,  onder  den  naam  „Roodbladige  Kedoe- 
koffie”  uit  Buitenzorg  ontvangen ;  . de  plant  is  in  den  Westmoesson 
1885/86  uitgeplant.' 1885/86  uitgeplant.' 
De  bladeren  zijn  bronsrood,  in  vorm  ervan  komen  zij  met  die  van 
gewone  Javakoffie  overeen;  alleen  zijn  zij  wat  kleiner. De  bladrand  is 
gegolfd. De  openingen  der  domatiën  liggen  op  den  nerfhoek;  deze  is 
40"— 50“  groot. De  takken  bestaan  uit  vrij  korte  internodiën,  bv. : 40"— 50“  groot. De  takken  besta
5  4.5  5  6  cM, root. De  takken  bestaa
5  4.5  5  6  cM, 5  5  5.5  5  * 3.5  4.5  4.5  5  » 
De  dikte  van  het  derde  internodium  bedraagt  2.5  —  3  niM.,  van  den 
bladsteel  2  niM. of  iets  minder. §  2.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. 203 
Top Afmetingen  der bladeren : 
Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 7 inM. 8.6  cM. 11  inM. 2.9  cM. 7 
9 
10.1  „ 
12  „ 
4.1  „ 
8 
11 
yy 
11.6  „ 
15  „ 
4.6  „ 
10 
10 
yy 
11.6  „ 
16  „ 
4.5  „ 
9 
8 
f » 
12.1  „ 
19  „ 
3.2  „ 
10 
10 
yy 
12.3  „ 
16  ,. 5.0  „ 
10 
8 
yy 
12.4  „ 
1-1 
4.7  „ 
9 
9 
yy 
12.4  „ 
15  „ 
4.1  „ 
9 Bloemen  kwamen  niet  voor 
slechts  een  enkele  rijpe  bes  werd  gevonden. Dikte Eeiiige  onrijpe,  bronsrood  gekleurde  bessen,  geleken  in  vorm  ook 
volkomen  op  bessen  van  gewone  Javakoffie. Van  de  rijpe  bes  was  het 
rood  wat  levendiger  dan  van  die  van  C. arabica  typica. De  boonen  waren  op  het  oog  niet  van  gewone  Javakoffie  te  herkennen. Het  zilvervlies  was  groen;  de  kleur  van  de  gedroogde  boon  was  als  die 
van  gewone  Javakoffie,  blauwgrijs. §  3.  Coffea  arabica  purpurescens.  Jonge  aanplant. Aangezien  de  beide  eerstgenoemde,  oorspronkelijke  moederboomen 
een  ziekelijk  uiterlijk  hadden  en  dus  niet  als  normale  specimina  der 
variëteit  mochten  opgevat  worden,  is  ook  nog  een  boom  uit  den  jongen 
aanplant  van  Pantjoer,  die  van  de  vorige  boomen  afstamt,  onderzocht. De  bladeren  zijn  bronsrood;  het  bladvlak  is  meestal  sterk  gegolfd, 
de  rand  soms  omgekruld. De  bladvoet  is  door  rechte  lijnen  begrensd  ;  de 
grootste  breedte  van  het  blad  ligt  soms  op,  meestal  voorbij  het  midden. De  nerfhoek  bedraagt  450—550;  de  openingen  der  domatiën  liggen  erin. De  nerfhoek  bedraagt  450—550;  de  openingen  der  domatiën  liggen  erin. De  roode  kleurstof  komt  ook  voor  in  de  stipulae,  wier  basis  donker¬ 
bruin  is ;  de  steel  der  cymen,  de  steelblaadjes  en  de  jonge  vrucht  zijn 
eveneens  bronsrood. Top Afmetingen  der  bladeren.: Afmetingen  der  bladeren.: 
Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv 
10  inM. 11.8  cM. 19  mM. 4.9 
cM 
10 
11  — 
11.8  — 
20  — 
4.4 
— 
12 
11  — 
11.9  — 
16  — 
4.8 
— 
11 
16  - 
12.1  — 
21  — 
4.7 
— 
10 
12  — 
12.2  — 
14  — 
4.6 
— 
10 
12  — 
13.1  — 
14  — 
5.8 
— 
12 
14  — 
15.2  — 
18  — 
5.8 
— 
12 
14  — 
15.7  — 
14  - 
6.0 
— 
11 
12  — 
16.5  — 
7.1 
— 
12 204 De  bladsteel  is  2.5  niM.,  het  derde  internodium  3—3.5  inM. dik. De  bladsteel  is  2.5  niM.,  het  derde  internodium  3—3.5  inM. dik. De  vrucht  is  iets  helderder  rood  dan  die  van  gewone  Javakoffie. De 
vorm  ervan  komt  ermede  overeen,  alleen  schijnt  zij  iets  kleiner  te  zijn. Afmetingen  der  bessen : Afmetingen  der  bessen : 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
14.5 
13 
11 
2 
14.5 
13 
11 
2.5 
14.5 
13.5 
11.5 
2 
14.5 
13.5 
12 
2.5 
14.5 
14 
12 
2.5 
(alles  in  mM.). De  discus  steekt  een  weinig  uit: De  discus  steekt  een  weinig  uit: 
Lengte,  der  bessen  11  12  13  14  15  16  17  mM. Lengte,  der  bessen  11 
Aant. bess. m. plat Aant. bess. m. platb. 7  9  10  5 
Aant. bess. m. rondb. 2  2 Aant. bess. m. rondb. 2  2 Aant. bess. m. rondb. 2  2 Voor  de  bessen  met  platboon  is  de  gemidd. lengte  dus  14.94,  voor 
de  bessen  met  rondboon  12  mM. De  hoornschilboon  is  langwerpig  van  vorm;  de  grootste  ligt  iets  over 
het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. 1)  Bij  mijn  bezoek  aan  eenige  koffieondernemingen  in  Tonkin  vond  ik  in  de 
aanplantingen  daar  uit  zaad  van  Réunion  afkomstig  aangelegd,  ook  enkele  rood¬ 
bladige  boomen  van  Coffea  arabica. §  3.  Coffea  arabica  purpurescens.  Jonge  aanplant. Lengte  der  boonen  10  10"  11  11="  12  12"  13  13®  14  14"  niM. Aant. platboonen  3  6  11  18  12  5  4  2 Lengte  der  boonen  10  10"  11  11="  12  12"  13  13®  14  14"  niM Aant. rondboonen  1  3 
Breedte  der  boonen  v. gemidd. Igt  6"  7  7’  8  8'’  9  niM. Platboon  12—12.5  mM. 12  8  7 Aant. rondboonen  1  3 
Breedte  der  boonen  v. gemidd. Igt  6"  7  7’  8  8'’  9  niM. Breedte  der  boonen  v. g
Platboon  12—12.5  mM Rondboon  10.6  11  mM De  gemidd. lengte  van  de  platboon  bedraagt  dus  12,29  mM.,  bij  een 
gemidd. breedte  van  8.25  niM.;  voor  de  rondboon  zijn  beide  afmetingen 
10.67  inM. en  7.25  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  in  kleur 
met  de  gewone  Javakoffie  overeen  kwam  ,  de  boonen  waren  langwerpig, 
aan  de  uiteinden  afgerond. Eindcijfers  der  partij : Gemidd. gewicht  per  bes  1.5  gr. Gemidd. gewicht  per  bes  1.5  gr. 89  “  o. platboon  89  “  o. Bessen  met  platboon  89  “  o. Bessen  met  platboo 89  “  o. 11  „ Bessen  met  platboon  89  “  o. Bessen  met  rondboon  11  „ Bessen  met  platboo
Bessen  met  rondboon Bessen  met  voosboon  niet  aanwezig. Bessen  met  voosboon  niet  aanwezig. Gemidd. gew. ji. platb. 0.14  +  gr. Gemidd. gew. p. rondb. 0.14  gr emidd. gew. p. rondb. 0.14  gr Rendement  5.7  :  1. Platboon  94 "  o- Platboon  94 "  o- 
Rondboon  6  ^  o  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  94 "  o- 
Rondboon  6  ^  o  van  het  gewicht  der  proefpartij. 205 §  4.  Erfelijkheid  en  waarde  voor  de  cultuur.  Coffea  arabica 
var.  purpurescens  is  een  volkomen  erfelijke  vorm. De  oudere  aanplant  op  Pantjoer,  uit  zaad  in  den  cultuurtuin 
gewonnen,  opgekweekt  en  de  jonge  aanplantingen,  die  uit  het 
zaad  van  deze  boomen  in  den  Proeftuin  te  Bangilan  en  op 
Pantjoer  zijn  aangelegd,  bewijzen  voldoende,  dat  de  soort  door 
zaad  constant  blijft. Oorsprong. Met  lijkt  mij,  op  grond  van  de  twee  verschillende 
nameti,  waarschijnlijk,  dat  de  variëteit  zoowel  in  de  Engelsche 
koloniën,  als  op  Java  door  een  mutatie  uit  het  type  ontstaan  is; 
het  is  niet  onmogelijk,  dat  zij  nog  wel  eens  opnieuw  optreedt  1). In  aanplantingen  op  ondernemingen  heb  ik  een  enkele  maal  wel 
eens  een  roodbladigen  boom  tusschen  de  gewone  groenbladige 
gezien;  het  kan  natuurlijk  ook  zijn,  dan  deze  aan  vicinovariatie 
moet  worden  toegeschreven,  of  uit  een  toevallig  tusschen  de  zaad- 
koffie  geraakt  zaad  van  een  purpurescens-boom  is  opgegroeid. Het  feit  echter,  dat  op  verschillende  plaatsen  en  in  zaaisels  van 
verschillende  afstamming  bij  Coffea  robusta  roodbladige  types  zijn 
opgetreden,  maakt  een  herhaald  ontstaan  van  de  roodbladige 
Javakoffie  aannemelijk. In  dit  verband  moge  nog  gewezen  wor¬ 
den  op  de  roodbladige  verscheidenheid  van  den  rooden  beuk, 
die  op  verschillende  tijdstippen  op  drie  verschillende  plaatsen 
gevonden  is. ( Jaggi,  Die  Blutbuche  zu  Buch  am  Irchel,  geciteerd 
naar  de  Vries,  Mutationstheorie  T. I,  pg. 136). Verspreiding  en  practische  waarde. Verspreiding  en  practische  waarde. De  roodbladige  Javakoffie,  die  naar  den  naam  te  oordeelen 
van  uit  de  Kedoe  —  eens  een  der  bloeiendste  koffiestreken  van 
Java  —  over  het  eiland  verspreid  is,  vindt  men  nog  op  enkele 
ondernemingen  als  merkwaardigen  vorm  aangehouden. In  de 
Kedoe  zelf  zag  ik  een  enkelen  boom  op  het  erf  van  een  inlandsch 
hoofd  bewaard. Practische  beteekenis  heeft  de  verscheidenheid 
niet ;  de  productie  is  zeer  gering ;  de  aanplant  te  Bangelan  ervan  206  — 
gaf  bv. in  1906  slechts  0.24  pikol  p. bouw,  terwijl  de  naburige 
Javakoffie  4.13  en  5  19  pikol  gaf. De  kwaliteit  van  de  koffie 
schijnt  dezelfde  te  zijn  als  die  van  het  type. De  variëteit  groeit  minder  krachtig  dan  de  gewone  Javakoffie. De  omtrek  van  5  uitgezocht  fraaie  boomen  in  den  jongen  aan¬ 
plant  van  Pantjoer  was: 14  cM. 1 5.5  » 
17.5  » 
1 5.5  » 
15  » 14  cM. 1 5.5  » 
17.5  » 
1 5.5  » 
15  » 
oude  Java  een  gemiddelden  stamomtrek  van  1  7.35  cM. vertoonde. oude  Java  een  gemiddelden  stamomtrek  van  1  7.35  cM. vertoonde. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken;  erfelijkheid. Deze  variëteit,  mij  slechts  uit  beschrijvingen  bekend  —  enkele 
twee  jaar  geleden  geïmporteerde  planten  hebben  nog  niet  ge¬ 
bloeid  —  verschilt  van  het  type  door  de  afwezigheid  van  de  roode 
kleurstof  in  de  bes. Vandaar  de  naam,  dien  men  haar  in  Brazilië 
geeft,  „amarella”,  en  den  Engelsche  naam  „Golden  drop”. Het 
schijnt,  dat  zij  ook  op  Java  wel  eens  gevonden  is;  toen  de  Hr. Mac  Gillavry  van  Djati  Roenggo  daar  aan  een  zijner  geïmpor¬ 
teerde  canephoraplanten  gele,  inplaats  van  roode  bessen  vond, 
verzekerden  de  inlanders,  dat  zij  van  Javakoffie  ook  w^el  „koppi 
koening”  (gele  koffie)  gezien  hadden. koening”  (gele  koffie)  gezien  hadden. De  erfelijkheid  van  de  variëteit  blijkt  uit  de  mogelijkheid  er 
uit  zaad  aanplantingen  van  aan  te  leggen. In  Brazilië  schijnt 
men  de  amarillavariëteit  wel  eens  op  grooter  schaal  aan  te 
planten;  men  kent  daar  aan  haar  product  een  fijner  smaak  toe, 
dan  aan  de  gewone  C. arabica,  zoodat  zij  ook  nog  eenige  prac- 
tische  beteekenis  heeft. Bovendien  zou  de  vrucht  eerder  rijp 
zijn  (zie  tijdschr. v. d. Land-  en  Tuinb. enz,  4  de  Jg. p. 160;  en 
p. 108),  de  boon  niet  door  kwaliteit  uit  munten. COFFEA  ARABICA  VARIÉGATA. COFFEA  ARABICA  VARIÉGATA. Medcd.  Dep.  v.  La.ndb.  No.  11. §  2.  Oorsprong  en  waarde  voor  de  cultuur. Volgens  de  litteratuur  (v. Delden  Laërne,  versl. koffiec. Amerika 
enz. p. 317)  is  de  amarclla- variëteit  omstreeks  1871  in  Brazilië,  in 
Botucati  gevonden,  zij  is  daar  dus  blijkbaar  weer  door  een  muta¬ 
tie  ontstaan,  die,  naar  het  voorkomen  van  een  eigen  engelschen 
naam  te  oordeelen,  ook  in  de  Engelsche  koloniën  is  opgetreden. Toen  van  Delden  Laërne  in  1883/84  Brazilië  bereisde,  (zie  ver¬ 
slag  enz. p. 3 1 7),  werd  de  amarella-variëteit  op  geen  der  door  208  — 
hem  bezochte  haciendas  aangetroffen  ;  slechts  kwamen  er  hier  en 
daar  enkele  exemplaren  van  voor. Volgens  denzelfden  schrijver 
had  men  gevonden,  dat  het  coffeinegehalte  van  het  product  der 
amarellakoffie  hooger  was  dan  dat  van  het  gewone  Brazielproduct. Tegenwoordig  schijnt  de  variëteit  weer  meer  de  aandacht  te 
trekken ;  Fauchère  deelt  mede  (Culture  pratique  du  Caféier,  in 
Agriculture  des  Pays  Chauds,  1906,  I. p. 456),  dat  allen,  die  hij 
gedurende  zijn  verblijf  in  Sao-Paolo  erover  sprak,  het  erover  eens 
waren,  dat  de  amarella  een  zeer  interessante,  productieve  varië¬ 
teit  was,  die  een  zeer  gelijkmatig  en  gewaardeerd  product  op¬ 
leverde. Verscheidene  groote  haciendas  breiden  haar  amarella- 
aanplantingen  uit ;  zoo  bv. de  haciënda  San-Martinho,  waar  men  in 
1902  van  plan  was  eenige  honderdduizenden  boomen  der  Botucatu- 
variëteit  in  den  grond  te  brengen. Uit  een  aanteekening  uit  het  Jaarverslag  van  ’s  Lancls  Plantentuin, 
1881  (p. 23)  zou  men  kunnen  meenen,  dat  in  dat  jaar  de  Amarella- 
variëteit  op  Java  geimporteerd  is. Er  is  daar  sprake  van  een  „hier 
nog  onbekende  koffievariëteit,  wier  vruchtvleesch  niet  rood,  maar  geel 
moet  zijn”. Uit  latere  verslagen  blijkt,  dat  de  bedoelde  variëteit  Mara- 
gogypekoffie  was. Wat  de  waarde  der  amarellavariëteit  uit  het  oogpunt  der 
variabiliteit  betreft,  zij  is  analoog  aan  de  witvruchtige  verschei¬ 
denheden,  die  van  tal  van  plantensoorten  in  den  Europeeschen 
tuinbouw  in  cultuur  zijn,  als  bv. witte  bessen,  gele  pruimen,  witte 
aardbeien  en  witte  frambozen. Evenals  deze,  moet  Coffea  arabica 
amarella  beschouwd  worden  als  een  verliesvariëteit,  waarin  door 
een  mutatie  de  eigenschap  om  in  de  bes  een  roode  kleurstof  te 
ontwikkelen  latent  geworden  is. §  1.  Voorkomen  en  waarde. De  van  tallooze  planten  bekende  bontbladige  afwijking  heb  ik 
ook  van  C. arabica  meermalen  gevonden. Door  de  planters  wor¬ 
den  de  bonte  planten,  indien  zij  op  de  bedden  dit  kenmerk  reeds 
vertoonen,  meestal  als  ziekelijk  beschouwd  en  voor  het  uitplanten 
verwijderd. In  oudere  aanplantingen  vindt  men  niet  zelden  als 
knopvariatie  optredende  bontbladige  of  zuiver  witbladige  takken. De  witte  kleur  is  in  strepen  of  vlekken  over  het  blad  verdeeld; 
witgezoomde  bladeren  heb  ik  nimmer  gevonden. Aan  zulke  af¬ 
wijkende  takken  heb  ik  nooit  vrucht  aangetroffen. De  variëgata- 
vorm  schijnt  ook  te  Buitenzorg  in  cultuur  te  zijn  geweest ;  volgens 
de  opgave  van  v’erzonden  zaden  en  planten  in  het  Jaarversl. v. ’s  Lands  Plant. 1 889  p. 85  werden  in  dat  jaar  ook  zaden  van 
„bonte  koffie”  verstrekt. „bonte  koffie”  verstrekt. De  erfelijkheid  is  nooit  nagegaan,  maar  zal  wel  met  die  van 
de  door  de  Vries  beschreven  variëgata-tusschenrassen  ov'er- 
eenstemmen. Uit  een  practisch  oogpunt  is  het  kenmerk  een 
nadeel. Medcd. Dep. v. La.ndb. No. 11. §  1.  Beschrijving  van  de  kenmerken. De  bullata-afwijking  bestaat  hierin,  dat  het  blad,  in  plaats  van 
vlak  of  slechts  licht  gegolfd  te  zijn,  sterk  gegolfd  en  om  gebogen 
is;  de  bladrand  is  sterk  gegolfd,  geplooid  of  om  gekruld. De 
boomen  vallen  in  een  aanplant  daardoor  dadelijk  in  het  oog; 
ook  de  groeiwijze  is  eenigszins  afwijkend. Met  de  afwijkende  golving  van  het  blad  gaat  een  afwijken¬ 
de  vorm  gepaard. Het  blad  is  breed;  de  breedte  bedraagt  on¬ 
geveer  de  helft  van  de  lengte. De  grootste  breedte  ligt  op  het 
midden,  soms  zelfs  onder  het  midden,  bv. bij  moederboom  No. 121. De  bladvoet  is  stomp,  gewoonlijk  door  gebogen  lijnen 
begrensd;  de  bladtop  is  bij  de  meeste  bullataboomen  langer 
dan  bij  C. arabica  typica;  hij  is  dikwijls  ten  opzichte  van  de 
lengteas  van  het  blad  zijwaarts  afgebogen  en  niet  zelden  omge¬ 
kruld. De  kleur  van  het  blad  is  donkergroen  aan  de  bovenzijdei 
iets  lichter  aan  den  onderkant,  echter  donkerder  dan  bij  gewone 
Javakoffie;  in  tegenstelling  met  laatstgenoemde  is  de  onderzijde 
gewoonlijk  glimmend;  de  nerven  van  hooger  orde  zijn  er  dui¬ 
delijk  op  te  zien;  zij  zijn  dikker  en  grover  dan  bij  het  type. De  textuur  van  het  blad  is  grover,  leerachtig,  de  bladschijf 
dikker,  vleeziger. De  hoofdnerf  en  de  bladsteel  zijn  dikker  dan  bij  Coffea  arabica 
typica,  de  internodiën  zijn  langer  en  dikker. De  takken  zijn  stijf, 
dik  en  bros;  daardoor  krijgt  de  boom  een  geheel  afwijkend  uiter¬ 
lijk. Het  bladerdak  is  zelfs  bij  forsche  boomen  niet  gesloten; 
de  groeiwijze  is  ijler. De  domatiën,  (zie  fig. 5)  die  men  bij  C. arabica  typica  in  of  op  de 
hoeken  van  hoofd-  met  zijnerf  vindt,  ontbreken  bij  den  bullatavorm. Er  komt  dan  echter  wel  een  soortgelijk  orgaan  voor;  in  de  nerf- 
hoeken  vormt  de  bladschijf  een  kleine,  diepe  plooi  of  inzinking, 
waardoor  een  holte  ontstaat,  wier  wijde  opening  naar  den 
bladtop  gekeerd  is. Soms  is  deze  plooi  eenigszins  afgesloten,  het 
zij  door  een  wal  ervoor  of  door  een  dunne  weefselstrook  erover. a. b. V. k 
. Domatiën  van  Coffea  arabica  typica  (a  en  b)  en  van  C. arabica 
bullata  (c.). Dwarsdoorsneden,  vergroot. Domatiën  van  Coffea  arabica  typica  (a  en  b)  en  van  C. arabica 
bullata  (c.). Dwarsdoorsneden,  vergroot. Domatiën  van  Coffea  arabica  typica  (a  en  b)  en  van  C. arabica 
bullata  (c.). Dwarsdoorsneden,  vergroot. §  1.  Beschrijving  van  de  kenmerken. In  al  deze  kenmerken  van  het  blad  vindt  men  bij  de  verschil¬ 
lende  moederboomen  kleine  afwijkingen;  voor  ieder  kenmerk  kan 
een  reeks  opgemaakt  worden  van  moederboomen,  die  het  ken¬ 
merk  in  een  steeds  sterkeren  graad  vertoonen. Zoo  is  bv. de 
breedte  van  het  blad  gemiddeld  ongeveer  gelijk  aan  de  helft  van  de 
bladlengte. Bij  moederboom  No. 1  24,  No. 29,  No. 1 0,  No. 1 3  en  No. 1  21 
is  zij  gemidd. iets  minder  dan  de  bladlengte;  bij  moederboom 
No. 13  is  de  breedte  van  het  blad  gemidd. gelijk  aan  de  helft 
van  de  lengte;  bij  moederboom  No. 121  a  en  No. 121  b  is  zij 
wat  grooter  dan  de  bladlengte,  bij  moederboom  No. 1 20  en  No. 1 1 6  is  zij  belangrijk  grooter. Ook  de  gemiddelde  lengte  van  den 
bladtop  is  zeer  verschillend ;  bij  moederboom  No. 1 1 6  en  No. 1 0 
is  zij  niet  grooter  dan  bij  C. arabica  t3'pica;  bij  moederboom 212 212 No. 124,  No. 13,  No. 120,  No. 29  en  No. 121  b  is  de  bladtop 
wat  langer,  bij  de  moederboomen  No. 121  a  en  vooral  bij  moe- 
derboom  No. 121  is  de  bladtop  wat  belangrijk  langer  dan 
bij  de  gewone  Javakoffie. De  bladvoet  is  evenzeer  in  verschil¬ 
lenden  graad  bij  de  verschillende  moederboomen  afgestompt. Ook  kenmerken,  die  niet  tot  de  eigenlijke  variëteitskenmerken 
behooren,  varieeren  sterk ;  zoo  is  voor  de  verschillende  moeder¬ 
boomen  de  bladlengte  zeer  uiteenloopend ;  bij  mocderboom  No. 1 1  6 
varieert  de  bladlengte  . tusschen  9  en  1 4  cM.,  bij  moederboom 
No. 29  tusschen  8  en  1 2  cM.,  bij  moederboom  No. 10  tusschen 
1 0.5  en  1  7.5  cM.,  bij  moederboom  No. 1  3  tusschen  1 1 .5  en  1  7  cM.; 
moederboom  No  121  daarentegen  heeft  groote  bladeren  (lengte 
13.8  —  18.1  cM.). Ook  de  internodiumdikte  varieert  bij  vergelijking  der  afzon¬ 
derlijke  moederboomen. Bij  moederboom  No. 1 1 6  is  het  derde 
internodium  3  mM.,  dus  niet  dikker  dan  bij  typische  C. arabica, 
neemt  men  echter  de  geringe  lengte  van  het  blad  in  aanmerking; 
dan  blijkt  de  dikte  toch  nog  betrekkelijk  groot  te  zijn. Bij  de. moederboomen  No. 10  en  No. 29  is  de  internodiumdikte  reeds 
3.5  mM.;  bij  de  overige  4  mM.;  alleen  moederboom  No. 1 20  ver¬ 
toont  een  internodiumdikte  van  4.5  mM. De  sterkste  variaties  vindt  men  bij  het  onderzoek  van  de  do- 
matiën  der  verschillende  moederboomen. Bij  No. §  1.  Beschrijving  van  de  kenmerken. 10,  No. 116 
en  No. 1 3  zijn  de  domatiën  normaal  in  of  op  den  nerfhoek  gelegen 
bij  de  moederboomen  No. 121,  No. 121  b  en  No. 29  daarentegen 
komt  in  plaats  van  een  domatium  een  inzinking  in  den  nerfhoek 
voor. Bij  No. 120  vindt  men  eveneens  een  inzinking;  hier  is 
echter  het  bladweefsel  voor  de  inzinking  iets  verdikt,  zoodat  een 
flauw  afgeteekende  wal  de  opening  van  de  inzinking  begrenst. Bij  moederboom  No. 121  a  vindt  men  een  dunne  weefselstrook 
uitgespannen  tusschen  de  hoofdnerf  en  de  zijnerf;  de  inzinking 
wordt  daardoor  van  boven  afgesloten. Bij  moederboom  No. 1 24 
eindelijk  vinden  wij  een  geheel  afwijkenden  toestand;  in  plaats 
van  een  domatium  komt  hier  een  driehoekige  inzinking  voor  op 
het  punt,  waar  de  zijnerf  zich  met  de  hoofdnerf  vereenigt;  de 
zijnerf  splitst  zich  in  twee  takken,  die  de  inzinking  tusschen  zich 213 vatten ;  de  derde  zijde  van  de  inzinking  wordt  door  de  hoofd¬ 
nerf  begrensd. (Fig. 6). vatten ;  de  derde  zijde  van  de  inzinking  wordt  door  de  hoofd¬ 
nerf  begrensd. (Fig. 6). FIGUUR  6. Bladeren  van  de  bullata,  als  knopvariatie  opgetreden  (a)  en 
van  den  typischen  arabica-moederboom  (ft). Bladeren  van  de  bullata,  als  knopvariatie  opgetreden  (a)  en 
van  den  typischen  arabica-moederboom  (ft). De  bloemen  komen  in  afmetingen  met  die  van  gewone  Java- 
koffie  overeen. Van  de  steelblaadjes  is  wel  eens  één  paar  blad¬ 
achtig  ontwikkeld,  en  dan  tot  7  mM. groot;  aan  die  kleine  blaadjes 
is  reeds  de  krulling  op  te  merken. De  petalen  schijnen  iets 
breeder  te  zijn  dan  bij  gewone  Javakoffie. De  kenmerken  der  bessen  loopen  voor  de  verschillende  moe- 
derboomen  weer  sterk  uiteen. Bij  moederboom  No. 29  wijkt  de 
bes  niet  van  die  van  gewone  Javakoffie  af  in  vorm ;  het  per¬ 
centage  bessen  met  rondboon  is  slechts  4  %;  bij  den  boom  uit 
den  jongen  aanplant  is  het  ongeveer  gelijk,  nl. 5  %;  bij  dezen 
boom  zijn  de  bessen  ook  langwerpig. Bij  moederboom  No. 121 
vertoonen  de  bessen  een  wat  ronder  vorm ;  het  percentage 
bessen  met  rondboon  is  hier  belangrijk  hooger,  nl. 26  %;  bij  al 
deze  boomen  vertoont  de  bes  een  kleiner  discus. Bij  moederboom 
120  vinden  wij  scheeve,  breede  bessen,  met  groeten  discus; 
het  getal  bessen  met  ‘rondboon  is  hier  juist  even  groot  als  dat 
met  platboon ;  een  groot  gedeelte  van  de  boenen  is  voos. Bij  moe¬ 
derboom  No. 116  zijn  de  bessen  weer  rond,  de  breedte  ervan  is 
grooter  dan  de  lengte;  de  discus  is  groot  en  het  percentage  bes-  sen  met  rondboon  bedraagt  meer  dan  de  helft;  ook  bij  dezen 
boom  is  het  percentage  vooze  boonen  zeer  hoog,  vooral  bij  de 
platboonen. Het  laatste  verschijnsel,  dat  bullata-boomen  een  hoog  percentage 
vooze  boonen  geven,  is  in  de  praktijk  welbekend. Een  verkla¬ 
ring  voor  de  verschillen  tusschen  de  moederboomen  in  dat  opzicht 
is  niet  te  geven. Men  zou  kunnen  denken  dat  boomen,  waarin 
de  afwijking  voor  het  eerst  optrad,  die  dus  van  normale  boomen 
afstammen  en  de  eerste  generatie  van  den  nieuwen  vorm  uit¬ 
maken,  veel  rondboon  en  voosboon  opleveren,  terwijl  die,  welke 
tot  verdere  generatie  behooren,  minder  rondboon  geven. Voor 
de  moederboomen  No. 29,  No. 19,  No. 10  en  No. 121  b,  die  alle 
van  bullata-boomen  afstammen,  gaat  dit  op;  evenzeer  zouden  de 
moederboomen  No. 129  en  No. 116,  die  beide  waarschijnlijk  zelf 
door  mutatie  uit  C. arabica  typica  ontstaan  zijn,  en  die  beide 
een  hoog  percentage  voosboon  hebben,  ermede  in  overeenstem¬ 
ming  zijn. In  moederboom  No. 121  echter  is  waarschijnlijk  ook 
door  een  mutatie  het  afwijkend  kenmerk  te  voorschijn  gekomen; 
toch  vindt  men  ook  bij  dezen  boom  een  betrekkelijk  gering  per¬ 
centage  voosboon. §  2.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Coffea  arabica  var. bullata. Moederboom  No,  121. Coffea  arabica  var.  bullata.  Moederboom  No,  121. Krachtige  boom,  getopt  op  4.20  M. Omtrek  van  den  stam  33  cM., 
straal  van  de  sprei  1.20  M. Schors  spletig. De  boom  staat  minder  goed 
in  blad  dan  de  naburige  gewone  Javakoffieboomen ;  de  stam  draagt 
van  onder  tot  boven  primaire  takken,  die  echter  ijler  bebladerd  zijn. De  internodiën  zijn  langer  dan  bij  gewone  Javakoffie;  de  takken  zijn 
dik  en  bros. Het  derde  internodium  is  3.5—4  mM. dik;  de  bladsteel 
3 — 3.5  mM. De  onderzijde  der  bladeren  is  glimmend,  met  een  grove 
nervatuur  voorzien. Gesloten  domatiën  zijn  niet  aanwezig ;  slechts  vindt 
men  in  de  nerfhoeken  diepe  plooien  in  het  bladvlak. De  nerfhoek 
bedraagt  50°  -  60". De  bladschijf  is  aan  de  onderzijde  holgebogen ; 
de  bladrand  is  omgebogen,  de  bladtop  verwrongen. Bladvoet  breed 
en  afgerond;  de  grootste  breedte  van. blad  ligt  meestal  niet  op  de 
helft  van  de  lengteas,  maar  meer  naar  den  bladsteel  toe,  dus 
juist  het  tegenovergestelde  van  hetgeen  men  gewoonlijk  bij  de  Coffea 
arabica  vindt. 215 In  de  oksels  der  bladeren  zijn  talrijke  knoppen  aanwezig;  zij  zijn 
geplaatst  in  2  —  4  bloemige  cymen;  soms  vindt  men  4  zulke  cymen  in 
één  bladoksel  bijeen. De  steelblaadjes  zijn  soms  bladachtig  ontwikkeld  ; 
ik  trof  er  een  paar  aan  van  7  niM. lengte. Bij  zulke  grootere  was  het 
blaadje  ook  verwrongen,  evenals  de  loofbladeren. Afmetingen  der  bladeren. Steel. Lengte. Top. Breedte. Aant. nerv. 10  mM. 13.8  cM. 17  niM. 6.6  cM. 11 
11  *  14.0  » 
21  » 
6.8  » 
13 
9  »  14.5  » 
18  » 
7.7  » 
11 
9  »  14.9  » 
20  » 
7.9  » 
13 
11  »  15.9  * 
22  » 
7.6  » 
12 
12  »  16.4  » 
25  * 
7.2  » 
13 
10  »  17.1  » 
21  » 
8.5  » 
13 
10  . 18.1  » 
33  * 
8.3  » 
13 33  * 
8.3  » 
De  bladtop  is  dus  zeer  lang;  de breedte  groot;  zij  bedraagt  bijna  de 
helft  der  lengte. helft  der  lengte. Enkele  geopende  bloemen  gaven  de  volgende  cijfers: 
Br. pt. Enkele  geopende  bloemen  gaven  de  volgende  cijfers: 
Aant. pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Br. pt. Lg. Sty. Lg. Stm. Lg. hk. Lg. hd. 5  10  mM. 11  mM. 2.5  mM. 17  mM. 6  mM. 8  mM. 2  mM. 5  10  »  14  » 
4 
6  »  10  » 17  » 
6  »  10  » 
3  » 
De  bessen  vertoonen  een afgeronden  vorm ;  het  steeleinde  is  afgeplat. Coffea  arabica  var.  bullata.  Moederboom  No,  121. het  discuseind  wat  meer  afgerond, de  discus zelf  vlak ;  de  zijkanten  zijn 
door  gebogen  lijnen  begrensd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in mM.). Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus. 15.5 
13.5 
12 
2 
15 
13.5 
12.5 
3 
15 
14 
12.5 
3 
15 
14 
13 
2.5 
15.5 
13.5 
12 
2 
15.5 
15 
13.5 
2.5 Lengte  der  bessen. 12 
13  14 
15  16  17  18  19  mM. Lengte  der  bessen. Aant. bess. m. platb. Aant. bess. m. rondb. 11  11 
4 Aant. bess. m. rondb. 1 Aant. bess. m. ron De  bessen  met  platboon  zijn  dus  gemidd. 15.55  inM. de  bessen  met 
rondboon  13.18  inM. lang. De  hoornschil  is  langwerpig;  de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen 
lijnen  begrensd. 216 Lengte  der  boonen  9"  10  10’  11  11^  12  12’  13  13’  14  14"  15  inM. Aant. platboon  2  3  713  39  35  24  9  4  2  2 
Aant. rondboon  2  5  10  5  2  1 Lengte  der  boonen  9"  10  10’  11  11^  12  12’  13  13’  14  14"  15  inM. Aant. platboon  2  3  713  39  35  24  9  4  2  2 Lengte  der  boon
Aant. platbo Aant. rondboo Aant. rondboo Aant. drieboon. 1  2 
Breedte  der  boonen  van  geinidd. lengte  6"  7  7^  8  8^  9  9"  mM. Platboon  11.5  —  12  niM. 1  2  14  2  1 
Rondboon  10.5  —  11  »  2  4  5 Aant. dri Aant. drieboon. 1  2 
Breedte  der  boonen  van  geinidd. lengte  6"  7  7^  8  8^  9  9"  mM. Breedte  der  boonen  van  geinidd. lengte  6"  7  7^  8  8^  9  9"  mM. Breedte  der  boonen  van  geinidd. lengte  6"  7  7^  8  8^  9  9"  mM. Platboon  11.5  —  12  niM. 1  2  14  2  1 Breedte  der  boonen  van 
Platboon  11.5  —  12  n Breedte  der  boonen  van 
Platboon  11.5  —  12  ni Rondboon  10.5  —  11 Voor  de  platboon  is  de  gemidd. lengte  dus  12.09  mM.,  de  gemidd. breedte  8.5  niM.;  voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  10.77  mM. en  7.5  mM. Eindcijfers  der  proefpartij : Gemidd. gewicht  per  bes  1.6  gr. Gemidd. gewicht  per  bes  1.6  gr. Bessen  met  platboo Bessen  met  platboo
Bessen  met  rondboo Bessen  met  driebo Bessen  met  voosboo Gemidd. gewicht  p. platb. 0.15  —  gr. Gemidd. gewicht  p. platb. 0.15  —  gr. Gemidd. gewicht  p. rondb. 0.14  +  » Gemidd. gewicht  p. Coffea  arabica  var.  bullata.  Moederboom  No,  121. Rendement  6.3  :  1 Platboon  83  o Rondboon  15  » Rondboon  15  » Drieboon  2  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Moederboom  No. 121  is  opgekomen  uit  Pantjoer  zaad;  hij  staat  met 
No. 120,  No. 121a  en  No. 124  in  dezelfden  tuin,  die  in  1897  98  beplant  werd. Coffea  arabica  bullata  Moederboom  No. 13. Een  vijfjarige  boom,  die  opvalt  door  de  gekrulde  bladeren  en  de 
dikke,  stijve  takken. Het  derde  internodium  is  3.5  —  4  mM.;  de  blad¬ 
steel  is  2.5  —  3  mM. De  breedte  van  het  blad  bedraagt  ongeveer  de  helft  van  de  lengte;  de 
grootste  breedte  ligt  op  het  midden. De  bladvoet  is  stomp ;  het  bladvlak 
is  gegolfd,  soms  omgebogen;  de  bladrand  sterk  gegolfd  en  dikwijls 
omgekruld. De  domatiën  liggen  op  den  nerfhoek;  bedraagt  50“— OO''. Top omgekruld. De  domatiën  ligg
Afmetingen  der bladeren : Afmetingen  der 
Steel 
bladeren : 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 7 mM. 11.5  cM. 13  mM. 5.2  cM. 8 
10 
12.3  » 
14 
6.2  » 
10 
10 
» 
14.1  » 
13 
6.8  » 
9 
10 
» 
15.2  . 9 
» 
8.1  . 9 
9 
15.5  » 
13 
6.2  . 9 
12 
> 
15.9  » 
19 
»  , 
8.3  » 
9 
12 
1 
17.0  >» 
10 
> 
7.6  » 
10 217 De  boom  is  afkomstig  uit  op  Pantjoer  geoogst  koffiezaad,  en  waar¬ 
schijnlijk  zelf  door  mutatie  ontstaan  uit  gewone  Javakoffie  —  waarvan 
alleen  zaad  voor  uitbreiding  der  aanplantingen  genomen  wordt. Coffea  arabica  bullata  Moederboom  No. 10. Scheefgezakte  boom,  op  een  weinig  gunstige  standplaats  staande. De 
takken  staan  nog  vrij  goed  in  blad. De  takken  bestaan  uit  internodiën  van  normale  lengte,  Bv. : 
bloeiende,  in  het  volle  licht  gegroeide  3  4  5.5  5  4.5  cM. 3.5  4.5 
in  de  schaduw  gegroeide  6  6  3.5  5.5  cM. 3  7.5  3  6.5  » 3  7.5  3  6.5  » 
Het  derde  internodium  is  3.5  mM.,  de  bladsteel  3  mM. dik. Het  blad  is  breed,  de  gemidd. breedte  bijna  gelijk  aan  de  helft  der 
lengte. De  bladvoet  is  stomp,  breed  en  rond  ;  de  grootste  breedte  ligt 
ongeveer  in  het  midden. De  bladtop  is  niet  langer  dan  bij  normale 
Javakoffie;  hij  is  meestal  omgebogen. De  bladrand  is  sterk  gegolfd, 
soms  ongekruld ;  het  bladvlak  tusschen  de  nerven  zeer  weinig  bol. Nerf- 
hoek  55® — 60®,  openingen  der  domatiën  in  de  nerfhoeken. De  nervatuur 
is  wat  sterker  ontwikkeld  dan  bij  gewone  Javakoffie. Afmetingen  der  bladeren. Afmetingen  der  bladeren. Steel. Moederboom  No.  19. Coffea  arabica  var.  bullata.  Moederboom  No,  121. Lengte. Top. Breedte. Aant. nerv. 10  mM. 10.5 cM. 9 mM. 4.5 
cM. 10 
11  » 
12.5 
» 
11 
> 
6.9 
» 
10 
10  » 
13.9 
» 
7 
» 
6.7 
» 
10 
12  » 
14.8 
10 
» 
7.1 
» 
11 
10  » 
16.5 
» 
14 
» 
6.6 
» 
11 
10  » 
16.8 
» 
13 
7.5 
» 
11 
12  » 
17.3 
» 
15 
» 
7.9 
10 12  » 
Aan  de  takken  komen  enkele  onrijpe  bessen  voor,  die  op  het  oog 
niet  van  gewone  Javakoffie-bessen  afwijken. Bij  het  bezoek  waren  er 
enkele  geopende  bloemen  te  vinden : enkele  geopende  bloemen  te  vinden : 
Aant. pt. Lg. bs. Lg. pt. Br. pt. Lg. Sty. Lg. Stm. Lg. hd. Lg. hk. 5  8  mM. 12  mM. 3.5  mM. 17  niM. 2.5  mM. 3  mM. 10  mM. 5  9»  11»  3.5»  12»  4  »  3»  9» 
5  11  »  11  »  3.5  »  15  »  4  »  2  »  9  » Een  op  het  punt  van  opengaan  staande  knop  is  16  mM. lang,  waar¬ 
van  6  mM. voor  de  buis,  10  mM. voor  de  petalen  komen. De  boom  is  een  afstammeling  van  moederboom  No. 19. Moederboom  No. 19. Moederboom  No. 19. Hooge  doorgeschoten  boom  ;  hoogte  4.70  M.,  omtrek  van  den  stam 
46  cM. De  takken  zijn  bros  en  vrij  dik;  de  dikte  van  het  derde  inter¬ 
nodium  bedraagt  3.5-4  mM, ;  de  bladsteel  is  3  mM. dik. 218 Enkele  bloemen  komen  voor. De  afmetingen  ervan  waren  de  volgende: 
Aant. pt. Lg. bs. Lg. pt. Br. pt. Lg. Sty. Lg. Stm. Lg. hk. Lg. lid. 5  5  inM. 11  inM. 3  niM. 13  niM. 4  niM. 7  inM. 3  mM. 5  5»  11»4»13»  4»  7»  3» Do  bessen  zijn  aan  steel-  en  discuseinde  wat  afgeplat;  de  zijkanten 
zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd,  waardoor  de  bes  een  ronden  vorm 
krijgt. De  breedte  is  ongeveer  gelijk  aan  de  lengte. De  afmetingen  zijn : Lengte. Breedte. Dikte. Discus  (alles  in  mM.). 13.5 
13.5 
13 
4.5 
14 
13 
12 
3 
14 
13 
12 
4 
14 
14 
13 
4 
14 
13 
4 
Lengte  der bessen  11  12 
13  14 
15  16  17  18  19  niM. Aant. bess. m. platb. 4  4 
6  2  2  1 
Aant. bess. m. rondb. 3 
5  7  10 
3  2  1 Lengte. Breedte. Dikte. Discus  (alles  in  mM.). Coffea  arabica  bullata.  Moederboom  No.  29. Coffea  arabica  bullata. Moederboom  No. 29. Een  oude,  doorgeschoten  boom,  de  hoogte  bedraagt  5.10  M.;  de  om¬ 
trek  van  den  stam  55  cM. De  boom  heeft  een  ziekelijk  uiterlijk;  de 
bladeren  zijn  grootendeels  atgevallen. De  boom  is  opgekweekt  uit  zaad,  afkomstig  uit  den  Cultuurtuin  te  Bui¬ 
tenzorg;  hij  werd  in  1885'86  uitgeplant. tenzorg;  hij  werd  in  1885'86  uitgeplant. Het  blad  is  aan  de  onderzijde  meestal  hol;  de  bladrand  is  sterk 
gegolfd,  gewoonlijk  omgekruld;  het  bladvlak  zelf  is  ook  verbogen 
en  verwrongen. De  lange  bladtop  is  meestal  omgebogen  en  ligt 
dikwijls  niet  in  het  verlengde  van  de  middennerf,  maar  buigt 
zijwaarts  af. De  grootste  breedte  van  het  blad,  dikwijls  de  helft  der 
lengte  bedragend,  ligt  ongeveer  op  het  midden;  soms  echter  boven  en 
ook  wel  eens  onder  het  midden. De  bladvoet  is  zeer  variabel  van  vorm ; 
bij  de  meeste  bladeren  is  hij  stomp,  door  gebogen  lijnen  begrensd;  bij  de 
bladeren  met  zeer  stompen  voet  is  de  omtrek  ervan  ongeveer  een  halve 
cirkel,  op  het  midden  waarvan  de  bladsteel  dan  ingehecht  is;  bij  de  smallere 
bladeren  met  langen  bladvoet  is  deze  door  rechte,  naar  den  bladsteel  toe- 
loopende  lijnen  begrensd. De  bladeren  zijn  dus  uiterst  variabel  van  vorm 
Top Afmetingen  der bladeren. fmetingen  der 
Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nevr. 5 mM. 8.1  cM. 13  mM. 3.7  cM. 9 
5 
» 
8.2  . 11  » 
4.1  » 
10 
6 
> 
9.2  . 16  . 4.6  » 
12 
7 
9.4  . 11  » 
4.5  » 
10 
7 
» 
9.5  » 
18  » 
4.5  » 
12 
5 
» 
9.7  » 
14  . 4.6  * 
11 
8 
> 
10.3  » 
19  . 4.9  » 
10 
10 
» 
11.8  . 15  » 
10 15  » 
6.0  » 
De  nervatuur  aan  de  onderzijde  van  het  blad  is  grof. De  domatiën 
zijn  zoo  goed  als  niet  aanwezig;  bij  de  nerfhoeken  is  het  blad  wat  in¬ 
geplooid,  zoodat  een  kleine  holte  ontstaat,  met  de  beide  nerven  als  zij- 
grenzen  en  een  naar  den  bladtop  toe  gekeerde  opening. De  nerfhoek 
varieert  van  40"— 55-;  op  het  midden  van  het  blad  is  de  nerfhoek 
stomper  dan  naar  den  top  toe;  bij  de  breedere  bladeren  is  de  hoek 
stomper  dan  bij  de  smallere. stomper  dan  bij  de  smallere. De  bladsteel  is  2.5  mM.,  het  derde  internodium  3  —  3.5  mM. dik. De  bladsteel  is  2.5  mM.,  het  derde  internodium  3  —  3
Lengte  der  bessen  14  15  16  17  18  19  mM. Coffea  arabica  var.  bullata.  Moederboom  No,  121. 13.5 
13.5 
13 
4.5 
14 
13 
12 
3 
14 
13 
12 
4 
14 
14 
13 
4 
14 
13 
4 
Lengte  der bessen  11  12 
13  14 
15  16  17  18  19  niM. 15- 
De  gemidd. lengte  der  bessen  is  dus  15.25  niM.,  voor  de  rondboon 
is  de  gemidd. lengte  14.05  niM. 15- 
De  hoornschilkoffie  is  zeer  onregelmatig  van  vorm  en  grootte. De 
boonen  zijn  gewoonlijk  breed,  aan  beide  einden  stomp  afgerond,  met 
zijkanten,  die  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd  zijn. zijkanten,  die  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd  zijn. Lengte  der  boonen  8  8’  9  9’  10  10’  11  11“  12  12'  13  13“  14  14®  15  15^  mM. Lengte  der  boonen  8  8’  9  9’  10  10’  11  11“  12  12'  13  13“  14  14®  15  15^  mM. Aantal  platboonen  2  2  6  5  2  3  1® 
Aantal  rondboonen  1  2622121  1 Aantal  platboon
Aantal  rondboonen  1 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7^  8  8’  9  9®  10  10’mM. Aantal  platboonen  11— 11.5 
Aantal  rondboonen  10.5 — 11 De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  11.55  niM. bij  een  breedte  van 
9.75  niM. voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  11  inM. en  7.75  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  grijsachtig 
van  kleur  was,  onregelmatig  van  vorm,  meestal  betrekkelijk  kort  en  breed. Eindcijfers  der  partij. De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  11.55  niM. bij  een  breedte  van 
9.75  niM. voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  11  inM. en  7.75  niM. 9.75  niM. voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  11  inM. en  7.75  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  grijsachtig 
van  kleur  was,  onregelmatig  van  vorm,  meestal  betrekkelijk  kort  en  breed. an  kleur  was,  onregelmati
Eindcijfers  der  partij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.4  gr. Bessen  met  gevulde  platboon  21  % Bessen  met  gevulde  rondboon  36  » Bessen  met  gevulde  rondboon  36  » 
Bessen  met  vooze  platboon  17 Bessen  met  vooze  rondboon  26  » Bessen  met  vooze  rondboon  26  » Gemidd. gewicht  per  platboon  0.14 — gr. Gemidd. gewicht  per  platboon  0.14 — gr. Gemidd. gewicht  per  rondboon  0.16— gr. Gemidd. gewicht  per
Rendement  12.8 :  1 Platboon  51  “/o Platboon  51  “/o 
Rondboon  49  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  51  “/o 
Rondboon  49  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. 219 Coffea  arabica  bullata.  Moederboom  No.  29. Aant. bess. m. plat Aant. bess. m. platb. 2  6  13  2  1 
Aant. bess. m. rondb. 1 Aant. bess. m. rond De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  is  hier  dus  16.31  niM.; 
van  de  bessen  met  rondboon  16.5  mM. De  hoornschilkoffie  is  langwerpig,  tamelijk  smal,  aan  beide  uiteinden 
evenveel  afgerond ;  de  zijkanten  zijn  bijna  recht. 220 Lengte  der  boonen  11^  12  12’  13  13’  14  14“  15  15^  16  mM. Aantal  platboonen  17  8  14  115  1  1 
Aantal  rondboonen  1 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7’’  8  8*  9  inM. Platboonen  13  —  13.5  mM. 2  11  1 
Rondboon  14  — 14.5  »  1 Lengte  der  boonen Lengte  der  boonen
Aantal  platboon Aantal  rond Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7’’  8  8*  9  inM. Breedte  der  boonen  van  g
Platboonen  13  —  13.5  m 1 12 
8  » 
15.2 
22 
» 
7.5 
13 
10  » 
15.4 
16 
8.4 
» 
13 
9  » 
15.7 
17 
6.6 
V 
12 
12  » 
16.0 
» 
22 
» 
9.3 
» 
12 
10  » 
16.6 
» 
18 
8.8 
» 
13 
10  » 
17.1 
» 
23 
» 
9.1 
» 
13 
10  * 
17.6 
» 
26 
» 
9.4 
» 
14 221 De  bladsteel  is  3.5  mM.,  het  derde  internodium  is  4  mM. dik. De  breedte  van  het  blad  bedraagt  meestal  meer  dan  de  helft  van  de 
lengte. lengte. De  boom  is  opgegroeid  uit  op  Pantjoer  geoogst  zaad;  de  aanplant, 
waarin  zij  voorkomt  werd  in  1897  98  geplant. Coffea  arabica  var. bullata. Moederboom  120. Flinke  boom,  op  4.5  M. hoogte  getopt;  sprei  1.30  M.;  omtrek  31  cM. De  boom  is  forsch  en  heeft  van  onder  tot  boven  primaire  takken ;  deze 
zijn  stijf,  vertakken  zich  minder  dan  die  van  gewone  Javakoffie;  de 
internodiën  zijn  ook  wat  langer. Daardoor  is  het  bladerdak  van  den 
boom  niet,  als  van  de  naburige  typische  Javakoffieboomen,  gesloten. boom  niet,  als  van  de  naburige  typische  Javakoffieboomen,  gesloten. De  takken  zijn  dik  en  bros. Het  derde  internodium  is  4.5  mM. dik, 
de  blakstecl  3  —  4  mM. De  bladeren  zijn  vrij  groot,  breed ;  de  breedte 
bedraagt  meestal  meer  dan  de  helft  der  lengte. De  bladschijf  is  tus- 
schen  de  nerven  in  opgebold,  de  bladrand  is  sterk  gegolfd  en  hier  en 
daar  omgekruld. De  lange,  duidelijk  van  het  blad  afgegrensde  bladtop 
is  gewoonlijk  omgekruld  en  dikwijls  ten  opzichte  van  de  lengteas  van 
het  blad  afgebogen. De  nerven  van  hooger  orde  zijn  niet  veel  grover 
dan  bij  gewone  Javakoffie. Domatiën  als  zoodanig  niet  aanwezig;  wel 
vindt  men  in  de  nerfhoeken  kleine  inzinkingen,  door  een  flauw  afge- 
teekenden  wal  omgeven. De  nerfhoek  wisselt  tusschen  50"  —  60". De 
bladvoet  is  breed  en  stomp ;  dikwijls  door  een  doorloopende  gebogen 
lijn  begrensd. De  grootste  breedte  ligt  soms  onder  of  boven  het  midden, 
gewoonlijk  ongeveer  op  het  midden. De  vruchtdracht  is  vrij  goed. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
op 
Breedte 
Aant. nerv, 
9  mM. 12.7 cM. 10  mM. 7.4  cM. 10 
10  » 
13.7 
» 
15 
8.7  » 
9 
9  » 
14.5 
» 
15 
» 
7.3  . 9 
11  » 
14.9 
» 
15 
» 
O 
10 
9  » 
15.3 
19 
» 
8.5  * 
9 
10  » 
15.3 
» 
19 
9 
10  » 
15.5 
16 
8.3  » 
10 
11  . 1 Platboonen  13  —  13.5  m
Rondboon  14  — 14.5 Rondboon  14  — 14.5  » Rondboon  14  — 14.5  »  1 
De  gemidd. lengte  der  platb. is  dus  13.29  mM.,  bij  een  gemidd. breedte 
van  8.25  mM.,  voor  de  rondb. zijn  deze  afmetingen  14.25  mM. en  7.25  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwgrijs  product  verkregen ;  de  boonen  zijn De  gemidd. lengte  der  platb. is  dus  13.29  mM.,  bij  een  gemidd. breedte 
van  8.25  mM.,  voor  de  rondb. zijn  deze  afmetingen  14.25  mM. en  7.25  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwgrijs  product  verkregen ;  de  boonen  zijn 
langwerpig,  de  zijkanten  door  bijna  rechte,  evenwijdige  lijnen  begrensd. Eindcijfers  der  partij. angwerpig,  de  zijkanten 
Eindcijfers  der  partij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.7  gr. Gemidd. gewicht  per  bes  1.7  gr. Bessen  met  platboo Bessen  met  platboo
Bessen  met  rondboo Bessen  met  voosboon  niet  aanwezig. Bessen  met  voosboon  niet  aanwezig. Gemidd  gewicht  p. platboon  0.17  +  gr. Gemidd  gewicht  p. platboon  0.17  +  gr. Gemidd  gewicht  p. platboon  0.17  +  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.20  » Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.20 Gemidd. gewicht  p. Rendement  5.1  :  1 Platboon  98  "  o Platboon  98  "  o Platboon  98  "  o 
Rondboon  2  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Coffea  arabica  bullata  Moederboom  No. 121a. Een  bullatatype,  dat  in  verschillende  kleinere  kenmerken  van  de 
vorige  afwijkt. De  boom  behoort  niet  tot  de  genummerde  moederboo- 
men;  de  beschrijving  wordt  hier  slechts  ingevoegd  ter  vergelijking 
met  de  voorafgaande. Het  blad  is  gekenmerkt  door  een  zeer  breeden  voet,  bijna  halfcirkelvor¬ 
mig. De  grootste  breedte  ligt  onder  het  midden. De  nervatuur  is  grof; 
gesloten  doniatiën  ontbreken,  in  de  nerfhoeken  vertoont  het  weefsel  der 
bladschijf  een  inzinking,  zoodat  daar  een  open  holte  ontstaat;  deze  holte 
is  van  boven  door  een  weefselstrook,  die  als  een  vlies  tusschen  hoofd¬ 
en  zijnerf  is  uitgespannen,  afgesloten. De  nerfhoek  is  50"  —  60". Hetblad- 
vlak  is  gebogen,  de  bladrand  omgekruld,  de  bladtop  meestal  verwrongen. Top Afmetingen,  der  bladeren. etingen,  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv, 
11  mM. 14.3  cM. 19 
mM. 8.5 cM. De  petalen  schijnen  bij  dezen  boom  dus  wat  breeder  te  zijn  dan  van 
gewone  Javakoffie. 1 lengte  7^  8  8’  9  9"  10  10“  mM. Platboon  12  — 12.5  inM. 3  1 Aantal  rond  boonen  11  3351  12 
Breedte  der  boonen  v. gemidd. lengte  7^  8  8’  9  9"  10  10“  mM. Platboon  12  — 12.5  inM. 3  1 Breedte  der  boonen  v. g
Platboon  12  — 12.5  i 1 16.6 
» 
15 
» 
8.9  » 
10 8.9  » 
Een  paar  geopende  bloemen  werden  aangetroffen,  die  de  volgende 
afmetingen  vertoonden. Aant. pt. Lg. bs. Lg. pt. Br. pt. Lg. sty. Lgt. stm. Lg. hd. Lg. hk. 5  8  mM. 13  mM. 4.5  mM. 12  mM. 6  mM. 5  mM. 8  niM. 5  9»14»6  *15*  6»  5»  8» De  petalen  schijnen  bij  dezen  boom  dus  wat  breeder  te  zijn  dan  van 
gewone  Javakoffie. 222  — 
De  vruchtdracht  was  vrij  goed. De  bessen  zijn  aan  steel-  en  discus¬ 
einde  afgeplat;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd,  waar¬ 222  — 
De  vruchtdracht  was  vrij  goed. De  bessen  zijn  aan  steel-  en  discus¬ 
einde  afgeplat;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd,  waar¬ 
door  de  bes  dus  een  min  of  meer  ronden  vorm  verkrijgt;  de  grootste 
breedte  ligt  gewoonlijk  ongeveer  op  het  midden,  en  zij  is  gelijk  aan 
de  lengte. De  discus  is  groot. einde  afgeplat;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd,  waar¬ 
door  de  bes  dus  een  min  of  meer  ronden  vorm  verkrijgt;  de  grootste 
breedte  ligt  gewoonlijk  ongeveer  op  het  midden,  en  zij  is  gelijk  aan 
de  lengte. De  discus  is  groot. de  lengte. De  discus  is  groot. De  bessen  zijn  dikwijls  scheef  ontwikkeld. Afmetingen  der  bessen :  (alles  in  mM.). Afmetingen  der  bessen :  (alles  in  mM.). Lengte 
Breedte 
Dikte  Discus. Inhoud. 15 
16 
14.5  4.5 
platboon. 15.5 
14 
13.5  3.5 
rondboon. 15.5 
15 
14  3.5 
rondboon. 15.5 
16 
15  4 
platboon. 16 
18 
16.5  5 
platboon. Lengte  der  bessen 
12  13 
14  15  16  17 
18  mM. Bess. m. platboon 
3 
2  6  10  4 
Bess. m. rondboon 
1  8 
9  4  2  1 De  bessen  met  platboon  zijn  dus  gemidd. 16.15  niM.,  de  bessen  met 
rondboon  14.39  niM. lang. De  hoornschilboon  is  kort,  breed,  afgerond;  de  zijkanten  zijn  door  gebo¬ 
gen  lijnen  begrensd ;  de. grootste  breedte  ligt  niet  zelden  over  het  midden. gen  lijnen  begrensd ;  de. grootste  breedte  ligt  niet  zelden  over  het  midden
Lengte  der  boonen  9^  10  10®  11  ID  12  12^  13  13'*  mM. Lengte  der  boonen  9^  10  10®  11  ID  12  12^  13  13'*  mM. Aantal  platboonen  1  3  4  3  1 
Aantal  rond  boonen  11  3351  12 
Breedte  der  boonen  v. gemidd. lengte  7^  8  8’  9  9"  10  10“  mM. Platboon  12  — 12.5  inM. 3  1 Aantal  rond  boonen  11  3351  12 
Breedte  der  boonen  v. gemidd. .  
 13  1 Rondboon  11.5  — 12  » De  gemiddelde  lengte  der  platboon  is  dus  12.25  inM.,  de  gemidd. breedte 
9.5  mM.;  voor  de  rondboon  bedragen  beide  afmetingen  11.65  mM. en  8  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  grijsblauwe  boon  verkregen;  de  vorm De  gemiddelde  lengte  der  platboon  is  dus  12.25  inM.,  de  gemidd. breedte 
9.5  mM.;  voor  de  rondboon  bedragen  beide  afmetingen  11.65  mM. en  8  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  grijsblauwe  boon  verkregen;  de  vorm 
ervan  is  onregelmatig;  meestal  zijn  de  boonen  kort  en  breed,  er  zijn 
echter  ook  enkele  langwerpige,  grove  bij. Eindcijfers  der  partij : Eindcijfers  der  partij : 
Gemidd. gewicht  per  bes  1.8  gr. Gemidd. gewicht  per  bes  1.8  gr. Bess. m. platbo Bess. m. platbo
Bess. m. rondbo Bessen  m. vooze  platboon  37 Bessen  m. vooze  platboon  37  »
Bessen  m. vooze  rondboon  16  * Gemidd. gewicht  per  platboon  0.15  +  gr. Gemidd. gewicht  per  platboon  0.15  +  gr. Gemidd. gewicht  per  platboon  0.15  +  gr. Gemidd. gewicht  per  rondboon  0.16 —  » Gemidd. gewicht  per
Rendement  19.5  :  1 Platboon  43  “/o Platboon  43  “/o 
Rondboon  59  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  43  “/o 
Rondboon  59  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. 223 Opvallend  is  in  deze  cijfers  het  hooge  gehalte  aan  vooze  boonen. Meer  dan  de  helft  der  bessen  bevatten  vooze  boonen ;  het  aantal  bes¬ 
sen  met  vooze  platboonen  bedraagt  ongeveer  tweemaal  zooveel  als 
dat  met  vooze  rondboon. Tellen  wij  de  bessen  met  gevulde  en  vooze 
platboonen  te  zamen,  en  ook  de  bessen  met  gevulde  en  vooze  rondboon, 
dan  blijken  er  van  beide  soorten  evenveel  te  zijn. Het  aantal  rondboon 
is  dus,  afgescheiden  nog  van  het  gehalte  aan  vooze,  abnormaal  hoog; 
in  dit  opzicht  komt  de  boom  met  de  bekende  koffiehybriden  overeen De  boom  is  evenals  moederboom  No. 121  opgegroeid  uit  Pantjoer- 
zaad ;  de  aanplant,  waarin  hij  voorkomt,  werd  in  1897  98  geplant. Lengte  der  bessen:  13  14  15  10  17  18  cM. 
Aant.  bess.  in.  platb.  3  3  13  14  5 Lengte  der  bessen:  13  14  15  10  17  18  cM. Aant. bess. in. platb Aant. bess. in. platb. 3  3  13  14  5 Aant. bess. in. roiulb. 2 Aant. bess. in. roiulb De  bessen  niet  platboon  zijn  dus  geinidd. 10  niM.,  die  met  rondboon 
13.5  inM. lang. De  hoornschil  is  langwerpig,  vrij  grof;  de  zijkanten  zijn  door  flauw- 
gebogen  lijnen  begrensd;  de  grootste  breedte  is  over  het  midden  naar 
het  discuseind  verschoven. Lengte  der  boonen  11  11^  12  12^  13  13^^  14  14*^  15  niM. Aantal  platboonen  3  512  22  20  8  4  2 Aantal  rondboonen  2 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7^  8  8^  9  O'' 
Platboon  12.5  —  13  niM. 3  9  7  1 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7^  8  8^  9  O'' Breedte  der  boonen  van  g
Platboon  12.5  —  13  ni Rondboon  11  -  11.5  » De  platboon  vertoont  dus  een  gemidd. lengte  van  12.91  mM.,  een 
gemidd. breedte  van  8.5  niM.;  voor  de  rondboon  zijn  die  afmetingen 
11.25  mM. en  7.25  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  hiauwe, 
langwerpige,  onregelmatige  boonen  bestond. angwerpige,  onregelmatige  bo
Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  hes  1.6  g Gemidd. gewicht  per  hes  1.6  gr Gemidd. gewicht  per  hes  1.6  gr
Bessen  met  platboon  95  o  o Bessen  met  platboon
Bessen  met  rondboo Bessen  met  voosboon  niet  aanwezig. Gewicht  per  platboon  0.17  —  gr. Gewicht  per  platboon  0.17  —  gr. Gemidd. gewicht’  p. rondb. 0.16  » Platboon  98  o  o 
Rondboon  2  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  98  o  o 
Rondboon  2  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. §  3.  Coffea  arabica  bullata.  Jonge  aanplant.  Bonn.  121b. Een  boom  uit  den  aanplant  1904  05,  die  goed  in  vrucht  stond,  werd 
voor  het  nader  onderzoek  uitgezocht. Hij  stamt  af  van  een  der 
vorige,  oudere  moederboomen ;  het  zaad  van  deze  is  niet  gescheiden 
voor  eiken  boom  uitgelegd,  zoodat  de  juiste  afstamming  niet  opgegeven 
kan  worden. De  takken  zijn  stijf  en  dik;  het  derde  internodium  is  3.5  —  4  mM. dik. De  bladeren  zijn  geplooid  en  van  boven  convex ;  de  bladrand  is 
sterk  gegolfd,  dikwijls  omgekruld. Domatiën  zijn  niet  aanwezig;  in 
de  nerfhoeken  vindt  men  slechts  een  inzinking,  die  niet  afgesloten  is 
De  nerfhoek  bedraagt  40®— 55®. De  nervatuur,  ook  de  fijnere  nerven 
zijn  dik  en  gcniakkelijk  aan  de  onderzijde  van  het  blad  te  onderscheiden, 
De  breedte  van  het  blad  bedraagt  meer  dan  de  helft  der  lengte;  de 
grootste  breedte  ligt  ongeveer  in  het  midden. Top Afmetingen  van het  blad. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 9  mM. 15.9  cM. 12  mM. 9.2  cM. 11 
6  » 
16.0  » 
15  » 
8.2  » 
14 
7  . 16.5  » 
21  . 8.0  » 
13 
10  . 16.6  -» 
15  » 
8.5  « 
12 
10  » 
16.8  » 
17  . 8.4  » 
12 
10  » 
17.8  » 
20  » 17.8  » 
20  » 
9.1  » 
11 
De  bladsteel  is 3  mM. dik. Bloemen  waren 17.8  » 
20  » 
De  bladsteel  is 3  mM. dik. Bloemen  waren 
niet  aanwezig. De bessen  zijn  iets  langwerpig 
discus  vlak  cn  van  middelmatige  grootte. Afmetingen  der  bessen Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
(alles  in  mM.). 15.5 
13 
11 
2.5 
15.5 
13 
12 
2.5 
15.5 
13 
12 
3.5 
15.5 
13.5 
11.5 
2.5 
15.5 
14 
12 
3 224 ')  K.  F.  Holle,  Veredeling  van  de  koffij ;  Tijdsclir.  v.  Nijverh.  e.  Landbouw 
in  Ned.  Indië,  Deel  13  (p.  68). 
Hetzelfde  geval  ook  vermeld  in  van  Gorkom,  De  Oost-Ind.  Cultures  I  hl.  1.51. 
Metled.  Dep.  v.  Landb.  Xo.  11.  15. §  4.  Oorsprong  en  erfelijkheid. De  erfelijkheid  van  het  buil ata-ken merk  blijkt  voldoende  uit 
de  mogelijkheid  er  aanplantingen  van  aan  te  leggen. Zulke  aan¬ 
plantingen  vindt  men  thans  op  Pantjoer  en  in  den  Proeftuin 
te  Bangelan;  ook  op  enkele  ondernemingen  heeft  men  vroeger 
zulke  aanplantjes  gemaakt;  zij  zijn  echter  gewoonlijk  later  in 
tuinen  met  gewone  Javakoffie  omgezet,  nadat  de  geringe  waar¬ 
de  van  den  vorm  voor  de  cultuur  gebleken  was. De  erfelijk¬ 
heid  van  den  bullatavorm  blijkt  verder  uit  een  mededeeling 
van  Holle  uit  1868;  ook  voor  den  oorsprong  der  variëteit  is  deze 
van  belang. —  225  — »De  regent  van  Limbangan  zag  eens  een  koffijboom  met  ge- 
» Kleurde  bladeren  en  wiens  takken  veel  minder  regt  of  spichtig 
»groeiden,  dan  die  van  den  gewonen  koffijboom,  terwijl  de  vruch- 
»ten  meest  bestonden  uit  mannetjes-boonen. »ten  meest  bestonden  uit  mannetjes-boonen. »Hij  bracht  dien  boom  naar  Garoet  over  en  plantte  van  die 
»boonen  op  een  erf,  waar  ik  thans  woon  en  zij  bragten  planten  voort 
»met  gekrulde  bladeren. Toen  ik  later  met  den  kontroleur  Pies 
»over  deze  zaak  sprak,  vroeg  deze  wat  zaad  van  dien  boom  en 
>hij  zaaide  het  op  het  erf  van  de  kontroleurswoning  en  het  bracht 
» voort  planten  met  gekrulde  bladeren  in  het  derde  geslacht. »Evenzoo  de  boonen,  die  ik  gelijktijdig  met  den  Heer  Pies  op 
»het  erf  van  den  Regent  plantte. »het  erf  van  den  Regent  
»En  nu  de  vruchten. »En  nu  de  vruchten. >Zeker  geven  de  boomen  niet  alle  mannetjes-boonen,  maar  toch 
tveel  meer  dan  gewoonlijk  (5  tot  10  %)  en  wat  den  groei  van  de 
^boomen  aangaat,  die  gelijkt  meer  op  dien  van  de  kamoening, 
«evenals  de  bladeren  op  de  bladeren  van  dien  boom. »De  vraag  is  nu  evenwel:  is  het  voordeelig  dergelijke  boonen 
«als  zaad  te  gebruiken? Dit  moet  een  proef  op  grooter  schaal’ 
«eene  juiste  waarneming  van  het  product  uitwijzen. «eene  juiste  waarneming  van  het  product  uitwijzen. «Wat  intusschen  al  dadelijk  bewezen  is,  is,  dat  het  zaad  niet  zonder 
«invloed  op  het  plantsoen  is,  en  daar  er  onder  de  koffij  hier  op 
«Java  meerdere  variëteiten  voorkomen,  is  het  v’oor  koffijplanters 
«wel  der  moeite  waard  daarop  eens  hunne  aandacht  te  vestigen”, 
Het  is  dus  zeker,  dat  reeds  voor  1868  de  bullata- variëteit 
voorkwam. Waarschijnlijk  is  zij  dus  hier  op  Java  ontstaan;  of 
misschien  in  Menado. §  4.  Oorsprong  en  erfelijkheid. Men  vindt  de  djamboe-koffie  bijna  op  elke 
onderneming  in  de  aanplantingen  en  het  is  niet  waarschijnlijk, 
dat  bij  het  oogsten  van  zaad  ook  bessen  van  de  variëteit  worden 
ingezameld;  daarvoor  is  zij  weer  te  zeldzaam  en  bovendien  te 
gemakkelijk  te  onderscheiden. Men  mag  wel  aannemen,  dat  de 
mutatie,  waarbij  de  buUata-eigenschap  actief  wordt,  zich  hier  nog 
telkens  herhaalt. «Wat  intusschen  al  dadelijk  bewezen  is,  is,  dat  het  zaad  niet  zonder 
«invloed  op  het  plantsoen  is,  en  daar  er  onder  de  koffij  hier  op 
«Java  meerdere  variëteiten  voorkomen,  is  het  v’oor  koffijplanters 
«wel  der  moeite  waard  daarop  eens  hunne  aandacht  te  vestigen”, 
Het  is  dus  zeker,  dat  reeds  voor  1868  de  bullata- variëteit «wel  der  moeite  waard  daarop  eens  hunne  aandacht  te  vestigen”, 
Het  is  dus  zeker,  dat  reeds  voor  1868  de  bullata- variëteit 
voorkwam. Waarschijnlijk  is  zij  dus  hier  op  Java  ontstaan;  of 
misschien  in  Menado. Men  vindt  de  djamboe-koffie  bijna  op  elke 
onderneming  in  de  aanplantingen  en  het  is  niet  waarschijnlijk, 
dat  bij  het  oogsten  van  zaad  ook  bessen  van  de  variëteit  worden 
ingezameld;  daarvoor  is  zij  weer  te  zeldzaam  en  bovendien  te 
gemakkelijk  te  onderscheiden. Men  mag  wel  aannemen,  dat  de 
mutatie,  waarbij  de  buUata-eigenschap  actief  wordt,  zich  hier  nog 
telkens  herhaalt. . 1.51. 15. 226  — 
Dat  de  bullata-eigenschap  in  latenten  toestand  in  Coffea  arabica 
aanwezig  is,  blijkt  uit  het  gedrag  der  hybride  van  deze  soort  
met  Coffea  liberia. In  de  tweede  bastaardgeneratie  van  den 
Kalimas-hybride,  die  door  bovengenoemde  kruising  ontstaan  is, 
vindt  men  onder  de  tallooze  verschillende  typen  er  steeds  een 
groot  aantal  met  gekrulde  bladeren. (Fig. 7j. Men  heeft  daarbij 
dus  met  een  activ'eering  van  een  latente  eigenschap  in  een  der 
ouders  te  doen,  zooals  wel  meer  bij  bastaarden  waargenomen  wordt, 
liet  is  moeilijk  aan  te  nemen,  dat  de  bullata-eigenschap  in  Liberia- 
koffie  latent  zou  voorkomen  ;  voor  zoover  ik  weet,  heeft  men  bij  deze 
koffiesoort  nooit  typen  met  gekrulde  bladeren  gevonden ;  bij  de 
hybriden  van  C. Liberica  X  stenophylla  vindt  men  evenmin  onder 
de  polymorphe  tweede  generatie  gekruldbladige  typen. Een  eigenaardigheid  van  de  bullata-eigenschap  is  nog,  dat  zij 
bij  zaden  C. arabica  van  zeer  verschillende  herkomst  is  opge¬ 
treden. Zoo  werd  de  Moederboom  No. 1 9  v'erkregen  uit  plan¬ 
tjes,  afkomstig  uit  de  kweekerij  van  Christy,  die  als  Blue  Mountain 
koffie  aan  den  Hr. Ottolander  waren  toegezonden. Tot  de  bullata- 
variëteit  behoort  ook  een  plant,  afgebeeld  door  de  Wildeman 
(Enumération  d. plantes  réc. §  4.  Oorsprong  en  erfelijkheid. p. E. Laurent,  fase. III,  pl. LXIX; 
besproken  p. 343),  die  blijkbaar  weer  van  andere  herkomst  is: 
»issu,  parait-il,  d’une  graine  produite  par  un  caféier  arabica e”. 
§  5.  Vegetatief  optreden  van  het  bullata-kenmerk. Eenmaal  heb  ik  een  geval  gezien,  waarin  het  bullata-kenmerk 
door  knopvarialie  in  een  boom  optrad;  het  is  zonder  zaaiproef 
natuurlijk  niet  uit  te  maken,  of  daarbij  een  vegetatieve  mutatie  of 
wel  bastaardsplitsing  in  het  spel  is. De  beschrij  ving  van  dit  geval  luidt: Knopvariatie  Coffea  arabica  typica  -f  Coffea  arabica  bullata. De  boom,  die  de  knopvariatie  vertoont,  is  een  krachtig  ont¬ 
wikkelde  plant;  de  stamomtrek  bedraagt  17.5  cM.;  de  straal  van 
de  sprei  is  70  cM. De  boom  is  eerst  op  1.45  M. getopt,  daarna 
doorgeschoten  en  weer  op  1 .60  getopt. Typen  uit  een  zaaisel  van  dan  Kaiimas-hybride  (O. libericaXEiï'al'i*'*’): 
a. op  Liberia-koffie  gelijkend,  b. op  Javakoffie  gelijkend  type,  o  en  d 
krulbladige  typen. Typen  uit  een  zaaisel  van  dan  Kaiimas-hybride  (O. libericaXEiï'al'i*'*’): 
a. op  Liberia-koffie  gelijkend,  b. op  Javakoffie  gelijkend  type,  o  en  d 
krulbladige  typen. 227 Dit  onderste  gedeelte  van  den  boom  vertoont  alle  kenmerken 
van  typische  Javakoffie;  er  heeft  zich  een  loot  op  ontwikkeld, 
die  in  alle  kenmerken  met  de  bullata-variëteit  overeenstemt. In  de 
beschrijving  zal  de  onderboom  worden  aangeduid  als  Moederboom 
No. 5  a,  de  knopvariatie  als  Moederboom  No. 5  b. 1 Rondboon  10  —  10.5  ni De  gemidd. lengte  der  platboon  bedraagt  dus  12.92  niM. bij  een  ge¬ 
midd. breedte  van  8.5  niM.;  voor  de  rondboon  zijn  die  afmetingen 
10.25  niM. en  6.75  niM. De  eindcijfers  der  proefpartij  zullen  naast  die  voor  den  knoi)varieeren- 
den  tak  opgegeven  worden. De  breedte  bedraagt  dus  bijna  de  helft  der  lengte. Moederboom  No.  5  a. Moederboom  No. 5  a. Het  bladvlak  is  effen,  de  rand  flauw  gegolfd  en  gaaf. De  nervatuur 
is  aan  de  onderzijde  niet  grover  dan  bij  typische  Javakoffie. Het  blad 
zit  met  een  smallen,  door  rechte  lijnen  begrensden  bladvoet  op  den 
steel;  de  zijkanten  zijn  verder  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd; 
geleidelijk  gaat  de  bladschijf  in  den  bladtop  over. De  grootste  bi’eedte 
ligt  meestal  over  het  midden. De  opening  der  domatiën  ligt  in  den 
nerfhoek  ;  deze  bedraagt  45“  —  55°. nerfhoek  ;  deze  bedraagt  45“  —  55°. De  takken  zijn  buigzaam,  het  derde  internodium  is  3  mM. dik,  de 
bladsteel  2.5  niM. Top Afmetingen  van  het  blad. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv, 
9 niM. 10.2 cM. 10 
niM. 3.9 cM. 10 
8 
> 
11.2 
» 
11 
» 
3.8 
11 
7 
11.5 
» 
11 
3.5 
12 
7 
12.5 
■» 
13 
4.3 
» 
13 
9 
12.8 
» 
14 
» 
4.3 
» 
13 
9 
13.2 
» 
10 
» 
5.0 
12 
9 
» 
14.5 
» 
13 
» 
5.1 
» 
14 
8 
15.1 
15 
4.9 
» 
14 De  breedte  wisselt  dus  af  tusschen  2  5  —  13  van  de  lengte. De  breedte  wisselt  dus  af  tusschen  2  5  —  13  van  de  lengte. De  bessen  zijn  langwerpig,  de  zijkanten  ervan  door  ongeveer  rechte 
lijnen  begrensd;  aan  beide  einden  is  de  bes  iets  afgeplat;  de  discus 
is  iets  grooter  dan  bij  de  gewone  Javatypen. De  afmetingen  der 
bessen  zijn : Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.). 15.5 
14 
12.5 
3.5 
15.5 
14.5 
12.5 
4 
15.5 
14 
13 
4 
16 
14 
12.5 
3.5 
16 
14 
13 
4.5 Lengte  der  bessen  12 
13  14 
15  16  17  18  19  mM. Aant. l)ess. m. platb. 1 
2  13  9  7  2 
1 Lengte  der  bessen  12 
13  14 
15  16  17  18  19  mM. Aant. l)ess. m. platb. platb. Aant. bess. m. rondb. 1 —  228  — De  gemidd. lengte  van  de  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  16.11  inM., 
van  de  bessen  met  rondboon  12.50  inM. De  hoornschil  is  lang  en  tamelijk  breed ;  de  zijkanten  zijn  door 
flauwgebogen  lijnen  begrensd;  aan  het  discuseind  is  de  boon  iets  stom¬ 
per  afgerond  dan  aan  het  steeleinde. per  afgerond  dan  aan  het  steeleinde. Lengte  der  boonen  10  10'  11  11^  12  12'  13  13'  14  14-  15  15'-  inM. Aantal  platboonen  5  10  21  12  12  2  2  1 Lengte  der  boonen
Aantal  platb Aantal  rondboonen De  breedte  der  boonen  van  gemidd. Moederboom  No.  5  a. lengte  G'  7  7'  8  S'  9  niM. Platboon  12.5  —  13  niM. 2  12  7 De  breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  G'  7  7'  8  S'  9  niM. De  breedte  der  boonen  v
Platboon  12.5  —  13  n Moederboom  No.  5  b. Het  bladvlak  is  meestal  van  boven  iets  bol ;  de  rand  ervan  is  sterk 
gegolfd,  dikwijls  omgekruld ;  de  bladtop  is  meestal  verwrongen ;  de 
bladrand  is  niet  volkomen  gaaf,  iets  geschulpt. De  bladvoet  is  door 
rechte  of  gebogen  lijnen  begrensd  en  kort. De  zijkanten  van  het  blad 
worden  dan  verder  door  een  bijna  cirkelvormig  gebogen  lijn  begrensd, 
bovenaan  gaat  het  blad  vrij  plotseling  over  in  een  langen  bladtop. De 
grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. Echte  domatiën  komen 
niet  voor,  slechts  inzinkingen  in  de  nerfhoeken ;  de  grootte  van  deze 
laatste  wisselt  tusschen  40o  —  55-^. laatste  wisselt  tusschen  40o  —  55-^. De  takken  zijn  stijf  en  bros;  het  derde  internodium  is  3.5  —  4  niM. dik;  de  bladsteel  2.5  —  3  niM. Afmetingen  van  het  blad. Afmetingen  van  het  blad. Steel 
Len 
gte 
Breedte 
Aant. nerv. 6  mM. 8.6  cM. 12  mM. 4.2  cM. 9 
10 
9.2 
» 
15 
4.6 
» 
9 
9 
» 
10.8 
» 
15 
» 
5.7 
10 
10 
» 
11.1 
» 
11 
» 
5.4 
» 
10 
9 
11.1 
» 
14 
» 
4.8 
» 
10 
8 
» 
11.8 
13 
» 
5,1 
» 
10 
9 
11.9 
» 
12 
5.8 
10 
9 
12.4 
7> 
14 
» 
6.0 
11 De  breedte  bedraagt  dus  bijna  de  helft  der  lengte. 229 De  bessen  zijn  rond;  de  discus  is  zeer  groot. Afmetingen  der  bessen: 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Inhoud 
(alles 
in  mM.). 13.5 
15 
14.5 
6.5 
2  platb. 14 
13.5 
12.5 
5.5 
1  rondb. 14 
13.5 
13 
7 
1  rondb. 14 
14 
13.5 
6 
1  rondb. 14 
15 
14 
8 
1  rondb. Lengte  der bessen 
11  12 
13  14 
15  16 
17  18 
mM. Lengte  der bessen 
11  12 
13  14 
15  16 
17  18 
mM. Aant. bess. m. platb. 1  1 
1 
1 
Aant. bess. m. rondb. 3 
6  8 
5  3  3 Aant. bess. m. drieb. 1 De  bessen  met  platboon  zijn  dus  gemidd. 14.5  niM.,  die  met  rond- 
boon  13.62  niM. lang. boon  13.62  niM. lang. De  hoornschil  is  breed,  de  omtrek  bijna  rond. De  hoornschil  is  breed,  de  omtrek  bijna  rond. Lengte  der  boonen  9  9'  10  10’  11  ID  12  12’  13  13’  14  niM. Aantal  platboonen  1 
Aantal  rondboonen  3  14  111 
Aantal  drieboonen  1  2 Een  groot  aantal  boonen  is  voos;  van  de  platboonen  bleef  maar  één 
gevulde  over,  die  voor  de  meting  geschikt  was. Deze  wa»  12.25  niM. lang,  9.25  niM. breed. Moederboom  No.  5  b. Voor  de  rondboon  van  dezelfde  lengte  bedroeg 
de  breedte  iets  minder;  gemiddeld  is  de  rondboon  11.19  mM. lang. De  eindcijfers  der  proefpartijen  van  beide  deelen  van  den  boom  zijn: Jloederboom  No. 5. Jloederboom  No. 5. Moed. bm. No. 5  a. Moed. bm. ; 
Gemidd. gewicht  per  bes 
2.0 
gr. 1.7  gr. Bess. m. gevulde  platb. 95.5 
0 0 
1.5  “  o 
Bess. m. gevulde  rondb. 3 
» 
36 
Bess. m. vooze  platb. 1.5 
10.5  » 
Bess. m. vooze  rondb. 0 
» 
49  » 
Bess. m. drieboon 
0 
. 3 
Gemidd. gewicht  p. platb. 0.17 
gr- 
0.18  + gr. Gemidd. gewicht  p. rondb. 0.13 
0.16+  „ 
Gemidd. gewicht  p. drieb. niet  aanw’. 0.13+  „ 
Rendement  6.1  :  1 
6.1  :  1 
22.4  :  1 
Platboon 
99  7o 
7  0 
1  0 
Rondboon 
1  » 
77  „ 
Drieboon 
0  „ 
16  „ 
Gemidd. lengte  bes  m. platb. 16.11  mM. 14.5  mM, 
Gemidd. lengte  bes  m. rondb. 12.50 
13.6  „ 
Gemidd. lengte  platboon 
12.92 
12.25  „ 
Gemidd. lengte  rondboon 
10.25 
11.19  „ —  230  — §  6.  Verspreiding  en  practische  beteekenis. In  het  Jaarverslag  van  ’s  Lands  Plantentuin  1876  (p. 19)  wordt 
het  eerst  van  de  „djamboekoffie”  melding  gemaakt. De  zaden  waren 
ontvangen  van  den  Hr. Droop  te  Soekaboemi,  die  de  producti¬ 
viteit  dezer  soort  boven  andere  zeer  roemde. Bij  de  oogstopgave 
voor  de  verschillende  koffievariëteiten  in  den  Cultuurtuin  in  1878 
komt  de  djamboekoffie  niet  voor. Volgens  het  jaarverslag  over 
1881  was  zij  met  de  Aden koffie  de  krachtigst  ontwikkelde  variëteit 
in  een  zonder  schaduw  geplante  proefaanplant  (Jrvg. 1881  p. 23). Het  is  mogelijk,  dat  de  Hr. Droop  de  variëteit  oorspronkelijk 
verkregen  had  uit  zaad  van  de  door  Holle  beschreven  boomen. In  elk  geval  werd,  zoowel  door  ’s  Lands  Plantentuin  als  waar¬ 
schijnlijk  door  den  Hr. Droop  in  de  jaren  1882  —  87  de  varië¬ 
teit  over  Java  verspreid  Toen  de  bladziekte  haar  intrede 
deed  op  Java,  heeft  men  op  verschillende  ondernemingen  den 
bullatavorm  geplant  in  de  meening,  dat  zij  door  haar  dikke, 
leerachtige  bladeren  beter  in  staat  zou  zijn  aan  de  aanvallen  dier 
ziekte  weerstand  te  bieden. Inderdaad  heeft  zij,  op  het  oog  be¬ 
oordeeld,  minder  te  lijden  van  Hemileia  dan  de  gewone  Java- 
koffie;  voor  de  jonge  djamboe-koffieaanplant  op  Pantjoer 
teekende  ik  aan:  „De  djamboekoffie  staat  beter  in  blad  dan  de 
Javakoffie,  maar  draagt  veel  minder  vrucht”  —  maar  deze  grootere 
weerstand  schijnt  een  gevolg  te  zijn  van  haar  verminderde 
vruchtdracht :  de  boomen  overdragen  zich  nooit. Bovendien  is  de 
onvoordeelige  uitlevering,  tengevolge  van  het  grootere  percentage 
rondboon  en  het  hoogere,  bij  sommige  boomen  zeer  hooge  ge¬ 
halte  aan  voosboon,  uit  een  practisch  oogpunt  een  te  groot  nadeel. In  den  proeftuin  te  Bangilan  werd  in  1906  2.33  pikol  per 
bouw  verkregen  van  de  djamboekoffie;  een  tamelijk  gunstige 
productie  dus,  echter  slechts  de  helft  bedragend  van  die  der 
gewone  Javakoffie. De  groeisnelheid  is  ook  minder  dan  die 
van  gewone  Javakoffie. De  jonge  aanplant  op  Pantjoer  werd 
in  den  Westmoesson  1904/05  in  den  grond  gebracht. De  boo¬ 
men  zijn  getopt  op  ongeveer  6  voet. De  stamomtrekken  van halte  aan  voosboon,  uit  een  practisch  oogpunt  een  te  groot  nadeel. In  den  proeftuin  te  Bangilan  werd  in  1906  2.33  pikol  per 
bouw  verkregen  van  de  djamboekoffie;  een  tamelijk  gunstige 
productie  dus,  echter  slechts  de  helft  bedragend  van  die  der 
gewone  Javakoffie. De  groeisnelheid  is  ook  minder  dan  die 
van  gewone  Javakoffie. De  jonge  aanplant  op  Pantjoer  werd 
in  den  Westmoesson  1904/05  in  den  grond  gebracht. §  6.  Verspreiding  en  practische  beteekenis. De  boo¬ 
men  zijn  getopt  op  ongeveer  6  voet. De  stamomtrekken  van 
een  tiental  boomen  bedroegen  15.5  17  16  16  15  16.5  17  15.5 231 16  17  cM ,  of  gemidd. per  boom  16.15  cM.,  terwijl  de  gemidd. omtrek  der  naburige  Javakoffieboomen  1 7.35  cM. bedraagt. §  7.  Typen,  die  zich  bij  C.  arabica  bullata  aansluiten. Moederboom  124. Moederboom  124. De  bladeren  zijn  niet  zoo  sterk  gekruld  en  verwrongen  als  bij  de 
echte  variëteit. De  voet  is  ais  van  de  gewone  Javakoffie ;  de  secundaire 
nervatuur  is  aan  de  onderzijde  van  het  blad  niet  zoo  grof  als  bij 
de  genoemde  variëteit. De  doinatiën  zijn  hier  gevormd  door  een  ver¬ 
takking  van  de  zijnerf,  op  de  plaats  waar  zij  in  de  hoofdnerf  uitkomt. In  beide  takken  loopt  een  vaatbundel. Tusschen  de  beide  is  een 
kuiltje,  waaraan  op  de  bovenzijde  van  het  blad  een  kleine  verheven¬ 
heid  beantw’oordt. Soms  is  er  in  plaats  van  het  nerftakje  slechts  een 
walletje  van  verdikt  weefsel  aanwezig. De  nerfhoek  bedraagt  50°— 60«. walletje  van  verdikt  weefsel  aanwezig. De  nerfhoek  bedraagt  50°— 60«. De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  ongeveer  op,  soms  iets  over 
het  midden. De  bladrand  is  gegolfd;  het  bladvlak  soms  een  weinig  gebogen. Het 
blad  is  breed,  ongeveer  half  zoo  breed  als  lang. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 8  mM. 12.3  cM. 15  mM. 5.6  cM. 9 
11  — 
13.1  — 
7  — 
7.4  — 
10 
8  — 
13.2  — 
16  — 
6.9  - 
10 
10  — 
13.4  — 
14  — 
7.0  — 
10 
10  — 
13.7  — 
16  — 
6.0  — 
9 
10  - 
14.3  — 
13  — 
7.3  — 
8 
10  — 
14.6  — 
20  — 
7.1  — 
9 
10  — 
15.1  — 
9 7.1  — 
1
15.1  — 
18  — 
7.1  — 
De  blad.steel 
is  3  mM. dik. het  derde  internodium  4 r  inM.;  de  takken 
zijn  dik  en  broi S. De  boom  is opgegroeid 
uit  Pantjoerzaad ;  hij 
staat  met  enkele 
andere  boomen 1  (No. 120,  121  en  121a) in  denzelfden tuin ;  deze  werd 
in  1897  98  geplant. Moederboom No.  16. Moederboom No. 16. Een  schraalstaande  boom;  primaire  takken  nog  vrij  goed  aanwezig, 
maar  blad  grootendeels  afgevallen. Stam  scheef,  3.75  M. hoog,  bij  een 
omtrek  van  29  cM. De  bladeren  zijn  breeder  dan  van  de  normale 
Javatypen;  de  bladvoet  is  breeder  en  stomper,  de  grootste  breedte  232  — 
ligt  op  of  iets  boven  het  midden  van  het  blad. Het  bladvlak  is  meestal 
geplooid,  gewoonlijk  aan  de  bovenzijde  hol,  soms  bol. Soms  is  het 
bladvlak  omgebogen  in  de  richting  van  de  hoofdnerf. De  bladrand  is 
sterk  gegolfd,  de  bladtop  dikwijls  omgekruld. sterk  gegolfd,  de  bladtop  dikwijls  omgekruld. Domatiën  zijn  aanwezig;  zij  liggen  op  den  nerfhoek  en  zijn  in  de 
richting  van  de  hoofdnerf  nitgerekt;  de  nerfhoek  bedraagt  45° — 50°. richting  van  de  hoofdnerf  nitgerekt;  de  nerfhoek  bedraagt  45° — 50°. De  takken  zijn  dik,  de  internodiën  ervan  normaal  van  lengte. Het
derde  internodium  is  3.5  —  4  niM. dik,  de  bladsteel  3  —  3.5  mM. derde  internodium  is  3.5  —  4  niM. dik,  de  bladsteel  3  —  3.5  mM. Door  al  deze  kenmerken  blijkt  het  type  na  verwant  te  zijn  aan  de 
bullata  variëteit. Het  voornaamste  verschil  ermede  bestaat  in  het  voor¬ 
komen  van  domatiën,  die  bij  de  bullata-variëteit  ontbreken. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 8  niM. 9.7  cM. 9 mM. 4.6  cM. 8 
8  — 
11.0  — 
5 
— 
5.4  — 
7 
10  — 
14.8  — 
13 
— 
7.9  — 
9 
10  — 
15.5  - 
12 
— 
8.1  — 
10 
10  - 
15.9  - 
19 
— 
7.8  - 
9 
8  - 
16.3  — 
16 
— 
69  — 
9 
10  — 
16.8  — 
21 
— 
10 
1  — 
18.8  - 
22 
— 
11 69  — 
7.4  — 
11  — 
18.8  - 
8.1  — 
Bloemen  waren  niet  aanwezig. Evenmin  konden voldoende  bessen 
ingezameld  worden  om  een proefpartij na  te  gaan. 8.1  
proefpartij na  te  gaan. De  bessen  vertoonen  een meer  ronden  vorm  dan die  van  normale 
Javakoffie. De breedte  van 
bessen  met  platboon 
is  ongeveer  gelijk 
aan  de  lengte; 
de  discus  is groot. De  afmetingen van  een  tiental  zijn 
(alles  in  mM.): n  mM.): 
Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus 
Inhoud. 11 
10.5 
10 
4 
1 rb. voos. 12 
10.5 
10 
4.5 
1 
ff  ff 
12.5 
12 
12 
4  . 1 
ff  ff 
13 
11.5 
11.5 
4 
1 
ff  ff 
13 
12 
11.5 
4.5 
1 
„  gevuld. 13 
12.5 
12 
4 
1 
„  voos. Moederboom No.  16. 13.5 
13 
12.5 
3.5 
1 
„  gevuld. 14 
12.5 
12 
5 
1 
„  voos. 14.5 
15 
14 
5 
2  pb. „ 
15 
14.5 
14.5 
5 
2 
ff  ff De  bessen  bevatten  dus  voor  20  ®  o  gevulde  rondboonen,  voor  60  *  ^ De  bessen  bevatten  dus  voor  20  ®  o  gevulde  rondboonen,  voor  60  *  ^ 
vooze  rondboonen  en  voor  20  ®  „  vooze  platboonen,  terwijl  gevulde 
platboonen  er  niet  in  voorkwamen. Het  gemidd. gewicht  per  bes  be¬ 
draagt  1.1  gr. De  kenmerken  der  vruchten  komen  weer  met  die  der  bullata-varieteit 
overeen. Het  hooge  gehalte  aan  voosboon  en  rondboon,  de  groote  discus, 
de  breede  bessen  zijn  punten  van  overeenkomst. —  233 Moederbooin  No. 14. Boom  No. 14  mist  voor  het  grootste  deel  de  pi-imaire  takken ;  alleen 
bovenaan  zijn  zij  nog  aanwezig,  waardoor  de  zg. pajongvorm  ontstaat. De  boom  is  getopt  geweest,  daarna  doorgeschoten  en  daarop  weer  ge¬ 
topt  op  ong. 7  voet. topt  op  ong. 7  voet. De  omtrek  van  den  stam  is  34  cM. Het  blad  is  breed,  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. Het  bladvlak  is  aan  de  bovenzijde  bol,  tusschen  de  hoofd-  en  zijnerven 
gebobbeld. De  rand  ervan  is  sterk  gegolfd. De  nervatnur  is  aan  de 
onderzijde  duidelijk  te  zien;  de  secundaire  en  fijnere  nerven  zijn  dikker 
en  grover  dan  bij  normale  Javatypen. Domatiën  zijn  aanwezig  in  of 
op  de  nerfhoeken,  wier  grootte  tusschen  45“  —  55°  varieert. op  de  nerfhoeken,  wier  grootte  tusschen  45“  —  55°  varieert. De  takken  zijn  dik,  de  internodiën  van  normale  lengte;  het  derde 
internodium  is  3.5  -  4  mM.,  de  bladsteel  2.5  -  3  mM. dik. Top Afmetingen  der  bladeren : Afmetingen  der  bladeren : 
Steel 
Lengte 
p 
Breedte 
Aant. nerv. 6  mM. 12.6  cM. 16  mM. 5.4  cM. 8 
7  — 
15.7  — 
15  - 
7.0  - 
10 
6  — 
16.2  — 
14  — 
7.6  - 
10 
9  - 
16.7  — 
21  - 
7.9  - 
9 
8  - 
17.0  - 
21  — 
8.6  — 
10 
10  — 
17.6  - 
19  - 
9.2  - 
10 
10  — 
18.4  - 
25  - 
8.5  - 
9 
12  — 
18.8  — 
10 25  - 
8.5  - 
12  — 
18.8  — 
19  - 
9.4  - 
Bloem. Slechts  een  enkele  werd  gevonden,  met  de  volgende  afmetingen : 
Aant. pt. Lgt. buis  Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. Stij. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. Moederboom No.  16. 5  6 
11 
3  14 
4 
4  9 
Drie  vruchten slechts  werden  gevonden,  die  de  volgende  afmetingen 
vertoonden : 25  - 
8.5  - 
12  — 
18.8  — 
19  - 
9.4  - 
Bloem. Slechts  een  enkele  werd  gevonden,  met  de  volgende  afmetingen : 
Aant. pt. Lgt. buis  Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. Stij. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 5  6 
11 
3  14 
4 
4  9 
Drie  vruchten slechts  werden  gevonden,  die  de  volgende  afmetingen 
vertoonden : Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus Inhoud. 13.5 
11 
10 
3.5 
1  rb.,  gevuld. 13.5 
12.5 
13 
3.5 
1  rb.,  gevuld. 15 
13.5 
13 
4.5 
1  rb.,  gevuld. Coffea  arabica  Moederbooin  No. 116. Een  getopte  boom  met  flink  ontwikkeld  takstelsel,  4  of  5  jaar  oud, 
uit  Pantjoerzaad  opgegroeid. uit  Pantjoerzaad  opgegroeid. De  takken  zijn  stijf,  zij  bestaan  uit  korte  internodiën,  bv. uit  Pantjoerzaad  opgegroeid. De  takken  zijn  stijf,  zij  bestaan  uit  korte  internodiën,  b
4  4  2.5  3.5  6  6.5  5.5  4.5  cM. De  takken  zijn  stijf,  zij  bestaan  uit  korte  internod
4  4  2.5  3.5  6  6.5  5.5  4.5  cM. 3.5  2  3  5  4  4.5  4  4.5  4.5  4.5  2.5  3  cM. 234  — 
Dc  (likte  van  het  derde  internodiuin  bedraagt  3  inM.,  van  den  bladsteel 
2.5  niM. De  bladeren  zijn  stijf  en  dik,  leerachtig,  rond  van  vorm  ;  zij 
gelijken  in  vorm  op  de  bladeren  van  de  bullata-varieteit. De  bladrand 
is  meestal  sterk  gegolfd. De  bladvoet  is  breed ;  de  grootste  breedte 
ligt  ongeveer  in  het  midden. De  breedte  van  het  blad  bedraagt  bijna 
altijd  meer  dan  de  helft  der  lengte,  soms  zelfs  2  3. De  oiDeningen  der 
domatiën  liggen  in  den  nerfhoek ;  deze  is  50“  —  60"  groot. domatiën  liggen  in  den  nerfhoek ;  deze  is  50“  —  60"  groot. Bij  het  bezoek  vertoonde  de  boom  een  krachtige  knopvorming. Dc 
cymen  komen  met  die  van  normale  Javakoffie  overeen;  de  bovenste 
steelblaadjes  echter  zijn  meestal  bladachtig  en  betrekkelijk  groot ;  het 
grootste  was  7  niM.;  de  breedte  ervan  bedraagt  ook  meer  dan  bij  C. arabica  typica. Top Afmetingen  van  het  blad. Afmetingen  van  het  blad. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 6  mM. 9.1  cM. 9  niM. 5.0  cM. Moederboom No.  16. 9 
7  — 
9.3  - 
7  — 
6.1  — 
10 
9  — 
10.4  - 
9  - 
5.1  - 
10 
9  - 
10.7  — 
8  — 
6.6  - 
9 
11  — 
11.1  - 
10  - 
7.1  — 
10 
8  — 
12.1  - 
12  — 
6.8  - 
11 
. 8  - 
12.4  — 
7.4  - 
10 
13.8  - 
10 . 8
8  - 
7.4  - 
8  - 
13.8  - 
11  — 
8.2  - 
De  bessen zijn  breed  en rond,  onderaan  iets  afgeplat. De  discus  is 
dikwijls  scheef  op  de  bes  geplaatst ;  de  doorsnede ervan  is groot. Afmetingen der  bes : 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
(alles  in 
niM.). 12.5 
13.5 
12 
3.5 
13 
13.5 
12 
3.5 
13 
14 
12.5 
3 
13 
14.5 
12 
4.5 
13 
14.5 
13 
4 
Lengte  der bessen  10 
11 
12  13 
14  15 niM. Aant. bess. m. platb. 1 
7  8 
7 
Aant. bess. m. rondb. 5  4 
14  4 Lengte  der besse Aant. bess. m. platb. Aant. bess. m. rondb. Aant. bess. m. platb. m. rondb. m. platb. Aant. bess. m. rondb. m. platb. Aant. bess. m. rondb. 5  4 
Voor  de  bessen  met  platboon  is  de  gemidd. lengte  dus  13.44  inM.; 
voor  de  bessen  met  rondboon  12.32  mM. De  hoornschilkoffie  is  klein,  kort,  en  meestal  onregelmatig  van  vorm, 
de  zijkanten  zijn  gedeukt  en  de  groef  is  niet  recht. de  zijkanten  zijn  gedeukt  en  de  groef  is  niet  recht. Lengte  der  boon  7  7-8  8’  9  9’  10  10^  11  ID  12  niM. de  zijkanten  zijn  gedeukt  en  de  groef  is  niet  recht. Lengte  der  boon  7  7-8  8’  9  9’  10  10^  11  ID  12  niM. Aant. platboonen  11  172332 
Aantal  rondboon  1134491  1 Lengte  der  boon Lengte  der  boon
Aant. platboone 235 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  6' 
Platboon  9  -  9.5  mM, 
Rondboon  9.5  -  10  niM. 7  7’  8  8-’ 
2  2  2  1 
3  3  2  1 Breedte  der  boonen  va
Platboon  9  -  9.5  mM, Rondboon  9.5  -  10  niM. Rondboon  9.5  -  10  niM. Gemidd. lengte  en  breedte  bedragen  dus  voor  de  platboon  9.5  en 
7.5  mM.,  voor  de  rondboon  9.38  mM. en  7.5  inM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  grauwe, 
ronde,  onregelmatig  gevormde  boontjes  bestond. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.3  gr. Gemidd. gewicht  per  bes Bessen  met  platbo Bessen  met  platbo
Bessen  met  rondbo Bessen  met  vooze  platb Gemidd. gewicht  p. Moederboom No.  16. platboon  O. 088  +  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  O. 088  »  gr. Gemidd. gewicht  p. ron
Rendement  16.2  :  1 Platboon  46  “/o Platboon  46  “/o 
Rondboon  54  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. De  smalbladige  variëteit  van  C. arabica  is  zeer  variabel,  wat 
haar  bladvorm  betreft;  over  het  algemeen  zijn  de  bladeren  echter 
smaller,  dikwijls  veel  smaller,  dan  die  van  het  type;  takken, 
waarin  het  kenmerk  sterk  ontwikkeld  is,  zijn  niet  als  van  een 
koffie- variëteit  afkomstig  te  herkennen. koffie- variëteit  afkomstig  te  herkennen. De  langwerpige  vorm  van  het  blad  ontstaat  door  den  lang- 
gcrekten  vorm  van  den  bladvoet ;  in  verband  met  deze  laatste 
afwijking  ligt  de  grootste  breedte  van  het  blad  ver  over  het 
midden. De  bladtop  is  niet  lang,  soms  zoo  goed  als  niet  aan¬ 
wezig;  het  blad  eindigt  dan  in  een  stompe  punt. De  nervatuur 
is  minder  duidelijk  dan  bij  gewone  Javakoffie;  de  domatiën 
daarentegen  zijn  goed  ontwikkeld. De  bladrand  is  weinig  of  niet 
gegolfd;  de  bladschijf  vlak. De  internodiën  zijn  tamelijk  dun  en 
  iets  korter  dan  bij  het  type. In  al  de  kenmerken  vormt  de  angustifoliavariëteit  dus  juist  het 
tegenovergestelde  van  de  bullata-afwijking. Zelfs  wat  de  ken¬ 
merken  der  vrucht  betreft,  is  deze  tegenstelling  aanwezig;  het 
aantal  rondboon  en  voosboon  is  gering;  het  uitleveringscijfer  is 
gunstig;  de  bessen  zijn  langwerpig  van  vorm. gunstig;  de  bessen  zijn  langwerpig  van  vorm. Voor  de  beschrijving  heeft  gediend  een  moederboom  op  Pan- 
tjoer;  een  andere,  afwijkende  boom,  in  den  aanplant  voorkomend 
en  vermoedelijk  uit  van  typische  C. arabica  afkomstig  zaad  op¬ 
gegroeid,  sluit  zich  erbij  aan. §  2.  Coffea  arabica  angustifolia.  Moederboom  No.  40. §  2. Coffea  arabica  angustifolia. Moederboom  No. 40. De  stam  verdeelt  zich  vlak  boven  den  grond  in  meerdere  stammen ; 
onder  dit  punt  is  de  stam  29  cM. in  omtrek;  de  hoogte  bedraagt  2.50 
]\I. De  overhangende  toppen  geven  den  boom  een  breede  sprei. 237 De  boom  is  opgekweekt  uit  zaad,  afkomstig  uit  ’s  Lands  Planteutuiii ; 
de  plaut  werd  iu  den  Westmoesson  1885/86  in  den  grond  gebracht. De  takken  zijn  buigzaam  en  tamelijk  dun;  het  derde  internodium  is 
2  —  2.5  niM. dik. 2  —  2.5  niM. dik. De  internodien  zijn  vrij  kort,  bv :  3.5  4.5  4.5  4  4  5  6  cM. 4.5  3  2.5  4.5  1.5  4  3.5  cM. De  geheele  boom  maakt  een  weinig  krachtigen  indruk. De  bladeren  zijn  zeer  variabel  van  vorm,  steeds  smaller  dan  van 
gewone  Javakoffie. Naast  de  goedgekarakteriseerde,  zeer  smalle  bla¬ 
deren,  die  vooral  aan  de  toppen  der  waterloten  voorkomen,  vindt  men 
ook  breedere,  waarvan  de  vorm  dien  van  het  type  nabijkomt. Bij 
deze  breedere  is  de  bladrand  flauw  gegolfd,  bij  de  smallere  is  hij  vol¬ 
komen  vlak. De  bladvoet  is  languitgerekt ;  de  grootste  breedte  ligt  ver 
over  het  midden,  bv. op  4/5  van  de  lengte. De  nervatuur  is,  vooral  bij  de 
smallere  bladeren,  niet  duidelijk;  de  nerfhoek  bedraagt  40«  —  50». De 
domatiën  zijn  goed  ontwikkeld,  groot ;  onderaan  het  blad  ligt  de 
opening  ervan  op,  meer  naar  den  top  toe  in  den  nerfhoek. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 6  inM. 6.5  cM. stomp 
0.9  cM. onduidelijk. 5  — 
8.8  — 
— 
1.2  — 
— 
6  — 
8.8  — 
- 
1.2  - 
— 
6  — 
10.2  — 
16  inM. 1.8  — 
— 
9  - 
12.5  — 
13  — 
4.4  - 
10 
9  — 
12.9  - 
12  — 
4.6  — 
10 
9  - 
14.7  — 
21  - 
7  — 
10 
16.6  — 
10 21  - 
3.7  — 
9  - 
16.6  — 
18  - 
3.9  - 
Bij  de  breedste  bladeren  is  de  breedte  ongeveer  gelijk  aan  die  bij 
bladeren  van  gewone  Javakoffie,  bij  de  smallere  bedraagt  zij  slechts 
17  van  de  lengte. De  dikte  van  den  bladsteel  bedraagt  1.5—2  niM. 17  van  de  lengte. De  dikte  van  den  bladsteel  bedraagt  1.5—2  niM. Vruchten  noch  bloemen  kwamen  aan  den  boom  voor;  van  een  naburi- 
gen  angustifolia  kon  een  kleine  hoeveelheid  bessen  ingezameld  worden. §  2.  Coffea  arabica  angustifolia.  Moederboom  No.  40. Bessen  met  platboon  90  “  „ 
Bessen  met  rondboon  8  „ 
Bessen  met  voosboon  2  „ 
Gemidd. gewicht  p. platboon  0.15  —  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.15  -  „  ■ 
Rendement  5.2  :  1 
Platboon  96  “  o 
Rondboon  4  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes Gemidd. gewicht  p. platboon  0.15  —  gr. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.15  —  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.15  -  „  ■ Platboon  96  “  o 
Rondboon  4  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  96  “  o 
Rondboon  4  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. §  2.  Coffea  arabica  angustifolia.  Moederboom  No.  40. De  bessen  zijn  langwerpig  en  smal  van  vorm ;  de  zijkanten  zijn  door 
rechte  lijnen  begrensd;  de  vorm  doet  aan  dien  van  Maragogijpebessen 
denken,  de  breedte  is  echter  veel  geringer. De  discus  is  klein,  hij  steekt 
iets  uit  en  is  bovendien  op  een  kleine  verhevenheid  geplaatst. iets  uit  en  is  bovendien  op  een  kleine  verhevenheid  geplaatst. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.). Breedte iets  uit  en  is  bovendien  op  een  kleine  verh
Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.). iets  uit  en  is  bovendien  op  een 
Afmetingen  der  bessen  (alles
B gen  der  bessen  (alles  in  niM.). Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 16 
13 
11 
2 
16 
13 
11 
2.5 
16 
14 
12 
3 
16 
14 
12 
3.5 
16.5 
13.5 
11 
2.5  Lengte  der  bessen : 
Aant. bess. in. platb. 13  14  15  16  17  18  19  niM. 1  8  24  12  1 
Aant. bess. m. rondb. 3  1 Lengte  der  bessen : 
Aant. bess. in. platb. 13  14  15  16  17  18  19  niM. 1  8  24  12  1 
Aant. bess. m. rondb. 3  1 Lengte  der  bessen : Lengte  der  bessen : 
Aant. bess. in. platb. Aant. bess. m. rondb De  geniidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  16.58  inM., 
de  lengte  der  bessen  met  rondboon  13.67  niM. De  hoornscliilboonen  zijn  langwerpig,  smal,  de  grootste  breedte  ligt 
iets  over  het  midden;  naar  het  steeleinde  is  de  boon  wat  toegepunt. Lengte  der  boonen :  10  10^  11  11“  12  12^  13  13“  14  14®  inM. Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte:  7®  8  8®  9  9®  niM. Platboon  12.5  —  13  inM. 6  9  4  1 
Rondboon  11.5  12  „  2 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte:  7®  8  8®  9  9®  niM. Platboon  12.5  —  13  inM. 6  9  4  1 
Rondboon  11.5  12  „  2 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte:  7®  8  8®  9  9®  niM. Platboon  12.5  —  13  inM. 6  9  4  1 Breedte  der  boonen  van 
Platboon  12.5  —  13  in Breedte  der  boonen  van 
Platboon  12.5  —  13  in Rondboon  11.5  12  „ Rondboon  11.5  12  „ De  platboon  is  dus  gemidd. 12.72  niM. lang,  8.25  niM. breed;  de 
rondboon  10.75  niM. lang  en  7.75  inM. breed. Uit  de  hoornschil  werd  een  grauwachtig  product  verkregen,  dat  uit 
smalle,  langwerpige  boonen  bestond. malle,  langwerpige  boonen  b
Eindcijfers  der  proefpartij. Eindcijfers  der  proefpartij. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.5  gr. §  3.  Erfelijkheid  en  oorsprong. Do  angustifolia-vorm  is  volkomen  erfelijk. De  aanplantingen 
ervan,  die  vroeger  in  den  Cultuurtuin  te  Buitenzorg  voorkwamen, 
en  die  welke  men  thans  nog  in  den  Proeftuin  te  Bangilan  vindt, 
de  hoornen  op  Pantjoer,  uit  van  Buitenzorg  afkomstig  zaad  op¬ 
gekweekt,  en  de  daarvan  aangelegde  jonge  aanplant  bewijzen  dit. De  angustifolia-vorm  is  te  beschouwen  als  een  echte  degressieve 
variëteit,  die  geheel  analoog  is  met  de  smalbladige  verscheiden¬ 
heden,  welke  in  den  Europeeschen  tuinbouw  van  eenige  planten¬ 
soorten  (bv. Prunus  Laurocerasus)  gekweekt  worden. Omtrent  den  oorsprong  is  slechts  bekend,  dat  indertijd  een 
paar  planten  ontdekt  zijn  in  de  Minahassa,  verkregen  uit  zaden. 239 die  daar  indertijd  onder  den  naam  van  Mekkakoffie  van  de 
Directie  der  Cultures  ontvangen  waren. In  1861  werden  daarvan 
zaden  te  Buitenzorg  ontvangen,  (v. Romburgh,  Aanteek. Cul- 
tuurt-Tjikeumeuh  1892,  p. 31). De  vorm  is  dus  waarschijnlijk 
in  Ned -Indië  ontstaan;  de  in  moederboom  No. 68  te  voorschijn 
komende  afwijking  berust  op  een  mutatie  in  dezelfde  richting. De  aanwezigheid  van  «e  angustifolia-eigensschap  in  latenten 
toestand  in  C. arabica  kan  nog  afgeleid  worden  uit  het  voor¬ 
komen  van  angustifolia-planten  onder  in  de  tweede  bastaardge- 
neratie  der  Kalimashybride. §  4.  Verspreiding  en  practische  beteekenis. De  smalbladige  koffie  is  op  Java  zeldzaam ;  zij  is  voor  com- 
mercieele  doeleinden  waarschijnlijk  nooit  aangeplant ;  haar  productie 
staat  verre  bij  die  van  gewone  Javakoffie  ten  achter. Zoo  werd 
in  1906  in  den  Proeftuin  te  Bangilan  een  oogst  ervan  verkregen, 
die  met  een  productie  van  0.25  pikol  per  bouw  overeenkomt, 
hetgeen  slechts  1  /20  bedraagt  v'an  het  gemidd. oogstcijfer  voor 
Javakoffie  in  dat  jaar. De  boomen  hebben  veel  last  van  blad- 
ziekte;  echter,  ook  voor  de  Hemileia  op  Java  haar  intrede  had 
gedaan,  werd  de  vorm  als  minderwaardig  beschreven. De  „smal- 
bladerige  koffy”  wordt  in  de  Jaarverslagen  van  ’s  Lands  Planten¬ 
tuin  1875  (p. 19)  en  1883  fp. 23)  reeds  minder  gunstig  beoordeeld. Waarschijnlijk  komen  op  de  bedden  niet  al  te  zelden  angustifolia- 
planten  voor  in  zaaisels  van  de  gewone  Javakoffie;  daar  echter 
voor  het  planten  alle  smalbladige  typen  verwijderd  worden, 
komen  zij  niet  in  den  aanplant  terecht. Ottolander  zegt  van  de 
angustifoliavariëteit  (1. c. p. 235) :  „M. i. is  deze  variëteit  geen 
vorm,  die  hier  of  daar  thuis  behoort,  maar  die  spontaan  is  ont¬ 
staan. Meermalen  komen  smalbladerige  koffieboompjes  in  de 
kweekbedden  voor”. bedden  voor”. 
§  5.  Type,  dat  bij  den  angustifolia-vorm  aansluit. Moederboom  No. 68. Moederboom  No. 68. Moederboom  No.  68. Een  getopte  boom  uit  den  aanplant  1884  85  uit  Ajer  Dingin  zaad 
aangelegd. De  stam  is  30  cM. in  omtrek  en  eerst  op  6  voet  getopt, 
daarna  doorgeschoten ;  hij  draagt  meerdere  wiwilans. Vooral  aan  de  240  — 
toppen  der  wiwilaus  vindt  men  het  afwijkend  kenmerk  sterk  ontwik¬ 
keld  ;  de  bladeren  zijn  hier  zeer  smal. Onderaan  den  boom  vindt  men 
ook  smallere  bladeren ;  tevens  echter  bladeren,  die  in  vorm  niet  van 
die  van  typische  Javakoffie  verschillen. De  takken  wijken  niet  van  die  van  gewone  Javakoffie  af ;  alleen  schijnen 
zij  iets  gedrongener  gebouwd  te  zijn. Lengte  der  internodiën : zij  iets  gedrongener  gebouwd  te  zijn. L
4  4  5.5  8  15  13  cM. (wiwilan) zij  iets  gedrongener  gebouwd  te  zijn. L
4  4  5.5  8  15  13  cM. (wiwilan) zij  iets  gedrongener  gebouwd  te  zijn. Lengte  der  internod
4  4  5.5  8  15  13  cM. (wiwilan) 2  4.5  7.5  7  8  „  (in  het  volle  licht  groeiende  tak) 
6  8  10  8  „  (tak  binnen  uit  de  kroon) 2  4.5  7.5  7  8  „  (in  het  volle  licht  groeiende  tak) 
6  8  10  8  „  (tak  binnen  uit  de  kroon) De  bladeren  zijn  variabel  van  vorm,  groot,  smal ;  de  breedte  bedraagt 
13  —  ^4  van  de  lengte. De  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden ; 
de  bladvoet  is  lang. De  domatiën  zijn  goed  ontwikkeld ;  de  nerfhoek  be¬ 
draagt  45“ — 55“ ;  de  openingen  der  domatiën  zijn  erop  of  erin  gelegen. De  bladrand  is  bij  de  smallere  bladeren  flauw,  bij  de  breedere  wat 
sterker  gegolfd. Top draagt  45“ — 55“ ;  de  openingen  der  domatiën  zijn  erop  of  erin  gelegen. De  bladrand  is  bij  de  smallere  bladeren  flauw,  bij  de  breedere  wat 
sterker  gegolfd. Top Afmetingen  der  bladeren : Afmetingen  der  bladeren : Afmetingen  der  bladeren : 
Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. 1 
9  mM. 11.8  cM. 14  mM. 3.2  cM. 10 
7  — 
12.0  — 
12  — 
3.4  — 
9 
7  — 
12.5  - 
18  — 
3.3  - 
10 
8  — 
14.2  — 
19  — 
4.0  — 
9 
7  — 
14.4  — 
22  — 
3.9  — 
10 
10  — 
16.0  — 
15  — 
5.6  - 
10 
9  - 
17.2  — 
18  — 
.2  — 
10 
20.1  — 9
18  — 
4.2  — 
7  — 
20.1  — 
21  — 
6.2  — 
12 
De  bladsteel  is  2  mM.,  het  derde  internodium  2.5  —  3  inM. dik. Moederboom  No.  68. 21  — 
6.2  — 
De  bladsteel  is  2  mM.,  het  derde  internodium  2.5  —  3  inM. dik. Enkele  geopende  bloemen  kwamen  voor. De  afmetingen  ervan 
waren: Aant.pt  Lg. bs. Lg.pt. Br.pt. Lg. stij. Lg. stm. Lg. hk. Lg. h. 5  5  niM. 8  niM. 3  niM. 9  mM. 3  niM. 8  niM. 2  inM. Aant.pt  Lg. bs. Lg.pt. Br.pt. Lg. stij. Lg. stm. Lg. hk. Lg. h. 5  5  niM. 8  niM. 3  niM. 9  mM. 3  niM. 8  niM. 2  inM. 5  6—  8—  3  —  9-  3—  7-  3- 
5  6  —  8  —  3  —  9—  3.5—  8—  2  — Enkele  bessen  konden  worden  ingezameld. Zij  zijn  bijna  langwerpig. Afmetingen  der  bessen: Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus, 
13.5 
11 
9.5 
2.5 
(alles  in  mM.). Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus, 
13.5 
2.5 
(alles  in  mM.). Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus, 
13.5 
11 
9.5 
2.5 
13.5 
11.5 
9.5 
3 
14 
13 
10 
2.5 
(alles  in  mM.). 2.5 9.5 
10 14 
Lengte  der  bessen :  11  12  13  14 
15  16  17  niM. 14 
Lengte  der  bessen :  11  12  13  14 
15  16  17  niM. Aant. bess. m. platb. 17  8 
6  1 Aant. bess. m. plat
Aant. bess. m. rondb Aant. bess. m. rondb. 1  1 
6  1 b. e  zaailing  uit  een  zaaisel  van  C. Liberica  en  arabica  (Kalimas-Hybride) 
ica  angustifolia. a. b. Figuur  8. a. Smalbladige  zaailing  uit  een  zaaisel  van  C. Liberica  en  arabica  (Kalimas-Hybride) 
b. Coffea  arabica  angustifolia. a. b. Figuur  8. a. Smalbladige  zaailing  uit  een  zaaisel  van  C. Liberica  en  arabica  (Kalimas-Hybride) 
b. Coffea  arabica  angustifolia. 241 De  bessen  met  platboon  zijn  dus  gemidd. 14.44  inM.,  de  bessen  met 
rondboon  12.5  inM. lang. De  hoorschil  is  langwerpig ;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden; 
naar  het  steeleinde  toe  is  de  boon  wat  versmald;  de  zijkanten  zijn  door 
flauwgebogen  lijnen  begrensd. flauwgebogen  lijnen  begrensd. Lengte  der  boonen:  10  10^  11  11®  12  12®  13  13®  14  mM. Aantal  platboonen  12  12  9  11 '  8  3 Lengte  der  boonen:
Aantal  platboo Aantal  rondboonen  1  1 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte:  6®  7  7®  8  8®  mM. Platboon  11.5  —  12  niM. 18  3 Aantal  rondboonen  1  1 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte:  6®  7  7®  8  8®  mM. Breedte  der  boonen  van 
Platboon  11.5  —  12  ni 1 Rondboon  10.5  —  11  m De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  12.44  mM.,  de  gemidd. breedte 
8.25  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  beide  afmetingen  10.5  mM. en6.5mM. De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  12.44  mM.,  de  gemidd. breedte 
8.25  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  beide  afmetingen  10.5  mM. en6.5mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwe  marktkoffie  verkregen,  die  uit 
langwerpige  boonen  bestond. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwe  marktkoffie  verkregen,  die  uit 
langwerpige  boonen  bestond. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.6  gr. 92  i'/o Bessen  met  platboon  92  i'/o Bessen  met  platbo Bessen  met  platboo
Bessen  met  rondbo Bessen  met  voosboon  niet  aanwezig. Bessen  met  voosboon  niet  aanwezig. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.15  —  » Gemidd. gewicht  p. Rendement  5.1  :  1 Platboon  96  o  o Platboon  96  o  o 
Rondboon  4  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  96  o  o 
Rondboon  4  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Meded. Dep. v. Landbouw  1 1 . Meded. Dep. v. Landbouw  1 1 . Meded. Dep. v. Landbouw  1 1 . §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. Deze  variëteit  wijkt  van  de  typische  C. arabica  af  door  de 
eigenaardige  groeiwijze. De  takken  zijn  niet,  als  bij  gewone 
Javakoffie,  horizontaal  uitgespreid,  maar  schuin  naar  boven  gericht. Aan  den  stam  komt  een  groot  aantal  primaire  takken  voor; 
wordt  de  boom  getopt,  dan  ontwikkelen  zich  bovenaan,  aan  de 
primaire  takken,  talrijke  wilde  takken  en  rijkelijk  secundair  hout; 
daardoor  ontstaat  dan  een  dicht  warnet  van  takken,  waardoor  de 
boom  reeds  van  verre  opvalt  (zg. kraaiennesten). Door  den  naar 
boven  gerichten  groei  steken  de  boomen  in  een  getopten  aan¬ 
plant  boven  de  andere  uit;  beziet  men  zulk  een  getopten  boom 
van  boven,  dan  kijkt  men  in  de  kroon  als  in  een  trechter;  de 
wand  ervan  wordt  gevormd  door  de  primaire  takken  en  het  takstel- 
sel,  dat  zij  dragen ;  het  laagste  punt  van  den  trechter  door  het 
uiteinde  van  den  stam. In  andere  kenmerken  verschilt  de  vorm  weinig  of  niet  van 
C. arabica  typica. De  bladeren  zijn  flauw  gegolfd,  dikwijls  groot;  de  breedte  be¬ 
draagt  ongeveer  2/5  van  de  bladlengte;  de  grootste  breedte  ligt 
over  het  midden. De  domatiën  zijn  goed  ontwikkeld  en  liggen 
in  den  nerfhoek,  waarvan  de  grootte  tusschen  55°  —  60°  schom¬ 
melt. De  bloemen  komen  met  die  van  gewone  Javakoffie  over¬ 
een;  de  petalen  zijn  breed. Verder  is  nog  wat  betreft  de  bloeiwijze 
op  te  merken,  dat  een  der  paren  steelblaadjes  dikwijls  vrij  groot 
ontwikkeld  is ;  bv. 1 5  mM. lang  is. De  bes  is  langwerpig  van 
vorm ;  de  hoornschilboonen  vertoonen  de  eigenaardigheid,  dat  de —  243  — grootste  breedte  niet  op  het  midden  ligt,  maar  naar  het  discus¬ 
einde  toe  is  verschoven;  dit  einde  is  stomp  afgerond;  het  steel- 
einde  eindigt  iets  scherper. De  beide  oudere  moederboomen, 
waarnaar  de  beschrijving  is  opgemaakt,  vertoonen  beide  een  vrij 
hoog  percentage  bessen  met  voosboon ;  met  de  boomen  uit  de  jonge 
aanplant  is  dit  niet  het  geval ;  hier  valt  een  hoog  gehalte  aan 
bessen  met  drieboon  op. De  uitlevering  is  echter  steeds  gunstig. De  erectavariëteit  is  voor  het  eerst  beschreven  door  den  Hr. T. Ottolander,  Koffiegids  1ste  Jg. p. 241. In  de  Verslagen  van  ’s  Lauds  Plantentuin  wordt  zij  niet  op¬ 
genoemd. Coffea  arabica  erecta.  Moederboom  No.  26. Coffea  arabica  erecta. Moederboom  No. 26. Een  boom  langs  den  wegrand  staande  in  een  aan  plant,  in  1884,85  uit 
zaad  van  Ajer  Dingin  aangelegd. De  boom  is  vroeger  getopt,  daarna 
doorgeschoten ;  hoogte  3.10  M.,  omtrek  van  den  stam  33  cM. De  straal 
van  de  sprei  bedraagt  1.50  M.;  in  verband  met  de  ongunstige  stand¬ 
plaats  zijn  vele  takken  afgebroken. De  takken  komen  in  dikte  en  in  lengte  der  internodiën  met  gewone 
Javakoffie  overeen. Voor  de  internodiënlengte  werd  gevonden ; Voor  de  internodiënlengte  werd  
3.5  4.5  4  5  5  3.5  4  4  cM. 4.5  5  5  4  3.5  4.5  cM.;  beide  in  het  licht  groeiende  takken. 5  8.5  5.5  5  cM. tak  binnen  uit  de  kroon. De  groeiwijze  wijkt  af  van  die  der  naburige  Javakoffie;  de  takken 
zijn  schuin  naar  boven  gericht. Het  blad  is  leerachtig,  donkergroen,  zeer  flauw  gegolfd. De  grootste 
breedte  ligt  over  het  midden. De  nerven  zijn  duidelijk;  de  nerfhoek 
bedraagt  50^  —  60®,  de  openin  gen  der  domatiën  liggen  erin. Top bedraagt  50^  —  60®,  de  openin  gen  der  domatiën  liggen  erin. Afmetingen  der  bladeren. bedraagt  50^  —  60®,  de  openin
Afmetingen  der  bladeren. Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. lOmM. 13.6  cM. 14  niM. 5.4  cM. 10 
10  — 
14.2  — 
14  — 
5.7  — 
10 
9  — 
14.4  — 
17  — 
5.7  — 
10 
10  — 
14.5  — 
17  — 
5.8  — 
10 
10  — 
15.2  — 
15  — 
5.5  — 
11 
11  — 
16.4  — 
18  — 
6.1  — 
11 
11  — 
16.5  — 
16  — 
5.9  — 
11 
11  — 
16.7  — 
10 244 De  bladsteel  is  2.5  niM.,  het  derde  internodium  3  —  3.5  mM. dik. De  bladsteel  is  2.5  niM.,  het  derde  internodium  3  —  3.5  mM. dik. De  bloeiwijze  komt  overeen  met  die  van  gewone  Javakoffie. Als  af¬ 
metingen  van  bloemen  werden  gevonden : Aant. pt. Lg. bs. Lg. pt. Br. pt. Lg. stij. Lg. stm. Lg. hd. Lg. hk. 5  7  niM. 11  mM. 5  inM. 13  niM. 4  niM. 4  mM. 7  mM. 5  8—13—5—15—  5—  4—8  — 
5  9—  13—5—  14—  5—  5  —  8  — Van  een  op  het  punt  van  opengaan  staande  bloemknop  bedroeg  de 
lengte  18  mM.,  waarvan  12  mM. voor  de  petalen,  6  niM. voor  de 
buis  kwam. De  bessen  zijn  langwerpig,  de  discus  is  klein. De  bessen  zijn  langwerpig,  de  discus  is  klein. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Coffea  arabica  erecta.  Moederboom  No.  26. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
14.5 
12.5 
10 
2 
14.5 
13 
11 
2 
15 
12.5 
11 
2 
Lengte  der  bessen 
11  12 
13  14 
15  16 
Aant. bess. m. platb. 5  5  10  6  2 
Aant. bess. m. rondb. 13  1 
Aant. bess. m. drieb. 1 De  gemidd. lengte  bedraagt  dus  voor  de  bessen  met  platboon  14.40 
mM.,  de  gemidd. lengte  voor  de  bessen  met  rondboon  12.5  mM. De  hoornschilboon  is  langwerpig,  de  zijkanten  zijn  door  gebogen 
lijnen  begrensd. Aan  beide  uiteinden  is  de  boon  bijna  even  sterk  afge¬ 
rond;  de  gi’ootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden. rond;  de  gi’ootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden. Lengte  der  boonen  9  9®  10  10^  11  11^  12  12=  13  13^  14  mM. rond;  de  gi’ootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden. Lengte  der  boonen  9  9®  10  10^  11  11^  12  12=  13  13^  14  mM. Aantal  platboon  113  33  12  7  13  4  3 Lengte  der  boonen  9  9®  10  10^  11  11^  12  12=  13  13^  14  mM. Aantal  platboon  113  33  12  7  13  4  3 
Aantal  rondboon  2  1 
Aantal  drieboon  1  2 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7®  8  8*  9  niM. Platboon  12.5  —  13  mM. 2  7  4 Aantal  drie Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7®  8  8*  9  niM. Platboon  12.5  —  13  mM. 2  7  4 Breedte  der  boonen  van 
Platboon  12.5  —  13  m Breedte  der  boonen  van 
Platboon  12.5  —  13  m Rondboon  10.5  — 11  m Rondboon  10.5  — 11  mM De  gemidd. lengte  bedraagt  dus  voor  de  platboon  12.14  mM.,  bij  een 
breedte  van  ongeveer  8  mM.,  voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen 
10.75  mM.,  en  7.5  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwe  marktkoffie  verkregen ;  de  boonen 
zijn  klein. ijn  klein. Eindcijfers  der  proefpartij : ijn  klein. Eindcijfers  der  proefpartij : Gemidd. gewicht  per  bes  1.4  gr. Bessen  met  platboon  71  “o Bessen  met  platbo Bessen  met  platboon  71  “o 
Bessen  met  rondboon  14  „ Bessen  met  platboo
Bessen  met  rondboo 245 Bessen  met  drieboon  3  ° 
Bessen  met  voosboon  12  „ 
Gemidd. gewicht  p. platboon  0.14  +  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.16  „ 
Gemidd. gewicht  p. drieboon  0.11  „ 
Rendementscijfer  6.0  :  1 
Platboon  86  ®  o- 
Rondboon  10  „ 
Drieboon  7.4  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. Drieboon  7.4  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. Coffea  arabica  erecta.  Moederboom  No.  26. Coffea  arabica  erecta  Moederboom  No. 27. Van  de  in  den  aanplant  aanwezige  erectaboomen  zijn  in  den  West¬ 
moesson  1898  99  takenten  uitgeplant  in  een  van  de  hoogcr  gelegen  tuinen 
der  onderneming. Een  dezer  takenten,  die  bijzonder  krachtig  ontwikkeld 
is,  werd  als  moederboom  uitgekozen. De  takken  vertoonen  de  eigenaar¬ 
digheid  van  in  schuinsche  richting  naar  boven  te  groeien  in  sterke 
mate;  de  boom  heeft  daardoor  den  struikvorin ;  de  sprei  bedraagt  1.50 M. Van  boven  gezien  heeft  de  boom  min  of  meer  den  vorm  van  een  trechter. De  internodiënlengte  vertoonde  de  volgende  afmetingen : De  internodiënlengte  vertoonde  de  volgende  afmetingen : 
4.5  5.5  5.5  5  5.5  4  4.5  5  cM. 5  3.5  5  4  5  4.5  5  5  cM. 7.5  7  6.5  7.5  cM. (van  een  tak  midden  uit  de  kr 7.5  7  6.5  7.5  cM. (van  een  tak  midden  uit  de  kroon). Het  derde  internodium  is  3  inM. dik,  de  bladsteel  2  inM. Het  blad  is 
vrij  groot;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden,  op  1  3  of  1  4  der 
bladlengte  van  den  bladtop  verwijderd. De  bladrand  is  gegolfd. De 
opening  der  domatiën  ligt  in  den  nerfhoek;  deze  is  55®— 65®  groot. Top Afmetingen  van 
Steel 
het  blad. Lengte 
Breedte 
Aant. nerv 
12  niM. 13.7  cM. 12  niM. 6.8 cM. 10 
10  » 
14.6  > 
14  . 5.4 
10 
10  » 
15.1  » 
12  » 
5.3 
10 
9  » 
16.2  » 
18  » 
6.1 
» 
11 
10  » 
16.5  » 
12  . 6.2 
10 
9  » 
16.5  » 
16  » 
6.4 
» 
11 
10  » 
17.3  » 
10  . 7.3 
» 
10 
12  » 
17.8  » 
14  » 
7.4 
» 
10 14  » 
De  vruchten  zijn  langwerpig. Zij  vertoonen  de  volgende  afmetingen  : Lengte  Breedte  Dikte  Discus  (alles  in  niM.). 16  14  12  2.5 
16  14  13  3 —  246  — Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.). 16 
14.5 
12 
2.5 
16 
14.5 
12.5 
2.5 
16 
15 
13 
3 
Lengte  der  bessen  13  14  15  16  17  18  19  20  iiiM. Aant. bess. m. platb. 1  10  31  39  12  2 
Aant. bess. m. rondb. 1  12  1 De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  17.14  niM. voor  de  bessen  met  rondboon  is  deze  afmeting  16.25  mM. De  hoornschil  is  langwerpig;  de  boonen  varieeren  sterk  in  grootte. Coffea  arabica  erecta.  Moederboom  No.  26. De  grootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden;  aan  het  steeleinde  is  de 
boon  iets  scherper  dan  aan  het  discuseinde. De  zijkanten  zijn  door  bijna 
rechte  lijnen  begrensd. Lengte  der  boonen  10^  11  11®  12  12®  13  13®  14  14®  15  15®  mM. Aantal  platboonen  1  2  12  18  37  52  36  17  8 
Aantal  rondboonen  1  11  1 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  8  8®  9  9®  10  inM. Platboon  13.5—14  mM. 5  10  4  1 
Rondboon  12.75—13  »  4 Lengte  der  boonen  10^  11  11®  12  12®  13  13®  14  14®  15  15®  mM. Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  8  8®  9  9®  10  inM. Platboon  13.5—14  mM. 5  10  4  1 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  8  8®  9  9®  10  inM. Breedte  der  boonen  van  
Platboon  13.5—14  m Breedte  der  boonen  van  
Platboon  13.5—14  m Rondboon  12.75—13  » De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  ongeveer  13.71  niM.,  bij  een  breedte 
van  8.75  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  deze  cijfers  13  inM.,  en  9.5  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwe  marktkoffie  verkregen ;  de  boonen De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  ongeveer  13.71  niM.,  bij  een  breedte 
van  8.75  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  deze  cijfers  13  inM.,  en  9.5  niM. van  8.75  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  deze  cijfers  13  inM.,  en  9.5  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwe  marktkoffie  verkregen ;  de  boonen 
zijn  vrij  grof,  en  fraai  langwerpig  van  vorm. van  8.75  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  deze  cijfers  13  inM.,  en  9.5  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwe  marktkoffie  verkregen ;  de  boonen 
zijn  vrij  grof,  en  fraai  langwerpig  van  vorm. Eindcijfers  der  proefpartij. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes. 2.0  gr. Bessen  met  platboon  91  „ Bessen  met  platboon Bessen  met  rondboo Bessen  met  rondboon  4  „ Bessen  met  voosboon  5  „ Bessen  met  voosboo Gemidd. gew. per  platb. 0.19 -|- gr. Gemidd. gew. per  platb. 0.19 -|- gr. Gemidd. gew. p. rondb. 0.22+  „ Rendement  5.5:  1 Platboon  98  *  j, Platboon  98  *  j, 
Rondboon  2  „  van  het  gewicht  der  proefpartij. Coffea  arabica  erecta.  Jonge  aanplant. Coffea  arabica  erecta. Jonge  aanplant. Van  eenige  boomen  in  den  jongen  aanplant  (Westmoesson  1904/05 
in  den  grond  gebracht  en  afstammend  van  oudere  erecta-boomen  in 
de  aanplantingen  van  Pantjoer)  is  nog  een  proefpartij  ingezameld  ten 
einde  de  verschillende  cijfers  vast  te  stellen. Lengte  der  bessen  12  13  14  15  16  17  18  19  niM. Aant. bess. m. platb. 2  2  11  29  33  13  2 
Aant. bess. m. rondb. 114 
Aant. bess. m. drieb. 111 Lengte  der  bessen 111 De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  is  dus  15.90  niM.,  der 
bessen  met  rondboon  14.25  niM. De  hoornschil  is  langwerpig,  tamelijk  grof. De  zijkanten  zijn  be¬ 
grensd  door  bijna  rechte  lijnen,  die  naar  het  steeleinde  iets  scherper 
toeloopen  dan  naar  het  stompe  discuseinde;  de  grootste  breedte  ligt 
over  het  midden. Lengte  der  boonen  9^  10  10®  11  11®  12  12®  13  13®  14  14®  15  15®  mM. Aantal  platboonen  2  3  1  2  11  29  37  52  31  5  5  1 Lengte  der  boonen  9^  10  10®  11  11®  12  12®  13  13®
Aantal  platboonen  2  3  1  2  11  29  37  52 Aantal  platboonen  2  3  1  2  11  29  37  52 
Aantal  rondboonen  1  1  12  1 Aantal  drieb Uit  de  gemidd. Uit  de  gemidd. Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7®  8  8®  9  9®  mM. Platboonen  13  — 13.5  niM. 2  11  6  1 Uit  de  gemidd. Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7®  8  8®  9  9®  mM. Breedte  der  boonen  van  g
Platboonen  13  — 13.5  ni Breedte  der  boonen  van  g
Platboonen  13  — 13.5  ni Platboonen  13  — 13.5  n
Rondboonen  12  —  12.5  » Rondboonen  12  —  12.5  » Voor  de  platboon  bedraagt  dus  de  gemidd. lengte  13.04  inM.,  de 
breedte  ongeveer  8.25  mlL;  voor  de  rondboon  12  mM. en  7.5  mM. Eindcijfers  der  proefpartij. Eindcijfers  der  proefpartij. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.5  gr. Bessen  met  platboon  89.5  ®/o 
Bessen  met  rondboon  6  * 
Bessen  met  drieboon  3  » 
Bessen  met  voosboon  1.5  » 
Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  -  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.17  * 
Gemidd. gewicht  p. drieboon  0.14  —  » 
Rendement  4.9  :  1 
Platboon  93 
Rondboon  3  * 
Drieboon  4  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.5  gr. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  -  gr. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16 
Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.1 Gemidd. gewicht  p. drieboon  0.14  —  » Gemidd. gewicht  p. Rendement  4.9  :  1 Coffea  arabica  erecta. Van  de  takenten-aanplant,  waartoe  ook  moederboom  No. 27  behoort, 
werden  eenige  bloemen,  van  verschillende  boomen  afkomstig,  ingeza¬ 
meld. Bij  de  bloeiwijze  waren  geen  verschillen  op  te  merken  met  gewone 
Javakoffie;  alleen  schenen  bij  enkele  de  steelblaadjes  wat  grooter  te 
zijn;  het  grootste,  dat  ik  aantrof,  was  met  het  steeltje  15  mM. groot. De  afmetingen  der  bloemen  waren: 248 Aant. pt. Lg. 111 bs. Lg. pt. Br. pt. Lg. stij. Lg. stiii. Lg. hk. Lg. hd. 5  8mM. 13mM. 4mM. 13  mM. 5  niM. 8  mM. 3  niM. 5  9—13—4—12—5  —  8-4  — 
5  9  —  13  —  4  —  13  —  5  —  8  -  4.5  - Een  op  het  punt  van  opengaan  staande  bloemkno]}  was  12 -|- 6  inM. lang. Verder  werd  nog  een  proefpartij  bessen  van  de  verschillende  hoo¬ 
rnen  ingezameld. De  bessen  zijn  langwerpig;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen 
begrensd;  onder  aan  het  steeleinde  zijn  zij  wat  meer  afgeplat  dan  aan 
het  discuseind ;  de  discus  is  klein  en  vlak. Afmetingen  der  bessen : 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  (alles  in  mM.). 13 cuseind ;  de  discus  is  klein  en  vlak. Afmetingen 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  (alles  in  mM.). 13 Lengte  Breedte  Dikte  Discus  (alles  in  mM.). 15.5 
13 
11.5 
3 
15.5 
14 
12 
2 
15.5 
14.5 
12.5 
3.5 
16 
13 
11.5 
2.5 
16 
14 
13 
3 De  hoornschil  is  langwerpig,  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen 
begrensd,  die  naar  het  steeleinde  iets  toeloopen,  daar  de  grootste 
breedte  over  het  midden  ligt. breedte  over  het  midden  ligt. Lengte  der  bessen  13  14  15  16  17  18  mM. Aant. bess. m. platb  3  14  30  28  17 
Aant. bess. m. rondb. 3  2  2  1 De  gemidd. lengte  is  dus  voor  de  bessen  met  platboon  15.97  mM., 
voor  de  bessen  met  rondboon  14.5  mM. Lengte  der  boonen:  10  10^  11  11^  12  12^  13  13®  14  14®  niM. Aant. platboonen  5  4  11  17  32  43  31  17  4 
Aant. rondboonen  113  12 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  6®  7  7®  8  8®  9  9®  niM. Platboonen  12.5  —  13  mM. 5  8  6  1 Aant. rondboo Aant. rondboo Aant. rondboonen  113  12 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  6®  7  7®  8  8®  9  9®  niM. Platboonen  12.5  —  13  mM. 5  8  6  1 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  6®  7  7®  8  8®  9  9®  niM Breedte  der  boonen  van  g
Platboonen  12.5  —  13  m §  4.  Oorsprong  en  erfelijkheid. Do  erectavariëteit  is  een  van  de  meest  voorkomende  afwijkin¬ 
gen,  die  men  op  koffielanden  vindt. De  oorzaak  daarvan  is  te 
zoeken  in  de  omstandigheid,  dat  het  afwijkend  kenmerk  zich  op 
de  bedden  nog  niet  openbaart,  maar  eerst  later  voor  den  dag  komt, 
als  de  boom  uitgegroeid  is. Het  komt  mij  waarschijnlijker  voor, 
dat  deze  in  den  aanplant  voorkomende  erectaboomen  aan  her¬ 
haling  der  mutatie  moeten  worden  toegesch  reven,  dan  aan  ver¬ 
ontreiniging  van  het  zaad  der  gewone  Javakoffie  met  boonen 
van  de  erectavariëteit;  of  aan  vicine  variatie;  voor  beide  laatste 
mogelijkheden  zijn  de  boomen  weer  te  zeldzaam. De  volkomen  erfelijkheid  wordt  bewezen  door  de  aanplantjes 
van  erectakoffie,  die  men  in  den  Proeftuin  te  Bangilan,  op  de 
ond. Pantjoer  en  op  de  ond  Wringin  Anom  vindt. Uit  het 
oogpunt  der  variabiliteit  is  de  erecta  te  beschouwen  als  een  echte, 
degressieve  variëteit,  overeenkomende  met  de  erecta-  en  fastigia- 
tavormen  uit  den  Europeeschen  tuinbouw;  als  voorbeelden  zijn  te 
noemen  Quercus  pedunculata  var. stricta  en  Taxus  baccata  var. fastigiata. 2  1 Rondboonen  11.5  —  12 Rondboonen  11.5  —  12 Voor  de  platboon  bedraagt  de  gemidd. lengte  dus  12.65  m  M.,  de  ge¬ 
midd. breedte  8.75  mM.,  voor  de  rondboon  11.67  mM. en  6.5  inM. Uit  de  hoornschil  werd  een  blauwe  marktkoffie  verkregen,  uit  lang¬ 
werpige  boonen  bestaande. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes Bessen  met  platbo Bessen  met  platbo
Bessen  met  rondbo Bessen  met  voosb Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  —  gr. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.16  —  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.16  +  » —  249  — Rendement  6.2  :  1 Platboon  95  *’/g Platboon  95  *’/g 
Rondboon  5  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. De  hoornen  vertoonen  alle  de  karakteristieke  groeiwijze. De  vrucht- 
dracht  is,  op  het  oog  beoordeeld,  niet  minder  dan  van  de  gewone  Java- 
koffie. De  takken  zijn  middelmatig  dik;  van  het  derde  internodium 
bedraagt  de  dikte  3  —  4  niM. 1)  Zie  voor  fraaie  afbeeldingen.  Gard.  Chron.  1907 ;  vol.  I.  p.  149. §  5.  Verspreiding  en  practische  beteekenis. Hoezeer  ook  zeer  verspreid  als  alleen  staande  boomen  te  midden 
van  aanplantingen  van  gewone  Javakoffie,  zijn  van  de  erectava¬ 
riëteit  nog  slechts  op  enkele  ondernemingen  geregelde  aanplan¬ 
tingen  aangelegd. Op  de  Ond. Wringin  A  nom  bestaat  zulk  een 
aanplant,  die  een  zeer  goeden  indruk  geeft  van  de  variëteit; 
evenzoo  de  aanplantingen  van  enten  en  van  zaailingen  op  de 
ond. Pantjoer. Op  het  oog  beoordeeld,  staat  de  vruchtdracht —  250  — niet  bij  die  van  gewone  Javakoffie  achter;  de  productie  van  een 
kleine  proefaanplant  in  den  Proeftuin  te  Bangilan  (oogstjaar 
1906)  bedroeg  echter  slechts  de  helft  van  die  der  gewone  Java¬ 
koffie. De  groei  is  bij  de  erectavariëteit  sneller  dan  bij  de  ge¬ 
wone  Javakoffie;  voor  10  goed  staande  boomen  in  den  jongen 
aanplant  op  Pantjoer  (aanplant  1905/06)  bedroeg  de  stamomtrek: 
16  5  17  20  20  20  20.5  19  18.5  18  17.5  cM ,  of  gemidd. 18.7  cM, 
terwijl  van  de  naburige  Javakoffie  voor  goedstaande  boomen,  de 
gemidd. omtrek  17.35  cM. bedraagt. Reeds  op  het  oog  is  het 
verschil  in  stamdikte  tusschen  de  erecta -aanplant  en  die  van  ge¬ 
wone  Javakoffie,  van  denzelfden  ouderdom,  op  Wringin  Anom 
te  onderscheiden. niet  bij  die  van  gewone  Javakoffie  achter;  de  productie  van  een 
kleine  proefaanplant  in  den  Proeftuin  te  Bangilan  (oogstjaar 
1906)  bedroeg  echter  slechts  de  helft  van  die  der  gewone  Java¬ 
koffie. De  groei  is  bij  de  erectavariëteit  sneller  dan  bij  de  ge¬ 
wone  Javakoffie;  voor  10  goed  staande  boomen  in  den  jongen 
aanplant  op  Pantjoer  (aanplant  1905/06)  bedroeg  de  stamomtrek: 
16  5  17  20  20  20  20.5  19  18.5  18  17.5  cM ,  of  gemidd. 18.7  cM, 
terwijl  van  de  naburige  Javakoffie  voor  goedstaande  boomen,  de 
gemidd. omtrek  17.35  cM. bedraagt. Reeds  op  het  oog  is  het 
verschil  in  stamdikte  tusschen  de  erecta -aanplant  en  die  van  ge¬ 
wone  Javakoffie,  van  denzelfden  ouderdom,  op  Wringin  Anom 
te  onderscheiden. Behalve  door  haar  snelleren  groei  heeft  de  erectavariëteit  nog 
eenige  practische  beteekenis,  doordat  zij  door  haar  groeiwijze 
beter  tegen  de  wind  bestand  schijnt  te  zijn. Vooral  is  dit  het 
geval  met  takenten;  door  de  groeiwijze  leent  de  vorm  zich  goed 
tot  deze  wijze  van  vermenigvuldiging. De  struikvormige,  dicht- 
vertakte  plant,  waartoe  de  takent  zich  ontwikkelt,  is  voor  wind- 
stukken  zeer  geschikt;  de  sprei  is  groot  en  de  aanplant  vormt, 
als  geheel,  een  dichtgesloten  struikgewas,  waarop  de  wind  geen 
vat  heeft. §  1.  Beschrijving  van  de  kenmerken  en  van  den  moederboom. De  pendula-afwijking  vormt  juist  het  tegendeel  van  het  erecta- 
kenmerk;  bij  de  pendula- variëteiten  hangen  de  takken  naar 
beneden;  de  zg. treurboomen  uit  den  Europeeschen  tuinbouw 
zijn  er  bekende  voorbeelden  van. Bij  Coffea  arabica  schijnt  het 
pendulakenmerk  een  enkele  maal  door  mutatie  op  te  treden. Onder  de  kleinbladige  vormen  vertoont  de  monosperma,  onder 
de  grootbladige  de  columnaris-koffie  hangende  takken;  er  zijn 
echter  ook  t3"pen,  waarin  de  hangende  takken  alleen  het  afwijkend 
kenmerk  uitmaken.-  Een  voorbeeld  hiervan  was  een  arabica-boom, 
dien  ik  op  het  land  Barek  zag;  de  plant  had  geen  overeind- 
staanden  stam  gevormd,  maar  kroop  over  den  grond. Op  het 
oog  beoordeeld,  vertoonden  de  bladeren  dezelfde  kenmerken,  als 
die  van  gewone  Javakoffie;  ook  de  bessen  schenen  niet  af  te 
wijken;  enkele  boonen  werden  voor  een  zaaiproefje  gebruikt, 
echter  zonder  resultaat. Nadere  bijzonderheden  kan  ik  over  den 
vorm  niet  mededeelen. Een  boom,  die  door  zijn  groeiwijze  zich  bij  de  pendulavormen 
aansluit,  is  de  boom  No. 6  op  Kalisat  (Sempol). De  boom  valt  dadelijk  op  door  de  naar  beneden  hangende  takken; 
deze  zijn  dun  en  buigzaam ;  het  derde  internodiun  is  2.5  niM. dik,  bet 
zevende  van  af  den  top  slechts  2.75  niM.,  waaruit  af  te  leiden  is,  dat 
de  tak  slechts  langzaam  in  dikte  groeit. De  internodiën  zijn  kort: 
3.5  3.5  4.5  6  3  1  5  4  cM. deze  zijn  dun  en  buigzaam ;  het  derde  internodiun  is  2.5  niM. dik,  bet 
zevende  van  af  den  top  slechts  2.75  niM.,  waaruit  af  te  leiden  is,  dat 
de  tak  slechts  langzaam  in  dikte  groeit. De  internodiën  zijn  kort: 
3.5  3.5  4.5  6  3  1  5  4  cM. 3.5  4.5  3  1  4.5  5  4  4.5  5  cM. beide  in  het  licht  groeiende  takken. 5  6  6.5  7  6.5  8  cM. tak  binnen  uit  de  kroon. De  bladeren  zijn  teer,  tamelijk  breed  van  voet;  de  laatste  is  door 
rechte  lijnen  begrensd. De  bladtop  is  lang;  de  bladrand  sterk  gegolfd. 3.5  4.5  3  1  4.5  5  4  4.5  5  cM. beide  in  het  licht  groeiende  takken. 5  6  6.5  7  6.5  8  cM. tak  binnen  uit  de  kroon. De  bladeren  zijn  teer,  tamelijk  breed  van  voet;  de  laatste  is  door 3.5  4.5  3  1  4.5  5  4  4.5  5  cM. beide  in  het  licht  groeiende  takken. 5  6  6.5  7  6.5  8  cM. tak  binnen  uit  de  kroon. 3.5  4.5  3  1  4.5  5  4  4.5  5  cM. §  1.  Beschrijving  van  de  kenmerken  en  van  den  moederboom. beide  in  het  licht  groeiende  takken. 5  6  6.5  7  6.5  8  cM. tak  binnen  uit  de  kroon. De  bladeren  zijn  teer,  tamelijk  breed  van  voet;  de  laatste  is  door 
rechte  lijnen  begrensd. De  bladtop  is  lang;  de  bladrand  sterk  gegolfd. De  nerfhoek  bedraagt  45“  — 55®;  de  openingen  der  domatiën  liggen  erin. 252 
Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 10  mM. 9.6  cM. 12  mM. 3.2  cM. 10 
9  „ 
10.2  „ 
9  „ 
3.9  „ 
11 
6 
10.4  „ 
11  „ 
3.1  „ 
11 
7  » 
10.6  „ 
13  „ 
4.1  „ 
12 
9  „ 
12.2  „ 
15  „ 
4.5  „ 
11 
10  „ 
12.2  „ 
15  „ 
4.6  „ 
12 
9  „ 
13.1  „ 
17  „ 
4.1  „ 
11 
9  „ 
13.7  „ 
18  „ 
5.1  „ 
13 De  bladsteel  is 2  niM. dik. De  bessen  zijn  langwerpig,  smal. onder  wat  meer  afgeplat 
discuseind  meer afgerond ; de  discus is  vlak. M.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  m 
M.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  m 
M.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  m 
M.). Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 15 
12.5 
11  2.5 
15 
12.5 
11.5  4 
15 
13 
11  3 
15 
13 
11  3 
15 
13 
11.5  3.5 Lengte  der  bessen  12 
13  14  15  16  17  18 
19  mM. 2  6 Lengte  der  bessen  12 
13  14  15  16  17  18 
19  mM. Aant. bess. m. platb. 2  6 
16  6  3  1 
Aant. bess. m. rondb. 1 
7  6 
2 Lengte  der  bessen  
Aant. bess. m. platb. De  geinidd. lengte  is  dus  voor  de  bessen  met  platboon  15.56  inM., 
voor  de  bessen  met  rondboon  14  niM. De  hoornschil  is  grof,  smal  en  lang ;  de  boon  is  dikwijls  iets  on¬ 
regelmatig  van  vorm,  de  zijkanten  bv. ingedeukt. Lengte  der  boonen  10^  11  11®  12  12®  13  13®  14  14®  15  15®  16  mM. Lengte  der  boonen  10^  11  11®  12  12®  13  13®  14  14®  15  15®  16  mM. Aantal  platboon  1  4  8  20  12  10  5  1  1  1 
Aantal  rondboon  2  2  6  2  2  2 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte. 5®  6  6®  7  7®  8  mM. Platboon  12  —  12.5  mM. 7  6  7 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte. 5®  6  6®  7  7®  8  mM. §  1.  Beschrijving  van  de  kenmerken  en  van  den  moederboom. Breedte  der  boonen  van 
Platboon  12  —  12.5  m Breedte  der  boonen  van  
Platboon  12  —  12.5  m Rondboon  11.5  — 12  » Voor  de  platboon  bedraagt  de  gemidd. lengte  dus  12.48  mM.,  de  gemidd. breedte  7.25  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  die  afmetingen  11.83  mM. en  6.25  mM. De  boon  is  dus  bijzonder  smal. Uit  de  hoornschil  werd  een  grauw  marktproduct  verkregen ;  de  bop- 
nen  zijn  smal,  langwerpig  en  dikwijls  verwrongen. 3 Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.4  gr. Bessen  met  platboon  63  ®  o Bessen  met  platboo Bessen  met  platboon  63  ®  o 
Bessen  met  rondboon  32  » Bessen  met  platboon
Bessen  met  rondboon Bessen  met  voosboo Gemidd. gew. p. platboon  0.13  —  gr. Gemidd. gew. p. platboon  0.13  —  gr. Gemidd. gew. p. rondboon  0.14  —  » Gemidd. gew. p. ron
Rendement  6.8  :  1 Platboon  78  “/o Platboon  78  “/o 
Rondboon  22  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  78  “/o 
Rondboon  22  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Het  percentage  rondboon  is  dus  abnormaal  hoog;  ook  het  percentage 
voosboon  bedraagt  meer  dan  gewoonlijk. Aangezien  ook  de  hierboven 
genoemde  variëteiten  die  eigenaardigheid  vertoonen,  is  het  niet  on¬ 
waarschijnlijk,  dat  de  moederboom  het  begin  van  een  nieuwen  vorm 
met  hangende  takken  vormt. E. Variëteiten  met  krachtigen  groei. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. De  Maragogypekoffie  is  een  van  de  meest  bekende  en  ver¬ 
spreide  variëteiten,  het  product  ervan  komt  geregeld  ter  markt. De  verscheidenheid  is  gemakkelijk  te  herkennen  aan  de  bolle 
bladeren  en  groote  vruchten;  ook  van  het  product  is  het  uiterlij k 
zeer  karakteristiek. De  groeiwijze  komt  met  die  van  gewone  Javakoffie  overeen; 
een  kleine  afwijking  bestaat  hierin,  dat  bij  de  Maragogype  de 
bladeren  gewoonlijk  naar  beneden  hangen. Het  blad  is  grooter 
dan  van  C. arabica  typica;  het  is  vooral  breeder;  de  breedte 
bedraagt  soms  meer  dan  de  helft  der  lengte. De  blad  voet  is 
stomp  en  breed ;  de  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  ongeveer 
op  het  midden,  soms  er  onder. De  bladtop  is  langer  dan  bij  de 
gewone  Javakoffie-typen ;  de  bladrand  is  omgebogen  en  het 
bladvlak  zelf  bol  gebogen  aan  de  bovenzijde. De  bladrand  is  niet,  of  slechts  weinig  gegolfd. Sluit  de  varië¬ 
teit  zich  dus,  wat  den  bladvorm  betreft,  eenigszins  bij  de  bullata- 
variëteit  aan,  in  de  kleur  van  het  blad  verschilt  zij  ervan;  bij 
Maragog}’pekoffie  is  het  blad  lichter  groen  dan  bij  het  type;  de 
jonge  bladeren  zijn  lichtgroen,  de  oudere  glimmend  grasgroen; 
reeds  door  de  kleur  van  het  loof  is  een  Maragogype-aanplant  op 
een  afstand  te  herkennen. De  nervatuur  der  bladeren  verschilt 
niet  van  die,  welke  men  bij  gewone  Javakoffie  vindt;  domatiën 
komen  voor ;  de  openingen  ervan  liggen  in  of  op  de  nerfhoeken. die  50°  —  60°  groot  zijn. De  bloem  komt  in  bouw  m€k  die  van 
de  gewone  Javakoffie  overeen;  zij  schijnt  echter  iets  grooter 
te  zijn. De  bes  is  dadelijk  te  herkennen  door  haar  grootte;  zij  is  onge¬ 
veer  19  mM. lang,  langwerpig  van  vorm;  de  zijkanten  zijn  door 
bijna  rechte  lijnen  begrensd;  de  discus  is  op  een  kleine  verhe¬ 
venheid  geplaatst  en  steekt  ook  zelf  wat  uit. Met  den  vorm  van 
de  bes  is  die  van  de  hoornschilboon  in  overeenstemming;  deze 
is  grof,  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd,  die 
dikwijls  in  het  midden  iets  ingedeukt  zijn;  de  uiteinden  van  de 
boonen  zijn  stomp  afgerond. De  groef  loopt  dikwijls  met  een 
bocht. Polyembryonische  zaden  komen  nog  al  eens  voor. De 
uitlevering  is  gunstig;  het  gehalte  aan  voosboon  en  rondboon 
gering. De  Maragogype-variëteit  bezit  onder  de  variëteiten  van  C. ara- 
bica  de  grootste  vruchten ;  de  boonen  overtreffen  zelfs  vele  Libe- 
riatypen  in  grootte. De  smaak  van  het  product  zou  geuriger  en  zachter  zijn,  dan 
van  gewone  Javakoffie. §  2.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Coffea  arabica  Maragogype. Moederboom  No. 42. Een  van  de  oudste  op  Java  aanwezige  moederboomen  dezer  variëteit. De  boom  werd  als  plantje  geïmporteerd,  afkomstig  uit  de  kweekerij 
van  Christy ;  hij  werd  in  1885  86  uitgeplant. De  boom  is  doorgeschoten  gehouden. Op  1  M. boven  den  grond 
verdeelt  de  stam  zich  in  meerdere;  van  het  ondergedeelte  is  de  om¬ 
trek  46  cM. De  hoogte  is  6.50  M. De  boom  heeft  een  zware  kroon  en 
breede  sprei;  hij  behoort  onder  de  goede,  regelmatige  dragers. De  internodiën  zijn  van  middelmatige  lengte;  het  derde  internodium 
is  2.5  —  3  niM. dik,  de  bladsteel  2  mM,  de  bladeren  hangen  aan  de 
takken  naar  beneden. Het  blad  is  groot;  de  grootste  breedte  ligt  on¬ 
geveer  op  het  midden;  dikwijls  bedraagt  de  breedte  bijna  de  helft  der 
lengte. De  bladvoet  is  stomp;  de  bladtop  vrij  lang. De  bladrand  is 
omgebogen,  bijna  niet  gegolfd  het  bladvlak  zelf  is  tusschen  de  nerven 
wat  opgebold,  en  aan  de  bovenzijde  bol  gebogen. De  kleur  van  het 
blad  is  wat  lichter  dan  van  gewone  Javakoffie,  vooral  van  de  jonge 
bladeren;  de  tint,  die  over  het  bladerdak  ligt,  is  meer  grasgroen. 256 
Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 11  mM. 12.6  cM. 21  mM. 8.3  mM. 12 
10  » 
14.8 
11 
» 
6.8 
12 
9  » 
14.9 
16 
6.4 
12 
10  » 
16.7 
19 
» 
6.8 
» 
11 
8  » 
17.2 
18 
» 
7.1 
12 
8  » 
17.7 
16 
» 
7.7 
12 
8  » 
18.2 
21 
» 
7.7 
» 
12 
10  » 
18.2 
» 
24 
8.3 
» 
11 10  » 
Enkele  bloemen  kwamen  voor. De  bloeiwijze  verschilt  niet  van  die 
van  gewone  Javakoffie. De  afmetingen  der  bloem  zijn: Aant.pt. Lg. bs. Lg.pt. Br.pt. Lg. stij. Lg. stm. Lg. hd. Lg. hk 
5  8  mM. 13  mM. 3  niM. 12  mM. 4  mM. 3  mM. 9  mM. 5  7»  10»  3»  15»  4»  3»  8» De  bessen  zijn  groot,  langwerpig,  de  zijkanten  ervan  zijn  door  bijna 
rechte  lijnen  begrensd. Aan  het  steeleinde  zijn  de  bessen  afgeplat,  naar 
den  discus  toe  loopen  zij  eenigszins  puntig  toe;  de  discus  zelf  bevindt, 
zich  op  een  kleine  verhevenheid  en  steekt  iets  uit,  hoogstens  0.5  mM 
Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Lengte  Breedte  Dikte  Discus. §  2.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. 21 
21 
21 
21.5 
21.5 
Lengte  der  bessen 
16  13.5  2 
16.5  14.5  2.5 
17  15  3 
17  15  2 
17.5  16  3 
17  18  19  20  21  22  23  24  25 
mM. Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 21 
21 
21 
21.5 
21.5 
16  13.5  2 
16.5  14.5  2.5 
17  15  3 
17  15  2 
17.5  16  3 Lengte  der  bessen 
17  18  19  20  21  22  23  24  25 
mM. Aant. bes. m. drieb. 1 Aant. bes. m. drieb. De  bessen  met  platboon  zijn  dus  gemidd. 20.62  mM.,  de  bessen  met 
rondboon  18.5  mM. lang. De  hoornschil  vertoont  een  karakteristieken  vorm. De  beide  uiteinden 
zijn  evenveel  of  bijna  evenveel  afgerond,  stomp;  de  zijkanten  zijn  door 
rechte  lijnen  begrensd,  die  evenwijdig  loopen  of  naar  het  steeleinde 
toe  iets  convergeeren. Soms  zijn  de  zijkanten  in  het  midden  iets  inge¬ 
deukt  ;  meestal  ligt  de  grootste  breedte  op  het  midden,  soms  iets  erover. De  groef  op  de  platte  zijde  der  platboon  loopt  dikwijls  met  een  bocht. Lengte  der  boon  13  13®  14  14®  15  15®  16  16®  17  17®  18  18®  19  19®  20  mM. Aantal  platb. 1  1  3  8  6  24  37  30  36  18  18  5  2 ®  20
 2 Lengte  der  boo
Aantal  platb Aantal  rond 3 3 Aantal  dr  257  — 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  8-'^  9  9“  10  10»  11  inM. Platboonen  16—16.5  niM. 2  15  7  5 257  — 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  8-'^  9  9“  10  10»  11  inM. Breedte  der  boonen  van  ge
Platboonen  16—16.5  ni Breedte  der  boonen  van  g
Platboonen  16—16.5  ni 15  
 2 Rondboonen  15.5  -  16  in De  gemidd. lengte  der  platboon  bedraagt  dus  16.74  inM.,  de  breedte 
10.5  mM.,  voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  15.62  niM. en  9.75  inM. 10.5  mM.,  voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  15.62  niM. en  9.75  inM. Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  blauwe,  zeer 
grove  boonen  bestond,  langwerpig  van  vorm  met  bijna  rechte  zijkanten. Eindcijfers  der  proefpartij : Uit  de  hoornschil  werd  een  marktproduct  verkregen,  dat  uit  blauwe,  zeer 
grove  boonen  bestond,  langwerpig  van  vorm  met  bijna  rechte  zijkanten. grove  boonen  bestond,  langwe
Eindcijfers  der  proefpartij : Gemidd. gewicht  per  bes  3.0  gr. Gemidd. gewicht  per  bes  3.0  gr. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.28  + Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.32  +  gr. §  2.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Rendement  5.4  :  1 Platboon  97  ®/o Rondboon  2  » 
Drieboon  1  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Coffea  arabica  Maragogype. Moederboom  No. 41. De  boom  werd  in  1892  geplant;  hij  stamt  af  van  een  der  moeder- 
boomen  van  Christy,  waartoe  ook  moederboom  No. 42  behoort. De 
omtrek  van  den  stam  bedraagt  28  cM. De  boom  heeft  in  den  oogst¬ 
tijd  1908  zwaar  van  bladziekte  te  lijden  gehad ;  blijkbaar  ten  gevolge 
van  overdracht;  de  takken  dragen  slechts  aan  het  uiteinde  enkele 
bladeren. Gedurende  den  oogsttijd  1906,  toen  de  boom  zeer  zwaar  droeg, 
was  van  overdracht  niets  te  bespeuren. De  bladeren  zijn  breed,  de  blad  voet  is  eveneens  breed;  de  grootste  breedte 
ligt  op,  soms  zelfs  iets  onder  het  midden. Het  bladvlak  is  aan  de  bovenzijde 
bol;  de  kleur  van  het  blad  is  frisscher  groen  dan  bij  gewone  Javakoffie. Top bol;  de  kleur  van  het  blad  is  frisscher  groen  dan  b
Afmetingen  der  bladeren. Dikte 
Top fmetingen  der  bladeren. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.). Steel 
Lengte 
Breedte 
Aan. nerv. 6  niM. 15.0  cM. 20  mM. 6.2  cM. 11 
7  » 
15.2  » 
16  . 7.6  . 9 
9  » 
16.5  » 
10  » 
7.7  . 10 
9  . 16.6  » 
10 7.7  . 9  . 16.6  » 
19  » 
6.3  » 
De  bessen  zijn  langwerpig;  de  discus  steekt  iets  uit  en  is  ook  op 
een  kleine  verhevenheid  geplaatst;  de  bes  eindigt  daardoor  aan  den 
top  in  een  punt,  aan  het  steeleinde  is  de  bes  afgeplat;  de  zijkanten  zijn 
door  bijna  rechte  lijnen  begrensd. De  afmetingen  der  bessen  zijn : 
Meded. Dep. v. Landbouw  11. 17 17 17  Lengte  Breedte 
Dikte 
Dikte 
18 
14 
12 
3 
18 
14 
13 
3 
18 
14.5 
13 
3 
18 
14.5 
13.5 
3 
18 
15 
13.5 
3 
Lengte  der bessen 
15  16 
17  18 
Aant. bess. m. platb. 8 
16  : 
Aant. bess. m. rondb. 1 
(alles  in  mM.). 39 
19  20  21  22 
20  11  4 
23  24 
1 
mM. Lengte  Breedte 
Dikte 
Dikte 
18 
14 
12 
3 
18 
14 
13 
3 
18 
14.5 
13 
3 
18 
14.5 
13.5 
3 
18 
15 
13.5 
3 
gte  der bessen 
15  16 
17  18 
(alles  in  mM.). 19  20  21  22 
23  24 
mM. De  bessen  met  platboon  zijn  dus  gemidd. 18.66  mM. lang ;  die  met  rond- 
boon  15.5  mM. Platboon  99.5  “/o 
Rondboon  0.5  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  99.5  “/o 
Rondboon  0.5  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. §  2.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. De  hoornschil  bestaat  uit  grove  boonen,  langwerpig 
van  vorm ;  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd ;  soms 
in  het  midden  iets  gedeukt;  de  grootste  breedte  ligt  soms  voorbij  het 
midden ;  aan  de  uiteinden  zijn  de  boonen  stomp  afgerond. Lengte  der  boonen  13  13"  14  14"  15  15"  16  16"  17  17"  18  18='  19  19"  20 Lengte  der  boonen  13  13"  14  14"  15  15"  16  16"  17  17"  18  18='  19  19"  20 
Aantal  platboon  2  8  14  25  29  45  24  21  9  7  7  4  5 
Aantal  rondboon  1 Lengte  der  boonen  13  13"  14  14"  15  15"  16  16"  17  17"  18  18='  19  19"  20 
Aantal  platboon  2  8  14  25  29  45  24  21  9  7  7  4  5 
Aantal  rondboon  1 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  8  8"  9  9"  10  lO-  11  mM. Platboon  15.5  —  16  mM. 3  7  9  1 
Rondboon  13  13.5  »  1 Aantal  rondboon  1 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  8  8"  9  9"  10  lO-  11  mM. 1 Rondboon  13  13.5  » De  gemidd. lengte  bedraagt  voor  de  platboon  dus  15.72  niM.,  de 
breedte  10  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  deze  cijfers  13.25  mM. en  8.25  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  fraai,  blauw  marktproduct  verkregen, 
uit  grove  langwerpige  boonen  bestaand;  bij  de  platboonen  komt  één 
„olifantsboon”  (polyem  bryonisch  zaad)  voor. „olifantsboon”  (polyem  bryoni
Eindcijfers  der  proefpartij. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  2.3  gr. Bessen  met  platboon  98  “/o 
Bessen  met  rondboon  1  » 
Bessen  met  voosboon  1  » 
Gemidd. gewicht  p. platboon  0.23  —  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.22  » 
Rendement  5.5  :  1 
Platboon  99.5  “/o 
Rondboon  0.5  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  2.3  gr. Gemidd. gewicht  per  bes  2.3  gr. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.23  —  gr. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.23  
Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.22 Rendement  5.5  :  1 Platboon  99.5  “/o (1)  Vgl.  over  de  bemoeiingen  van  den  Hr.  P.  ten  Catë  voor  den  invoer  der 
Mar.ngogy po- variëteit  op  Java.  Tijdsebr.  v.  Land-  en  Tuinb.  e.  Boschcult.  4de 
Jg.  p.  108. §  3.  Oorsprong  en  erfelijkheid;  invoer  op  Java De  Maragogypekoffie  is  door  Crisogóno  José  Fernandes,  een 
fazendeiro  van  Bahia  (Brazilië)  gevonden ;  zij  werd  door  hem  in 
de  landstreek,  waarnaar  de  variëteit  haar  naam  ontving,  in  1870 
ontdekt. (V. Delden  Laerne,  Verslag  over  de  Koffiecultuur  in 
Amerika  enz.,  p. 315). De  vorm  bleek  dadelijk  volkomen  erfelijk 259 te  zijn;  zaden  ervan  werden  naar  verschillende  wereldstreken 
verzonden. Hier  op  Java  werd  zij  het  eerst  geimporteerd  door 
’s  Lands  Plantentuin,  die  in  1881  zaden  ontving  van  den  Heer 
Lietze  te  Rio  Janeiro;  uit  deze  zaden  werden  1  2  plantjes  opgekweekt 
(Jaarvg. 1881  p. 23). Het  volgend  jaar  werd  nog  een  tweede 
bezending  ontvangen,  zoodat  aan  de  vorige  nog  een  honderdtal 
plantjes  kon  worden  toegevoegd. (Jaarvg. p. 1883  p. 23). Bij  den 
import  verkeerde  men  over  de  benaming  van  de  variëteit  nog 
in  onzekerheid;  volgens  het  Jaarvg. 1883  p. 23  bleek  het  echter 
Maragogypekoffie  te  zijn. Behalve  de  bovengenoemde  als  zaden 
ingevoerde  Maragog}'pe  werd  in  1 884  nog  een  Wardsche  kist  met 
100  plantjes  ontvangen  van  Christy. Een  groot  aantal  plantjes 
uit  den  Universiteits-kruidtuin  te  Leiden  werd  ter  beschikking 
van  den  Directeur  van  Binn. Bestuur  gesteld. (^) van  den  Directeur  van  Binn. Bestuur  gesteld. (^) 
In  1  884  werden  reeds  zaden  aan  planters  afgestaan  om  proeven 
met  de  nieuwe  soort  te  nemen ;  in  1 885  en  volgende  jaren  ge" 
schiedde  dit  op  grooter  schaal. Bovendien  werd  door  enkele  planters  direct  de  nieuwe  koffie- 
soort  geimporteerd;  zoo  ontving  de  Hr. Oottolander  in  1885 
enkele  plantjes  van  Christy. Langs  deze  verschillende  wegen  werd  de  nieuwe  vorm  snel 
over  geheel  Java  en  enkele  streken  in  de  Buitenbezittingen 
verspreid. In  1884  werd  de  Maragogype  uitgezaaid  op  Sringin 
(Bodja) ;  Kajoe  Enak  Loemadjang),  verder  in  de  afdeelingen 
Soekoredjo  en  Salatiga. In  1885  werd  zij  geplant  op  verschil¬ 
lende  andere  landen  Tanah  Wangi  (Toeren),  Moendal  (Bojolali) ; 
Soember  Kerto  (Malangsche  Zuidergebergte),  de  Pamanoekan 
en  Tjiassemlanden  (West-Java)  en  enkele  andere. De  voorloo- 
pige  resultaten  dezer  proeven  zijn  vermeld  in  het  Tijdsch. v  Land¬ 
en  Tuinbouw  en  Boschcultuur  in  Ned. Indië,  Jg. IH,  p  335 ; 
latere  resultaten  vindt  men  in  Jg. IV  p. 135  — 137;  207;  466. De  uitslag  was  op  de  verschillende  ondernemingen  zeer 
verschillend. —  260  — Het  is  op  de  meeste  ondernemingen  bij  deze  proefaanplantingen 
gebleven;  groote  aanplantingen  zijn,  voorzoover  ik  weet,  nog  niet 
van  de  Maragogypekoffie  aangelegd. §  4.  Practische  beteekenis. In  Brazilië  schijnt  men  in  de  eerste  jaren  na  de  ontdekking 
de  waarde  van  den  vorm  deels  overschat,  deels  miskend  te  hebben. Van  Delden  Laerne  (l.c. p. 315)  vermeldt  wel,  dat  op  ver¬ 
schillende  ondernemingen  daar  proefaanplantingen  van  Marago¬ 
gypekoffie  aangelegd  werden,  maar  gelooft  toch  niet,  dat  de  teelt 
ervan  op  groote  schaal  zal  plaats  vinden,  en  noemt  de  mede- 
deeling  in  de  Etoile  Beige  van  1 883,  2  Oct,  dat  de  planters  de 
bestaande  plantsoenen  van  gewone  koffie  wegkapten  om  die  door 
Maragogype  te  kunnen  vervangen,  onzin. Fauchère  deelt  mede 
(Cult. prat. du  Caféler,  Agric. d. Pays  Chauds,  1906,  I,  p. 458;> 
dat  de  meeningen  over  de  waarde  van  de  v'arieteit  in  Brazilië 
verdeeld  zijn  ;  aanplantingen  ervan  zijn  slechts  voordeelig,  wanneer 
men  het  product  zorgvuldig  van  dat  der  gewone  koffie  gescheiden 
houdt. Wordt  het  ermede  vermengd,  dan  krijgt  men  ongelijk¬ 
matige  partijen,  die  zelfs  minacr  opbrengen  dan  het  gewone 
product;  indien  men  echter,  zooals  op  de  fazenda  Dumont 
gebeurt,  de  Maragogype  in  goed  gesorteerde  partijen  aan  de 
markt  brengt,  krijgt  men  er  steeds  zeer  hooge  prijzen  voor. Fauchère  noemt  als  nadeel  van  de  variëteit  de  sterk  vermin¬ 
derde  vruchtdracht,  een  bezwaar,  dat  ook  hier  op  Java  voor  de 
Maragogype  geldt. Hij  beschrijft  hoe  het  hem  opviel,  dat  naast 
magere  boomen  van  gewone  koffie,  doorbuigend  onder  het  ge¬ 
wicht  der  vruchten,  de  Maragogype-planten  vol  in  blad  stonden, 
echter  bijna  geen  vruchten  droegen. De  kenmerken,  welke  hij 
van  de  variëteit  opnoemt,  beantwoorden  geheel  aan  de  hierboven 
gegeven  beschrijving;  een  paar  afbeeldingen  geven  een  goed 
beeld  van  de  variëteit. Zooals  wij  reeds  zagen,  is  ook  hier  op  Java  de  Maragogype¬ 
koffie  gekenmerkt  door  oen  sterk  verminderde  vruchtdracht. Vooral  in  \^chtige  streken  doet  dit  bezwaar  zich  gelden ;  van 
getopte  aanplantingen,  in  een  vochtig  klimaat  groeiend,  is  de 261 productie  zeer  gering. In  drogere  streken  echter,  en  bij  toepassing 
van  een  goed  snoeisysteem,  kan  de  Maragogype  nog  wel  een 
rendabelen  aanplant  vormen,  te  meer,  daar  de  prijs  voor  het 
product  belangrijk  hooger  is  dan  voor  gewone  Javakoffie,  soms 
zelfs  meer  dan  het  dubbele  van  dezen  bedraagt. Zulk  een  snoei¬ 
systeem  wordt  op  Pantjoer  toegepast:  de  boomen  worden  door¬ 
geschoten  gehouden ;  de  ijle  toppen  zetten  dan  behoorlijk  vrucht. §  4.  Practische  beteekenis. Komt  er  te  veel  vrucht  aan  en  gaat  de  boom  door  ov^dracht 
lijden,  of  vertoonen  de  takken  onderaan  den  boom  teekenen  van 
verzwakking,  tengevolge  van  de  voedselonttrekking,  ten  behoeve 
van  den  top,  dan  wordt  deze  verwijderd,  en  tevens,  voor  een 
volgend  jaar,  weer  een  nieuwe  loot  aangehouden ;  het  onderste 
gedeelte  van  den  boom  heeft  dan  gelegenheid  zich  te  herstellen. Op  het  land  Kandangan  op  den  Wilis,  boven  Madioen,  zijn 
door  den  Hr. Schaap  volgens  de  door  hem  gevonden  methode 
talrijke  enten  van  Maragogype  op  Liberia-onderstam  gemaakt. Het  schijnt,  dat  deze  wat  beter  dragen,  dan  zaailingen. Ook  in 
den  Proeftuin  te  Bangilan  zijn  proeven  genomen  met  het  enten 
van  Maragogype-koffie  op  andere  koffiesoorten. productie  zeer  gering. In  drogere  streken  echter,  en  bij  toepassing 
van  een  goed  snoeisysteem,  kan  de  Maragogype  nog  wel  een 
rendabelen  aanplant  vormen,  te  meer,  daar  de  prijs  voor  het 
product  belangrijk  hooger  is  dan  voor  gewone  Javakoffie,  soms 
zelfs  meer  dan  het  dubbele  van  dezen  bedraagt. Zulk  een  snoei¬ 
systeem  wordt  op  Pantjoer  toegepast:  de  boomen  worden  door¬ 
geschoten  gehouden ;  de  ijle  toppen  zetten  dan  behoorlijk  vrucht. Komt  er  te  veel  vrucht  aan  en  gaat  de  boom  door  ov^dracht 
lijden,  of  vertoonen  de  takken  onderaan  den  boom  teekenen  van 
verzwakking,  tengevolge  van  de  voedselonttrekking,  ten  behoeve 
van  den  top,  dan  wordt  deze  verwijderd,  en  tevens,  voor  een 
volgend  jaar,  weer  een  nieuwe  loot  aangehouden ;  het  onderste 
gedeelte  van  den  boom  heeft  dan  gelegenheid  zich  te  herstellen. Op  het  land  Kandangan  op  den  Wilis,  boven  Madioen,  zijn 
door  den  Hr. Schaap  volgens  de  door  hem  gevonden  methode 
talrijke  enten  van  Maragogype  op  Liberia-onderstam  gemaakt. Het  schijnt,  dat  deze  wat  beter  dragen,  dan  zaailingen. Ook  in 
den  Proeftuin  te  Bangilan  zijn  proeven  genomen  met  het  enten 
van  Maragogype-koffie  op  andere  koffiesoorten. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. De  columnarisvarieteit  wijkt  van  de  gewone’  Javakoffie  af  in 
verschillende  kenmerken ;  het  belangrijkste  verschil  is  wel  de 
krachtiger,  hooger  groei. Aan  de  oude  boomen  blijven  de  onder¬ 
takken  langs  den  geheelen  stam  bewaard ;  de  sprei  is  wat  grooter 
dan  van  typische  Javakoffie;  onderaan  en  bovenaan  den  boom 
verschilt  de  straal  van  de  sprei  slechts  weinig,  zoodat  een  zuil- Fig  9. Coffea  arabica  coluninaris. Fig  9. Coffea  arabica  coluninaris. 263  — 
vormige  boom  ontstaat. De  stam  is  met  een  gladden,  bruingrijzen 
schors  bedekt. De  takken  buigen  onder  het  gewicht  der  zware 
bebladering  iets  door;  zij  dragen  over  een  grooter  lengte  bladeren 
dan  gewone  Javakoffie. Bovendien  is  de  vertakking  rijker;  de 
takken  van  lager  orde  dragen  talrijke  korte  gebogen  takken, 
waaraan  de  groote  bladeren  zitten. Het  bladerdak  is  dicht  en 
goed  gesloten. De  bebladering  (zie  fig. 9)  van  de  korte,  gebogen  takken  is  eige¬ 
naardig  en  karakteristiek  voor  den  columnarisvorm ;  aan  de  basis 
draagt  de  gebogen  tak  een  paar  groote,  breede  bladeren,  daarop 
v^olgen  smallere  en  kleinere. Vooral  deze  basale  bladeren  der  gebogen 
takken  zijn  breed  en  groot;  de  gemiddelde  lengte  der  bladeren 
bedraagt  meer,  dan  die  van  gewone  Javakoffie. De  grootste  breedte 
ligt  ongeveer  op  het  midden  van  het  blad ;  zij  bedraagt  soms  meer 
dan  bijna  de  helft  der  lengte. De  blad  voet  is,  vooral  bij  de  breede 
bladeren,  stomp  en  breed;  de  bladt  op  goed  ontwikkeld. Het 
bladvlak  is  licht  gegolf  d;  de  bladrand  sterk  gegolfd  en  dikwijls 
niet  volkomen  gaaf. De  kleur  der  bladeren,  vooral  der  jonge  bla¬ 
deren,  is  lichter  dan  die  van  gewone  Javakoffie. Domatiën  zijn 
aanwezig;  de  opening  ervan  ligt  in  of  op  den  nerfhoek. De  bloemen  zitten  in  betrekkelijk  klein  aantal  in  de  bladoksels ; 
men  vindt  zelden  meer  dan  drie  bessen  aan  weerszijden  van  een 
knoop. De  afmetingen  der  bloem  schijnen  iets  grooter  te  zijn 
dan  van  gewone  Javakoffie. De  bessen  zijn  groot,  breed;  de  vorm  ervan  is  eenigszins  af¬ 
gerond;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. De 
hoornschil  is  grof  en  breed;  gemidd. wegen  de  boonen  belangrijk 
meer  dan  die  van  gewone  Javakoffie ;  in  gewicht  staan  zij  tusschen 
de  Maragogype- variëteit  en  de  gewone  typen  van  C. arabica  in. Bij  de  onderzochte  moederboomen  der  eerste  generatie  —  ongeveer 
10  jaaar  oud  —  was  het  gehalte  aan  rondboon  hoog;  de  jonge 
aanplant  daarentegen  leverde  geen  enkele  bes  met  rondboon. §  1.  Beschrijving  der  kenmerken. Door  de  grootte  van  de  boon  sluit  de  columnaris  zich  aan  bij 
de  Maragogype  variëteit;  zij  komt  met  haar  overeen  door  de 
verminderde  vruchtdracht. In  alle  overige  kenmerken  verschilt  zij 264 ervan;  bladvorm,  vruchtkenmerken  en  groeiwijze  zijn  geheel 
anders. Enkele  andere  bijzonder  krachtig  groeiende  moederboomen, 
die  in  hun  kenmerken  gedeeltelijk  met  de  columnaris-variëteit 
overeenkomen,  gedeeltelijk  ervan  verschillen,  zullen  in  aansluiting 
eraan  besproken  worden. §  2.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Coffea  arabica  columnaris. Moederboom  No. 20. Oorspronkelijke 
boom. (Zie  fig  10). Top van  het  blad  ligt  ongeveer  op  het  midden. Het  bladvlak  is  licht  ge¬ 
golfd;  de  bladrand  vrij  sterk  gegolfd. De  kleur  der  bladeren  schijnt 
iets  lichter  groen  te  zijn  dan  van  die  der  gewone  Javakoffie. Top iets  lichter  groen  te  zijn  dan  van  die  der  gewone  Javakoffie. Afmetingen  der  bladeren. (3  bladparen  aan  een  gebogen  tertiairen  tak). Top Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 9  mM. 20.9  cM. 14  mM. 9.5  cM. 11 
1  
onderste  paar, 
9  » 
21.6  » 
16  » 
9.7  » 
12 
11  » 
14.1  » 
10  » 
5.3  » 
9 
1  
eerste  paar. 9  » 
13.0  » 
11  » 
5.8  » 
10 
9  » 
11.7  » 
afgebr. 5.2  » 
10 
■  tweede  paar. 8  » 
11.8  » 
» 
4.1  » 
10 1  
eerste  paar. 8  » 
11.8  » 
4.1  » 
Voor  de  bladeren  aan  een  rechten  tak  werden  de  volgende  afmetingen 
gevonden ;  men  ziet  eruit,  dat  de  ronde,  breede  vorm  hier  niet  optrad :
Top Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. 7  mM. 12.2  cM. 18  mM. 5.4  cM. 9 
10  » 
13.1  » 
22  » 
5.0  » 
11 
10  » 
15.2  » 
16  » 
5.9  » 
11 
11  » 
16.1  » 
21  » 
6.2  » 
11 11  » 
16.1  » 
21  » 
6.2  » 
Aan  de  gebogen  takken  zitten  de  knoopen  dichter  opeep  dan  aan  de 
rechte;  de  lengte  der  internodiën  bedroeg n  bedroeg 
4  5  4.5  cM. voor  den  gebogen  tak. 6.5  8  11»  voor  den  rechten  tak. ën  bedroeg 
4  5  4.5  cM. voor  den  gebogen  tak. 6.5  8  11»  voor  den  rechten  tak. De  kenmerken  van  bloemen  en  vrucht  konden  niet  worden  nagegaan- 
aangezien  er  in  het  geheel  geen  bloemen  en  geen  rijpe  vruchten  aan¬ 
wezig  waren. Van  een  paar  ongenummerde  moede rboomen  der  eerste  generatie  wer¬ 
den  enkele  takken  met  knoppen  en  bloemen  ingezameld. In  de  bladok, 
seis  vindt  men  2  —  3  cymen,  die  elk  2  —  3  bloemig  zijn. De  bovenste 
krans  steelblaadjes  in  dikwijls  bladachtig  ontwikkeld;  de  grootste,  die 
ik  mat,  waren  7  mM. lang. ik  mat,  waren  7  mM. lang. De  afmetingen  der  bloemen  waren: Aant. pt. Lg. bs. Lg. pt. Br. pt. Lg. sty. Lg. stm. Lg. hd. Lg. hk. 5  7  mM. 15  mM. 5  mM. 14  mM. 8mM. 4  mM. 7  mM. 5  8»  16»5»15»  8»  5»  8* De  bloemen  schijnen  dus  iets  grooter  te  zijn  dan  die  van  gewone 
Javakoffie. (Zie  fig  10). De  oorspronkelijke  boom  van  de  columnaris-variëteit  is  door  den 
Hr. Ottelander  op  Pantjoer  ontdekt  in  een  aanplant,  in  1885/86  uit  zaad 
van  de  ond. Ajer  Dingin  aangelegd. De  boom  viel  op  door  zijn  krach- 
tigen  groei;  hij  verloor  bij  den  sterken  hoogtegroei  de  ondertakken 
niet  en  behoefde  dus  niet  teruggesnoeid  te  worden. In  1898  werd  de 
plant  beschreven  als  een  zuiver  zuilvormige  boom,  die  toen  6.60  M. hoog  was  en  waarvan  de  sprei  een  straal  had  van  1  M.;  bovenaan  is 
de  boom  bijna  even  breed  als  onderaan. In  1906,  toen  ik  den  boom  voor 
het  eerst  bezocht,  was  de  hoogte  ongeveer  8  M.;  de  boom  stond  toen 
nog  vol  in  blad  en  viel  uit  de  verte  reeds  op  als  een  hooge,  groene 
zuil,  ver  boven  de  omgevende  boomen  uitstekend. In  het  laatste  jaar 
echter  is  de  oorspronkelijke  boom  teekenen  van  achteruitgang  gaan 
vertoonen;  in  den  oogsttijd  1908  stonden  de  takken  kaal;  slechts  de 
uiteinden  droegen  bladeren ;  de  oorzaak  hiervan  is  te  zoeken  in  een 
wortelziekte,  waarvan  de  naburige  Javakoffieboomen  evenzeer  te  lijden 
hadden;  voor  een  deel  zijn  zij  tengevolge  daarvan  reeds  gestorven. In  Aug. 1908  is  de  boom  nog  eens  gemeten;  de  stamomtrek  bedroeg 
51.5  cM.,  de  hoogte  ongeveer  7  M.;  de  straal  van  de  sprei  was  1  M. De  beschrijving  van  de  kenmerken  is  dus  gedeeltelijk  ontworpen  met 
behulp  van  herbarium-materiaal. De  groeiwijze  is  zuilvormig;  de  tak¬ 
ken  zijn  wat  naar  beneden  gebogen  langs  den  stam,  die  niet  als  de 
gewone  Javakoffie  met  een  spletige,  maar  met  een  gladde,  bruingrijze 
schors  bekleed  is. Aan  de  primaire  en  secundaire  takken  vindt  men 
korte,  gebogen  tertiaire,  die  op  een  eigenaardige  wijze  bebladerd  zijn:  het 
onderste  stel  bladeren  is  zeer  groot,  daarop  volgen  stellen  in  grootte 
afnemende  bladeren. Aan  de  uiteinden  der  dunnere  primaire  takken  boven 
uit  de  kroon  vindt  men  hetzelfde  verschijnsel  in  mindere  mate  terug. De  bladvorm  wijkt  van  die  der  typische  Javakoffie  af. Het  blad  is 
groot,  breed;  de  breedte  bedraagt  soms  bijna  de  helft  der  lengte. De 
bladvoet  is  stomp  en  bi’eed;  de  bladtop  vrij  groot. De  grootste  breedte Figftmr  lo. Coffea  arabica  columnaris,  oorspronkelijke  boom  op  Pantjoer. Figftmr  lo. Coffea  arabica  columnaris,  oorspronkelijke  boom  op  Pantjoer. —  265  — van  het  blad  ligt  ongeveer  op  het  midden. Het  bladvlak  is  licht  ge¬ 
golfd;  de  bladrand  vrij  sterk  gegolfd. De  kleur  der  bladeren  schijnt 
iets  lichter  groen  te  zijn  dan  van  die  der  gewone  Javakoffie. (Zie  fig  10). In  1907  werden  van  den  oorspronkelijken  boom  eenige  vruchten  ge¬ 
oogst,  waarvan  de  Hr. Ottelander  de  volgende  kenmerken  aanteekende ; 
93  ®/o  der  bessen  bevatte  platboon,  7  ®/o  voosboon;  rondboon  was  niet 
aanwezig. Voor  de  lengte  der  platboonen  werd  gevonden: aanwezig. Voor  de  lengte  der  platboonen  werd  gevonden: 
12  12®  13  13®  14  14®  mM.,  lengte  der  boonen. 8  32  36  16  8  aantal  platboonen. 266  — 
Coffea  arabica  coluninaris.  Moedcrbooni  No  21. 16 
14 
18 
2 
16 
15 
13 
3 
16 
15 
13.5 
2.5 
16 
15 
14 
2.5 
16 
16 
15 
3.5 267 De  bes  is  breed;  de  zijkanten  zijn  door  flauw  gebogen  lijnen  begrensd. De  bes  is  breed;  de  zijkanten  zijn  door  flauw  gebogen  lijnen  begrensd. Lengte  der  bessen  13  14  15  16  17  18  19  niM. De  bes  is  breed;  de  zijkanten  zijn  door  flauw  gebogen  lijnen  begrensd. Lengte  der  bessen  13  14  15  16  17  18  19  niM. Aant. bess. m. platb. 1  6  10  16  2 
Aant. bess. m. rondb. 2  1-1  1 De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  17.03 
niM. ;  der  bessen  met  rondboon  14.5  mM. niM. ;  der  bessen  met  rondboon  14.5  mM. Lengte  der  boonen  10  1(P  11  ID  12  12’  13  13’  14  14’  15  niM. Aantal  platboonen  2  4  4  9  9  13  15  12  1 Lengte  der  boonen  10  1(P  11  ID  12  12’  13  13’  14  14’  15  niM. Aantal  platboonen  2  4  4  9  9  13  15  12  1 Aantal  rondboonen  111  2 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  8  8’  9  9^  10  mM. Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  8  8’  9  9^  10  mM. Platboonen  13.5  14  mM. 3  7  4  1 Breedte  der  boonen  van  ge
Platboonen  13.5  14  mM Rondboonen  12.5  — 13  m Rondboonen  12.5  — 13  m Gemidd. zijn  de  platboonen  dus  13.25  mM. lang  en  8.5  mM. breed;  de 
rondboonen  11.25  mM. lang  en  7.25  niM. breed. De  hoonrschilboonen  zijn  langwerpig,  breed ;  de  zijkanten  zijn  door 
bijna  rechte  lijnen  begrensd;  aan  beide  uiteinden  zijn  zij  even  sterk 
afgerond. Het  product  eruit  verkregen  is  blauw  van  kleur  en  bestaat 
uit  breede  grove  boonen. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. lengte  per  bes  2.0  gi'. gewicht 87.5  ®o 
 12.5  » Bessen  met  voosboon  niet  aanwezig. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.19  +  gr. Gemidd. gewicht  p. platboon  0.19  +  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.19  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.19  gr. Rendement  5. 6  :  1. Platboon  93  « o Platboon  93  « o 
Rondboon  7  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Coffea  arabica  colummaris. Moederboom  No. 22. Moederboom  No. 22  behoort  tot  hetzelfde  zaaisel  als  boom  No. 21,  dus 
tot  de  eerste  generatie,  van  den  oorspronkelijke!! boom  afstammend  ; 
hij  werd  in  1898/99  geplant. Groeiwijze  en  uiterlijk  zijn  als  van  No. 266  — 
Coffea  arabica  coluninaris.  Moedcrbooni  No  21. 266  — 
Coffea  arabica  coluninaris. Moedcrbooni  No  21. Deze  boom  behoort  tot  de  eerste  generatie,  van  mocderboom  No  20 
afstammend;  hij  werd  1898  99  geplant. De  boom  ziet  er  buitengewoon 
krachtig  uit ;  de  hoogte  bedraagt  5.20  M.,  de  sprei  heeft  een  straal  van 
1.50  M.,  de  stam  is  37  cM. in  omtrek. De  schors  is  minder  spleting  en 
knoestig  dan  van  gewone  Javakoffie. De  takken  dragen  over  een  grooter 
'engte  bladeren,  dan  die  van  gewone  Javakoffie  ;  de  bladeren  zijn  boven¬ 
dien  grooter  dan  van  de  laatste ;  daardoor  ontstaat  een  dicht  bladerdak. De  takken  buigen  naar  beneden  onder  het  gewicht,  der  bladeren  en  der 
dunnere  twijgen;  zij  zijn  echter  niet  dunner  dan  die  van  typische 
C-arabica. De  sprei  verschilt  onder  en  boven  aan  den  boom  weinig; 
in  den  top  is  de  boom  wat  ijler  gebouwd,  doordat  daar  alleen  primaire 
takken  voorkomen;  tot  onderaan  toe  di’aagt  de  stam  primaire  takken- takken  voorkomen;  tot  onderaan  toe  di’aagt  de  stam  primaire  takken- 
Dc  internodiën  komen  in  lengte  met  die  van  gewone  Javakoffie  ovei-cen. 5  5  6  6.5  9  cM. 6.5  8  6  6  5.5  cM. 6  6  5.5  4.5  6  5.5  6 6  6  5.5  4.5  6  5.5  6  cm. Het  derde  internodium  is  3  —  3.5  inM. dik. Het  blad  is  groot,  breed ;  de  voet  ervan  is  stomp  en  breed,  de  bladtop 
middelmatig  lang. De  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. De  bladrand  is  sterk  gegolfd  en  niet  volkomen  gaaf. Het  bladvlak  is 
ook  iets  gegolfd. Top ook  iets  gegolfd. Opening  der  domatiën  in  of  op  den  nerfhoek;  de  laatste  is  45“  —  55“  groot. Top Afmetingen 
Steel 
der  bladeren. Lengte 
Breedte 
Aant. 12 niM. 15.2  cM. 16  mM. 6.2 
cM. 10 
10 
» 
15.6  » 
17  » 
5.8 
» 
10 
10 
» 
16.2  » 
15  » 
5.9 
» 
10 
12 
» 
16.2  » 
16  » 
6.2 
» 
11 
9 
«c 
16.4  » 
14  » 
6.1 
» 
10 
11 
16.5  » 
15  » 
6.2 
» 
10 
11 
» 
16.8  » 
19  » 
e.3 
» 
11 
11 
17.7  » 
11  » 
6.9 
11 
9 
» 
po 
CO 
12  » 
7.0 
9 
11 12
De  bladsteel  is  2.5  inM. dik. Bloemen  kwamen  niet  voor. Van  de  bessen  waren  de  afmetingen 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  (alles  in  mM.). 266  — 
Coffea  arabica  coluninaris.  Moedcrbooni  No  21. 21; 
de  hoogte  bedraagt  5.70  M.;  de  omtrek  van  den  stam  is  39  cM.,  de 
straal  van  de  sprei  1.50  M. De  booni  is  dus  nog  iets  zwaarder  dan 
No. 21. Lengte  der  internodiën  7.5  8.5  6.5  8.5  6  4  5  5.5  cM. 7.5  8.5  6.5  8  5.5  cM. 5.5  8  5.5  6  5  4  3.5  5  cM. De  bladeren  zijn  groot  en  breed ;  de  voet  ervan  is  stomp ;  de  blad- 
top  vrij  lang. 268 De  bladschijf  is  tusschen  de  nerven  iets  gegolfd ;  de  bladrand  is  sterk 
gegolfd. Domatiën  aanwezig ;  de  opening  ervan  ligt  in  of  op  den  nerf- 
hoek ;  van  de  laatste  bedraagt  de  grootte  50"  —  60". De  bladsteel  is  2.5 
inM.,  het  derde  internodium  3  mM. dik. Top Afmetingen  der  bladeren. Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 9 mM. 12.9  cM. 17  mM. 4.7  cM. 10 
12 
15.1  » 
20 
» 
5.5  » 
11 
8 
» 
15.1  » 
21 
» 
6.1  » 
10 
9 
» 
15.7  « 
20 
* 
6.0  » 
10 
10 
» 
16.9  » 
18 
6.4  » 
11 
10 
» 
17.0  » 
21 
7.1  » 
10 
11 
» 
17.2  » 
22 
» 
7.1  » 
12 
9 
» 
17.8  » 
21 
12 
de 7.1  » 
17.8  » 
6.3  * 
bessen  zijn grof,  breed. de 
zijkanten  ervan door  gebogen 
begrensd. De  afmetingen  zijn : 
Dikte Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.). 16 
14 
12.5 
2.5 
16 
14 
13.5 
2.5 
16 
15 
13 
2 
16.5 
14 
13 
2.5 
17 
14 
13 
2.5 Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.). 16 
14 
12.5 
2.5 
16 
14 
13.5 
2.5 
16 
15 
13 
2 
16.5 
14 
13 
2.5 
17 
14 
13 
2.5 
Lengte  der  bessen 
14 
15  16  17  18  19  mM. Bessen m. platboon  1 
5  13  20  3 
Bessen  m. rondboon  3  3 
Bessen  m. drieboon  2 Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.). 16 
14 
12.5 
2.5 
16 
14 
13.5 
2.5 
16 
15 
13 
2 
16.5 
14 
13 
2.5 
17 
14 
13 
2.5 
Lengte  der  bessen 
14 
15  16  17  18  19  mM. Lengte  der  bessen 
14 
15  16  17  18  19  mM. De  gemidd. lengte  bedi’aagt  dus  voor  de  bessen  met  platboon  17.10 
mM.,  voor  de  bessen  met  rondboon  15  mM. De  hoornschilboonen  zijn  variabel  van  vorm,  breed,  de  zijkanten  zijn 
door  bijna  rechte  lijnen  begrensd;  aan  beide  uiteinden  zijn  de  boonen 
evenveel  afgerond. 266  — 
Coffea  arabica  coluninaris.  Moedcrbooni  No  21. Lengte  der  boonen  IP  12  12’  13  13’  14  14’  15  mM. Lengte  der  boonen  IP  12  12’  13  13’  14  14’  15  mM. Aantal  platboonen  4  6  16  14  29  11  2 Aantal  rondboonen  4  11 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7"  8  8’  9  9^  10  mM. Platboon  13.5  — 14  mM. 3  12  4  1 Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7"  8  8’  9  9^  10  mM. Breedte  der  boonen  van  
Platboon  13.5  — 14  m Breedte  der  boonen  van  
Platboon  13.5  — 14  m Coffea  arabica  columnaris,  Moederboom  No.  23. In  denzelfden  tuin,  waar  de  zaailingen  van  den  oorspronkelijken 
columnarisboom  staan,  zijn  ook  eenige  enten  geplant,  deze  zijn  gemaakt 
van  takken  van  den  oorspronkelijken  boom. De  enten  zqn  tegen  een 
helling  geplant  en  vertonnen  daarbij  zeer  duidelijk  de  eigenaardigheid 
der  columnaris,  de  dichte  bebladering  en  de  gebogen  takken. De  takken 
liggen  bij  de  enten  over  elkander  en  de  geheele  plant  bedekt  als  een 
dicht  kleed,  meerdere  lagen  van  bladeren  dik,  den  bodem. De  frisch- 
groene  kleur  der  jongere  bladeren,  waardoor  ook  de  zaailingen  en  de 
oorspronkelijke  boom  opvallen,  vindt  men  bij  de  enten  terug. Wiwilans 
en  wilde  takken  schijnen  minder  sterk  ontwikkeld  te  worden  dan  bij 
gewone  Javakoffie;  bij  geen  enkele  der  takenten  heb  ik  er  een  kunnen 
vinden. Een  van  de  takenten  is  als  moederboom  uitgezocht. Bij  deze  takent 
is  de  lengte  der  intemodiën:  5  7.5  8.5  5.5  6  cM. 3 Rondboon  12  — 12.5  ni Rondboon  12  — 12.5  ni Van  de  platboon  is  de  gemidd. lengte  dus  13.52  mM.,  de  gemidd. breedte  8.5  mM.;  van  de  rondboon  12.33  mM. en  7.5  niM. Uit  de  hoornschil  werd  een  markproduct  verkregen,  dat  uit  fraaie, 
breede,  grove  boonen  bestond,  blauw  van  kleur. —  269  — Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes 
2.0 
gr. Bessen  met  platboon 
82 
Bessen  met  rondboon 
12 
» 
Bessen  met  drieboon 
4 
Bessen  met  voosboon 
2 
Gemidd. gewicht  p. platboon 
0.20  — 
Gemidd. gewicht  p. rondboon 
0.18  +  gr. Gemidd. gewicht  p. drieboon 
0.17—  . Rendement  5.4  :  1 
Plat  boon  89  •/, 
Rondboon  6  -» 
Drieboon  5  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Coffea  arabica  columnaris,  Moederboom  No. 23. 5  7  8.5  6.5  7  cM. Het  derde  internodium  is  3  —  3.5  m M.,  de  bladsteel  3  mM. dik. Het  derde  internodium  is  3  —  3.5  m M.,  de  bladsteel  3  mM. dik. De  bladeren  zijn  zeer  groot  en  betrekkelijk  breed. De  bladvoet  is 
afgerond  en  breed ;  de  bladtop  is  flink  ontwikkeld. De  grootste  breedte 
ligt  bij  de  breedere  bladeren  ongeveer  op  het  midden. De  bladrand  is 
sterk  gegolfd,  het  bladvlak  tusschen  de  nerven  iets  gebold. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 8  mM. 16.2  cM. 12  mM. 5.9  cM. 11 
10  — 
16.7  — 
18  —  7.5  — 
10 
8  - 
17.6  — 
18  — 
6.4  - 
10 
9  — 
17.7  - 
 
10 270 Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 10  - 
18.4  — 
15  — 
8.7  — 
10 
10  — 
20.2  — 
22  — 
7.6  — 
10 
10  — 
20.8  — 
23  — 
7.5  — 
11 
10  — 
21.7  — 
10 23  
7.5  — 
10  — 
21.7  — 
32  — 
9.5  — 
De  vrucht  is  langwerpig;  aan  beide  einden  wat  afgeplat;  de  zijkanten 
zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. De  afmetingen  ervan  zijn. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus  (alles  in  mM.). 15.5 
14 
13 
2 
15.5 
14.5 
12.5 
2 
15.5 
14.5 
15 
2 
15.5 
15 
13 
3 
16 
13.5 
12 
2.5 Lengte  der  bessen  12  13  14  15  16  17  18  19  niM. Aant. bess. m. platboon  1  1  2  39  35  13  I 
Aant. bess. m. rondb. 5  3 Lengte  der  bessen  12  13  14  15  16  17  18  19  niM. Aant. bess. m. platboon  1  1  2  39  35  13  I Lengte  der  bessen  12  13  14  15  16  17  18  19  niM. Aant. bess. m. platboon  1  1  2  39  35  13  I 
Aant. bess. m. rondb. 5  3 Lengte  der  bessen  12  13  14  15  16  17  18  19  niM. De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus  16.C9  niM. die  der  bessen  met  rondboon  14.80  mM. Lengte  der  boonen  10  10''  11  11“  12  12“  13  13-''  14  14“  niM. Lengte  der  boonen  10  10''  11  11“  12  12“  13  13-''  14  14“
Aant. platboonen  1  1  11  20  44  45  39  12  2 
Aan. rondboog. 2  3  2  1 Aan. rondbo Aan. rondboog. 2  3  2  1 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7^  8  8^  9  9“  10  niM. Breedte  der  boonen  van  gemidd. 5  7  8.5  6.5  7  cM. lengte  7  7^  8  8^  9  9“  10  niM. 7^  8  8^  9  9“  10 
 1  10  7  1  1 Breedte  der  boonen  van  
Platboon  1.25  -  13  mM Breedte  der  boonen  van  
Platboon  1.25  -  13  m Rondboon  11.5  —  12  mM De  gemidd. lengte  der  platboon  is  dus  12.62  mM.,  bij  een  breedte 
van  8.5  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  11.83  niM. en 
7.75  mM. De  hoornscliil  is  grof,  tamelijk  breed  ;  het  product,  eruit  verkregen, 
bestond  uit  blauwe,  grove,  langwerpige  boonen. lo Eindcijfers  der  proefpartij. Eindcijfers  der  proefpartij. 1.9 Gemidd. gewicht  per  bes 87.5 Bessen  met  platboon Bessen  met  rondboon Bessen  met  voosboon Gemidd. gewicht  p. platboon gr- 
0.18 
Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.19  +  gr. Rendement  5.6 :  1 Platboon  95  “/o gr- 
Platboon  95  “/o 
Rondboon  5  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. gr- 
Platboon  95  “/o 
Rondboon  5  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. 271 Jonge  aanplant. §  3. Uit  het  zaad  van  den  oorspronkelijken  boom,  de  enten  en  de  zaai¬ 
lingen  ervan  is  in  het  lagere  gedeelte  van  Pantjoer  een  aanplant  aan¬ 
gelegd,  waarbij  de  planten  van  verschillende  afstamming  niet  gescheiden 
gehouden  zijn. Deze  aanplant  bestaat  uit  boomen,  die  opvallend  zwaar 
bebladerd  zijn;  zij  vallen  door  het  dichte  bladerdak  dadelijk  op  als  een 
ander  type  dan  de  naburige  Javakoffie. De  kleur  der  bladeren  is  wat 
lichter  groen,  het  bladerdak  is  goed  gesloten,  de  stammen  zijn  meteen 
gladde  schors  bekleed. De  vruchtdracht  is,  vergeleken  met  de  naburige. gewone  Javakoffie,  gerin 
g. Van eenige  boomen  werd  een  kleine  hoe- 
veelheid  bessen  ingezameld ;  deze  proefpartij  gaf  de  volgende  cijfers : 
Afmetingen  der  bessen: Afmetingen  der  bessen: Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus,  (alles  in  mM.). 15 
13 
11 
2.5 
15 
13 
11.5 
3.5 
15 
14 
12 
4 
15 
14.5 
12.5 
4 
15 
14.5 
13 
3.5 
Lengte  der  bessen 
13  14 
15  16 
17  18  niM. Aant. bess. m. platb. 4 
5  16  8 
2 Aant. bess. m. platb. Bessen  met  rondboon  niet  aanwezig. De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  dus 
Lengte  der  boonen  10^  11  11'  12  12^  13  13^'  14  14^  15  mM. Aantal  platboonen  11  67  24  16  92  2 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7“  8  8®  9  ^  10  10^  » Aantal  platboonen  11  67  24  16  92  2 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7“  8  8®  9  ^  10  10^  » 
Platboon  12.5—13  mM. 1  3  10  4  1  1 Van  de  platboon  is  de  gemidd. lengte  dus  12.90  mM.,  de  gemidd. breedte  8.75  mM. De  hoornschil  is  afgerond,  aan  het  steeleinde  iets  scherper  dan  aan 
het  discuseind ;  de  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden ; 
de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. De  boonen  zijn 
breed. Uit  de  hoornschil  werd  een  groen  marktproduct  verkregen,  uit  grove, 
breede  boonen  bestaande. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  be 1.6  gr. 100  % Bessen  met  platbo Bessen  met  rondboon  en  voosboon  niet  aanwezig. Bessen  met  rondboon  en  voosboon  niet  aanwezig. Gemidd. gewicht  per  platboon  0.18  —  gr. Gemidd. gewicht  per  platboon  0.18  —  gr. Gemidd. gewicht  p
Rendement  4.4:  1 Platboon  100  ®/o  van  het  gewicht  der  proefpartij. 212  — 212  — 
§  4.  Oorsprong  en  erfelijkheid. Coffea  arabica  columnaris  is  ontdekt  door  den  Heer  T. Otto- 
lander  op  zijn  onderneming  Pantjoer  in  een  aanplant,  aangelegd 
uit  zaad  van  Ajer  Dingin. De  oorspronkelijke  boom  op  Pantjoer 
is  waarschijnlijk  zelf  door  mutatie  ontstaan;  wanneer  hij  vaneen 
reeds  tot  de  colum narisvariëteit  behoorenden  boom  op  Ajer 
Dingin  afstamde,  zouden  wel  meer  zaden  van  dien  boom  bij  de 
voor  Pantjoer  bestemde  zaadkoffie  geweest  zijn  en  in  de  aanplan¬ 
tingen  op  laatstgenoemde  onderneming  ook  meer  columnaris- 
boomen  aangetroffen  moeten  worden. Bij  het  op  Pantjoer  gevolgde 
snoeisysteem,  waarbij  de  boomen  doorgeschoten  gehouden  worden 
tot  het  ondergedeelte  van  den  boom  gaat  lijden,  om  dan  op 
een  hoogte  van  ongeveer  6  voet  teruggebracht  te  worden,  viel 
de  boom  op,  doordat  hij  zijn  ondertakken  steeds  behield  en  dus  niet 
teruggesnoeid  behoefde  te  worden. De  boom  heeft  ongestoord 
kunnen  doorgroeien;  daardoor  heeft  hij  zich  onwikkeld  tot  een 
hooge  zuil  van  groen. In  de  laatste  jaren  heeft  hij  echter  ten 
gevolge  van  uitwendige  oorzaken  geleden. Van  dezen  oorspronkelijken  boom  is  in  1 898/99  een  aanplantje 
aangelegd  van  takenten  en  van  zaailingen. De  eerste  vertoonen 
alle  het  type  van  den  moederboom ;  onder  de  zaailingen  komen 
echter  ook  gewone  Javakoffieboomen  voor. Volgens  de  Hr. Ottolander  moet  dit  aan  verontreiniging  van  het  zaad  met  gewoon 
Javakoffiezaad  worden  toegeschreven. De  jonge  aanplant,  weder 
van  deze  eerste  generatie  aangelegd,  is  ook  niet  geheel  homo¬ 
geen  ;  aangezien  de  moederboomen  zelf  met  typische  Javakoffie¬ 
boomen  vermengd  zijn,  is  ook  in  dit  geval  veeleer  verontreiniging 
der  zaadkoffie,  dan  inconstantie  der  variëteit  aan  te  nemen. De 
aanplant  van  columnariskoffie  in  den  Proeftuin  te  Bangilan 
schijnt  uitsluitend  uit  columnaristypen  te  bestaan. §  5.  Practische  beteekenis. De  waarde  van  de  nieuwe  variëteit  schijnt  mij  vrij  groot  toe. Wel  is  waar  is  de  vruchtdracht  per  tak  gering,  maar  daartegen¬ 
over  staat,  dat  het  dragend  oppervlak  veel  grooter  is  dan  bij 
gewone  Javakoffie. De  productie  kan  een  hoog  cijfer  behalen ; 273 op  Pantjoer  staan  in  den  aanplant  der  eerste  generatie  boomen, 
die  jaarlijks  meer  dan  een  katti  bereide  koffie  geven;  moeder- 
boom  No. 21  gaf  in  1 906,  een  voor  Pantjoer  bijzonder  gunstig  jaar. 5  Kg. bessen,  wat  met  ongeveer  1  Kg. bereide  koffie  overeen¬ 
komt;  moederboom  No. 22  leverde  zelfs  12  Kg. bessen  op,  aan 
welk  cijfer  2.4  Kg. bereide  koffie  beantwoordt  wanneer  men  in 
aanmerking  neemt,  dat  de  cijfers  van  de  proefpartij  voor  het  rende¬ 
ment  wat  lager  gesteld  moeten  worden,  aangezien  in  het  labo¬ 
ratorium  de  koffie  sterker  gedroogd  wordt  dan  in  de  praktijk. De  column arisvarieteit  heeft  minder  te  lijden  van  bladziekte 
dan  de  gewone  Javakoffie;  zelfs  na  het  voortbrengen  van  produc¬ 
ties,  als  de  straks  vermelde,  vertoonen  de  boomen  geen  over- 
drachtverschijnselen. Voor  een  droog  klimaat,  waar  men  voor 
overdracht  bevreesd  moet  zijn,  is  de  columnarisvarieteit  waar¬ 
schijnlijk  voordeeliger  voor  de  cultuur  dan  de  gewone  Javakoffie. Het  is  aan  te  raden  den  jongen  aanplant  eerst  een  paar  jaar 
getopt  te  houden ;  de  onderste  takken  hebben  dan  gelegenheid 
zich  krachtig  te  ontwikkelen. Wel  is  waar  maakt  men  dan  de 
eerste  jaren  slechts  een  geringen  oogst;  er  staat  echter  tegenover 
dat  zulk  een  jonge  aanplant  spoedig  een  gesloten  geheel  vormt. Het  spreekt  van  zelf,  dat  het  tuinonderhoud  van  een  gesloten 
aanplant  belangrijk  goedkooper  uitkomt,  dan  van  een,  waarin 
open  plekken  voorkomen;  in  deze  laatste  nestelen  zich  spoedig 
\ 
onkruiden  en  grassen. Bij  een  jongen  aanplant  van  gewone 
Javakoffie  vindt  men  altijd  verspreide  boomen,  die  zich  overdra- 
den  hebben  en  tengevolge  daarvan  kaal  staan. Het  is  aan  te  raden  den  jongen  aanplant  eerst  een  paar  jaar 
getopt  te  houden ;  de  onderste  takken  hebben  dan  gelegenheid 
zich  krachtig  te  ontwikkelen. Wel  is  waar  maakt  men  dan  de 
eerste  jaren  slechts  een  geringen  oogst;  er  staat  echter  tegenover 
dat  zulk  een  jonge  aanplant  spoedig  een  gesloten  geheel  vormt. Het  spreekt  van  zelf,  dat  het  tuinonderhoud  van  een  gesloten 
aanplant  belangrijk  goedkooper  uitkomt,  dan  van  een,  waarin 
open  plekken  voorkomen;  in  deze  laatste  nestelen  zich  spoedig 
\ 
onkruiden  en  grassen. §  5.  Practische  beteekenis. Bij  een  jongen  aanplant  van  gewone 
Javakoffie  vindt  men  altijd  verspreide  boomen,  die  zich  overdra- 
den  hebben  en  tengevolge  daarvan  kaal  staan. Heeft  de  aanplant  zich  eenmaal  gesloten  en  zijn  de  onder¬ 
takken  goed  ontwikkeld,  dan  laat  men  aan  den  boom  een 
uitlooper  staan ;  na  enkele  jaren  heeft  men  dan  een  hoogstam- 
migen  aanplant,  die  met  zijn  groot  dragend  oppervlak  evenveel 
en  spoedig  meer  produceert,  dan  de  gewone  Javakoffie. De  snellere  groei  der  columnarisvarieteit  blijkt  uit  de  groeicijfers 
voor  10  boomen  uit  den  jongen  aanplant,  w’aarvan  de  omtrek  was; 
22  20  20  19  21  21.5  23.5  20.5  23  20.5  cM.,  of  gemidd. per  boom  21.1  cM.,  terwijl  die  afmeting  voor  de  naburige  gewone 
Javakoffie  slechts  bedroeg  17.35  cM. 18 Meded. Dep. v. Landbouw  11. Meded. Dep. v. Landbouw  11. 274  - 
§  6.  Typen,  die  zich  bij  C.  arabica  columnaris  aansluiten. Aantal  platboonen  2  9  33  34  51  25  25  3  1  1 Lengte  der  boonen  11*  12  12*  13  13*  14  14’  15  15*  16  16*  mM. Lengte  der  boonen  11*  12  12*  13  13*  14  14’  15  15*  16  16*  mM. Aantal  platboonen  2  9  33  34  51  25  25  3  1  1 
Aantal  rondboonen  113 Aantal  rondboonen  113 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7*  8  8*  9  9*  niM. Platboon  13.5  — 14  mM. 7  40  3  1 Aantal  rondboonen  113 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  7  7*  8  8*  9  9*  niM. Breedte  der  boonen  van  
Platboon  13.5  — 14  m Platboon  13.5  — 14  m
Rondboon  12.5  —  13  „ Rondboon  12.5  —  13  „  3 
De  gemidd. lengte  der  platboon  bedraagt  dus  13.64  mM.,  bij  een  breed¬ 
te  van  8.25  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  12.5  mM. en 
7  mM. Uit  de  hoornschil  werd  een  groene  marktkoffie  verkregen,  be¬ 
staande  uit  langwerpige  tamelijk  smalle,  grove  boonen. staande  uit  langwerpige  tamelijk  smalle,  grove  boonen. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes  1.8  gr. Bessen  m. platboon  93  “  ^ 
Bessen  m. rondboon  5  ,, 
Bessen  m. voosboon  2  „ 
Gemidd. gewicht  p. platboon  0.17  —  gr. Gemidd. gewicht  p. rondboon  0.17  -f-  „ 
Rendement  5.7 :  1 
Platboon  97  ®'o 
Rondboon  3  „  ^van  het  gewicht  der  proefpartij. Bessen  m. platbo Bessen  m. platbo
Bessen  m. rondb Gemidd. gewicht  p
Rendement  5.7 :  1 Platboon  97  ®'o Platboon  97  ®'o 
Rondboon  3  „  ^van  het  gewicht  der  proefpartij. Coffea  srabica  Moederboom  No. 69. Bij  columnaris  zich  aansluitend 
type. De  boom  staat  in  een  aanplant,  in  1885,86  aangelegd  uit  Ajer  Dingin 
zaad;  het  is  de  eenige  ongetopte  te  midden  eener  getopte  aanplant, 
waaruit  afgeleid  kan  worden,  dat  hij,  in  tegenstelling  met  de  naburige 
boomen,  nimmer  van  overdracht  te  lijden  heeft  gehad. De  stam  is  34 
cM. in  omtrek,  7  M. hoog;  hij  is  eenigszins  scheef  gezakt. Van  onder 
tot  boven  komen  er  primaire  takken  aan  voor ;  deze  zijn  naar  beneden 
gebogen. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  1.10  M. De  takken  zijn 
tamelijk  dun;  het  derde  internodium  is  2.5  —  3  mM. dik,  de  bladsteel 
2.5  mM. Het  blad  is  middelmatig  groot,  kleiner  dan  bij  columnaris  en  ook 
smaller;  bovendien  is  het  niet  lichter  groen,  maar  eer  donkerder  dan 
van  gewone  Javakoffie ;  en  leerachtig. 274  - 
§  6.  Typen,  die  zich  bij  C.  arabica  columnaris  aansluiten. Moederboom  No. 7  Kalisat  (Sempol) Moederboom  No. 7  Kalisat  (Sempol) Moederboom  No. 7  Kalisat  (Sempol) De  boom  munt  uit  door  een  zeer  krachtigen  groei;  de  stam  is  eerst 
getopt  op  2.25  M.,  daarna  op  3.25  M. De  omtrek  van  den  stam  bedraagt 
29.5  cM.,  de  straal  van  de  sprei  70  cM. Bladziekte  komt  op  de  bladeren 
bijna  niet  voor;  hoewel  de  boom  gedurende  de  laatste  jaren  goed  ge¬ 
produceerd  heeft,  werden  nooit  overdracht-verschijnselen  opgemerkt. produceerd  heeft,  werden  nooit  overdracht-verschijnselen  opgemerkt. Het  blad  is,  vergeleken  met  de  andere  typen  van  Kalisat,  groot,  en 
tamelijk  breed. De  grootste  breedte  ligt  meestal  over  het  midden,  soms 
ver  over  het  midden. De  bladvoet  is  door  rechte  lijnen  begrensd;  de 
bladtop  lang  en  scherp  van  het  breedere  der  bladschijf  gescheiden. De  bladrand  is  sterk  gegolfd. De  dikte  van  den  bladsteel  bedraagt  2.5 
mM.,  van  het  derde  internodium  3  inM. De  internodiën  zijn  van  mid¬ 
delmatige  lengte. Top Afmetingen  der  bladeren. Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 6  mM. 11.2  cM. 12  inM. 4.0  cM. 12 
7  „ 
12.7  „ 
10  „ 
4.9  „ 
12 
10  „ 
13.1  „ 
17  „ 
4.2  „ 
12 
9  „ 
13.9  „ 
16  „ 
4.2  „ 
12 
10  „ 
15.3  „ 
17  „ 
5.1  „ 
13 
13  „ 
16.3  „ 
17  „ 
5.9  „ 
13 
6  „ 
17.1  „ 
24  „ 
6.3  „ 
14 De  bessen 
zijn  vrij  groot,  langwerpig,  aan  het  steelelnde  meer  afge 
plat  dan  aan  den  top;  de  zijkanten  zijn door  bijna  rechte  lijnen  begrensd Afmetingen  der  bessen : Afmetingen  der  bessen : 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. (alles  in  mM.). 16 
13 
11 
3 
16 
13.5 
11.5 
2.5 
16.5 
13.5 
11.5 
3.5 
16.5 
14 
12 
4 
17 
13.5 
11 
2 13  14  15  16  17  18 
19  20  niM. 1  1  13 30  36  10 
4 
b. 2  3 17 
Lengte  der bessen 17 
Lengte  der bessen Aant. bess. m. platb. m. platb. 30  36  10 
Aant. bess. m. rondb. 2  3 m. platb. Aant. bess. m. rond Voor  de  bessen  met  platboon  is  de  gemidd. lengte  dus  17  mM.,  voor 
die  met  rondboon  iets  meer  dan  15  niM. De  hoornschilboonen  zijn  grof,  langwerpig,  aan  het  steeleinde  iets  spit¬ 
ser  dan  het  discuseind  ;  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd. 275 Lengte  der  boonen  11*  12  12*  13  13*  14  14’  15  15*  16  16*  mM. 274  - 
§  6.  Typen,  die  zich  bij  C.  arabica  columnaris  aansluiten. De  grootste  breedte  ligt  voorbij 
het  midden. De  bladtop  is  lang;  de  bladrand  sterk  gegolfd. Doma- 
tiën  zijn  goed  ontwikkeld ;  de  opening  ervan  ligt  op  of  in  den  nerfhoek  ; 
deze  bedraagt  55®  — 65". Naast  de  hoofdnerf  komen  soms  accessoire 
domatiën  voor. 276 
Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 7  mM. 11.6 cM. 20  mM. 3.7  cM. . 10 
9  » 
12.5 
17  » 
4.0  » 
11 
8  » 
13.2 
» 
15  * 
5.5  » 
12 
7  » 
13.7 
» 
17  » 
4.9  » 
11 
6  » 
14.2 
17  » 
5.2  • 
10 
8  » 
15.0 
20  » 
6.3  * 
12 
7  » 
16.2 
19  • 
5.5  ^ 
11 
16.3 
22  » 
12 8  » 
22  » 
7.4  » 
Van  een  enkele  aanwezige  bloem  waren  de  afmetingen: Ant. pt. Lg. bs. Lg. pt. Br. pt. Lg. sty. Lg. stm. Lg. hk. Lg. hd. Be.ssen  waren  niet  aanwezig. In  1907  heeft  de  boom  bijna  3.5  Kg. bessen 
gedragen ;  de  bessen  wogen  gemidd. 1.4  gr. De  bessen  bevatten  voor 
35  ®'o  rondboon;  voor  0.5  "o  voosboon ;  voor  44  "  n  platboon  en  voor 
20  “'o  abnormale  boonen  (drieboon) ;  van  de  platboon  bedroeg  de  gemidd. lengte  ongeveer  13  mM. (volgens  aanteekening  van  den  Hr. Ottolander). Coffea  arabica  Moederboom  86. Bij  columnaris  aansluitend  type. Buitengewoon  krachtige  boom  voorkomende  in  een  aanplant  in  1897/98 
uit  zaad  van  Pantjoer  aangelegd. De  hoogte  bedraagt  10  M.,  de  straal 
van  de  sprei  1.50  M.,  de  omtrek  van  den  stam  35  cM. De  sprei  neemt 
naar  boven  toe  slechts  weinig  af,  waardoor  de  boom  een  zuilvormige 
gedaante  heeft;  alleen  de  top  is  wat  smaller;  hier  is  de  bebladering  ook 
ijler,  terwijl  onder  aan  den  boom  het  bladerdak  zeer  dicht  is. De  schors 
van  den  stam  is  veel  minder  spletig  dan  van  de  naburige  gewone 
Javakoffie. De  takken  zijn  iets  gebogen,  echter  minder  dan  bij  de 
columnaris,  internodiën  schijnen  wat  korter  te  zijn  dan  bij  de  columnaris ; 
de  lengte  ervan  bedroeg: rvan  bedroeg: 
8.5  10  4.5  6  5  6.6  cM. 4.5  5.5  6  6.5  5.5  5  cM. 5  4  4  3.5  4.5  cM. De  dikte  van  het  derde  internodium  bedraagt  3  —  3.5  mM.;  van  den 
bladsteel  2.5  mM. Het  blad  zelf  is  groot,  niet  bijzonder  breed  ;  de  breedte 
bedraagt  soms  minder  dan  1/3  van  de  lengte. De  bladvoet  is  tamelijk 
breed ;  de  bladtop  zeer  variabel  in  lengte. 274  - 
§  6.  Typen,  die  zich  bij  C.  arabica  columnaris  aansluiten. De  bladschijf  is  vlak,  niet, 
als  bij  columnaris,  gegolfd ;  de  bladrand  is  slechts  licht  gegolfd. De 
grootste  breedte  van  het  blad  ligt  op  ongeveer  2/3  der  lengte. De 
domatiën  zijn  krachtig  ontwikkeld ;  zij  vormen  dikke  aanzwellingen  in 
de  nerfhoeken ;  de  opening  ervan  ligt  meestal  op  den  nerfhoek ;  laatst¬ 
genoemde  bedraagt  40“  -  50“. Niet  zelden  vindt  men  op  de  vereenigings- 
punten  der  fijnere  nerven  eveneens  domatiën. 277 
Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Bi-eedte 
Aant. 7 mM. 13.2 cM. 11 mM. 4.3 
cM. 10 
6 
» 
13.9 
» 
15 
» 
3.5 
10 
8 
» 
15.1 
» 
10 
» 
5.6 
» 
11 
9 
» 
15.2 
» 
12 
» 
6.2 
» 
10 
8 
16.9 
» 
13 
6.4 
» 
11 
8 
» 
17.7 
16 
» 
6.8 
10 
7 
» 
18.5 
» 
21 
> 
5.9 
11 
9 
» 
20.0 
14 
7.3 
» 
12 Bloemen  kwamen  niet  voor. De  vruchtdracht  is  matig. De  bessen  zijn  langwerpig,  breed  en  dik;  de  zijkanten  ervan  zijn  door 
gebogen  lijnen  begrensd. De  afmetingen  ervan  zijn : jnen  begrensd. De  afmetingen  ervan  zijn : 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Inhoud (alles  in  mM.). 16.5 
14 
13 
3.5 
rb. gebogen  lijnen  begrensd. De  afmetingen  ervan  zijn : 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Inhoud (alles  in  mM.). 16.5 
14 
13 
3.5 
rb. 16.5 
14 
13 
3.5 
rb. 16.5 
15 
14 
3 
pb. 16.5 
15 
14.5 
3.5 
. 17 
16 
14.5 
2.5 
bessen 
14 
15  16 
17 
18 
19  20  niM. m. platb. 2  5 
5 
2 
m. rondb. 7  12 
7  10 
Aant. bess. Aant. bess. pb. pb. m. platb. m. rondb. 7  12 
7  10 
der 
Aant. bess. pb. pb. . lengte der bessen  met  platboon  bedraagt  dus  juist 
e  bessen met rondboon 15.92  mM. De  gemidc De  hoornschilboonen  zijn  iets  langwerpig;  de  zijkanten  zijn  door 
gebogen  lijnen  begrensd ;  de  boonen  zijn  breed. Lengte  der  boonen  10’  11  ID  12  12’  13  13’  14  14^  15  mM. Aantal  platboonen  2  5  6  8  3  3 
Aantal  rondboonen  42  77  5  343 
Breedte  der  boonen  van  gemidd. lengte  8  8'’  9  9’  10  10'’  mM. Platboonen  13.5  —  14  mM. 16  1 
Rondboonen  12  -  12.5  mM. ‘  3  3  1 Breedte  der  boonen  van  gem
Platboonen  13.5  —  14  m 16  1 
 3  3  1 Platboonen  13.5  —  14  m
Rondboonen  12  -  12.5  mM Rondboonen  12  -  12.5  mM Rondboonen  12  -  12.5  mM. 274  - 
§  6.  Typen,  die  zich  bij  C.  arabica  columnaris  aansluiten. ‘  3  3  1 
Voor  de  platboon  bedraagt  de  gemidd. lengte  dus  13.53  mM. de  gemidd. breedte  9.5  mM  ;  voor  de  rondboon  12.32  mM. en  8.75  mM. Eindcijfers  der  proefpartij. 2.0  gr. Gemidd. gewicht  per  be Bessen  met  plat Bessen  met  platb
Bessen  met  rondb Bessen  met  voos Gemidd. gewicht  p. platbo Gemidd. gewicht  p. platbo
Gemidd. gewicht  p. rondbo Gemidd. gewicht  p
Rendement  7.6:  1 Platboon  43  “/o Platboon  43  “/o 
Rondboon  57  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. Platboon  43  “/o 
Rondboon  57  »  van  het  gewicht  der  proefpartij. AFDEELING  III Coffea  liberiea  buil. §  1.  Herkomst  der  soort. De  liberiakoffie  heeft  eerst  in  de  laatste  helft  der  vorige 
eeuw  de  aandacht  getrokken. Toen  na  1870  de  bladziekte  de 
aanplantingen  van  Coffea  arabica  op  Ceylon  aantastte  en  groo- 
tendeels  verwoestte,  begon  men  om  te  zien  naar  een  koffiesoort 
met  meer  weerstandsvermogen  tegen  de  aanvallen  der  Hemilea; 
men  meende  zulk  een  vorm  te  vinden  in  Coffea  liberica,  een 
West-Afrikaansche  koffiesoort Het  deel  van  Afrika,  waar  de  Eiber ia-koff ie  in  het  wild  voor¬ 
komt,  is  niet,  zooals  de  naam  het  zou  doen  vermoeden,  de 
negeirepu bliek  Liberia,  maar  het  veel  zuidelijker  gelegen  Angola. De  door  de  opsporing  van  menige  wilde  koffiesoort  welbe¬ 
kende  Fransche  natuuronderzoeker  Chevalier  heeft  (in  het  Journal 
d’Agriculture  Tropicale  1908,  No. 79,  pag. 8)  er  de  aandacht 
op  gevestigd,  dat  men  in  de  bekende  negerrepubliek  Coffea 
liberica  uitsluitend  in  gekweekten  staat  aantreft. De  Hollanders, 
die  op  de  Goudkust  een  nederzetting  hadden,  zijn  waarschijn¬ 
lijk  de  eersten  geweest,  die  in  die  streken  het  voorkomen  van 
koffie  hebben  opgemerkt. Er  is  echter  pas  iets  over  te  boek 
gesteld  door  Welwitsch,  die  in  het  midden  der  vorige  eeuw 
Angola  bezocht  en  daar  twee  verschillende  icoffiesoorten  vond. Een  dezer  is  de  latere  Coffea  liberica. Hij  beschreef  de  soort 
voor  het  district  Cazengo  (Angola)  als  „abundant  and  quite 
certainly  indigenous”. Eerst  in  1877  werd  door  Hiern  een  be¬ 
schrijving  van  Coffea  liberica  gepubliceerd,  waarbij  hij  uitging 
van  planten,  die  gebloeid  hadden  in  de  kassen  van  den  bekenden Het  deel  van  Afrika,  waar  de  Eiber ia-koff ie  in  het  wild  voor¬ 
komt,  is  niet,  zooals  de  naam  het  zou  doen  vermoeden,  de 
negeirepu bliek  Liberia,  maar  het  veel  zuidelijker  gelegen  Angola. 282 Engclschen  kweeker  Buil. Deze  vermeldde  de  nieuwe  soort  als 
afkomstig  van  „Africa’s  Westkust”  zonder  nadere  plaatsaandui¬ 
ding. Hiern  zegt  ervan:  „The  name  Coffea  liberica  was  given” 
„bij  Mr. W. Buil,  F. L. S.,  of  Chelsea,  in  order  to  distinguish” 
„from  the  common  coffee  of  commerce  young  plants  which  he” 
„obtained  from  seeds  of  liberian  coffee  that  had  been  sent  from” 
„the  west  coast  of  Africa. He  has  since  distributed  the  plant” 
„extensively  under  this  name;  but  he  had  no  idea  whether  it” 
,,would  prove  to  be  a  good  species  from  a  botanical  point  of” 
„view,  nor  did  he  intend  the  name  to  have  any  such  sense  or” 
„indication. §  1.  Herkomst  der  soort. However,  as  it  turns  out  that  the  plant  really” 
„constitutes  a  new  species  from  a  botanical  name,  I  have” 
„thought  it  more  convenient  to  adopt  Mr. Bull’s  horticultural” 
,name,  which  has  already  received  a  wide  dLstribution  amongst” 
„plantgrowers,  rather  than  to  take  a  manuscript  name,  which” 
,is  entirely  unknown  to  the  public”. ,is  entirely  unknown  to  the  public”. De  naam  Coffea  liberica  komt  het  eerst  voor  in  een  catalogus 
van  Buil,  „Retail  List  of  new  beautiful  and  rare  plants” 
No. 97,  uitgegeven  in  1874. In  1872  reeds  waren  enkele  plan¬ 
ten  opgekweekt  in  den  botanischen  tuin  van  Kew  uit  zaad, 
ontvangen  uit  Cape  Coast;  het  volgend  jaar  werden  door  Buil 
levende  planten  ingevoerd;  in  hetzelfde  jaar  verkreeg  hij  ook 
planten  uit  zaad,  terwijl  terzelfdertijd  ook  in  Kew  talrijke  zaai- 
ingen  gekweekt  werden. Afzelius  had  reeds  materiaal  ingezameld  van  Liberiakoffie  in 
Sierre  Leone,  dus  westelijk  van  de  negerrepubliek. Zij  kwam 
daar  waarschijnlijk  in  gekweekten  staat  voor. De  republiek 
Liberia  werd  in  1828  gesticht;  de  teruggevoerde,  vrijgemaakte 
negers  hadden  middelen  van  bestaan  noodig  en  zouden  in  die 
jaren  van  Europeesche  handelaars  of  van  in  contact  met  dezen 
staande  inboorlingen  Liberiakoffie  uit  Angola  ontvangen  hebben. In  elk  geval  werd  reeds  in  1 850  zoowel  in  Liberia  als  in  Cape 
Coast  veel  Liberia  aangeplant. Vogel  vond  reeds  in  de  neger¬ 
republiek  gekweekte  Liberiakoffie. Chevalier  zelf  heeft  de  streken, 
waardoor  de  grens  van  Liberia  met  de  Eransche  kolonie  van  de 
Ivoorkust  loopt,  botanisch  onderzocht  en  daar  nergens  Coffea 283 libcrica  gevonden. Uit  inlichtingen  der  inboorlingen  bleek  ook, 
dat  zij  de  planten  slechts  in  gekweekten  staat  in  de  kuststreken 
gezien  hadden. Zijn  conclusie  luidt  dus,  dat  in  Liberia  Coffea 
liberica  niet  in  het  wild  voorkomt,  maar  dat  haar  vaderland 
gezocht  moet  worden  in  Angola. §  2.  Invoer  op  Java. Op  Java  werd  de  Liberiakoffie  ingevoerd  uit  Liberia. Men 
heeft  toen  dadelijk  kunnen  waarnemen,  dat  de  kenmerken  der 
ingevoerde  planten  verschilden. Aan  het  jaarverslag  van  ’s  Lands 
Plantentuin  te  Buitenzorg  in  1877  ontleen  ik  het  volgende 
daarover: „De  bloemen  dezer  koffiesoort  verschillen  onderling  vrij  aan¬ 
merkelijk  in  de  langte  en  breedte  der  bloemkroonslippen  en  in 
het  aantal  daarv^an  Doch  de  verschillende  vormen  komen  ge¬ 
woonlijk  op  denzelfden  boom  voor  en  gaan  niet  samen  met  de 
voor  eiken  boom  vrij  constante  vruchtvormen. Naar  deze  laatste 
kan  men  bij  onze  planten  4  hoofdvormen  onderscheiden. De 
voet  van  den  stijl,  die  na  de  bevruchting  en  het  daarop  volgend 
afvallen  van  den  laatsten,  op  het  vruchtbeginsel  blijft  staan,  is 
zeer  verschillend  in  grootte  en  vorm. Bij  den  eersten  vorm 
is  deze  stijlvoet  groot  en  bijna  zuiver  conisch,  van  onderen  even 
breed  als  de  kelkomtrek. Bij  den  tvveeden  is  hij  eveneens  groot, 
doch  meer  cylindrisch  van  vorm  en  veel  smaller  dan  de  kelk. De  derde  vorm  heeft  een  evengrooten,  bijna  cylindrischen  voet, 
die  ook  smaller  dan  de  kelkrand  is,  doch,  van  onderen  als  het 
ware  ingesnoerd,  daar  veel  smaller  is  dan  van  boven. Bij  den 
vierden  vorm  eindelijk  is  de  stijlvoet  klein  en  laag  Van  den 
eersten,  .tweeden  en  vierden  vorm  zijn  telkens  twee  variëteiten; 
een  met  bijna  ronde  en  een  met  langwerpige  vruchten. Van 
den  derden  vorm,  die  zeer  merkwaardig  is  en  de  grootste  en 
breedste  vruchten  schijnt  te  leveren,  bezitten  wij  alleen  de  va¬ 
riëteit  met  langwerpige  vruchten. Bij  eiken  vorm  zijn  de 
vruchten  der  elliptische  variëteit  grooter  dan  die  der  ronde. Men  spreekt  gewoonlijk  van  Cape  Coast  en  van  Liberia  koffie 284 alsvan  verschillende  soorten,  zonder  dat  men  tot  dusverre  het 
verschil  tusschen  beide  heeft  kunnen  aangeven. Van  Kew  ont¬ 
vingen  wij  planten  van  beide  soorten  en  het  onderzoek  heeft 
mij  geleerd,  dat,  indien  die  planten  juist  benoemd  zijn,  er  geen 
onderscheid  bestaat. Wel  behooren  alle  Liberia-koffie  planten  van 
Kew  tot  den  vierden  vorm,  doch  ook  vele  Cape  Coast  planten 
moeten  daartoe  gerekend  worden. De  overige  Cape  Coast  planten 
hebben  den  tweeden  vorm. Liever  dan  te  veronderstellen,  dat 
de  eerstgenoemde  Cape  Coast  planten  onder  een  verkeerden  naam 
zijn  verzonden,  geloof  ik,  dat  beide  soorten  niet  verschillen,  doch 
dat  de  Liberia  vele  variëteiten  telt. Want  de  planten  direct 
uit  Liberia  door  bemiddeling  van  onzen  consul  aldaar  ontvangen, 
vertoonen  ook  alle  opgenoemde  vormen. 2.  1 2  moederboomen  van  de  onderneming  Gereng  Redjo, 
en  wel  7  van  de  afdeeling  Petoeng  (Pt.  1-7)  en  5  van  de  af- 
deeling  Soember  Bioe  (S.  B.  1-6). lo.  1  1  moederboomen  uit  den  Cultuurtuin  te  Buitenzorg  ge¬ 
nummerd  A-K §  2.  Invoer  op  Java. Echter  zijn  de  laatste 
in  doorslag  grooter  van  vrucht  dan  de  boomen,  die  wij  uit  Kew 
en  Londen  ontvingen  en  daar  Britsch-Indië  en  Ceylon  bijna  hun 
gebeelen  voorraad  van  Kew  en  Loden  hebben  gekregen,  meen  ik, 
dat  wij  betere  variëteiten  van  Liberiakoffie  bezitten  dan  andere 
tropische  landen. Daarenboven  zijn  alle  boomen  van  de  derde 
(beste)  variëteit  ons  direct  uit  Liberia  toegezonden.” (beste)  variëteit  ons  direct  uit  Liberia  toegezonden.” 
Het  bovenstaande  werd  in  de  vergadering  der  z. g. Bibit- 
commissie  in  1906  voorgelezen  De  Heer  van  Lennep  merkte 
toen  op,  dat  het  vast  staat,  dat  in  de  hier  geïmporteerde  Liberia 
reeds  verschillende  typen  voorkwamen. Andere  sprekers  sloten 
zich  hierbij  aan  en  zoo  sprak  de  Commissie  als  haar  con- 
I 
clusie  uit,  dat  de  oorsprong  der  grootste  variabiliteit  van  de 
Liberiakoffie  gezocht  moet  worden  in  den  oorspronkelijken 
invoer. (Zie  notulen  der  „Bibitcommissie”  Cultuurgids  Jg. IX 
Afl. I  . Wij  zullen  thans  een  beschrijving  geven  van  de  verschillende 
kenmerken;  voor  deze  beschrijving  zijn  twee  groepen  moeder- 
boomen  gebruikt,  nl. 285 §  3.  De  kenmerken  der  vegalieve  deelen. De  Liberiakoffie  ontwikkelt  zich,  wanneer  men  de  plant  onge¬ 
topt  laat,  tot  een  hoogen,  breeden  boom  of  struik ;  de  stamhoogte 
kan  tot  1 5  M. bedragen. De  stam  draagt  een  groot  aantal  pri¬ 
maire  takken,  die  aan  hun  uiteinde  secundair  en  tertair  hout 
dragen;  verder  ontspringen  er,  vooral  bij  getopte  boomen,  aan 
de  bovenste  primaire  takken  wilde  takken  en  adventieftakken 
aan,  die,  scheef  uit  de  kroon  uitgroeiend,  gewoonlijk  opvallen 
door  hun  zware  vruchtdracht. Zijn  de  boomen  dicht  opeen  ge¬ 
plant,  dan  vallen  de  onderste  takken  van  de  stammen  af ;  de  stam 
draagt  dan  slechts  een  vlakke  kroon,  bestaande  uit  de  bovenste 
primaire  takken  met  de  daarop  ontwikkelde  wilde  takken  en 
adventieftakken. Door  hevige  bladziekte-aanv'allen  wordt  in  den 
regel  op  ouderen  leeftijd  het  uiterlijk  \'an  den  boom  geheel  ge¬ 
wijzigd;  in  de  inleiding  (pag. 37)  werd  daarvan  reeds  een  beschrij¬ 
ving  gegeven. De  internodien  (rossen)  zijn  5-20  cM. lang,  gemiddeld  onge¬ 
veer  10  cM. De  dikte  van  het  derde  internodium  wisselt  af 
tusschen  4.5  mM. en  6.5  mM.,  gemiddeld  is  zij  op  iets  meer  dan 
5  mM. te  stellen. Op  de  knoopen  zijn  steunblaadjes  op  de  takken 
bevestigd ;  deze  zijn  breed  driehoekig,  naar  den  top  toe  sterk 
versmald;  de  breedte  bedraagt  onveer  3  maal  de  lengte;  de 
overlangsche  rib  is  als  een  onduidelijke  verdikking  waar  te 
nemen. De  bladeren  zijn  groot,  zeer  donker  groen,  van  boven  glim¬ 
mend,  aan  de  onderzijde  dof  en  iets  lichter  groen. De  bladschijf  is  gewoonlijk  vlak,  dikwijls  een  weinig  omgebogen 
langs  een  lijn,  die  loodrecht  op  de  hoofdnerf  staat. Bij  enkele 
moederboomen,  bv. bij  moederboom  K  uit  den  Cultuurtuin,  is  het 
bladvak  een  w^einig  gegolfd. bladvak  een  w^einig  gegolfd. De  vorm  van  het  blad  is  langwerpig;  de  grootste  breedte  ligt 
gewoonlijk  over  het  midden;  soms  ver  over  het  midden. De 
zijkanten  van  het  blad  zijn  begrensd  door  ongeveer  gelijkmatig 
gebogen  lijnen;  naar  den  bladsteel  toe  gaan  deze  over  in  rechte 
lijnen,  die  den  bladvoet  begrenzen. De  bladsteel  is  bij  de  ver-  286  — 
schillende  moederboomen  sterk  variabel  in  lengte;  gemiddeld  is 
de  lengte  ervan  op  15  mM. te  stellen. Aan  het  boveneind  is  het  blad  een  weinig  versmald;  de  daar¬ 
door  ontstaande  bladtop  gaat  bij  sommige  moederboomen  gelei¬ 
delijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf  over,  bij  andere 
moederboomen  is  de  bladtop  scherp  van  de  bladschijf  te  onder¬ 
scheiden. §  3.  De  kenmerken  der  vegalieve  deelen. De  lengte  van  den  bladtop  varieert  bij  de  verschillende 
moederboomen  eveneens;  gemiddeld  bedraagt  de  lengte  ongeveer 
11  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  7-12,  gewoonlijk  8  of  9 ; 
de  nerfhoek  gaat  van  40°  tot  50°;  de  grootte  ervan  schommelt 
om  45°  of  50°. In  de  nerfhoeken  komen  domatien  voor;  de  ont¬ 
wikkeling  ervan  is  bij  den  eenen  moederboom  veel  sterker  dan 
bij  den  anderen. Zij  liggen  vooral  op  de  onderste  helft  van  het 
blad;  die,  welke  het  dichtst  bij  den  steel  gelegen  zijn,  vertoonen 
de  grootste  opening;  soms  is  de  opening  zoo  groot,  dat  zij  over 
de  zijnerf  heen  ligt  en  de  laatste  door  de  opening  heen  als  een 
rib  te  zien  is  De  afmetingen  der  bladeren  zijn  voor  de  afzon¬ 
derlijke  inoederboomen  zeer  variabel. Van  de  moederboomen  in 
den  Cultuurtuin,  waarvan  een  jaar  lang  de  bladeren  werden  ver¬ 
zameld,  vertoonden  de  bladeren  een  zeer  ruime  variabiliteit,  daarbij 
afhankelijk  van  uitwendige  invloeden. Vooral  de  bladziekte 
heeft  invloed;  de  bladlengte  neemt  tengevolge  van  de  aanvallen 
dezer  ziekte  sterk  af. Het  grootste  blad,  dat  gevonden  werd, 
was  40  cM. lang;  de  lengte  der  kleinste  bedroeg  4-5  cM. was  40  cM. lang;  de  lengte  der  kleinste  bedroeg  4-5  cM. De  gemiddelde  lengte  van  het  blad  is  voor  Liberiakoffie  op  21 
cM. te  stellen. Ook  het  cijfer,  dat  de  verhouding  aangeeft  tusschen 
engte  en  breedte  van  het  blad,  vertoont  sterke  schommelingen. Bij 
smalbladige  typen  bedraagt  het  3.3,  bij  breedbladige  typen  2.4; 
gemiddeld  is  het  op  2,7  te  stellen. De  Liberiakoffie  is  dus  wat 
smaller  van  blad  dan  Coffea  Abeokutae  en  andere  met  Liberia 
verwante  vormen. Voor  een  overzicht  van  de  variaties  der  bladkenmerken  moge 
verwezen  worden  naar  de  hoofdstukken  over  de  moederboomen 
van  Gereng  Redjo  en,  die  uit  den  Cultuurtuin;  verder  naar  de 
beschrijvingen  der  afzonderlijke  moederboomen. 287 §  4.  De  kenmerken  der  bloemen De  breedte  van  de  bloemkroonslippen  gaat  van  6.7  mM. bij 
moederboom  1,  tot  11.8  mM.,  voor  een  partij  van  moederboom 
H  gevonden;  het  gemiddelde  der  breedte  is  op  9-11  mM. te 
stellen. Voor  de  lengte  van  den  stijl  (gemeten  tot  aan  de  stem- 
pellobben)  werd  gevonden  15-30  mM.;  het  gemiddelde  bedraagt 
22-26  mM. De  stempellobben  zijn  5-8.5  mM. lang,  met  6.5  mM. als  gemiddelde. Voor  de  lengte  van  de  helmdraden  vindt  men 
bij  de  boomen  uit  den  Cultuurtuin  waarden  van  5  mM. tot  8  mM.‘ 
voor  de  moederboomen  van  Gereng  Redjo  van  9  mM. tot  1 0 
mM.;  de  lengte  van  den  helrnknop  gaat  van  9  8  mM. bij  moe¬ 
derboom  H,  tot  1 3  mM. bij  moederboom  C. 288  — 
in  het  algemeen  kan  men  de  waarde  op  21-24  mM. stellen. De  breedte  van  de  bloemkroonslippen  gaat  van  6.7  mM. bij 
moederboom  1,  tot  11.8  mM.,  voor  een  partij  van  moederboom 
H  gevonden;  het  gemiddelde  der  breedte  is  op  9-11  mM. te 
stellen. Voor  de  lengte  van  den  stijl  (gemeten  tot  aan  de  stem- 
pellobben)  werd  gevonden  15-30  mM.;  het  gemiddelde  bedraagt 
22-26  mM. De  stempellobben  zijn  5-8.5  mM. lang,  met  6.5  mM. als  gemiddelde. Voor  de  lengte  van  de  helmdraden  vindt  men 
bij  de  boomen  uit  den  Cultuurtuin  waarden  van  5  mM. tot  8  mM.‘ 
voor  de  moederboomen  van  Gereng  Redjo  van  9  mM. tot  1 0 
mM.;  de  lengte  van  den  helrnknop  gaat  van  9  8  mM. bij  moe¬ 
derboom  H,  tot  1 3  mM. bij  moederboom  C. De  bloemen  openen  zich  des  morgens  en  zijn  op  den  middag 
reeds  verwelkt;  bij  betrokken  lucht  echter  kan  men  ook  des 
namiddags  nog  geopende  bloemen  vinden. Na  het  uitbloeien 
blijven  de  bloemen  aan  de  stijlen  hangen;  vervolgens  verschrom¬ 
pelen  zij  en  nemen  zij  een  bruine  kleur  aan. Van  een  roode 
tint,  zooals  bij  verschillende  andere  Liberia-achtige  soorten  na 
het  uitbloeien  optreedt,  is  bij  Coffea  liberica  niets  waar  te  nemen. De  bloei  vindt  het  geheele  jaar  door  plaats;  men  kan  vrijwel 
iedere  week  enkele  geopende  bloemen  aan  de  boomen  vinden. Toch  is,  vooral  in  streken  met  een  scherper  verdeeling  in  moes¬ 
sons  dan  Buitenzorg,  de  bloeitijd  over  het  geheele  jaar  zoo 
verdeeld,  dat  in  het  begin  van  den  West-moesson  de  meeste 
bloemen  openkomen  en  tegen  het  einde  van  den  Oost-moessom 
het  meeste  product  geoogst  wordt;  het  tijdsverloop  tusschen. bloem  en  rijpe  vrucht  is  bijna  een  jaar. §  4.  De  kenmerken  der  bloemen De  bloemen  zijn  groot,  de  grootste  van  alle  bekende  koffie- 
soorten. De  bloemkroon  in  zuiver  wit,  soms  bij  de  op  het  punt 
van  opengaan  staande  knoppen  en  de  pas  geopende  bloemen 
aan  de  buitenzijde  iets  groenachtig  getint;  een  roode  tint,  zooals 
bij  verschillende  andere  Liberia-achtige  soorten  optreedt,  heb  ik 
nooit  waargenomen. De  bloemen  zitten  gewoonlijk  elk  afzon¬ 
derlijk;  soms  vindt  men  in  de  bladoksels  een  driebloemig  cyme 
en  enkele  afzonderlijke  bloemen  bijeen;  op  het  oudere  hout  vindt 
men  bijna  altijd  alleen  afzonderlijke  bloemen. De  steel  der  cymen  draagt  enkele  paren  schubvormige  steel- 
blaadjes;  soms  is  één  paar  als  kleine  loofblaadjes  uitgegroeid. Aan  den  steel  der  afzonderlijke  bloenjen  komen  twee  paren 
steelblaadjes  voor,  die  een  bruinen,  vliezigen,  calyculus  vormen. De  steel  der  cymen  draagt  enkele  paren  schubvormige  steel- 
blaadjes;  soms  is  één  paar  als  kleine  loofblaadjes  uitgegroeid. Aan  den  steel  der  afzonderlijke  bloenjen  komen  twee  paren 
steelblaadjes  voor,  die  een  bruinen,  vliezigen,  calyculus  vormen. Het  aantal  bloemkroonslippen  bedraagt  gewoonlijk  6  of  7, 
bij  enkele  moederboomen  7-8;  als  uitersten  vindt  men  bloemen 
met  5  en  met  9  bloemkroonslippen. Bij  de  meeste  moeder¬ 
boomen  schommelt  het  gemiddeld  aantal  petalen  om  6.5;  bij  de 
moederboomen  uit  den  Cultuurtuin  C,  H,  en  J,  blijft  het  gemid¬ 
delde  geregeld  boven  7. De  bloem  kroonbuis  is  steeds  meer  dan 
10  mM. lang;  bij  de  moederboomen  van  Gcreng  Redjo  bedraagt 
de  lengte  iets  meer  dan  van  de  moederboomen  van  den  Cul¬ 
tuurtuin. Voor  de  verschillende  moederboomen  vindt  men  voor 
dit  kenmerk  ook  weder  uiteenloopende  waarden;  bij  moederboom 
H  bv. varieert  de  gemiddelde  lengte  der  bloemkroonbuis  tusschen 
12  mM. en  13  5  mM. voor  de  verschillende  partijen;  bij  moe¬ 
derboom  J  daarentegen  tusschen  14.1  mM  en  14.8  mM. De 
gemiddelde  lengte  is  voor  de  soort  op  14-15  mM. te  stellen. Uitersten  vindt  men  bij  boom  K,  met  een  gemiddelde  waarde 
ervoor  van  1 1 .5  mM.. en  boom  C,  waarbij  het  gemiddelde  der 
lengte  van  de  krooqbuis  17.2  mM. bedraagt;  bij  den  moederboom 
van  Gereng  Redjo  S. B. 1  is  het  gemiddelde  zelfs  1 8.5  mM. Dergelijke  variaties  vindt  men  voor  de  lengte  der  bloem¬ 
kroonslippen;  bij  moederboom  H  is  de  gemiddelde  waarde  ervoer Dergelijke  variaties  vindt  men  voor  de  lengte  der  bloem¬ 
kroonslippen;  bij  moederboom  H  is  de  gemiddelde  waarde  ervoer 
18.8  mM,  bij  den  boom  S. B. 1  26.3  mM;  voor  Liberiakoffie  288  — 
in  het  algemeen  kan  men  de  waarde  op  21-24  mM. stellen. §  5.  De  kenmerken  der  bessen. De  variabiliteit  der  kenmerken  van  de  bessen  is,  wanneer  men 
verschillende  moederboomen  met  elkander  vergelijkt,  zeer  ruim ; 
voor  de  vruchten  van  eenzelfden  moederboom  echter  niet  ruimer 
dan  bij  andere  koffiesoorten. Wil  men  zich  met  een  oogopslag 
een  voorstelling  van  die  variaties  maken,  dan  is  het  voldoende, 
van  twee  Liberiaboomen  de  bessen  voor  eiken  boom  afzonderlijk —  289  — in  te  zamelen;  bij  de  vergelijking  van  beide  partijen  valt  dan 
dadelijk  op,  dat  de  vruchten  van  eenzelfde  partij  in  vorm,  in 
kleur  en  in  grootte  en  vorm  van  den  discus  overeenkomen, 
terwijl,  wat  die  kenmerken  betreft,  tusschen  de  beide  partijen 
sterke  verschillen  optreden. De  kleur  van  de  bessen  gaat  van  wasgeel  tot  donkerrood- 
bruin;  alle  mogelijke  tusschen  deze  kleuren  liggende  tinten  komen 
voor. In  de  verdeeling  van  de  kleuren  op  de  bes  kan  men 
verschillende  typen  onderscheiden. De  roode  kleur  is  soms 
zoo  fijn  verdeeld,  dat  de  bessen  effen  gekleurd  schijnen ; 
of  de  kleurstof  komt  voor  in  fijne  puntjes  en  vlekjes. Soms 
zijn  de  bessen  gestreept;  de  strepen  zijn  echter  steeds  kort 
en  loopen  niet,  als  bij  Coffea  Abeokutae,  van  den  discus  tot  den 
steel  toe  door. Niet  zelden  is  de  kleur  alleen  bij  den  discus  en 
op  de  aan  het  licht  blootgestelde  zijde  der  bes  ontwikkeld,  zoodat 
de  bes  een  rooden  wang  vertoont. De  schil  en  pulplaag  zijn  bij  Liberiabessen  zeer  dik. De  schil 
is  taai  en  hard,  hetgeen  het  gevolg  is  van  het  voorkomen  van 
vaatbundels,  niet  alleen  aan  de  binnenzijde,  maar  ook  in  de  bui¬ 
tenste  helft  van  de  schil. Tracht  men  met  de  vingers  de  boonen  uit  de  schil  te  drukken 
dan  gelukt  dit  gewoonlijk  niet ;  bij  uitzondering  treft  men  moe- 
derboomen  aan,  waarvan  de  bessen  een  zachtere  schil  bezitten. Ook  de  vorm  der  bessen  vertoont  sterke  variaties. Als  regel 
zijn  de  bessen  langwerpig;  de  breedte  bedraagt  minder  dan  de 
lengte. De  grootste  breedte  ligt  op,  of  iets  over,  het  midden 
het  discuseinde  der  bessen  is  sterker  afgeplat  dan  het  steeleinde 
De  zijkanten  der  bessen  zijn  door  sterk  gebogen  lijnen  begrensd, 
in  welk  geval  cus  de  bessen  een  afgeronden  vorm  vertoonen,  of 
door  bijna  rechte  lijnen;  dit  laatste  treft  men  gewoonlijk  aan  bij 
sterk  langwerpige  bessen;  de  bes  is  dan  naar  den  steel  toe  ver¬ 
smald,  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. Meded.  Dep.  v.  Landbouw  II. §  5.  De  kenmerken  der  bessen. Bij  enkele 
moederboomen  vindt  men  bessen,  waarvan  de  lengte,  breedte  en 
dikte  weinig  verschillen  en  de  zijkanten  door  sterk  gebogen 
lijnen  begrensd  zijn,  zoodat  de  bessen  bol  vormige  gedaante  ver- 
toonen. 19   Meded. Dep. v. Landbouw  II. 290  — 
Coffea  liberica  is  van  alle  koffiesoorten  door  de  grootste  bessen 
gekenmerkt. Het  gemiddeld  gewicht  der  bessen  schommelt  om 
5  gram. Bij  één  moederboom  werd  zelfs  een  gemiddeld  besge¬ 
wicht  van  meer  dan  9  gram  gevonden. De  tvpen  met  kleine 
bessen  naderen,  wat  het  gemiddeld  besgewicht  betreft,  tot  Coffea 
Abeokutae  en  andere  Liberia-achtige  soorten. Abeokutae  en  andere  Liberia-achtige  soorten. De  lengte  van  de  bes  is  zoowel  bij  de  partijen  van  een  zelf¬ 
den  boom,  als  bij  die  van  verschillende  boomen  aan  sterke 
variabiliteit  onderworpen. Voor  een  vergelijking  van  de  cijfers 
bij  verschillende  boomen  is  de  gemiddelde  lengte  der  bessen  met 
platboon  het  best  te  gebruiken. Voor  dit  kenmerk  werden  ver  uiteenloopende  waarden  gevonden 
vooral  wanneer  men  de  moederboomen  uit  den  Cultuurtuin 
vergelijkt  met  de  moederboomen  van  Gereng  Redjo,  die  door 
langere  bessen  gekenmerkt  zijn. Voor  de  boom  met  de  kleinste 
bessen  (Moederboom  B  Cultuurtuin)  vindt  men  als  gemiddelde 
beslengte  17.89  mM.,  voor  dien  met  de  langste  bessen  (moeder 
boom  G. R. 7)  een  gemiddelde  lengte  van  31.12  mM. De  ge¬ 
middelde  lengte  der  bessen  met  platboon  is  voor  Coffea  liberica 
op  22-25  mM. te  stellen. De  lengte  van  de  bessen  met  rond- 
boon  bedraagt  steeds  enkele  millimeters  minder  dan  de  gemid¬ 
delde  lengte  der  platboonbessen. De  discus  vertoont,  zooals  reeds  bij  de  bespreking  van  den 
invoer  der  Liberiakoffie  op  Java  opgemerkt  werd,  sterke  ver¬ 
schillen  in  grootte  en  vorm. Bij  sommige  moederboomen  neemt 
de  discus  bijna  het  geheele  bovenvlak  van  de  bes  in;  bij  andere 
vormt  de  discus  slechts  een  kleine  vlek. Bij  enkele  moeder¬ 
boomen  is  hij  geheel  vlak;  meestal  is  de  discus  gewelfd,  of 
steekt  hij  als  een  lage  zuil  of  kegel  een  weinig  boven  het  bovenvlak 
van  de  bes  uit. §  6.  De  uitlevering  en  de  kenmerken  van  het  product. De  uitlevering  is  bij  de  Liberiakoffie  zeer  ongunstig;  het 
rendementscijfer  bedraagt  ongeveer  het  dubbele  van  dat  voor 
Javakoffie. Bovendien  levert  het  pulpen  moeilijkheden  op,  doordat 291 de  schil  hard  en  taai  is  en  er  zulk  een  groot  verschil  in 
afmetingen  tusschen  de  bessen  bestaat,  dat  bij  het  machinale 
pulpen  de  instelling  zeer  nauwkeurig  moet  geschieden  daar 
anders  óf  de  kleine  bessen  ongeschild  door  den  pulper  heen 
gaan,  óf,  wanneer  deze  laatste  nauwer  ingesteld  w'ordt,  de  groote 
boonen  stuk  gemalen  worden. Het  cijfer  voor  de  uitlevering  wisselt  af  van  7.85  tot  15.5; 
gemiddeld  is  het  op  ongeveer  10  te  stellen. In  de  praktijk 
wordt  meestal  aangenomen,  dat  10  pikol  bessen  1  pikol  pro¬ 
duct  geeft. Het  uitleveringscijfer  houdt  verband  met  de  dikte  van  de 
schil,  verder  met  het  percentage  bessen  met  rondboon  en  met 
voosboon. De  beide  laatste  factoren  hebben  veel  mindei  invloed 
dan  de  eerste,  zoodat  niet  zelden  boomen  met  een  hoog  ge¬ 
middeld  percentage  rondboonbessen  een  gunstiger  uitleveringscijfer 
vertoonen,  dan  andere  met  een  laag  percentage  rondboonbessen. Het  percentage  rondboonbessen  schommelt  voor  de  onderzochte 
moederboomen  tusschen  12%  en  76.5%;  het  gemiddelde  ervoor 
bedraagt  24-35%. Voosboon  komt  in  3-4%  der  bessen  voor 
Bij  de  onderzochte  moederboom  kwam  er  geen  enkele  voor,  die 
een  hoog  percentage  bessen  met  drieboon  vertoonde;  meestal 
kwam  in  het  geheel  geen  drieboon  voor. In  Liberia-aanplan- 
tingen  heb  ik  wel  eens  boomen  gevonden,  waarvan  een  groot 
percentage  der  bessen  drieboon  bevatte,  op  het  oog  beoordeeld, 
zeker  10-20%. Het  uitleveringscijfer  houdt  verband  met  de  dikte  van  de 
schil,  verder  met  het  percentage  bessen  met  rondboon  en  met 
voosboon. De  beide  laatste  factoren  hebben  veel  mindei  invloed 
dan  de  eerste,  zoodat  niet  zelden  boomen  met  een  hoog  ge¬ 
middeld  percentage  rondboonbessen  een  gunstiger  uitleveringscijfer 
vertoonen,  dan  andere  met  een  laag  percentage  rondboonbessen. Xa  het  pulpen  worden  de  boonen  gefermenteerd,  wat  in  ver¬ 
band  met  de  dikke  pulplaag,  die  de  boonen  omgeeft,  bij  Libe- 
riakoffie  meer  tijd  vereischt  dan  bij  andere  koffiesoorten  Xa 
het  wasschen  wordt  de  hoornschilkoffie  dan  gedroogd;  het  is 
wenschelijk,  dit  in  een  drooghuis  te  doen  plaats  vinden,  waarin 
de  temperatunr  tot  50°  a  60°  Cels  kan  worden  opgevoerd. Wanneer  het  product  bij  hooge  temperatuur  gedroogd  wordt, 
laat  het  ziivervlies  gemakkelijk  los  en  krijgt  de  boon  de 
citroengele  kleur,  welke  door  de  markt  gewenscht  wordt. §  6.  De  uitlevering  en  de  kenmerken  van  het  product. Indien 
het  drogen  plaats  vindt  op  droogbakken  door  de  zonnewarmte, 
laat  het  ziivervlies  niet  zoo  goed  los;  door  de  bereide  boon  dan 292 nog  eens  te  bevochtigen  en  opnieuw  te  drogen  kan  men  het 
wel  verwijderen,  echter  niet  zonder  dat  de  kleur  van  het  markt- 
product  eronder  lijdt. De  hoornschil  is  dik,  bruingeel,  hard  en  bros. Het  zilvervlies 
der  versche  boon  is  donkergroen,  de  boon  zelf  witachtig. Bij 
het  drogen  neemt  de  boon  dan  een  bleekgele  of  citroengele 
kleur  aan. De  gemiddelde  lengte  voor  de  hoornschilboonen  der  verschil¬ 
lende  moederboomen  wisselt  af  tusschen  12.80  mM. en  21.92 
mM.;  gemiddeld  is  de  lengte  16-17.5  mM. Voor  de  verhouding 
van  lengte  tot  breedte  der  boon  vindt  men  cijfers,  die  van  1.25 
tot  2.00  gaan;  de  vorm  der  boonen  verschilt  dus  sterk;  bij 
sommige  boomen  zijn  de  boonen  lang  en  smal,  bij  andere  breed. De  zijkanten  zijn  soms  begrensd  door  rechte  lijnen,  in  andere 
gevallen  door  sterk  gebogen  lijnen. De  grootste  breedte  ligt 
op,  of  over,  het  midden;  naar  het  steeleinde  is  de  boon  toegepunt. Het  gemiddeld  gewicht  der  boonen  loopt  uiteen  van  0.194  gr. tot  0.44  gr.;  de  gemiddelde  waarde  ervoor  is  op  0.28  gr. te 
stellen. Coffea  liberica  heeft  dus  van  alle  bekende  koffie- 
soorten  de  grofste  boonen. De  gemiddelde  lengte  voor  de  hoornschilboonen  der  verschil¬ 
lende  moederboomen  wisselt  af  tusschen  12.80  mM. en  21.92 
mM.;  gemiddeld  is  de  lengte  16-17.5  mM. Voor  de  verhouding 
van  lengte  tot  breedte  der  boon  vindt  men  cijfers,  die  van  1.25 
tot  2.00  gaan;  de  vorm  der  boonen  verschilt  dus  sterk;  bij 
sommige  boomen  zijn  de  boonen  lang  en  smal,  bij  andere  breed. De  zijkanten  zijn  soms  begrensd  door  rechte  lijnen,  in  andere 
gevallen  door  sterk  gebogen  lijnen. De  grootste  breedte  ligt 
op,  of  over,  het  midden;  naar  het  steeleinde  is  de  boon  toegepunt. Het  gemiddeld  gewicht  der  boonen  loopt  uiteen  van  0.194  gr. tot  0.44  gr.;  de  gemiddelde  waarde  ervoor  is  op  0.28  gr. te 
stellen. Coffea  liberica  heeft  dus  van  alle  bekende  koffie- 
soorten  de  grofste  boonen. DE  LIBERIAMOEDERBOOMEN  IN  DEN  CULTUURTUIN. a. Vergelijking  der  kenmerken. §  I.  De  variaties  der  bladkenmerken. In  den  Cultuurtuin  nabij  Buitenzorg  werd  een  1 1  -tal  moeder- 
boomen  uitgezocht,  waarvoor  boomen  met  een  zoo  verschillend 
mogelijk  type  gekozen  werden. De  kenmerken  zullen  straks 
voor  de  afzonderlijke  moederboomen  beschreven  worden;  hier 
moge  voor  de  afzonderlijke  kenmerken  worden  nagegaan,  hoe 
zij  zich  bij  de  moederboomen  gedragen. De  omstandigheden,  waaronder  de  boomen  groeien,  zijn  niet 
gunstig. Het  vochtige  klimaat  is  voor  de  Liberiacultuur  zeer 
geschikt,  de  bodem  echter  niet;  vooral  de  doorlatendheid  laat 
te  wenschen  over. Over  het  geheel  is  de  stand  van  de  Liberia- 
aanplantingen  in  den  Cultuurtuin  niet  bevredigend  te  noemen. Het  grootste  deel  der  8-10  jarige  boomen  vertoont  de  verschijn¬ 
selen  van  achteruitgang  tengevolge  van  bladziekte;  enkele  der 
uitgezóchte  moederboomen  werden  gedurende  den  loop  van  het 
onderzoek  erdoor  aangetast,  zoo  bv. moederboom  B  en  I;  an¬ 
dere  daarentegen,  als  de  moederboomen  E,  D,  en  H  blijven  er 
voorloopig  nog  vrij  van. De  mate,  waaronder  de  boomen  onder  de  bladziekte  te  lijden 
hebben,  is  uit  de  afname  van  de  gemiddelde  bladlengte  der 
maandgroepen  op  te  maken. Zoo  neemt  bij  moederboom  B  de 
bladlengte  in  den  loop  van  het  jaar  belangrijk  af. Bij  alle  moederboomen  vindt  men  een  afname  voor  de  gemid¬ 
delde  bladlengte  in  de  laatste  maanden  van  het  jaar. 294 De  verschillen,  welke  men  in  .de  bladlengten  der  achtereen¬ 
volgende  maandgroepen  vindt,  loopen  sterk  uiteen. De  moeder- 
boomen  A  en  C  worden  hier  uitgesloten;  de  sterke  verschillen 
zijn  voor  een  deel  toe  te  schrijven  aan  de  abnormale  omstandig¬ 
heden,  waarin  de  boomen  tengevolge  der  isolatieproef  verkeerden. Naar  de  grootte  van  het  verschil  tusschen  de  maandgroepen 
gerangschikt,  vertoonen  de  moederboomen  de  volgende  reeks; 
Verschil, Nummer 
V. d. Gemidd. Grootste 
bladlengte 
Kleinste 
Verschil 
Verschil, 
gedeeld 
moederboom 
H 
21.25  mAI. 19.68  cAI. 1.57 cAI. door  kl. bladlengte 
0.0798 
D 
21.14 
19.33  » 
1.81 
» 
0.0936 
G 
20.83 
1 8.95  » 
1.88 
0.0992 
E 
22.44 
20.23  » 
2.21 
» 
0.1092 
I 
21.29 
1 7.96  » 
3.33 
0.1854 
J 
22.13 
1 8.60  » 
3.53 
» 
0.1898 
F 
27.42 
23,00  » 
4.42 
0.1902 
K 
20.38 
16.91  » 
3.47 
0.2052 
B 
19.29 
» 
1 6.00  » 
3  29 
» 
0.2056 Uit  dit  overzicht  blijkt,  dat  de  goed  produceerende  boomen 
bijna  alle  een  klein  verschil,  de  weinig  produceerende  een  groot 
verschil  in  de  gemiddelde  bladlengte  vertoonen. De  kleinere 
productie  en  het  grooiere  verschil  berusten  blijkbaar  beide  op  de 
heviger  bladziekte  aanvallen,  waaronder  de  boomen  te  lijden 
hebben  gehad. §  I.  De  variaties  der  bladkenmerken. De  bladlengte  varieert  voor  de  verschillende  boomen  tusschen 
18.16  cAI. en  24.96  cAL;  de  uitersten  houden  daarmede  gelijke 
tred. Naar  de  gemiddelde  bladlengte  gerangschikt,  vertoonen 
de  boomen  de  volgende  verdeeling: Nummer 
V. d. moederboom 
B 
K 
D 
I 
Gemidd. bladlengte 
18.16  mAI, 
18.77  » 
19.96  » 
20.18  » 
Grootste 
bladlengte 
27  mA'I, 
3 1  » 
3 1  » 
3 1  » 295 Nummer  v. d. Gemidd. Grootste 
moederboom 
bladlengte 
bladlengte 
G 
20.19  mM. 33  ml\I. H 
20.32  » 
33  » 
C 
20.59  » 
32  » 
J 
20.69  » 
32  » 
E 
21.30  » 
35  » 
A 
21.60  » 
36  » 
F 
24.96  » 
40  » 40  » 
De  gemiddelde  bladlengte  voor  alle  moederboomen  bijeen 
wat  wij  de  middelmatige  bladlengte  zullen  noemen,  bedraagt 
dus  20.61  cM.;  de  uiterste  waarde  voor  de  bladlengte  40  cM. De  breedte  van  het  blad  houdt  verband  met  de  lengte;  het 
verhoud ingscijf er  tusschen  beide  afmetingen  is  vrij  constant. In  plaats  van  de  variaties  in  de  breedte,  zullen  wij  ons  dus 
liever  met  de  variaties  in  het  verhoud ingscijfer  bezig  houden. Nummer  v. d. Verhoudingscijfer 
moederboom 
gemidd. kleinste 
grootste 
D 
2.35 
2.05 
2.67 
B 
2.40 
2.04 
2  76 
G 
2.43 
2.15 
2.79. J 
2.48 
2.13 
2.83 
H 
2.55 
2.21 
3.10 
C 
2.56 
1.68 
2.95 
K 
2.64 
2.34 
3.05 
F 
2.80 
2.22 
3.07 
E 
3.00 
2.38 
3.67 
I 
3.10 
2.63 
4.15 
A 
3.31 
2.84 
4.12 3.31 
De  gemiddelde waarde  voor  de verhouding van  lengte 
breedte  van  het  blad  bedraagt  dus  2.6-2. 7;  de  uitersten  2.35,  voor 
den  breedbladigen  moederboom  D,  en  3.31  voor  den  smalbladigen 
moederboom  A. De  gemiddelde  waarde  voor  de  lengte  van  den  bladtop 
varieert  tusschen  9.7  mM. bij  moederboom  F. en  1 3.7  mM. bij  moederboom  A;  de  middelmatige  waarde  ervoor  bedraagt 296 10-11  m]\I. De  bladsteel  vertoont  een  gemiddelde  lengte  van  1 0.3 
m]\I ,  bij  moederboom  K,  tot  16.1  mM. bij  moederboom  E;  de 
middelmatige  waarde  bedraagt  12-13  mM. §  2  De  kenmerken  der  bessen. De  kleur  der  bessen  vertoont  bij  de  moederboom  in  den 
Cultuurtuin  een  ruime  variabiliteit. De  lichtste  kleur  vindt  men 
bij  de  vruchten  van  moederboom  C,  met  bleekgele  tot  licht 
oranje  bessen,  en  bij  moederboom  G,  met  abrikooskleurige  vruch¬ 
ten. Bij  moederboom  I  zijn  de  bessen  oranjerood,  bij  F  bloedrood, 
bij  H  donkerkarmijnrood,  bij  den  moederboom  J  donkerkar- 
mijnrood  met  bruine  tint. Ook  de  verdeeling  van  de  kleur  is 
verschillend;  zoo  zijn  de  bessen  van  de  moederboomen  D. en 
K. karmijnrood  gestreept  op  gelen  ondergrond;  de  strepen  zijn 
scherp  en  vrij  lang. Bij  moederboom  B  daarentegen  is  het 
rood  bijna  effen;  dikwijls  is  hier  de  kleur  alleen  in  een  wang 
aanwezig  en  meer  naar  den  steel  toe  de  groene  ondergrond  te 
zien. Bij  de  bessen  van  moederboom  A  vindt  men  een  rooden 
wang  op  een  geelgroenen  ondergrond,  bij  E. een  geelgroenen 
of  groenen  ondergrond,  soms  geheel  door  de  kleur  bedekt,  de 
bessen  hebben  dan  een  vuilroode  tint. Aan  de  binnenzijde  is 
de  schil  der  bessen  bleek  geel  of  bleekoranje  gekleurd. De  dikte  van  de  schil  loopt  sterk  uiteen;  ook  de  aard  ervan 
verschilt. Bij  den  moederboom  B. vertoonen  de  bessen  een  tamelijk 
zachte  schil,  zoodat  men  bij  goed  rijpe  bessen  de  boonen  met 
de  vingers  uit  de  schil  kan  drukken;  bij  moederboom  A. daar¬ 
entegen  is  de  schil  zoo  vast  en  taai,  dat  zelfs  bij  overrijpe 
bessen  dit  niet  mogelijk  is. De  vorm  der  bessen  is  voor  de 
verschillende  boomen  zeer  verschillend;  de  breedte  bedraagt 
steeds  minder  dan  de  lengte,  soms  veel  minder. Bij  moederboom 
B. vindt  men  kleine  ronde  bessen;  de  zijkanten  zijn  door  sterk 
gebogen  lijnen  begrensd,  lengte  en  breedte  zijn  bijna  gelijk; 
alleen  is  de  discus  gewelfd,  overigens  is  de  bes  kogelvormig. Bij  moederboom  C. zijn  de  bessen  afgerond,  onder  en  boven 
afgeplat. Bij  E. is  de  breedte  iets  kleiner  dan  de  lengte;  de 
grootste  breedte  ligt  evenals  bij  de  vorige  ongeveer  op  het 
midden. Denzelfden  vorm,  echter  met  grootere  afmetingen,  vindt —  297  — men  bij  moederboom  J. Bij  F  daarentegen  zijn  de  zijkanten 
slechts  flauw  gebogen. Langwerpige  bessen  met  de  grootste 
breedte  ongeveer  op  het  midden  vindt  men  bij  de  moederboomen 
K. en  D;  bij  de  laatste  zijn  de  bessen  aan  het  steeleinde  afge¬ 
plat  en  is  het  discuseinde  in  een  aangezogen  punt  verlengd. §  2  De  kenmerken  der  bessen. Langwerpige  bessen,  bij  welke  de  lengte  veel  meer  bedraagt  dan 
de  breedte,  treft  men  aan  bij  de  moederboom  A  en  H;  bij  de 
laatste  zijn  de  zijkanten  door  bijna  rechte  lijnen  begrend. Breede, 
afgeronde  bessen  met  de  grootste  breedte  over  het  midden,  zijn 
karakteristiek  voor  moederboom  G;  meer  langwerpige,  afgeronde 
bessen  met  de  breedte  over  het  midden,  dus  die  min  of  meer 
pcervormig  zijn,  bij  moederboom  I. De  afmetingen  der  bessen  vertoonen  voor  de  verschillende 
boomen  onderling  afwijkingen. In  het  volgend  lijstje  zijn  de 
boomen  gerangschikt  naar  de  gemiddelde  lengte  der  platboon- 
bessen;  de  uitersten  zijn  tevens  opg^^nomen,  zoodat  ook  over  de 
partieele  variaties  een  oordeel  te  vellen  is: Nummer  v. d. Lengte  der  bessen  met  platboon. moederboom. Gemidd. Kleinste. Grootste. B 
17.89 mM. 13.5 mM. 21.5 mM. E 
20.15 
15 
25 
» 
I 
21.13 
» 
17 
» 
27.5 
» 
C 
21.05 
165 
» 
26 
F 
22.56 
» 
16.5 
» 
26.5 
D 
22.90 
19 
28 
» 
G 
23.02 
» 
17.5 
27 
K 
23.17 
19 
28 
J 
23.37 
» 
17,5 
28.5 
A 
23.85 
17.5 
29  5 
» 
H 
25  07 
» 
18  5 
» 
29.5 
» De  lengte  van 
de  platboonbessen varieert  dus tusschen  1  3.5 
mM. en  29.5  mM. als  uitersten;  voor  moederboom  B  zijn  de 
rondboonbessen  gemiddeld  15.60  mM. lang,  met  12  mM. en  20 
mM  als  uitersten. Voor  de  bessen  van  alle  boomen  bijeen 
krijgen  wij  dus  als  uitersten  der  lengten  1 2  mM  en  29.5  mM., 
cijfers,  die  ver  uiteenloopen  Vergelijkt  men  de  kleine  ronde  298  — 
bessen  van  moederboom  B  met  de  lange,  langwerpige  van  moe- 
derboom  H,  dan  zou  men  meenen  met  de  vruchten  van  twee 
verschillende  soorten  te  doen  te  hebben,  indien  niet  beide  uiter¬ 
sten  door  een  reeks  van  tusschenvormen  verbonden  waren. Als 
middelmatige  lengte  voor  de  platboonbessen  van  de  moeder- 
boomen  in  den  Cultuurtuin  vindt  men  22.29  mM. Het  gemiddeld 
gewicht  der  bessen  varieert  van  de  afzonderlijke  moederboomen 
tusschen  3.2  gr. bij  boom  B  en  6.0  gr. bij  boom  G.,  met  als 
middelmatige  waarde  4.6  gr 298  — 
bessen  van  moederboom  B  met  de  lange,  langwerpige  van  moe- 
derboom  H,  dan  zou  men  meenen  met  de  vruchten  van  twee 
verschillende  soorten  te  doen  te  hebben,  indien  niet  beide  uiter¬ 
sten  door  een  reeks  van  tusschenvormen  verbonden  waren. Als 
middelmatige  lengte  voor  de  platboonbessen  van  de  moeder- 
boomen  in  den  Cultuurtuin  vindt  men  22.29  mM. §  2  De  kenmerken  der  bessen. Het  gemiddeld 
gewicht  der  bessen  varieert  van  de  afzonderlijke  moederboomen 
tusschen  3.2  gr. bij  boom  B  en  6.0  gr. bij  boom  G.,  met  als 
middelmatige  waarde  4.6  gr In  de  inleiding  werd  er  reeds  op  gewezen,  dat  er  geen  ver¬ 
band  te  vinden  is  tusschen  de  lengte  der  bessen  en  de  bladlengte 
der  verschillende  moederboomen. Voor  de  afmetingen 
van  den  discus worden weder 
zeer  uit¬ 
eenloopende  waarden 
gevonden;  ook 
de  vorm ervan vertoont 
sterke  verschillen  Naar  de  doorsnede 
schikt,  krijgen  wij  het  volgend  lijstje: 
van  den discus 
gerang- g
Nummer  v. d. Gemidd. breedte  Doorsnede 
moederboom 
V. d. bes 
V. d . discus 
D 
1 9  mM. 5.0  : mM. H 
1 9.5  » 
5.5 
A 
2  F5  » 
6 
» 
I 
1 9.5  » 
6.5 
» 
G 
20  » 
7 
» 
K 
20.5  » 
8 
» 
C 
22.5  » 
8  5 
B 
19.5  * 
8.5 
» 
E 
19  » 
9 
» 
F 
23  » 
10 
J 
20.5  » 
12.5 
» 20.5  » 
De  vorm  van  den  discus  loopt  even  sterk  uiteen,  als 
de  afme- 
tingen  ervan. Bij  de  moederboomen  G  en  H  vertoon.'n  de  bessen 
een  vlakken  of  bijna  vlakken  discus;  bij  K  een  lagen,  kegel- 
vormigen,  bij  J  een  kegelvormigen,  die  tot  4,5  mM. hoog  is;  bij 
E  werd  voor  den  kegelvormigen  discus  als  grootste  hoogte 
gevonden  3.5  mJM. Een  zuilvormigen  discus  vindt  men  bij  de 
moederboomen  A  en  D. 299 §  3.  De  uitlevering  der  bessen. Het  cijfer,  dat  de  verhouding  aangeeft  tusschen  het  gewicht 
der  bessen  en  het  daaruit  verkregen  product,  vertoont  schomme¬ 
lingen  van  7.85,  bij  moederboom  H  als  gemiddelde  gevonden, 
en  11.11,  het  gemiddelde  voor  het  rendement  van  de  partijen 
van  moederboom  I. De  dikte  van  de  schil  heeft  meer  invloed  op  het 
rendementscijfer  dan  het  percentage  rondboon  ;  zoo  heeft  moeder¬ 
boom  H  een  zeer  laag  rendementscijfer,  tengevolge  van  de 
geringe  dikte  der  schil;  het  gehalte  aan  rondboon  is  niet  onder 
de  middelmatige  waarde. 3. de  middelmatige  waarde. Nummer  v. d. gemiddeld 
Percentage 
Percentage 
moederboom 
rendementscijfer 
rondboonbessen 
voosboonbessen 
20.7  % 
3.0  % 
1.3  „ de  middelmatige  waarde. Nummer  v. d. gemiddeld 
Percentage 
Percentage 
moederboom 
rendementscijfer 
rondboonbessen 
voosboonbessen 
20.7  % 
3.0  % 
1.3  „ H 
7.85 
B 
8.60 
21.1  „ 
K 
9.00 
45.2  „ 
5.0  „ 
D 
9.17 
14.9  „ 
2.4  ,. E 
9.39 
12.7  „ 
3. /  ,, 
C 
9.54 
22.9  „ 
3.8  „ 
F 
9.71 
15.9  „ 
2.4  ,. A 
9.96 
23.5  „ 
4.0  „ 
J 
10.74 
28.2  „ 
2.7  „ 
I 
1 1.1 1 
33.0  „ 
6.5  „ 
G 
12.41 
28.4  „ 
1.9  „ In  bovenstaande  tabel  zijn  voor  de  verschillende  moederboomen 
de  cijfers  voor  het  rendement,  het  percentage  rondboon-en  voos- 
boonbessen  ingevuld;  drieboon  komt  te  zeldzaam  voor  om  invloed 
op  de  uitlevering  te  hebben. Uit  do  tabel  blijkt,  dat  het  per¬ 
centage  rondboonbessen  wel  eenige  invloed  heeft ;  de  meeste 
moederboomen  met  een  laag  gemiddelde  ervoor  behooren  tot  de 
eerste  helft  van  de  lijst. De  dikte  van  de  vruchtschil  heeft 
echter  grooteren  invloed;  zoo  neemt  bv. moederboom  K.,  met 
het  hoogste  cijfer  voor  het  percentage  rondboonbessen,  de  derde 
plaats  in,  wat  het  verhoudingscijfer  betreft;  de  schil  is  zeer  dun 
bij  dezen  boom;  de  moederboom  F  daarentegen,  met  een  laag 
percentage  rondboonbessen,  vertoont  een  middelmatig  verhou- —  300  — dingscijfer. Ook  het  percentage  voosboon  heeft  weinig  invloed; 
moederboom  K  vertoont  op  een  na  het  hoogste  gemiddelde 
voor  het  gehalte  aan  voosboon ;  moederboom  H  met  het  gunstig¬ 
ste  rendementscijfer,  heeft  een  hooger  gehalte  aan  voosboon  dan 
moederboom  G  met  het  ongunstigste  rendementscijfer. Als  gemiddelde  voor  alle  boomen  dooreen  wordt  voor  het 
rendement  gevonden  9.77;  voor  het  percentage  rondboonbessen 
bedraagt  de  middelmatige  waarde  23.4 §  4.  De  kenmerken  der  hoornschilboonen. Bij  de  hoornschilboonen  ligt  de  grootste  breedte  dikwijls  een 
weinig  over  het  midden;  de  vorm  is  langwerpig,  de  lengte  be¬ 
draagt  steeds  meer  dan  de  breedte. In  de  onderstaande  tabel 
zijn  de  boomen  gerangschikt  naar  de  gemiddelde  lengte  der 
h  oornschilboonen. Nummer  v. d  Lengte  der  platboonen  in  hoornschil. Verh. lengte ; 
moederboom 
Gemiddelde 
Kleinste 
Grootste. br. der  hoornschil. 15 moederboom 
Gemiddelde 
Kleinste 
Grootste. br. der  hoornschil
B 
12.80 mM. 9.5 mM. 15 
mM, 
1.25 
E 
14.35 
1 1 
18 
1.47 
I 
14.69 
» 
1 1.5 
18 
1.55 
G 
15.60 
» 
1 1.5 
» 
17.5 
1.52 
C 
1  5.97 
» 
12 
18.5 
1.52 
F 
16.22 
» 
1 1.5 
» 
19.5 
» 
1.62 
D 
16.22 
13 
» 
19.5 
1.62 
J 
16.61 
» 
12.5 
20.5 
1.55 
A 
17.07 
» 
13 
21.5 
> 
1.58 
K 
17.89 
» 
14.5 
» 
21.5 
» 
1.56 
H 
18  73 
» 
14 
23 
1.78 Uit  de  cijfers  blijkt,  dat  de  kleinere  boonen  over  het  algemeen 
betrekkelijk  wat  breeder  zijn  dan  de  langere  boonen. De  gemiddel¬ 
de  lengte  der  platboon  in  hoornschil,  voor  alle  moederboomen  bij¬ 
een,  bedraagt  1  6  mM. De  middelmatige  waarde  voor  de  verhouding 
tusschen  lengte  en  breedte  der  hoornschilboonen  bedraagt  1.547. Naar  het  gemiddelde  gewicht  der  platboon  gerangschikt,  krijgen 
wij  de  volgende  verdeeling: 301 Nummer  v. d. moederboom. B 
I 
E 
D 
F 
G 
A 
J 
C 
H 
K 
Gemiddeld  gewicht 
per  platbooti  (bereid). 0.19  gr. 0.20  » 
0.21  » 
0.25  » 
0.28  » 
0.29  » 
0.29  » 
0.29  » 
0.30  » 
0.34  » 
0.37  » 0.37  » 
De  moederboom  met  de  zwaarste  boonen  vertoont  voor  deze 
een  meer  dan  dubbel  zoo  groot  gewicht  als  de  moederboom 
met  de  lichtste  boonen. Het  gemiddeld  gewicht  per  platboon 
voor  alle  boomen  te  zamen  genomen  bedraagt  0.274  gr. Coffea  liberica  Moederboom  A  Cultuurtuin De  hoogte  van  den  boom  bedraagt  6  M. De  stam  heeft  een  omtrek 
van  33  cM. op;  3.5  M. boven  den  grond  draagt  de  stam  een  bos  wiwilans 
Primaire  takken  zijn  in  groot  aantal  aanwezig;  de  laagste  ontspringen 
op  1.10  M. boven  den  grond  De  primaire  takken  zijn  niet  zwaar  en 
dragen  matig  ontwikkeld  secundair  hout  Wilde  takken  en  adventicf- 
takken  komen  er  niet  aan  voor  Het  bladerdak  is  vrij  goed  gesloten ; 
de  kroon  is  kegelvormig;  de  straal  van  de  sprei  bedraagt  onderaan 
ongeveer  1  M. De  boom  is  dus  smal. De  bladeren  zijn  tamelijk  lang;  de  gemiddelde  lengte,  voor  het  ge- 
geheele  jaar  berekend,  bedraagt  21.60  cM. Wanneer  men  de  cijfers 
voor  de  achtereenvolgende  tweemaandelijksche  perioden  vergelijkt,  blij¬ 
ken  zij  geleidelijk  te  dalen,  voor  de  maand  October  een  maximum  te 
vertoonen  Ook  het  gewicht  der  bessen  en  de  gemiddelde  lengte  van 
deze  neemt  geleidelijk  wat  af  De  boom  vertoont  nog  geen  teekenen 
van  achteruitgang;  daarbij  moet  echter  in  aanmerking  worden  geno¬ 
men,  dat  de  boom  in  Februari  1907  geisoleerd  werd  tegen  vreemde 
bestuiving  en  daartoe  eerst  ontdaan  werd  van  de  aanwezige  rijpe  en 302 onrijpe  bessen. De  vriichtdracht  had  onder  de  te  sterke  beschaduwing 
van  de  tent  van  agaldoek  te  lijden. Over  de  vruchtdraeht  is  ten  ge¬ 
volge  van  de  isolatie  geen  oordeel  te  vellen;  de  boom  maakte  voor 
dien  tijd  den  indruk  een  middelmatige  of  goede  drager  te  zijn Van  een  dertigtal  bladeren  uit  de  maandgroep  voor  Juni  werden  de 
afmetingen  gemeten  en  de  gemiddelde  waarden  daaruit  door  optelling 
en  deeling  berekend  De  gemiddelde  bladlengte  bedroeg  22.48  cM  ,  de 
uitersten  ervoor  14.5  cM. en  32.1  cM. De  breedte  varieert  tusschen  4.9  cM. en  8.5  cM.,  met  als  gemiddelde  6.79  cM. Voor  het  gemiddelfle  der  ver¬ 
houding  tusschen  lengte  en  breedte  werd  gevonden  3.31,  voor  de 
uitersten  ervan  2.84  en  4  12. De  boom  behoort  dus  tot  de  smalbladige  typen. De  grootste  breedte 
ligt  gewoonlijk  ver  over  het  midden,  op  2/3  of  3 '4  van  de  bladlengte. De  bladvoet  is  langgerekt  en  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd ;  aan  het 
boveneinde  gaat  het  blad  geleidelijk  in  een  langen,  smallen  bladtop  over, 
die  gemiddeld  13.7  mM. lang  is;  de  uitersten  voor  de  lengte  ervan  zijn 
19  mM  en  4  mM. Coffea  liberica  Moederboom  A  Cultuurtuin De  bladsteel  is  eveneens  vrij  lang;  de  gemiddelde 
lengte  bedraagt  15.7  mM.,  met  als  uitersten  11  en  21  mM  Het  aantal 
nerven  wisselt  af  tusschen  8  en  10;  de  nerfhoek  bedraagt  40  —  50o;  de 
domatien  zijn  weinig  ontwikkeld;  alleen  op  den  voet  van  het  blad  vindt 
men  er  enkele  of  één Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  cijfers  gevonden: Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  cijfers  gevonden: 
Aant. pt  Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt  hk  Lgt  st. 6  5  15  mM. 24  niM  9.5  niM. 6  niM  6  mM  12  mM. 27niM 
De  bessen  zijn  tamelijk  grof,  ongeveer  5  gram  zwaar;  de  gemiddelde 
lengte  van  de  bessen  met  platboon  wisselt  voor  de  verschillende  partijen 
af  tusschen  22  Mm. en  27  mM.,  voor  de  bessen  der  verschillende  partijen 
bijeengenomen  tusschen  17.5  mM. en  29.5  mM. De  kleur  is  bij  minder 
rijpe  bessen  groen  met  naar  den  discus  toe  een  rooden  wang ;  bij  goed 
rijpe  bessen  bedekt  de  roode  kleur  de  geheele  bes,  op  een  kleine  geel¬ 
groene  plek  na  om  den  steel  heen. De  roode  kleur  is  zoo  goed  als  effen. De  schil  is  hard  en  vast,  met  de  vingers  niet  stuk  te  knijpen ;  schil  en 
pulplaag  zijn  vrij  dik. vooral  bij  den  steel,  waar  de  dikte  tot  4  niM. bedraagt. De  kleur  van  de  binnenkant  der  schil  is  bleekoranje  of  bleekgeel. De  vorm  der  bessen  is  langwerpig;  de  grooste  breedte  ligt  over  het 
midden  ;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. De  discus  is  middelmatig  groot,  tamelijk  variabel  in  doorsnede  ;  hij 
steekt  als  een  stomp  breed  zuiltje  een  weinig  uit,  van  0.5  mM. tot  2  mM. Afmetingen  van  de  bes  (alles  in  mM.) Partij  550 Partij  55  Partij  550 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 27  23.5  20.5  8  7  21  18  16  6  5.5' 303 Lengte Breedte Dikte Discus 
Lengte Breedte Dikte Discus, 
27 
24 
21 
5.5  5 
21.5 
18 
16.5 
6.5 
5  5 
27 
24.5 
22 
6  6 
21.5 
18 
17 
5.5 
5.5 
27.5 
24.5 
22 
7  6.5 
21.5 
19 
17.5 
6 
6 
27.5 
25 
22 
5  5 
21.5 
20 
18 
5.5 
5.5 De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig ;  de 
grootste 
breedte  ligt iets 
over  het  midden  ;  de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd; 
aan  het  naar  den  steel  gekeerde  einde  is  de  boon  wat  toegespitst. De 
lengte  van  de  boonen  varieert  tusschen  13  niM. Coffea  liberica  Moederboom  A  Cultuurtuin en  21.5  niM. en  bedraagt 
gemiddeld  17.07  mM. voor  de  platboon;  voor  de  rondboon  zijn  do 
uitersten  12  mM. en  20  mM. en  het  gemiddelde  15.60  inM. De  gemiddelde  breedte  bedraagt  voor  de  platboon  van  16.5  niM. on¬ 
geveer  10.5  mM.,  voor  de  rondboon  van  15  — 15.5  niM  10  niM. Het 
marktproduct  bestaat  uit  langwerpige,  vrij  grove  boonen  met  een  ge¬ 
middeld  gewicht  van  ongeveer  0.30  gr. De  rondboon  is  dikwijls  een 
weinig  zwaarder  dan  de  platboon. Het  gehalte  aan  platboon  is  middel¬ 
matig  ;  10-27  pCt. der  bessen  bevatten  rondboon. Het  gehalte  aan 
voosboon  is  evenmin  hoog  zoodat  voor  het  rendement  een  middelmatige 
waarde  gevonden  wordt  (gemiddeld  ongeveer  10.). 304 Variaties  in  bladlengte  Moederboom  A. Maa
April 
<u rt  
1907. 1 
Mei  1907. Juni  
1907. 1 
Juli  1907. Aug. 1907. o 
o 
ó 
Ö 
O 
c. c5 
j 
8-11  cM 
1 
2 
1 
4 
1 
9 
11-12 
» 
— 
1 — 
4 
3 — 
2 
1 
3 
1 _ 
15 
12-13 
X 
_ 
2 — 
1 
2 
1 — 
2 
1 
9 
13-14 
1 
1 — 
8 
1 
3 — 
2 
1 
2 
19 
14-15 
1 
1 
1 
9 
5 
5 
2 
5 
4 
3 
36 
15-16 
X 
1 
3 — 
2 
2 
4 
1 
3 
5 
2 
5 
28 
16-17 
» 
4 
2 
2 
13 
4 
2 
1 
8 
6 
11 
53 
17-18 
V 
3 
3 
6 
19 
12 
7 
4 
6 
7 
7 
8 
82 
18-19 
» 
6 
4 
14 
11 
8 
9 
5 
4 
10 
8 
10 
89 Q  1—18  88 
cM. 19-20 
» 
10 
7 
10 
28 
10 
19 
8 
9 
10 
9 
13 
133 
20-21 
» 
7 
6 
11 
23 
9 
15 
6 
7 
3 
9 
11 
107 
21-22 
» 
11 
13 
13 
25 
16 
12 
9 
6 
8 
12 
7 
132 
M=21.00 
cM. 22-23 
3» 
5 
13 
18 
32 
16 
15 
10 
11 
5 
6 
13 
144 
23-24 
X 
8 
10 
16 
17 
13 
20 
5 
7 
10 
8 
6 120 
24-25 
X 
7 
9 
14 
18 
5 
20 
16 
4 
7 
3 
7 110 
Q  2=24.12 
cM. Coffea  liberica  Moederboom  A  Cultuurtuin 25-26 
7 
8 
12 
12 
5 
7 
10 
1 
3 
6 
6 
77 
26-27 
» 
5 
9 
10 
6 
6 
8 
8 
2 
3 
7 
1 
65 
27-28 
» 
— 
3 
4 
7 
4 
4 
8 
1 — 
1 
32 
28-29 
» 
— 
1 
6 
2 
1 
4 
3 
1 
2 
2 
2 
24 
29-30 
» 
1 — 
4 
4 — 
1 
6 
1 
1 
_ _ 
_ 
18 
30-31 
1 
1 
2l  1 
2 
2 
1 
— 
— 
_ 
10 
31-32 
— 
1 — 
— 
- 
1 
— 
— 
— 
1 
3 
32-33 
— 
— 
- - 
2 
— 
— 
— 
— 
— 
_ 
2 
33-36 
1 
1 
— 
— 
2 
78 
98 
142 
247 
123 
160 
106 
68 
98 
91 
108 1319 
21.55  cM. 22  78 
21.34 
24.00 
19 .40 
19.09 21.60 
22.46 , 
21.18 
22  13 
21  00 
19.83 
19.09 
22.00  cM. 21  98  cM. 21.73  cM. 22.50  cM. 19.61  cM 
cM. M— Q,  -2  72  cM. Q,-  M  2.52  cM. —  305  — Eindcijfers  der  partijen. 
s. Nummer  
der  partij. Datum  
van  
den  
pluk. | 
1 
Gewicht  
per  
be
j 
Percentage  
bess. met  platb. Percentage  
bess. m. rondb. j  
Percentage  
bess. m. voosb. Gemidd. gew. p. platb. m. platb
■ 
— 
2a8’06 
— 
80.5 
18 
1.5 
— 
— 
— 
— 
17.45 
15.50 
90 
— 
— 
16 
3/4’07 
6.6 
73 
23 
4 
- 
- 
(56:1) 
- 
- 
18.50 
1525 
26 
- 
- 
55 
2/1  r07 
7.5 
76.5 
22 
1.5 
- 
- 
- 
27.00 
24.25 
18.88 
17.12 
32 
- 
- 
67 
3/12’07 
6.0 
59.5 
36 
4.5 
- 
- 
- 
24.81 
24.00 
17.35 
18.00 
11 
- 
- 
89 
28/12’07 
5.3 
61 
33 
6 
0.29 
0.36 
10:1 
25.31 
21.75 
17.65 
15.75 
9 
- 
- 
550 
16/6’08 
4.8 
87 
10 
3 
0.28 
0.31 
9.4:1 
22.00 
19.00 
15.98 
14.67 
100 
940/0 
60,0 
551 
27/6’08 
4.7 
81 
15 
4 
- 
- 
- 
22.79 
19.75 
16.00 
14.75 
100 
- 
- 
767 
4/7’08 
4.8 
69.5 
27 
3.5 
0.28 
0.31 
10.1:1 
23.13 
20.62 
16.34 
15.22 
100 
82o/o 
I80/0 
799 
5/8’08 
4.8 
66 
27 
7 
0.31 
0.34 
10.4:1 
22.65 
20.75 
16.10 
15.06 
100 
8O0/0 2O0/0 
814 
17/10’08 
4.7 
71 
24 
5 
0.29 
0.28 
9A1 
23.09 
20.11 
16.41 
14.69 
100 
860/0 
140/0 Meded.  Dep.  v.  Landbouw  1 Coffea  liberica.  Moederboom  B.  Cultuurtuin. De  hoogte  van  den  boom  bedraagt  ongeveer  7.5  M.,  de  omtrek  van 
den  stam  31  cM. Van  af  1.10  M. boven  den  grond  draagt  de  stam  primaire  takken; 
deze  zijn  slechts  spaarzaam  aanwezig,  in  het  geheel  15  stel;  de  bebla- 
dering  ervan  is  zeer  schraal. De  sprei  vertoont  een  straal  van  ongeveer 
125  M. De  boom  ziet  er  ziekelijk  uit;  hij  bevindt  zich  in  het  stadium, 
waarin  geen  vrucht  meer  aan  de  takken  rijpt. De  achteruitgang  van  den  boom  is  uit  de  variaties  der  bladlengte 
reeds  eenigszins  af  te  leiden  Voor  December  1907  daalde  de  gemiddelde 
bladlengte  tot  16  cM.,  vervolgens  neemt  zij  wel  weer  toe,  maar  blijft 
toch  belangrijk  onder  de  middelmatige  waarde. Ook  de  gemiddelde 
waarde  voor  het  geheele  jaar  is  betrekkelijk  laag. In  de  inleiding  werden  voor  Moederboom  B  reeds  de  variaties  in 
den  bladvorm  besproken  en  is  er  de  aandacht  op  gevestigd,  dat  voor  twee 20. Meded. Dep. v. Landbouw  1  306  — 
partijen,  met  bijna  een  jaar  tusschenpoos  geplukt,  de  gemiddelde  lengte 
der  onderdeelen  en  de  breedte-verhouding  zoo  goed  als  constant  bleven. Uit  de  maandcijfers  blijkt,  dat  de  lengte  der  bladeren  nooit  meer  dan 
27  cM. bedraagt. Voor  de  gemiddelde  lengte  werd,  door  optelling  van 
de  waarden  voor  een  dertigtal  bladeren  en  deeling  door  het  aantal,  een 
waarde  van  19—20  mM. gevonden. De  uitersten  der  lengte  waren  voor 
de  groep  14.6  cM. en  26  7  cM. De  breedte  bedroeg  6.1  —  12.3  cM.,  ge¬ 
middeld  8.1  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  werd 
een  waarde  gevonden  van  2.04—2.66,  met  een  gemiddelde  van  2.40. De 
bladeren  zijn  dus  betrekkelijk  breed. De  grootste  breedte  ligt  op,  of  een 
weinig  over,  het  midden;  de  zijkanten  van  het  blad  zijn  door  gelijkmatig 
gebogen  lijnen  begrensd;  de  bladvoet  is  kort  en  stomp,  gew'oonlijk  door 
flauwgebogen,  soms  door  rechte  lijnen  begrensd. Aan  het  boveneind 
gaat  het  blad  over  in  een  langen,  smallen,  scherpeindigenden  bladtop, 
die  tamelijk  duidelijk  van  het  bi’eedere  deel  der  bladschijf  afgescheiden 
is. De  lengte  van  den  bladtop  bedraagt  4—17  niM.,  gemiddeld  11.7  inM. Voor  den  bladsteel  werd  een  gemiddelde  lengte  gevonden  van  10.8  inM., 
met  7  inM. en  15  niM. als  uitersten. Het  aantal  nerven  is  8-11;  de 
nerfhoek  gaat  van  45  tot  55®  De  domatien  zijn  klein  en  monden  met 
een  kleine  opening  naar  buiten  uit;  zij  zijn  in  groot  aantal  op  de  bla¬ 
deren  aanwezig. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: 
Aant. pt. Coffea  liberica.  Moederboom  B.  Cultuurtuin. Lgt. bs. Lgt. pet  Brd  pet  Lgt. stij. Lgt. stm. Lgt  hd. Lgt. hk. 7  14.5  inM. 19.5  mM. 8  5  niM. 21.5  mM. 5  inM. 6  mM. 11.5  inM. De  bessen  zijn  klein  en  rond ;  dikwijls  barsten  zij  open,  vóór  de  kleur 
in  de  schil  goed  ontwikkeld  is. De  breedte  der  bessen  bedraagt  iets 
meer  dan  de  lengte,  de  dikte  een  weinig  minder. Aan  het  discuseinde 
en  ook  bij  den  steel  zijn  de  bessen  afgeplat. De  discus  is  groot,  eenigs- 
zins  gewelfd;  de  vorm  is  als  van  een  kegel  met  breeden  voet. De 
zijkanten  der  bes  zijn  door  gelijkmatig  gebogen  lijnen  begrensd;  de 
grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. Aant. pt. Lgt. bs. Lgt. pet  Brd  pet  Lgt. stij. Lgt. stm. Lgt  hd. Lgt. hk. 7  14.5  inM. 19.5  mM. 8  5  niM. 21.5  mM. 5  inM. 6  mM. 11.5  inM. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 15 
15 
14 
7 
6.5 
19 
19 
17 
8 
8 
19 
19 
17.5 
8 
8 
19 
19  5 
18 
9 
8 
19 
19.5 
18 
10 
8.5 
19 
20 
18 
8 
7 
22 
21.5 
19.5 
8 
7.5 De  kleur  van  de  bessen  is  vrij  donkerrood  met  bruine  tint,  in  strepen 
op  een  groenen  ondergrond  verdeeld;  dikwijls  is  de  kleur  alleen  in —  307  — een  wang  aanwezig. Bij  groene,  aan  den  boom  opengebarsten  bessen 
is  de  wang  slechts  aangeduid  door  een  bruinachtige  tint;  goed  rijpe 
hessen  vertoonen  op  een  geelgroenen  ondergrond  donkerroode  strepen. De  schil  is  leerachtig,  taai,  bij  overrijpe  bessen  met  moeite  stuk  te 
drukken. Aan  de  binnenzijde  is  de  schil  geelachtig  getint. Het  gemiddeld  gewicht  der  bessen  is  gering. Voor  de  verschillende 
partijen  wisselt  het  af  tusschcn  2.7  en  3.5  gr. De  gemiddelde  lengte  der 
platboonbessen  varieert  tusschen  17.10  mM. en  18.83  mM. voor  de  ver¬ 
schillende  partijen;  voor  alle  partijen  bijeengenomen  zijn  de  uitersten 
der  lengte  13.5  mM. en  21.5  mM. voor  de  platboonbessen;  13  mM. en 
19  mM. voor  de  rondboonbessen. Het  cijfer  voor  het  rendement  blijft 
steeds  beneden  10;  het  schommelt  tusschen  7.7  en  9.5,  is  dus  vrij  gunstig. Het  percentage  rondboonbessen  is  gewoonlijk  laag,  slechts  in  een  kleine 
partij  stijgt  het  tot  21.5®  o. Het  gehalte  aan  voosboon  bedraagt  ge¬ 
middeld  ongeveer  1  ®'o. Drieboon  komt  niet  voor. middeld  ongeveer  1  ®'o. Drieboon  komt  niet  voor. Coffea  liberica.  Moederboom  B.  Cultuurtuin. De  hoornschilboonen  zijn  kort  en  breed ;  de  grootste  breedte  ligt  iets 
over  het  midden;  naar  den  steel  toe  is  de  boon  toegepunt,  naar  den 
discus  toe  stomp  afgerond;  de  vorm  gelijkt  dus  op  die  van  Abeokuta- 
hoornschil. De  lengte  van  de  platboon  varieert  tusschen  9.5  mM. en 
15  mM.,  bedraagt  gemiddeld  12.80  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort 
van  10.2  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  der  lengte  9.5  mM. en 
13  mM.,  het  gemiddelde  11.30  mM.,  waarbij  een  breedte  van  9  mM  behoort. Het  gemiddeld  gewicht  der  bereide  boon  is  laag;  voor  de  platboon 
bedraagt  het  gemiddeld  gewicht  0.18—0.21  gr.,  voor  de  rondhoon  0.17 — 
0.20  gr  ;  de  rondboon  is  dus  iets  lichter  dan  de  platboon. De  productie  van  Moederboom  B  is  steeds  gering  geweest;  sedert 
Juli  1908  zijn  geen  rijpe  bessen  meer  geplukt. De  aanwezige  bessen  worden  niet  rijp,  maar  verdrogen  of  worden 
zwart  aan  den  boom,  als  gevolg  van  den  ziekelijken  toestand,  waarin 
deze  verkeert. —  308  — Coffea  liberica. Moederboom  B. Variaties  der  bladlengte. 19
1 jMaart— 
April 
07. Mei  1907. Juni  
1907. Juli  1907. Coffea  liberica.  Moederboom  B.  Cultuurtuin. 5—8  cM 
— 
— 
— 
— 
— 
1 
1 
— 
— 
— 
— 
2 
8—9  » 
1 
— 
— 
- 
1 
1 
2 
1 — 
— 
— 
6 
9-10  » 
— 
— 
1 
1 
2 
1 
1 
4 
4 
3 — 
13 
10-11  » 
3 
2 — 
6 
1 
2 
3 
4 
3 — 
28 
11-12  » 
1 
3 
1 
10 
1 
3 
2 
1 
6 
4 — 
30 
12-13  » 
4 
4 
3 
11 
1 
2 
3 
4 
4 
1 
4 
43 
13-14  * 
7 
3 
2 
20 
7 
7 
5 
5 
9 
7 
5 
72 
14—15  » 
5 
9 
6 
16 
3 
7 
10 
9 
11 
13 
12 
99 
15—16  > 
15 
13 
6 
11 
9 
16 
11 
13 
6 
17 
9 
131 
15.82 
16  17  » 
17 
9 
9 
33 
11 
19 
14 
10 
4 
20 
10 
158 
17-18  » 
25 
19 
11 
29 
14 
13 
21 
15 
11 
19 
20 
190 
18-19  » 
18 
16 
,  21 
29 
16 
14 
13 
22 
5 
11 
8 
179 
18.16 
19—20  » 
21 
23 
24 
48 
14 
14 
13 
12 
3 
18 
6 198 
20-21  » 
25 
19 
18 
27 
17 
23 
14 
16 
3 
8 
4 174 20.29 
21-22  » 
12 
13 
14 
23 
13 
20 
12 
5 
3 
3 
1 
119 
22—23  » 
12 
8 
5 
14 
6 
8 
4 
3 
3 
4 — 
67 
23-24  » 
2 
11 
8 
9 
6 
'  8 
8 
3 — 
— 
— 
58 
25-27  » 
2 
2 
5 
7 
7 
5 
4 
1 
! — 
— 
— 
33 
Som 
170 
154 
134 
294 
129 
166 
140 
127 
1 
1 
131 
79 1600 
1 
i 
Gemidd. 18.39 18.94  19.29 I8.34' 18.91 18.71 17.90 17.9016.00 16.88'l6.95  18.16 1 
lengte. cM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. cM. Qi  = 
;  15.82 
M  = 
r  18.16 
20.29 
-  Q 
1  =  2.34 
-M  = 
=  2.13 309 Moederboom  
B. Eindcijfers  
der  
partijen. Coffea  liberica.  Moederboom  B.  Cultuurtuin. ’pi3M  usniousS 
t!)jed)90id  jinjEEM 
‘fi^Ed  jap  tqai.Yvsa  a|Ejox 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
-9!}]0]|  9p!9i9q  aap  )q3iM93  )9q 
UEA  uooqaup  aSeiaaiJad 
1  1  1  1  1  1  1  1  i  1  1 
-3!}}0]|  9P!9J9q  J9p  iqaiMaS  )9q 
USA  UOOqpUOJ  33e)D93J9(] 
CC  X  ic 
i  1  1  1  1  1 
-9i]]0)(  9p!3J9q  J9P  tqoiMaS  )9q 
UEA  UOOq)E|d  93E)U93i9c] 
-r  w  la 
1  ,  1  1  1  1  C3  c:  c  c  « 
-t!)jEd)90Jd 
J9p  uassaq  |e)ueE  9|E)0X 
dd  c^t^csorsooo 
o«  1  r^c^c:c'iC5icoo 
•jiijosujooq  UI 
□  ooqpuoj  J3p  313U3I  'PPÏUJ30 
11. so 
11.12 
11.‘14 
11.29 
1  ‘iiqosujoot]  UI 
uooqjEid  J3P  3j3u3|  ppiuiao 
13.14 
13.10 
13. «uooqpuoi  ;9ui 
uassaq  Jap  ajSuai  ppiuiao 
15.00 
15.17 
15.40 
15.20 
15.17 
15. 15.00 
‘aooq)E|d  )9ai 
uassaq  iap  ajanaivppiuiao 
17.74 
18.83 
17.87 
18.18 
17.11 
luamapua^ 
9.1 
'uooqaiip  ‘d  ‘MaS  'mao 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
'uooqpuoj  'd  'MaS  'uiaQ 
0.20 
'UOoq)E|d  'd  'M33  'uiao 
•qsooA  UI  ssaq  juaaiaa 
1.5 
3 
2.5 
1.5 
2 
'qaup  m  'ssaq  ^naajad 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
*qpnoj  *01  'Ssaq  ;ua3Jaj 
0.5 
9 
12 
14 10 11 
-q)Eid  -UI  ssaq  ;u33iaa 
84 
•saq  -d  -MaS  -ppimaQ 
-qn|d  uap  UEA  nin)EQ 
‘f!)jEd  Jap  ianiuintj 
30 
58 
107 ’pi3M  usniousS 
t!)jed)90id  jinjEEM 
‘fi^Ed  jap  tqai.Yvsa  a|Ejox Coffea  liberica  Moederboom  C.  Cultuurtuin. De  boom  is  naar  schatting  9  M. hoog;  de  omtrek  van  den  stam  be¬ 
draagt  40  cM. De  stam  is  goed  met  primaire  takken  bezet;  de  laagste 
ontspringen  op  2  voet  boven  den  grond;  de  primaire  takken  zelf  zijn 
goed  ontwikkeld,  vrij  dik  —  de  dikkere  vertoonen  een  omtrek  van  16 
cM. —  en  rijkelijk  vertakt. Bovenaan  draagt  de  stam  een  bundel  wiwilans, 
die  den  top  van  de  kroon  vormen. Het  bladerdak  is  goed  gesloten; 
de  boom  heeft  den  vorm  van  een  regelmatigen  kegel,  die  tot  op 
den  grond  gesloten  is,  De  straal  van  de  sprei  is  onderaan  onge¬ 
veer  1.5  M. In  Februari  1907  werd  de  boom  van  de  aanwezige  rijpe  en  onrijpe 
bessen  beroofd  en  daarna  gedeeltelijk  door  middel  van  een  tent  van 
agaldoek  tegen  vreemde  bestuiving  beschermd. Het  gevolg  ervan  was 
een  sterk  verminderde  vruchtdracht ;  het  niet  beschermde  onderste  ge¬ 
deelte  van  den  boom  droeg  ook  bijna  geen  vrucht,  zoodat  deze  achteruit¬ 
gang  in  vruchtdracht  wel  zal  moeten  worden  toegeschreven  aan  de  te  sterke 
beschaduwing  door  de  tent. Waarschijnlijk  tengevolge  van  de  vermin¬ 
dering  in  vruchtdracht  heeft  de  boom  zoo  goed  als  niet  van  blad  ziekte 
te  lijden  gehad;  op  het  oogenblik  is  het  een  van  de  mooiste  boomen 
van  den  aanplant. Over  de  vruchtdracht  is  in  verband  met  de  isolatie 
geen  oordeel  te  vellen;  naar  de  vruchtdracht  van  den  boom  vóór  de 
isolatie  te  oordeelen  scheen  zij  middelmatig. De  lengte  van  het  blad  bedraagt  voor  een  geheel  jaar  gemiddeld 
20.59  cM. Bij  vergelijking  van  de  gemiddelden  der  maandgroepen  blijkt, 
dat  de  bladlengte  in  de  maanden  van  af  Juni  tot  December  1907  gelei¬ 
delijk  afneemt  om  daarna  weder  te  stijgen. Wij  zien  hier  dus  weder 
hetzelfde  verschijnsel  optreden  als  bij  de  vorige  en  volgende  moeder- 
boomen. Uit  de  maandgroep  voor  October  w'erden  een  dertigtal  bladeren 
genomen  en  daarvan  de  verschillende  gemiddelden  door  optelling  en 
deeling  bepaald. Voor  de  gemiddelde  lengte  werd  gevonden  20.39  cM.,  de 
uitersten  waren  13.9  cM. en  26.0  cM. De  breedte  wisselde  af  tusschen  4.8 
cM. en  13.9  cM.;  gemiddeld  bedraagt  zij  7.96. Voor  de  verhouding  tusschen 
lengte  en  breedte  werden  bij  verschillende  bladeren  cijfers  gevonden,  afwis¬ 
selend  tusschen  1.68  en  2.95  met  als  gemiddelde  2.56. De  bladeren  vertoonen 
dus  een  middelmatige  breedte  en  zijn  in  dat  opzicht  sterk  variabel. De  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden;  de  bladvoet  is 
scherp  of  stomp,  naarmate  het  blad  smal  of  breed  is. —  310  — Coffea  liberica  Moederboom  C.  Cultuurtuin. De  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. De  bladtop  is  stomp, 
en  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  van  de  bladschijf  over. De 
lengte  ervan  wisselt  af  tusschen  6  inM. en  14  mM. en  bedraagt  ge¬ 
middeld  10.1  inM. Voor  den  bladsteel  werden  lengten  gevonden  tusschen 
11  mM. en  22  raM.,  met  als  gemiddelde  15.9  mM. Het  aantal  nerven 311 bedraagt  8  of  9;  de  nerfhoek  is  meestal  ongeveer  45“  groot. De 
domatiën  zijn  goed  ontwikkeld,  vooral  onderaan  het  blad. Van  enkele  ingezamelde  bloemen  waren  de  cijfers  als  volgt: Aant.pt.Lg.bs.Lg.pt.Br.pt. Lg. stij. Lg. stm. Lg. hd. Lg. hk. Datum. 7.7  15  mM. 22  mM. 8.7  mM. 23.5  mM. 8.5. mJI. 9.2  mM. 11.6  mM. 11-7-08 
8  19.5 »  24.5  »  10.5  »  26  »  8  »  9  »  13  »  3-10-08 De  kleur  der  bessen,  die  zich  aan  den  rand  van  de  kroon  en  dus  in 
het  licht  ontwikkeld  hebben,  is  licht  oranje;  bij  de  bessen  uit  het 
onderste  gedeelte  van  den  boom,  die  in  de  schaduw  gegroeid  zijn,  is  de 
kleur  effen  geel. De  roode  kleurstof  komt  bij  de  eerstgenoemde  voor 
in  zeer  fijne  streepjes,  op  een  geelachtigen  ondergrond,  waardoor 
een  bijna  effen  oranje  tint  ontstaat. Goed  rijpe  bessen  vertoonen  aan  de  zonzijde  een  rooden  wang;  de 
roode  streepjes  zijn  daar  wat  breeder  en  talrijker;  naar  den  discus  toe 
neemt  de  roode  kleur  meestal  wat  toe. Om  den  steel  heen  is  de  bes 
groengeel  gekleurd. De  schil  is  taal  en  vast,  vrij  dik;  met  de  vingers  niet  stuk  te  knijpen. De  kleur  van  binnen  is  geel  of  bleek  oranje. De  vruchtsteel  is 
8—10  mM. lang. De  bessen  zijn  vrij  gelijkmatig  van  grootte;  de  vorm  is  breed. De 
grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden;  zij  bedraagt  slechts 
weinig  meer  dan  de  lengte. De  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd;  aan  het  steeleinde 
is  de  bes  sterk  afgeplat,  met  een  lichte  indeuking,  waar  de  steel  eraan 
bevestigd  is. Ook  aan  het  discuseind  is  de  bes  wat  afgeplat. De  discus 
zelf  is  tamelijk  groot,  echter  sterk  variabel  in  vorm  en  oppervlak; 
meestal  steekt  hij  1  —  2  mM. uit  als  een  kegelvormig  of  zuilvormig  propje. meestal  steekt  hij  1  —  2  mM. uit  als  een  kegelvormig  of  zuilvormig  propje. De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  ongeveer  22  mM. lang. Als 
uitersten  voor  de  lengte  der  bessen  met  platboon  werd  gevonden  16.5 
mM. Coffea  liberica  Moederboom  C.  Cultuurtuin. en  26  mM.;  voor  de  bessen  met  rondboon  17  mM. en  23  niM.;  de 
gemiddelde  lengte  voor  de  laatste  bedraagt  ongeveer  20  mM. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.) Partij  37  Partij  508 
Lengte Breedte 
Dikte Discus 
Lengte Breedte Dikte Discus 
23 
21 
18.5 
10 
9 
21.5 
21 
18 
5.5  5 
23 
22 
19 
6 6 
22 
21 
18 
6 
5.5 
23.5 
22.5 
20 
9 8 
22 
21 
18.5 
9 
8 
23.5 
22.5 
20 
9 8 
22 
21.5 
19.5 
7 
6.5 
25.5 
24 
21 
9 
7.5 
22 
21.5 
20 
7.5  6.5 22 
De  hoornschilboonen  (platboon)  zijn  gemiddeld  16  mM. lang,  de 
uitersten  waartusschen  de  lengte  schommelt,  zijn  12  mM. en  18.5  mM. Bij  de  gemiddelde  lengte  behoort  een  breedte  van  ongeveer  10.5  mM. 312 voor  de  platboonen,  van  10  mM. voor  de  rondboonen,  wier  gemiddelde 
lengte  ongeveer  14.5  inM. bedraagt. De  boonen  zijn  dus  betrekkelijk 
broed. De  beide  uiteinden  zijn  evenveel  afgerond;  de  grootste  breedte 
ligt  ongeveer  op  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen 
begrensd. De  bereide  koffie  is  van  middelmatige  grootte. Een  vrij 
groot  percentage  der  bessen  bevat  rondboon;  de  latere,  grootere  partijen 
bestaan  voor  ongeveer  1/4  uit  bessen  met  rondboon. liet  gehalte  aan 
vooze  boonen  is  niet  hoog. De  uitlevering  is  middelmatig;  het  cijfer 
ervoor  wisselt  af  tusschen  9  en  10,  met  9.5  als  gemiddelde. —  313  — Eindcijfers  
der  
partijen. 1  -pMA  uaiDOUSS 
t!usd)90id  jmjecM 
‘h)xéd  iap  tqDiMsS  3|e)0x 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
-3!))0]|  spisisq  J3P  iqoiMsS 
)3q  ueA  uooqsup  33r)U93i3<j 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  C  1 
'9!))oq  apiajsq  lap  iqoiASd 
)9q  UEA  aOOqpUOJ  98e)U93J3(J 
1  1  1  1  1  1  
^  é  
1»  
i  i  
1 
'9!})0q  9p!9J9q  J9p  (qajAU^ 
)9q  UEA  UOOqiEjd  93E)U93i9c] 
1  1  1  1  1  \  %  tl  ^ 
cc  X  X  X  ac  X  X 
'fHiedpoid 
idp  udssdq  |F)uee  3IF)Ox 
xr-ciccxxt^coooooo 
*l!qMUJ00i{  UI 
uooqpuoj  J3p  3;3u3|  'ppiinsQ 
oo»a  lacoxoiisocW'— 
c:  t-  1  x  oc  o  o  o  X  ac 
o-r»a  ' 
'nqdSUiOoq  UI 
oooq)?ld  J3p  3;3u91  'ppiuidQ 
t-r»^oiöOC5»co 
1  “'R  ‘“'t 
'uooqpuoj  |9uj 
uasssq  i3p  3|2u3|  *PP!UU30 
Ot^ 
*  ÖÖ  *  ^GCXÖÖXXXX 
CJ  CJ  ^  ^  Cl  CJ  ^  ^  ^ 
-nooqiEid  )9ui 
a9SS9q  i9p  9;au9i  'pp!ia9Q 
*00  Ci'MOOO'^XXX 
1  «o  1  -^CiCCOOCJOl^kTC 
*  có  ci  *  ci  Cl  0“! Coffea  liberica  Moederboom  C.  Cultuurtuin. C“i  ö  ^ 
Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  C«  Cl  Cl  Cl  Cl 
quduispud^ 
1  1  1  1  1  IX'^^XCÏXW 
X  ca  X  X  X  o  ö 
'uooq9!ip  'd  'm9a  'ui9q 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  ^  1  ^  1 
o  c 
■uooqpuoj  'd  *M9S  'UI90 
1  1  1  1  1  .^Xt^OXOO 
1  1  1  1  1  1  2  ”  2  2  o*  2  ” 
‘uooqietd  ‘d  -jaoS  'ai90 
1  1  1  i  1  1  'a  'J  'ï'! 'qsooA  'm  'sssq  *;u33i3<j 
«o«  .oociso-^üswt- 
1  iS  IS 
'qsiip  'm  'ssaq  quaoiSci 
1  1  ”  1  1  1  1  1  1  --  1  -  1 
'qpuoj  'm  ‘ssaq  ')uaai3cj 
o 
iCCI»-^  ICI»i5XiOO^X*riC 
Cl  ^  X  1  X  Cl  ^  ^  Cl  Cl  Cl  Cl  d 
qjeid  -01  -ss9q  ')U93i9cj 
iC  o 
cia>o  1  xcïcicaoTcacix 
t'-xx  1  XXXXXl^Xt'^X 
'S9q  'd  'M9SI  -ppiuioQ 
cioijxxoicca'TCa'^iOX 
-qnid  uop  oEA  nn)EQ 
'b}JEd  J9p  JouimtiN 
'^XXt^f'-XO^XXCIXX 
Cl  Cl  Cl  X  x  X  X  ca  o  o  o  r-  Cl 
^  kC  lO  X 314 C. Variaties  in  bladlengte. Mei C.  Variaties  in  bladlengte. 
Mei ! Lengte  
van 
het  blad. Maart  
  
1907. Juni  
1907. 1 
Juli  1907. 7—10  cM. — 
_ 
1 
_ 
— 
3 
2 
2 
8 
10-11 
» 
— 
— 
2 
- 
— 
4 
4 
— 
10 
11-12 
» 
— 
1 
— 
1 
2 
6 
4 
3 
17 
12-13 
» 
1 
2 
1 
2 
— 
7 
7 
1 
21 
13-14 
2 
3 
3 
2 
1 
2 
5 
6 
24 
14—15 
» 
- 
3 
3 
2 
6 
9 
6 
4 
33 
15—16 
» 
2 
2 
5 
2 
1 
5 
14 
7 
38 
16—17 
» 
5 
5 
5 
3 
7 
11 
12 
10 
58 
17—18 
» 
6 
5 
10 
8 
3 
15 
10 
16 
73 
17.38 
18-19 
» 
6 
6 
7 
4 
6 
15 
10 
7 
61 
19-20 
8 
13 
14 
4 
5 
15 
7 
15 
81 
20-21 
* 
13 
9 
22 
10 
6 
5 
10 
10 
85 20.59 
21—22 
» 
15 
11 
22 
8 
5 
9 
2 
5 
78 
22—23 
» 
12 
14 
24 
5 
13 
8 
5 
12 
85 
23-24 
* 
15 
19 
13 
11 
4 
5 
3 
11 
90 
23.43 
24—25 
» 
8 
16 
24 
8 
5 
3 
4 
3 
70 
25—26 
9 
8 
15 
5 
- 
1 
3 
5 
51 
26—27 
» 
8 
6 
6 
1 
1 
1 
1 
6 
29 
27-28 
» 
3 
2 
9 
1 
1 
1 
3 
3 
23 
28—29 
» 
2 
— 
2 
3 
— 
2 
— 
1 
10 
29—32 
» 
1 
1 
1 
3 
Som 
116 
125 
189 
81 
71 
127 
112 
127 
948 
Gemidd. lengte. 22.00 
22.18 
21.98 
21.31 
20.75 
18.10 
17.20 
19.50 
20.59 
cM. M=  20.59  cM. Q,  =  17  38  cM. =  23.43  cM. M 
-Q.- 
=  3.21  cM. Qj  — M=2.84  cM. —  315  — Coffea  Liberia  Moederboom  D.  Cultuurtuin. De  hoogte  van  den  stam  bedraagt  ongeveer  11  Meters,  de  omtrek 
ervan  is  41  c.M. Op  3.50  M. boven  den  grond  splitst  de  stam  zich  in 
tweeën. Van  af  2.20  M. boven  den  grond  is  de  stam  goed  met  primaire 
takken  bezet ;  zij  vertakken  zich  rijkelijk  en  dragen  een  vrij  goed  ge¬ 
sloten  bladerdak;  de  boomkroon  heeft  een  cylindrischen  vorm. De  sprei 
bezit  een  straal  van  1.25  M. Bladziekte  vertoont  de  boom  slechts  in  geringe  mate. De  bladeren 
zijn  van  middelmatige  lengte ;  voor  het  gemiddelde  van  een  geheel  jaar 
werd  gevonden  19.96  c.M. Wanneer  men  de  maandgemiddelden  twee  aan  twee  bijeentelt,  vindt 
men  voor  de  verschillende  tweemaandelijksche  perioden  ongeveer  gelijke 
cijfers ;  alleen  neemt  voor  October-November  1907  de  bladlengte  wat  af. De  variatielijn  voor  de  bladlengte  gedurende  het  geheele  jaar  is  slechts 
weinig  scheef;  het  verschil  van  de  quartielen  met  het  gemiddelde  is 
bijna  hetzelfde. Voor  een  reeks  van  30  bladeren  uit  de  groep  December  1907  zijn  door  op¬ 
telling  en  deeling  de  gemiddelde  bladkenmerken  berekend. De  gemiddelde 
lengte  was  iets  kleiner,  dan  voor  de  geheele  maandgroep ;  er  werd 
voor  gevonden  18.89  c.M.;  het  kleinste  blad  was  11.5  C.M.,  het  grootste 
27.1  C.M. lang. De  breedte  wisselt  af  tusschen  4.5  en  11.8  c.M.,  gemid¬ 
deld  bedroeg  zij  8.04  c.M. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen 
werd  gevonden  gemidd. 2.35,  met  als  uitersten  2.04  en  2.67. De  bladeren 
zijn  dus  breed;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De  zijkanten 
zijn  begrensd  door  gebogen  lijnen,  die  naar  den  bladsteel  toe  meestal 
in  rechte  lijnen  overgaan,  waardoor  de  versmalde  bladvoet  begrensd 
wordt. De  bladtop  is  scherp  van  het  breedere  deel  der  bladschijf  te  onder¬ 
scheiden  ;  hij  is  smal  en  eindigt  in  een  scherpen  punt. De  gemiddelde 
lengte  ervan  bedraagt  11  m.M.,  de  uitersten  daarvoor  6  en  14  m.M. Voor  de  lengte  van  den  bladsteel  werd  als  gemiddelde  gevonden  14.5 
m.M.,  met  als  uitersten  9  en  20  m.M. Het  aantal  nerven  bedraagt  8,  soms  7  of  9. De  nerven  zijn  duidelijk; 
ook  de  domatiën  zijn  goed  ontwikkeld. De  nerfhoek  wisselt  tusschen 
45'*  —  55“  af. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: 
Aant.pt. Lgt. buis. Lgt.pt. Br.pt. Lg. Sty. Lgt. Stm. Lgt. Hd. Lg. Hk. De  meeste  vrucht  komt  in  Juni-Juli  binnen;  zoowel  in  1907  als  in 
1908  werd  in  dat  tijdperk  meer  dan  10  Kg. geoogst. Coffea  Liberia  Moederboom  D.  Cultuurtuin. De  productie  over 
1907  heeft  minstens  15.7  Kg. beskoffie  bedragen;  de  productie  aan 316 bereide  koffie  mag  dus  op  ongeveer  3  katties  gesteld  worden. Voor 
1908  zal  ongeveer  hetzelfde  cijfer  bereikt  worden. De  boom  vertoont 
ondanks  deze  goede  producties  nog  geen  teekenen  van  achteruitgang. Bij  de  zaaiproeven  is  gebleken,  dat  de  boom  de  krachtigste  nakome¬ 
lingschap  geeft. Uit  een  practisch  oogpunt  is  boom  D. dus  een  type, 
dat  in  de  eerste  plaats  voor  zaaddrager  in  aanmerking  moet  komen. De  bessen  vallen  dadelijk  op  door  den  eigenaardigen  vorm. De  bes  is 
aan  het  steeleinde  plat,  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. Het  discuseind  is  afgerond ;  vlak  onder  den  discus  vertoont  de  vrucht- 
schil  een  lichte  verhevenheid,  zoodat  de  discus  als  het  ware  op  een 
aangezogen  punt  op  de  bes  zit. De  discus  vertoont  een  kleine  doorsnede; 
hij  heeft  de  gedaante  van  een  zuiltje,  dat  een  weinig  uitsteekt. De  kleur  der  bessen  is  bruinrood ;  de  tint  komt  met  die  der  bessen 
van  moederboom  K  overeen. Op  een  geelachtigen  ondergrond  komen 
korte,  karmijnroode  streepjes  van  verschillende  breedte  voor;  deze 
gekleurde  strepen  zijn  gewoonlijk  gelijkmatig  over  de  bes  verdeeld, 
er  komt  slechts  zelden  een  wang  voor. Vlak  om  den  steel  heen  is  de 
vrucht  groen  gekleurd. De  schil  is  van  binnen  bleekoranje,  bruinachtig  getint. Bij  rijpe 
bessen  is  de  taaie  schil  met  eenige  moeite  stuk  te  drukken. De  pulplaag  is  dun;  aan  het  discuseinde  zijn  pulplaag  en  schil  wat 
dikker  dan  aan  het  steeleinde. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  m.M.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  m.M.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  m.M.). Partij  38  Partij  506 
Lengte Breedte Dikte Discus 
Lengte Breedte Dikte Discus 
21.5 
16 
15 
4.5  4  (rb.) 
22.5 
18 
16.5 
4.5  4.5 
22.5 
18 
17 
5  5 
22.5 
19 
17.5 
5  5 
23 
18.5 
16.5 
4.5  4 
22.5 
19.5 
18.5 
4.5  4 
23.5 
20 
17 
4  4 
22.5 
20 
18 
4.5  4.5 
24 
20 
18 
5.5  5 
23 
19 
17 
5  5 
26 
21 
18.5 
6  5.5 De  hoogte  van den  discus  wisselt  af  tusschen 1  en  2.5  m.M. ,  meestal 
bedraagt  zij  2  m.M. Uit  de  cijfers  blijkt,  dat  de  bes  duidelijk  lang¬ 
werpig  is. De  lengte  van  de  bessen  met  platboon  is  voor  de  verschillende  par¬ 
tijen  gemidd. ongeveer  23  m.M.,  zij  schommelt  tusschen  22  en  24  m.M 
als  uitersten. Voor  de  bessen  met  rondboon  bedraagt  de  gemiddelde 
lengte  19  tot  20  m.M. Moederboom  D.  Variaties  in  de  bladlengte. 
n. 
il. Lengte  
der 
bladeren. Maart-Apri
1907. Mei  1907. Juni  
1907. Juli  1907. Aug. 1907. rt 
O 
7-9  cM. 2 — 
_ 
1 
1 
j  
1 
_ 
_ 
1 
5 
9—10  » 
— 
- 
— 
— 
— 
1 
1 — 
1 — 
_ 
3 
10-11  » 
1 
;  1 
3 
2 
i  1 
— 
— 
1 
1 
11 
11—12  » 
4 
1  1 
— 
2 
! 2 
'  7 
. 3 
— 
1 — 
— 
20 
12-13  » 
5 
i  2 
1 
5 
3 
7 
1 
1 
2 
5 
34 
13—14  » 
4 
4 
1 
5 
6 
4 
4 
4 
1 
4 
2 
39 
14-15  • 
5 
< 
1 
6 
7 
3 
3 
1 
2 
4 
1  2 
35 
15-16  » 
8 
8 
'  4 
6 
10 
10 
10 
4 
4 
5 
1 
70 
16—17  » 
9 
8’  5 
10 
8 
14 
13 
8 
^  6 
12 
6 
100 
17-18  » 
9 
18 
'  5 
26 
12 
14 
11 
9 
3 
7 
4 118!Qi  =  17.50 
cM 
18-19  » 
10 
13! 11 
39 
10 
18 
9 
3 
8 
11 
7 
139 
19-20  » 
13 
30'  11 
29 
21 
18 
8 
12 
11 
13 
20 
186 
M  =  19.96 
cM. 20—21  » 
21 
22 
19 
33 
18 
16 
10 
6 
12 
24 
11 
192 
21  -  22  * 
20 
23 
U 
31 
14 
18 
10 
8 
11 
13 
15 
177 
22-23  » 
9 
24 
16 
34 
17 
15 
8 
6 
8 
7 
8 
152 
Qj  =  22.00 
23-24  » 
4 
19 
14 
17 
4 
10 
11 
3 
6 
5 
5 
98 
24-25  » 
5 
10 
5 
12 
3 
7 
9 
3 — 
2 — 
56 
25 — 26  * 
2 
6 
8 
2 
2 
6 
3 — 
2 — 
— 
31 
26-27  » 
3 
4 
5 
2 
1 
8 
2 — 
1 — 
— 
26 
27-28  » 
3 
1 — 
1 — 
3 
1 — 
1 — 
— 
10 
28—29  * 
1 
1 
2 
29-31  » 
1 — 
— 
1 — 
— 
— 
— 
— 
— 
— 
2 
Som. 139 
196 
12o! 265 
140 
182 
118 
68 
80 
114 
84 
1 
1506. Gemidd. ! 1 
) 
lengte. 19.96 20.55 21.14  20.0219  48 
19  56 19.38 19.33 20.08 19.5419.85 19.96 
1 
cM.j 
20.25 
20.58 
19  52 
19  35 
19.81 
19.85  , 
cM. cM. cM. cM. cM. cM. M  —  Qi  =  2.46  cM. Q,  —  M  =  2.04  cM. cM. Coffea  Liberia  Moederboom  D.  Cultuurtuin. lengte  19  tot  20  m.M. De  lengte  der  bessen  met  platboon  schommelt  tusschen  19  en  28  m.M., 
voor  de  bessen  met  rondboon  tusschen  13  en  19.5  in.M. De  hoornschilboonen  zijn  middelmatig  groot. De  vorm  houdt  weer 
verband  met  den  vorm  der  bessen ;  het  naar  den  vruchtsteel  gekeerde 
einde  der  boon  is  stomp  afgerond;  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte 317 evenwijdige  lijnen  begrensd,  die  naar  het  discuseinde  toeloopen  en  de 
boon  daar  in  een  scherpen  punt  doen  eindigen. evenwijdige  lijnen  begrensd,  die  naar  het  discuseinde  toeloopen  en  de 
boon  daar  in  een  scherpen  punt  doen  eindigen. De  boonen  zijn  betrekkelijk  breed;  bij  een  gemiddelde  lengte  van 
15.5—16  mM. wordt  een  gemiddelde  breedte  van  10  inM. gevonden. Voor 
de  rondboon  zijn  deze  cijfers  ongeveer  15  mM. en  9.5  mM. Het  ge¬ 
middeld  gewicht  per  rondboon  bedraagt  meestal  iets  meer  dan  dat  per 
platboon. De  lengte  der  platboon  wisselt  af  tusschen  13  en  195  mM.; 
voor  de  rondboon  tusschen  11.5  en  18  mM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  gering;  een  enkele  maal 
slechts  bereikt  het  20“/o. Ook  het  percentage  bessen  met  voosboon  is 
gering;  de  uitlevering  is  dus  betrekkelijk  gunstig;  het  cijfer  ervoor 
schommelt  tusschen  8.6  en  9.9  en  mag  gemiddeld  op  iets  meer  dan  9 
gesteld  worden. Ook  in  dit  opzicht  is  dus  de  moederbooin  als  zaaddrager 
aan  te  bevelen. —  318  — Moederboom  D. Variaties  in  de  bladlengte. n. il. Moederboom  D.  Variaties  in  de  bladlengte. 
n. 
il. Q,  —  M  =  2.04  cM. 319 Eindcijfers  
der  
partijen. - 
O  C5  ^ 
^  ^  lo 
•fiUBdjaojd  aap 
udssaq  fBjuBB  aiBjox 
•nqasujooq  ui  uooq 
-pnoj  Jap  ajSuaj  •ppiicaf) 
OCÏOX 
•jiqasujooq  m  uooq 
-jBid  Jap  ai3nai  -ppiuiao 
Xt^X'-ï'  — 
. . OCÏOCIX-^WUÏC^ 
lacccói^  1  1 
'uooqpuoj  tam  uassaq 
Jap  a^Snaj  ‘ppiuiao 
20.1!) 
18.75 
20.58 
'uooqjBid  )am  uassaq 
Jap  ajSuai  'ppiuiaf) 
.X  1  !>:  C5  1  t-. ^  ^ 
C^OlC^C'JC^C^iC^C'lC^ 
•juauiapuaa 
G"  er  Ït  r:  —  c;  X  ;=  c:  L-: 
1  |.,j:..^|X|9is:xxxsiO| 
•uooqpuoj  -d  •M.dS  -maQ 
1  1  iTi  £  1  1  ^2  1  ^  ^ 
•qjBjd  'd  •M.aS  ‘uiao 
1  1  w  w  1  1  C^J  W  C'l  C'l  1 
•sooA  ‘UI  'ssaq  quaojaj 
^c^s^c^Jccrt  is  iO 
1  1  1=  N  1 
•qpuoj  -UI  -ssaq  'juaajaj 
IC 
cjicox  1  1  iccï'^ccccj^iccir: 
•qïB[d  -UI  ‘ssaq  quaDjaj 
iC  ^  ^ 
:coiC50  , 
xxt^x  jxxxxt^xcdc^x  1 
•saq  ‘d  ’MdS  'ppiuiaf) 
. ^XiCC^iCiC'^C'lC^-^pOCï'^ 
•jpqd  uap  UBA  ran^BQ 
Js. fs»  |s»  [s. fs» 
32^^5:^^rï:r^. $ï5£2£ 
xci-^icïciv  — 
CCXCC-^’^S“C‘JwCCXxS't^^^ 
‘bu^d  jap  jamuinx 
CSOOX’^tC'^O^XCJCCCCiC 
1  C^CCCCiCiOCCt^XOCïiCXOI 
1  IC  IC  X 320  — 
Coffea  liberica  Moederboom  E.  Cultuurtuin. De  boom  is  meer  dan  7  M. hoog;  do  omtrek  van  den  stam  is  42  cM. Op  een  hoogte  van  2  M. boven  den  grond  splitst  de  stam  zich  in  drieën. Vanaf  90  cM. boven  den  grond  tot  aan  deze  plek  komen  er  eenige 
zwaar  ontwikkelde  primaire  takken  aan  voor;  de  dikste  ervan  is  24 
cM. in  omtrek. Deze  primaire  takken  dragen  veel  wilde  takken  en 
pang  baliks. Het  bovengedeelte  van  de  drie  stammen  draagt  dunnere 
primaire  takken,  waaraan  matig  ontwikkeld  secundair  hout. De  straal 
van  de  sprei  is  ongeveer  2  M.;  de  kroon  is  onregelmatig  van  vorm; 
het  bladerdak  is  in  het  geheel  niet  gesloten. De  bladeren  varieeren  sterk  in  lengte;  voor  het  geheele  jaar  berekend, 
is  de  lengte  gemiddeld  21.30  cM.,  dus  vrij  groot;  de  verschillen  der 
afzonderlijke  gemiddelden  voor  de  afzonderlijke  maandgroepen  loopen 
niet  sterk  uiteen. In  het  begin  neemt  de  bladlengte  wat  toe,  om  voor 
de  latere  tweemaandelijksche  perioden  weer  te  dalen. De  gemiddelde 
lengte  der  platboon  is  voor  de  verschillende  partijen  eveneens  tamelijk 
constant. De  boom  vertoont,  op  het  oog  beoordeeld,  nog  geen  teekenen 
van  achteruitgang ;  de  vruchtdracht  is  nog  steeds  voldoende. Het  product 
rijpt  het  geheele  jaar  door;  de  boom  behoort  onder  de  goede  dragers. De  verdeeling  van  den  oogst  in  1908  was  als  volgt: Januari  3.1  Kg. Februari  2.2  » 
Juni  5.5  » 
Juli  10.4  » 
Augustus  2.4  » 
December  4.3  » Januari  3.1  Kg. Februari  2.2  » 
Juni  5.5  » 
Juli  10.4  » 
Augustus  2.4  » 
December  4.3  » Voor  1908  was  de  totale  productie  dus  27.9  Kg. beskoffie,  wat  een 
hoeveelheid  marktkoffie  vertegenwoordigt  van  ongeveer  4.5  katti. Uit  de  maandgroep  van  April  werd  een  dertigtal  bladeren  genomen 
om  daaraan  de  gemiddelde  afmetingen  te  bepalen. Voor  de  gemiddelde 
lengte  werd  gevonden  22.25  cM.;  het  grootste  blad  was  29.1  cM.,  het 
kleinste  14.5  cM. lang. De  breedte  bedraagt  gemiddeld  7.4  cM.,  met 
als  uitersten  4.9  cM. en  10.1  cM.;  het  cijfer,  dat  de  verhouding  tusschen 
lengte  en  breedte  aangeeft,  wisselt  af  tusschen  2.38  en  3.67  en  bedraagt 
gemiddeld  3.0;  de  moederboom  E. behoort  dus  tot  de  smalbladige 
typen. De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  ongeveer  op  het  midden ; 
de  zijkanten  zijn  door  gelijkmatig  gebogen  lijnen  begrensd,  die  bij  den 
bladvoet  in  rechte,  naar  den  bladsteel  toeloopende  lijnen  overgaan. De 
blad  top  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  van  het  blad  over;  het 
uiteinde  ervan  is  vrij  scherp. 320  — 
Coffea  liberica  Moederboom  E.  Cultuurtuin. De  lengte  van  den  bladtop  bedraagt 
gemiddeld  10.2  mM.,  met  als  uitersten  6  en  14  mM. De  bladsteel  is  gemiddeld  16.1  niM. lang;  de  uitersten  ervan  zijn  9 
mM. en  24  mM. Het  aantal  nerven  wisselt  af  tusschen  8  en  10;  de 
nerfhoek  is  ongeveer  55». De  domatien  zijn  meestal  goed  ontwikkeld. De  bessen  zijn  tamelijk  variabel  in  lengte;  de  gemiddelde  lengte  voor 
de  bessen  met  platboon  bedraagt  ongeveer  20  mM.;  voor  de  verschil¬ 
lende  partijen  loopt  deze  lengte  uiteen  tusschen  21.44  mM. en  18.94  mM. De  lengte  wisselt  voor  alle  partijen  samen  af  tusschen  15  inM. en  25 
mM. Voor  de  rondboonbessen  zijn  de  uitersten  14.5  mM. en  22  niM., 
met  een  gemiddelde  van  ongeveer  18  mM. De  bessen  zijn  dus  zeer 
klein. De  vorm  van  de  bessen  is  rond;  de  breedte  bedraagt  bijna 
evenveel  als  de  lengte. Aan  het  steeleinde  is  de  bes  afgeplat;  het 
bovenvlak  wordt  voor  een  groot  deel  ingenomen  door  den  grooten 
discus. De  afmetingen  van  den  discus  zijn  sterk  variabel ;  soms  steekt 
hij  bijna  niet  uit,  soms  heeft  hij  de  gedaante  van  een  kegel,  waarvan 
de  hoogte  afwisselt  tusschen  1—3.5  niM. Vooral  bij  de  bessen,  die 
drieboon  bevatten,  is  de  discus  zeer  groot. drieboon  bevatten,  is  de  discus  zeer  groot. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM). . Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM). Partij  27  Partij  109 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
21.5 
19 
18  8 
7 
20.5  18 
17 
5 
5 
21.5 
19.5 
17.5  1 
19 
20.5  19 
18 
15 
12 
21.5 
20 
18.5  10 
10 
20.5  19.5 
18 
9 
8 
21  5 
21 
19.5  11 
10 
20.5  20 
18.5 
8 
7 
Partij 
510 
• 
Lengte  Breedte Dikte  Discus. 20 
18 
16.5 1  9.5  9 
20.5 
18 
17 
6  5.5 
20.5 
19.5 
17 
8.5  8 
21 
19.5 
18 
11  10 
21 
20.5 
18.5 1  9  8.5 Partij  27  Partij  109 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
21.5 
19 
18  8 
7 
20.5  18 
17 
5 
5 
21.5 
19.5 
17.5  1 
19 
20.5  19 
18 
15 
12 
21.5 
20 
18.5  10 
10 
20.5  19.5 
18 
9 
8 
21  5 
21 
19.5  11 
10 
20.5  20 
18.5 
8 
7 
Partij 
• 510 
• 
Lengte  Breedte Dikte  Discus. 320  — 
Coffea  liberica  Moederboom  E.  Cultuurtuin. 20 
18 
16.5 1  9.5  9 
20.5 
18 
17 
6  5.5 
20.5 
19.5 
17 
8.5  8 
21 
19.5 
18 
11  10 
21 
20.5 
18.5 1  9  8.5 21 
De  kleur der bessen  is vuilrood. de  ondergrond  is 
geel  met  bruin- 
roode  of  kannijnroode  korte  fijne  strepen;  naar  den  discus  toe  krijgt 
het  rood  dikwijls  de  overhand;  sommige  goed  rijpe  bessen  zijn  bijna 
effen  bruinrood. De  schil  is  hard,  bij  goed  rijpe  bessen  kan  men  haar 
met  de  vingers  stuk  drukken. Van  binnen  is  de  schil  geelachtig  rosé 
gekleurd. De  bessen  bevatten  dikwijls  drieboon,  soms  voor  1  — 2»». Het  percentage  bessen  met  rondboon  varieert  tusschen  10  en  20»o;  ge¬ 
middeld  bedraagt  het  ongeveer  13°o,  is  dus  niet  hoog. Vooze  boonen 
komen  vrij  talrijk  voor. Het  uitleveringscijfer  schommelt  om  10  en  is 
dus  middelmatig. De  hoornschilboonen  zijn  driehoekig;  de  vorm  doet 
aan  dien  van  robusta-hoornschil  denken. Het  eene  einde  is  breed, 
stomp  afgerond;  de  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden;  van 
Meded  Dep  v. Landbouw  11,  21. van
 21. 322 af  de  plaats,  waar  de  grootste  breedte  ligt,  loopen  de  zijkanten,  door 
bijna  rechte  lijnen  begrensd,  sninl  toe. De  boon  is  klein ;  het  gemiddeld 
gewicht,  voor  de  verschillende  partijen  tusschen  0.18  en  0.22  gr. schom¬ 
melend,  is  minder  dan  het  middelmatige. af  de  plaats,  waar  de  grootste  breedte  ligt,  loopen  de  zijkanten,  door 
bijna  rechte  lijnen  begrensd,  sninl  toe. De  boon  is  klein ;  het  gemiddeld 
gewicht,  voor  de  verschillende  partijen  tusschen  0.18  en  0.22  gr. schom¬ 
melend,  is  minder  dan  het  middelmatige. De  platboonen  wisselen  in  lengte  af  tusschen  11  inM. en  18  niM.;  de 
gemiddelde  lengte  is  ongeveer  14.35  niM.,  waarbij  een  breedte  behoort 
van  9.75  niM. De  lengte  der  rondboon  in  de  hoornschil  varieert  tus¬ 
schen  10  niM. en  16.5  inM.,  bedraagt  gemiddeld  13.10,  waarbij  een 
gemiddelde  breedte  behoort  van  8.50  mM. De  hoornschilboonen  zijn 
dus  breed. —  323  — Coffea  
liberica,  
Moederboom  
E. Eindcijfers  
der  
partijen. '3!}JO](  3p!3J3q  J9P  )q9!M93 
|9l|  UBA  UOOq9!Jp  93e4U99J9(J 
! 1  1  1  1  1  M  1  M  1  1  
C  1  ï. '9!}JO}|  9p!9J9q  J9P  )q9IM93 
)9q  UCA  uooqpuoj  93e)U99J9(] 
SSOOCOOSC 
MIMI  1 
'9!jj0}t  9p!9J9q  J9p  )q^!A^^3 
|9q  ueA  uooqieid  93e)U99j9(] 
1  1  1  1  1 
fiM^djdOJd 
J3p  uassdq  le^uee  aicjoj. 320  — 
Coffea  liberica  Moederboom  E.  Cultuurtuin. 'l.iqosujooii  U9p  UI 
uooqpuoj  jap  9;3ud|  ppiiuao 
cc  *^1  T  C-1  o  o 
^  cr:  Ci  ^  ^  ^  ^ 
cc  Cl  CJ  cc  '  cc  cc  cc  cc  Cl  cc  ci  Cl  ci  CJ  cc 
'liqasujooq  uap  ui 
uooq)i;id  Jdp  'ppjUJdQ 
i'  Cj  w  o  j  j  >;ï  -r  c^J  aj  ir;  X  ï;  -f 
'  l-i'i'-r-T'^-i'c^rïcócc-T 
uooqpuoj  )duj 
'ssaq  J9p  a;9ud|  'pptiuaQ 
acxc^io  ^^sxin^ljcsoooac 
X  ^  o:  1  1  X  :£  s:  E-'  -.c 
'uooq)E|d  )9ui 
'SS9q  J9P  9)3U9|  'PPIUI90 
cicidci  d^ciddci^^SÏX^ 
‘)U9U19pUd^ 
(4.5:1) 
(4.2:1) 
«.(M 
!).():! 9.4:1 
10.1:1 
'q9!jp  'd  •AA93  'pp!U]9o 
(0.29) 
0.15 
'qpuoj  'd  •AV93  'PPIUI9Q 
.cccc^cc0-tc:c5cc.x 
1  1  1  1  ^  ^  ^  1 
,  'qiBid  ‘d  •m93  'PPIUJ90 
CJClClClCi-^X^-^,^ 
1  ^  ^  ^  ^ 
•qSOOA  -lU  •SS9q  )U99J9(J 
1  i  ^ 
CJCl-^O  1  1  XClCCiCCC'^CC  —  UC'^'-r 
•q9!Jp  -UI  •SS9q  )U99J9c] 
1  -'M  1  1  1  dd  1  1  "  1  1  "  1 
'  qpUOJ  -lU  •SS9q  -)U99J9cJ 
•qjBld  'UI  •SS9q  ')U99J9cI 
uc 
1  idCS'^xccccr^iAX'^t^ 
xxxx  1  Ixt^xr-c^xxxxxx 
•S9q  'd  •m93  'PPIU190 
,  X  cc  QC  q  -i-  IC  t-;  X  -r  cc  W  uc  c:  cc 
,  'Mn|d  U9p  UEA  uin)EQ 
d^ïciucx^22^^c^icio^r'X>'^ 
XX^-^Ci'^^-ClS'dXOp'P^iCt^CC 
^  cc  ^  ^  ^  d  ^  d  ^  d  d 
'flJJEd  J9P  J9IUUin,Nl 
r-cct^cicc^c'— ccoccccoxciO'^iH 
Cl  d  cc  --t  uc  cc  o  o  cc  —  c:  o  i.c  Cl ! 1  1  1  1  1  M  1  M  1  1  
C  1  ï. SSOOCOOSC 
MIMI  1 
1  1  1  1  1 
cc  *^1  T  C-1  o  o 
^  cr:  Ci  ^  ^  ^  ^ 
cc  Cl  CJ  cc  '  cc  cc  cc  cc  Cl  cc  ci  Cl  ci  CJ  cc 
i'  Cj  w  o  j  j  >;ï  -r  c^J  aj  ir;  X  ï;  -f 
'  l-i'i'-r-T'^-i'c^rïcócc-T 
acxc^io  ^^sxin^ljcsoooac 
X  ^  o:  1  1  X  :£  s:  E-'  -.c 
cicidci  d^ciddci^^SÏX^ 
(4.5:1) 
(4.2:1) 
«.(M 
!).():! 9.4:1 
10.1:1 
(0.29) 
0.15 
.cccc^cc0-tc:c5cc.x 
1  1  1  1  ^  ^  ^  1 
CJClClClCi-^X^-^,^ 
1  ^  ^  ^  ^ 
1  i  ^ 
CJCl-^O  1  1  XClCCiCCC'^CC  —  UC'^'-r 
1  -'M  1  1  1  dd  1  1  "  1  1  "  1 
uc 
1  idCS'^xccccr^iAX'^t^ 
xxxx  1  Ixt^xr-c^xxxxxx 
,  X  cc  QC  q  -i-  IC  t-;  X  -r  cc  W  uc  c:  cc 
d^ïciucx^22^^c^icio^r'X>'^ 
XX^-^Ci'^^-ClS'dXOp'P^iCt^CC 
^  cc  ^  ^  ^  d  ^  d  ^  d  d 
r-cct^cicc^c'— ccoccccoxciO'^iH 
Cl  d  cc  --t  uc  cc  o  o  cc  —  c:  o  i.c  Cl Variaties  der  bladlengte  Moederboom  E. 
M
1907.' Lengte  
der 
groep. Maart  
 
April  
1907. Mei  1907. Juni  
1907. Juli  1907. 55 
< 
Oct. 1907. O 
c 
Dcc. 1907. 1 
7 
10  cM. 1 
3 
1 
2 
1 _  » 
10 
11  • 
2 — 
2 
2 
3 — 
— 
- 
2 
1 — 
1 
13 
11 
12  » 
1 
1 
1 — 
1 
2 
3 
- 
— 
— 
_ 2 
11 
12- 
-13  » 
3 
9 
4 — 
3 
1 
1 
3 — 
1 — 
— 
18 
13- 
-14  » 
1 
7 
4 
3 
11 
4 
5 
4 
3 
4 
1 
2 
49 
14- 
-15  » 
2 
4 
5 
1 
G 
3 
2 
5 
3 
2 
3 
1 
37 
15 
10  . 1 
3 
11 
4 
5 
1 
10 
8 
0 
0 
4 
01 
10 
17  » 
— 
10 
0 
9 
14 
8 
9 
4 
7 
9 
8 
2 
82 
17- 
-18  » 
— 
0 
12 
7 
19 
0 
13 
7 
8 
12 
13 
9 
112 
=  18.88 
cM. 18- 
19  » 
2 
7 
10 
11 
18 
6 
9 
11 
8 
12 
9 
8 
111 
19 -20  . ,5 
15 
14 
0 
19 
14 
21 
18: 
7 
15 
21 
25 
180 
20 
21  » 
8 
6 
20 
19 
22 
15 
17 
13 
22 
18 
U 
17 
191 
21- 
-22  » 
22 
15 
18 
25 
17 
10 
18 
18 
9 
19 
22 
206 
M 
=  21.00 
cM. 22- 
-23  » 
8 
15 
10 
26 
36 
10 
9 
10 
20 
11 
1 1 
180 
=  24.12 
cM. 23- 
-24  . 5 
11 
2! 15 
34 
11 
12 
12 
0 
11 
13 
8 
159 
24 
25  » 
10 
9 
In 
15 
26 
13 
11 
7 
10 
7 
7 
3 
129 
25 
20  » 
4 
7 
21 
21 
22 
7 
10 
0 
2 
2 
0 
1 
109 
20 
27  » 
4 
7 
0 
9 
25 
13 
20 
4 
4 
3 
3 — 
98 
27 
28  » 
4 
3 
4 
5 
0 
3 
4 
4 
3 
1 
2 — 
39 
28- 
-29  » 
‘2 
— 
6 
3 
7 
3 
1 
3 — 
2 — 
— 
30 
29- 
-30  » 
2 
2 
3 
3 
5 
1 
1 
21 
1 — 
1 — 
21 
30- 
-31  » 
— 
— 
2 
4 
3 
2 — 
—  ! 324 Variaties  der  bladlengte  Moederboom  E. M
1907.' Coffea  liberica  Moederboom  F,  Cultuurtuin. De  stam  is  4.25  M. hoog;  de  omtrek  ervan  bedraagt  29  cM. Primaire 
takken  zijn  in  voldoend  aantal  aanwezig;  de  laagste  ontspringen  op 
1  M. boven  den  grond. De  primaire  takken  zijn  dun  en  dragon 
slechts  weinig  secundair  hout. Wiwilans,  secundaire  takken  enz. komen 
bijna  niet  voor. Het  bladerdak  is  slecht  gesloten. De  boom  behoort 
onder  de  slechte  dragers ;  in  1907  werd  slechts  ongeveer  3.3  Kg. beskoffie  geoogst. Onder  de  bladziekte  heeft  de  boom  meer  en  meer 
te  lijden. De  bladeren  zijn  groot  en  middelmatig  breed. De  lengte  ervan  ver¬ 
toont  sterke  schommelingen. Voor  het  geheele  jaar  berekend  bedraagt 
de  gemidd. bladlengte  bijna  25  cM. Wanneer  de  cijfers  der  maand- 
groepen  bijeengeteld  worden,  ziet  men  een  geleidelijke  afname  der 
gemidd. bladlengte;  in  Maart  —  Mei  1907  bedroeg  deze  nog  26.14  c.M., 
in  Februari  1908  slechts  23  cM.;  de  oorzaak  van  dezen  achteruitgang 
is  de  bladziekte. Voor  een  dertigtal  bladeren  uit  de  maandgrocp  Mei 
zijn  de  gemiddelde  afmetingen  door  optelling  en  deeling  berekend. De  gemidd. lengte  bedroeg  24.21  cm.;  het  langste  blad  was  32.4  cM.; 
het  kleinste  14.6  cM. lang. De  breedte  schommelt  tusschen  5.3  cM  en  11.9 
cM. en  bedraagt  gemidd. 8.77  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  lengte 
en  breedte  werd  gevonden  2.8  als  gemiddelde,  2.22  en  3  07  als  uitersten. De  bladeren  zijn  dus  vrij  smal. De  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden;  de  zijkanten 
van  het  blad  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. De  bladvoet 
eindigt  stomp  in  den  bladsteel,  die  gemidd. 14.1  mM. lang  is,  met  als 
uitersten  7  m.M. en  20  niM. De  bladtop  is  breed,  driehoekig,  tamelijk 
kort;  gemiddeld  9.7  mM. lang,  met  als  uitersten  6  mM. en  14  m.M.;  hij 
eindigt  stomp,  en  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  van  de  bladschijf 
over. Het  aantal  nerven  bedraagt  ongeveer  9 ;  de  nerfhoek  is  ongeveer 
50". De  domatien  zijn  alleen  op  den  bladvoet  goed  ontwikkeld  en  ont¬ 
breken  niet  zelden  geheel. De  bes  is  bloedrood ;  het  rood  wisselt  af  met  weinige  geelachtige 
streepjes;  overrijpe  bessen  zijn  soms  donkerkarmijnrood  met  bruiu¬ 
achtige,  korte,  fijne  streepjes. De  schil  is  van  binnen  geelachtig  rosé 
gekleurd;  zij  is  hard  en  bros,  en  tamelijk  dik,  3  —  5  mM. De  bes  is 
eenigszins  langwerpig,  soms  overtreft  de  breedte  de  lengte  een  weinig. De  grootste  breedte  ligt  op  of  een  weinig  over  het  midden;  onderaan 
en  bovenaan  is  de  bes  evenveel  afgerond. Variaties  der  bladlengte  Moederboom  E. 
M
1907.' — 
1 — 
— 
12 
31- 
-32  » 
— 
— 
1 — 
— 
1 
1 
—  j 
— 
— 
— 
— 
3 
32- 
■  3ü 
4 
“
- 
4 
Som. dein. lengte. 71  134  206 
22.44  21.2321.33 
1  '  '  1  '  ' 
185  312j  145'  175  142  130,  119  134  110  1809 
'  ! 22.44  22.2221.8520.85  20.6220.95  20.31 20.4320.23  21.30 
! 1  ‘•i'i- 
21.07  cM. 22.33  cM. 21.35  cM. 20.78  eM. 20.37  eiM. 20.23  eM. M-Q,=3.61  cM. Q.— M  =  1.44  cM. —  325 Coffea  liberica  Moederboom  F,  Cultuurtuin. De  zijkanten  zijn  door  flauw¬ 
gebogen  lijnen  begrensd. De  discus  is  groot  en  vertoont  den  vorm 
van  een  afgeknotten  kegel;  gewoonlijk  steekt  de  discus  1  —  2.5  mM. uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM.). 326 Lengte Breedte Dikte Discus. Lengte Breedte Dikte Discus. 23.5 
22 
20 
8 
7 
22 
18 
10  9 
23.5 
22.5 
21 
10 
9 
22 
20 
19 
9.5  9 
23.5 
22.5 
21 
11 
9 
22 
20.5 
18.5 
8.5  9 
23.5 
23.5 
21 
12 
11 
22 
21.5 
16.5 
7  8.5 
23.5 
24 
21 
10 
9 
22 
22 
19.5 
8.5  8.5 De  discus  beslaat  dus  bijna  de  helft  van  het  bovenvlak  der  bessen. De  discus  beslaat  dus  bijna  de  helft  van  het  bovenvlak  der  bessen. Uit  het  overzicht  der  eindcijfers  blijkt,  dat  het  gemidd. gewicht  per 
bes  afneemt;  eveneens  de  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon. De  gemidd. lengte  der  bessen  met  rondboon  vei’toont  te  sterke  afwij¬ 
kingen  in  verband  met  het  geringe  aantal  ervan  in  sommige  partijen 
om  mede  in  aanmerking  genomen  te  worden. Terwijl  het  percentage 
rondboon  en  voosboon  wel  is  waar  vrij  sterke  schommelingen  vertoont, 
daarbij  echter  niet  een  bepaalde  richting  volgt,  ziet  men  de  gemiddelde 
lengte  van  de  bessen  met  platboon  en  van  de  platboon  zelf  gestadig 
afnemen. Hiermede  houdt  de  daling  van  het  gemiddeld  gewicht  per 
platboon  gelijken  tred. Dit  verschijnsel  staat  in  verband  met  den  ach¬ 
teruitgang  van  den  boom  tengevolge  van  bladziekte;  wij  konden  dien¬ 
zelfden  achteruitgang  in  de  cijfers  voor  de  bladlengte  aantoonen. De 
boom  heeft  onder  de  bladziekte  zoo  sterk  geleden,  dat  zij  sedert  Mei 
1908  bijna  geen  rijp  product  heeft  opgeleverd. De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  neemt  af  van  24.47 
mM. tot  20.67  mM.;  voor  de  verschillende  partijen  varieert  deze  lengte 
tusschen  16.5  mM. en  26.5  mM.;  de  lengte  der  rondboonbessen  blijft 
schommelen  tusschen  de  uitersten  16.5  mM  en  24  mM. De  hoornschilkoffie  is  langwerpig,  aan  het  steeleinde  iets  spitser 
dan  aan  het  discuseind. De  lengte  varieert  tusschen  13.5  niM. en  71 
mM. voor  de  rondboonen. De  platboon  van  gemiddelde  lengte,  16—16.5 
mM.,  is  ongeveer  10  mM. breed;  de  rondboon  van  14—14.5  niM. ver¬ 
toont  een  breedte  van  9.5  mM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  gewoonlijk  gering;  voor  de 
grootere  partijen  schommelt  het  tusschen  10'’  o  en  20'’  ü. Ook  het  gehalte 
aan  voosboon  is  gering;  voor  de  grootere  partijen  zelden  meer  dan 
2'’o. Het  uitleveringscijfer  vertoont  een  middelmatige  waarde,  die  95' 
a  10  bedraagt. F.  Variaties  in  bladlengte. 
Ma
Juni aart-April 
1907. Mei  1907. Juli  
1907. Aug. 1907. 1 
Nov. 1907. Dec. 1907. Jan. 1908. Totaal 
9—12 cM. 1 
5 
2 
3 
4 
2  2 
1 
2oi 
12—13 
» 
-  . 1 
1 
5 
— 
4 
1  — 
— 
2 
— 
13—14 
» 
— 
3 
1 
2 
1 
2 -  <  - 
— 
— 
2 
11 
14—15 
» 
1 
1 
1 
6 
1 
1 
-  1 
1 
1 
— 
141 
15—16 
— 
5 — 
4 — 
4 -  - 
- 
3 
1 
17 
16—17 
» 
-  ' 
3 
1 
5 
1 
5 -  - 
3 
3 
3 
24 
17—18 
» 
1 
3 
1 
7 
6 
3 
1  1 
7 
1 
2 
33 
18—19 
» 
1 
5 
3 
10 
6 
5 
5  5 
2 
9 
3 
54' 
19—20 
> 
— 
4 
3 
10 
3 
3 
3  7 
6 
7 
6 
52 
20—21 
4 
3 
4 
8 
3 
7 
1  1 
4 
7 
5 
47 
21—22 
» 
5 
3 
6 
9 
2 
7 
5  3 
4 
7 
7 
X 
o 
00 
1  cM. 22—23 
» 
■  1 
6 
8 
13 
2 
9 
2  8 
6 
6 
3 
64 
23—24 
» 
3 
8 
9 
14 
2 
13 
4  4 
4 
9 
8 
78 
24—25 
» 
8 
7 
11 
15 
5 
7 
11  7 
10 
11 
7 
99  M=^  24.96 
cM. 25—26 
» 
7 
18 
8 
22 
12 
8 
10  4 
4 
4 
5 
102 
26—27 
» 
10 
10 
9 
13 
7 
7 
11  3 
3 
13 
3 
89 
27—28 
» 
13 
4 
13 
18 
11 
13 
7  4 
4 
12 
1 
100  Q2=:  27.95 
cM. 28  -29 
5 
6 
14 
12 
7 
8 
8  4 
3 
8 
3 
78 
29-30 
> 
11 
3 
16 
12 
8 
10 
2  1 
1 
5 
1 
70 
30—31 
» 
7 
4 
8 
12 
7 
2 
4  2 
4 
1 
1 
52 
31—32 
» 
7 
3 
3 
10 
1 
2 
4  — 
2 
1 — 
33 
32—33 
» 
2 
1 
2 
5 
1 
1 
2  — 
1 — 
— 
15 
33—34 
3 
4 
2 
1 
1 — 
3  2 
— 
— 
1 
17 
34-35 
» 
2i 
— 
— 
1 _ 2 
— 
2  — 
— 
1 
1 
9 
35—36 
» 
1 
— 
— 
2 
— 
-  - 
1 
1 
— 
5 
36—37 
2i 
1 
— 
— 
— 
1  — 
- 
- 
— 
4 
37—40 
■; 
1 
1 
■ 
1 
1 
4 
Som. Coffea  liberica  Moederboom  F,  Cultuurtuin. —  327  — Eindcijfers  
der  
partijen. 'pjSM  uaioousS 
hUEdpojd  jinjEEM 
‘hlJEd  J9P  iqSIMSS  9|E10X 
lil  ■'  1  1  1  1  1 
'9I)JO]|  9p!9i9q  J9P  )q9!M93 
)9q  UEA  UOOq9!Jp  93e)U99J9cl 
1  •  ■  ! '9!}]0](  9p!9J9q  i9p  )q9!M93 
)9q  OEA  uooqpuoj  93e)U93J9(J 
1  1  1  1  1  1  i  ^  i  ï  ^ 
'9!)jo)|  9p!9J9q  i9p  )q9!M93 
)9q  OEA  uooqieid  93e)U99J9(1 
--T  i.'ï  ^  O 
X3txc^c:xc:c: 
*[iyed]90Jd 
J9p  u9SS9q  leiUEC  9ie)ox 
r:?i3cr^Ö?jï'i  —  — 
'jiqDSUJOOii  UI 
UOOqpUOJ  J9P  913u9I  'PPIU190 
‘-2  2'  X  i.-:  X  U-:  X  s  ■?! ri 
^  ra  X  r-;  X  t';  -T  — 
is  — 
‘|ll(9SUJOOl|  □! uooqieid  J9p  9iSu9|  -pp!ui90 
Tjxcc  —  t^^xx 
uooqpuoj  t9ui 
u9SS9q  J9p  9j3u91  ■pp!UJ90 
1  —  ;5cvix 
—  Tj^j  —  53  — 
'UOoqiE|d  )9ui 
U9SS9q  J9P  9t3u9I  -pp!ui90 
23  £? ^  ^  ^  '-r  X 
^1  C'l  ?! Tl  C'l  ^  ^  Cv|  Ti  Tl 
*;U9Ul9pU9^ 
'uooq9up  'd  -m93  'U190 
■  1 
-uooqpuoj  'd  •AA93  'uioo 
t:t*^x  —  :Tr:c:ci 
X  ^  1  ^  ^  ^  ^ 
'uooqipid  'd  -.«93  -U190 
X  S  1h  «  ^  ^  ^  ?ï  ^  ^ 
-qSOOA  *01  ‘SS9q  )U99J9a 
^  n  15  —  ï'j  t-  t-. ~J  _  _ 
‘q9Up  ’Ul  'SS9q  >09DJ9cj 
1 
qpUOJ  '01  ’SS9q  ')U99J9ci 
TITJ  —  —  —  ^TJ^TI  — 
-qjeid  -u  -ss9q  -)U93J9d 
—  •^i^TÏTlOiitXOTicT 
t^xxxxx:r:T:t-“XXi^r:x 
-S9q  -d  -m93  -pp!ui90 
-j|n|d  U9p  UEA  mnjEa 
t^r^t^t^c^t-t^ï^xxxxxx 
^^oocx^TiTi  —  — 
xx^Ci  —  ^^^5ïköcg:s?ïo‘ 
^  Tl 
-l!)jed  J9p  J9niuin.>j 
X  —  iC*-Ti  —  tit:^  —  ^  ^  c:  ^ 328 
1907. F. Variaties  in  bladlengte. Ma
Juni F.  Variaties  in  bladlengte. 
Ma
Juni 95 
112 
127 
219 
89 
125 
89i  59 
71 
113 
64 
1 
1163 
Gemidd. lengte. 27.42  24.8612650124.90  26.07  23.65  25.95  23.38  23.62j24.05;23.00 
24.96 
cM. _ 
cM. 26.14  cM. 25.70 
24.86 
24.66 
23.83 
23.00  cM. M  — Q,=3.88  cM. Q.,  — M  =  2.99  cM. 64 
27.42  24.8612650124.90  26.07  23.65  25.95  23.38  23.62j24.05;23.00 
24.96 
cM. _ 
cM. 26.14  cM. 25.70 
24.86 
24.66 
23.83 
23.00  cM. _ 
26.14  cM. 25.70 
24.86 
24.66 
23.83 
23.00  cM. M  — Q,=3.88  cM. Q.,  — M  =  2.99  cM. 329  — 329  — 
Coffea  liberica  Moederboom  G.  Cultuurtuin. Een  slechtgevormde  boom,  bestaande  uit  een  stam  van  ongeveer 
2  meter  hoogte,  die  door  een  wilwilan  wordt  voortgezet. De  stam  is 
slechts  28  centimeter  in  omtrek. De  kroon  van  den  boom  bestaat 
grootendeels  uit  wilwilans. De  boom  behoort  tot  de  zeer  slechte  dra¬ 
gers;  in  1907  bedroeg  de  productie  van  beskoffie  nog  geen  2  Kg. gers;  in  1907  bedroeg  de  productie  van  beskoffie  nog  geen  2  Kg. De  bladeren  zijn  iets  meer  dan  20  cM. lang;  de  lengte  der  verschil¬ 
lende  maandgroepen  loopt  niet  sterk  uiteen ;  vooral  wanneer  de  cijfers 
der  afzonderlijke  maanden  twee  aan  twee  vereenigd  worden. Vergelijkt 
men  deze  cijfers,  dan  ziet  men  de  bladlengte  van  af  Maart  1907  tot 
November  1907  geregeld  afnemen;  voor  de  eerste  driemaandelijksche 
l)eriode  is  het  cijfer  20.83  cM.,  voor  de  periode  October-November  19.61 
cM. Daarna  neemt  de  bladlengte  weer  een  weinig  toe. Als  gemiddelde  bladlengte  werd  uit  deze  cijfers  berekend  20.19  cM. Het  verschil  van  de  quartielen  met  het  gemiddelde  bedraagt  3.38  cM. en  2.37  cM. Een  groep  van  dertig  bladeren  uit  de  tweede  maandgroep  leverde 
bij  meting  de  volgende  cijfers. Het  kleinste  blad  is  14.4  cM.,  het  grootste 
29.7  cM. lang;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  20.82  cM. (berekend  door 
optelling  en  deeling). Het  smalste  blad  is  5.7  cM.,  het  breedste  12.3  cM. breed;  de  gemidd. breedte  bedraagt  8.56  cM. De  verhouding  tusschen 
beide  afmetingen  wisselt  af  tusschen  2.15  en  2.79;  als  gemiddelde  ervoor 
werd  gevonden  2.43. De  boom  behoort  dus  tot  de  breedbladige  typen. De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  ongeveer  in  het  midden. De 
zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd,  die  naar  den  blad¬ 
steel  toe  een  tamelijk  stompen  en  breeden  bladvoet  begrenzen;  ook  naar 
boven  toe  loopt  de  bladschijf  stomp  toe,  om  zich  dan  echter  weer  in Een  groep  van  dertig  bladeren  uit  de  tweede  maandgroep  leverde 
bij  meting  de  volgende  cijfers. Het  kleinste  blad  is  14.4  cM.,  het  grootste 
29.7  cM. lang;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  20.82  cM. (berekend  door 
optelling  en  deeling). Het  smalste  blad  is  5.7  cM.,  het  breedste  12.3  cM. breed;  de  gemidd. breedte  bedraagt  8.56  cM. De  verhouding  tusschen 
beide  afmetingen  wisselt  af  tusschen  2.15  en  2.79;  als  gemiddelde  ervoor 
werd  gevonden  2.43. De  boom  behoort  dus  tot  de  breedbladige  typen. Een  groep  van  dertig  bladeren  uit  de  tweede  maandgroep  leverde 
bij  meting  de  volgende  cijfers. Het  kleinste  blad  is  14.4  cM.,  het  grootste 
29.7  cM. 329  — 
Coffea  liberica  Moederboom  G.  Cultuurtuin. De  vorm  van  de  bes  is  afgerond,  iets  peervormig;  de  grootste  breedte De  vorm  van  de  bes  is  afgerond,  iets  peervormig;  de  grootste  breedte  330  — 
licht  voorbij  het  midden. De  breedte  bedraagt  bij  bessen  van  gemid¬ 
delde  afmetingen  bijna  evenveel  als  de  lengte. De  zijkanten  worden 
door  gebogen  lijnen  begrensd. De  discus  is  tamelijk  groot  en  steeds 
vlak. De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  wisselt  voor  de  ver¬ 
schillende  partijen  af  tusschen  21.00  inM. en  24  inM.;  voor  de  bessen 
met  rondboon  zijn  de  cijfers  19.50  niM. en  20.75  niM. De  uitersten, 
waartusschen  de  lengte  der  bessen  schommelt,  zijn  17.5  en  27  inM. voor  de 
bessen  met  platboon;  16.5  inM. en  23  niM. voor  de  bessen  met  rondboon. Afmetingen  der  bessen:  (alles  in  inM.). 19 330  — 
licht  voorbij  het  midden. De  breedte  bedraagt  bij  bessen  van  gemid¬ 
delde  afmetingen  bijna  evenveel  als  de  lengte. De  zijkanten  worden 
door  gebogen  lijnen  begrensd. De  discus  is  tamelijk  groot  en  steeds 
vlak. De  gemidd. lengte  der  bessen  met  platboon  wisselt  voor  de  ver¬ 
schillende  partijen  af  tusschen  21.00  inM. en  24  inM.;  voor  de  bessen 
met  rondboon  zijn  de  cijfers  19.50  niM. en  20.75  niM. De  uitersten, 
waartusschen  de  lengte  der  bessen  schommelt,  zijn  17.5  en  27  inM. voor  de 
bessen  met  platboon;  16.5  inM. en  23  niM. voor  de  bessen  met  rondboon. Afmetingen  der  bessen:  (alles  in  inM.). 19 latboon;  16.5  inM. en  23  niM. voor  de  bessen 
Afmetingen  der  bessen:  (alles  in  inM.). 19 Lengte  Breedte  Dikte  Discus. Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 20 
17.5 
17 
5 
4 
20 
17.5 
5.5 
5 
23.5 
22 
20 
6 
6 
23 
23 
21.5 
9 
8 
23.5 
23 
21 
7 
6 
23.5 
23 
22 
5.5 
45 
23.5 
23 
21 
8 
7 
23.5 
23.5 
22 
6.5 
5.5 
24 
23 
21 
8 
8 
23.5 
23.5 
22 
8 
7 
27 
29 
22.6 
9 
8 
23.5 
24 
22 
7.5 
7 
26.5 
25 
23 
10 
10 De  bessen  bevatten  voor  een  vrij  groot  percentage  rondboon;  zondert 
men  de  kleine  partijen  uit,  dan  vindt  men  ongeveer  30^0  bessen  met 
rondboon. Het  gehalte  aan  voosboon  is  niet  hoog;  tengevolge  van  de 
dikke  schil  is  het  verhoudingscijfer  ongunstig;  het  bedraagt  voor  de 
grootere  partijen  steeds  meer  dan  12. De  hoornschilboonen  zijn  breed;  de  grootste  breedte  ligt  wat  over 
het  midden,  de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd,  naar 
het  steeleindc  iets  toeloopend. 329  — 
Coffea  liberica  Moederboom  G.  Cultuurtuin. lang;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  20.82  cM. (berekend  door 
optelling  en  deeling). Het  smalste  blad  is  5.7  cM.,  het  breedste  12.3  cM. breed;  de  gemidd. breedte  bedraagt  8.56  cM. De  verhouding  tusschen 
beide  afmetingen  wisselt  af  tusschen  2.15  en  2.79;  als  gemiddelde  ervoor 
werd  gevonden  2.43. De  boom  behoort  dus  tot  de  breedbladige  typen. De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  ongeveer  in  het  midden. De 
zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd,  die  naar  den  blad¬ 
steel  toe  een  tamelijk  stompen  en  breeden  bladvoet  begrenzen;  ook  naar 
boven  toe  loopt  de  bladschijf  stomp  toe,  om  zich  dan  echter  weer  in 
een  duidelijk  van  het  overig  deel  afgezetten,  stompen  bladtop  te  ver¬ 
lengen. Voor  de  gemiddelde  lengte  van  den  bladsteel  werd  gevonden 
11.7  niM.,  voor  de  lengte  van  den  bladtop  11.6  niM. Het  aantal  nerven 
wisselt  af  tusschen  6  en  10  en  bedraagt  gemiddeld  8  a  9. De  domatiën 
zijn  goed  ontwikkeld;  voor  den  nerfhoek  werd  een  grootte  van  40°— 50® 
gevonden. Het  blad  is  vlak. De  jonge  bladeren  zijn  groenachtig. De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  ongeveer  in  het  midden. De 
zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd,  die  naar  den  blad¬ 
steel  toe  een  tamelijk  stompen  en  breeden  bladvoet  begrenzen;  ook  naar 
boven  toe  loopt  de  bladschijf  stomp  toe,  om  zich  dan  echter  weer  in 
een  duidelijk  van  het  overig  deel  afgezetten,  stompen  bladtop  te  ver¬ 
lengen. Voor  de  gemiddelde  lengte  van  den  bladsteel  werd  gevonden 
11.7  niM.,  voor  de  lengte  van  den  bladtop  11.6  niM. Het  aantal  nerven 
wisselt  af  tusschen  6  en  10  en  bedraagt  gemiddeld  8  a  9. De  domatiën 
zijn  goed  ontwikkeld;  voor  den  nerfhoek  werd  een  grootte  van  40°— 50® 
gevonden. Het  blad  is  vlak. De  jonge  bladeren  zijn  groenachtig. Als  gemidd. afmetingen  werd  voor  enkele  bloemen  gevonden: 
Aant  pit. Lgt. bs. Lgt. pit. Br. pt. Lg. stij. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 6.5  14.2mM. 19.7mM. 9.5mM. 20.5mM. 7.5mM. ö.7mM. 12.4mM. De  bessen  vertonnen  een  geelachtige,  rosse  getinte,  kleur,  die  aan  de 
kleur  van  abrikozen  doet  denken. Het  rood  is  verdeeld  in  zeer  fijne 
streepjes,  dikwijls  plaatselijk  wat  breeder  en  talrijker,  zoodat  een  roode 
wang  ontstaat. De  schil  is  dik,  tot  6  niM. toe,  hard  en  taai,  van  binnen 
vertoont  zij  in  lichter  graad  dezelfde  kleur  als  van  buiten. 329  — 
Coffea  liberica  Moederboom  G.  Cultuurtuin. De  gemiddelde  lengte  van  de  platboon 
bedraagt  ongeveer  15.5  inM.,  waarbij  een  breedte  van  10.25  inM. behoort; 
voor  de  rondboon  zijn  deze  afmetingen  13..50  inM. en  iets  meer  dan  9  inM. De  gemidd. lengte  voor  de  verschillende  partijen  wisselt  voor  de  platboon 
af  van  14.60  inM. tot  16.25  inM.;  voor  de  rondboon  van  13.33  inM. tot 
15.25  inM. De  uitersten  voor  de  lengte  der  platboon  zijn  11.5  inM. en 
17.5  inM.,  voor  de  rondboon  11.5  inM. en  15.5  inM. In  den  regel  is  de 
rondboon  geniidd. iets  zwaarder  dan  de  platboon  Drieboon  komt  slechts 
zelden  voor. 331 Coffea  
liberia  
Moederboom  
G. Eindcijfers  
der  
partijen. 'PJ9M  U9UiOU33 
f!JiBd}90JCl  JiniBBM 
‘fiJiBd  Jap  4HDIM93  9IBtOX 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
'9!)JO}|  9p!9J9q  J9p  m3!M93 
)9q  UBA  U00q9Up  93B)U99J9c1 
! 1  1  1  1  1  1  1  1  i  1  i 
1  '9!}}0)|  9p!9J9q  J9p  )q9!A\93 
)9q  UBA  uooqpuoj  93B)U93J9cj 
^  c  o  ___  o  o  . « 
1  1 
rs  C'j  —  — 
'9!]}0>|  9p!9J9q  J9p  )q3!A\93 
)9q  UBA  UOOq)B|d  93B)U33J9(] 
i  1  1  S  15  ■  o  o"  o  ' 
'  ‘  '  X  c:  X  c:  X  X 
*rt|jed|dOJd 
jap  uassaq  le^uee  aie^ox 
’nqasujooq  ui 
uooqpuoj  Jap  a^Suai  'ppiuiao 
X  ut  X  L't  X  co  o  ^ 
1  1  1  'T  -r  -)■’  L"! lij  •+  r:  eó  ci 
'pqasujooq  ui 
uooq)e|d  jap  a)3uai  'ppiuiao 
X’^X'^UtCO'^tOCO 
1  1  1  ^ 
uooqpuoj  )dui 
uassaq  jap  a)3uai  'ppiuiao 
co  X  uO  uO  uo  O  UO  w  X 
CO  ,  I  X  cvj  ir:  -oi  — 
ö< 
O'J  C'I  OJ  OJ  oi  ^  OJ 
'UOoqtBid  )9ui 
U9SS9q  J9P  9)3U9|  'PPIUJ90 
co  01  X  i.O  o  'M  o  3  X 
X  1  X  —  co  co  I-O  w  l'-  o  uo  -f 
O'i  •cóoi-ïtco'-t-ï'có  —  —  C'i 
O^  OI  O^J  Ol  01  01  C^l  'OJ  03  oi  Ol 
*|uauiapua^ 
! 1  >  i4  ^  ^  ^  ^  ^ 
—  co  03  co  oi  oi  oi 
'uooq9!jp  d  'a\33  'uj90 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
uooqpuoj  'd  '.v\93  'iuoq 
,  ,  ,  -t  ut  X  03  wi  co  l'»  I'- 
1  i  1  'ï  ~  ~  ~ 
'uooq)B|d  d  MoS  'uioo 
. . 329  — 
Coffea  liberica  Moederboom  G.  Cultuurtuin. ,OC0^  —  '^XOJUtut 
1  1  j  co  co  co  co  co  01  03  03  03 
■qsooA  'UI  ssaq  )ua3ja^ 
15  1  1  ^  ~  1  1  1 
•qaup  'UI  -ssaq  ^uoDjaj 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
qpuoj  lu  ssaq  ‘^uaDjaj 
uO 
?i  1  1  ï>i  ~  M  r:  iH  ?t  —  ^  ?i 
1  'q)B|d  'UI  'ssoq  '}U93J9cI 
X  X  c:  03  ut  03  03  o  X 
i-  X  X  X 
•S9q  d  '.«33  ■pp!Ui30 
1  Utï^COt^XwC^w’^UtUt 
']|n|d  U9p  UBA  Uin^BQ 
l'-  I'- 
C0-1*’^'^'^03  —  Olut'^'^ut 
03  ^  X  03  03  ^  03 
'  '[!)Jed  J3p  jauiuints] 
'-i‘Pt^co-f‘ut03^  —  o:co^ 
—  :cc:o 
^  ^  ^  cc Liberia  Moederboom  G.  Cultuurtuin.  Variaties  der  bladlengte. 
April
1 Liberia  Moederboom  G. Cultuurtuin. Variaties  der  bladlengte
April
1 Maart- 
l 
1907. Mei  1907. Juni  
1907. Juli  1907. Aug. 1907. Sept. 1907. l'- 
O 
Cï 
O  . 1 
7-10  cM. 1 
1 
1 
1 _ 
r 
1 
2 
1 — 
— 
9 
10-11 
— 
— 
1 
2 
1 
1 
2 
2 
2 — 
10 
11-12 
> 
1 — 
1 
2 
2 
1 
1 
3 
2 — 
— 
12 
12-13 
- 
-- 
— 
4 
1 
2 
1 
1 — 
— 
— 
9 
13-14 
- 
— 
— 
4 
1 
1 
3 
3 
3 
6 
2 
23 
14-15 
— 
- 
— 
4 
1 
1 
5 
4 
2 
3 
1 
21 
15-16 
1 
1 
9 
5 
6 
7 
4 
4 
8 
6 _ 
44 
16-17 
1 
4 
5 
10 
f) 
8 
6 
11 
7 
6 
9 
66 
Q. =  16.81 
cM. 17-18 
5 
5 
21 
8 
11 
7 
5 
8 
10 
88 
18  19 
» 
2 
3 
8 
16 
18 
11 
3 
9 
5 
10 
8 
93 
19-  20 
» 
7 
11 
8 
22 
10 
22 
8 
14 
12 
8 
8 130 
20-21 
» 
6 
12 
12 
29 
8 
13 
11 
7 
17 
8 
8 
131 
M 
=  20.19 
cM. 21  22 
» 
8 
5 
7 
26 
12 
13 
9 
7 
8 
7 
9 
111 
22-23 
6 
12 
8 
18 
91  20 
6 
5 
5 
6 
5 
100 
Q) 
=  22.56 
cM. 23-24 
» 
1 
5 
12 
17 
6 
17 
6 
2 
3 
8 
4 
81 
24  -25 
I 
4 
17 
10 
4 
3 
5 
2 
5 
8 — 
59 
25-26 
3 
2 
6 
6 
5 _ 
9' 
1 
2 
1 
2 - 
29 
26-27 
» 
2 — 
2 
2 
1 
1 
4l 
1 — 
3 
o 
() 
19 
27—28 
— 
— 
3 
2 
2 — 
— 
— 
8 
28-29 
1 
2 — 
1 
- 
;  2 
-  1 
1 — 
r 
29-30 
* 
— 
2 
1 
1 
- 
;  1 
— 
1 — 
1 
7 
30-  33 
» 
— 
' 
— 
2 — 
1 
1 
1 
1 
1 
4 
i 
Som. 46 
68 
96 
206 
100 
86 
87 
89 
86 
62 
1061 
Gemidd. ' 
lengte. 20.83i20.83  20.72120.42 19.70|20.19  20.27  18.95 19.5420.00 19.8820.19 
cM. cM. 20.83  cM. 20.67 
19.94 
19.61 
19.88  cM. ;
  
- 
20.83i20.83  20.72120.42 19.70|20.19  20.27  18.95 19.5420.00 19.8820.19 
cM. cM. 20.83  cM. 20.67 
19.94 
19.61 
19.77 
19.88  cM. i  
- 
 Q. -  M  =  2.37  cM. 332 Coffea  Liberica  Moederboom  H.  Cultuurtuin. D*»  boom  i? 10  JI. hoog;  de  omtrek  van  den  stam  bedraagt  38  cM. Op  3  M. boven  den  grond  splitst  de  stam  zich  in  drieën. Primaire 
takken  komen  er  van  onder  tot  boven  aan  voor  in  groot  aantal;  de 
ondersten  ontspringen  0.50  M. boven  den  grond. De  primaire  takken 
zijn  niet  dik,  hoogstens  10  cM. in  omtrek;  zij  dragen  goe<l  ontwikkeld 
secundair  hout  en  tamelijk  veel  pangbaliks,  echter  geeu  wilde  takken. De  kroon  is  dus  kegelvormig,  tot  op  den  grond  toe  doorloopend;  on¬ 
deraan  l»ezit  de  sprei  een  straal  van  ongeveer  1.50  M. Het  bladerdak 
is  slecht  gesloten. De  bladeren  zijn  middelmatig  van  grootte;  voor  het  geheele  jaar 
l>erekend,  bedraagt  de  lengte  gemiddeld  20.3*2  cM. Voor  de  eerste 
tweeniaandelijksche  groepen  neemt  de  gemiddelde  bladlengte  af. daarna 
een  weinig  toe. vervolgens  weer  af ;  de  verschillen  zijn  niet  groot. Ook  de  gemiddelde  lengte  der  boonen  blijft  voor  de  achtereenvolgende 
partijen  tamelgk  constant  en  vertoont  geen  afname. De  boom  zelf  draagt 
nog  niet  de  kenteekenen  van  achteruitgang. De  productie  van  Moederboom  H. is  voor  de  beide  jaren,  gedurende 
welke  zij  nagegaan  is. voldoende. In  1907  bracht  de  boom  15  Kg. beskoffie  (meer  dan  3  katti  bereid  product! op. in  1908  bijna  20  Kg. (4.2  katti  bereid  product). De  oogst  komt  in  hoofdzaak  in  Mei  — Juli 
binnen. In  1908  bv. bedroeg  de  oogst  gedurende  die  maanden  16.1  Kg., 
in  1907  7  Kg. De  boom  bloeit  het  geheele  jaar  door;  het  was  mogelijk 
op  eenige  verschillende  tijdstippen  bloemen  in  te  zamelen. Daarvoor 
werden  de  volgende  kenmerken  gevonden: .Vant. pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Br. pt. Lgt. stij. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. Datum. 7.5  13..5mM.20.2mM. lOmM. 19.2mM. 5.7  mM. 5.7  mM. 10  Mm. 11-7-08 
7.5 
12 
18.7 
9.2 
16.2 
5.2 
O 
9.8 
14-9-08 
7.4 
1*2 
17.6 
11.8 
15.3 
5.3 
5.2 
11.2 
17-11-08 
7.4 
1*Z4 
18.6 
8.7 
17.8 
5.3 
5-2 
9.8 
3-12-08 1*2 
Van  een  dertigtal  bladeren  uit  de  maandgroep  voor  September  werden 
de  verschillende  afmetingen  gemeten  en  door  optelling  en  deeling  uit 
die  cijfers  de  gemiddelde  waarden  berekend. Voor  de  gemiddelde 
lengte  werd  gevonden  *20.99  cM.,  voor  de  uitersten  der  lengte  13.4  cM. en  28.4  cM. De  gemiddelde  breedte  bedraagt  8.24  cM.. de  uitersten  voor  de  breedte 
zijn  5.3  cM. en  11.5  cM. De  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte 
wisselt  af  tusschen  *2.21  en  3.10,  en  bedraagt  gemiddeld  2.55. De  bla¬ 
deren  vertonnen  dus  een  middelmatige  breedte. Liberia  Moederboom  G.  Cultuurtuin.  Variaties  der  bladlengte. 
April
1 i  
- 
M  (h  -  3.38  cM. Q. -  M  =  2.37  cM. M  (h  -  3.38  cM Coffea  Liberica  Moederboom  H.  Cultuurtuin. De  grootste  breedte 
ligt  ongeveer  op  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  Iqnen 
begrensd;  ook  de  blad  voet  is  door  flauwgelK>gen  lijnen  begrensd. De —  334  — bladsteel  is  gemiddeld  11.4  cM. lang,  de  lengte  wisselt  af  tusschen  7  inM. en  17  inM. als  uitersten. De  bladtop,  die  geleidelijk  in  bet  brcedere 
deel  van  de  bladschijf  overgaat,  is  stomp  en  breed;  de  gemiddelde 
lengte  ervan  is  10.3  niM.;  de  uitersten  ervoor  bedragen  8  en  18  niM. De  domatiën  zijn  dikwijls  niet  aanwezig. Het  aantal  nerven  schommelt 
tusschen  9  en  10,  bedraagt  soms  ook  wat  minder. De  nerfhoek  wisselt 
af  tusschen  45®  en  55®. bladsteel  is  gemiddeld  11.4  cM. lang,  de  lengte  wisselt  af  tusschen  7  inM. en  17  inM. als  uitersten. De  bladtop,  die  geleidelijk  in  bet  brcedere 
deel  van  de  bladschijf  overgaat,  is  stomp  en  breed;  de  gemiddelde 
lengte  ervan  is  10.3  niM.;  de  uitersten  ervoor  bedragen  8  en  18  niM. De  domatiën  zijn  dikwijls  niet  aanwezig. Het  aantal  nerven  schommelt 
tusschen  9  en  10,  bedraagt  soms  ook  wat  minder. De  nerfhoek  wisselt 
af  tusschen  45®  en  55®. De  bessen  zijn  donkerkarmijnrood,  met  hier  en  daar  lichtere,  geel¬ 
achtige  streepjes;  de  steel  is  door  een  groengele  plek  omgeven. Bij 
minder  rijpe  bessen  is  deze  plek  grooter  en  is  de  kleur  der  bessen 
meer  bronsrood,  doordat  de  streepjes  tusschen  het  rood  groenachtig 
zijn. De  bes  is  duidelijk  langwerpig  van  vorm;  de  grootste  breedte 
ligt  ver  over  het  midden;  van  daar  af  is  de  bes  naar  het  discuseind 
stomp  afgerond,  naar  het  steeleinde  toe  versmald. De  zijkanten  zijn 
door  bijna  rechte  convergeerende  lijnen  begrensd. De  discus  is  klein  en  steekt  meestal  slechts  weinig  uit. De  schil  is 
dun  en  taai,  niet  met  de  vingers  stuk  te  drukken;  de  kleur  der  bin¬ 
nenzijde  is  geelachtig  wit. Afmetingen  des  bessen  (alles  in  mM). Partij 
Lengte  Breedte 
25 
Dikte Discus. Lengte 
Partij  336 
Breedte  Dikte Discus. 25.5 
18 
17 
5.5 
5 
23 
18.5 
17 
4.5 
4 
25.5 
18.5 
17 
4.5 
4 
23 
20 
18 
4 
3.5 
25.5 
20 
18 
7 
6.5 
23.5 
19 
17 
5 
4.5 
26 
20 
18 
5 
5 
23.5 
20 
17.5 
6 
5.5 
26 
21 
18 
6 
5.5 
23.5 
20 
18 
4.5 
4 Afmetingen  des  bessen  (alles  in  mM). Partij 
Lengte  Breedte 
25 
Dikte Discus. Lengte 
Partij  336 
Breedte  Dikte Discus. Coffea  Liberica  Moederboom  H.  Cultuurtuin. 19.75 
1(5.71 
’llipSUJOOlI  U} 
iiooqpjjd  JDp  9)3udi  'ppiuiso 
CCXC5  Oi  CCl^iCCiiC  cccc 
j  o  o  1  1  cc  »c  1  cc 
'  ci  o  c:  *  lx  X  X*  X  x  X  1  X*  Oï 
•uooqpuoj  piu 
uassDq  iop  3j3ud|  -ppiuiao 
cc  :c  cc  ct  't  i>  o  o  »c  -t  x  -cï 
Ot^OIVCC  1  CC-^CCtOiCt'-Cï  1  X'^ 
ci  oi  cc  có  cvi  1  -r-ï  cc  'ca  (>i  »c  1  ^  cc 
OJ  (M  (M  (M  (CJ  (Cq  Cl  Cl  (M  Cl  CJ  Cl  Cl 
•uooq}Bid  }3iu 
uDssnq  J3p  3;3u3i  'ppiuiso 
I>-  ^  X  CS  - - -  Cl  X  X  X  Ct  -f  Cl 
c:cc'-f'^ic  j  ccicccccccX’^  , 
cc  »£C  »0  cc  l-C  «-f  LC  -t  ic  »c  --t  UC  '  1*  »c 
Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl 
quauiapua^ 
(4.2:1) 
8.0:1 
7.9:
•U00q3up  'd  ■AV33  •U130 
M  M  1  1  1  II  1  1  1  1  1  
1  1 
•uooqpuoi  ’d  •a\33  '0130 
(0.75) 
(0.76) 
0.36 
0.35 
1 
'UOoqjBid  'd  'AxsS  •ui30 
Cl’^XXCl  '^Cl 
1  1  1  1  1  1  22 
OO'-^  ccc:-w<— ■<— > 
•qSOOA  'lU  ’sssq  JU33J3d 
VC  1  iC  Cl  iC 
XX^CICC  1  XClXX'^XÖCl'^'^ï 
•qoijp  'lu  ’ssaq 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  M  2^  1 
•qptlOJ  'UI  •SS3q  •JU33J3d 
lO  VC  ic 
XCïXXX  ^iC»OCCuCClC5CCXCC 
C1*-C1X^ 
•qjBid  'lu  'ssaq  qu33J3cl 
ic  uc  iC  uC  iCi  Cl  iO  >c 
1  XClClGO-^iCO’^-tci 
t>-i>i>:ox  ‘  xxxicxc^xxxx 
•S3q  'd  ’mdS  ■pp!iu30 
1  1  q  X  -  cc  q  IC  ^  -j;  t-  o 
•>(ll|d  U3P  UBA  UirUBQ 
r-  r-  X 
xivt'-t-r^t^ooooxxxxxo 
PPPPPP^OddPPPP^O 
XCC-^iCIVt^— '^■^^•-’ClvCiCXi-' 
WXX^CC-X^Cl^^CliCiCOXt^ 
ClCl-^-^  Cl^-^T-HCl  cc^^ 
'f!)jBd  J3p  jsiuiuntsi 
1  ’^CliCOXOCC-riCXCCXt^OCC 
1  ^ClCltCiCXXt^XOOCCX'^Cl 
— <  cc  IC  X 1  1  1  1  1  1  1  1  1  M  1  1  1  1  1 
1  1  1  1  1  1  1  1  M  1  1  1 
1  1  1  löcl  1  lo-fl  !^lxx 
1  i  1  1  1  Iti'  1  1 
i'-  o:  c: 
-M  IC  :c  l>»  -M  «ZC  IC  C'l  <>J  O  O  O  O 
ic  cc  -M  C'l  w  cc  cc  'M  ^  ict  ^ 
17.17 
17.41 
17.91 
17.12 
1 7. Coffea  Liberica  Moederboom  H.  Cultuurtuin. 1  'PJ3M  U9U10U3S 
fl^JECljSOjd  JinjBBM 
‘njJBd  J3P  IMDIMaS  31B}0X 
'3!)}0>|  spiajsq  J3P  mOIAVSS  )31J 
UBA  uooqsijp  33B)U33JDd 
'9!j}0>|  3p!3i3q  J3p  )q3!AV33  )3q 
UBA  uooqpuoj  33B)U33i3cl 
•31JJOJ1  3p!3J3q  jsp  jq3!A\33  }3l| 
UBA  UOOqjBld  33b}U33J3c1 
•fjjjüdpojd 
JOp  lIDSSOq  |B)UUU  31HJ0X 
'{llpSUJOOl}  UI 
uooqpuoj  iop  3;3ud|  ‘ppiiuoo 
’llipSUJOOlI  U} 
iiooqpjjd  JDp  9)3udi  'ppiuiso 
•uooqpuoj  piu 
uassDq  iop  3j3ud|  -ppiuiao 
•uooq}Bid  }3iu 
uDssnq  J3p  3;3u3i  'ppiuiso 
quauiapua^ 
•U00q3up  'd  ■AV33  •U130 
•uooqpuoi  ’d  •a\33  '0130 
'UOoqjBid  'd  'AxsS  •ui30 
•qSOOA  'lU  ’sssq  JU33J3d 
•qoijp  'lu  ’ssaq 
•qptlOJ  'UI  •SS3q  •JU33J3d 
•qjBid  'lu  'ssaq  qu33J3cl 
•S3q  'd  ’mdS  ■pp!iu30 
•>(ll|d  U3P  UBA  UirUBQ 
'f!)jBd  J3p  jsiuiuntsi Coffea  liberica  
Moederboom  
H. Eindcijfers  
der  
partijen. 1  'PJ3M  U9U10U3S 
fl^JECljSOjd  JinjBBM 
‘njJBd  J3P  IMDIMaS  31B}0X 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  M  1  1  1  1  1 
'3!)}0>|  spiajsq  J3P  mOIAVSS  )31J 
UBA  uooqsijp  33B)U33JDd 
1  1  1  1  1  1  1  1  M  1  1  1 
'9!j}0>|  3p!3i3q  J3p  )q3!AV33  )3q 
UBA  uooqpuoj  33B)U33i3cl 
1  1  1  löcl  1  lo-fl  !^lxx 
•31JJOJ1  3p!3J3q  jsp  jq3!A\33  }3l| 
UBA  UOOqjBld  33b}U33J3c1 
1  i  1  1  1  Iti'  1  1 
i'-  o:  c: 
•fjjjüdpojd 
JOp  lIDSSOq  |B)UUU  31HJ0X 
-M  IC  :c  l>»  -M  «ZC  IC  C'l  <>J  O  O  O  O 
ic  cc  -M  C'l  w  cc  cc  'M  ^  ict  ^ 
'{llpSUJOOl}  UI 
uooqpuoj  iop  3;3ud|  ‘ppiiuoo 
17.17 
17.41 
17.91 
17.12 
1 7. Coffea  Liberica  Moederboom  H.  Cultuurtuin. 25.5 
18 
17 
5.5 
5 
23 
18.5 
17 
4.5 
4 
25.5 
18.5 
17 
4.5 
4 
23 
20 
18 
4 
3.5 
25.5 
20 
18 
7 
6.5 
23.5 
19 
17 
5 
4.5 
26 
20 
18 
5 
5 
23.5 
20 
17.5 
6 
5.5 
26 
21 
18 
6 
5.5 
23.5 
20 
18 
4.5 
4 
Partij  549 
Lengte Breedte Dikte Discus. 23.5 
16.5 
16 
5.5  5 
23.5 
18 
16 
5 
5 
23.5 
18 
16 
7 
6.5 
23.5 
20 
18 
5 
5 
24 
18.5 
16.5 8  7 8  7 
De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  voor  de  afzonderlijke 
partijen  schommelt  tusschen  24.14  mM. en  2617  mM.;  de  uitersten  be¬ 
dragen  voor  de  bessen  der  verschillende  partijen  bijeengenomen  18.5  niM. en  29.5  niM. Voor  de  bessen  met  rondboon  is  de  gemiddelde  lengte 
ongeveer  23.00  mM.;  de  uitersten  zijn  voor  de  rondboonbessen  15.5  mM. en  26.5  mM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  wisselt  sterk  af. Laat  men  de 
kleine  partijen  buiten  rekening,  dan  zijn  de  grenzen  voor  het  percentage 
bessen  met  rondboon  13®/o  — 39®  o;  het  gehalte  aan  bessen  met  voosboon 335 is  0.5®.,  — 4.5“ .h  Het  gemidd. gewicht  per  bes  schommelt  tusschen  4  en 
5  gram. De  hoornschilkoffie  is  grof,  langwerpig;  de  grootste  breedte 
ligt  over  het  midden. De  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  be¬ 
grensd,  naar  het  steeleinde  convergeerend ;  daardoor  is  dc  boon  aman¬ 
delvormig. De  gemiddelde  lengte  der  platboon  bedraagt  ongeveer 
18.7  inM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoort  van  10.5  mM.;  de 
uitersten  voor  de  lengte  zijn  14  mM. en  23  niM. Voor  de  rondboon 
in  boornschil  zijn  de  uitersten  11.5  mM. en  20.5  mM.,  meteen  gemiddelde 
lengte  van  17.5  mM.;  daarbij  behoort  een  breedte  van  9.5  mM. lengte  van  17.5  mM.;  daarbij  behoort  een  breedte  van  9.5  mM. Het  gemiddeld  gewicht  der  boonen  is  vrij  boog,  van  de  rondboonen 
meestal  weder  iets  hooger  dan  van  de  platboonen. Het  rendement  is 
dus  gunstig,  ondanks  het  vrij  hooge  percentage  rondboonbessen ;  het 
schommelt  om  8. 336 Coffea  liberica  
Moederboom  
H. Eindcijfers  
der  
partijen. Coffea  Liberica  Moederboom  H.  Cultuurtuin. 19.75 
1(5.71 
CCXC5  Oi  CCl^iCCiiC  cccc 
j  o  o  1  1  cc  »c  1  cc 
'  ci  o  c:  *  lx  X  X*  X  x  X  1  X*  Oï 
cc  :c  cc  ct  't  i>  o  o  »c  -t  x  -cï 
Ot^OIVCC  1  CC-^CCtOiCt'-Cï  1  X'^ 
ci  oi  cc  có  cvi  1  -r-ï  cc  'ca  (>i  »c  1  ^  cc 
OJ  (M  (M  (M  (CJ  (Cq  Cl  Cl  (M  Cl  CJ  Cl  Cl 
I>-  ^  X  CS  - - -  Cl  X  X  X  Ct  -f  Cl 
c:cc'-f'^ic  j  ccicccccccX’^  , 
cc  »£C  »0  cc  l-C  «-f  LC  -t  ic  »c  --t  UC  '  1*  »c 
Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl  Cl 
(4.2:1) 
8.0:1 
7.9
M  M  1  1  1  II  1  1  1  1  1  
1  1 
(0.75) 
(0.76) 
0.36 
0.35 
1 
Cl’^XXCl  '^Cl 
1  1  1  1  1  1  22 
OO'-^  ccc:-w<— ■<— > 
VC  1  iC  Cl  iC 
XX^CICC  1  XClXX'^XÖCl'^'^ï 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  M  2^  1 
lO  VC  ic 
XCïXXX  ^iC»OCCuCClC5CCXCC 
C1*-C1X^ 
ic  uc  iC  uC  iCi  Cl  iO  >c 
1  XClClGO-^iCO’^-tci 
t>-i>i>:ox  ‘  xxxicxc^xxxx 
1  1  q  X  -  cc  q  IC  ^  -j;  t-  o 
r-  r-  X 
xivt'-t-r^t^ooooxxxxxo 
PPPPPP^OddPPPP^O 
XCC-^iCIVt^— '^■^^•-’ClvCiCXi-' 
WXX^CC-X^Cl^^CliCiCOXt^ 
ClCl-^-^  Cl^-^T-HCl  cc^^ 
1  ’^CliCOXOCC-riCXCCXt^OCC 
1  ^ClCltCiCXXt^XOOCCX'^Cl 
— <  cc  IC  X 337 Liberia  Moederboom  H. Variaties  in  bladlengte. 00 Mei  
— 
Juni 
1907. < 
Sept. 1907. o 
T 
C3 
X 
o 
C 
Kleiner  dan 
2 
s 
1 
2 
1 
1  1 
9 
9  cM. 9-10  » 
— 
2 
— 
— 
1 
— 
2 
1 
6 
10-11  » 
— 
2 
1 
2 
3 
1  2 
— 
1 
12 
11-12  . 2 
8 
3 
4 
4 
4  1 
1 
4 
31 
12—13  * 
4 
2 
6 
2 
8 
2  5 
3 
2 
34 
13—14  » 
1 
7 
3 
3 
4 
1  5 
2 
5 
31 
14—15  » 
— 
10 
3 
7 
8 
2  3 
2 
7 
42 
15 — 16  » 
4 
19 
11 
9 
10 
5  7 
6 
10 
81 
16—17  » 
2 
20 
7 
9 
4 
5  11 
11 
7 
76 
17-18  » 
5 
14 
8 
3 
4 
6  9 
10 
13 
72  Q,^  17.17 
cM. 18—19  » 
6 
24 
12 
17 
O 
9  14 
14 
6 
107 
19-20  » 
9 
28 
13 
14 
9 
7  15 
21 
11 
127 
20—21  » 
9 
28 
10 
20 
12 
6  9 
14 
17 
125 M  =  20.32 
cM. 21—22  . 10 
31 
17 
14 
12 
11  15 
15 
10 
135 
22-23  » 
15 
25 
8 
9 
11 
9  12 
16 
17 
122 
Q.=- 22.94 
cM. 23—24  » 
9 
23 
9 
13 
11 
10  11 
11 
104 
24—25  » 
5 
15 
11 
17 
8 
7  13 
11 
2 
89 
25—26  . 4 
17 
7 
10 
9 
3  5 
5 
1 
61 
26-27  . 2 
5 
3 
9 
2 
3  5 
5 
2 
36 
27-28  » 
1 
4 
2 
5 
1 
—  _ 
2 
2 
17 
28—29  . 2 
2 
— 
3 
1 
_  - 
2 
2 
12 
29—30  « 
1 
2 
1 
1 
1 
—  — 
— 
6 
30  » 
— 
— 
— 
— 
- 
-  - 
1 
1 
grooter 
dan  30 
1 
1 
1 
Som. 93 
291 
136 
174 
129 
1 
91  1421 
154 
127 
1 
1337 
Gemidd. I 
lengte. 2 1.25  20.23  20.00  20.75i 20.29 20.58 19.9320.36 19.68  20.32 
1 
cM. 20.74 
20.37 
20.43  20.14 
19.68  cM. M  — Q,  =  3.15  cM. Q,  — M-^2.62  cM. M  — Q,  =  3.15  cM. Q,  — M-^2.62  cM. Meded. Dep. v. Landbouw  ll. Meded. Dep. v. Landbouw  ll. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: 
Aant  pt.  Lgt.  bs.  Lgt.  pt.  Br.  pt.  Lgt.  stij.  Lgt.  stm.  Lgt.  hd.  Lgt.  hk. 
7  14.5mM.  20.mM.  6.7mM.  22mM.  5.9  mM.  5.2mM.  J0.6mM. 
De  bessen  zijn  oranjerood;  op  een  gelen  of  groenen  ondergrond 
komen  fijne  roode  streepjes  voor,  vuurrood  of  karmijnrood.  Soms  is 
de  kleur  aan  de  lichtzijde  wat  sterker  ontwikkeld;  zulk  een  wang  is 
bijna  effen  rood  gekleurd.  De  bessen  zijn  langwerpig,  peervormig;  de 
grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  2,3  van  de  lengte,  dus  ver  over  het 
midden;  aan  het  steeleinde  is  de  bes  eenigszins  uitgerekt.  De  zijkanten 
der  bessen  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd.  De  discus  is  tamelijk Coffea  liberica  Moederboom  I.  C  iltuurtuin. De  boom  is  ongeveer  6  M. boog;  de  ointrek  van  den  stam  bedraagt 
38.5  cM.;  deze  splitst  zich  op  4  M. boven  den  grond  in  tweeën. De 
stam  is  goed  met  primaire  takken  bezet;  de  laagste  ontspringen  op 
50  cM  boven  den  grond;  zij  zijn  niet  dik,  dragen  goed  ontwikkeld 
secundair  hout,  geen  wilde  takken  en  weinig  pang  baliks. De  kroon 
is  kegelvormig,  bijna  tot  op  den  bodem  reikend;  de  straal  ervan  is 
ongeveer  2  M. Het  bladerdak  is  slecht  gesloten. De  boom  vertoont 
een  sterken  achteruitgang  sedert  Augustus  1908;  bladziekte  tast  de 
bladeren  hevig  aan. Gedurende  1908  heeft  de  productie  nog  geen  6  Kg. beskoffie  bedragen; 
over  het  volgende  jaar  zal  de  opbrengst  nog  geringer  zijn. De  boom 
is  dus  een  slechte  drager. De  lengte  der  bladeren  is  middelmatig;  voor  het  geheele  jaar  bedraagt 
zij  20.18  cM. In  de  beide  eerste  tweemaandelijksche  perioden  neemt 
de  bladlengte  wat  toe,  om  daarna  te  dalen  en  in  December  het  laagste 
punt  te  bereiken,  vervolgens  neemt  de  bladlengte  weer  toe. Van  een 
dertigtal  bladeren  uit  de  maandgroep  voor  Mei  werden  de  verschillende 
afmetingen  gemeten. Daarbij  werd  voor  de  bladlengte  een  gemiddelde 
gevonden  van  21.78  cM.,  met  als  uitersten  13.3  cM. en  27.1  cM. De 
breedte  vertoont  een  gemiddelde  van  7.0  cM. en  uitersten  van  3.2  en 
9.1  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  werd  gevonden 
van  3.10,  terwijl  de  uitersten  daarvoor  waren  2.63  en  4.15. De  boom 
behoort  dus  tot  de  smalbladige  typen. De  grootste  breedte  van  het 
blad  ligt  gewoonlijk  wat  over  het  midden ;  de  zijkanten  zijn  door  tlauw- 
gebogen  lijnen  begrensd;  langs  den  bladvoet  gaan  deze  in  rechte  lijnen 
over. De  bladtop  is  niet  scherp  van  het  breedere  deel  der  bladschijf 
afgescheiden;  de  lengte  ervan  wisselt  af  tusschen  4  inM. en  16  niM. en  bedraagt  gemiddeld  12  9  mM. Het  aantal  nerven  schommelt  tusschen 
9  en  11;  de  nerfhoek  bedraagt  45"  — 55®. Voor  den  bladsteel  werden 
als  uitersten  gevonden  6  mM. en  18  inM. en  als  gemiddelde  12.1  mM. als  uitersten  gevonden  6  mM. en  18  inM. en  als  gemiddelde  12.1  mM. Domatiën  komen  bijna  niet  op  de  bladeren  voor. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: 
Aant  pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Br. pt. Lgt. stij. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 7  14.5mM. 20.mM. 6.7mM. 22mM. 5.9  mM. 5.2mM. J0.6mM. Coffea  liberica  Moederboom  I.  C  iltuurtuin. De  bessen  zijn  oranjerood;  op  een  gelen  of  groenen  ondergrond 
komen  fijne  roode  streepjes  voor,  vuurrood  of  karmijnrood. Soms  is 
de  kleur  aan  de  lichtzijde  wat  sterker  ontwikkeld;  zulk  een  wang  is 
bijna  effen  rood  gekleurd. De  bessen  zijn  langwerpig,  peervormig;  de 
grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  2,3  van  de  lengte,  dus  ver  over  het 
midden;  aan  het  steeleinde  is  de  bes  eenigszins  uitgerekt. De  zijkanten 
der  bessen  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. De  discus  is  tamelijk 339 klein  en  steekt,  als  een  kegeltje,  0.5  —  2  niM. uit. De  schil  is  hard  en 
taai,  moeilijk  stuk  te  knijpen;  aan  de  binnenzijde  is  de  kleur  bruin¬ 
achtig  rosé. achtig  rosé. Afmetingen  der bessen  (alles  in inM.): 
Partij Afmetingen  der bessen  (alles  in inM.): 
Partij 
31. Partij 
39. Lengte Breedte Dikte Discus. Lengte Breedte Dikte Discus. 22.5 
19 
17 
5  4 
21  5 
19 
17 
6 
r 
u 
22.5 
19.5 
18 
8  7 
22 
18  5 
17 
6.5 
5.5 
22.5 
20 
18 
7  65 
22 
20 
18 
6  5 5 
22.5 
20.5 
17.5 
6.5  6 
22  5 
19 
17 
5.5 
5 
23 
19 
17.5 
5  4.5 
25.5 
21 
19 
6 
5 
25.5 
20  5 
20 
5.5 
5 
Partij 468 
Partij  509 
Lengte Breedte Dikte Discus. Lengte Breedte Dikte Discus. 20 
17 
15.5 
6.5  5.5 
20.5 
17.5 
15.5 
6 
5.5 
20 
17.5 
15.5 
5.5  5 
20.5 
18 
17 
7 
6.5 
20 
17.5 
15.5 
7  5.5 
20.5 
18.5 
16.5 
6.5 
6 
20 
18 
16 
7.5  6 
20.5 
19 
16  5 
6.5 
6 
20 
18 
16.5 
7  6.5 
21 
19.5 
18 
8 
7.5 De  gemiddelde  lengte  van  de  bessen  met  platboon  neemt  gedurende  de 
beide  oogstjaren  geleidelijk  af  van  24.04  inM. tot  19.97  inM. De  lengte 
der  platboonbessen  van  alle  partijen  bijeengenomen  schommelt  tusschen 
17  niM. en  27.5  inM.,  en  vertoont  een  gemiddelde  van  21  niM. Voor 
de  rondboonbessen  zijn  deze  uitersten  16  niM. en  26.5  inM.;  de  ge¬ 
middelde  lengte  is  ongeveer  19  niM. E^n  vrij  groot  percentage  der  bessen  bevat  rondboon. Het  gehalte 
aan  voosboon  is  eveneens  vrij  hoog. Het  uitleveringscijfer  bedraagt 
gemiddeld  ongeveer  11 De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig,  klein;  de  grootste  breedte  ligt 
over  het  midden,  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. Voor 
de  platboon  is  de  gemiddelde  lengte  14.7  niM.,  waarbij  een  breedte 
behoort  van  9.5  niM.;  de  uitersten,  waartusschen  de  lengte  schommelt, 
bedragen  11.5  mM. en  18  mM. Voor  de  roodboon  zijn  deze  uitersten 
11  mM. Coffea  liberica  Moederboom  I.  C  iltuurtuin. en  17.5  inM.,  terwijl  het  gemiddelde  hier  13.7  inM. bedraagt, 
bij  een  gemiddelde  breedte  van  8.5  mM. 340 Coffea  liberica  
Moederboom  
I. Eindcijfers  
der  
partijen. 'PJ9M  U9U10U3S 
fljaBdpojd  jinjBBM 
[  ‘flJJBd  J9p  J119IM93  9|B)OX 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  ! 1 
1  •9!H0>i  9p!9J9q  a9p  )1|9!av93 
■  }9il  UBA  udoq9Up  93B}U99J9d 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
'  ■9!jj05(  9p!9J9q  J9p  }q9!M93 
j  
}9q  UBA  uo'oqpuoj  93BJU99J9d 
1  1  1 
•9!}jo>|  9P!9i9q  J9p  iqDiAvgS 
J9q  UBA  uÓoqjBjd  93B4U9DJ9d 
_  o  _c  cc  c  o  c  c 
1  1  1  lasooï?:)^  luooo^o 
00  00  00  00 
J3p  uassaq  iB^uuB  sje^ox 
cc>i>o0'^'^c<ju:)cooooo 
o^ccooo<Nir5C'i'»-<oooo 
•nqosujooq  ui 
|uooqpuoj  jap  a;3uai  •ppiuiar) 
14.45 
14.35 
13.75 
14
13.50 
13.81 
13
12.89 
‘Iiqasuiooq  ui 
uooq;B|d  iap  ajSuai  -ppjuiao 
15.90 
16.40 
14.85
14.22 
14.79
14.62 
'uooqpuoj  ;aui 
*ssaq  jap  a;3uai  'ppiuiao 
20.85 
21.00 
19.45 
19.75 
19.50 
19.88 
19.00 
19.20
•uooq;Bid  49ui 
•SS9q  J9p  943u9|  •ppTUI90 
24.04 
22.62 
21.65 
20.10 
21.08 
,  quauiapua^ 
10.5:1 
10.4:1 
9.8:1 
9.4:1 
■uooq9!jp  'd  •m93  •ui9o 
1  . 1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
•uooqpuoj  ’d  •m93  '^90 
(0.47) 
0.27 
0.22 
0.23 
0.23 
uooqjBid  'd  •AA93  ‘0190 
0.25 
0.20 
0.22 
0.20 
•qaup  ‘UI  ’ssaq  *;uaDjax 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
■qsooA  ‘UI  ’ssaq  quaaiaj 
3 3 
3.5 
14 6 2 6 
5 
•qpuoi  ‘UI  'ssaq  ‘^uaaiaj 
-^OCO  1  OOCSlOCOCO’^O^GO 
■qjBid  -UI  •SS9q  •4U9Di9d 
43 
58 65 
71 
! •S9q  'd  •m93  •pp!ui90 
ir5t^Oir5oqo<NCD(Nc^TjH-rHic 
i  ’Sinid  U9p  UBA  UinjBQ 
t'^lVt^t^QOCOCOOOOOOOOOOO 
^-.-rt>'^^LO‘^lOLOOOr^OO 
•fHJBd  J9p  i9U]uin[q 
26 
39 
86 
509 555 341 Moederboom  I. Variaties  in  de  bladlengte. ,  ^ Lengte  V. h. blad. bS 
S 
S 
Mei  1907. O 
Juli  1907. Coffea  liberica  Moederboom  J.  Cultuurtuin. De  boom  is  slechts  ongeveei’  5  M. hoog;  de  omtrek  van  den  stam 
bedraagt  45  cM. Op  een  hoogte  van  1.50  M. boven  den  grond  is  de  stam  getopt;  van 
af  dat  punt  bestaat  de  kroon  uit  enkele  wiwilans  en  zware  wilde  takken ; 
de  primaire  takken,  waaraan  laatstgenoemde  ontspringen  zijn  dik,  tot 
24  cM. in  omtrek. Er  komen  aan  den  lagen  stam  slechts  5  primaire 
takken  voor;  de  kroon  bestaat  dus  bijna  uitsluitend  uit  wilde  takken. Het  bladerdak  is  niet  gesloten;  de  vorm  van  de  kroon  is  onregelmatig; 
de  straal  van  de  sprei  bedraagt  ongeveer  2.70  M. De  vruchtdracht  van  den  boom  is  vrij  gunstig. In  1907  kwam  in 
het  geheel  binnen  11.5  Kg. beskoffie;  waarvan  7.4  Kg. in  het  tijdperk 
Mei  —  Juli. In  1908  bedroeg  de  oogst  18.1  Kg. beskoffie,  waarbij  nog 
ongeveer  1  Kg. komt  voor  December. ongeveer  1  Kg. komt  voor  December. De  productie  was  als  volgt  verdeeld: ongeveer  1  Kg. komt  voor  December. De  productie  was  als  volgt  verdeeld: Januari  -  Maart  1.8  Kg. April  —  Juni  12.1  • 
Juli  -  September  2.2  » 
October  -  December  2.0  » De  boom  maakt  niet  den  indruk  achteruit  te  gaan;  bij  de  vergelijking 
van  de  eindcijfers  blijkt  echter  wel,  dat  de  gemiddelde  lengte  der  bessen 
met  platboon  een  daling  vertoont. De  gemiddelde  lengte  van  het  blad 
bedraagt,  voor  het  geheele  jaar  berekend,  20.69  cM.;  de  gemiddelde 
lengte  voor  de  groepen,  in  tweemaandelijksche  perioden  ingezameld, 
blijkt  tot  December  geleidelijk  af  te  nemen,  daarna  weder  te  stijgen. Van  een  dertigtal  bladeren  uit  de  maandgroep  van  Januari  1908  werden 
de  gemiddelde  afmetingen  bepaald. De  lengte  bedroeg  20.25  cM  met 
als  uitersten  12.4  cM. en  26.1  cM. De  breedte  schommelde  tusschen  5.0  cM. en  ll.2  cM. Het  cijfer,  dat 
de  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  aangeeft,  is  weinig  variabel, 
gemiddeld  bedroeg  het  2.48  terwijl  de  uitersten  ervoor  waren  2.13  en 
2.83  De  bladeren  vertoonen  dus  een  middelmatige  breedte. De  grootste 
breedte  van  het  blad  ligt  ver  over  het  midden. De  bladvoet  is  stomp; 
de  bladtop,  die  tamelijk  scherp  van  het  breedere  deel  der  bladschijf 
is  afgezet,  eindigt  scherp. De  lengte  van  den  bladtop  bedraagt  gemiddeld  9.8  niM.,  met  als 
uitersten  7  inM. en  14  mM. Voor  den  bladsteel  werd  een  gemiddelde 
lengte  van  13.9  m.M. gevonden,  met  als  uitersten  6  niM. enl9mM. Het 
aantal  nerven  wisselt  af  tusschen  8  en  11,  de  nerfhoek  is  40"  —  45®  groot. Coffea  liberica  Moederboom  I.  C  iltuurtuin. O 
< 
c; 
cT 
X 
1 
oc 
o 
9-10  cM 
2 
1 
1 
1 
4 
10  11 
» 
1 
— 
— 
— 
1 
1 
1 
2 — 
6 
11—12 
» 
4 
5 — 
3 
1 — 
0 
4 
1 
4 
1 
28 
12-13 
» 
5 
2 
3 
3 
2 
2 
7 
3 
5 
1 
3 
36 
13-14 
6 
6 
5 
3 
1 
5 
2 
6 
7 
6 
7 
54 
14-15 
» 
9 
8 
2 
10 
1 
5 
3 
4 
9 
7 
5 
63 
15-  16 
» 
7 
8 
1 
15 
8 
12 
C 
8 
11 
5 
2 
83 
16—17 
» 
11 
9 
13 
8 
6 
9 
11 
4 
1 
7 
9 
88 
17-18 
14 
14 
7 
26 
9 
11 
9 
7 
13 
12 
7 
129 
Q.-^17.76 
cM. 18-19 
14 
17 
18 
25 
19 
15 
20 
7 
12 
10 
15 
172 
19—20 
» 
25 
14 
10 
27 
12 
12 
16 
16 
9 
2t» 
19 
184 
20-21 
23 
18 
19 
39 
15 
22 
5 
14 
9 
7 
15 
186 M  =  20.18 
21—22 
» 
20 
28 
12 
37 
12 
17 
8 
13 
6 
12 
8 
173 
22-23 
> 
23 
19 
11 
30 
17 
20 
5 
3 
4 
10 
10 
152 Q.,= 22.76 
cM. 23-24 
» 
20 
24 
17 
27 
11 
16 
4 
6 
5 
5 
3 
138 
24-25 
19 
14 
15 
30 
6 
9 
4 
3 
3 
8 
2 
133 
25-26 
» 
8 
10 
12 
14 
5 
6 
1 
1 — 
1 
3 
61 
26  27 
13 
8 
8 
13 
5 
1 
1 — 
1 
50 
27-28 
4 
4 
6 
5 
3 
4 
1 — 
— 
— 
27 
28-29 
» 
2 — 
1 
1 
1 _ 
— 
— 
- 
— 
5 
29-30 
> 
3 — 
1 
— 
2 
_ 
— 
— 
6 
30-31 
* 
— 
2 
1 _ 
— 
' — 
— 
— 
3 
Som 
Gemidd. 233 
208 
i 
163, 
! 316 
129 
173 
ir9 
101 
97 
122 
110 1761 
lengte. 20.80  21.11 21.29120.97  20.37  20.70 18.52 19.41  17.96 19.25  19.321  20.18 
1  ! cM. 20.95  i  21.13  20  53  18.96  18.60  19.32  cM. 1 
. -  Qi  =  2.42  Q.,  —  M  =  2.58. 342 Coffea  liberica  Moederboom  J.  Cultuurtuin. Domatiën  zijn  gewoonlijk  aanwezig,  vooral  op  den  bladvoet;  niet  zelden 
is  de  opening  ervan  spieetvormig. 343 Voor  eenige  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden : 
Aant.pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Br  pt. Lgt. stij. Lgt. stm  Lgt. hd. Lgt. hk. Datum. 7.5  14.1mM.21.1mM. 9mM. 20.5mM. 8.5  niM. 6mM. 11.3mM. 11-7-C8 7.1  14.8  »  21.4  »  9.9  »  21.4  *  7.3  *  6.3  »  11.4  »  3-12-08 
De  bessen  zijn  bruinrood  gekleurd  met  geelachtige  streepjes;  de  kleur 
is  bijna  effen. De  schil  is  dik;  bij  overrijpe  bessen  kan  men  haar  met 
moeite  met  de  vingers  stuk  drukken;  ook  de  pulplaag  is  dik. De  bessen 
zijn  grof;  aan  het  steeleinde  en  aan  den  top  zijn  de  bessen  ongeveer 
evenveel  afgeplat,  daartusschen  door  gebogen  lijnen  begrensd. De 
grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. Het  bovenvlak  van  de 
bes  wordt  grootendeels  ingenomen  door  den  grooten  discus;  deze  is 
kegelvormig  en  steekt  1  4.5  inM. uit. De  gemiddelde  lengte  der  bessen 
met  platboon  verschilt  voor  de  achtereenvolgende  partijen;  van  de 
grootere  partijen  is  de  grootste  waarde  ervoor  24.09  mM.,  de  kleinste 
21.84  mM.;  gemiddeld  bedraagt  die  lengte  voor  alle  partijen  bijeen  on¬ 
geveer  23.4  mM.;  de  uitersten  zijn  17.5  mM. en  28.5  mM. Voor  de 
bessen  met  rondboon  zijn  de  uitersten  17  mM. en  26  mM.,  de  gemiddelde 
lengte  is  hier  20  7  mM. ^9 lengte  is  hier  20  7  mM. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Dikte 
Le Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Lengte Breedte Dikte Discus. Lengte Breedte Dikte 
Discus. 22 
20 
18.5 
10.5 
9 
22 
20 
18 
8.5 
17.5 
22. 20 
8 
7.5 
22 
20.5 
18.5 
15 
12.5 
22.5 
18 
17 
12 
9.5 
22 
21 
19.5 
11.5 
10 
22.5 
20 
19 
12 
10.5 
22.5 
20 
18.5 
10 
9 
22.5 
20 
18.5 
13 
11 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Lengte Breedte Dikte Discus. Lengte Breedte Dikte 
Discus. 22 
20 
18.5 
10.5 
9 
22 
20 
18 
8.5 
17.5 
22. 20 
8 
7.5 
22 
20.5 
18.5 
15 
12.5 
22.5 
18 
17 
12 
9.5 
22 
21 
19.5 
11.5 
10 
22.5 
20 
19 
12 
10.5 
22.5 
20 
18.5 
10 
9 
22.5 
20 
18.5 
13 
11 
Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  vrij  hoog;  het  schommelt 
voor  de  grootere  partijen  tusschen  20“,,  en  30%. Ook  het  percentage 
voosboon  is  vrij  hoog;  daarbij  komt  nog,  dat  de  schil  en  pulplaag  dik 
zijn,  zoodat  het  verhoudingscijfer  ongunstig  is;  het  bedraagt  ongeveer  11. De  hoornschilboonen  zijn  grof,  breed. Coffea  liberica  Moederboom  J.  Cultuurtuin. Het  gemiddeld  gewicht  ervan 
bedraagt  ongeveer  0.30  gram,  de  rondboon  is  meestal  iets  zwaarder 
dan  de  platboon. De  lengte  der  platboon  schommelt  tusschen  12.5  m]\I. en  20.5  mM.,  gemiddeld  bedraagt  zij  ongeveer  16,6  niM.,  waarbij  een 
breedte  behoort  van  10.75  niM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten 
12.5  mM. en  19  niM.,  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  hier  15.3  mM. en 
de  daarbij  behoorende  breedte  10  niM. 22.5 
11 
Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  vrij  hoog;  het  schommelt 
voor  de  grootere  partijen  tusschen  20“,,  en  30%. Ook  het  percentage 
voosboon  is  vrij  hoog;  daarbij  komt  nog,  dat  de  schil  en  pulplaag  dik 
zijn,  zoodat  het  verhoudingscijfer  ongunstig  is;  het  bedraagt  ongeveer  11. De  hoornschilboonen  zijn  grof,  breed. Het  gemiddeld  gewicht  ervan 
bedraagt  ongeveer  0.30  gram,  de  rondboon  is  meestal  iets  zwaarder 
dan  de  platboon. De  lengte  der  platboon  schommelt  tusschen  12.5  m]\I. en  20.5  mM.,  gemiddeld  bedraagt  zij  ongeveer  16,6  niM.,  waarbij  een 
breedte  behoort  van  10.75  niM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten 
12.5  mM. en  19  niM.,  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  hier  15.3  mM. en 
de  daarbij  behoorende  breedte  10  niM. De  hoornschilboonen  zijn  grof,  breed. Het  gemiddeld  gewicht  ervan 
bedraagt  ongeveer  0.30  gram,  de  rondboon  is  meestal  iets  zwaarder 
dan  de  platboon. De  lengte  der  platboon  schommelt  tusschen  12.5  m]\I. en  20.5  mM.,  gemiddeld  bedraagt  zij  ongeveer  16,6  niM.,  waarbij  een 
breedte  behoort  van  10.75  niM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten 
12.5  mM. en  19  niM.,  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  hier  15.3  mM. en 
de  daarbij  behoorende  breedte  10  niM. 344 Coffea  liberica  
Moederboom  
J,  
Eindcijfers  
der  
partijen. Coffea  liberica  Moederboom  J.  Cultuurtuin. 'PJ3M  U3U10U39 
fijjBdjaojd  jinjBBM 
,  ‘fïMBd  jsp  )1{3!AV33  31BJOX 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
J  
sijjosi  spiajaq  jap  ^ijDiMaS  jaq 
UBA  uooqsup  aSBjuaDjaj 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
[•3!}jo>I  spiajaq  jap  ^qaiMsS  jaq 
1  UBA  uooqpuoj  aSBjuaajad 
O  ,  C  _  O  C  o  ^  S  s  c 
1  1  1  icoö  o  coco  c 
1  1  1 
1 
l'aijjOJi  apiojaq  jap  jqajMaS  ;aq 
UBA  uooqjBid  aSB^uaaiaj 
.oeooooo 
1  1  1  |o~oo~oo“©~o~cr©~ 
1  1  1  l’^iO^COOCiOkOO'rH 
OOOOOOOOOOOOOCOOOO 
1  -fijiBdpoid 
1  J3p  uassaq  iBjuuB  3ib;ox 
223 472 
269 85 87 
'nUDSUJOOlj  UI 
UOOqpUOJ  J9P  3)SU3I  'ppiUiaQ 
15.25 
15.88 
15.81 
15.93 
15.25 
15.23 
14.64 
1 
•pqDSUjooq  UI 
UOOq^Bjd  J3p  3;§U9|  ‘ppIUISQ 
16.72 
16.93 
16.60
17.18 
16.83 
15.94 
•uooqpuoj  ;3ui 
udsssq  J3p  d;3u3i  •pp!m30 
21.44 
20.89 
21.38 
1 
'uooqjBid  )auj 
uassaq  jap  a)3ua[  ppiuiaQ 
24.09 
24
23.40 
23.44 
2
*;U3lU3pU3^ 
(5.4:1) 
10.6:1 
1 
'uooqaijp  ’d  'MaS  'uiaQ 
1  1  M  1  1  1  1  1  i  1  1  1 
1  'uooqpuoj  ‘d  'AvaS  'uzao 
(0.68 
0.32 
0.32 
0.33 
0.33 
! •uooqjBjd  'd  'AvaS  ‘uiaQ 
(0.63) 
0.30 
0.31 
0.32 
0.32 
0.30 
0. ■qsooA  'UI  ’ssaq  ;u3DJ3d 
3 2 
3.5 
2 3 1 1 
3 
2 
1 
,  ‘qaïJp  'UI  'sssq  ;u3DJ3d 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
•qpuoi  -UI  ’ssoq  ;u30J3d 
(MCOCO 
•qiBid  'UI  -ssaq  juaaaad 
72 
72 68 
78 
76 
‘saq  ’d  'AvaS  'ppiuiao 
•>|nid  uap  UBA  uirnBQ 
26/3’07 
9/5’07
1 
'f!)jBd  aap  jauiuinfvj 
lO’^kfïGOïCCOt^GOlCCOC^CDGO 
i-Hjccoas^ct^ooasOT-ioict^ 
1-»  1-t  ut  lO 345 Moederboom  J. Variaties  in  de  bladlengte. (X 1 
cM. Gemidd. 
lengte. Coffea  liberica  Moederboom  J.  Cultuurtuin. — 
— 
— 
1 
— 
— 
1 
1 
2 
— 
— 
5 
9-10 
» 
1 
— 
— 
1 
1 
— 
— 
1 
3 
— 
— 
t 
10-11 
9 
— 
1 
— 
1 
— 
— 
2 
1 
2 — 
1 
8 
11-12 
» 
4 
1 
— 
3 
1 
1 
2 
— 
7 
3 
2 
24 
12-13 
» 
— 
— 
— 
4 
— 
2 
1 
3 
8 
1 
4 
13-14 
» 
3 
4 
1 
2 
4 
4 
2 
1 
6 
7 
6 
40 
14-15 
> 
4 
3 
5 
4 
2 
3 — 
5 
14 
1 
7 
45 
15-16 
> 
4 
4 
4 
8 
3 
2 
1 
5 
7 
16 
10 
63 
16-17 
6 
9 
3 
7 
5 
lï 
4 
8 
11 
15 
7 
81 
17-18 
» 
10 
7 
9 
19 
6 
12 
11 
18 
16 
12 
9 
131 
18-19 
> 
9 
15 
8 
22 
5 
10 
8 
18 
15 
32 
14 
148 
Q,  =  18.10 
cM. 19-20 
» 
9 
— 
8 
25 
9 
13 
13 
19 
23 
22 
13 
169 
20-21 
> 
14 
16 
15 
43 
3 
14 
11 
18 
31 
28 
10 
203 
M  =  20.69 
c.M. 21-22 
15 
13 
9 
33 
14 
13 
16 
20 
21 
21 
14 
189 
22-23 
> 
26 
10 
16 
41 
8 
12 
15 
23 
7 
21 
15 
194 
=  22.99 
cM. 23-24 
> 
20 
10 
12 
30 
7 
13 
16 
14 
8 
17 
14 
161 
24-25 
» 
7 
12 
13 
21 
5 
4 
6 
4 
8 
11 
4 
95 
25-26 
> 
8 
11 
7 
17 
3 
5 
5 
3 
1 
5 
6 
71 
26-27 
» 
10 
5 
6 
6 
2 
4 
2 
2 
2 
8 
4 
51 
27-28 
* 
8 
3 
4 
5 
3 
1 
3 
3 
ï 
1 
— 
32 
28-29 
9 
4 
1 
1 
6 
1 
— 
3 
2 
1 
1 
— 
•20 
29-30 
9 
3 
2 
2 
1 
1 
— 
— 
— 
— 
— 
— 
9 
30-31 
9 
— 
— 
— 
1 
— 
— 
— 
— 
— 
— 
— 
1 
31-32 
9 
•20.69 Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelde  cijfers  gevonden. 
Aant  pt.  Lgt.  bs.  Lgt.  pt.  Br.  pt.  Lgt.  stij.  Lgt.  stm.  Lgt.  hd.  Lgt.  hk 
7  11  5mM.  21.5niM.  9.5mM.  18  inM.  6.5  niM.  6  inM.  lO.SmM. 
De  bessen  zijn  donkerkarmijnrood  gekleurd,  met  duidelijke,  vrij  lange, 
geelachtige  strepen  afwisselend  De  kleur  komt  met  die  van  de  vruchten 
van  moederboom  D  overeen,  is  echter  iets  donkerder. 165 
127 
123 
301 
83 
124 
122 
169 
194 
222 
140 1770 22.1321.27: 20.9421.3221.1820.2921.31 19.71 18.60-20.07  19.77 cM. 21.70 
21.13 
20.73 
20.51 
19  33 
19.77 cM. 22.1321.27: 20.9421.3221.1820.2921.31 19.71 18.60-20.07  19.77 cM. 21.70 
21.13 
20.73 
20.51 
19  33 
19.77 cM. M-Qi  =  2.59  cM. Q2— M^2.30  c.M. —  346  — Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelde  cijfers  gevonden. Coffea  liberica  Moederboom  K.  Cultuurtuin. Een  zeer  hooge  boom,  meer  dan  13  M. hoog. Omtrek  van  den  stam 
50  cM. De  stam  draagt  een  groot  aantal  primaii'e  takken,  de  onderste 
beginnen  op  1.10  M. boven  den  grond. De  kroon  is  kegelvormig;  het  bladerdak  is  echter  slecht  gesloten. De  straal  van  de  spi’ei  bedraagt  2  —  3  M. De  boom  heeft  vrij  sterk 
van  bladziekte  te  lijden;  de  vruchtdracht  van  den  boom  is  daardoor 
in  1908  belangrijk  gedaald. De  bladeren  zijn  klein,  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  18.77  cM. Wanneer  de  cijfers  voor  de  maandgroepen  twee  aan  twee  bijeengevoegd 
worden,  zien  wij,  dat  de  zoo  verkregen  gemiddelden  voor  tweemaan- 
delijksche  perioden  een  gestadige  vermindering  vertonnen. In  Januari- 
Februari  wordt  het  laagste  punt  bereikt. Februari  wordt  het  laagste  punt  bereikt. Bij  de  vergelijking  van  de  zaaisels  blijkt  moederboom  K. een  weinig 
krachtige  nakomelingschap  te  geven. Van  een  dertigtal  bladeren  uit  de  groep  van  September  1907  werden 
door  optelling  en  deeling  de  gemiddelde  waarden  voor  de  afmetingen 
berekend. De  lengte  bedroeg  gemiddeld  18.24  cM.,  het  kleinste  blad 
was  13.8  cM.,  het  grootste  25.5  cM. lang. De  breedte  wisselt  af  tusschen  4.7  cM. en  10.0  cM.;  de  gemiddelde 
waarde  ervoor  is  6.92  cM  Het  cijfer,  dat  de  verhouding  tusschen  lengte  en 
breedte  aangeeft,  wisselt  af  tusschen  2.34  en  3.05,  met  2.64  als  gemiddelde. breedte  aangeeft,  wisselt  af  tusschen  2.34  en  3.05,  met  2.64  als  gemiddelde. Het  blad  is  eenigszins  gekruld;  in  verband  daarmede  is  de  rand 
dikwijls  niet  volkomen  gaaf. De  groot.ste  breedte  ligt  over  het  midden ; 
naar  onderen  en  naar  boven  loopt  het  blad  spits  toe. De  bladtop  gaat 
geleidelijk  in  het  breedere  deei  der  bladschijf  over;  het  uiteinde  ervan 
is  meestal  stomp. De  lengte  van  den  bladtop  wisselt  af  tusschen  8  en 
12  inM.,  gemiddeld  bedraagt  zij  9.9  mlM. De  lange,  meestal  door  rechte 
lijnen  begrensde  bladvoet  gaat  over  in  een  vrij  korten  bladsteel;  de 
gemiddelde  lengte  ervan  bedraagt  10.3  niM.,  de  uitersten  ervoor  zijn 
6  en  20  niM. Het  aantal  nerven  bedraagt  8  tot  10. De  domatiën  zijn 
weinig  ontwikkeld;  er  komen  slechts  enkele  op  ieder  blad  voor,  vooral 
aan  op  den  voet  ervan. De  nerfhoek  bedraagt  45"  —  50". Over  het  geheel  is  de  bladvorm 
regelmatig. 347 De  bessen  zijn  langwerpig  van  vorm,  aan  het  steeleincle  wat  afgeplat; 
de  zijkanten  zijn  vervolgens  door  gebogen  lijnen  begrensd,  die  tot  den 
discus  toe  zoo  doorloopen. Coffea  liberica  Moederboom  K.  Cultuurtuin. De  discus  is  middelmatig  groot  en  steekt 
als  een  lage  kegel  een  weinig  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 22.5 
195 
18 
7.5 
7 
22.5 
20 
17.5 
8 
6  5 
22.5 
21 
18 
8 
7 
22.5 
21 
19 
7 
6.5 
22.5 
22 
19 
8.5 
7.5 bessen  (alles  in  mM.). Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 22.5 
195 
18 
7.5 
7 
22.5 
20 
17.5 
8 
6  5 
22.5 
21 
18 
8 
7 
22.5 
21 
19 
7 
6.5 
22.5 
22 
19 
8.5 
7.5 De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  ongeveer  23  mM. lang;  de 
gemiddelde  lengte  der  afzonderlijke  partijen  wisselt  af  tussclien  22.18  mM. en  24.75  mM.;  de  uitersten,  waartusschen  de  lengte  der  bessen  met 
platboon  schommelt,  zijn  19  mM. en  28  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon 
zijn  deze  uitersten  17  niM. en  25.5  mM.,  het  gemiddelde  is  bij  deze 
ongeveer  20.50  mM. Het  gemiddeld  gewicht  per  bes  bedraagt  ongeveer 
5  gram;  het  gemiddeld  gewicht  der  boonen  is  hoog,  het  bedraagt  ge¬ 
middeld  0.40  gr. Men  zou  dus  een  voordeelige  uitlevering  mogen  ver¬ 
wachten  ;  een  groot  percentage  der  bessen  echter  bevat  rondboon,  zoodat 
daardoor  het  rendementcijfer  stijgt;  toch  is  het  nog  iets  beneden  het 
middelmatige;  voor  de  grootere  partijen  bedraagt  het  ongeveer  9. De 
schil  is  dus  vrij  dun. De  hoornschilboonen  zijn  grof;  het  gemiddeld  gewicht  der  rondboonen 
is  meestal  iets  hooger  dan  dat  der  platboonen  De  lengte  der  platboon 
schommelt  tusschen  14.5  mM. en  21.5  mM. als  uitersten;  gemiddeld 
bedraagt  zij  17.9  mM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoort  van 
11.5  mM. De  boonen  zijn  aan  beide  uiteinden  ongeveer  even  stomp 
afgerond;  de  grootste  breedte  ligt  op  het  midden. De  zijkanten  zijn 
door  bijna  rechte,  evenwijdige  lijnen  begrensd;  de  vorm  der  boonen 
doet  aan  die  van  Maragogypekoffie  denken. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  der  lengte  12.5  mM. en  20  mM., 
met  als  gemiddelde  16.2  mM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoort 
van  10.5  niM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  bijzonder  hoog; 
gewoonlijk  bestaan  de  partijen  voor  ongeveer  de  helft  uit  bessen  met 
rondboon. 348 Eindcijfers  
der  
partijen. Coffea  liberica  Moederboom  K.  Cultuurtuin. 'pi9M  U31UOU93 
[ijiBcJjgoid  jinjBBM 
1  ‘fllJBd  J9p  jq3!M93  91BJOX 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
•9!}jo>i  9p!9i9q  a9p  }qD!M9§ 
}9ll  UBA  UOOq9Up  93B;U99J9d 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
1  •9!JJ0>1  9p!9J9q  J9P  mD!A\9S 
49q  UBA  uooqpuoj  93B)U9Di9J 
1  1  1  C  ■  C  C  0  ^  C 
1  1 
CO  CO  C<l  CO  CO 
■9!JJ0>1  9p!9J9q  J9p  J119IM9S 
}9q  UBA  UOOqjB|d  93B}U99i9J 
c  c  0  0  s  •  c 
1  [  1  3  0  0  c  c  ^  o 
1  1  1  0^  0  T-i  CO  (N  00  CO 
CO  CO  00  CO  CO  Uti 
•fiiJBdpoJd 
J9p  uassaq  ibjuhb  aje^ox 
OJOOCSOOt^C^OiCOO 
OOOCOCJ'^’^OCOOO 
i-H  co  -TH  ^ 
‘imosujooii  Uj 
uooqpuoj  J3P  3j§u3i  'ppjiuao 
16.09 
16.67 
16.59 
16.3
15.88 
15.35 
16.30 
16.75 
16.39 
15.82 
IlipSUJOOll  UI 
uooqjBjd  J3p  3}Su3i  -ppirnao 
18.04 
18.47 
17.82 
17.38 
17.56 
i 
•uooqpuoj  ^auj 
U9SS9q  J9P  9J3U9I  •pp!ui90 
20.86 
21. 19.40 
19.19
20.70 
•uooqjBid  j9Ui 
U9SS9q  J9P  9}3u91  •pp!ui90 
23.12 
22.94 
23.42 
•jjuauiapua^ 
9.8:1 
8.2:1 
7.6:1
14
•uooq9up  'd  'MgS  -11190 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
•uooqpuoj  -d  'MoS  -0190 
0.39 
0.38 
0.36 
0.39 
•uooqjBid  d  -MoS  'Uigo 
0.35 
0.36 
0.37 
0.40 
•qsooA  'UI  ‘ssaq  •;u9DJa<j 
10  kO  LO 
C^COCC'O’^CO-r-HCOlrt'^ 
•qaup  ’ui  'ssaq  *)U9Djad 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
•qpuoi  'UJ  ‘ssaq  *;u30Jad 
44 60 
•qjBid  -UI  'ssgq  •;u99J9d 
55 44 
49 65 
39 51 
1 
•S9q  d  •M9§  PPIU190 
1  Oi  0  CO  CC  1-1 
•quid  U9p  UBA  UinjBQ 
•nMi-’d  J3P  JaiuuitiN 
1  occr^ooo:>cDTj<i-i'^ 
1  ^cot^xa50^’r-»co 
i-H  ^  LO 349 Moederboom  K. Variaties  in  de  bladlengte. ril. Maart-A
1907. Mei  1907. Juni  
1907. Juli  1907. O 
U 
< 
Sept. 1907. 1 
7— lOcM. _ 
1 
1 
7 
5 
4 
1 
2 _ 
_ 
1 
22 
10-11  » 
1 
1 
2 
3 
1 
1 — 
3 
1 — 
1 
14 
11-12  » 
4 
1 
3 
5 
2 
3 
1 
1 
2 
1 
3 
26 
12-13  » 
4 
3 — 
6 
5 
6 
1 
4 
3 
8 
6 
46 
13—14  » 
8 
5 
4 
4 
6 
9 
3 
3 
4 
4 
10 
60 
14-15  » 
12 
6 
3 
12 
4 
5 
4 
8 
3 
io| 
7 
74 
15  —  16  » 
14 
6 
8 
16 
11 
6 
3 
13 
7 
9, 
14 
107 
16—17  . Coffea  liberica  Moederboom  K.  Cultuurtuin. 7 
6 
9 
19 
12 
20 
11 
8 
5 
10 
17 
124  Q,  =  16.15 
cM. 17  18  » 
18 
12 
8 
28 
12 
20 
7 
10 
10 
11 
7 
143 
18-19  » 
13 
15 
12 
27 
11 
16 
14 
12 
5 
16 
13 
154 M  =^-  18.77 
cM. 19-20  » 
17 
22 
15 
25 
18 
16 
5 
8 
12 
12 
14 
164 
20-21  » 
20 
13 
8 
27 
14 
17 
14 
3 
16 
14 
18 
164 
21-22  » 
17 
15 
9 
35 
6 
12 
7 
7 
13 
8 
2 131 21.15  Q,= 
21.15  cM. 22-23  » 
15 
18 
11 
24 
3 
6 
5 
4 
5 
3 
1 
95 
23  -24  » 
10 
10 
3 
13 
5 
7 
2 — 
3 
3 
- 
56 
24-  25  » 
7 
11 
4 
13 
1 
4 
6 - 
— 
— 
— 
46 
25—26  » 
4 
2 
7 
1 
2 — 
1 
2 — 
1 
28 
26-  27  » 
1 
4 - 
4 — 
— 
— 
- 
2 - 
— 
11 
27-28  » 
— 
2 
1 
1 
4 
28-29  » 
1 
4 — 
1 
- 
— 
- 
- 
— 
— 
— 
6 
29-31  » 
1 
3 — 
— 
— 
■ 
4 
381 
Som . 174 
166 
103 
277 
117 
154 
84 
87 
93 
109 
115  1479 
Gemidd. lengte. 19.35 20.38  19.10 19.4618.0518  1918.79 17.15 19.5418.0916.91  18.77 
■  cM 
cM. Som . 
174 
166 
103 
277 
117 
154 
84 
87 
93 
109 
115  1479 
■  cM . 19.35 20.38  19.10 19.4618.0518  1918.79 17.15 19.5418.0916.91  18.77 
■  cM 
cM. 19.35 
19.74 
18.75 
18.49 
18.34 
17.50  cM. 19.35 20.38  19.10 19.4618.0518  1918.79 17.15 19.5418.0916.91  18.77 
■  cM 
cM. 19.35 
19.74 
18.75 
18.49 
18.34 
17.50  cM. M  —  Q,  2.62  cM. Q,  — M=2.38  cM. M  —  Q,  2.62  cM. a.  Vergelijking  der  kenmerken. De  liberia-aanplantingen  van  de  onderneming  Gereng  Redjo 
(DjemberJ  beboeren  tot  de  krachtigste  en  meest  productieve  van 
Java. De  oude,  15 — 19  jarige  tuinen  vertoonen  nog  geen  hiaten; 
de  oogsten  gaan  niet  achteruit  en  de  jonge  aanplantingen  slagen 
nog  voldoende. De  verschijnselen  van  achteruitgang  tengevolge 
van  bladziekte,  welke  men  in  bijna  alle  Liberia-aanplantingen 
op  Java  aantreft,  treden  op  Gereng  Redjo  nog  niet  op. Men 
mag  daaruit  afleiden,  dat  het  klimaat  en  de  bodem  zich  bijzonder 
goed  voor  de  Liberiacultuur  eigenen  Het  scheen  wenschelijk 
onder  deze  omstandigheden  met  eenige  boomen  zaaiproeven  te 
nemen;  op  de  beide  afdeelingen  der  onderneming,  de  afd  Petoeng 
en  de  afd. Soember  Bioe,  werd  een  zestal  moederboomen  uit¬ 
gezócht. Bij  het  onderzoek  dezer  boomen  kon  niet  uitgegaan 
worden  van  groote  hoeveelheden  materiaal,  als  bij  de  moeder¬ 
boomen  in  den  Cultuurtuin,  waarvan  het  materiaal  desnoods 
dagelijks  ingezameld  kon  worden. De  gemiddelde  kenmerken 
voor  de  moederboomen  van  Gereng  Redjo  zijn  dus  steeds  uit 
kleinere  partijen  berekend. §  1.  De  kenmerken  der  bladeren. De  gemiddelde  lengte  der  bladeren  vertoont  vrij  sterke  ver¬ 
schillen  ;  bij  moederboom  Petoeng  No. 6  is  de  gemiddelde  blad- 
lengte  het  kleinst,  nl. 18  4  cM. ;  bij  moederboom  Petoeng  No. 2 
het  grootst,  nl. 25.2  cM. Naar  de  gemiddelde  lengte  der  bladeren 
gerangschikt  krijgen  wij  de  volgende  verdeeling:  Xo. van  den 
Cxemidd. blad¬ 
Grootste  blad¬ 
moederboom. lengte. lengte. Pt. 6. 18.4  cM. 25.5 cM. Pt. 1. 20.9  » 
26.8 
> 
Pt. 3. 20.9  » 
29.7 
> 
SB. 1. 21.3  » 
26.1 
> 
S.B. 6. 21.3  » 
29.7 
S  B. 2. 22  7  » 
28.3 
> 
Pt. 7. 22.7  > 
34.1 
Pt. 4. 23.4  » 
29.0 
> 
Pt. 2a. 23.7  » 
34.4 
» 
S.B. 3. 24.3  » 
27.8 
> 
S.B. 5. 25.2  » 
31.2 
> 
Pt. 2. 25  2  > 
36.9 
> Voor  de  middelmatige  waarde  der  bladlengte  w'ordt  dus  ge- 
vonden  22.5  cM. De  verhouding  tusschen 
lengte en  breedte 
van  het  blad  wisselt  bij  de  verschillende  moederboomen  af  tusschen 
2.4  en  3.2. Naar de  gemiddelde  verhouding  gerangschikt,  ver- 
toonen  de  moederboomen  de  v'olgende  verdeeling: onen  de  moederboomen  de  v'olgende  verdeeling: 
Xo. van  den 
Verhouding  lengte: 
breedte  v.h. blad 
moederboom. gemiddelde. kleinste 
grootste 
S.B. 2 
2.4  1.8 
3.1 
S  B. 6 
2.4  2.2 
2.7 
Pt. 6 
2  6  2.0 
3.0 
Pt. 7 
2.6  2.1 
3.0 
Pt. 4 
2.6  2.1 
3.4 
Pt. 3 
2.6  2.2 
3.3 
S.B  5 
2.7  1.9 
3.1 
SB  1 
2.7  2.2 
3.4 
S.B. 3 
2.8  2.2 
3.4 
Pt. 2 
2.8  2.4 
3.3 
Pt. 2a 
2.9  2.3 
3.3 
Pt. 1 
3.2  2.7 
3.5 Deze  cijfers  komen  overeen  met  de  voor ■  de  moederboomen 
in  den  Cultuurtuin  gevondene. De  middelmatige  waarde  voor 
de  verhouding  lengte  tot  breedte  bedraagt  2.7. De  grootste  breedte 352 der  bladeren  ligt  meestal  iets  over  het  midden;  bij  enkele 
boomen,  zooals  de  moederboomen  Pt. 1  en  Pt. 7,  ver  over  het 
midden ;  bij  andere,  als  Pt. 4  en  Pt. 6,  ongeveer  op  het  midden. De  middelmatige  waarde  voor  de  lengte  van  den  bladtop der  bladeren  ligt  meestal  iets  over  het  midden;  bij  enkele 
boomen,  zooals  de  moederboomen  Pt. 1  en  Pt. 7,  ver  over  het 
midden ;  bij  andere,  als  Pt. 4  en  Pt. 6,  ongeveer  op  het  midden. De  middelmatige  waarde  voor  de  lengte  van  den  bladtop 
bedraagt  11.8  mM. Een  langen,  scherpen  bladtop  vindt  men 
bij  moederboom  Pt  2,  een  korten  bij  moederboom  Pt. 2a. §  1.  De  kenmerken  der  bladeren. De  middelmatige  waarde  voor  de  lengte  van  den  bladsteel 
bedraagt  1 9.6  mM. ;  bij  moederboom  Pt. 2  is  de  gemiddelde 
lengte  het  hoogst,  nl. 32  mM.,  terwijl  moederboom  S.B. 3  een 
korten  bladsteel  vertoont,  met  een  gemiddelde  lengte  van  1  5  mM. §  2.  De  kenmerken  der  bessen. De  bessen  vertoonen  bij  de  verschillende  moederboomen  weder 
sterke  verschillen  in  kleur,  in  vorm  en  afmetingen. Zeer  bleeke 
bessen  vindt  men  bij  moederboom  Pt. 3,  bleekgele,  bruinrood- 
gestreepte  bij  moederboom  Pt  4. De  bessen  van  boom  Pt. 7 
zijn  door  een  oranjeroode  kleur  gekenmerkt,  moederboom  S.B. 2 
draagt  geelroode  vruchten. De  bessen  van  moederboom  Pt. 1 
zijn  helderrood,  die  van  Pt. 2  bloedrood. Voor  moederboom 
S.B. 3  is  de  kleur  der  bessen  bruinrood,  voor  boom  S.B. 6  don¬ 
kerrood. De  kleur  kan  weder  op  verschillende  manieren  op  den 
lichteren  ondergrond  aanwezig  zijn;  van  moederboom  S.B. 1  zijn 
de  bessen  bruingeel  met  roode  puntjes  en  vlekjes;  de  bessen  van 
moederboom  S.B. 2  zijn  bijna  effen. De  boomen  Pt. 2a  en 
Pt. 4  dragen  duidelijk  gestreepte  bessen ;  de  vruchten  van  de 
boomen  Pt. 6  en  S.B. 5  vertoonen  de  roode  kleur  in  scherpe, 
fijne  strepen. De  vorm  der  bessen  is  gewoonlijk  langwerpig;  de  grootste 
breedte  ligt  meestal  over  het  midden. Bij  de  moederboomen 
S.B. 5  en  Pt. 4  vindt  men  breede  bessen;  de  gemiddelde  lengte 
bedraagt  echter  steeds  iets  meer  dan  de  gemiddelde  breedte. Zeer  lange  bessen  vindt  men  bij  moederboom  Pt. 7 ;  de  vorm 
is  lang  uitgerekt,  de  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden. Bij  moederboom  Pt. 6  is  de  bes  lang  en  smal;  de  zijden  zijn 
door  bijna  rechte  lijnen  begrensd,  die  naar  het  steeltje  toeloopen; 53 de  langwerpige  bessen  van  Moederboom  Pt. 1  zijn  door  gebogen 
lijnen  begrensd. Bij  de  bessen  van  boom  Pt. 2  ligt  de  grootste 
breedte  ver  over  het  midden ;  bij  die  van  boom  S  B. 1  daaren¬ 
tegen  ongeveer  op  het  midden. De  discus  verschilt  sterk  in  afmetingen  en  vorm  bij  de  verschil¬ 
lende  moederboomen. Een  vlakken  discus  vindt  men  bij  de  moeder- 
boomen  S.B. 2  en  S.B. 5. Bij  de  bessen  van  boom  Pt. 4  is 
de  discus  gewelfd,  bij  Pt. 2  zuil  vormig;  een  lagen,  platten,  schijf- 
of  zuilvormigen  discus  vindt  men  bij  de  moederboomen  S.B. 1 
en  S.B. 3. Bij  boom  Pt. 6  zit  de  discus  als  een  prop  boven  op 
de  bes;  boom  Pt. 3  vertoont  op  de  bessen  een  stompen,  boom 
S  B. 6  een  scherpen,  kegelvormigen  discus. Naar  de  afmetingen 
van  den  discus  gerangschikt  krijgen  wij  de  volgende  verdeeling : No. van  den 
Doorsnede 
Gemidd. oederboom 
discus 
breedte d. b 
S.B. 6 
4  mM. 19 
mM. Pt. 2 
5  » 
18 
> 
S.B. §  2.  De  kenmerken  der  bessen. 2 
5  > 
19 
Pt. 2a 
5.5  » 
17 
Pt. 6 
6  » 
18 
S.B. 5 
6  > 
20 
Pt. 1 
6  > 
21 
Pt. 4 
6.5  * 
20.5 
> 
S.B. 3 
7  » 
19 
> 
S.B. 1 
8  » 
22 
> 
Pt. 7 
8.5  > 
20.5 
Pt. 3 
12.75  » 
22.5 
> Het  gemiddeld  gewicht  der  bessen  is  hoog ;  de  uitersten  ervan 
liggen  ver  uiteen. Naar  het  gemiddeld  gewicht  der  bessen  gerangschikt,  krijgen 
wij  het  volgend  overzicht  der  moederboomen: No. van  den  Gemidd. gewicht 
moederboom  der  bes 
Pt. 2a  3.8  gr. Pt. 2  4.8  » 
Pt. ó  4.9  » 
Meded. Dep. v. Landbouw  II. 23 der  bes Pt. 2 3.8  gr. Pt. 2 4.8  » Pt. ó 4.9  » 23 Meded. Dep. v. Landbouw  I Meded. Dep. v. Landbouw  I Meded. Dep. v. Landbouw  I Meded. Dep. v. Landbouw  I —  354  -< No. van  den 
Gemidd. ge^ 
moederboom 
der bes 
Pt. 1 
5.2 
» 
Pt. 4 
5.3 
» 
S.B. 3 
5.4 
» 
S.B. 6 
5.5 
» 
S.B. 2 
5.8 
» 
S.B. 5 
6.3 
» 
S.B. 1 
6.8 
» 
Pt. 3 
6.9 
» 
Pt. 7 
9.1 
» De  middelmatige  waarde  voor  het  besgewicht  bedraagt  dus 
5.8  gr.,  dus  iets  meer  dan  voor  de  moederboomen  in  den  Cul¬ 
tuurtuin  gevonden  werd. Voor  de  gemiddelde  lengte  der  bessen  vinden  wij  een  waar¬ 
de,  tusschen  21.12  mM. en  31 .1 2  mM. varieerend. Naar  de  gemid¬ 
delde  beslengte  gerangschikt  krijgt  men  het  volgend  overzicht: No. van  den 
Lengte  der  platboonbessen 
moederboom 
Gemiddelde 
Kleinste 
Grootste 
Pt. 2a 
21.12 mM. 17.5  mM. 24.5  mM. Pt. 4 
21.40 
» 
19 
25  » 
S.B. 5 
22.19 
18.5 
» 
26.5  » 
Pt. 1 
23.50 
» 
19 
» 
26.5  » 
S.B. 6 
23.61 
20 
» 
28  » 
S.B. 3 
23.95 
» 
21.5 
27.5  » 
S.B. 2 
24.40 
» 
21 
» 
27.5  » 
S.B.1 
25.19 
» 
22 
28.5  » 
Pt. 6 
26.67 
» 
23 
» 
30.5  » 
Pt. 3 
27.71 
» 
21.5 
» 
33.5  » 
Pt. 2 
28.53 
24 
35  » 
Pt. 7 
31.12 
» 
22.5 
39  » 39  » 
De  middelmatige  waarde  voor  het  kenmerk  bedraagt  dus  24.95 
mM. De  rondboonbessen  vertoonen  een  iets  geringer  gemiddelde 
lengte;  ook  de  uitersten  zijn  kleiner. Zoo  zijn  de  rondboonbessen 
van  boom  Pt. 2a  16  —  21  mM. lang,  van  Pt. 4  16  —  24  mM. §  2.  De  kenmerken  der  bessen. De 
kleinste  bessen  van  alle  boomen  bijeen  zijn  dus  slechts  16  mM.,  de  grootste  39  mM. lang;  de  variaties  in  de  lengte  der  vruchten 
zijn  dus  zeer  groot. §  3.  De  uitlevering. De  uitlevering  is  over  het  geheel  ongunstiger  dan  bij  de  boomen 
in  den  cultuurtuin. Het  cijfer  voor  het  rendement  daalt  niet  onder 
11  en  bereikt  zelfs  voor  moederboom  Pt. 4  het  cijfer  1 5.5;  terwijl 
voor  de  moederboomen  in  den  Cultuurtuin  als  hoogste  waarde 
voor  de  uitlevering  gevonden  werd  11.11. Naar  de  waarde  van 
het  uitleveringscijfer  gerangschikt,  vertoonen  de  moederboomen 
de  volgende  volgorde; 
0.5% No. van  den 
Rendement 
Percentage  bes¬ 
Percentage  besse 
moederboom 
sen  m. rondboon 
met  voosboon. Pt. 3 
1 1.1 
30% 
% 
Pt. 6 
11.5 
49  » 
2 
Pt. 1 
11.6 
33.5 
4 
S. B. 6 
11.9 
12 
1.5 
Pt. 7 
12.5 
16 
8 
Pt. 2a 
12.7 
70 
0 
S. B. 5 
13.1 
12 
7 
S. B. 3 
13.2 
22 
6 
S. B. 2 
13.5 
43 
5 
S. B. 1 
13.6 
27 
6 
Pt. 2 
14.0 
76.5 
5 
Pt. 4 
1 5.5 
32 
5.5 32 
Uit  deze  cijfers  berekend  blijkt  de  middelmatige  waarde  voor 
het  uitleveringscijfer  te  zijn  12.87,  dus  hoog. Voor  het  percen¬ 
tage  rondboon,  uitgedrukt  in  bessen,  vindt  men  een  middelmatige 
waarde  van  35.25%,  met  als  uitersten  12%,  bij  de  moederboomen 
S.B. 6  en  S.B. 5  en  76.5%,  bij  den  moederboom  Pt. 2. Het 
percentage  rondboonbessen  is  bij  de  boomen  in  den  Cultuurtuin 
dus  belangrijk  lager  dan  bij  de  moederboomen  van  Gereng  Redjo ; 
ook  bij  deze  groep  moederboomen  blijkt  het  percentage  rondboon 
slechts  van  geringen  invloed  te  zijn  op  het  uitleveringscijfer;  zoo 
heeft  de  moederboom  Pt. 2a  met  een  gehalte  aan  rondboonbessen  356  — 
van  70%,  een  gunstiger  uitleveringscijfer  dan  moederboom  S.B. 5,  met  een  rondboonpercentage  van  slechts  1 2  %• Bessen  met  drieboon  komen  zelden  voor. Alleen  bij  moeder¬ 
boom  S.B. 1  wordt  een  gering  percentage  gevonden. Voosboon 
vindt  men  in  een  vrij  groot  percentage  der  bessen ;  het  gehalte 
eraan  bedraagt  bij  moederboom  Pt. 2a  0,  bij  Pt. 3  0.5%. bij 
den  boom  S.B. 5  daarentegen  7  %c,  bij  Pt. 7  zelfs  8  %,. De  middel¬ 
matige  waarde  ervoor  bedraagt  4.2  %o. §  4.  De  kenmerken  der  boenen. Ook  het  verhoudingsgetal  voor  lengte  en  breedte  is  iets  grooter; 
de  middelmatige  waarde  ervan  bedraagt  voor  de  moederboomen 
op  Gereng  Redjo  1.692,  voor  de  boomen  in  den  Cultuurtuin  1.547. Het  gemiddeld  gewicht  der  bereide  boon  bedraagt  hoogstens 
0.44  gr. (bij  moederboom  Pt. 7);  de  moederboom  met  de  laagste 
waarde  ervoor  is  Pt. 4,  met  een  gemiddeld  boongewicht  van  0  22 
gr.,  dus  juist  de  helft. De  middelmatige  waarde  voor  het  gewicht 
der  bereide  boon  bedraagt  0.298  gram. §  4.  De  kenmerken  der  boenen. Over  het  algemeen  is  het  product  van  de  moederboomen  op 
Gereng  Redjo  wat  grover  van  boon  dan  dat  van  de  groep  moeder¬ 
boomen  in  den  Cultuurtuin;  de  grootste  hoornschilboonen,  die  ik 
gemeten  heb,  waren  die  van  den  moederboom  Pt. 7;  de  gemid¬ 
delde  lengte  der  platboon  bedraagt  voor  dezen  boom  21.92  mM., 
de  grootste  platboonen  zijn  25  mM. lang. De  vorm  van  de  hoorn¬ 
schilboonen  loopt  weder  uiteen;  zij  zijn  steeds  duidelijk  langwerpig, 
meestal  smaller  dan  de  hoornschil  van  de  boomen  uit  den 
Cultuurtuin. De  verhouding  tusschen  de  lengte  en  breedte  der  boon  vari¬ 
eert  tusschen  1 .44,  bij  den  moederboom  Pt. I ,  en  2.00,  bij  moeder¬ 
boom  Pt. 2. In  de  volgende  tabel  zijn  de  boomen  gerangschikt 
naar  de  gemiddelde  lengte  der  platboon  in  hoornschil ;  ook  de 
uitersten  voor  de  lengte  zijn  ingevuld. Men  ziet  eruit,  dat  de 
langste  boonen,  25  mM. lang,  bij  moederboom  Pt. 7,  juist  dubbel 
zoo  lang  zijn  als  de  kortste,  van  12.5  mM.,  bij  moederboom  Pt. 4. No. van  Gemidd. Igt. Kleinste  Igt. Grootste  Igt. Verh. lengte 
den  moeder-  der  platboon  der  platb. der  platboon  tot  br. plb. HS. den  moeder-  der  platboon  der  platb. der  platboon  tot  br. plb. boom. in  HS. i. HS. i. HS. i.HS. Pt. 4 
14.47  mM. 1  2.5  mM. 17 mM. 1.45 
Pt. 2a 
15.12 
1 2.5  » 
17 
» 
1.59 
S.B. 5 
15.35 
> 
1 2.5  » 
19 
» 
1.53 
Pt. 1 
15.80 
» 
12.5  » 
18 
1.44 
S.B. 3 
16.73 
» 
14  » 
19 
1.72 
S.B. 6 
16.89 
14  » 
20 
1.78 —  357  — No. van 
Gemidd. Igt. Kleinste  Igt. Grootste  Igt. Verh. lengte 
den  moeder¬ der  platboon 
der  platb. der  platboon 
tot  br. plb. en  moeder¬ der  platboon 
der  platb. der  platboon 
boom. in  HS. i. HS. i. HS. i. HS. S.B. 2 
1  7.00  mM. 14.5  mM. 19.5  mM. 1.74 
S.B. 1 
17  12  » 
14  » 
19.5  » 
1.63 
Pt. 6 
18.24  > 
15  » 
21.5  » 
1.87 
Pt. 3 
18.62  » 
16  » 
22.5  » 
1.66 
Pt. 2 
19.58  » 
16.5  » 
22  » 
2.00 
Pt. 7 
21.92  > 
16.5  » 
25  » 
1.90 De  middelmatige  waarde  voor  de  lengte  der  platboon  in  hoorn- 
schil  bedraagt  dus  1 7.24  mM.,  terwijl  voor  de  boomen  in  den 
Cultuurtuin  dit  cijfer  1 6  m^I. bedroeg. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Coffea  liberica  Moederboom  No. 1  Petoeng  (Gereng  Redjo). Coffea  liberica  Moederboom  No. 1  Petoeng  (Gereng  Redjo). Omtrek  van  den  stam  35  cM.,  hoogte  2.30  M.,  op  7  voet  getopt. De 
groeiwijze  is  regelmatig;  de  primaire  takken  zijn  nog  langs  den  geheelen 
stam  aanwezig;  de  laagste  ontspringen  op  een  hoogte  van  70  cM. boven 
den  grond;  in  het  geheel  is  een  veertigtal  aanwezig;  de  omtrek  ervan  be¬ 
draagt  6  — 10  cM. Aan  hun  uiteinde  dragen  de  primaire  takken  secundair 
hout,  dit  weer  de  weinig  talrijke  korte  tertiaire  takken. Wiwilans  zijn 
niet  aanwezig;  wilde  takken  vindt  men  alleen  bovenaan  den  stam,  1.5  M. boven  den  top  van  den  laatsten  uitgroeiend. Pang  baliks  komen  bijna 
niet  voor. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  onderaan  2.5  M.,  bovenaan  2  M-,  het 
profiel  van  den  boom  is  dus  bijna  vierkant. Het  bladerdak  is  vrij 
goed  gesloten;  de  primaire  takken  loopen  ongeveer  horizontaal,  zijn 
flauw  gebogen. De  kleur  van  het  blad  is  dof  donkergroen;  het  jonge  blad  is  brons¬ 
groen. De  boom  heeft  slechts  in  lichte  mate  van  bladziekte  te  lijden. —  358  — De  stand  van  den  boom  is  dus  goed;  evenzeer  de  vruchtdracht. De 
uitwendige  voorwaarden  zijn  gunstig;  de  boom  staat  geheel  vrij  op 
den  hoek  van  een  tuin. Het  blad  is  langwerpig,  tamelijk  lang  en  zeer  smal. De  bladvoet  is 
lang  uitgerekt,  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd,  die  dicht  bij  den 
steel  zich  wat  ombuigen,  zoodat  de  voet  daar  wat  afgestompt  is. De 
grootste  breedte  ligt  over  het  midden,  op  2  3  van  de  lengte. Bovenaan 
is  het  blad  voorzien  van  een  scherpen  bladtop,  waarin  het  breedere 
deel  geleidelijk  overgaat  61  bladeren  werden  gemeten;  het  kleinste 
was  14.9  cM. lang,  het  grootste  26.8  cM. Als  gemiddelde  lengte  werd 
gevonden  20.9  cM.;  als  gemiddelde  breedte  6.6  cM. Het  blad  komt  dus 
in  lengte  met  het  gemiddelde  Liberiatype  overeen,  de  breedte  ervan 
echter  is  veel  geringer. De  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte 
wisselt  af  tusschen  2  7  en  3.5  en  bedraagt  gemidd. 3.2. Het  aantal 
nerven  is  ongeveer  9;  de  lengte  van  den  bladtop  is  zeer  variabel, 
wisselt  af  tusschen  5  en  22  inM.;  voor  de  gemiddelde  lengte  werd  ge¬ 
vonden  11  mM. De  bes  is  langwerpig;  de  breedte  is  meestal  geringer 
dan  de  lengte;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. De  discus  is  vrij  groot,  variabel  in  oppervlak;  de  hoogte  ervan  wisselt 
tusschen  0.5  en  1.5  mM  af. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. De  kleur  van  de  bessen  is  frisch  rood; 
op  een  gelen  ondergrond  zijn  meestal  duidelijke,  breedere  en  smallere 
strepen  aanwezig. De  schil  is  hard  en  van  binnen  bruinachtig  rosé 
gekleurd. Twee  partijen  werden  onderzocht;  een  van  487  bessen,  3 
Juli  1907  ingezameld;  een  van  100  bessen,  7  Sept. 1908  geplukt. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Partij  3  Juli  1907  Partij  7  Sept. 1908 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
22.5 
20.5 
18 
6 
5 
21.5 
17 
16 
7.5 
7  rdb. 22.5 
20.5 
18  5 4 
3 
21.5 
19 
18 
5.5 
5  pltb. 23 
20.5 
20 
6 
5 
21.5 
20 
18 
6 
5.5  > 
23 
21 
18.5 
6 
5 
21.5 
20.5 
18 
8 
7  » 
23 
21  5 
19.5 
7 
6 
21  5 
22 
19 
7 7  » 
6.5  » 
Gemiddeld  weegt  de  bes  5.2  gr.;  de  gemiddelde  lengte  der  bessen 
met  platboon  is  ongeveer  23.5  inM.;  de  uitersten  zijn  19  niM. en  26.5  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uitersten  14.5  mM. en  25.5  mM.; 
de  gemiddelde  lengte  20.25  mM. Het  gehalte  aan  rondboon  is  betrek¬ 
kelijk  hoog;  het  percentage  voosboon  verschilt  voor  de  beide  partijen 
vrij  sterk. De  platboon  in  de  hoornschil  is  langwerpig,  tamelijk  breed ; 
de  grootste  breedte  ligt  wat  over  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door 
gebogen  lijnen  begrensd. Voor  de  platboon  wisselt  de  lengte  af  tusschen 
12.5  mM. en  18  mM.;  gemiddeld  bedraagt  zij  15  80  mM.;  daarbij  behoort 
een  gemidd. breedte  van  10.75  mM. De  lengte  der  rondboon  varieert —  359  — tusschen  12  5  mM. en  16.5  mM.;  de  geinidd. lengte  is  14.64  niM.,  de 
gemidd. breedte  9.5  inM. In  verband  met  het  hooge  percentage  bessen 
met  rondboon  is  het  cijfer  voor  de  uitlevering  vrij  hoog;  het  bedraagt  11.6. tusschen  12  5  mM. en  16.5  mM.;  de  geinidd. lengte  is  14.64  niM.,  de 
gemidd. breedte  9.5  inM. In  verband  met  het  hooge  percentage  bessen 
met  rondboon  is  het  cijfer  voor  de  uitlevering  vrij  hoog;  het  bedraagt  11.6. 5.1  gr 
59.5  "o 
34  » 
6.5  » 
Eindcijfers 
Gemidd. gewicht  per  bes 
Bessen  met  jdatboon 
Bessen  met  rondboon 
Bessen  met  voosboon 
Gemidd. gewicht  p. platb. Gemidd. gewicht  p. rondb 
Rendement 
Gemidd. lengte  d. bess. m. platb 
»  »  »  »  »  rond 
»  »  >  platb. »  (HS.) 
»  »  »  rondb. »  (HS ) 
Platboon  (  Percentage  van  het  gewicht  v. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. d 
Rondboon  (  bereide  koffie  v. d. proefpartij 
Coffea  liberica  Moederboom  No. 2  Petoeng  (Gereng  Redjo). 5.3  gr. 65.5  "o 
33  » 
1.5  » 
0.27  gr. 0.27  . 11.6:1. 23.38  mM. 23.71  mM. 20.00 
20.31 
15.80 
14.46 
j  80»„ Coffea  liberica  Moederboom  No. 2  Petoeng  (Gereng  Redjo). j  80»„ j  80»„ 
j  20  » 
Een  oude  boom  van  31  cM. stamomtrek;  de  stam  is  op  2.30  M. onge¬ 
veer  getopt. De  primaire  takken  zijn  grootendeels  afgebroken;  in  het 
geheel  zijn  er  nog  8  aanwezig,  waarvan  er  een  op  65  cM.,  een  op  1  M., 
twee  op  1.60  M. boven  den  grond  ontspringen;  de  overige  vier  zitten 
aan  het  boveneind  van  den  stam  en  vormen  daar  een  voornamelijk 
uit  wilde  takken  bestaande  kroon. De  omtrek  van  de  primaire  takken 
wisselt  af  tusschen  10  en  20  cM. Secundaire  en  tertiaire  takken  zijn 
aan  het  primaire  hout  slechts  spaarzaam  aanwezig. Wilde  takken  en 
pang  baliks  zijn  veel  aanwezig;  eveneens  adventieftakken  en  -twijgen. De  straal  van  de  sprei  wisselt  onder  en  boven  aan  den  boom  tusschen 
2  en  3  M.;  het  bladerdak  is  niet  gesloten,  het  profiel  van  de  kroon 
onregelmatig. De  primaire  takken  loopen  ongeveer  horizontaal. De  kleur  van  het  jonge  blad  is  licht  groen. Bladziekte  komt  in  ge¬ 
ringe  mate  voor. De  vruchtdracht  is  matig. De  bladeren  zijn  zeer 
variabel  van  lengte;  van  de  23,  die  werden  ingezameld,  is  het  kleinste 
17.1  cM.,  het  grootste  36.9  cM. lang. De  breedte  schommelt  tusschen 
5.5  cM. en  14.0  cM.;  de  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  tusschen 
2.4  en  3.3. Voor  de  gemidd. lengte  werd  gevonden  25  2  cM.,  voor  de 
gemidd. breedte  9  cM.,  voor  de  gemidd. verhouding  2.8. Het  blad  is 
dus  groot  en  betrekkelijk  vrij  smal. De  grootste  breedte  ligt  ver  over 
het  midden,  op  ongeveer  2/3  van  de  lengte. De  bladvoet  is  lang  en 
smal,  door  rechte  of  onregelmatig  gebogen  lijnen  begrensd. Naar  boven  toe  gaat  de  bladschijf  vrij  plotseling  in  den  driehoekigen 
blad  top  over,  die  smal  is  en  in  een  scherpe  punt  eindigt;  de  lengte  is  360  — 
meer  clan  middelmatig,  gemidd. 16.5  mM.;  van  de  kleinste  13  mM.,  van 
de  grootste  21  mM. De  bladsteel  is  ook  lang,  van  19  tot  51  mM., 
gemidd. 32  mM. Het  aantal  nerven  is  9;  de  nerfhoek  is  40"— 50";  do- 
matien  zijn  goed  ontwikkeld. In  1907  werd  een  partij  van  320  bessen  ingezameld;  in  1908  een 
proefpartij  van  100  bessen  onderzocht. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. De  kleur  van  de  bes  is  rood 
met  geelachtige  streepjes,  waardoor  een  bloedroode  tint  ontstaat. De 
schil  is  taai,  middelmatig  van  dikte. De  vorm  van  de  bes  is  langwerpig 
en  smal;  de  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden;  de  zijkanten 
zijn  van  af  dat  punt  door  geleidelijk  naar  het  steeleinde  toe  conver- 
geerende,  gebogen  lijnen  begrensd. Boven  op  de  bes  is  een  zuilvormige 
discus  geplaatst,  soms  op  een  kleine  verhevenheid  van  de  vruchtschil; 
de  hoogte  van  de  discus  is  betrekkelijk  groot,  de  doorsnede  gering. Aan  het  steeleinde  zet  de  schil  zich  in  een  korte  aanzwelling  voort. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). 6  Juli  1907. 4  Sept. 1908. Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
27.5 
18.5 
16.5 
5 
4.5  (rb.) 
24.5 
18.5 
17.5 
4.5 
4 
27.5 
19.5 
19 
6 
5 
25 
17 
16 
4.5 
28 
20.5 
18.5 
5 
4.5  (rb.) 
25 
17 
16 
5.5 
4.5 
34.5 
21 
19 
4.5 
4 
25 
18 
17 
5.5 
4.5 
25 
19 
17 
5 
4 De  lengte  bedraagt  dus  steeds  belangrijk  meer  dan  de  breedte. Een 
groot  aantal  bessen  bevatten  rondboon. in  beide  jaren  bedroeg  het 
percentage  bessen  met  platboon  nog  geen  25  ".'o. De  lengte  van  de  bessen 
met  platboon  wisselt  af  tusschen  24  mM. en  35  mM.;  gemidd. bedraagt 
zij  29.82  mM. voor  de  partij  van  1907;  voor  de  partij  1908  zijn  de  ui¬ 
tersten  24  mM. en  33  mM.,  het  gemiddelde  van  de  beslengte  27.25  mM. De  lengte  is  dus  wat  afgenomen. Voor  de  bessen  met  rondboon  is 
hetzelfde  verschijnsel  op  te  merken;  in  1907  waren  de  uitersten  voor 
de  lengte  21.5  niM. en  32  mM.,  het  gemiddelde  26.99  mM.;  in  1908  werd 
voor  de  uitersten  18.5  mM. en  29  mM.,  voor  het  gemiddelde  24.35  mM. gevonden. Het  gemidd. gewicht  verschilt,  daarmede  in  overeenstem¬ 
ming,  voor  beide  jaren;  in  1907  bedroeg  het  5.0  gr.,  in  1908  4.6  gr. ming,  voor  beide  jaren;  in  1907  bedroeg  het  5.0  gr.,  in  1908  4.6  gr. In  verband  met  het  hooge  percentage  bessen  met  rondboon  en  het 
vrij  hooge  gehalte  aan  voosboon  is  het  uitleveringscijfer  niet  gunstig; 
het  bedraagt  14.0:1. De  hoornschilkoffie  bestaat  uit  langwerpige  smalle  boonen ;  de  breedte 
ervan  bedraagt  ongeveer  de  helft  van  de  lengte. De  grootste  breedte 
ligt  ver  boven  het  midden ;  naar  het  steeleinde  loopen  de  boonen  puntig 
toe;  de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. De  lengte 
der  platboon  varieert  tusschen  16.5  mM. en  22  mM.,  gemidd. bedraagt 361 zij  19.58  niM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  9.75  mM. zij  19.58  niM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  9.75  mM. Van  de  rondboon  in  hoornschil  varieert  de  lengte  tusschen  14  mM. en  21.5  mM.;  het  gemidd. ervan  is  18.00  mM.,  de  daarbij  behoorende 
breedte  9.25  inM. Eindcijfers: Gemidd. gewicht  per  bes  5.0  gr. Bessen  met  platboon  22.5 “o 
»  »  rondboon  72  » 
»  »  voosboon  5.5  » 
Gemidd. gewicht  p. platboon 
»  »  »  rondboon 
Rendement 
4.6  gr. 14  “o 
81  » 
5  » 
0.30  gr. 0.30  > 
14.0:1. Gemidd. lengte  d. bess. m. platb. 29.82  mM. »  »  »  »  »  rondb. 26.99  » 
»  »  »  platboon  (HS.) 
»  »  »  rondboon  » 
Platboon  j  percentage  v. h. gewicht  \ 
Rondboon  I  der  bereide  koffie  ) 
27.25  mM 
24.35  » 
19.85  » 
18.00  . 25'
75
Coffea  liberica  Moederboom  No. 2a  Petoeng  (Gereng  Redjo). De  boom  werd  uitgekozen  om  het  verband  tusschen  de  afmetingen 
van  blad  en  vrucht  met  dat  derzelfde  kenmerken  bij  den  moederboom 
No. 2  te  kunnen  vergelijken. De  bladeren  zijn  tamelijk  groot;  van  de  27,  die  geplukt  werden,  was 
het  kleinste  14.2  cM.,  het  grootste  34.4  cM. lang;  de  gemidd. lengte 
bedraagt  23.7  mM. De  breedte  van  het  blad  varieert  tusschen  4.6  mM. en  14.5  mM.,  deze  afmeting  is  dus  sterk  variabel;  gemidd. bedraagt 
de  breedte  8.4  cM. Het  cijfer,  dat  de  verhouding  tusschen  lengte  en 
breedte  aangeeft,  schommelt  tusschen  2.3  en  3.3;  gemidd. is  het  2.9. Het  blad  is  dus  betrekkelijk  smal,  iets  smaller  dan  van  moederboom 
No. 2. De  grootste  breedte  ligt  op,  of  iets  over  het  midden;  de  bladvoet 
is  soms  wat  uitgerekt;  meestal  zijn  de  zijkanten  ervan  door  flauwgebogen 
lijnen  begrensd  De  bladtop  is  scherp  van  het  overig  deel  der  bladschijf 
afgezet  en  heeft  den  vorm  van  een  driehoek  met  tamelijk  breede  basis; 
de  lengte  ervan  schommelt  tussschen  3  mM  en  18  mM  ;  de  gemidd. lengte  bedraagt  ongeveer  9  mM. De  bladsteel  varieert  in  lengte  tusschen  12  mM  en  23  mM  ,  en  is 
gemidd. 16  mM. lang. Het  aantal  nerven  bedraagt  gemidd. ongeveer 
9;  de  nerfhoek  is  40®  —  50®  groot. De  domatien  zijn  slechts  aan  het 
ondergedeelte  der  bladeren  goed  ontwikkeld. De  bes  is  bruinrood 
gekleurd;  op  een  geelachtigen  ondergrond  komen  scherpe donkerroode 
streepjes  voor. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. De  vorm  is  iets  langwerpig,  veel  minder  dan  bij  No  2; 362 de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd,  zoodat  de  bes  een 
afgeronden  vorm  vertoont;  de  afmetingen  der  bes  zijn  betrekkelijk  klein. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM.). de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd,  zoodat  de  bes  een 
afgeronden  vorm  vertoont;  de  afmetingen  der  bes  zijn  betrekkelijk  klein. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM.). Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 19.5 
16 
14.5 
4.5 
4 
(rb.). 19.5 
16 
15 
5 
4.5 (rb.). 20 
16.5 
15.5 
6 
5 
(rb.). 20 
18.5 
16 
6 
5.5 
(pb ). (pb ). Het  gemidd. gewicht  der  bes  bedraagt  slechts  3.8  gr. De  lengte  van 
de  bessen  met  platboon  varieert  tusschen  17.5  mM. en  24.5  mM.,  be¬ 
draagt  gemidd. 21.12  niM  ;  de  uitersten  van  de  bessen  met  rondboon 
zijn  16  mM. en  21  mM.,  het  gemidd. voor  de  lengte  18.33  mM. De  hoornschilboon  is  kort  en  breed ;  de  grootste  breedte  ligt  iets 
over  het  midden ;  het  steeleinde  is  toegepunt,  het  discuseind  stomp 
afgerond. De  lengte  der  platboon  varieert  tusschen  12.5  mM. en  17 
mM.,  het  gemidd. ervan  is  15.12  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van 
9.5  mM  ;  de  lengte  der  rondboon  in  de  hoornschil  schommelt  tusschen 
12  mM. en  15.5  mM.,  het  gemidd. ervan  is  13  05  mM.,  de  breedte  8.5 
mlM. In  verband  met  het  hooge  percentage  bessen  met  rondboon 
is  het  uitleveringscijfer  niet  gunstig;  voor  de  verhouding  werd  ge¬ 
vonden  12.7:1. • Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes 
Bessen  met  platboon 
»  »  rondboon 
»  »  voosboon 
Gemidd. gewicht  per  platboon 
»  »  »  rondboon 
Rendement 
3.8  gr. 30  "  o 
70  * 
niet  aanwezig. 0.23  gr. 0.23  » 
12.7:1. Gemidd. lengte  d. bess. m. platboon  21.12  mM. »  »  »  »  »  rondboon  18.33  » 
Platboon 
Rondboon 
platboon  (HS.)  15.12  » 
rondboon  (HS.)  13.05  » 
46" o  I  ,  . , 
van  het  gew. der 
54  »  ) 
bereide  koffie  der  proefpartij. Coffea  liberica  Moederboom  No. 3  Petoeng  (Gereng  Redjo). De  stam  heeft  een  omtrek  van  35  cM.,  de  hoogte  ervan  is  2.30  M. (getopt). Op  een  hoogte  van  0.80  M. boven  den  grond  is  de  stam 
afgebroken;  hij  wordt  voortgezet  door  een  bijna  even  dikke  wiwilan. Eindcijfers  der  proefpartij. Gemidd. gewicht  per  bes 
Bessen  met  platboon 
»  »  rondboon 
»  »  voosboon 
Gemidd. gewicht  per  platboon 
»  »  »  rondboon 
Rendement 
3.8  gr. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. 30  "  o 
70  * 
niet  aanwezig. 0.23  gr. 0.23  » 
12.7:1. Gemidd. lengte  d. bess. m. platboon  21.12  mM. »  »  »  »  »  rondboon  18.33  » 
Platboon 
Rondboon 
platboon  (HS.)  15.12  » 
rondboon  (HS.)  13.05  » 
46" o  I  ,  . , 
van  het  gew. der 
54  »  ) 
reide  koffie  der  proefpartij. Coffea  liberica  Moederboom  No. 3  Petoeng  (Gereng  Redjo). Coffea  liberica  Moederboom  No. 3  Petoeng  (Gereng  Redjo). De  stam  heeft  een  omtrek  van  35  cM.,  de  hoogte  ervan  is  2.30  M. (getopt). Op  een  hoogte  van  0.80  M. boven  den  grond  is  de  stam 
afgebroken;  hij  wordt  voortgezet  door  een  bijna  even  dikke  wiwilan. —  363  — Er  zijn  slechts  9  primaire  takken  aanwezig;  de  laagste  ontspringen 
70  cM. boven  den  grond;  de  omtrek  ervan  wisselt  af  tusschen  8  en 
23  cM. Twee  dikke  primaire  takken  zitten  onderaan,  daarboven  draagt 
de  stam  een  rij  afgebroken  stompen,  van  af  1.80  M. tot  het  boveneind 
draagt  de  stam  de  overige  takken. Er  zijn  slechts  9  primaire  takken  aanwezig;  de  laagste  ontspringen 
70  cM. boven  den  grond;  de  omtrek  ervan  wisselt  af  tusschen  8  en 
23  cM. Twee  dikke  primaire  takken  zitten  onderaan,  daarboven  draagt 
de  stam  een  rij  afgebroken  stompen,  van  af  1.80  M. tot  het  boveneind 
draagt  de  stam  de  overige  takken. Secundair  hout  is  bijna  niet  ontwikkeld ;  de  boom  bestaat  in  hoofdzaak 
uit  wilde  takken;  er  komen  tamelijk  veel  pang  baliks  voor. De  straal 
van  de  sprei  onder  aan  den  boom  bedraagt  3.5  M.,  bovenaan  3  M. De 
takken  loopen  ongeveer  horizontaal;  door  het  groote  aantal  wilde  takken 
is  het  bladerdak  in  het  geheel  niet  gesloten;  het  profiel  van  den  boom 
is  onregelmatig. Het  blad  is  donkergroen,  het  jongs  blad  groen;  de  bladeren  zijn 
dun  en  slap. Bladziekte  komt  zoo  goed  als  niet  voor. Het  grootste 
aantal  bloemen  per  knoop  bedroeg  6. De  vruchtdracht  was  zeer  zwaar. Er  werden  34  bladeren  ingezameld;  hiervan  is  het  kleinste  12.1  cM. lang,  het  grootste  29.7  cM.;  voor  de  gemidd. lengte  werd  gevonden 
20.9  cM. De  breedte  bedraagt  bij  het  smalste  blad  4.6,  bij  het  breedste 
13.5;  de  gemidd. breedte  is  8.1  cM. De  verhouding  tusschen  lengte  en 
breedte  schommelt  tusschen  2.2  en  3.3;  het  gemidd. ervan  is  2.6. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. De 
grootste  breedte  ligt  gewoonlijk  ongeveer  op  het  midden;  vandaar 
loopt  het  blad  naar  den  steel  iets  spitser  toe  dan  naar  den  top;  de 
zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd ;  de  bladvoet  is  tamelijk 
breed. De  bladtop  is  breed  en  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel 
van  het  blad  over;  hij  eindigt  stomp-afgerond. De  lengte  van  den 
bladtop  wisselt  af  tusschen  9  mM. en  21  niM.,  bedraagt  gemidd. 15.5 
mM. De  lengte  van  den  bladsteel  schommelt  tusschen  17  niM. en  36  mM., 
bedraagt  gemidd. 26  mM.;  het  blad  is  dus  lang  gesteeld. Het  aantal 
nei’ven  is  8  —  9,  de  nerfhoek  ligt  tusschen  40"  en  50";  de  domatien  zijn 
gewoonlijk  slechts  op  de  onderste  helft  der  bladeren  aanwezig. Het  blad  is  donkergroen,  het  jongs  blad  groen;  de  bladeren  zijn 
dun  en  slap. Bladziekte  komt  zoo  goed  als  niet  voor. Het  grootste 
aantal  bloemen  per  knoop  bedroeg  6. De  vruchtdracht  was  zeer  zwaar. De  bessen  zijn  bleekgeel  met  spaarzame,  tamelijk  breede,  fletsroode 
streepjes;  dikwijls  is  de  kleur  als  een  wang  ontwikkeld. De  vorm  is 
langwerpig ;  de  grootste  breedte  ligt  boven  het  midden ;  de  zijkanten 
zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. De  schil  is  hard  en  bros ;  van 
binnen  is  de  kleur  iets  bleeker  geel  dan  van  buiten. De  discus  is  groot ; 
gewoonlijk  steekt  hij  als  een  stompe  kegel  uit;  de  hoogte  varieert 
tusschen  1  mM. en  4  mM. Er  werden  in  1907  717  bessen,  in  1908  50 
bessen  als  proefpartij  ingezameld. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). 3  Juli  1907. Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 28  21.5  20  15  14 
28  22  20  8.5  6.5 
4  September  1908. Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 26  21.5  20  9.5  8-5 
26  21.5  20  9.5  8  5 —  364  — Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
28 
22 
20 
14 
12 
26 
21.5 
20 
10.5  9.5 
28.5 
23 
21.5 
16 
14.5 
26 
22 
20.5 
9.5  8.5 
28.5 
24 
22 
8 
7 
26 
22 
21 
11  10 De  bessen  van  de  partij  uit  1907  wogen  gemidd. 6.9  gr.,  die  uit  1908 
6.8  gr. De  lengte  der  bessen  met  platboon  varieerde  voor  de  eerste 
paitij  tusschen  21.5  niM. en  33.5  mM.,  met  als  gemiddelde  28.28  mM., 
voor  de  partij  uit  1908  waren  deze  cijfers  24  mM. en  30.5  mM.,  met  als 
gemidd. lengte  27.14  mM. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. De  bessen  met  rondboon  vertoonden  in  1907 
als  uitersten  voor  de  lengte  18.5  mM.,  en  28  mM.,  als  gemidd. 25.10  niM.; 
in  1908  waren  de  uitersten  20  mM. en  24.5  mM.,  het  gemidd. 22.83  mM. Het  percentage  bessen  met  voosboon  was  in  1907  1®»,  in  1908  0,  de 
uitlevering  vrij  gunstig;  het  rendement  bedroeg  11.1:  1. De  afmetingen  der  hoornschilboonen  zijn  alleen  nagegaan  voor  de 
partij  van  1908. De  boonen  vertonnen  een  langwerpigen  vorm ;  de 
grootste  breedte  ligt  over  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  bijna 
rechte  lijnen  begrensd,  die  naar  het  steeleinde  in  een  punt  uitloopen. De  platboon  varieert  in  lengte  tusschen  16  mM. en  22.5  mM.,  de  gemidd- 
lengte  bedraagt  18.62  mM.j  hierbij  behoort  een  breedte  van  iets  meer 
dan  11.25  mM. De  rondboon  wisselt  in  lengte  af  tusschen  13.5  mM., 
en  17.5  mM.,  gemidd. is  de  lengte  16.25  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort 
van  10.25  mM. Eindcijfers  der  partijen. Eindcijfers  der  partijen. Gemidd. gewicht  per  bes 
Bessen  met  platboon 
Bessen  met  rondboon 
Bessen  met  voosboon 
Gemidd. gewicht  p. platboon 
Gemidd. gewicht  p. rondboon 
Rendement 
Gemidd. lengte  d. bess. ni. platb. Gemidd. lengte  d. bess  m. rondb. Gemidd. lengte  d. platb. (HS.) 
Gemidd. lengte  d. rondb. (HS.) 
Platboon 
Rondboon 
6.9  gr. 6.8  gr. 64.5  "  „  76  “  u 
34.5  »  24  » 
1  »  niet  aanw. 0.35  gr. 0.33  gr. 11.1;  1 
28.28 mM. 27.14  mM. 25.10mM. 22.83  mM. 18.62  mM. 16.25  mM. 13 
van  het 
cht  der  bereide  koffie  van  de  proefpartij. Gemidd. lengte  d. rondb. (HS.) gewicht  der  bereide  koffie  van  de  proefpartij. 87  " 
Coffea  liberica  Moederboom  No. 4  Petoeng  (Gereng  Redjo). Een  oude  getopte  boom,  die  vooral  opvalt  door  de  bleeke  kleur  der 
vruchten. De  bladeren  zijn  groot;  van  15  geplukte  bladeren  was  het 
kleinste  20  cM.,  het  grootste  29  clM. lang. De  gemiddelde  lengte  van 365  — 365  — 
het  blad  bedraagt  23.4  cM.,  de  breedte  varieert  tusschen  6.9  cM  en  12.6 
cM.;  gemidd. bedraagt  zij  9.1  cM. De  verhouding  tusschen  lengte  en 
breedte  is  sterk  variabel,  bij  betrekkelijk  breedc  bladeren  bedraagt  zij 
2.1;  bij  smalle  3.4;  gemidd. is  de  verhouding  2.6. De  bladvorm  is,  zooals  uit  bovenstaande  cijfers  blijkt,  zeer  variabel. De  grootste  breedte  ligt  nu  eens  over,  dan  weer  onder  of  op  het  midden. De  bladvoet  is  breed  en  stomp,  of  lang  en  door  rechte,  vrij  scherp 
toeloopende  lijnen  begrensd. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. De  bladtop  is  meestal  breed  en  stomp, 
het  eind  ervan  afgerond;  de  gemidd. lengte  ervan  bedraagt  ongeveer 
12  mM. Het  aantal  nerven  varieert  tusschen  8  en  12;  gemidd. is  het 
op  10  te  stellen. Domatien  zijn  aanwezig,  meestal  vrij  groot. De  bes 
is  bleekgeel  met  fijne  bruinroode  streepjes. De  breedte  van  de  bes  is 
ongeveer  gelijk  aan  de  lengte;  meestal  ligt  zij  over  het  midden. De 
zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd,  zoodat  de  bes  een  afge- 
ronden  vorm  vertoont. De  discus  is  gewelfd,  hij  steekt  iets  uit;  het 
oppervlak  ervan  is  gewoonlijk  klein. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.'. bessen  (alles  in  mM.'. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 20.5 
20 
17.5 
6  5.5 
20.5 
21 
19 
7  6 
21 
20 
19 
5.5  5.5 
21 
20 
19 
8  7.5 
21 
20.5 
18.5 
5  4.5 De  lengte  der  bessen  wisselt  af  tusschen  19  mM. en  25  mM. voor  die 
met  platboon;  tusschen  16  mM. en  24  niM. voor  die  met  rondboon;de 
gemidd. lengte  van  de  eerste  is  21.40  mM.,  van  de  tweede  18.94  mM. De  schil  der  bessen  is  betrekkelijk  dik,  zoodat  de  uitlevering  niet 
gunstig  is ;  de  verhouding  is  15.5 : 1. Het  percentage  bessen  met  rondboon 
is  vrij  hoog,  nl. 32  De  hoornschilboonen  zijn  klein,  tamelijk  bi’eed, 
de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De  platboon  varieert  in 
lengte  tusschen  12.5  inM. en  17  mM.;  de  gemidd. lengte  bedraagt  14.47 
mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  bijna  10  inM. De  kleinste  rond¬ 
boon  is  9.5  mM.,  de  grootste  15.5  mM. lang;  de  gemidd. lengte  bedraagt 
13.04  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  9.25  mM. 13.04  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  9.25  
De  eindcijfers  der  proefpartij,  groot  100  bessen,  waren : Gemidd. gewicht  per  bes. Gemidd. gewicht  per  bes. 5.3  gr. 0 
» Bessen  met  platboon 
Bessen  met  rondboon » Bessen  met  rondboon 32  : 
5.5 » Bessen  met  voosboon Gemidd. gewicht  p. platboon 62.5“ 
0.22 62.5“ 
0.22 
0.20 
15.5: Gemidd. gewicht  p. rondboon Rendement 15.5: 1 —  366  — Gemidd. lengte  d. bess. m. platb. 21.40 mM. Gemidd. lengte  d. bess. m. rondb. 18.94 mM. Gemidd. lengte  d. platb. (HS.) 
14.47 mM. Gemidd. lengte  d. rondb. (HS.) 
13.04 mM. Platboon 
81  “/o 
Rond boon 
19  » 
ereide  koffie  van  de  proefpartij. platb. Gemidd. lengte  d. rondb. (HS.) bereide  koffie  van  de  proefpartij. 19 
bereide  koffie  van  de  proefpartij. Coffea  liberica  Moederboom  No. 6  Petoeng  (Gereng  Redjo). b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. j  
van 
De  stam  is  32  cM. in  omtrek,  op  2.40  M. getopt. Onderaan,  op  een 
voet  boven  den  grond,  draagt  de  stam  een  zwaar  ontwikkelden,  pri- 
mairen  tak,  die  zich  in  een  wilden  tak  vooi’tzet ;  de  omtrek  van  den 
eersten  is  24  cM. Van  de  14  aanwezige  primaire  takken  zitten  de  meeste 
boven  aan  den  stam,  zoodat  de  boom  eenigszins  den  pajongvorm  vertoont. boven  aan  den  stam,  zoodat  de  boom  eenigszins  den  pajongvorm  vertoont. De  kroon  bestaat  voornamelijk  uit  wilde  takken ;  wiwilans  komen  ook 
nog  al  voor. De  straal  van  de  sprei  is  onder  aan  den  boom  4  M., 
boven  aan  3  M. ;  de  groeiwijze  is  onregelmatig,  het  bladerdak  niet 
gesloten. De  kleur  van  het  jonge  blad  is  bruin. Bladziekte  komt 
slechts  in  geringe  mate  voor. De  vruchtdracht  is  matig. Er  werden  34  bladeren  ingezameld,  wier  lengte  varieerde  tusschen 
9.8  cM. en  25.5  cM.;  de  gemidd. lengte  bedraagt  18.4  cM.;  het  blad  is 
dus  betrekkelijk  klein. De  breedte  varieert  tusschen  2.8  en  11.4  cM., 
de  gemidd. breedte  is  7.1  cM. De  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte 
schommelt  tusschen  2  en  3,  bedraagt  gemidd. 2.6. De  grootste  breedte 
ligt  ongeveer  op  of  slechts  weinig  over  het  midden ;  van  af  dat  punt 
loopen  de  zijkanten  als  gelijkmatig  gebogen  lijnen  naar  bladvoet  en 
bladtop. De  bladtop  is  driehoekig,  scherp  van  het  breedere  deel  der 
bladschijf  afgegrensd,  en  eindigt  in  een  afgeronde  punt. De  gemidd. lengte  van  den  bladtop  is  11  inM. De  bessen  zijn  geelachtig  met  fijne 
roode  strepen,  die  soms  overheerschen. De  vorm  is  langwerpig,  de 
grootste  breedte  ligt  steeds  over  het  midden;  van  af  dat  punt  loopen 
de  zijkanten  als  bijna  rechte  lijnen  naar  het  steeltje  toe ;  aan  beide 
einden  is  de  bes  wat  afgeplat,  vooral  aan  het  discuseind. De  discus 
is  1 — 2  mM. hoog,  middelmatig  groot  en  zit  als  een  dikke  prop  op  de  bes. Afmetingen  der  bessen ; is  1 — 2  mM. hoog,  middelmatig  groot  en  zit  als  een  dikke  prop
Afmetingen  der  bessen ; 
Dikte is  1 — 2  mM. hoog,  middelma
Afmetingen  der  bessen ; Afmetingen  der  bessen ; 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
(alles  in  mM.). 23 
16 
15 
6.5 6.5 
(rondboon). 23.5 
16.5 
16 
5.5 
5 
23.5 
18.5 
16.5 
6 
6 
23.5 
19.5 
17 
6 
5.5 
24 
19.5 
16.5 
7 
6 
zwaar ; bessen  zijn 
gemidd. 4.9  gr. de  gemidd. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. lengte 367 bessen  met  platboon  bedraagt  26.67  mM.,  de  uitersten  zijn  23  inM. en 
30.5  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uitersten  19.5  mM. en  26  mM.,  de  gemidd. lengte  is  22.55  mM. en  26  mM.,  de  gemidd. lengte  is  22.55  mM. Het  percentage  rondboon  is  hoog ;  bijna  de  helft  van  de  bessen  bevat 
slechts  een  zaad. Toch  is  de  uitlevering  niet  ongunstig,  het  cijfer  ervoor  is  11.5. De 
hoornschilboonen  zijn  grof,  langwerpig,  smal ;  de  grootste  breedte  ligt 
ver  over  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd. Toch  is  de  uitlevering  niet  ongunstig,  het  cijfer  ervoor  is  11.5. De 
hoornschilboonen  zijn  grof,  langwerpig,  smal ;  de  grootste  breedte  ligt 
ver  over  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd. De  vorm  doet  aan  die  van  de  hoornschilboonen  van  Moederboom  H. uit  den  Cultuurtuin  denken. De  lengte  der  platboon  varieert  tusschen 
15  mM. en  21.5  inM.,  de  gemiddelde  is  18.24  mM.,  de  gemidd. breedte 
ongeveer  9.75  mM. Van  de  rondboon  zijn  de  kleinste  14  m3I.,  de  grootste 
19  mM. lang;  hier  bedraagt  de  gemidd. lengte  16.69  niM  en  de  daarbij 
behoorende  breedte  ongeveer  9.25  mM. Eindcijfers: 
Gemidd. gewicht  per  bes 
Bessen  met  platboon 
»  »  rond  boon 
»  »  voosboon 
Gewicht  per  platboon 
Gemidd. gewicht  p. rondboon 
Rendement 
Gemidd. lengte  der  bess. m,  platb. »  . ^  »  rondb. »  >  »  platb. (HS.) 
«  »  »  rondb. » 
Platboon 
Rondboon 
de  koffie  van  de  proefpartij. 4.9 
49 
49 
2 
0.28 
0  29 
11.5  : 
26.67 
22.55 
18.24 
16.69 
67 
33 
gr- 
gr- 
» 
1 
mM. “/o  I 
V. h. gewicht  der bereide  koffie  van  de  proefpartij. Coffea  liberica  Moederboom  No. 7  Petoeng  (Gereng  Redjo). Het  meest  opvallend  kenmerk  van  den  boom  zijn  de  lange,  langgerekte 
vruchten. De  stam  is  op  1.80  M. getopt;  de  dikte  ervan  bedraagt  33 
cM. Langs  de  geheele  lengte  draagt  de  stam  primaire  takken;  er  zijn 
er  slechts  weinig  aanwezig,  in  het  geheel  13;  de  laagste  ontspringt  75 
cM. boven  den  grond. Bovenaan  draagt  de  stam  enkele  zwaar  ontwik¬ 
kelde  primaire  takken,  die  weer  wilde  takken  dragen;  de  laatste  vor¬ 
men  in  hoofdzaak  de  kroon;  deze  is  vlak  en  breed,  de  sprei  bezit  een 
straal  van  3 — 5  voet. Het  bladerdak  is,  in  verband  met  den  bouw  van 
den  boom,  slecht  gesloten. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Het  blad  vertoont  een  langgerekten  vorm ;  de  grootte  der  bladeren 
varieert  sterk;  bij  de  geplukte  bladeren  komen  eenige  zeer  groote  voor. Van  de  26  ingezamelde  bladeren  is  het  kleinste  12  6  cM.,  het  grootste —  368  — 34.1  cM. lang,  dus  bijna  driemaal  zoo  lang  als  het  kleinste. De  gemid¬ 
delde  lengte  van  het  blad  bedroeg  22.7  cM.,  de  gemidd. breedte  8.7 
cM.;  de  verhouding  van  lengte  tot  breedte  is  dus  2.6;  bij  de  smalste 
bladeren  bedroeg  deze  verhouding  3.0,  bij  de  breedste  2.1. De  bladvoet 
is  langgerekt,  de  zijkanten  ervan  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd; 
geleidelijk  gaat  de  voet  in  den  bladsteel  over. De  grootste  breedte  ligt 
gewoonlijk  ver  over  het  midden,  13  of  14  van  de  bladlengte  van  den 
top  verwijderd  Aan  het  uiteinde  is  het  breedere  deel  van  de  bladschijf 
stomp  afgerond  en  voorzien  van  een  scherp  ervan  afgeteekenden,  smallen 
bladtop,  die  gemiddeld  10  niM. lang  is;  de  lengte  wisselt  af  tusschen  4 
mM. en  21  mM. De  domatien  zijn  weinig  ontwikkeld;  de  nerfhoek  be¬ 
draagt  450—550;  het  aantal  nerven  bedraagt  gemidd. 11. draagt  450—550;  het  aantal  nerven  bedraagt  gemidd. 11. De  bessen  vertonnen  een  langgerekten  vorm,  die  met  den  vorm  der 
bladeren  overeenkomt. De  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden; 
van  daar  af  versmalt  de  vorm  zich  naar  den  steel  toe,  terwijl  het  dis- 
cuseind  stomp  afgerond  is. De  discus  zelf  is  groot  en  steekt  als  een  dikke 
prop  uit. Er  werden  in  1907  een  partij  van  57  bessen  geplukt;  in  1908 
werden,  met  een  tusschenpoos  van  enkele  dagen,  nog  eens  twee  partijen, 
elk  van  50  bessen,  geoogst. De  cijfers  dezer  partijen  stemmen  voldoende 
overeen ;  alleen  bevatte  de  partij  uit  1907  belangrijk  meer  voosboon  en  ver¬ 
toonde  in  verband  daarmede  een  veel  ongunstiger  cijfer  voor  de  uitlevering. toonde  in  verband  daarmede  een  veel  ongunstiger  cijfer  voor  de  uitlevering. De  beschrijving  der  kleur  was  voor  de  bessen  van  alle  partijen  de¬ 
zelfde;  de  bessen  zijn  oranjerood,  doordat  op  een  gelen  ondergrond 
breedere  en  smallere  roode  strepen  voorkomen. breedere  en  smallere  roode  strepen  voorkomen. De  afmetingen  der  gemidd. bessen  van  de  drie  partijen  zijn; 4  Juli  1907. 2  Sept  1908. Lgt. Brdt. Dkt. Lg- Br. Hg 
Discus  Lgt. Brdt. Dkt. Lg. Br. Hg. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Discus 
34.5  23 
21 
8 
7 
2 
29  20 
19 
8  7 
2.5 
35.5  23 
21.5 
8 
7 
3 
29  20.5 
18.5 
8.5  7.5 
2 
35.5  24 
22 
7 
7 
2 
29  21.5 
19  5 11  9.5 
2.5 
37  22 
22 
9 
8 
4 
29  22 
19.5 7  6.5 
2 
39  23 
22 
9 
8 
4.5 
29.5  19 
18.5 
7  7 
3.5 
Bess. 23  - -  39  mM. 1 
lang. . Bess. 25.5  - 
-34.5 
mM. lang,  gem. lengte  32.68  —  27.50  mM. lengte  31.02  —  26.62  niM. 7  7 
 Bess. 25.5  - 
mM. lang,  gem. lengte  31.02  —  26.62  niM. 7  7 
 Bess. 25.5  - 
mM. lang,  gem. lengte  31.02  —  26.62  niM. gem 
4  Sept. 1908. Lngt. Brdt. Dikt. Lg- Br. 29.5 
22 
19.5 
10 
9 
29.5 
22 
20 
9 
8.5 
30 
22 
19.5 
9 
8 
30 
22 
20 
9.5 85 
30 
22 
20 
9 
8.5 
Bessen  22  5  —  34  mM. lang,  gem. lengte  29.66  —  25.38  mM. —  369  — De  hoornschilbooncn  zijn  bijzonder  grof,  langwerpig  van  vorm;  de 
grootste  breedte  ligt  over  het  midden;  het  discuseinde  van  de  boon 
is  stomp  afgerond,  het  steeleinde  lang  versmald ;  de  zijkanten  zijn 
door  flauwgebogen  of  bijna  rechte  lijnen  begrensd,  die  geleidelijk  naar 
het  uiteinde  toe  convergeeren. De  afmetingen  der  hoornschilboonen  zijn  slechts  voor  de  beide  partijen 
uit  1908  opgenomen. Van  die  van  2  Sept. varieert  de  platboon  tusschen 
18. 5  —  24.5  mM.,  de  rondboon  is  18.5  —  21.5  niM. lang. Voor  de  op  4  Sept. geplukte  partij  bedraagt  de  lengte  der  platboon  16.5  -  25  mM.,  die  van 
de  rondboon  17  —  21  mM. Voor  de  platboon  van  geniidd. lengte  bedraagt 
de  breedte  bij  beide  ongeveer  11.5  mM.,  voor  de  rondboon  van  gemidd. lengte  11  mM. engte  11  mM. Eindcijfers. 4  Juli  1907. 2  Sept. 1908 . 4  Sept. 19 
Gemidd. gewicht  per  bes. 8.7  gr. 9.4  gr. 9.3  gr. Bessen  met  platboon 
55 "  0 
87  “« 
85 
»  »  rondboon 
28  » 
10  » 
10  » 
. »  »  voosboon 
17  . 3  » 
5  » 
Gein. gew. p. platboon 
0.45  gr. 0.44  gr. 0.45 
gr- 
»  #  »  rondboon 
0.46  » 
0.45  » 
0.40 
» 
Rendement 
13.7:1 
11.4:1 
12.4:1 
Gein. lengte  der  bess. m. plb. 32.68  mM. 31.(2  mM. 29.66 mM. »  Igt. d. bess. m. rondb. 27.50  » 
26.62  » 
25.38 
» 
»  lengte  d. platb. (HS)  niet opg. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. 22.08  » 
21.75 
» 
»  »  »  i’ondb. »  * 
» 
19.12  » 
19.88 
» 
Platb. f  Percent,  v. h. gewicht  1 
94  "ü 
95"  0 
Rondb. \  der  bereide  koffie 
1 Rendement 6  » 
Coffea  liberica  Moederboom  No. 1  Soember  Bioe  (Gereng  Redjo). 6  » 
5  » 
De  omtrek  van  den  stam  bedraagt  40  cM.;  op  1.20  M. boven  den 
grond  is  de  oorspronkelijke  stam  afgeknot;  hij  wordt  voortgezet  door 
een  uitlooper;  de  boom  is  3.30  M. hoog  (getopt). De  primaire  takken 
zijn  slechts  5  in  aantal;  drie  daarvan  ontspringen  aan  den  oorspron- 
kelijken  stam,  de  laagste  90  cM. boven  den  grond;  de  beide  andei’e 
zitten  boven  aan  den  stam. Al  deze  primaire  takken,  dragen  wilde 
takken;  secundair  hout  komt  er  niet  aan  voor. De  dikste  meten  34 
cM. in  omtrek. Adventief  takken  en  -twijgen  en  pang  baliks  komen 
talrijk  voor;  w'iwilans  niet. De  sprei  heeft  onderaan  den  boom  een 
straal  van  bijna  4  M.,  bovenaan  3  —  4  M. Het  profiel  van  den  boom 
is  onregelmatig;  het  bladerdak  is  niet  gesloten. Het  jonge  blad  is 
groen  gekleurd;  bladziekte  komt  slechts  in  geringe  mate  voor. De 
vruchtdracht  is  goed. Het  blad  is  klein;  van  de  23  bladeren,  die  inge¬ 
zameld  werden,  was  het  kleinste  16.4  cM.,  het  grootste  26.1  cM. lang; 
de  gemiddelde  lengte  bedraagt  iets  meer  dan  21.3  cM. De  breedte 
Meded. Dep. v. Landbouw  11. 24 24  370  — 
wisselt  af  tusschen  4.8  cM. en  11.9  eM.,  gemiddeld  is  zij  8  eM.;  de  ver¬ 
houding  tusschen  lengte  en  breedte  varieert  tusschen  2.2  en  3.4,  gcmidd. bedraagt  zij  2.7. De  grootste  breedte  ligt  op  of  iets  over  het  midden. De  bladvoet  is  door  rechte  lijnen  begrensd. De  bladtop  gaat  geleidelijk 
in  het  breederc  deel  van  de  bladschijf  over;  de  lengte  ervan  varieert 
tusschen  6  inM. en  18  niM.;  gemidd. is  de  bladtop  11  niM. lang. De 
lengte  van  den  bladsteel  wisselt  tusschen  12  niM. en  20  mM. af  en 
bedraagt  gemiddeld  16  mM. Het  aantal  nei'ven  is  9—10;  de  nerfhoek 
is  45"  — 55"  groot. is  45"  — 55"  groot. Eenige  bloemen  konden  worden  ingezameld. Het  aantal  petalen  va¬ 
rieert  tusschen  6  en  8,  bedraagt  gewoonlijk  7. De  lengte  van  de  buis 
is  ongeveer  20  niM.,  van  de  petalen  26  mM.;  de  laatste  zijn  gemidd. 11  niM. breed. Als  gemidd. lengte  voor  den  stijl  werd  gevonden  33  mM., 
voor  den  stempel  5  mM. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. De  helmdraad  is  10  mM.,  de  helmknop  13  mM. lang. De  vruchten  zijn  bruingeel,  met  fijne  roode  streepjes  en  vlekjes. De  vorm  is  afgerond;  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden; 
zij  verschilt  niet  veel  met  de  lengte. De  zijkanten  zijn  door  ge¬ 
bogen  lijnen  begrensd;  onderaan  is  de  bes  wat  afgeplat. De  discus 
is  middelmatig  groot;  hij  steekt  soms  als  een  breede  platte  zuil  een 
weinig  uit. jVfmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.). jVfmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.). Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
23.5 
20.5 
18.5 
8 
7.5 
23.5 
22.5 
19 
8 
7.5 
24 
22 
20 
7.5 
7 
24 
22 
20 
8 
7.5 
24 
22.5 
19 
8 
7.5 Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
23.5 
20.5 
18.5 
8 
7.5 
23.5 
22.5 
19 
8 
7.5 
24 
22 
20 
7.5 
7 
24 
22 
20 
8 
7.5 
24 
22.5 
19 
8 
7.5 Het  gemidd. gewicht  per  bes  bedraagt  6.8  gr.;  de  bessen  zijn  dus 
betrekkelijk  groot. Voor  de  besseu  met  platboon  varieert  de  lengte 
tusschen  22  mM. en  28.5  mM.,  de  gemidd. is  25.09  niM.;  van  de  bessen 
met  rondboon  zijn  de  uitersten  19  mM. en  25.5  mM. en  bedraagt  de 
gemidd. lengte  22.15  mM. De  uitlevering  is  onvoordeelig,  wat  voor¬ 
namelijk  berust  op  de  dikke  schil;  het  percentage  bessen  met  rondboon 
is  27®  u,  het  percentage  bessen  met  voosboon  6"  o. De  verhouding 
is  13.6:1. De  hoornschilboon  is  grof,  langwerpig  van  vorm;  de  zijkanten  zijn 
door  bijna  rechte  evenwijdige  lijnen  begrensd,  die  naar  het  steel- 
eind  toe  met  een  punt  toeloopen,  aan  het  andere  eind  is  de  boon 
stomp  afgerond. De  lengte  van  de  platboon  in  de  hoornschil  wisselt 
af  tusschen  14  niM. en  19.5  mM.,  gemidd. bedraagt  zij  17.12  mM.; 
waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  10.5  m3I. Voor  de  rond¬ 
boon  werd  als  kleinste  lengte  gevonden  13  mM.,  als  grootste  17 371 111 M.,  als  gemidd. 15.55  niM  ,  met  een  gemidd. breedte  van  10  mM. '  Eindcijfers : 111 M.,  als  gemidd. 15.55  niM  ,  met  een  gemidd. breedte  van  10  mM. '  Eindcijfers : 
Gemidd. gewicht  per  bes 
6.8  gr. Bessen  met  platboon 
66“  0 
»  »  rondboon 
27  » 
»  »  drieboon 
1  . »  »  voosboon 
6  » 
Gemidd. gewicht  p. platboon 
0.31  gr. *  »  »  rondboon 
0.30 
»  »  »  drieboon 
0.28 
> 
Rendement 
13.6:1. Platboon 
82  “o 
Rondboon 
16  » 
V 
Drieboon 
2  » 
der  bereide  koffie  van  de  proefpartij. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. van  het  gewicht 6.8  gr. 6.8  g
66“  0 66“  0 der  bereide  koffie  van  de  proefpartij. 2  » 
Coffea  liberica  Moederbooin  No. 2  Soember  Bioe  (Gereng  Redjo). 2  » 
Coffea  liberica  Moederbooin  No. 2  Soember  Bioe  (Gereng  Redjo). De  stam  is  38  cM-  in  omtrek;  op  een  voet  boven  den  grond  vertakt 
hij  zich  in  twee  stammen;  een  dezer  vertakt  zich  op  150  M. boven  den 
grond  nog  eens. De  boom  is  2.70  M. hoog  (getopt'. Primaire  takken 
zijn  slechts  in  gering  aantal  aanwezig;  twee  ontspringen  op  1.50  M. boven  den  grond;  vier  zitten  bovenaan  den  stam;  de  dikte  bedraagt 
8  —  12  cM  De  bovenste  dragen  talrijke  wilde  takken,  echter  ook  se¬ 
cundair  hout. Adventieftakken  en  pang  baliks  komen  weinig  voor. De  sprei  vertoont  onder  en  boven  een  straal  van  ongeveer  2  M.;  door 
de  dichte  takontwikkeling  aan  het  uiteinde  van  den  stam  heeft  de  boom 
eenigszins  den  pajongvorm. D.^  takken  hangen  eenigszins  naar  beneden. Het  blad  is  glimmend  donkergroen;  het  jonge  blad  bronsgroen  ge¬ 
kleurd. Bladziekte  is  zoo  goed  als  niet  aanwezig. De  bloei  is  rijkelijk; 
tot  12  knoppen  komen  per  knoop  voor. De  vruchtdracht  is  zwaar. Het  blad  is  van  gemiddelde  grootte;  de  lengte  van  het  kleinste  be¬ 
draagt  13.1  cM.,  van  het  grootste  28.3  cM.,  voor  de  25  ingezamelde 
bladeren  werd  als  gemidd. lengte  gevonden  22.7  cM. De  breedte  wisselt 
af  tusschen  5.7  cM. en  11.5  cM.;  de  gemidd. breedte  bedraagt  9.25  cM. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  vertoont  als  uitersten  1.8  en 
3.1 ;  als  gemidd. 2.4,  zoodat  het  blad  betrekkelijk  breed  is. De  grootste 
breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden;  de  bladvoet  is  door  flauw- 
gebogen  lijnen  begrensd. De  bladtop  is  meestal  breed;  de  lengte  ervan 
wisselt  af  tusschen  5  inM. en  19  mM.,  en  bedraagt  gemidd. 12  niM. De  lengte  van  den  bladsteel  schommelt  tusschen  8  mM. en  23  mM.,  de 
gemidd. lengte  is  16  inM. Het  aantal  nerven  bedraagt  8  of  9;  de 
nerfhoek  is  40>  — 50’  groot. Domatien  zijn  goed  ontwikkeld. Domatien  zijn  goed  ontwikkeld. bijna  effen  gekleurd. De  vorm  is  lang- nerfhoek  is  40>  — 50’  groot. De  bessen  zijn  geelrood,  wcrpi'g;  (Ie  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd;  onderaan  is 
de  bes  wat  afgeplat;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De 
discus  is  klein  en  meestal  vlak. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Wiwilans  komen  weinig  voor;  wilde  takken  ook 
slechts  enkele;  adventieftakken  en  twijgen  wat  meer. takken  aanwezig,  die  5  —  16  cM. omtrek  hebben;  de  laagste  ontspringen 
60  cM. boven  den  grond ;  van  af  dat  punt  zijn  de  takken  vrij  regel¬ 
matig  langs  den  stam  geplaatst. Het  secundaire  en  tertiaire  hout  is 
goed  ontwikkeld. Wiwilans  komen  weinig  voor;  wilde  takken  ook 
slechts  enkele;  adventieftakken  en  twijgen  wat  meer. De  primaire  takken  loopen  ongeveer  horizontaal ;  de  sprei  er\'an 
heeft  onderaan  een  straal  van  3.70  31.,  boven  aan  is  de  straal  3  M. Het  profiel  van  den  boom  is  onregelmatig;  het  bladerdak  is  niet  ge¬ 
sloten. Het  jonge  blad  is  groen;  bladziekte  komt  weinig  voor. Het 
maximum  bloemen  per  knoop  bedraagt  7;  de  vruchtdracht  is  matig. Eenige  bloemen  konden  worden  ingezameld. Zij  vertoonden  de  vol¬ 
gende  afmetingen: Aant,  pt. Lg. bs. Lg. pt. Br. pt. Lg. stij. Lg. stm. Lg,  hd. Lg. hk. 6 
15  m3I. 20m3L 10m3I. 24  m3L 
6  mM. lOmJI. 11  mM. 6 
17  » 
26  » 
11  » 
23  » 
5  » 
10  »  12  » 
7 
15  » 
15  » 
25  » 
11  » 
23  » 
7 
15  » 
25  * 
11  . 23  . 6  » 
8  »  10  * 
7 
17  » 
25  » 
12  » 
22  » 
8  » 
9  »  11  » 
7 
19  » 
26  . 12  . ontbreekt 
9  »  10  » 8  » 
19  » 
26  . 12  . 9  »  10  » 
De  afmetingen  der  bloemen  zijn  bij  dezen  moederboom  dus  wat  kleiner 
dan  bij  moederboom  No,  1. 20  bladeren  werden  ingezameld. De  lengte  ervan  varieert  tusschen 
18.2  cM. en  27  8  c3I.;  de  gemidd. bedraagt  24.3  c3I. Van  de  breedte 
zijn  de  uitersten  5.7  cM. en  12.6  c3I.,  het  gemiddelde  8.8  cM. De  ver¬ 
houding  tusschen  lengte  en  breedte  schommelt  tusschen  2.2  en  3.4;  zij 
bedraagt  gemidd. 2.8. Het  blad  is  dus  vrij  smal. De  grootste  breedte  ligt  op  of  iets  over 
het  midden. De  zijkanten  zijn  meestal  door  gebogen  lijnen  begrensd. De  bladvoet  is  dus  niet  uitgerekt,  en  breed. De  bladtop  is  eveneens 
breed,  geleidelijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf  overgaand;  hij 
eindigt  stomp. De  lengte  ervan  wisselt  af  tusschen  5  m3I. en  19  mM., 
de  gemidd. bedraagt  10  m3I. Van  den  bladsteel  varieert  de  lengte 
tusschen  11  m3I. en  23  mJI. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. wcrpi'g;  (Ie  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd;  onderaan  is 
de  bes  wat  afgeplat;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De 
discus  is  klein  en  meestal  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.). bessen  (alles  in  niM.). Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
23 
18 
17 
4 
3.5 
23 
18 
17 
5.5 
5 
23 
19 
18 
5.5 
5 
23 
19.5 
18 
5 
4.5 
23 
20 
17 
5 
5 
icht  per icht  per bes bedraagt  5.8 
gr. Het  gemidd. gewicht  per  bes  bedraagt  5.8  gr. De  lengte  van  de 
bessen  met  platboon  wisselt  af  tusschen  21  niM. en  27.5  niM.,  bedraagt 
gemidd. 24.40  mM.;  de  lengte  der  bessen  met  rondboon  varieert  tus¬ 
schen  19.5  mM. en  2G  mM.,  met  als  gemiddelde  22.88  niM. De  bessen 
bevatten  voor  bijna  de  helft  rondboon,  voor  5"  o  voosboon,  zoodat  het 
cijfer  voor  de  uitlevering  vrij  hoog  is;  er  werd  voor  gevonden  13.5. gr. De  hoornschil  is  langwerpig,  smal;  de  grootste  breedte  ligt  ver  over 
het  midden. Aan  het  discuseinde  is  de  boon  stomp  afgerond;  de  zij¬ 
kanten  zijn  door  bijna  rechte,  convergeerende  lijnen  begrensd,  die  naar 
het  steeleinde  toe  in  een  punt  eindigen. De  lengte  der  platboon  va¬ 
rieert  tusschen  14.5  mM. en  19.5  niM.;  gemidd. bedraagt  zij  17.00  mM.; 
waarbij  een  breedte  behoort  van  9.75  mM. De  rondboon  is  gemidd. 16.03  mM. lang;  de  uitersten  zijn  14  mM. en  18.5;  niM. de  gemidd. breedte  is  9.25  niM. Eindcijfers. Gemidd. gewicht  per  bes  5.8  gr. Bessen  met  platboon  52  “  o 
»  »  rondboon  43  » 
>  »  voosboon  5  » 
Gemidd. gewicht  per  platboon  0.29  gr. »  »  »  rondboon  0.29  » 
Rendement  13.5 
Gemidd. lengte  bess. m. platb. 24.40  mM. »  »  »  »  rondb. 22.88  » 
»  »  platb. (HS.)  17.00  » 
»  »  rondb. »  16.03  » 
Platboon 
Rondboon 
eide  koffie  van  de  pi’oefpartij. 70", 
30  ^ 
van  het  gewicht 30  ^ 
Coffea  liberica  Moederboom  No. 3  Soember  Bioe  (Gereng  Redjo). De  stam  heeft  een  omtrek  van  36  cM.;  op  1.60  M. splitst  hij  zich  in 
tweeën;  de  hoogte  van  den  boom  bedraagt  2.30  M. Er  zijn  25  primaire —  373  — takken  aanwezig,  die  5  —  16  cM. omtrek  hebben;  de  laagste  ontspringen 
60  cM. boven  den  grond ;  van  af  dat  punt  zijn  de  takken  vrij  regel¬ 
matig  langs  den  stam  geplaatst. Het  secundaire  en  tertiaire  hout  is 
goed  ontwikkeld. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Het  aantal  nerven  is  10;  de  nerfhoek 
is  50" -60"  groot;  domatien  zijn  voornl,  aan  de  basis  der  bladeren 
aanwezig. Het  bladvlak  is  meestal  vrij  sterk  gegolfd. De  bessen  zijn 
bruinrood,  variabel  van  vorm. De  zijkanten  zijn  meestal  door  gebogen 
lijnen  begrensd;  onderaan  is  de  bes  wat  afgeplat,  bovenaan  draagt  zij 
den  discus,  die  middelmatig  groot  is  en  gewoonlijk  als  een  lage,  breede 
schijf  wat  uitsteekt. fmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.). Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 21.5  20  17  6.5  6 —  374  — Lengte  Breedte  Dikte  Diseus. 22 
18 
16 
6 
5 
22 
19 
16.5 
7 
6.5 
22 
19 
16.5 
9 
8.5 
22 
19 
17 
6 
5 Lengte  Breedte  Dikte  Diseus. 16 Het  gemidd. gewicht  der  bes  is  5.4  gr. De  uitersten,  waartusschen 
de  lengte  der  bessen  met  platboon  varieert,  zijn  21.5  inM. en  27.5  inM.; 
het  gemidd. ervoor  is  23.95  niM. De  bessen  met  rondboon  varieeren  in  lengte  tusschen  17.5  mM. en 
26  mM.,  de  gemidd. lengte  ervan  bedi’aagt  19  71  mM. Het  percentage 
bessen  met  platboon  is  tamelijk  gunstig;  bessen  met  rondboon  zijn 
voor  22“  o,  bessen  met  voosboon  voor  6“  o  aanwezig. Het  rendement 
wordt  door  het  cijfer  13.2  aangegeven. De  hoornschil  is  langwerpig,  vrij  smal;  de  grootste  breedte  ligt  ver 
over  het  midden. Het  discuseind  is  stomp  afgerond;  de  zijkanten  zijn 
door  bijna  rechte  lijnen  begrensd,  die  naar  het  steeleinde  toeloopen  en 
de  boon  daar  in  een  scherpe  punt  doen  eindigen. De  lengte  der  plat- 
boonen  varieert  tusschen  14  mM. en  19  mM.;  gemidd. bedraagt  zij 
16  73  inM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  9.75  mM.;  de  uitersten 
van  de  rondboonen  zijn  12  mM. en  17  mM.;  de  gemidd. lengte  is  14.66 
mM.,  de  bijbehoorende  breedte  8.75  mM. Eindcijfers : 
Gemidd. gewicht  per  bes  5.4  gr. Bessen  met  platboon  72 "  o 
>  »  rondboon  22  » 
»  > 
voosboon 
6  » 
Gemidd. gewicht  per  platboon 
0.25 
gr. » 
1 
»  rondboon 
0.25 
» 
Rendement 
13.2:1. Gemidd 
lengte d. bess. m  platb. 23.95 mM. » 
»  »  >  rondb. 19.71 
» 
> 
»  platb. (HS.) 
16.73 
» 
» 
» 
•  rondb  » 
14.66 
» 
Platboon 
87  “/o 
j  
van  het  gewicht 
Rondboon 
13  » 
ide  koffie  van  de  proefpartij. der  bereide  koffie  van  de  proefpartij. j  
van  he
13  » 
der  bereide  koffie  van  de  proefpartij. j  
va
Coffea  liberica  Moederboom  No-  5  Soember  Bioe  (Gereng  Redjo). b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. De  omtrek  van  den  stam  bedraagt  31  cM.;  de  tophoogte  is  2.10  M. Op  0.50  M. boven  den  grond  splitst  de  stam  zich  in  tweeën. In  het 
geheel  draagt  de  stam  35  primaire  takken,  waarvan  de  omtrek  afwis¬ 
selt  tusschen  4  cM. en  10  cM.;  zij  zijn  regelmatig  langs  de  geheele 
lengte  van  den  stam  ingeplant. Het  secundaire  en  tertiaire  hout  is  in —  375  — verband  daarmede  goed  ontwikkeld;  wiwilans  komen  niet  voor,  adven- 
tieftakken  en  twijgen  weinig,  pang  baliks  tamelijk  veel. De  sprei  vertoont  onder  en  boven  aan  den  boom  een  straal  van  2  M. ; 
het  bladerdak  is  tamelijk  goed  gesloten;  de  takken  loopen  ongeveer 
horizontaal;  het  profiel  van  de  kroon  is  vierkant. Het  blad  is  don¬ 
kergroen  gekleurd,  het  jonge  blad  bronsgroen;  van  bladziekte  is  zoo¬ 
goed  als  niets  waar  te  nemen. Het  grootste  aantal  bloemen  per  knoop  bedraagt  10;  de  vruchtdracht 
is  matig. De  afmetingen  der  bloemen  schijnen  wat  kleiner  te  zijn  dan  middelmatig: Aant. pt  Lg. bs. Lg. pt. Br  pt-  Lg. stij. Lg. stm. Lg. hd. Lg. hk 
6  15mM. 23  niM. 12  niM  25  niM. 5  niM. 11  inM. 11  inM 
6  16  »  22  »  11  »  afgevallen  10  »  12  » 
6  18  »  20  •  11  »  »  10  »  11  • Er  werden  43  bladeren  ingezameld. Van  deze  was  het  langste  31.2  cM. lang,  het  kortste  119  cM  ;  De  gemiddelde  lengte  bedraagt  25.2  cM. De  breedte  varieert  tusschen  4  3  cM. en  12  2  cM ;  de  geinidd. bedraagt 
9  5  cM.;  De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  gaat  van  19  tot 
3.1;  gemidd. bedraagt  zij  2.7  De  lengte  van  den  bladsteel  wisselt 
af  tusschen  8  niM  en  29  mM.,  gemidd  is  hij  18  mM. lang;  dus  iets 
langer  dan  middelm. De  bladtop  is  stomp  en  gaat  geleidelijk  in  het 
breedere  deel  der  bladschijf  over;  de  overgang  is  soms  zoo  geleidelijk, 
dat  men  geen  eigenlijken  bladtop  onderscheiden  kan,  het  blad  is  dan 
aan  den  top  stomp  afgerond-  De  lengte  van  den  bladtop  gaat  tot  17  niM.; 
de  gemidd. lengte  bedraagt  10  niM. De  grootste  breedte  ligt  ongeveer 
op  het  midden  van  het  blad;  naar  den  bladsteel  toe  zijn  de  zijkanten 
door  ongeveer  even  sterk  gebogen  lijnen  begrensd  als  naar  den  top 
toe,  zoodat  onder-  en  bovenhelft  van  het  blad  ongeveer  symmetrisch 
zijn. De  bladvoet  is  breed  en  stomp. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Het  aantal  nerven  bedraagt 
ongeveer  9;  de  nerfhoek  varieert  tusschen  50"  en  60";  de  domatien  zijn 
vrij  groot. vrij  groot. De  bessen  zijn  geelrood;  op  een  gelen  ondergrond  komen  meer  of 
minder  fijne  roode  streepjes  voor. De  zijkanten  zijn  door  gebogen 
lijnen  begrensd;  de  breedte  is  bijna  gelijk  aan  de  lengte;  zij  ligt  iets 
over  het  midden. De  discus  is  middelmatig  groot  en  bijna  altijd  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.). Lengte Breedte Dikte Discus. 22 
19.5 
19 
5.5 
5 
22 
20 
18.5 
6 
5.5 
22 
21 
19 
7 
6.5 
22  5 
20 
18 
6.5 
6 
22.5 
20.5 
18.5 
6.5 
6 376 De  bessen  wegen  geinidd. 6.3  gr,;  de  lengte  van  de  bessen  met  platboon 
wisselt  af  tusschen  18  5  inM. en  26.5  mM  ;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt 
22.19  mM. Van  de  bessen  met  rondboon  varieert  de  lengte  tusschen  22 
mM. en  25  niM.;  de  gemidd. is  bij  deze  23  mM. Het  percentage  bessen 
met  rondboon  is  betrekkelijk  klein;  het  gehalte  aan  voosboon  echter 
vrij  groot;  de  uitlevei’ing  is  ongunstiger;  er  werd  voor  gevonden  13.1:1. vrij  groot;  de  uitlevei’ing  is  ongunstiger;  er  werd  voor  gevonden  13.1:1. De  hoornschilboon  is  kort  en  breed;  aan  het  discuseind  is  de  boon 
stomp  afgerond;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. Van  af  dat 
punt  zijn  de  zijkanten  door  twee  bijna  rechte,  convergeerende  lijnen 
begrensd;  aan  het  steeleinde  eindigt  de  boon  in  een  punt. De  lengte 
van  de  platboon  in  hoornschil  varieert  van  12.5  niM. tot  19  mM  ,  het  ge¬ 
midd. bedraagt  15.35  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer 
10  mM. Van  de  rondboon  is  de  gemiddelde  lengte  15.62  niM.,  de  gemidd. breedte  ongeveer  10.25  mM.;  de  uitersten,  waartusschen  de  lengte  varieert, 
zijn  15.5  mM. en  17  mM. Eindcijfers: 
Gemidd. gewicht  per  bes  6.3  gr. Bessen  met  platboon  81 "  o 
»  »  rondboon  12  » 
»  »  voosboon  7  » 
Gemidd. gewicht  p. platboon  0.28  gr. »  »  »  rondboon  0  32  » 
Rendement 
Gemidd. lengte  d. bess. m. platb. »  . »  »  »  rondb. »  »  »  platb. (HS.) 
»  »  »  rondb. » 
Platboon 
Rondboon 
 bereide  koffie  van  de  proefpartij. 13.1:1 
22.19  mM. 23.00  » 
15.35  . 15.62  » 
92%,  1 
g  ^  I  van  het  gewicht Platboon der  bereide  koffie  van  de  proefpartij. g  ^  I  van  het  gewi
Coffea  libcrica  Moederboom  No. 6  Soember  Bioe  (Gereng  Redjo). b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Een  oude,  dichtvertakte  boom  met  veel  dunne  takken. Het  blad  is 
gemidd. 21.3  cM. lang;  de  uitersten,  waartusschen  de  lengte  van  de  29 
ingezamelde  bladeren  varieert,  zijn  16.6  cM. en  29.7  cM. De  breedte 
schommelt  tusschen  6.4  cM. en  11.8  cM.,  gemidd. bedraagt  zij  8.8  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  werd  als  gemiddelde 
gevonden  2.4,  als  uitersten  2.2  en  2.7. De  grootste  breedte  ligt  ongeveer 
op,  soms  iets  over  het  midden;  de  blad  voet  is  een  weinig  uitgerekt, 
met  zijkanten,  die  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd  zijn. De  bladtop 
is  smal  en  scherp  van  het  breedere  deel  van  de  bladschljf  te  onder¬ 
scheiden;  de  lengte  ervan  wisselt  af  tusschen  10  mM. en  19  mM. en 
bedraagt  gemidd. 14  mM. De  lengte  van  den  bladsteel  varieert  tus-  377  — 
scheii  10  mM. en  29  mM. en  is  gemidd. 18  mM. Het  aantal  nerven 
is  ongeveer  9;  de  nerfhoek  varieert  tusschen  50"  en  60";  groote  domatien 
vindt  men  alleen  op  het  ondergedeelte  der  bladeren. De  bessen  zijn  donkerrood,  met  zeer  fijne  geelachtige  streepjes. Het 
steeleinde  is  afgeplat,  de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  be¬ 
grensd  ;  aan  den  top  zit  de  discus  op  een  kleine  verhevenheid,  hij  steekt  als 
een  kleine  scherpe  kegel  iets  uit. De  vorm  van  de  bes  is  langwerpig. Afmetingen  der  bessen. (Alles  in  mM.). Lengte  Breedte  Dikte  Discus. Hoogte  discus. 23 
18.5 
16.5 
4 
3.5 
1 
23 
20 
16.5 
4 
3.5 
0.5 
23 
20 
17 
3.5 
3 
0.5 
23.5 
18.5 
16 
3.5 
3.5 
1 
23.5 
19 
17 
4.5 
4 
1.5 Het  gemiddeld  gewicht  per  bes  bedraagt  5.5  gr. De  lengte  van  de 
bessen  met  platboon  varieert  tusschen  20  mM. en  28  mM.,  de  gemidd. be¬ 
draagt  23.61  mM. Van  de  bessen  met  rondboon  varieert  de  lengte  tusschen 
19  mM. en  24.5  mM.,  en  bedraagt  de  gemidd. 19.83  mM. Het  percentage  bes¬ 
sen  met  rondboon  en  het  gehalte  aan  voosboon  zijn  beide  gering;  het 
rendement  is  dan  ook  tamelijk  gunstig;  er  werd  voor  gevonden  11.9:1. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig,  smal. Aan  het  discuseind  zijn 
zij  afgerond,  aan  het  steeleinde  toegespitst;  daartusschen  door  bijna 
rechte  evenwijdige  lijnen  begrensd. De  lengte  van  de  platboon  varieert 
tusschen  14  mM. en  20  mM.,  met  als  gemiddelde  16.89  niM.,  waarbij 
een  breedte  behoort  van  9.5  mM. De  lengte  van  de  rondboon  wisselt 
af  tusschen  13.5  mM. en  17  mM.,  vertoont  als  gemiddelde  15.25  mM., 
met  een  breedte  van  9  mM. Eindcijfers. b.  Beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen. Gemidd. gewicht  per  bes 
Bessen  met  platboon 
»  »  rondboon 
»  »  voosboon 
Gemidd. gewicht  per  platboon 
»  »  »  rondboon 
Rendement 
Gemidd. lengte  d. bess. m. platb. »  »  »  ^  »  rondb. »  »  p. platb. (HS.) 
»  »  *  rondb. » 
Platboon 
Rondboon 
der  bereide  koffie  van  de  proefpartij. 5.5  gr. 86.5 
12  » 
1.5  » 
0.25  gr 
0.26  » 
11.9:1. 23.61  mM. 19.83  » 
16.89  . 15.25  » 
93%  I  . ,  . . , 
van  het  gewicht 
7  »  ) Boom  No.  2. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. Een  derde  groep  van  moederboomen  wordt  gevormd  door 
eenige  voor  zaadlevering  uitgezóchte  moederboomen  in  de  neger- 
republiek  Liberia. De  Heer  S. Soeters,  administrateur  van  de 
onderneming  Soekamangli,  begaf  zich  in  Maart  1 908  naar  Liberia 
om  te  trachten  van  daar  zaden  van  mooie  Liberiaboomen  naar 
Java  over  te  brengen. Men  meende  door  dezen  hernieuwden  invoer 
den  achteruitgang  der  Liberia  op  Java  te  kunnen  tegengaan 
(Zie  Inleiding). Op  het  verzoek  van  de  „Bi bitcom missie”  verklaarde  de  Hr. Soeters  zich  bereid  gedurende  zijn  verblijf  in  Liberia  aan  de 
variabiliteit  aandacht  te  schenken  en  desbetreffend  materiaal  voor 
mij  in  te  zamelen. Dit  materiaal,  dat  in  September  1 908  ontvan¬ 
gen  werd,  bestond  uit  een  collectie  herbarium-materiaal;  een 
aantal  blikken  met  in  houtskool  verpakte  zaadkoffie  gevuld, 
telkens  van  een  afzonderlijken  moederboom  afkomstig;  en  een 
aantal  blikken  met  in  alkohol  geconserveerde  bessen  en  takken 
der  verschillende  moederboomen. Voor  deze  zeer  belangrijke 
collectie,  die  ons  in  staat  stelt  ons  een  denkbeeld  te  vormen  van 
de  variabiliteit  van  Coffea  liberica  in  Liberia,  met  nauwlettende 
zorg  bijeengebracht  in  een  land,  waar  de  hulpmiddelen  schaarsch 
zijn  en  de  primitieve  levensomstandigheden  zulk  werk  niet  be¬ 
gunstigen,  zij  den  Heer  Soeters  hier  mijn  erkentelijkheid  betuigd. Het  materiaal  werd  op  de  volgende  wijze  onderzocht. De  zaadkoffie  werd  zooveel  mogelijk  van  het  houtskoolstof, 
waarin  zij  verpakt  was,  ontdaan  en  daarna  gewogen,  de  platboon 
en  de  rondboon  afzonderlijk,  om  op  die  manier  van  elk  het  ge¬ 
middeld  gewicht  te  kunnen  berekenen. —  379  — Daarna  werd  van  de  platboonen  en  rondboonen  de  lengte 
gemeten;  van  de  groep  van  gemiddelde  lengte  ook  de  breedte 
gemeten;  en  de  vorm  der  boon  zooveel  mogelijk  in  een  korte 
beschrijving  vastgelegd. De  bessen  van  het  alkohol-materiaal 
werden  eveneens  gewogen,  gemeten  en  beschreven. De  kleur 
was  bij  geen  der  partijen  meer  te  onderscheiden;  de  Heer  Soeters 
had  echter  in  Liberia  deze  gegevens  voor  de  velschillende  boomen 
aangeteekend  en  ook  van  iederen  boom  een  uitvoerige  beschrij¬ 
ving  gemaakt Het  herbarium-materiaal,  dat  voor  eiken  boom  uit  een  tiental 
bladeren  bestond,  heb  ik  eveneens  gemeten  en  den  bladvorm 
in  korte  woorden  beschreven. Zoo  kon  met  behulp  der  door 
den  Heer  Soeters  verzamelde  gegevens  van  eiken  boom  een 
tamelijk  volledig  beeld  ontworpen  worden. De  beschrijving  der  afzonderlijke  moederboomen  laat  ik  hier 
volgen;  daarachter  zal  dan  een  korte  vergelijking  van  hunne  ken¬ 
merken  een  plaats  vinden,  waaruit  blijkt,  dat  de  Liberiakoffie  in  Li¬ 
beria  zelf  aan  dezelfde  variabiliteit  onderworpen  is  als  hier  op  Java. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. Boom  No. 2. Opvallend  fraaie  boom  door  zijn  zeer  donkere  bladeren. Hoogte 
4.5  M.;  dikte  5  cM. 12  jaar  oud,  staat  aan  den  boschrand  en  is  half 
overgroeid  door  andere  boomen,  lianen  enz. De  top  van  den  boom 
hangt  geheel  naar  buiten  over,  zoekende  naar  licht. Takken  tegenover 
elkander  aan  den  stam,  kruiswijs  geplaatst. Alleen  secundaire  takken, 
flink  in  blad. Enkele  wiwilans,  geen  wilde  takken;  geen  pang  baliks. Blad. Vrij  dik,  zeer  donkergroen,  leerachtig. Kleur  van  de  poepoes flink  in  blad. Enkele  wiwilans,  geen  wilde  takken;  geen  pang  baliks. Blad. Vrij  dik,  zeer  donkergroen,  leerachtig. Kleur  van  de  poepoes 
lichter  groen. Afmetingen  van  de  bladeren  van  het  herbarium-materiaal. B. steel  Lengte  B. top  Breedte  Aant. nerven. 22  mM. 22.6  cM. 9  mM. 9.9  cM. 10 
19 
> 
22.7 
» 
6  » 
11.1 
> 
9 
19 
» 
26.8 
» 
7  » 
11.6 
10 
21 
24.1 
> 
6  » 
11.5 
» 
11 
15 
> 
18.0 
» 
7  > 
7.1 
» 
10 
11 
> 
22.4 
> 
7  » 
7.9 
> 
10 
15 
> 
23.4 
» 
9.3 
» 
11 8  * 
De  bladeren  zijn  dus  middelmatig  breed;  de  grootste  breedte  ligt 
even  voorbij  het  midden. De  vorm  van  het  blad  is  afgerond;  de  zij¬ 
kanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. —  380  — De  bladtop  is  breed,  middelmatig  van  lengte  en  steeds  gemakkelijk 
te  onderscheiden. Het  aantal  nerven  bedraagt  gemiddeld  10;  in  de 
hoeken  van  de  hoofd-  en  zijnerven  liggen  slechts  zelden  domatien;  zij 
komen  voorn),  dicht  bij  den  bladvoet  voor. De  hoek  van  de  zijnerven 
met  de  hoofdnerf  bedraagt  45”  —  55". met  de  hoofdnerf  bedraagt  45”  —  55". De  fijnere  nervatuur  is  vrij  duidelijk  te  zien. Bloemen  waren  niet  aanwezig. De  bes  is  langwerpig,  tamelijk  grof;  de  grootste  breedte  ligt  voorbij 
het  midden;  onderaan  is  de  bes  afgeplat. Van  de  18  bessen  van  het 
alkohol-materiaal  varieerde  de  lengte  van  20  tot  26  niM. Van  een  vijftal 
gemiddelde  waren  de  afmetingen: Lgt. brdt. dikte  Lgt. discus  brd. discus,  (alles  in  inM.). 22.5 
19 
16 
4.5 Lgt. brdt. dikte  Lgt. discus  brd. discus,  (alles  in  inM.). 22.5 
19 
16 
5 
4.5 
22.5 
19 
16 
6 
5 
22.5 
20 
19 
5.5 
5.5 
23.5 
21.5 
20.5 
7 
6 
23.5 
20 
19 
8 
7 De  discus  is  klein  en  steekt  weinig  of  niet  uit. Het  gemiddeld  ge¬ 
wicht  per  bes  bedraagt  4.4  gram  (alkohol-materiaal). De  vrucht  wordt 
beschreven  als  zeer  groot,  donkerrood;  schil  niet  te  dik. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. De  hoornschil-boon  is  langwerpig;  de  zijkanten  ervan  zijn  bijna  recht; 
het  naar  de  vruchtsteel  gekeerde  einde  is  iets  toegespitst. In  het  zaad- 
monster  kwamen  alleen  platboonen  voor. Het  gemidd. gewicht  der 
winddroge  hoornschilboonen  bedroeg  0.5S  gram. De  lengte  van  de 
hoornschilboonen  wisselt  af  tusschen  l6.5  niM. en  20  mM.;  de  langste 
zijn  11  niM. breed. Boom  No. 3. Opvallend  krachtige  boom. Hoogte  5  M.;  achtstammig,  dikte  der 
stammen  van  4  tot  6  cM. Ouderdom  12  jaar. De  primaire  takken  be¬ 
ginnen  laag  aan  den  stam  en  hangen  een  weinig  naar  beneden. Alleen 
secundair  hout  aanwezig. De  stammen  zijn  alle  ruw  getopt  en  staan 
goed  in  blad. Meerdere  wiwilans  aan  de  stammen. Pang  baliks  niet 
te  zien,  ook  geen  wilde  takken. Vorm  van  den  boom  cjdindrisch. Blad. Niet  zeer  dik,  middelmatig  groot,  kleur  eerder  licht-  dan  don¬ 
kergroen;  kleur  poepoes  licht  groen. Top Afmetingen  der  bladeren. (Herbarium-inateriaal). Steel 
Len 
gte 
Breedte 
Aant. nerv, 
14 niM. 18.1 inM. afw. 6.0  cM. 10 
12 
» 
20.1 
11  mM. 6.5  * 
11 
12 
» 
20.2 
11  » 
6.5  » 
10 
12 
> 
21.4 
7  » 
7.3  » 
10 
14 
21.9 
afgb. 9.5  » 
10 381 
Top Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 15  mM. 21.9 mM. 9 mM. 8.2  cM. 10 
13  • 
22.8 
> 
8 
» 
8.5 
9 
9 
15  » 
23.2 
» 
7 
7.7 
» 
12 
12  » 
23.4 
» 
8 
» 
7.8 
» 
11 
15  » 
23.7 
» 
7 
» 
8.4 
» 
10 
13  . 26.5 
» 
8 
» 
9.3 
» 
10 
13  » 
27.5 
» 
9 
9.1 
> 
10 Het  blad  is  dus  betrekkelijk  groot,  eerder  smal  dan  breed. De  grootste 
breedte  ligt  even  over  het  midden,  op  ongeveer  3  5  van  de  lengte. De 
bladtop  is  duidelijk  te  onderscheiden,  breed,  middelmatig  lang. De 
bladvoet  wordt  door  rechte  lijnen  begrensd. De  hoek  tusschen  hoofd¬ 
en  zijnerf  bedraagt  ongeveer  dó". Domatien  zijn  lang  niet  altijd  in  de 
nerfhoeken  aanwezig. Bloemen  waren  niet  aanwezig,  de  boom  had  kort  geleden  zwaar  ge¬ 
bloeid  en  zat  vol  kleine  vrucht. De  sterkste  bloei  had,  als  gewoonlijk, 
plaats  gehad  aan  den  omtrek  van  den  boom. De  vrucht  is  helrood,  klein;  de  schil  is  tamelijk  dik. Er  zijn  veel 
bessen  met  rondboon  bij. Boom  No. 3. De  bessen  zijn  langwerpig,  onderaan  sterker  afgeplat  dan  bovenaan. Bij  het  alcohol-materiaal  bevat  de  meerderheid  der  bessen  rondboon. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. De  afmetingen  van  enkele  bessen  met  platboon  zijn: Lengte  Breedte  Dikte  Lengte  Breedte  (beide  laatste  v. d. discus). 19 
18.5 Lengte  Breedte  Dikte  Lengte  Breedte  (beide  laatste  v. d. discus). 19 
18.5 
16 
5.5 
5.5 
alles  i. mM. 19.5 
18.5 
16 
4.5 
45 
22 
19.5 
17 
6 
6 
23.5 
19 
16 
5.5 
5 De  discus  is  klein  en  steekt  slechts  zelden  een  weinig  uit. Het  gemidd. gewicht  van  de  bes  bedraagt  2.6  gram;  de  lengte  varieert  tusschen  15 
inM. en  23  mM. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig,  door  gebogen  lijnen  langs  de 
zijden  begrensd,  betrekkelijk  smal,  naar  het  steeleinde  toegespitst. De 
platboonen  varieeren  in  lengte  tusschen  13  mM. en  17  niM.;  die  van 
gemiddelde  lengte  (15—15.5  mM.)  zijn  ongeveer  10  mM. breed. Van  de 
rondboon  varieert  de  lengte  tusschen  12.5  en  15.5  mM.,  en  bij  deze  is 
de  breedte  voor  die  van  gemiddelde  lengte  (13.5—14  mM.)  ongeveer  9.5 
mM. Het  gemidd. gewicht  bedraagt  voor  de  rondboon  0.49  gr.,  voor 
de  platboom  0.46  gram;  beide  gewogen  in  de  hoornschil,  winddroog. Moederboom  No. 4. De  boom  is  4.5  M. hoog,  vierstammig;  een  stam  van  8  cM.,  de  andere 
van  4  cM. doorsnede;  ouderdom  12  jaar. Takken  krachtig,  schuin  naar —  382  — boven  gericht. Goed  ontwikkeld  secundair  en  tertiair  hout. Groote 
bladeren,  gegolfd. Veel  wiwilans  aan  den  stam;  enkele  wilde  takken, 
geen  pang  baliks. De  toppen  der  stammen  buigen  alle  buitenwaarts 
over  en  zijn  ingekort. boven  gericht. Goed  ontwikkeld  secundair  en  tertiair  hout. Groote 
bladeren,  gegolfd. Veel  wiwilans  aan  den  stam;  enkele  wilde  takken, 
geen  pang  baliks. De  toppen  der  stammen  buigen  alle  buitenwaarts 
over  en  zijn  ingekort. Blad. Leerachtig,  dik,  groot,  ietwat  gegolfd,  vrij  donkergroen. Kleur 
van  de  poepoes  donkergroen. Top van  de  poepoes  donkergroen. Afmetingen  van  het  blad  (herbarium-materiaal). Steel 
Lengte 
Breedte  Aant. nerv 
17  mM. 19.2  cM. afw. 9.3  cM. 10 
17  » 
19.3  » 
» 
00 
10 
15  » 
218  . kort. 8.8  . 10 
16  » 
22.3  » 
» 
8.5  » 
9 
20  . 29.1  » 
IC.4  » 
10 
21  » 
29  3  » 
» 
10.1  * 
11 21  » 
29  3  » 
10.1  * 
De  grootste  breedte  van  het  blad  bedraagt  dus  meestal  ongeveer  13 
der  lengte,  of  wat  meer ;  zij  ligt  voorbij  het  midden,  meestal  op  ongeveer 
2/3  der  lengteas. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. De  bladvoet  is  tamelijk  breed,  de  bladtop  kort,  soms 
ontbrekend  De  nerfhoek  bedraagt  45”  —  55”;  op  de  nerfhoeken  liggen 
de  domatien,  die  goed  ontwikkeld  en  steeds  aanwezig  zijn. De  fijnere 
nervatuur  is  onduidelijk. Bloem  was  niet  aanwezig. Vrucht  geelrood;  schil  dik;  vruchtdracht  goed. Aan  een  paar  takjes 
van  het  alcohol-materiaal  vindt  men  goed  bezette  cymen;  tot  9  bessen 
in  een  oksel  komen  voor. Bij  de  onrijpe,  onvolwassen  vrucht  is  de 
steel  lang  (6  niM.),  de  discus  hoog  (1.5  inM);  de  vorm  is  iets  langwerpig. De  lengte  van'  de  bes  varieert  tusschen  18  mM. en  25  niM.;  het 
gemidd. gewicht  bedraagt  3.6  gram. De  vorm  van  de  bessen  is  bijna Vrucht  geelrood;  schil  dik;  vruchtdracht  goed. Aan  een  paar  takjes 
van  het  alcohol-materiaal  vindt  men  goed  bezette  cymen;  tot  9  bessen 
in  een  oksel  komen  voor. Bij  de  onrijpe,  onvolwassen  vrucht  is  de 
steel  lang  (6  niM.),  de  discus  hoog  (1.5  inM);  de  vorm  is  iets  langwerpig. De  lengte  van'  de  bes  varieert  tusschen  18  mM. en  25  niM.;  het 
gemidd. gewicht  bedraagt  3.6  gram. De  vorm  van  de  bessen  is  bijna 
rond;  de  discus  is  groot,  steekt  echter  niet  of  slechts  weinig  uit. rond;  de  discus  is  groot,  steekt  echter  niet  of  slechts  
Afmetingen  van  een  viertal  bessen  met  platboonen: Lengte 
Breedte 
Dikte 
Lengte Breedte (beiden  van 
den  dis- 
21  mM. 19  mM. 18.5  niM. 10 
9 
cus)  alles  in 
mM. 21 
19 
18 
9 
9 
21.5 
18.5 
18 
9.5 
9.5 
21.5 
20 
19 
7 
6.5 6.5 
De  hoornschilboon  is  voor  dit  tyi^e  vooral  karakteristiek. De  boon 
is  klein,  de  vorm  driehoekig,  doordat  het  einde,  dat  naar  den  discus 
gekeerd  is,  sterk  afgestompt  is,  het  steeleinde  daarentegen  is  geleidelijk 
versmald  en  eindigt  in  een  punt. De  vorm  doet  daai’door  eenigszins 
aan  die  van  grove  robustaboonen  denken. De  zijkanten  der  boonen 
zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. De  lengte  der  platboonen  in  de  hoornschil  varieert  van  13  inM. tot 
17.5  mM.;  de  gemiddelde  lengte  is  ongeveer  15.5  niM.,  de  breedte  voor —  383  — de  boonen  van  15^  — 16  mM. gemidd. 11  mM.,  het  gemidd. gewicht 
bedraagt  0.44  gram. Er  zijn  slechts  twee  rondboonen  bij  de  50,  deze 
zijn  12.5  mM. lang,  10  m3I. breed  en  0.43  gram  zwaar. Moederboom  Xo. 5. Boom  4  M. hoog,  tweestammig,  elke  stam  6  cM. dik,  oud  8  a  9  jaar; 
staat  naast  een  termietenheuvel. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. Primaire  takken  voldoende  aanwezig; 
lang  en  buigzaam,  een  weinig  neerhangend. Er  zijn  ook  tertiaire  takken 
aanwezig,  beladen  met  vrucht. Veel  wiwilans,  een  enkele  wilde  tak, 
geen  pang  balik  zichtbaar. De  boom  is  getopt  en  heeft  een  pyramide- 
vorm. Intemodien  tamelijk  lang;  bladerdak  dicht  en  frisch. Blad 
tamelijk  lichtgroen,  dik  en  leerachtig;  kleur  poepoes  lichtgroen. van het  blad: 
Top Afmetingen  ' 
Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 9  mM. 15.8  cM. 6mM. 8.1  cM. 9 
10 
> 
16.6 
> 
9 
> 
7.9 
9 
9 
14 
18.3 
7 
> 
8.2 
9 
16 
> 
21.7 
Y 
9 
> 
9.0 
9 
9 
15 
» 
22.6 
> 
6 
Y 
8.4 
9 
10 
11 
» 
23.8 
6 
9 
10.8 
9 
10 
15 
> 
22.9 
» 
9 
9 
89 
9 
10 
12 
> 
24.1 
» 
7 
11.7 
9 
10 De  bladeren  zijn  dus  breed,  echter  zeer  variabel  wat  de  breedte 
betreft;  soms  bedraagt  de  breedte  meer  dan  1  2  van  de  lengte. De 
grootste  breedte  is  iets  boven  midden  van  de  lengteas  gelegen. De  blad- 
voet  wordt  door  rechte  lijnen  begrensd ;  de  bladtop  is  breed  en  mid¬ 
delmatig  lang. De  nerfhoek  wisselt  af  tusschen  45»  — 50';  domatien 
zijn  bijna  overal  aanwezig. De  bessen  zijn  groot,  iets  langwerpig,  fraai  rood  gekleurd ;  de  grootste 
breedte  ligt  iets  boven  het  midden ;  onder  en  bovenaan  zijn  zij  afgerond. Het  gemidd. gewicht  ( spiritusmateriaal)  bedraagt  4,3  gram. De  schil 
is  dik;  de  discus  middelmatig  groot;  meestal  steekt  hij  een  weinig  uit. De  vruchtdracht  was  goed. Afmetingen  der  bessen. •2 Lengte  Breedte  Dikte Lengte  Breedte  (beide  v. d. discus),  alles  in  mM. 22.5 
20.5 
19 
8  8 
23.5 
20 
18 
6.5  6 
24.5 
•20 
17 
6.5  6.5 
24  5 
21 
19 
7  6.5 De  hoomschilboonen 
zijn  middelmatig  groot;  de  lengte  wisselt  af 
tusschen 
15.5 mM. en 21.5  mM. voor  de  platboonen;  de  gemiddelde 
lengte  bedraagt  17.5  mM. De  breedte  van  de  boonen  tusschen  17  en  17.5 
mM. lang  varieert  van  10  tot  12  niM. en  is  gemidd. op  11  niM. te  stellen. —  384  — Het  gemidd,  gewicht  per  platboon  bedraagt  0.7  gram ;  de  vorm  is  lang¬ 
werpig,  de  grootste  breedte  ligt  voorbij  het  midden,  het  discus-einde 
is  stomp,  het  steeleinde  toegespitst. Do  rondboon  weegt  gemidd. even- 
een  0.7  gram;  de  lengte  varieert  tusscben  14.5  inM. en  18.5  mM.,  bedraagt 
gemidd. 16.5  mM.,  de  breedte  van  de  boonen  van  gemidd. lengte  is  op 
11  mM. te  stellen. Boom  No. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. en  20.5  mM.; 
de  gemidd. lengte  is  ongeveer  17  niM.,  waarbij  een  gemidd. breedte 
behoort  van  10.5  niM. De  rondboon  wisselt  in  lengte  af  tusschen  13.5 
niM. en  20  mM.;  bij  de  gemidd. lengte  van  ongeveer  15.5  inM. behoort 
een  breedte  van  iets  meer  dan  10  inM. De  vorm  van  de  platboonen  is 
iets  langwerpig,  naar  het  steeleinde  toegepunt. Boom  No. 7. Opvallend  mooie,  krachtige  boom. Onmiddellijk  boven  den  grond 
splitst  de  boom  zich  in  7  stammen  van  ongeveer  6  cM. doorsnede 
ieder. De  hoofdstam  heeft  beneden  een  diameter  van  23.5  cM. Hoewel 
omslingerd  door  lianen  en  woekerplanten  is  de  boom  gezond  en  frisch 
gebleven. Hoogte  5  M.,  getopt;  ouderdom  12  jaar. De  primaire  takken 
zijn  bij  den  stam  schuin  naar  boven  gericht,  doch  buigen  zich  daarna 
boogsgewijze  naar  beneden,  zonder  te  veel  neer  te  hangen. Lengte 
der  benedentakken  ongeveer  2  M. De  onderste  takken  beginnen  op 
0.75  M. hoogte  boven  den  grond  en  volgen  elkander  met  korte  tus- 
schenruimten  op. Internodien  der  takken  zeer  dicht  opeen. De  takken, 
zoowel  primaire  als  secundaire  en  tertiaire,  zijn  krachtig  en  goed  be- 
bladerd. Veel  wiwilans,  geen  wilde  takken,  een  enkele  pang  balik. De  boom  heeft  den  zuil  vorm. Blad  middelmatig  groot,  dik,  leerachtig,  iets  gegolfd;  kleur  eenigszins 
lichtgroen. Kleur  van  de  poepoes  iets  lichter  groen. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel  Lengte 
Breedte 
Aant. nerv 
12 mM. 14.2 cM. 4 mM. 6.4  cM. 8 
11 
18.3 
7 
> 
7.5  » 
9 
13 
> 
19.2 
> 
9 
» 
7.9  » 
10 
12 
20.4 
» 
7 
y 
8.2  . 10 
16 
> 
20.4 
> 
8 
» 
9.3  » 
10 
10 
» 
22.8 
» 
9 
y 
9.1  » 
11 
16 
22.3 
» 
6 
» 
10.6  . 10 
12 
> 
24.1 
> 
9 
y 
11 9.2  » 
De  bladeren  zijn  dus  breed;  de  grootste  breedte  ligt  op  ongeveer 
3/5  der  lengte. Bladvoet  breed,  bladtop  breed  en  tamelijk  kort. Zij¬ 
kanten  van  het  blad  door  gebogen  lijnen  begrensd. Fijnere  nervatuur 
duidelijk;  domatien  goed  ontwikkeld. Nerfhoek  5(f — 60’. duidelijk;  domatien  goed  ontwikkeld. Nerfhoek  5(f — 60’. Bij  het  bezoek  was  er  geen  enkele  bloem  open. Het  aantal  vruchtjes 
aan  de  elkander  dicht  opvolgende  internodien  varieert  tusschen  8  en 
10. De  boom  heeft,  zooals  gewoonlijk,  aan  de  uiteinden  der  takken  het 
meest  gebloeid  en  men  ziet  vruchten  in  alle  stadia  hunner  ontwikkeling 
bij  elkander. De  rijpe  bes  is  vrij  groot,  kleur  helderrood,  schil  dik. Vruchtdracht  goed. Meded. Dep. v. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. 6. Hoogte  van  den  boom  3.5  M.;  negenstammig,  stammen  van  3  tot 
5  cM. dik. 8  jarige  boom,  getopt. Goed  ontwikkelde  takken,  horizontale 
met  secundair  bont. Veel  wiwilans,  geen  wilde  takken  noch  pang  baliks. Dicht  bladerdak. Internodien  dicht  op  elkander;  in  overeenstemming 
daarmede  vertoont  de  boom  een  gedrongen  type. Top daarmede  vertoont  de  boom  een  gedrongen  type. Blad  lang  en  smal,  vrij  dik,  donkergroen;  poepoes  donkergroen. Top Afmetingen : metingen : 
Steel 
Len, 
gte 
Breedte 
Aant. nerv, 
15 mM. 20.4 cM. 7 mM. 6.8 cM. 10 
16 
» 
22.6 
» 
6 
» 
7.8 
» 
10 
15 
21.8 
7 
5.7 
» 
10 
21 
17.6 
» 
5 
5.3 
» 
9 
20 
y> 
20.8 
» 
5 
7.4 
» 
10 
16 
» 
20.2 
6 
5.5 
9 
10 
12 
X 
19.3 
» 
6 
» 
5.6 
» 
10 X> 
De  breedte  van  het  blad  is  dus  dikwijls  minder  dan  1  3  van  de  lengte. Het  blad  heeft  een  langgerekten  vorm,  de  bladvoet  is  lang  en  smal, 
de  bladtop  kort;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. De 
domatien  zijn  aanwezig,  echter  klein. De  nerfhoek  bedraagt  ongeveer 
50";  fijnere  nerven  zijn  bijna  niet  te  onderscheiden. X> 
50";  fijnere  nerven  zijn  bijna  niet  te  onderscheiden. Vrucht  donkerrood,  tamelijk  groot. Bes  iets  langwerpig;  grootste 
breedte  iets  boven  het  midden;  onderzijde  afgeplat;  zijkanten  door 
gebogen  lijnen  begrensd. De  vruchtschil  is  dik;  de  discus  is  groot; 
in  het  midden  verheft  hij  zich  als  een  scherpe  kegel. Afmetingen  der  bessen. Afmetingen  der  bessen. Lengte  Breedte  Dikte  Lengte  Breedte  (beide  v. d. discus)  alles  in  mM. 20 
17.5 
17 
8.5 
8 
21 
20 
18 
7 
6.5 
23 
20 
19 
8.5 
7.5 
23.5 
20.5 
18.5 
8.5 
8 
23.5 
21.5 
19 
7.5 
7 Het  gemidd. gewicht  der  bessen  bedraagt  4  gram. De  hoornschil- 
koffie  bestaat  uit  95  platboonen  en  38  rondboonen;  dus  een  vrij  hoog 
percentage  bessen,  bijna  de  helft,  bevat  rondboonen. Het  gemidd. gewicht  per  platboon  bedraagt  0.54  gr,  dat  per  rondboon  slechts  0.48 385 gram. De  platboon  varieert  in  lengte  tusschen  14.5  inM. en  20.5  mM.; 
de  gemidd. lengte  is  ongeveer  17  niM.,  waarbij  een  gemidd. breedte 
behoort  van  10.5  niM. De  rondboon  wisselt  in  lengte  af  tusschen  13.5 
niM. en  20  mM.;  bij  de  gemidd. lengte  van  ongeveer  15.5  inM. behoort 
een  breedte  van  iets  meer  dan  10  inM. De  vorm  van  de  platboonen  is 
iets  langwerpig,  naar  het  steeleinde  toegepunt. gram. De  platboon  varieert  in  lengte  tusschen  14.5  inM. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. Landbouw  II. 25 oed. 25  De  bessen  varieeren  in  lengte  tusschen  19.5  inM. en  29  mM,  De  vorm 
is  eenigszins  langwerpig;  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  in  het  mid¬ 
den. De  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd  ;  onder  en  bovenaan 
zijn  de  bessen  wat  afgeplat. De  discus  is  klein  en  vlak. Het  gemidd, 
gewicht  der  bessen  bedraagt  ruim  6.3  gram. Afmetingen  der  bessen. Lengte  Breedte  Dikte  Lengte  Breedte  (beide  v. d. discus)  alles  in  mM. 24 
24 
23 
6 
5.5 
24.5 
24 
21 
7 
6.5 
25 
23 
21 
7 
6.5 
25.5 
23 
22 
7 
5 
26.5 
23 
20 
4 
4 De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig,  iets  toegepunt. Het  partijtje 
zaadkoffie  bestond  uit  115  platboonen,  26  rondboonen  en  een  drietal 
drie-boonen. De  platboonen  wegen  gemidd. per  stuk  0.54  gram  ;  de  rondboonen  0.56 
gram. De  lengte  van  de  eerste  varieert  tusschen  13.5  niM. en  21  inM.,  gemidd. bedraagt  zij  17.5  mM. ;  van  de  rondboon  w’isselt  de  lengte  af  tusschen 
13.5  mM. en  17.5  niM. en  bedraagt  de  gemidd. lengte  15.5  mM. De 
breedte  van  de  platboon  van  17.5-18  mM. is  ongeveer  10  mM.;  van  de 
rondboon  van  15-15.5  mM. is  de  breedte  9.5  mM. Boom  No. 8. Hoogte  van  den  boom  3.5  M.,  getopt,  ouderdom  10  jaar. Op  3/4  voet 
boven  den  grond  splitst  de  boom  zich  in  5  stammen,  waarvan  een  9.5 
cM.,  de  andere  ongeveer  3  cM. doorsnede  hebben. Diameter  onderstam 
11.5  cM. Op  0.90  M. boven  den  grond  beginnen  de  dikke  ondertakken, 
waarvan  enkele  bij  den  oorsprong  2.5  cM. doorsnede  hebben. Se¬ 
cundaire,  tertiaire  en  zelfs  quartaire  takken  goed  ontwikkeld,  maar 
niet  zwaar  bebladerd. Bladerdak  normaal. Veel  wiwilans,  geen  pang 
baliks  noch  wilde  takken. De  boom  vertoont  een  krachtig,  op¬ 
vallend  gedrongen  type;  vorm  pyramidaal. Lengte  van  de  onderste 
takken  1.80  M. Blad  vrij  lang,  smal,  donkergroen,  dik,  leerachtig,  kleur  poepoes 
lichtgroen. Top Afmetingen  van  het  blad. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv, 
12 mM. 18.4 cM. 9  mM. 7.2  cM. 10 
15 
19.1 
» 
10  » 
7.4 
10 
15 
20.9 
» 
8  » 
8.5 
10 
18 
> 
20.8 
» 
8  » 
8.4 
9 
13 
» 
21.2 
» 
9  » 
8.6 
» 
10 
17 
21.2 
» 
8  » 
9.5 
» 
11 —  387  — 
Top Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 12  mM. 22.4  cM. 10  mM. 8.4  cM. 12 
11  » 
24.1  » 
9  » 
8.7  » 
11 
14  » 
24.2  . 11  . HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. Ietwat  bladziekte  aan  enkele  der 
onderste  takken;  boventakken  gezond. Top 388  — 
groen;  kleur  poepoes  lichtergrocn. Ietwat  bladziekte  aan  enkele  der 
onderste  takken;  boventakken  gezond. Top Afmetingen  der  bladeren. Steel 
Lengte 
Breedte 
Aant. nerv. 10 mJI. 19.5  cM. 11  mM. 7.7  cM. 9 
14 
24.1 
» 
8 
> 
10.4 
9 
14 
» 
26.9 
9 
» 
11.3 
» 
11 
13 
24.6 
» 
7 
10.3 
» 
8 
14 
> 
26.6 
8 
11.7 
» 
10 
17 
» 
27.3 
» 
11 
» 
13.1 
» 
10 
14 
29.9 
» 
10 
» 
13.2 
11 
14 
» 
27.5 
» 
8 
» 
12.5 
> 
10 
14 
» 
29.2 
» 
11 
» 
13.3 
» 
10 Breede  bladeren,  betrekkelijk  groot;  grootste  breedte  ongeveer  op  het 
midden. Bladvoet  kort  en  breed. Nerfhoek  van  SO"  — 55". Domatien 
vooral  bij  den  bladvoet  sterk  ontwikkeld;  zij  monden  daar  dikwijls  met 
een  groote  driehoekige  opening  naar  buiten  uit. een  groote  driehoekige  opening  naar  buiten  uit. Geen  bloem  aanw'ezig,  w’el  veel  pasgezette  vruchtjes. Geen  bloem  aanw'ezig,  w’el  veel  pasgezette  vruchtjes. Vrucht  donkerrood,  groot,  rond;  vruchtdracht  goed;  schil  vrij  dun. De  boom  staat  in  de  schaduw  van  een  paar  oliepalmen. Lengte  Breedte  Dikte  Lengte  Breedte  (beide  van  d. discus)  alles  in  mM. 21.5 
20 
18.5 
4.5 
4.5 
23 
18.5 
18 
5 
4.5 
22.5 
19.5 
18 
5 
5 
24.5 
23 
21 
5 
4 
26 
23.5 
21 
5 
5 21 
De  bessen  varieeren  in  lengte  tusschen  17  mM. en  26.5  mM. Het  gemidd. gewicht  ervan  bedraagt  4.4  gram. De  discus  is  klein 
en  meestal  vlak. Het  partijtje  zaadkoffie  bestond  uit  97  platboonen  en  65  rondboonen, 
w'aaruit  dus  volgt,  dat  meer  dan  de  helft  der  bessen  rondboon  bevatte. Het  gemidd. gewicht  per  platboon  bedraagt  0.61,  van  de  rondboon  0.53 
gram. De  boonen  zijn  tanmlijk  breed  en  naar  het  steeleind  toegespitst. De  lengte  van  de  platboon  varieert  tusschen  13  niM. en  20  mM.;  de 
gemidd. lengte  bedraagt  17.5  niM.;  daarbij  behoort  een  breedte  van  iets 
meer  dan  11  niM. Van  de  rondboon  wisselt  de  lengte  tusschen  13  niM. en 
18.5  mM. af;  de  geniidd. is  op  16  mM. te  stellen,  bij  een  breedte  van  10.5  mM. Het  partijtje  zaadkoffie  bestond  uit  97  platboonen  en  65  rondboonen, 
w'aaruit  dus  volgt,  dat  meer  dan  de  helft  der  bessen  rondboon  bevatte. Boom  No. 10. Een  krachtige,  fraaie  boom,  te  midden  van  meerdere  minder  floris¬ 
sante. Hoogte  4  M. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. 8.4  » 
11 
12  . 26.0  » 
11  » 
8.9  » 
11 12  . 26.0  » 
11  » 
8.9  » 
De  zijden  van  het  blad  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd ;  de  grootste 
breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. De  bladvoet,  ook  door  gebogen 
lijnen  begrensd,  is  meestal  tamelijk  breed;  de  bladtop  is  lang. Doma- 
tien  groot ;  nerfhoek  van  45”— 55". Bloemen  waren  bij  het  bezoek  niet 
aanwezig. De  internodien  zijn  kort;  de  vruchtdracht  is  middelmatig. In  den  top  had  de  boom  reeds  zwaar,  onderaan  nog  slechts  weinig 
gebloeid. gebloeid. Vrucht  langgerekt,  vrij  groot ;  kleur  donkerrood ;  schil  dun. Vrucht  langge
Afmetingen: Afmetingen: 
Lengte  Breedte  Dikte  Lengte  Breedte  (beide  v. d. discus)  alles  in  mM. 23 
20 
19 
5 
5 
23.5 
18.5 
17 
5 
4.5 
23.5 
20 
17 
6.5 
5.5 
23 
17 
15 
3.5 
3 
24 
19 
17.5 
4 
4 De  bes  is  langwerpig  van  vorm,  de  grootste  breedte  ligt  boven  het 
midden;  naar  het  steeleinde  is  de  bes  wat  versmald. De  discus  is 
klein;  hij  steekt  soms  een  weinig  uit. De  bes  weegt  gemidd. ruim  4.4 
gram;  de  lengte  ervan  varieert  tusschen  19  mM. en  27.5  mM. Het  partijtje  zaadkoffie  bevatte  124  platboonen  en  39  rondboonen. De  eerste  wegen  gemidd. 0  55  gr.,  de  rondboon  gemidd. 0.59  gram. De 
boonen  zijn  langwerpig,  onder  en  boven  afgerond,  naar  het  steeleinde 
iets  toegespitst;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. De 
platboon  varieert  in  lengte  tusschen  14  mM. en  21.5  mM.,  de  gemidd. lengte  bedraagt  18  mM;  hierbij  behoort  een  breedte  van  10.5  mM. De 
rondboon  varieert  tusschen  14.5  mM. en  20  mM.;  de  gemiddelde  breedte 
voor  die  van  18-18.5  mM. bedraagt  11  mM. voor  die  van  18-18.5  mM. bedraagt  11  mM. Moederboom  No. 9 voor  die  van  18-18.5  m
Moederboom  No. 9 Hoogte  van  den  boom  4  M.,  getopt;  ouderdom  12  jaar. Bij  den 
grond  splitst  de  boom  zich  in  vier  stammen  van  5  tot  7  cM. doorsnede. De  primaire  takken  beginnen  op  1  M. hoogte  boven  den  grond. Pri¬ 
maire  en  secundaire  takken  goed  ontwikkeld,  onregelmatig  over  den 
stam  verdeeld;  bebladering  goed. Wiwilans  vele,  geen  wilde  takken 
noch  pang  baliks;  flinke  sprei,  zoowel  boven  als  onder. noch  pang  baliks;  flinke  sprei,  zoowel  boven  als  onder. Vorm  pyramidaal. Bladerdak  goed  ontwikkeld. Internodien  kort; 
sprei  ondertakken  2  M. Blad  groot,  breed,  tamelijk  dik,  vrij  soepel. Kleur  tamelijk  donker  388  — 
groen;  kleur  poepoes  lichtergrocn. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. Op  een  hoogte  van  3/4  voet  boven  den  grond 
splitst  de  boom  zich  in  4  stammen,  w'aarvan  een  van  11  cM.,  een  van 389 7  cM.,  een  van  6.5  cM. en  een  van  5  cM. doorsnede. Ouderdom  van  den 
boom  10  a  12  jaar;  de  boom  is  getopt. Zware,  krachtige  primaire  takken 
met  goed  ontwikkelde  secundaire,  tertiaire  en  quartaire  takken. De 
horizontale,  aan  het  uiteinde  iets  overhangende  takken  zijn  onregelmatig 
over  den  stam  verdeeld. Aan  den  boom  ontspringen  enkele  wiwilans, 
welke  boven  weer  takken  gevormd  hebben. Geen  jonge  wiwilans  aanwezig, 
geen  wilde  takken,  een  enkele  pang  balik  en  eenige  adventieftakken, 
flink  in  vrucht. Vorm  pyramidaal;  ondertakken  2  M. lang;  bladerdak 
frisch  en  gesloten;  internodien  kort,  gedrongen. 7  cM.,  een  van  6.5  cM. en  een  van  5  cM. doorsnede. Ouderdom  van  den 
boom  10  a  12  jaar;  de  boom  is  getopt. Zware,  krachtige  primaire  takken 
met  goed  ontwikkelde  secundaire,  tertiaire  en  quartaire  takken. De 
horizontale,  aan  het  uiteinde  iets  overhangende  takken  zijn  onregelmatig 
over  den  stam  verdeeld. Aan  den  boom  ontspringen  enkele  wiwilans, 
welke  boven  weer  takken  gevormd  hebben. Geen  jonge  wiwilans  aanwezig, 
geen  wilde  takken,  een  enkele  pang  balik  en  eenige  adventieftakken, 
flink  in  vrucht. Vorm  pyramidaal;  ondertakken  2  M. lang;  bladerdak 
frisch  en  gesloten;  internodien  kort,  gedrongen. Blad  klein,  smal,  dik,  leerachtig,  donkergroen. Kleur  poepoes  licht¬ 
groen. Enkele  bladeren  aan  het  uiteinde  der  benedentakken  vertoonen 
vlekjes  van  bladziekte. Afmetingen  der  bladeren. Steel  Lengte  Top  Breedte  Aant. nerv. 8 mM. 11.1 cM. 5  mM. 4.7 cM. 10 
8 
» 
12.8 
» 
4  > 
4.3 
> 
8 
10 
13.2 
> 
7  » 
5.2 
9 
13 
> 
15.8 
» 
7  » 
6.6 
9 
10 
» 
16.1 
» 
afw. 6.3 
» 
10 
14 
» 
16.4 
» 
3  » 
6.3 
» 
10 
13 
» 
17.3 
» 
6  » 
7.2 
» 
10 
14 
» 
17.4 
» 
6  » 
6.6 
> 
11 
14 
> 
18.1 
» 
3  . 6.7 
> 
10 
11 
9 
20.3 
> 
7  . 7.9 
» 
11 7  . De  bladvoet  heeft  een  langen,  uitgerekten  vorm  en  is  door  rechte 
lijnen  begrensd;  de  bladtop  is  meestal  kort. De  grootste  breedte  van 
het  blad  ligt  op  ongeveer  2/3  van  de  lengte. De  domatien  zijn  duidelijk; 
de  fijnere  nervatuur  is  onduidelijk;  nerfhoek  45®— 55®. Uit  de  afmetingen 
blijkt,  dat  de  bladeren  betrekkelijk  klein  zijn. Bij  het  bezoek  waren  geen  bloemen  aanwezig;  de  boom  heeft  kort 
ervoor  goed  gebloeid. HOOFDSTUK  IV. 
DE  MOEDERBOOMEN  IN  LIBERIA. Vrucht  vrij  groot,  donker  oranjerood,  vruchtdracht  goed,  schil  vrij  dun. De  bessen  wegen  gemidd. 4.6  gram. De  grootste  breedte  ligt  onge¬ 
veer  op  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd; 
onderaan  en  bovenaan  zijn  de  vruchten  afgeplat. De  discus  is  middel¬ 
matig  groot,  iets  gewelfd  of  vlak. matig  groot,  iets  gewelfd  of  vlak. Afmetingen  der  bessen. Lengte  Breedte  Dikte  Lengte  Breedte  (beide  v.d. discus)  alles  in  mM 
22 
20 
19 
5 
5 
22 
21.5 
18.5 
7 
6.5 
22 
21 
19 
7 
6  5 
22 
19.5 
19 
7 
6.5 
22 
20 
19 
8 
7.5 —  390  — De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig,  tamelijk  breed,  naar  het  steeleinde 
wat  versmald;  de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. Het 
partijtje  bestaat  uit  103  platboonen  en  45  rondboonen. De  lengte  der 
platboon  wisselt  af  tusschen  13.5  mM. en  19.5  mM.;  de  gemidd. lengte 
bedraagt  16.5  mM.,  waarbij  een  breedte  van  10.5  mM. behoort. Van  de 
rondboon  wisselt  de  lengte  af  tusschen  12  en  16.5  mM.;  de  gemidd. is  14.5  mM. en  de  daarbij  behoorende  breedte  bedraagt  9.5  mM. Het 
gemidd. gewicht  per  platboon  is  0.58,  dat  der  rondboon  0.55  gram. b.  Vergelijking  der  Kenmerken. Vergelijken  wij  de  hierboven  beschreven  moederboomen  onder¬ 
ling,  dan  vinden  wij  sterke  verschillen,  wat  de  afzonderlijke  ken¬ 
merken  betreft. Zoo  bv. vertoont  de  vorm  van  het  blad  allerlei 
afwijkingen. Bij  boom  N“. 6  is  het  blad  smal;  uit  de  cijfers 
blijkt,  dat  de  breedte  1  3  van  de  lengte  of  nog  minder  is,  ter¬ 
wijl  bij  moederboom  N“. 5  de  breedte  dikwijls  meer  dan  de 
helft  van  de  lengte  bedraagt. Ook  de  grootte  van  het  blad  verschilt;  bij  boom  N“. 10  is 
het  kleinste  blad  11.1  cM.,  het  grootste  20.3  cM. lang,  bij  boom 
N°. 4  daarentegen  varieert  de  lengte  van  het  blad  tusschen  19.2 
cM. en  29.3  cM.;  het  kleinste  blad  van  boom  N“. 4  is  dus  bijna 
even  groot  als  het  grootste  van  N“. 1 0. even  groot  als  het  grootste  van  N“. 1 0. De  kleur  van  de  bes  vertoont  ook  al  weder  verschillen. Zij even  groot  als  het  grootste  van  N“. 1 0. De  kleur  van  de  bes  vertoont  ook  al  weder  verschillen. Zij 
wordt  voor  boom  N°. 4  opgegeven  als  geelrood,  voor  N“. 10 
donkeroranje,  voor  N". 3  helrood,  voor  N“. 6  donkerrood. wordt  voor  boom  N°. 4  opgegeven  als  geelrood,  voor  N“. 10 
donkeroranje,  voor  N". 3  helrood,  voor  N“. 6  donkerrood. donkeroranje,  voor  N". 3  helrood,  voor  N“. 6  donkerrood. Ook  de  vorm  van  de  bessen  is  voor  de  afzonderlijke  boomen 
verschillend:  bij  boom  N°. 4  zijn  breedte  en  dikte  weinig  minder 
dan  de  lengte  van  de  bes  en  is  de  vorm  afgerond,  bij  boom 
N“. 3  is  de  dikte  veel  geringer  dan  de  lengte  en  de  bes  onderaan 
sterker  afgeplat  dan  bovenaan. In  den  vorm  en  afmetingen  van 
den  discus  vinden  wij  bij  vergelijking  van  de  boomen  ook  sterke 
verschillen:  bij  boom  N°. 4  vinden  wij  een  grooten  discus  met 
een  doorsnede  van  soms  10  mM.,  bij  boom  N“. 6  is  de  grootste 
doorsnede  slechts  6  mM. dus  iets  meer  dan  de  helft  van  die  bij 
den  vorigen  boom. Bij  boom  N". 6  verheft  de  discus  zich  als 
een  scherpe  kegel,  bij  boom  N“. 3  steekt  de  discus  slechts  zelden 
een  weinig  uit. Ook  in  de  kenmerken  der  boonen  treden  allerlei  variaties  op. De  hoornschilboonen  van  boom  N“. 4  zijn  zeer  karakteristiek, 
klein,  driehoekig;  de  vorm  doet  aan  die  van  grove  robustaboonen 
denken;  de  hoornschilboonen  van  boom  N°. Meded.  Dep  v.  Landbouw  11. b.  Vergelijking  der  Kenmerken. 3  zijn  langwerpig 
en  smal;  terwijl  die  van  boom  N",  4  bij  een  lengte  van  1 5 — 15.5 
mM. 1 1  mM. breed  zijn,  bedraagt  bij  de  boonen  van  boom  N®. 3  van  ongeveer  dezelfde  lengte  de  breedte  slechts  10  mM.;  de 
boonen  van  boom  N®. 6  hebben  een  gemiddelde  lengte  van  1 7 
mM. en  een  gemidd. breedte  van  1 0.5  mM. Hoewel  de  partijtjes 
zaadkoffie  te  klein  waren  om  nauwkeurige  cijfers  erover  te  ver¬ 
zamelen,  kunnen  wij  toch  reeds  sterke  verschillen  in  het  percen¬ 
tage  rondboon  en  platboon  opmerken:  zoo  heeft  boom  N°. 3 
een  hoog  percentage  rondboon,  bij  boom  N®. 4  vindt  men  naast 
50  platboonen  slechts  2  rondboonen;  van  boom  N®. 6  bevat 
bijna  de  helft  der  bessen  rondboon  en  hetzelfde  is  bij  boom  N“. 10  het  geval. Op  de  verschillen  in  lengte  en  in  gemidd. ge¬ 
wicht  van  de  bessen  en  boonen  der  moederboomen  wil  ik  hier 
ook  nog  even  wijzen. Het  blijkt  dus,  dat  de  Liberiakoffie  in  Liberia  dezelfde  varia¬ 
biliteit  vertoont  als  op  Java. De  verschillen  betreffen  dezelfde 
kenmerken  als  bij  de  op  Java  geplante  boomen  en  schijnen  mij 
toe  even  diep  in  te  grijpen. AFDEELING  IV. Coffea  Abeokutae  nov. spee. Meded. Dep  v. Landbouw  11. Meded. Dep  v. Landbouw  11. §  1.  Herkomst  der  soort. Onder  den  naam  Abeokutakoffie  wordt  in  den  Cultuurtuin  te 
Buitenzorg  een  koffiesoort  gekweekt,  die  sterk  gelijkt  op  Libe- 
riakoffie  en  daarom  ook  wel  als  variëteit  van  de  laatstgenoemde 
soort  is  opgevat. Er  treden  echter  zooveel  verschillen  op  tusschen 
beide  vormen,  dat  men,  naar  het  mij  voorkomt,  beter  doet  de 
Abeokutakoffie  als  een  afzonderlijke  soort  te  beschouwen. Deze 
soort  vertoont  dan  weder,  op  dezelfde  wijze  als  bij  Liberiakoffie 
het  geval  was,  een  ruime  variabiliteit,  wat  de  verschillende  ken¬ 
merken  betreft. De  variaties  behooren  tot  het  gebied  der  typen- 
variabiliteit ;  men  neemt  ze  waar  bij  vergelijking  der  moeder- 
boomen,  niet  bij  de  organen  van  eenzelfden  moederboom. In  de 
eerste  plaats  moge  hier  een  algemeene  beschrijving  van  de  ken¬ 
merken  der  Abeokutakoffie  gegeven  worden,  waarbij  met  de 
verschillen  tusschen  de  moederboomen  onderling  rekening  ge¬ 
houden  wordt;  vervolgens  zal  van  de  afzonderlijke  moederboo¬ 
men  een  beschrijving  gegeven  worden. Als  de  meest  opvallende  kenmerken,  waardoor  Abeokutakoffie 
van  Liberiakoffie  afwijkt,  zijn  te  noemen  het  dunnere  hout,  wat 
vooral  aan  de  groene  uiteinden  der  takken  opvalt,  en  de  kleine¬ 
re,  gestreepte  bes  met  zachte  schil ;  verder  de  breedere  bladeren. Deze  kenmerken  zijn  echter  weinig  scherp,  immers  onder  de  Li- 
beriatypen  komen  er  ook  voor  met  kleine  en  met  zachtschillige 
bessen ;  daardoor  is  het  dikwijls  niet  mogelijk  van  een  boom 
vast  te  stellen,  of  deze  tot  de  Abeokutakoffie,  of  tot  de  Liberia¬ 
koffie  behoort,  zonder  alle  kenmerken  ervan  na  te  gaan. Een 
geregelde  Abeokuta-aanplant  is  echter  dadelijk  van  een  Liberia- 396 aanplant  te  onderscheiden,  al  was  het  slechts  door  de  omstandig¬ 
heid,  dat  de  Abeokutakoffie  niet  de  verschijnselen  van  achter¬ 
uitgang  vertoont,  die  bij  de  Liberiakoffie  voorkomen. Een  wetenschappelijken  naam  heeft  de  Abeokutakoffie  nog 
niet  ontvangen;  het  is  mogelijk,  dat  zij  met  een  der  nieuwere 
Liberia-achlige  soorten  overeenkomt. Zoo  vertoont  zij  eenige  ge¬ 
lijkenis  met  C’offea  Dewevrei ;  van  deze  laatste  soort  zijn  de  bla¬ 
deren  echter  sterker  gegolfd. Voorloopig  hebben  wij  haar  Coffea 
Abeokutae  genoemd,  in  overeenstemming  met  den  naam,  waar¬ 
onder  zij  als  variëteit  van  Coffea  liberica  bekend  was. Zij  moet 
in  Abeokuta  inheemsch  zijn. Over  de  voorwaarden,  waaronder  de  soort  in  Abeokuta  zelf 
groeit,  waren  geen  gegevens  te  verkrijgen. In  de  litteratuur  wordt 
de  Abeokutakoffie,  voorzoover  ik  heb  kunnen  nagaan,  niet  ver¬ 
meld  ;  men  treft  den  naam  niet  aan  in  de  zeer  volledige  lijst  van 
soorten  en  variëteiten  van  Coffea,  door  DE  Wildeman  opgemaakt 
(Les  plantes  Tropicales  de  grande  culture,  Ed. §  1.  Herkomst  der  soort. 1908,  T. 1  p. 140). Wij  hebben  getracht  opnieuw  oorspronkelijk  zaad  uit  het  land, 
waar  de  soort  inheem.sch  is,  op  Java  te  importeeren. In  1908 
heeft  het  Departement  van  Landbouw  op  aanvrage  van  een  zus¬ 
terinstelling  in  Nigeria  een  hoeveelheid  Abeokutazaad  ontvangen, 
dat  echter  bij  uitzaaiing  de  kiemkracht  reeds  verloren  bleek  te 
hebben. Van  een  honderdtal  platboonen  dezer  partij  werden  en¬ 
kele  cijfers  bepaald. De  lengte  van  de  hoornschilboon  wisselde 
af  tusschen  11.5  mM. en  15  mM.,  en  bedroeg  gemiddeld  13.37 
mM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoorde  van  9.5  mM. Over  de  voorwaarden,  waaronder  de  soort  in  Abeokuta  zelf 
groeit,  waren  geen  gegevens  te  verkrijgen. In  de  litteratuur  wordt 
de  Abeokutakoffie,  voorzoover  ik  heb  kunnen  nagaan,  niet  ver¬ 
meld  ;  men  treft  den  naam  niet  aan  in  de  zeer  volledige  lijst  van 
soorten  en  variëteiten  van  Coffea,  door  DE  Wildeman  opgemaakt 
(Les  plantes  Tropicales  de  grande  culture,  Ed. 1908,  T. 1  p. 140). Wij  hebben  getracht  opnieuw  oorspronkelijk  zaad  uit  het  land, 
waar  de  soort  inheem.sch  is,  op  Java  te  importeeren. In  1908 
heeft  het  Departement  van  Landbouw  op  aanvrage  van  een  zus¬ 
terinstelling  in  Nigeria  een  hoeveelheid  Abeokutazaad  ontvangen, 
dat  echter  bij  uitzaaiing  de  kiemkracht  reeds  verloren  bleek  te 
hebben. Van  een  honderdtal  platboonen  dezer  partij  werden  en¬ 
kele  cijfers  bepaald. De  lengte  van  de  hoornschilboon  wisselde 
af  tusschen  11.5  mM. en  15  mM.,  en  bedroeg  gemiddeld  13.37 
mM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoorde  van  9.5  mM. De  zaden  waren  dus  eenigszins  langwerpig ;  de  grootste  breedte 
lag  over  het  midden ;  aan  het  eene  uiteinde  was  de  boon  afge¬ 
rond,  aan  het  andere  toegepunt ;  de  vorm  kwam  geheel  met  dien 
van  de  te  Buitenzorg  geoogste  zaden  overeen. Het  gemiddeld 
gewicht  van  de  glashard  gedroogde  en  gehulde  boon  bedroeg 
0.18  gr.;  de  boonen  zijn  iets  zwaarder  dan  die  van  de  boomen 
in  den  Cultuurtuin. §  2. Invoer  op  Java;  eerste  aanplant  in  den  Cultuurtuin. §  2. Invoer  op  Java;  eerste  aanplant  in  den  Cultuurtuin. Over  den  invoer  op  Java  van  de  Abeokutakoffie  en  over  de f 
COFFEA  ABEOKUTAE. COFFEA  ABEOKUTAE. 397 ontwikkeling  van  den  eersten  aanplant  vindt  men  in  de  Jaar¬ 
verslagen  van  ’s  Lands  Plantentuin  te  Buitenzorg  de  volgende 
gegevens : ontwikkeling  van  den  eersten  aanplant  vindt  men  in  de  Jaar¬ 
verslagen  van  ’s  Lands  Plantentuin  te  Buitenzorg  de  volgende 
gegevens : gegevens 
In  April  werden  zaden  ontvangen  van  deze  veel  op  ’t  Libe- 
riatype  gelijkende  koffie. 1)  Meer  algemeen  bekend  als  djamocr  oepas.  Cr. §  1.  Herkomst  der  soort. Zij  is  gevonden  in  het  district  Abeo- 
kuta  (Westkust  van  Afrika). De  zaden  ontkiemden  goed  en  ga¬ 
ven  krachtige  planten,  waarvan  het  loof  iets  lichter  van  kleur  is 
dan  dat  der  Liberiakoffie,  terwijl  de  hoek,  dien  de  bladeren  met 
den  stengel  maken,  wat  scherper  is. In  het  verslag  over  1899  wordt  niets  naders  omtrent  .den  vorm 
vermeld. Het  verslag  over  1900  p. 50  bevat  de  volgende  op¬ 
merking  erover : » Volgens  elders  verstrekte  gegevens  is  de  Abeokutakoffie  een 
Liberiakoffiesoort,  die  sterker  is  dan  deze  en  veel  zon  kan  ver¬ 
dragen. De  vruchten  heeten  kleiner  te  zijn  dan  Liberia.” dragen. De  vruchten  heeten  kleiner  te  zijn  dan  Liberia.” 
ïOnze  exemplaren,  die  nog  niet  bloeiden  en  vrucht  droegen, 
wijken  niet  veel  af  in  habitus  van  de  gewone  Liberia. Enkel 
zijn  de  jongste  topblaadjes  meer  opvallend  lichtbruin  getint. De 
jonge  aanplant,  die  thans  22  maanden  oud  is  en  waarvan  de 
boomen  aan  het  einde  van  1900  een  hoogte  van  1.5  M. hadden 
bereikt,  heeft  een  goede  bemesting  gehad,  wat  niet  nagelaten 
heeft  gunstig  te  werken. Enkele  boompjes  waren  door  bastkan- 
ker  1)  aangetast,  waarom  zij  zijn  opgeruimd  en  door  nieuwe  ver¬ 
vangen.” vangen.” 
In  het  jaarverslag  over  1901  (p. 46)  is  vermeld: »De  Abeokutakoffie  heeft  dit  jaar  gebloeid  en  vrucht  gezet ; 
»de  vruchten  zijn  echter  nog  niet  rijp,  zoodat  over  de  grootte 
»en  kwaliteit  der  zaden  nog  geen  oordeel  uitgesproken  kan  worden.” »en  kwaliteit  der  zaden  nog  geen  oordeel  uitgesproken  kan  word
Het  jaarverslag  over  1902  (p. 29)  bevat  het  volgende: »De  Abeokutakoffie  droeg  vrij  goed. Deze  soort  heeft  vruch- 
»ten,  die  zich  gemakkelijk  laten  pulpen.” »ten,  die  zich  gemakkelijk  laten  pulpen.” 
In  1903  droeg  de  Abeokutakoffie  volgens  het  jaarverslag  (p. 78) 
ruim;  in  1904  droegen  zoowel  de  Liberiakoffie  als  de  Abeokuta 
goed  (Jaarverslag  1904  p. 70). 398 In  de  beide  volgende  jaren  wordt  aangaande  de  Abeokuta- 
koffie  slechts  opgemerkt  (Jaarversl. 1905  p. 62;  1.906  p. 75): In  de  beide  volgende  jaren  wordt  aangaande  de  Abeokuta- 
koffie  slechts  opgemerkt  (Jaarversl. 1905  p. 62;  1.906  p. 75): » Zoowel  de  Liberia  als  de  Abeokutakoffie  staan  goed”. » Zoowel  de  Liberia  als  de  Abeokutakoffie  staan  goed”. Wij  zien  dus,  dat  de  aanplant  in  den  Cultuurtuin  zich  van  het 
begin  af  goed  heeft  gehouden  Wij  zullen  thans  een  korte  beschrij- 
\  ing  van  dien  aanplant  geven  en  daarna  de  variaties  en  pro¬ 
ductie  der  afzonderlijke  boomen  bespreken. §  1.  Herkomst  der  soort. De  aanplant  is  25  Februari  1 899  in  den  grond  gebracht  en 
thans  dus  10  jaar  oud;  de  bibit  moet  bij  het  planten  reeds  vrij 
groot  geweest  zijn. want  het  zaad  was  1  April  1898  uitgelegd 
en  het  plantmateriaal  dus  ongeveer  1 1  maanden  oud. De  boomen 
zijn  12  voet  op  12  geplant  in  ruitverband ;  als  schaduwboom  is 
gebruikt  Caesalpinia  dasyrachis,  die  over  het  geheel  een  lichte 
schaduw  geeft;  hier  en  daar  echter  ontbreekt  een  schaduwboom. De  koffie-aanplant  schijnt  ook  alleen  in  het  eerste  jaar  ingeboet 
te  zijn,  zoodat  enkele  open  plekken  voorkomen;  verder  zijn  er 
nog  enkele  boomen,  die  zoo  goed  als  dood  zijn;  de  stammen  zijn 
met  mossen  en  varens  bedekt  en  aan  de  takken  zijn  slechts 
weinig  bladeren  en  geen  vruchten  aanwezig. Het  aantal  pro- 
duceerende  boomen  bedraagt  63  ;  behalve  deze  komen  nog  enkele 
boomen  voor,  die  op  stomp  gekapt  zijn,  nadat  de  stam  door 
neervallende  takken  van  de  schaduwboomen  afgebroken  was. Alle  boomen  in  den  aanplant  zijn  getopt  op  een  hoogte  van 
10 — 12  voet. Bij  enkele  is  de  stam  later  nog  verder  ingekort, 
doordat  djamoer  oepas  het  bovenste  deel  heeft  doen  afsterven. §  3.  Kenmerken  van  takken  en  bladeren. De  groeiwijze  van  den  boom  is  als  van  Liberlakoffie;  de  tak¬ 
ken  spreiden  zich  breed  uit  en  de  stam  wordt,  indien  men  hem 
ongetopt  laat,  hoog. De  takken  zijn  veel  dunner  dan  bij  Libe- 
riakoffie ;  dit  valt  vooral  op  bij  de  jonge,  nog  groene  uiteinden 
der  takken;  de  dikte  van  het  derde  internodium,  gerekend  van 
af  het  uiteinde  van  den  tak,  wisselt  af  tusschen  3  mM. en  4.5 
mM.;  gemiddeld  is  het  ongeveer  4  mM. dik. De  takken  zijn 
ook  wat  buigzamer  dan  bij  Liberiakoffie  De  geledingen  zijn 
korter;  bij  takken  aan  de  buitenzijde  der  kroon  bedraagt  de  lengte  der  internodiën  ongeveer  4  —  5  c.M. De  ontwikkeling 
van  secundair  hout  is  dezelfde  als  bij  Liberia,  misschien  iets 
rijker. Boomen,  die  in  een  dichten  aanplant  staan,  laten  op  den 
duur  de  onderste  primaire  takken  vallen  en  worden  tot  >pajong”- 
boomen,  zooals  men  dat  ook  bij  te  dicht  geplante  Liberiakoffie 
opmerkt. Een  voordeel  boven  laatstgenoemde  koffiesoort  is,  dat 
de  Abeokutaboomen,  wanneer  zij  op  stomp  gezaagd  zijn,  of 
door  djamoer  oepas  het  bovenste  deel  van  den  stam  verloren  hebben, 
gemakkelijk  weder  een  nieuwen  stam  vormen,  terwijl  Liberia- 
boomen  daartoe  niet  in  staat  zijn  Wij  zullen  straks  zien,  dat 
dit  verschil  waarschijnlijk  berust  op  het  grootere  weerstandsver¬ 
mogen  van  Abeokutakoffie  tegen  bladziekte. lengte  der  internodiën  ongeveer  4  —  5  c.M. De  ontwikkeling 
van  secundair  hout  is  dezelfde  als  bij  Liberia,  misschien  iets 
rijker. Boomen,  die  in  een  dichten  aanplant  staan,  laten  op  den 
duur  de  onderste  primaire  takken  vallen  en  worden  tot  >pajong”- 
boomen,  zooals  men  dat  ook  bij  te  dicht  geplante  Liberiakoffie 
opmerkt. Een  voordeel  boven  laatstgenoemde  koffiesoort  is,  dat 
de  Abeokutaboomen,  wanneer  zij  op  stomp  gezaagd  zijn,  of 
door  djamoer  oepas  het  bovenste  deel  van  den  stam  verloren  hebben, 
gemakkelijk  weder  een  nieuwen  stam  vormen,  terwijl  Liberia- 
boomen  daartoe  niet  in  staat  zijn  Wij  zullen  straks  zien,  dat 
dit  verschil  waarschijnlijk  berust  op  het  grootere  weerstandsver¬ 
mogen  van  Abeokutakoffie  tegen  bladziekte. Het  jonge,  groene  deel  der  takken  is  in  verhouding  langer  dan 
bij  Liberiakoffie. De  stam  en  de  oudere  takken  zijn  met  een 
bruingrijze,  in  de  lengterichting  spletige  schors  bedekt. Sommige 
boomen  in  den  Cultuurtuin  vertoonen  op  den  stam  een  gedraaide 
schors,  de  stam  zelf  is  dan  met  oppervlakkige  ribben  voorzien, 
waardoor  het  uiterlijk  ervan  doet  denken  aan  dat  van  een  doekoe- 
stam. §  3.  Kenmerken  van  takken  en  bladeren. Het  komt  mij  het  waarschijnlijkst  voor,  dat  deze  afwijkende 
groeiwijze  aan  litteekenvorming  op  vroeger  optreden  djamoer- 
oepasplekken  zal  moeten  worden  toegeschreven. Op  de  knoopen  vindt  men  aan  de  jongere  takken  de  steun- 
blaadjes. Zij  zijn  driehoekig;  de  breedte  bedraagt  meer  dan  de 
lengte;  van  een  verdikking  in  het  midden  is  gewoonlijk  niets  te 
zien. De  bladeren  zitten  dicht  opeen  aan  de  takken. De  kleur  van 
het  blad  is  aan  de  bovenzijde  glimmend  groen,  aan  de  onderzijde 
iets  lichter  groen  en  dof. Meestal  zijn  de  bladeren  wat  lichter 
groen  dan  bij  Liberiakoffie;  beschouwt  men  een  aanplant  van 
beide  soorten  uit  de  verte,  dan  valt  de  Abeokutakoffie  op  door  een 
meer  grasgroene  tint De  bladeren  zijn  niet  vlak  uitgespreid,  maar  aan  weerszijden 
van  de  middennerf  naar  boven  gebogen  en  daardoor  dus  eenigs- 
zins  gootvormig. Het  bladvlak  is  bovendien  tusschen  de  nerven 
gebobbeld;  de  bladrand  is  gegolfd. De  bladeren  verschillen  verder  van  die  van  Liberiakoffie  door  400  — 
een  wat  soepeler,  slapper  textuur. De  kleur  van  de  poepoes  is 
rood,  zooals  men  dat  ook  wel  bij  Liberia,  vooral  bij  ziekelijke 
en  bij  jonge  planten,  opmerkt. §  4.  Afmetingen  der  bladeren  en  de  onderdeelen  ervan. De  afmetingen  der  bladeren  verschillen  slechts  weinig  met  de 
voor  Liberiakoffie  gevondene. De  gemiddelde  lengte  bedraagt 
ongeveer  20  c.AI.;  voor  de  afzonderlijke  moederboomen  uit  den 
aanplant  in  den  Cultuurtuin  loopt  zij  uiteen  van  1 7.5  c.M.,  voor 
moederboom  J,  en  17.6  c.M. voor  moederboom  D,  tot  25  c.]M  ,  bij 
moederboom  Y,  26.2  c.M.,  bij  moederboom  OQ,  en  27.3  c.M. bij 
moederboom  P. De  variabiliteit  van  de  bladlengte  aan  eenzelfden 
boom  komt  met  de  bij  Liberia  daarvoor  beschreven  verschijnselen 
overeen;  het  blad  is  slechts  zelden  langer  dan  30  c.M. De  breedte  van  de  bladeren  bedraagt  gewoonlijk  iets  meer 
dan  bij  Liberiakoffie,  zij  loopt  voor  de  afzonderlijke  moederboomen 
sterk  uiteen. Zoo  vertoont  moederboom  SS  een  gemiddelde  blad- 
breedte  van  6.75  c.M.,  met  5.1  c.M. en  8.5  c.M. als  uitersten; 
voor  moederboom  A  bedraagt  de  gemiddelde  bladbreedte  7.6  c.M. met  6.5  c.M. en  9.2  c.]\I. als  uitersten;  voor  moederboom  AA 
5.4  —  9.3  c.M  ,  gemiddeld  7.9  c.M. 5.4  —  9.3  c.M  ,  gemiddeld  7.9  c.M. Bij  den  breedbladigen  moederboom  F. daarentegen  vindt  men 
voor  de  bladbreedte  8.1  — 1 4.0  c.i\L,  gemiddeld  10.5. cM.,  bij  moe¬ 
derboom  P  7.9  —  1  5.5  C.M.,  gemiddeld  1  3.3  c.M. De  gemiddelde 
breedte  ligt  voor  de  verschillende  moederboomen  dus  tusschen  6.7 
c.M. en  1  3.3  c.M.;  de  middelmatige  waarde  ervoor  (het  gemiddelde, 
uit  de  gemiddelden  voor  de  afzonderlijke  moederboomen  berekend) 
bedraagt  ongeveer  9  c.M. De  verhouding  tusschen  de  lengte  en  breedte  van  het  blad  is 
een  kenmerk,  dat  over  het  algemeen  aan  een  minder  sterke 
variabiliteit  onderhevig  is,  dan  de  lengte  en  breedte. De  verhoudingscijfers  voor  de  bladeren,  verkregen  door  de 
breedte  op  de  lengte  te  deelen,  zijn  voor  de  bladeren  van 
eenzelfden  boom  tamelijk  constant. De  verschillende  Abeokuta- 
boomen  kunnen  wij  volgens  het  verhoudingscijfer  voor  de  bladeren 
in  de  volgende  groepen  verdoelen : 401 Verhoudingscijfer. Aant. moederb. 1.9  -  20.9 
2 
2.1  —  22.9 
21 
2.3  —  24.9 
20 
2..5  —  26.9 
12 
2.7  —  28.9 
7 
2.9  —  30.9 
1 De  middelmatige  waarde  voor  het  verhoudingscijfer  bedraagt 
dus  ongeveer  2.4;  de  uitersten,  2.0  voor  breedbladige  tvpen  en 
2.8  —  3.0  voor  de  smalbladige. worden  slechts  door  enkele  boo- 
men  bereikt;  deze  vertoonen 
houdingscijfer : 
de  volgende  variaties  in  het  ver- Moederb. Uitersten. Gemidd. voor  het  verhoudingscijfer. E  1.8  —  2.2 
2.0  breedbladig. I  1.6  —  2.5 
2.0  „ 
AA  2.6  —  3.0 
2.8  smalbladig 
Xo. §  4.  Afmetingen  der  bladeren  en  de  onderdeelen  ervan. 2  2.6  —  3.1 
2.8  „ 
B  2.4  —  3.3 
2.8  „ 
SS  2.8  -  3.4 
3.0 De  uitersten,  waartusschen  het  verhoudingscijfer,  voor  alle 
boomen  bijeengenomen,  schommelt,  zijn  dus  1.6  en  3.4 De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  bij  de  meeste  boomen 
iets  over  het  midden,  bij  eenige  ongeveer  op  het  midden,  terwijl 
zij  bij  enkele  ver  over  het  midden  ligt. Aan  het  uiteinde  is  het  blad  voorzien  van  een  bladtop,  die 
min  of  meer  geleidelijk  in  het  breedere  deel  van  de  bladschijf 
overgaat. Het  uiteinde  ervan  is  afgerond,  stomp  of  scherp;  de 
lengte  van  den  bladtop  en  de  breedte  ervan  aan  de  basis  loopen 
voor  de  verschillende  moederboomen  sterk  uiteen. Bij  sommige 
moederboomen  is  de  bladtop  nauwelijks  waar  te  nemen. bv. bij 
moederboom  DDD;  bij  andere  steekt  hij  als  een  lange  slip  aan 
de  bladschijf  uit,  bv. moederboom  Xo. 2. Van  eenige  moeder¬ 
boomen  met  een  kleinen,  en  andere  met  een  langen  bladtop, 
mogen  hier  de  cijfers  voor  de  uitersten  van  het  kenmerk  volgen : 
Meded. Dep. v. Landbouw  ll. 26  ^^oederboom. Uitersten. Gemidd. v. d. lengte  van  d. bladtop. DDD 
2  —  5  mM. 3.5 mM. 3  —  8  — 
6 
— 
SS 
3—  8  — 
6 
— 
K 
6  —  10  — 
6.5 
— 
R 
10-16  — 
14 
— 
E 
11—16  — 
14 
BBB 
12-19  — 
16 
— 
No. 2 
14  —  19  — 
17 
— —  ■ 
De  middelmatige  waarde  voor  den  bladtop  bedraagt  ongeveer 
10  mM.;  de  uitersten  ervoor  zijn  2  mM. en  19mM. De  grootste 
gemiddelde  waarde  bedraagt  bijna  5  maal  de  kleinste  gemiddel¬ 
de  waarde,  wat  op  een  sterke  variabiliteit  wijst. Voor  den  bladsteel  werd  een  middelmatige  lengte  gevonden 
van  14  mM. De  variaties  van  dit  kenmerk  zijn  eveneens  zeer 
ruim  ;  de  grootste  gemiddelde  waarde  bedraagt  meer  dan  vier 
maal  de  kleinste. De  cijfers  voor  de  uitersten  zijn : Moederb. Uitersten. Gemiddelde  v. d. lengte  v. d. bladsteel. A 
5  —  10  mM. 7.5  mM. T 
6  —  10  — 
8  — 
E 
21—33  — 
29 
DD 
25  -  33  — 
— 29  — 
De  bladsteel  is  iets  dunner  dan  bij  Liberiakoffie. De  nerven 
zijn  aan  de  onderzijde  van  het  blad  duidelijk  te  zien ;  het  aantal 
ervan  wisselt  af  tusschen  6  en  1 0 ;  de  hoek  tusschen  hoofdnerf 
en  zijnerf  bedraagt  45“  —  60“. en  zijnerf  bedraagt  45“  —  60“. De  domatiën  vertonnen  vrij  sterke  verschillen. §  4.  Afmetingen  der  bladeren  en  de  onderdeelen  ervan. Bij  sommige 
moederboomen  treft  men  ze  in  bijna  alle  nerf  hoeken  aan,  bv. bij  moederboom  D;  bij  andere  moederboomen  vertonnen  de 
bladeren  slechts  bij  uitzondering  domatiën. In  de  grootte  der 
domatiën  zelf  en  in  die  der  openingen,  waarmede  zij  naar  buiten 
uitmonden,  treden  allerlei  verschillen  op;  ook  de  vorm. der  ope¬ 
ningen  verschilt;  zij  is  soms  klein  en  rond,  soms  lang  en  spieet¬ 
vormig,  of  afgerond  driehoekig. —  403 ^  5.  De  kenmerken  der  bloemen. De  lengte  der  stempellobben 
'bedraagt  4 — 5  mM,,  de  helmknoppen  zijn  8— 1 0.7  mM.,  gemiddeld 
ongeveer  9  mM.,  de  helmdraden  4 — 5  mM. lang. ongeveer  9  mM.,  de  helmdraden  4 — 5  mM. lang. De  bloeitijd  —  en  dus  ook  de  oogsttijd  —  beperkt  zich  tot  een 
korte  periode,  men  vindt  niet,  zooals  bij  Liberiakoffie,  het  geheele 
jaar  door  bloemen  en  vruchten  naast  elkander  aan  den  boom. In 
1907  had  de  eerste  groote  bloei  plaats  op  7  en  8  Juni;  daarna 
traden  nog  enkele  bloeien  op;  de  laatste,  dien  ik  waarnam,  had  in 
de  eerste  dagen  van  Augustus  plaats. De  oogst  is  begonnen 
ongeveer  half  Februari;  in  Maart  en  April  bereikte  hij  zijn  hoog¬ 
tepunt;  in  Mei  kwam  nog  een  kleine  hoeveelheid  product  bin¬ 
nen,  in  Juni  liep  de  oogst  ten  einde. Zulk  een  scherp  afgeba¬ 
kende  oogsttijd  is  wel  eigenaardig  in  een  klimaat  als  het  Bui- 
tenzorgsche,  waar  het  verschil  tusschen  Oost-  en  Westmoesson  veel 
minder  scherp  is  dan  in  Oost-Java,  en  waar  andere  soorten,  als 
Liberiakoffie,  robustakoffie  en  derg.,  het  geheele  jaar  door  bloeien 
en  dragen. In  den  Abeokuta-aanplant  bevinden  zich  enkele  hoo¬ 
rnen,  die  minder  scherp  afgebakenden  oogsttijd  vertoonen. Bo¬ 
venaan  staat  in  dit  opzicht  moederboom  No. 2,  die  wel  is  waar 
tegelijk  met  de  andere  boomen  de  grootste  bloeien  vertoont,  maar 
die  het  geheele  jaar  door  bloeit  en  waaraan  men  dan  ook  steeds 
kleine  knoppen,  kaarsjes  of  bloemen,  pasgezette  vruchtjes,  kleine  en 
grootere  bessen  en  rijpe  vruchten  tegelijkertijd  kan  vinden. ]\Ioe- 
derboom  M  heeft  eveneens  een  langen  bloeitijd;  er  traden  bij 
dezen  boom  tot  in  November  bloeien  op. Eenige  andere  boomen 
hebben  in  het  begin  van  1 908  enkele  bloemen  geopend ;  zoo  werd 
van  de  moederboomen  J,  N,  en  LL  in  de  tweede  helft  van  het 
jaar  nog  een  kleine  hoeveelheid  product  ingezameld. ^  5.  De  kenmerken  der  bloemen. De  bloemen  zitten  in  de  bladoksels,  in  een  klein  aantal  cymen 
(1  —  4)  van  2—3  bloemen  bijeen. De  steeltjes  dragen  drie 
kransen  van  telkens  twee  paren  steel  blaadjes,  die  meestal  schub- 
vormig  zijn;  soms  zijn  twee  tegenover  elkaar  staande  als  kleine 
loofblaadjes  ontwikkeld  (met  inbegrip  van  het  steeltje  1  —  4  cM. lang). Dé  steeltjes  der  cymen  zijn  met  een  bruine  hars  bedekt. Op  de  steeltjes  der  afzonderlijke  vruchten  vindt  men  een  paar 
nauwelijks  waarneembare  schubvormige  steelblaadjes. lang). Dé  steeltjes  der  cymen  zijn  met  een  bruine  hars  bedekt. Op  de  steeltjes  der  afzonderlijke  vruchten  vindt  men  een  paar 
nauwelijks  waarneembare  schubvormige  steelblaadjes. De  kelk  der  bloem  steekt  als  een  smalle  zoom  boven  het 
vruchtbeginsel  uit. De  bloemkroon  is  groot,  bij  het  opengaan  zuiver  wit,  na  het 
uitbloeien  roodachtig  getint,  vooral  aan  de  buitenzijde. Bij  bloe¬ 
men,  die  op  regenachtige  dagen  openkomen,  kan  men  des  na¬ 
middags  de  roode  tint  reeds  opmerken ;  dikwijls  vertoonen  bij 
regenachtig  weder  ook  de  ongeopende  knoppen  de  roode  tint. De  bloei  duurt  slechts  één  dag;  den  volgenden  vindt  men  de 
verflensde  bloemkronen  overal  aan  de  stijlen  hangen. Wanneer 
na  het  uitbloeien  de  kroon  afgevallen  is,  komt  de  discus  als  een 
kleine  verhevenheid  op  het  vruchtbeginsel  te  voorschijn. Het  aantal  der  ingezamelde  bloemen  was  te  gering  om  voor 
de  moederbüomen  reeksen  van  gemiddelden  voor  de  bloemken- 
merken  te  berekenen,  zoodat  hier  slechts  enkele  losse  cijfers  kun¬ 
nen  gegeven  worden. Het  aantal  bloembladeren  bedraagt  ge¬ 
middeld  ongeveer  7,  met  6  en  9  als  uitersten ;  voor  de  verschil¬ 
lende  moederboomen  loopt  het  weder  uiteen. Voor  moederboom 
P  bv. is  het  gemiddeld  aantal  petalen  6.1,  voor  moederboom 
YY  7.6. De  lengte  van  de  kroonbuis  blijft  bijna  altijd  onder 
10. mM.,  terwijl  bij  Liberiakoffie  deze  afmeting  ver  overschreden 
wordt. De  petalen  zijn  gemiddeld  ongeveer  20  mM.;  lang ;  voor 
moederboom  No  2  bedraagt  het  gemiddelde  1 5.6  —  1  5.8  mM  ,  voor 
moederboom  I  zelfs  nog  iets  minder,  nl. 14.7  mM.;  bij  moederboom 
M  daarentegen  zijn  de  petalen  lang,  gemiddeld  21.3  —  23.4  m^M. De  breedte  der  petalen  is  als  regel  kleiner  dan  bij  Liberiakoffie; 
moederboom  HH. vertoont  een  hoog  gemiddelde  ervoor,  van  8,4 
mM.,  moederboom  KK  een  laag,  van  slechts  5  mM.;  de  middel- 404 matige  waarde  bedraagt  ongeveer  7  niM. De  stijl  is  lang,  de 
gemiddelde  lengte  gaat  van  1 3.9  mM.,  voor  moederboom  I,  tot 
18.7  mM. voor  moederboom  M. §  6.  Kenmerken  der  bessen. De  vruchten  zitten  aan  het  gerijpte  hout  over  bijna  de  geheele 
lengte  van  den  tak. Bij  een  goeddragenden  boom  zijndeknoo- 
pen  goed  met  vruchten  bezet;  het  aantal  bessen  per  knoop  be- 05 draagt  meer,  dan  bij  Liberiakoffie. Een  paar  cijfeis  voor  goed- 
dragende  takken  mogen  hier  volgen ; draagt  meer,  dan  bij  Liberiakoffie. Een  paar  cijfeis  voor  goed- 
dragende  takken  mogen  hier  volgen ; Tak  No. 1. Lengte  92  cM. 3 
3 
4 
3 
4 
9 
4 
0 
4 
4 
2 
4 
2 
4 
6 
3 
7 
4 
5 
3 
4 
2 
Tak  No. 2. (zijtak  van  een  wilden  tak). Lengte  28  cM. 8 
5 
4 
4 
2 
5 
7 
5 
3 
7 
6 
5 
5 
3 
2 
5 
37  - f  39 
76  vruchten 
40  44  =  84  vruchten. 40  44  =  84  vruchten. De  rechte  lijn  stelt  den  tak  voor,  terwijl  de  cijfers  aan  weerszijden 
van  de  lijn  telkens  het  aantal  vruchten  aan  de  opeenvolgende 
trossen  weergeven. De  bessen  zijn  veel  kleiner  dan  de  vruchten  der  gemiddelde 
Liberiatypen. De  schil  is  tamelijk  taai,  taaier  bv. dan  van  Ja- 
vakoffie,  echter  niet  zoo  hard  als  bij  Liberiabessen,  zoodat  men 
de  boon  bij  Abeokutakoffie  met  de  vingers  uit  de  bes  kan 
drukken,  wat  bij  Liberia  slechts  bij  enkele  boomen  het  geval  is. In  den  proeftuin  te  Bangelan  werd  opgemerkt,  dat  de  bessen 
zacht  van  schil  zijn,  als  ze  klein,  hard  van  schil,  wanneer  ze 
groot  zijn. Bessen,  die  van  eenige  boomen  in  het  Djembersche 
geoogst  waren  (de  aanplant  werd  aangelegd  uit  zaad  van  de 
boomen  in  Buitenzorg,  in  1 902  geoogst),  waren  wel  is  waar  niet 
zoo  zacht  van  schil  als  de  bessen  van  de  Buitenzorgsche  boomen, 
maar  toch  zooveel  zachter  dan  Liberiabessen,  dat  de  met  pulpen 
belaste  inlanders  ze  daaraan  dadelijk  als  \'an  Abeokuta  afkom¬ 
stig  herkenden. Wat  betreft  de  moederboomen  in  den  Cultuur¬ 
tuin,  er  is  slechts  één  boom,  die  waarneembaar  hardere  bessen  406  — 
draagt,  nl. moederboom  Xo. 2,  dien  wij  telkens  als  een  afwij¬ 
kenden  vorm  ontmoeten. Ook  de  kleur  der  bessen  is  aan  variatie  onderhevig,  waarbij 
natuurlijk  afgezien  moet  worden  van  de  kleurverschillen  tusschen 
goed  rijpe  en  minder  rijpe  bessen. Soms  is  de  kleur  van  de 
vrucht  zoo  karakteristiek,  dat  men  den  moederboom  dadelijk 
eraan  kan  herkennen. Van  den  moederboom  KK  bv. zijn  de 
bessen  donkerrood  met  een  paarsroode  tint,  bij  den  moederboom 
U  helderrood. §  6.  Kenmerken  der  bessen. Meestal  is  de  kleur  karmijnrood,  echter  niet  effen, 
maar  verdeeld  in  strepen,  die  met  gele  ot  groene  strepen  af¬ 
wisselen. In  den  graad  van  duidelijkheid  der  strepen  kan  men 
weer  verschillen  opmerken  tusschen  de  afzonderlijke  moeder- 
boomen;  als  regel  echter  zijn  de  strepen  duidelijk  en  loopen  zij 
door,  in  tegenstelling  met  Liberiakoffie,  waar  de  roode  kleurstof 
voorkomt  in  fijne,  telkens  afgebroken  lijntjes  en  puntjes. De  variaties  in  de  grootte  der  bessen  zijn  uit  een  practisch 
oogpunt  van  veel  belang. De  moeilijkheid  om  Liberiabessen 
machinaal  te  pulpen  berust  deels  op  de  dikke,  harde  schil,  deels 
op  de  groote  verschillen  in  afmetingen  der  bessen,  die  oorzaak 
ervan  zijn,  dat  de  pulper  bf  de  kleine  bessen  ongeschild  door¬ 
laat,  bf,  bij  nauwere  instelling,  de  groote  boonen  stuk  maalt. Beide  bezwaren  voor  het  pulpen  der  bessen  komen  bij  Abeo- 
kutakoffie  in  mindere  mate  voor;  wij  zullen  zien,  dat  de  cijfers 
voor  de  afmetingen  der  bessen  veel  minder  sterk  varieeren  dan 
bij  Liberiakoffie. Het  gemiddeld  gewicht  der  bessen  bedraagt  bijna  1.9  gr. De  moederboomen  zijn  op  de  volgende  wijze  naar  het  gewicht 
der  bessen  verdeeld: Aantal  moederboomen. Gemidd. gew. d. bess. Gemidd. gew. d. bess. Gemidd. gew. d. bess. Aantal  moederboomen. 1.2  —  1.39 
gr- 
1 
1.4  —  1.59 — 
3 
1.6  —  1.79 — 
14 
1.8  —  1.99 — 
21 
2.0  —  2.19 — 
14 
2.2  —  2.39 — 
9 
2.4  -  2.6 
— 
1 1.2  —  1.39 
— 2.4  -  2.6 
— 407 De  laagste  waarde  voor  het  gemiddeld  gewicht  per  bes  vindt 
men  bij  moederboom  BBB,  blijkbaar  als  gevolg  van  den  zieke- 
lijken  toestand  van  den  boom;  verder  bij  de  moederboomen 
G,  FFF  en  C. Bij  de  moederboomen  U,  EE,  XX  en  GGG  be¬ 
draagt  het_^  gemidd. gewicht  telkens  2.3  gr.,  voor  den  moeder¬ 
boom  LL  2  33  gr.,  voor  de  eenige  partij,  die  van  moederboom 
PPP  geplukt  werd,  2.6  gr. De  lengte  der  bessen  kan  men  het  beste  nagaan  bij  de  plat- 
boonbessen;  het  aantal  rondboonbessen  der  partijen  is  dikwijls 
te  gering  om  de  gemiddelde  lengte  met  eenige  nauwkeurigheid 
te  berekenen. Naar  de  beslengte  gerangschikt,  krijgen  wij  de 
volgende  verdeeling  der  moederboomen: Gemidd. beslengte  Aantal  moederb. 13  — 
13.99  mM. §  6.  Kenmerken  der  bessen. 1 
14  — 
14.99  — 
5 
15  - 
15.99  — 
17 
16  — 
16.99  — 
26 
17  - 
17.99  — 
10 
18  — 
18.99  — 
3 
  — 
19.99  — 
1 19  — 
19.99  — 
In  de  volgende  tabel  is  de  variatie  in  lengte  van  de  bessen 
met  platboon  en  die  met  rondboon  weergegeven  voor  de  moe¬ 
derboomen,  die  de  uiteinden  van  de  vorige  reeks  vormen. Men 
ziet  eruit,  dat  de  kleinste  bessen  9.5  mM. lang  zijn,  de  grootste 
23  m^I. Deze  uitersten  komen  slechts  zelden  voor;  slechts  en¬ 
kele  bessen  uit  den  geheelen  oogst  bereiken  ze. Vergelijkt  men 
de  Abeokutakoffie  met  de  Liberiakoffie,  dan  blijkt  bij  de  laatst¬ 
genoemde  soort  de  beslengte  veel  sterker  te  varieeren. Variatie  in  de  lengte  der  platboon-  en  rondboonbessen. Variatie  in  de  lengte  der  platboon-  en  rondboonbessen. Platboonbessen  Rondboonbessen. KI. Igt. p < d. Gemidd. Kl.lgt. Gr. Igt. Gemidd. KI. Igt. Gr. Igt. boom  Igt. 13.5 p < d. Gemidd. Kl.lgt. Gr. Igt. Gemidd. KI. Igt. Gr. Igt. boom  Igt. 13.5 mM. Igt. Igt. BBB 1 3.48  mM. 1 1  mM. 1 6  mM. 11.84  mM 
9.5  mM. 13.5 mM. 15 
— Igt. BBB 1 3.48  mM. 1 1  mM. 1 6  mM. 11.84  mM 
9.5  mM. 13.5 mM. 15 E 
14.39  — 
12.5  — 
12.79  — 
— 
15.5 
— 12.5  — 
18  — 
12.79  — 
9.5  — 
V 
14.58  — 
12.5  — 
13.17  — 
1 
15.5 
— 12.5  — 
18  — 
12.79  — 
9.5  — 
V 
14.58  — 
12.5  — 
13.17  — 
1 
15.5 
— 9.5  — 
14.58  — 
12.5  — 
17  — 
13.17  — 
— 
R 
14.85  — 
11.5  — 
18.5  - 
13.04  — 
1 1 
16.5 
— 9.5  — 
14.58  — 
12.5  — 
17  — 
13.17  — 
— 
R 
14.85  — 
11.5  — 
18.5  - 
13.04  — 
1 1 
16.5 
— 9.5  — 
14.58  — 
12.5  — 
17  — 
13.17  — 
 — 
R 
14.85  — 
11.5  — 
18.5  - 
13.04  — 
1 1 
16.5 
— 408 G 
14  91 mM. 12  5  mM. 17.^ j  mM. 1  3.44 mM. 1  2 
mM. 1 5.5  mM. — 
-  17 
—  13.13 
—  11.5 
-
—  12.5 FF 
14.92 
— 
—  13.13 
— 
16 
-  21 
—  15.90 
—  12.5 
—  12.5 12. §  6.  Kenmerken  der  bessen. - 
K 
18.22 
— 
  15.90 
— 
-  21 
—  1  6  65 
—  12.5 
—  12 14.5  - 
18.5  — 
XX 
18.27 
— 
13.5  - 
—  1  6  65 
— 
— 
-  22 
—  16.23 
— 
—  13.5 18.5  — 
13.5  - 
19.5  — 
ZZ 
18.51 
— 
 - 
—  16.23 
— 
— 
-  23 
—  17.04 
—  13.5 
— 15  - 
19  — 
No. 2 1 9.40 — 
15  - 
— 
20  — 
De vorm der bessen verschilt  bij  vergelijking  der  afzonderlijke 
moederboomen  sterk,  maar  is  voor  eenzelfden  boom  constant, 
wanneer  men  natuurlijk  afziet  van  de  verschillen  in  vorm  tus- 
schen  bessen  met  platboon,  rondboon  en  drieboon. Bij  Abeoku- 
takoffie  bedraagt  de  breedte  gewoonlijk  iets  meer  dan  de  leng¬ 
te;  niet  zelden  zijn  beide  afmetingen  ongeveer  gelijk. Zeer 
breede  bessen  vindt  men  bij  moederboom  V ;  de  dikte  der  bessen 
bedraagt  hier  ook  meer  dan  de  middelmatige  waarde. Bij  moe¬ 
derboom  L  en  M  vindt  men  bessen,  waarvan  de  breedte  de 
lengte  een  weinig  overtreft,  bij  moederboomen  E  en  F  zijn  de 
lengte  en  breedte  ongeveer  gelijk. Langwerpige  bessen,  waarvan 
de  lengte  meer  bedraagt  dan  de  breedte,  vindt  men  bij  de  boomen 
K,  No  1,  in  mindere  mate  ook  bij  de  boomen  I  en  ZZ. Geheel 
afwijkend  gevormde,  langwerpige,  peervormige  bessen,  die  op 
dwarsdoorsnede  bijna  cirkelrond  zijn,  treft  men  aan  bij  den  moe¬ 
derboom  No  2. De  grootste  breedte  der  bessen  ligt  bij  dezen 
moederboom  ver  over  het  midden ;  hetzelfde  vindt  men  minder 
sterk  uitgesproken  bij  andere  moederboomen,  bv. bij  den  moe¬ 
derboom  TT. Wanneer  de  grootste  breedte  over  het  midden  ligt, 
is  de  bes  naar  den  steel  toe  versmald,  het  discuseinde  is  dan 
afgeplat,  de  bes  dus  eenigszins  peervormig. Bij  andere  boomen 
vindt  men  bessen,  wier  grootste  breedte  ongeveer  op  het  mid¬ 
den  ligt;  zoo  bv. de  boomen  G  en  O;  bij  laatstgenoemden  zijn 
de  bessen  afgerond  en  bijna  kogelvormig. De  discus  is  op  de  rijpe  bes  aanwezig  als  een  verkurkt  plekje, 
waarvan  de  doorsnede  gemiddeld  ongeveer  4—5  mM. bedraagt. De  discus  is  vlak,  gewelfd,  of  kegelvormig  verheven ;  het  laatste 
is  het  geval  bij  moederboom  No  2,  die  een  grooten  discus  ver¬ 
toont,  en  bij  moederboom  O,  wiens  bessen  eveneens  door  een 
vrij  grooten  discus  gekenmerkt  zijn. — 409  — 
Bij  de  moederboomen  P  en  H  H  treft  men  een  groeten  discus 
aan ;  bij  de  laatste  komen  soms  bessen  voor,  wier  discus  8.5  mM. doorsnede  vertoont. §  6.  Kenmerken  der  bessen. Bij  de  moederboomen  I,  O,  LL  en  SS 
daarentegen  zijn  de  bessen  door  een  kleine  discus  gekenmerkt §  7.  Uitlevering;  gehalte  aan  rondboon,  voosboon 
en  drieboon. Het  cijfer,  dat  de  verhouding  aangeeft  tusschen  het  gewicht 
der  verschgeplukte  beskoffie  en  het  daaruit  verkregen  markt- 
product,  wisselt  voor  de  afzonderlijke  moederboomen  tusschen 
6.85  en  10.72  af. De  middelmatige  waarde  voor  alle  boomen 
bijeengenomen  bedraagt  iets  meer  dan  8,  een  cijfer,  veel  gunstiger 
dan  dat  voor  Liberiakoffie ;  bij  laatstgenoemde  soort  heeft  men 
gemiddeld  ongeveer  10  pikol  bessen  noodig  om  een  pikol 
marktproduct  te  verkrijgen. Xaar  het  cijfer  voor  de  uitlevering  gerangschikt  vertoonen  de 
moederboomen  de  volgende  verdeeling; Rendementscijfer  Aantal  moederboomen. 6  —  6.99 
7  —  7.99 
8  —  8.99 
9  —  9.99 
10  —10.99 
19 
30 
1 1 
2 Rendementsci Het  verhoudingscijfer  hangt  samen  met  de  dikte  van  de  schil, 
het  percentage  voosboon,  verder  met  het  percentage  rondboon. Het  verhoudingscijfer  hangt  samen  met  de  dikte  van  de  schil, 
het  percentage  voosboon,  verder  met  het  percentage  rondboon. Over  het  algemeen  is  het  percentage  rondboonbessen  bij  Abeo- 
kutakoffie  hoog. In  onderstaande  reeks  zijn  de  moederboomen 
gerangschikt  naar  het  |>ercentage  platboonbessen: Over  het  algemeen  is  het  percentage  rondboonbessen  bij  Abeo- 
kutakoffie  hoog. In  onderstaande  reeks  zijn  de  moederboomen 
gerangschikt  naar  het  |>ercentage  platboonbessen: Aantal  moederboomen. Percentage  platb. bess. Aantal  moederboomen. 20  —  39.9% 
40  —  59.9% 
60  —  79.9% 
80  —100  % 
6 
19 
25 
13 centage  platb. b
20  —  39.9% Het  percentage  platboonbessen  vertoont  dus  een  middelmatige 
waarde  van  ongeveer  70  %. Eenige  moederboomen  met  een 
hoog  gehalte  éian  platboonbessen  zijn  DDD,  met  87.4  %,  A  met  86.5%,  LL  met  86.2%. Een  hoog  percentage  rondboonbcssen 
daarentegen  vindt  men  bij  de  volgende  moederboomen:  G,  met 
een  percentage  platboonbessen  van  31.3%,  CC  met  33.4%  en 
GG  met  35.4  %  platboonbessen. Het  percentage  rondboon  ver¬ 
toont  gedurende  den  oogsttijd  bij  sommige  moederboomen  sterke 
schommelingen,  is  in  andere  gevallen  voor  de  achtereenvolgende 
partijen  tamelijk  constant. Als  voorbeeld  kunnen  wij  de  moeder¬ 
boomen  X  en  MMAI,  beide  met  een  hoog  gemiddelde  voor  het 
percentage  rondboonbcssen,  met  elkander  vergelijken: 86.5%,  LL  met  86.2%. Een  hoog  percentage  rondboonbcssen 
daarentegen  vindt  men  bij  de  volgende  moederboomen:  G,  met 
een  percentage  platboonbessen  van  31.3%,  CC  met  33.4%  en 
GG  met  35.4  %  platboonbessen. Het  percentage  rondboon  ver¬ 
toont  gedurende  den  oogsttijd  bij  sommige  moederboomen  sterke 
schommelingen,  is  in  andere  gevallen  voor  de  achtereenvolgende 
partijen  tamelijk  constant. Als  voorbeeld  kunnen  wij  de  moeder¬ 
boomen  X  en  MMAI,  beide  met  een  hoog  gemiddelde  voor  het 
percentage  rondboonbcssen,  met  elkander  vergelijken: N  MMM 
Datum  Percent. Percent. Percent. Datum  Percent. Percent. Percent. §  7.  Uitlevering;  gehalte  aan  rondboon,  voosboon 
en  drieboon. 1.9 Uit  deze  cijfers  blijkt. dat  N,  met :  een  hoo 
g  gehalte 
aan  plat- 
boonbessen  en  betrekkelijk  veel  voosboon,  een  veel  gunstiger 
uitlevering  vertoont,  dan  MMM,  waarvoor  het  percentage  plat- 
boonbessen  hooger,  het  gehalte  aan  voosboon  lager  is. §  7.  Uitlevering;  gehalte  aan  rondboon,  voosboon 
en  drieboon. v.d. bess.m. bess.m. bess.m. v.d. bess.m. bess  m. bess  m. pluk 
platb. rondb. voosb. pluk 
platb. rondb. voosb. 10/4 
43 
56 
1 
25/4 
56 
44 
22/4 
38.5 
61 
0.5 
9/5 
44.5 
54 
1 .5 
1/5 
24.5 
75 
0.5 
26/5 
53.5 
45 
1.5 
15/5 
56 
43 
1 
9/6 
53.5 
44 
2 
29/5 
69 
30 
1 
4/7 
40.5 
59 
0.5 
27/6 
53 
45 
2 
14/1 1 23 
70 
7 70 
Bij  moederboom  N  ziet  men  het  percentage  rondboonbcssen  eerst 
voortdurend  stijgen,  daarna  vrij  plotseling  dalen  om  vervolgens 
weder  te  stijgen. Blijkbaar  hebben  wij  te  doen  met  bessen  van 
achtereenvolgende  bloeien  afkomstig,  en  hebben  de  bloemen  der 
eerste  bloeien  meer  platboonbessen,  de  latere  grootendeels  rond- 
boonbessen  opgeleverd. Bij  moederboom  MHH  daarentegen  varieert  het  percentage 
rondboonbcssen  bijna  niet. Het  percentage  voosboon  is  gewoonlijk  laag;  het  bedraagt  ge¬ 
middeld  zelden  meer  dan  1  %. Tegen  het  eind  van  den  oogsttijd 
neemt  het  gehalte  aan  voosboon  gewoonlijk  toe;  de  straks  ge¬ 
noemde  moederboom  X  levert  daarvan  een  voorbeeld  Enkele 
malen  stijgt  het  percentage  voosboon  hoog;  zoo  bevat  de  laatste 
partij  van  boom  JJJ  16%  voosboon, Be.ssen  met  drieboon,  hoekige,  op  doorsnede  driehoekige  boonen, 
vindt  men  bij  Abeokutakoffie  niet  zelden;  ongeveer  de  helft  der 411 moüderboomen  vertoont  een  gering  percentage  drieboonbesscn; 
bij  andere  moederboomen  treft  men  ze  nooit  aan,  ook  al  zijn 
talrijke  partijen  onderzocht,  zoo  bv. de  moederboomen  No. 1 ,  F,  I 
en  N. Bij  enkele  moederboomen  is  het  percentage  drieboonbessen 
wat  hooger;  zoo  bv,  boom  UU,  met  1.3%;  E,  I. en  R,  elk  met 
1.4%,  en  BB  met  1.8%  drieboonbessen. ^'oor  den  moederboom 
J  bedraagt  het  percentage  3.3%,  voor  V  4.6%;  voor  GGG  is  het 
bijzonder  hoog;  het  bedraagt  hier  gemiddeld  Qy^. Beide  laatste 
moederboomen  bevatten  in  alle  partijen  een  of  meer  percenten 
bessen  met  drieboon. Dat  de  uitlevering  niet  uitsluitend  afhangt  van  het  percentage 
rondboon  en  voosboon,  maar  ook  gedeeltelijk  aan  verschillen  in 
de  dikte  der  vruchtschil  moet  worden  toegeschreven,  blijkt  wan¬ 
neer  wij  een  aantal  moederboomen  met  ongeveer  gelijke  cijfers 
voor  het  percentage  rondboon  enz. vergelijken: 
*7.89 . voor  het  percentage  rondboon  enz. vergelijken: 
Nummer 
Percent. Percent. Percent. Percent. Rend. v.d. boom. plb. bess. rdb. bess. drieb. b. voosb. b. N 
43.9 
54.3 
1.9 
FFF 
41.2 
56.7 
1.5 
8.43 
K 
52  3 
47.2 
0.5 
8.56 
TT 
50.6 
48 
1.4 
8.86 
MMM 
49  6 
49.2 
1.2 
9.98 Nummer 
Percent. Percent. Percent. Percent. Rend. v.d. boom. plb. bess. rdb. bess. drieb. b. voosb. b. §  8  Kenmerken  der  hoornschilkoffie. De  hoornschil  van  de  Abeokutakoffie  ziet  er  geheel  uit  als  klein- 
boonige  Liberiahoornschil. In  tegenstelling  met  soorten  alsjava- 
koffie,  robustakoffie  en  Coffea  canephora  is  de  hoornschil  bruin 
van  kleur,  bros,  hard  en  dik,  hoewel  niet  zoo  dik  als  bij  Liberia. De  hoornschilboon  is  aan  het  uiteinde,  waar  de  kiem  ligt,  meest¬ 
al  iets  puntig,  aan  het  andere  uiteinde  stomp. Het  zilvervlies 
is  bij  de  verschgewasschen  boonen  groen,  evenals  bij  Liberia. In  den  vorm' der  hoomschilboonen  kan  men  allerlei  verschillen 412 opmerken,  in  overeenstemming  met  die,  welke  tusschen  de  typen 
der  bessen  optraden. De  lengte  van  de  hoornschil,  verband  hou¬ 
dend  met  de  lengte  van  de  bereide  boon,  is  een  uit  practisch 
oogpunt  gewichtig  kenmerk,  aangezien  aan  de  markt  over  het  alge¬ 
meen  voor  grovere  boonen  hoogere  prijzen  besteed  worden. In  ge¬ 
middelde  lengte  staat  de  Abeokutakoffie  ver  achter  bij  Liberia. De  lengte  van  de  hoornschilboonen. bedraagt  altijd  meer  dan 
de  breedte;  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  loopt 
sterk  uiteen. Onderstaande  tabel  geeft  er  een  overzicht  van: 
Verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  der  boonen. sterk  uiteen. Onderstaande  tabel  geeft  er  een  overzicht  van: 
Verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  der  boonen. Breede  boonen. Smalle  boonen. Nummer  Lgt  d. Br  der Verh. Nummer  Lgt. d. Br. der 
Verh. V,  d. boon  boon 
lgt.: 
v. d. boon 
boon 
lgt.: 
boom. br. boom. br. V 
1 0.36  mM. 9  mM. 1.15 
No. 1 1  2.50  mM. 8.5  mM. 1.32 
J 
11.12  —  9.2  — 
1.21 
No. 2 13.15 
— 
9.2  — 
1.43 
XN 
11.14  —  9.2  — 
1.21 
P 
12.72 
— 
8.7  — 
1.46 
BBB 
10.37  —  8.5  — 
1.22 
XX 
13.13 
— 
9  — 
1.46 
N 
l'l.42  —  9.4  — 
1  22 
K 
13.15 
— 
9  — 
1.46 
E 
10.20  —  8.5  — 
1.24 
Y 
12.43 
— 
8.2  — 
1.52 
PPP 
12.36  —  9.7  — 
i.27 
12.90 
— 
1.52 8.2  — 
12.36  —  9.7  — 
zz 
8.5  — 
Voor  de  breedste  boonen bedraagt het  V erhoudingscijfer  dus 
1.15  (moederboom  V);  voor  de  smalste  1.52  (moederboomen  Y 
en  ZZ). Zooals  te  verwachten  was,  gaat  een  gering  verhoudings- 
cijfer  gepaard  met  een  groote  gemiddelde  lengte  v^oor  de  boon; 
terwijl  betrekkelijk  breede  boonen  meestal  tevens  kort  zijn;  do 
moederboom  PPP  is  een  uitzondering,  wat  dit  laatste  betreft. moederboom  PPP  is  een  uitzondering,  wat  dit  laatste  betreft. De  lengte  van  de  hoornschilboon  vertoont  voor  de  afzonderlijke 
boomen  gemiddelden,  afwisselend  tusschen  10.20  mM. en  13  15  mlM. §  8  Kenmerken  der  hoornschilkoffie. voor  de  platboon,  tusschen  9.51  m]M. en  1  2.40  mAI. voor  de  rond- 
boon. Wanneer  de  moederboomen  naar  de  lengte  der  platboonen 
gerangschikt  worden,  krijgt  men  de  volgende  reeks: Lengte  der  platboo Aantal  moederboomen. Lengte  der  platb
10  —  1 0.99  mM 35 1  1  —  1 1.99  — 19 12  —  12.99  — 13  -  13.99  — 413 De  volgende  tabel  geeft  een  overzicht  van  de  uitersten,  waar- 
tussscheo  de  lengte  der  platboon  en  der  rondboon  bij  eenige  moe- 
derboomen  met  kleine  en  andere  met  groote  boonen  varieert. derboomen  met  kleine  en  and
Uitersten  der  boonlengte. Uitersten  der  boonlengte. Platboon  in  hoornschil  Rondboon  in  Hoornschil 
Nummer 
v,  d. Gemidd. KI. Igt. Gr. Igt. Gemidd. KI. Gr. boom  Igt. Igt. Igt. Igt. E 
10.20 mM. 8.5  mM. 12.5 mM. 9.59 3 
00 3 
10.5mM. \' 
10.36 
— 
8.5  — 
12.5 
—  9.77 
—  8  — 
11  — 
BBB 
10.37 
— 
8.5  — 
12 
—  9.62 
—  8  - 
10.5- 
FF 
10.58 
— 
8.5  — 
13 
—  9.51 
—  7.5  — 
1 1  — 
ZZ 
12.90 
— 
9  — 
15.5 
—  11.75 
—  8  — 
1 3.5  — 
XX 
13.13 
— 
10.5  — 
16 
-  12.40 
—  9  — 
15  — 
No. 2 
13.15 
— 
10  — 
1 5.5 
—  11.74 
—  9.5  — 
K 
13.15 
— 
1 1  — 
1 5.5 —  12.12 —  9.5  — 14  — 
1 1  — 
14  — 
Uit  de  tabel  blijkt,  dat  de  rondboon  steeds  een  lager  cijfer  voor 
het  gemiddelde  der  lengte  vertoont,  dan  de  platboon ;  ook  de  uitersten 
bedragen  voor  de  eerste  minder. De  kleinste  boonlengte  bedraagt 
7.5  mM.,  voor  de  kleinste  rondboon  van  boom  FF. ;  de  grootste 
lengte  1 6  mM. voor  de  grootste  platboon  van  boom  XX ;  de  lengte 
der  grootste  boon  bedraagt  dus  het  dubbele  van  die  der  kleinste. $  9  Het  gewicht  der  bereide  boonen. De  bereide  boon  gelijkt  sterk  op  Liberiakoffie,  is  alleen  wat 
kleiner. Het  gemiddeld  gewicht  bedraagt  minder  dan  dat  voor 
middelmatige  Liberiatypen ;  Liberiaboomen  echter  met  zeer  klei¬ 
ne  boonen,  als  moederboom  B,  verschillen  wat  het  gemiddeld 
boongewicht  betreft,  niet  van  Abeokutakoffie. Naar  het  gemid¬ 
deld  boongewicht  der  platboon  gerangschikt,  krijgt  men  de  vol¬ 
gende  verdeeling. verdeeling. Gemidd. gew. p. plat Gemidd. gew. p. plat
0.10  —  0.109  gr
0.11  -0.119  —
0.12  —  0.129  — 
0.13  -  0.139  — Aant. moederboomen 414 0.14  —  0.149  gr. 18 
ü.15  — Ü.159—  10 
0.16  —  0.169  —  3 
0.17  —  0.179  —  1 
0.18  —  0.189  —  1 De  boomen,  waarbij  men  een  gering  gemiddeld  boongewicht 
vindt,  zijn  de  moederboomen  BBB,  waarbij  dit  toe  te  schrijven 
is  aan  den  ziekelijken  toestand  van  den  boom,  verder  de  moe¬ 
derboomen  E  en  DDD;  bij  deze  beide  laatste  berust  het  waar¬ 
schijnlijk  op  de  groote  productie,  waarbij  een  te  groot  aantal 
vruchten  gezet  is;  de  boomen  vertoonen  wel  geen  verschijnselen 
van  overdracht,  maar  hebben  in  1908  slechts  zeer  spaarzaam 
gebloeid,  waaruit  af  te  leiden  is,  dat  de  productie  van  1908,  die 
voor  moederboom  E  6.5  katti,  voor  DDD  5.1  katti  marktproduct 
bedroeg,  de  krachten  van  den  boom  overschreden  heeft. De 
moederboomen  C  en  FF  echter  zijn  beide  echte  kleinboonige 
tvpen ;  bij  deze  is  niet  als  bij  de  vorige  het  geringe  gemiddelde* 
boongewicht  op  een  bepaalde  oorzaak  terug  te  voeren. Bij  de 
moederboomen  PPP  en  GGG  vinden  wij  bijzonder  zware  boonen  ; 
de  lengte  der  boonen  is  hier  niet  buitengewoon  groot,  de  boonen 
zijn  echter  breed  en  dik. Gewoonlijk  is  het  gemiddeld  gewicht  der  rondboonen  een 
weinig  hooger  dan  dat  der  platboonen. Het  gewicht  der  drieboon 
loopt  sterk  uiteen;  soms  is  het  veel  hooger,  dan  weer  belangrijk 
lager  dan  dat  der  platboon. Drieboonen  komen  echter  in  de 
partijen  in  een  te  klein  aantal  voor,  om  het  gemiddeld  gewicht 
ervoor  zuiver  te  berekenen, §  10  Kwaliteit  van  het  marktproduct. 3  achten  wij  in  smaak  overkomende  met  ordinaire  Liberia.” k  overkomende  met  ordinaire  Liberia.” 
(w. g.)  J. J. W. VAN  Bennekom. §  10  Kwaliteit  van  het  marktproduct. De  oogst  der  Abeokutaboomen  werd  bijna  geheel  voor  zaad- 
koffie  gebruikt;  een  deel  echter,  uit  de  monsterpartijtjes  afkom¬ 
stig,  kon  gebruikt  worden  voor  een  beoordeeling  der  kwaliteit. Op  dit  product  werd  de  W.-Ind. bereiding  toegepast. Het  fer- 
menteeren  gaat  iets  vlugger  dan  bij  Liberiakoffie,  aangezien 
het  vTUchtvleesch  in  een  dunnere  laag  de  boonen  omgeeft. Wil 
men  het  zilvervlies  goed  van  de  boonen  af  krijgen,  dan  dient 415 de  koffie  bij  hooge  temperatuur  —  ongeveer  60”  Celsius  —  ge¬ 
droogd  te  worden. De  partijtjes  boonen  werden  in  een  droogstoof  gedroogd;  het 
is  niet  altijd  mogelijk,  de  temperatuur  voor  alle  partijen  gelijk¬ 
matig  te  maken,  zoodat  soms  een  partij  iets  te  sterk  verhit  werd 
en  de  boonen  ervan  een  bruinachtige  tint  aannamen. Het  is 
waarschijnlijk,  dat  de  kleurverschillen,  die  bij  de  verschillende 
partijtjes  optraden,  op  rekening  van  de  ongelijkmatige  bereiding 
moeten  gesteld  worden ;  bij  de  bereiding  der  Liberiakoffie,  die 
op  geheel  dezelfde  wijze  geschiedde,  werden  ook  verschillend 
gekleurde  boonen  verkregen. De  kleur  van  het  marktproduct 
wisselt  af  tusschen  blauwgrijs  en  citroengeel ;  bij  een  drooghuis- 
bereiding,  als  op  ondernemingen  geschiedt,  zal  men  waarschijn¬ 
lijk  dezelfde  kleur  kunnen  verkrijgen  als  bij  Liberiakoffie,  mis¬ 
schien  iets  bleeker  getint. Is  de  koffie  bij  hooge  temperatuur  glashard  afgedroogd,  dan 
laat  het  zilvervlies  even  gemakkelijk  los  als  bij  de  aldus  behan¬ 
delde  Liberiakoffie. Behalve  de  West-Indisch  bereide  koffie  van  de  monsterpar- 
tijtjes  werd  ook  nog  eenig  product  aan  de  zg. gewone  bereiding 
onderworpen. Hiervoor  werden  gebruikt  de  bessen  uit  den  pluk 
die  niet  voor  bereiding  tot  zaadkoffie  geschikt  waren,  de  groene, 
onrijpe  bessen,  de  zwarte,  verdroogde  vruchten,  de  djamoer-oe- 
paskoffie  en  verder  het  opraapsel ;  wanneer  bij  het  plukken  bessen 
afvielen,  werden  deze  niet  bij  de  partij  gevoegd,  omdat  op  die 
manier  wel  eens  bessen  van  naburige  boomen  dooreen  konden 
raken. Na  droging  in  de  zon  en  stampen  in  een  rijstblok  wer¬ 
den  de  gave  boonen  uitgezocht;  zoo  werd  een  product  verkregen, 
waarvan  de  kleur  afwisselde  van  geel  tot  groen,  en  waarvan 
het  zilvervlies  slecht  losliet. In  de  hieronder  opgenomen  make- 
laarsbeoordeeling  is  deze  partij  als  Xo. 3  opgenomen. De  smaak  van  het  extract  der  gebrande  koffie  is,  voor- 
zoover  ik  dat  •  beoordeelen  kan,  aangenaam. Op  het  laatste 
koffiecongres  te  Soerabaja  werd  gelegenheid  geboden  de 
Abeokutakoffie  te  proeven ;  men  beoordeelde  haar  toen  gun¬ 
stig. §  10  Kwaliteit  van  het  marktproduct. Hoe  de  markt  erover  zal  oordeelen,  is  nog  moeilijk  te 416 zeggen;  ten  einde  daarover  eenige  gegevens  te  verkrijgen,  wendde 
ik  mij  tot  de  IILJ. van  Bennekom,  van  de  firma  Dunlop  en 
Kolff,  en  Ledeboer,  van  de  firma  Hard  and  Rand,  te  Batavia, 
die  zoo  bereidwillig  waren  de  koffie  te  keuren  en  het  volgend 
rapport  over  hun  bevinding  uitbrachten: zeggen;  ten  einde  daarover  eenige  gegevens  te  verkrijgen,  wendde 
ik  mij  tot  de  IILJ. van  Bennekom,  van  de  firma  Dunlop  en 
Kolff,  en  Ledeboer,  van  de  firma  Hard  and  Rand,  te  Batavia, 
die  zoo  bereidwillig  waren  de  koffie  te  keuren  en  het  volgend 
rapport  over  hun  bevinding  uitbrachten: «In  vereeniging  met  den  Heer  P. Ledeboer  van  de  firma  Hard 
AND  Rand  alhier  hebben  wij  de  door  U  ten  onzen  kantore 
achtergelaten  koffiemonsters  aan  een  nader  onderzoek  onderworpen 
en  is  onze  bevinding,  dat  het  t3^pc  der  koffie  zeer  kleinboonig 
is,  doch  dat  overigens  het  aanzien  van  de  koffie  goed  genoemd 
mag  worden,  terwijl  dit  door  een  nauwkeuriger  sorteering  natuurlijk 
nog  veel  aan  waarde  kan  winnen. Wat  kleur  aangaat  is  behalve 
de  bruine  kleur  van  de  belegen  koffie,  de  citroengele  te  pre- 
fereeren. Zoo  mogelijk  worde  deze  koffie  nimmer  als  glondongan 
aan  de  markt  gebracht. „De  koffie  wordt  door  ons  op  het  oog  getaxeerd  als  in  waarde 
staande  tusschen  Liberia  en  robusta,  doch  hierop  valt  weinig  te 
bouwen,  daar  in  dit  geval  ook  de  smaak  een  krachtig  woordje 
medespreekt. „Als  mijne  bevinding  aangaande  den  smaak  bericht  ik  U : „Monster  Abeokuta  N. 1. (W. I. bereid;  belegen,  oogst  19
goed  aroma,  vol,  krachtig,  zeer  goed  van  smaak  ; „Monster  Abeokuta  N. 1. (W. I. bereid;  belegen,  oogs
goed  aroma,  vol,  krachtig,  zeer  goed  van  smaak  ; „Monster  Abeokuta  N. 3. (W. I. bereid;  oogst  1908). vrij  geurig,  vol,  zacht,  goed  van  smaak; „Monster  Abeokuta  N. 3. (W. I. bereid;  oogst  1908). vrij  geurig,  vol,  zacht,  goed  van  smaak; „Monster  Abeokuta  (glondongan,  O. 1. bereide  lelesan). weinig  geurig,  krachtig,  eenigszins  rauw  en  wrang  van  smaak. „Monster  Abeokuta  (glondongan,  O. 1. bereide  lelesan). weinig  geurig,  krachtig,  eenigszins  rauw  en  wrang  van  smaak. weinig  geurig,  krachtig,  eenigszins  rauw  en  wrang  van 
„N. 1  stellen  wij  op  een  lijn  met  goede  Java-koffie; weinig  geurig,  krachtig,  eenigszins  rauw  en  wrang  van  smaak. „N. 1  stellen  wij  op  een  lijn  met  goede  Java-koffie; „N. 1  stellen  wij  op  een  lijn  met  goede  Java-koffie; 
„N. §  11.  Prodnetie. §  11. Prodnetie. Het  laatste,  voor  de  beoordeeling  van  de  cultuurwaarde  der 
nieuwe  soort  voornaamste,  punt  is  het  productievermogen. In 
het  begin  van  dit  hoofdstuk  werd  er  reeds  op  gewezen,  dat  de 
aanplant  in  den  Cultuurtuin  in  menig  opzicht  onder  abnormale, 
ongunstige  omstandigheden  verkeert. Vóór  ik  de  betrekkelijk —  417  — hooge  productiecijfers  opnoem,  wil  ik  nog  eens  er  tegen  w<iar- 
schuwen,  dat  men  deze  zou  mogen  generaliseeren ;  productie¬ 
cijfers  van  boomen  in  andere  streken  bezitten  wij  nog  niet. Alleen  kan  een  aanplanlje  in  den  proeftuin  te  Bangilan  vermeld 
worden,  waarvan  de  productiecijfers  ver  van  gunstig  zijn. Dit 
aanplantje  bestaat  uit  34  boomen,  7  op  7  voet  geplant,  (in  1901); 
de  oogst  ervan  bedroeg  in  1906  slechts  0.75  KG. bereide  koffie, 
wat  neerkomt  op  22  gram  of  ongeveer  91  boonen  per  boom. Van  den  Hr. A. de  Stoppelaar,  destijds  administrateur  van 
de  onderneming  Kali  Bakar,  vernam  ik  de  klacht,  dat  op  zijne 
onderneming  eenige  Abeokutaboomen,  opgekweekt  uit  zaden 
van  den  aanplant  te  Buitenzorg,  eerst  laat  in  productie  kwamen ; 
op  een  onderneming  in  het  Djembersche  en  een  in  het  Banjoe- 
wangische  werd  hetzelfde  opgemerkt. Bij  den  aanplant  te  Buitenzorg  werd  dit  niet  waargenomen, 
en  het  is  niet  onmogelijk,  dat  door  middel  van  de  moederboom- 
selectie  dit  bezwaar  opgeheven  of  verminderd  kan  worden. In 
elk  geval  is  er  slechts  één  middel  om  zich  van  de  productie 
der  nieuwe  soort  op  de  onderneming  een  denkbeeld  te  vormen 
en  dat  bestaat  hierin,  dat  men  een  kleinen  proefaanplant  er  van 
aanlegt. De  hooge  productiecijfers,  in  den  Cultuurtuin  te  Buiten¬ 
zorg  waargenomen,  geven  recht  tot  de  verwachting,  dat  er  stre¬ 
ken  zullen  zijn,  waar  de  Abeokutakoffie  een  zeer  Voordeeligen 
aanplant  oplevert. Wat  betreft  den  pluk  wil  ik  nog  even  opmerken,  dat  zooveel 
mogelijk  op  dezelfde  manier  geplukt  werd  als  op  ondernemin¬ 
gen  ;  gemiddeld  kwam  ik  om  de  tien  dagen  bij  eenzelfden 
boom  terug;  en  een  gedeelte  van  de  koffie  kwam  dan  ook  als 
lelesan  binnen. Ik  geloof,  dat  de  pluk  niet  zorgvuldiger  geschied¬ 
de,  dan  op  ondernemingen  en  dat  dus  niet  daardoor  de  produc¬ 
tiecijfers  te  hoog  genomen  zyn. De  opslag,  dien  men  niet  zelden 
onder  de  boomen  aan  treft,  is  het  beste  bewijs  er  voor,  dat  niet 
alle  product  is  binnengekomen. alle  product  is  binnengekomen. In  de  eerste  plaats  moge  dan  boom  No. 1  besproken  worden. Dit  is  de  eenige  boom,  waarvan  ook  een  vorig  jaar  de  pro¬ 
ductie  nauwkeurig  is  opgenomen. §  11.  Prodnetie. No. 1  was  toen  een  der  \Toeg- 
Meded. Dep. v. Landbouw  II. 27 oeg- 
 27 —  418  — ste  dragers,  en  werd  daarom  als  moederboom  uitgekozen,  toen 
tevens,  bij  vergelijking  met  de  andere  boomen  bleek,  dat  de 
bes  goed  van  vorm  was,  het  uitleveringscijfer  gunstig,  en  de 
productie  bevredigend  scheen. productie  bevredigend  scheen. Een  lijstje  van  de  grootte  der  achtereenvolgens  geoogste  hoe¬ 
veelheden  volgt  hier;  de  oogst  is  uitgedrukt  in  Kilo’s  roode  bes. elheden  volgt  hier;  de  oogst  is  uitgedrukt  in  Kilo’s  roode  bes
1907. 1908. 19 Maart 1.484 
22  Februari 0.068 
26 
— 
0.605 
26  — 
0.035 
29 
— 
0.664 
1 4  Maart 
1.315 
3 
April 
0.821 
20  — 
2.195 
13 
— 
3.533 
26  — 
2.161 
18 
— 
0.532 
1  April 
1.619 
23 
— 
0.843 
9  — 
1.917 
30 
— 
0.421 
16  — 
1.087 
1 1 
Mei 
0.347 
28  — 
0.570 
22 
— 
0.376 
1 1  Mei 
0.328 
29 
— 
0.225 
29  — 
0.222 
6 
— 
0.312 
10.163 
11.517 Men  ziet  dus,  dat  beide  achtereenvolgende  jaren  de  oogst 
bevredigend  geweest  is. De  boom  heeft  noch  het  vorig  jaar, 
noch  dit  jaar  onder  de  productie  geleden;  uit  de  herhaling  blijkt 
ook,  dat  de  boom  volkomen  tot  het  rijpen  van  zulk  een  opbrengst 
in  staat  is. Verder  is  nog  op  te  merken,  dat  door  den  storm, 
die  1 2  December  te  Buitenzorg  woedde,  het  bovenste  gedeelte 
van  den  boom,  een  goed  dragende,  oude  wiwilan,  afgebroken 
is,  waarmede  zeker  een  paar  K.G. bijna  rijpe  bessen  verloren 
gingen. gingen. De  zwaarste  producent  van  den  aanplant  was  in  1908  moe 
derboom  E. Van  dezen  boom  werd  niet  minder  dan  6.5  kat- 
ti  marktproduct  verkregen ;  zooals  reeds  werd  opgemerkt,  is 
deze  productie  echter  voor  de  krachten  van  den  boom  te 
hoog  en  is  het  te  voorzien,  dat  in  1 909  slechts  een  gerin¬ 
ge  hoeveelheid  product  verkregen  zal  worden. Het  zelfde 
geldt  voor  moederboom  DDD. met  een  opbrengst  van  5.1  kat- ABEOKUTA' AANPLANT  IN  DEN  CULTUURTUIN. ABEOKUTA' AANPLANT  IN  DEN  CULTUURTUIN. ABEOKUTA' AANPLANT  IN  DEN  CULTUURTUIN. Productie  dei  moedetboomen  (o[>gegeven  in  katti's). Productie  dei  moedetboomen  (o[>gegeven  in  katti's). Productie  dei  moedetboomen  (o[>gegeven  in  katti's). Productie  dei  moedetboomen  (o[>gegeven  in  katti's). De  doorgeslagen  vakjes  duiden  de  piaatarc  aan. waar  een  nietdragende  boom 
staal,  oi  de  boom  ontbreekt. Productie  dei  moedetboomen  (o[>gegeven  in  katti's). De  doorgeslagen  vakjes  duiden  de  piaatarc  aan. waar  een  nietdragende  boom 
staal,  oi  de  boom  ontbreekt. —  410  — ti  bereid  product;  deze  boom  wordt  overtroffen  door  moeder- 
boom  V,  met  een  opbrengst  van  5.5  katti  marktkoffie. Laatst¬ 
genoemde  boom  heeft  in  1908  wat  meer  vrucht  gezet  dan 
de  vorige. Vervolgens  komen  de  moederboomen  BB. met 
4.8  katti,  UU  met  4.5  katti,  D  met  4.3  katti  marktproduct. De  moederboomen  F  en  L  hebben  beide  goed  vier  katti  opge¬ 
leverd;  vooral  boom  L  schijnt  een  goede  producent  te  zijn;  de 
boom  is  weder  goed  voorzien  van  onrijpe  bessen  en  zal  in  1 909 
waarschijnlijk  weder  een  flinken  oogst  opleveren;  in  November 
zijn  echter  een  paar  goed  dragende  takken  door  djamoer  oepas 
aangetast,  waardoor  de  productie  dalen  zal. Tegenover  deze  zware  dragers  staan  een  aantal  andere  hoo¬ 
rnen,  met  producties  van  minder  dan  1  katti. In  de  meeste 
gevallen  kan  de  oorzaak  dezer  productievermindering  gevonden 
worden  in  den  ziekelijken  toestand  van  den  boom,  het  geringe 
dragend  oppervlak,  of  de  minder  gunstige  standplaats;  bij  en¬ 
kele  echter,  zooals  bij  de  krachtig  ontwikkelde  boom  EEE,  met 
een  productie  van  slechts  1.1  katti  marktkoffie,  was  dit  niet  het 
geval. In  1909  zal  deze  boom  evenmin  een  hooge  opbrengst 
geven. geven. Rangschikt  men  de  boomen  naar  de  grootte  der  productie, 
dan  krijgt  men  de  volgende  verdeeling: Productie  Aantal  moederboomen. 0.1 —  0.9  katti 
14 
1 
—  1.9  — 
15 
2 
—  2.9  — 
15 
3 
—  3.9  — 
9 
4 
—  4.9  — 
6 
5 
~  5.9  — 
2 
6 
—  6.5  — 
1 De  totale  productie  van  de  63  moederboomen  heeft  in  1908 
bedragen  1.386  pikol  marktkoffie,  of  gemiddeld  per  boom  2.2 
katti. De  boomen  staan  12  op  12  voet  in  kruisverband,  er  gaan 
dus  500  boomen  op  een  bouw;  het  gemiddeld  productiecijfer 
per  boom  komt  dus  met  een  opbrengst  van  1 1  pikol  per  bouw 
overeen. 420 §  12.  Verdeeling  van  den  oogst. Zooals  wij  reeds  zagen,  heeft  bij  Abeokutakoffie  de  oogst  in  een 
bepaalden  tijd  van  het  jaar  plaats,  tenminste  in  het  klimaat  van 
Buitenzorg. In  1 908  heeft  die  oogsttijd  geduurd  van  begin  Februari 
tot  eind  Mei,  in  het  geheel  dus  ongeveer  vier  maanden. Gaan  wij 
den  oogsttijd  der  afzonderlijke  moederbooman  na,  dan  vinden  wij, 
dat  deze  soms  meer  dan  drie  maanden,  meestal  echter  korter  duurt. Als  voorbeeld  van  een  boom  met  een  langen  oogsttijd  kan  moe- 
derboom  KK  vermeld  worden,  die  de  volgende  plukcijfers  vertoont: Als  voorbeeld  van  een  boom  met  een  langen  oogsttijd  kan  moe- 
derboom  KK  vermeld  worden,  die  de  volgende  plukcijfers  vertoont: 19 
Februari 2.425  Kg. roode  t 
26 
— 
0.510  —  — 
4 
Maart 
1.115  —  - 
14 
— 
2.545  —  — 
26 
— 
1.552  —  — 
7 
April 
2.700  —  — 
23 
— 
1.761  —  — 
7 
Mei 
0.827  (gerampast). Totale  productie:  13.435  Kg. roode  bes. Het  product  van  den  moederboom  HH  daarentegen  kwam  in 
ongeveer  anderhalve  maand  binnen,  zooals  uit  de  volgende  oogst- 
cijfers  blijkt : 20 t : 20 
Maart 
5.610  Kg. roode  bes 
26 
— 
4.712  —  —  — 
7 
April 
5.669  —  -  — 
13 
— 
1.655  —  —  — 
25 
— 
1.380  —  —  — 
8 
Mei 
0.790  (gerampast). productie: 
19.816  Kg. roode  bes. Totale  productie: Bij  den  moederboom 
goed  als  afgeloopen ; 
ZZ  was  de  oogst  zelfs  i 24 
Maart 24 
Maart 
2.331  Kg. roode  bes 24 
Maart 
2.331  Kg. roode  bes 
1 
April 
2.642  —  —  — 
9 
— 
2.216  —  —  — 
23 
— 
1.420  —  —  — 
14 
Mei 
0.250  (gerampast). Totale  productie: 
8.859  Kg. roode  bes. 1 
April 1 
April 
2.642  —  —  — 
— April 
2.642  —  —  — 
9 
— 
2.216  —  —  — April 
2.6
9 
— 
2.2 2.642  —  —  — 
2.216  —  —  — 23 
— 2.216  —  —  — 
1.420  —  —  — 1.420  —  —  — 
14 
Mei 
0.250  (gerampast). 14 
Mei 1.420  —  —  — 
0.250  (gerampast). 8.859  Kg. roode  bes. —  421 De  oogst  begint  voor  de  verschillende  moederboomen  op  ver¬ 
schillende  tijdstippen. Men  vergelijke  slechts  de  plukcijfers  van 
bovengenoemden  boom  KK. met  die  van  den  moederboom  UU, 
die  eerst  anderhalve  maand  later  in  volle  productie  kwam;  de 
oogstcijfers  voor  dezen  boom  zijn. 30 
Maart 
0.872 
Kg. roode  bes. §  12.  Verdeeling  van  den  oogst. 7 
April 
2.846 
—  —  — 
23 
— 
9.307 
_  _  — 
8 
Mei 
4.545 
—  —  — 
26 
— 
1.822 
-  - 1  - Totale  productie:  19.992  + nog  eenig  onrijp  product. Totale  productie:  19.992  + nog  eenig  onrijp  product. Bij  den  moederboom  F. vond  de  eerste  pluk  eerst  plaats  op 
7  Mei;  de  opbrengst  was  toen  5.848  Kg. roode  bes,  terwijl  op 
20  Mei  9.820  KG. geoogst  werd  en  in  het  begin  van  Juni  nog 
wel  eenig  product  rijp  werd. Door  de  boven  beschreven  vrij  sterke  verschillen  in  den  duur 
en  den  aan  vang  van  den  oogsttijd  voor  de  afzonderlijk  boomen 
wordt  de  duur  van  den  oogsttijd  voor  den  geheelen  aanplant 
natuurlijk  verlengd. De  oorzaak  ervan  zal  wel  voornamelijk 
gelegen  zijn  in  ongelijkmatige  bloeien. Zoo  heeft  dit  jaar  de  moederboom  CC. reeds  een  aardig  bloei- 
tje  gehad  (op  25  Mei),  terwijl  moederboom  M  in  November  nog 
een  zwaren  bloei  vertoonde. In  de  verschillende  jaren  komt  de  oogst  op  verschillende  tijden 
binnen,  zooals  ook  bij  Javakoffie  voorkomt. Het  vorig  jaar  heb 
ik  van  slechts  één  moederboom  de  cijfers  nauwkeurig  opgenomen; 
zij  volgen  hier  naast  die  van  dit  jaar,  voor  iedere  maand  bijeen- 
geteld. teld. Moederboom  N. I. (productie  opgegeven  in  Kg.,  beskoffie). geteld. Moederboom  N. I. (productie  opgegeven  in  Kg.,  beskoffie). derboom  N. I. (productie  opgegeven  in  Kg.,  beskoffie). Februari 
1907 
1908. 0.103 
Maart 
2.753 
5.671 
April 
6.151 
5.193 
Mei 
0.947 
0.550 
Juni 
0.312 
0.266 
Totale  prod. 10.163 
11.783 Februari Maart April April
Mei   422  — 
Men  ziet,  dat,  terwijl  in  1907  het  hoogtepunt  van  den  oogs
bereikt  werd  in  April,  in  1908  reeds  in  Maart  de  groots
hoeveelheid  geoogst  werd. . werd. . In  alle  deze  gevallen  werd  met  den  pluk  begonnen,  wanne
opgemerkt  werd,  dat  er  overrijpe  bessen  begonnen  af  te  vallen. Wat  den  afval  van  rijpe  vrucht  betreft,  over  het  geheel  gedraa
zich  de  Abeokuta  in  dat  opzicht  meer  als  Javakoffie,  dan  als 
Liberia;  hoewel  het  mij  toeschijnt,  dat  de  bessen,  wanneer  zi
onrijp  zijn,  wat  beter  blijven  zitten  dan  bij  Javakoffie. Wan
neer  de  pluk  wat  achter  was— hetgeen  niet  altijd  voorkomen  ko
worden  dan  begonnen  de  rijpste  bessen  te  barsten,  zonder  no
af  te  vallen. Over  de  plaats  aan  den  boom,  waar  de  meeste  bessen  zitten, 
kan  ook  nog  iets  medegedeeld  worden. De  zwaarste  dracht  vindt 
men,  evenals  bij  Java-  en  vooral  Liberiakoffie,  aan  de  wilde  tak¬ 
ken. §  12.  Verdeeling  van  den  oogst. Het  dunnere  hout,  (de  secundaire  en  tertiaire  twijgen)  van 
de  bovenste  primaire  takken  zit  meestal  ook  goed  vol. Een 
sterke  tegenstelling  daarmede  vormen  echter  de  wiwilans,  die 
niet,  zooals  bij  Javakoffie,  goed  bezet  zijn  met  rijpe  bessen  en 
aan  jonge  boomen  doen  denken,  maar  die  meestal  slechts  en¬ 
kele  bessen  dragen. De  aanplant  in  den  Cultuurtuin  is  voor  het 
grootste  deel  op  12  voet  ongeveer  getopt;  bij  tal  van  boomen 
echter  is,  hetzij  door  djamoer  oepas,  hetzij  door  afvallende  tak¬ 
ken  van  de  brooze  schaduwboomen,  de  stam  op  een  veel  ge 
ringer  hoogte  afgebroken. Zoowel  bij  de  boomen  met  hoogere, 
als  bij  die  met  kortere  stammen,  vindt  men  aan  den  top  niet 
zelden  wiwilans;  deze  zijn  in  den  Cultuurtuin  niet  weggesnoeid, 
en  zoo  komen  er  boomen  voor,  die  twee  of  drie  zware  houtige 
wiwilans  aan  hun  top  dragen;  er  zijn  wiwilans  bij  met  een  hoog¬ 
te  van  drie  tot  vier  meter  en  een  stamomtrek  onderaan  van  15 
cM. Het  is  nu  opvallend,  dat  zulke  wiwilans  zoo  goed  als  geen 
vrucht  dragen ;  slechts  hier  en  daar  ziet  men  aan  een  primairen 
tak,  aan  een  knoop  dicht  bij  den  stam,  een  of  twee  besjes  zit¬ 
ten. Is  zulk  een  uitlooper  echter  getopt,  alweer  door  dezelfde 
natuurlijke  omstandigheden,  als  ik  straks  noemde,  dan  ontwik¬ 
kelen  de  primaire  takken  eraan  zich  krachtiger,  hier  en  daar 423 ontspringen  er  wilde  takken  uit,  en  zulk  een  wiwilan  kan  dan 
heel  aardig  vrucht  dragen;  er  zijn  hoornen,  die  al  hun  product 
aan  zulk  een  wiwilan  voortbrengen,  en  geen  enkelen  primairen 
tak  meer  bezitten. Het  komt  mij  voor,  dat  hoe  lager  een  wi¬ 
wilan  aan  den  stam  ontspringt,  hoe  beter  zij  draagt;  en  het  spreekt 
van  zelf,  dat  met  den  ouderdom  en  den  wasdom  van  den  uit- 
looper  ook  de  vruchtdracht  toeneemt. §  13.  Groeikracht  en  ziekten. Over  de  groeikracht  van  jonge  Abeokuta-aanplantingen  be¬ 
zitten  wij  nog  zoo  goed  als  geen  gegevens;  eerst  in  1908  is  men 
op  verschillende  ondernemingen  begonnen  zaden  van  de  nieuwe 
soort  uit  te  leggen. Op  de  kleine  aanplantingen,  die  op  eenige 
ondernemingen  bestaan,  kom  ik  straks  terug;  hier  moge  nog 
iets  over  den  groei  van  den  aanplant  in  den  Cultuurtuin  mede¬ 
gedeeld  worden. Uit  de  aanteekeningen  over  dezen  aanplant  in  de  Jaarverslagen 
van  ’s  Lands  Plantentuin  blijkt,  dat  planten  van  22  maanden  oud 
ongeveer  1 .5  M. hoog  waren. In  Mei  1 908  heb  ik  van  deze  hoo¬ 
rnen  den  omtrek  van  den  stam  op  1  voet  boven  den  grond  en  op 
borsthoogte  gemeten  en  verder  de  hoogte  van  den  stam  en  der  uit- 
loopers  (wiwilans),  die  er  zich  aan  ontwikkeld  hadden,  aangetee- 
kend. Naar  den  omtrek  van  den  stam  op  1  voet  boven  den  grond 
gerangschikt,  leveren  de  moederboomen  de  volgende  cijfers: Stamomtrek Stamomtrek 
20  —  29.9  Mc. 30  -  30.9  — 
40  —  50  — 
Aantal  moederboomen. 1 1 
41 
1 1 Aantal  moederboomen. 1 1 
41 
1 1 Aantal  moederboomen. Aantal  moederboomen. 1 1 
41 
1 1 20  —  29.9  Mc. 30  -  30.9  — 
40  —  50  — 20  —  29.9  Mc. 20  —  29.9  Mc. 1 1 
41 
1 1 30  -  30.9  — 1 1 
Hierbij  is  nog  op  te  merken,  dat  bijna  alle  boomen  met  een 
stamomtrek  van  minder  dan  30  cM. een  omtrek  van  28 — 29  cM. vertoonden;  uitzonderingen  zijn  moederboom  No  2,  met  een  stam¬ 
omtrek  van  24  cM.,  en  PPP,  met  een  stamomtrek  van  22  cM.,  ver¬ 
der  de  laag  afgebroken  boom  G,  met  een  omtrek  van  24  cM. Beide  eerstgenoemde  boomen  staan  schraal  in  blad  en  zien  er 
ziekelijk  uit. Van  de  boomen  met  dikken  stam  zijn  te  noemen 
J,  met  een  stamomtrek  van  48  cM. en  WW,  waarvan  de  stam 424 46  cM. in  omtrek  meet. De  gemiddelde  stamomtrek  bedraagt 
ongeveer  35  cM.,  hetgeen  voor  negenjarige  boomen  zeker  een 
bevredigend  cijfer  is. Ook  bij  jonge  plantjes  op  de  bedden  bleek  de  groei  bevredi¬ 
gend  te  zijn. Een  klein  zaaisel,  aangelegd  om  daarmede  infec- 
tieproeven  te  nemen,  groeide  goed  en  was  na  eenige  maanden 
krachtiger  ontwikkeld,  dan  ernaast  staande  Liberiaplanten,  die 
die  van  een  mijner  fraaiste  moederboomen  afstamden. Met  ver¬ 
schil  berustte  waarschijnlijk  op  de  verschillende  vatbaarheid  voor 
bladziekte;  de  jonge  Abeokutaplantjes  bleven  er  zoo  goed  als 
geheel  vrij  van,  terwijl  de  Liberia  sterk  werd  aangetast;  ook  in 
den  ouden  aanplant  vindt  men  zoo  goed  als  geen  bladziekte ;  zelfs 
de  slappe,  lichtgroene  bladeren  aan  de  wiwilans  van  op  stomp 
gekapte  boomen  worden  er  niet  door  aangetast. Vandaar,  dat 
men  Abeokutaboomen  met  succes  op  stomp  kan  kappen ;  in  de 
aanplant  komen  er  een  paar  voorbeelden  van  voor ;  terwijl,  wan¬ 
neer  men  Liberiakoffie  op  stomp  kapt,  de  uitloopende  wiwilans 
dadelijk  geel  zien  van  de  bladziektesporen. De  eenige  ziekte,  die  den  aanplant  in  den  Cultuurtuin  zicht¬ 
baar  schade  doet,  is  de  djamoer  oepas;  maar  ik  zou  niet  dur¬ 
ven  zeggen,  dat  die  plaag  heviger  optreedt  bij  Abeokuta  dan 
bij  Liberia. Luis  heb  ik  in  den  ouden  aanplant  nooit  waarge¬ 
nomen,  wel  echter  bij  de  jonge  planten  van  een  zaaisel  voor  een 
infectieproef. Deze  infectieproef  moest  dienen  voor  een  onder¬ 
zoek  aangaande  de  vatbaarheid  voor  aaltjes  (Tylenchus  Coffeae). Het  resultaat  ervan  was,  dat  de  planten  niet  vatbaar  bleken  voor 
deze  zoo  schadelijke  parasiet. 1).  Zie  Zimmermann,  Mededeelingen  uit  ’s  Lands  Plantentuin  XLIX. §  1.  Eerste  aanplantingen  der  eerste  generatie. In  1902  schijnt  de  Abeokutakoffie  uit  den  Buitenzorgschen 
Cultuurtuin  over  verschillende  ondernemingen  van  Java  verspreid 
te  zijn. Door  de  groote  gelijkenis  met  Liberiakoffie  is  het  moei¬ 
lijk,  in  de  tuinen  de  Abeokutaboomen  op  te  sporen;  slechts  op 
enkele  ondernemingen  heb  ik  Abeokutaboomen  gevonden,  die 
van  het  begin  af  aan  nagegaan  waren. Op  de  onderneming  Kempit  (Banjoewangi)  staan  enkele  5-ja- 
rige  Abeokutaboomen. Bij  mijn  bezoek  in  Augustus  1908  ston¬ 
den  de  boomen  opvallend  zwaar  in  blad ;  de  vruchtdracht  was 
echter  zeer  gering;  slechts  een  honderdtal  rijpe  bessen  konden 
worden  ingezameld. Op  de  onderneming  Klein  Getas  (Bodja)  staan  enkele  6-jari- 
ge  Abeokutaboomen. Het  laatst*  jaar  hebben  de  boomen  wat 
geleden  door  schaduwgebrek. De  hoogte  van  de  ongetopte  stam¬ 
men  bedraagt  3.5  ~  5.50  M. ;  de  stamomtrek  op  1  voet  boven 
den  grond  21  —  25  cM.,  op  borsthoogte  16.5  —  20  cM. den  grond  21  —  25  cM.,  op  borsthoogte  16.5  —  20  cM. De  boomen  dragen  bevredigend;  bij  mijn  bezoek  in  Juni  1908 
waren  de  takken  rijkelijk  beladen  met  bessen,  die  de  eigenaar¬ 
digheden  van  Abeokutakoffie  —  geringe  grootte,  zachte  roodge¬ 
streepte  schil  — ten  duidelijkste  vertoonden. Van  deze  boomen  was 
entrijs  genomen  voor  takenten,  gemaakt  volgens  de  methode  van 
Van  Riemsdijk  1),  op  Liberia-onderstam. In  Februari  1907  ge¬ 
plant,  waren  deze  enten  in  Juni  1908  uitgegroeid  tot  krachtige 
struiken;  een  van  de  grootste  vertoonde  een  sprei  van  1  M. straal  en  een  hoogte  van  ongeveer  1  M. De  enten  zagen  er 
kerngezond  uit,  bladziekte  kwam  niet  voor;  evenals  de  boomen 426 te  Buitenzorg  vielen  zij  op  door  de  meer  grasgroene  tint  der 
bladeren  en  de  roode  kleur  van  het  jonge  blad  (poepoes). te  Buitenzorg  vielen  zij  op  door  de  meer  grasgroene  tint  der 
bladeren  en  de  roode  kleur  van  het  jonge  blad  (poepoes). Over  eenige  boomen  op  de  onderneming  Badean-Kedaton 
(Djember)  zond  de  Administrateur,  de  Hr. Vitringa,  op  mijn 
verzoek  mij  welwillend  de  volgende  inlichtingen: „Het  tuintje,  waarin  de  Abeokutaboomen  geplant  zijn,  ligt  op 
een  hoogte  van  1100  a  1200  voet. Het  is  een  cacaotuintje  met 
tusschenplanting  van  Abeokuta  en  eènige  Liberia. De' schaduw  is  vrij  zwaar  (Albizzia  en  dadap),  terwijl  sommige 
planten  vrij  gedrukt  staan  tusschen  de  cacao,  zonder  hier  in  het 
minst  last  te  hebben. De  Liberiaboomen  leggen  het  vrijwel  al¬ 
lemaal  af. §  1.  Eerste  aanplantingen  der  eerste  generatie. De  boomen  zijn  getopt  op  7  a  8  voet,  ongeveer  gelijk  met 
de  Liberia  en  nu  is  het  opvallend,  dat  de  Abeokuta  om  zoo  te 
zeggen  geen  enkele  waterloot  ontwikkeld  heeft,  terwijl  de  Libe¬ 
riaboomen  vol  zitten  en  hun  leven  door  deze  uitloopers  trachten 
te  rekken. De  boomen  zijn  uitgeplant  in  November  1903. Zij  dragen  voor 
het  eerst  sedert  Mei  1  908  rijpe  bessen. Aan  gelijk  ermede  geplan¬ 
te,  ernaast  staande  Liberia’s  vond  ik  alleen  groene  bessen  ;  ik  heb 
echter  vele  Liberiaboomen  van*  1904  en  1905,  die  reeds  dragen. echter  vele  Liberiaboomen  van*  1904  en  1905,  die  reeds  dragen. Aan  de  boomen  No. 1  en  No. 4  vond  ik  bessen  van  hoogstens 
drie  bloeien;  aan  No. 2  en  No. 3  van  vijf  bloeien,  en  wel  van 
rijp  tot  vruchtjes,  die  hoogstens  een  maand  gezet  zijn. De  schil  van  de  bessen  is  zeker  zachter  en  dunner  dan  van 
Liberia,  opvallend  bij  No. 4. Djamoer  oepas  komt  in  den  aanplant  totaal  niet  voor,  bladziek- 
te  aan  een  niet  dragenden  boom  sporadisch,  terwijl  de  Liberia 
er  vlak  naast  staat  kaal  van  de  bladziekte  en  ten  gevolge  daar¬ 
van  afgestorven  takken  draagt. De  typen  loopen  niet  sterk  uiteen. De  vier  goed  dragende 
boomen  hebben  de  takken  meer  gedrongen,  dichter  opeen ;  het 
blad  ervan  is  misschen  iets  kleiner,  vooral  bij  Boom  No. 4. Aan  nog  een  vijftal  boomen  vond  ik  een  weinig  vrucht;  de 
nummer  2  en  3  zijn  bepaald  vrij  goede  dragers. Er  zit  bij 
deze  weder  knop  voor. 427  — 
Ik  heb  nu  order  gegeven  van  alle  boomen  de  bessen  apart 
te  plukken  en  uit  te  leggen”. 427  — 
Ik  heb  nu  order  gegeven  van  alle  boomen  de  bessen  apart 
te  plukken  en  uit  te  leggen”. te  plukken  en  uit  te  leggen”. De  Hr. Vitringa  was  zoo  welwillend  mij  van  elk  der  vier 
moederboomen  een  kleine  hoeveelheid  bessen  te  doen  toekomen. De  bij  het  meten  daarvan  verkregen  cijfers  zijn  in  de  neven¬ 
staande  tabel  opgenomen. Uit  deze  cijfers  blijkt,  dat  de  bessen  langwerpig  zijn. Het 
gemiddeld  gewicht  der  bessen  en  dat  der  boonen  is  belangrijk 
hooger  dan  de  waarden,  voor  de  boomen  in  den  Cultuurtuin  te 
Buitenzorg  gevonden. De  eerste  generatie  schijnt  in  dat  opzicht 
dus  vooruit  te  gaan. §  1.  Eerste  aanplantingen  der  eerste  generatie. Het  percentage  rondboon  is  niet  hoog;  het 
cijfer  voor  het  rendement  daarentegen  is  belangrijk  hooger  dan 
voor  de  Buitenzorgsche  boomen  De  gemiddelde  lengte  der 
boomen  bedraagt  iets  meer  dan  de  waarde  van  dat  kenmerk  voor 
den  Abeokuta-aanplant  in  den  Cultuurtuin. Uit  de  door  den 
Hr. ViTRiKGA  verstrekte  gegevens  blijkt,  dat  de  boomen  geneigd 
schijnen  te  zijn  tot  een  minder  scherp  afgebakenden  oogsttijd 
dan  de  oorspronkelijke  boomen. Hierbij  zij  nog  opgemerkt,  dat 
het  klimaat  van  Kedaton  ongeveer  met  het  Buitenzorgsche  over¬ 
eenkomt;  de  bodem  is  er  gunstiger,  dan  de  lang  in  cultuur 
zijnde  gronden  van  den  Cultuurtuin. Over  de  Abeokutakoffie  wordt  in  het  Jaarverslag  van  het 
Alg. Proefstation  te  Salatiga  over  1907  het  volgende  vermeld: 
„Het  aanplantje  met  Abeokutakoffie  werd  in  1906  aangelegd. Dit  aparte  tuintje  bestaat  uit  70  planten,  als  poeteran  uitgeplant 
op  10  voet  vierkant. De  stand  van  deze  koffiesoort  is  uitste¬ 
kend”. kend”. De  bij  deze  mededeeling  gevoegde  fotografie  vertoont  eenige 
flink  ontwikkelde,  krachtig  vertakte  boomen. Cijfers  over  hoogte, 
sprei  enz. worden  niet  medegedeeld. §  2.  De  jonge  aanplant  op  Kemiri. Ten  slotte  kan  ik  nog  enkele  cijfers  geven  over  een  jongen 
Abeokuta-aanplant  op  de  onderneming  Kemiri  (Pekalongan). De  aanplant  is  aangelegd  op  een  kleiachtigen  bodem,  slechts  en¬ 
kele  tientallen  voeten  boven  zee  gelegen;  de  bibit  werd  in 428 Januari  1908  geplant. De  hoogte  der  hoornen  bedroeg  bij  mijn 
bezoek  in  het  begin  van  Juli  gemidd. iets  meer  dan  60  cM.; 
de  boomen,  naar  de  hoogte  gerangschikt,  geven  de  volgende 
verdeeling : Januari  1908  geplant. De  hoogte  der  hoornen  bedroeg  bij  mijn 
bezoek  in  het  begin  van  Juli  gemidd. iets  meer  dan  60  cM.; 
de  boomen,  naar  de  hoogte  gerangschikt,  geven  de  volgende 
verdeeling : Hoogte  der  plant  Aantal  boomen. Hoogte  der  plant  Aantal  boomen. Hoogte  der  plant  Aantal  boomen. 20  —  29  cM. 1 
30  -  39  —  1 
40  —  49  —  5 
50  —  59  —  5 
60  -  69  —  7 
70  —  79  —  3 
80  —  89  —  2 
90  —100  —  1 Het  aantal  stellen  primaire  takken  bedroeg  1  —  4,  gemiddeld 
ongeveer  2. De  planten  zien  er  gezond  uit;  bladziekte  trad  er 
weinig  in  op  en  in  tegenstelling  met  naburige  jonge  Liberia- 
aanplantingen  behoefde  slechts  weinig  ingeboet  te  worden. Wanneer  wij  de  cijfers  voor  den  een-jarigen  aanplant  rang¬ 
schikken  op  dezelfde  wijze,  als  wij  dit  voor  den  halfjarigen 
aanplant  deden,  dan  krijgen  wij  het  volgend  overzicht: 
’.d. Hoogte  v 
Aantal  boomen Aantal  boomen 
boom 
Abeokuta 
Liberia 
20 
O 
1 
cM. 2 
40 
—  60 
— 
6 
60 
—  80 
— 
1 1 
5 
80 
—  100 
— 
15 
6 
100 
-120 
— 
10 
12 
120 
-140 
— 
5 
1 1 
140 
—  160 
— 
1 
8 
160 
—  180 
— 
7 
180 
—  200 
— 
1 Op  mijn  verzoek  heeft  de  Heer  Keller  met  groote  welwil¬ 
lendheid  van  den  proefaanplant  der  verschillende  koffiesoorten 
telkens  50  boomen  opgemeten;  men  vindt  de  cijfers  voor  de 
Abeokuta-  en  de  Liberiakoffie  hier  in  Tabel  No. 3a  en  b  ver- 
eenigd. Het  blijkt,  dat  de  Liberia  wat  vlugger  de  hoogte  in- 9  — 429  — 
Tabel  No. 3a. Groeicijfers  voor  den  eenjarigen  aanplant  van  Liberiakoffie 
op  de  Ond. Kemiri. Nummer 
van  den 
boom. Hoogte  in 
c. M. Stamom- 
trek  in 
c. M. Aantal 
primaire 
takken. Straal  van 
de  sprei 
in  c.M. §  2.  De  jonge  aanplant  op  Kemiri. 1 
124.0 
5  0 
3 
28.5 
2 
1  12.0 
4.3 
3 
124.5 
4.4 
4 
125.4 
50 
5 
67.0 
3.5 
6 
91.0 
4  5 
1 
4.3 
7 
1 17.5 
4.1 
1 
5.0 
8 
186.0 
4.5 
9 
148  0 
4.7 
2 
25.0 
10 
135.5 
4.5 
1 1 
1 12.0 
4.0 
2 
18.0 
12 
140.0 
4.5 
2 
33.0 
13 
126.5 
6.0 
5 
46.0 
14 
62.0 
4.0 
15 
77.0 
3  4 
16 
77.0 
4.0 
1 
3.0 
17 
104.0 
40 
2 
13.0 
18 
104.5 
5.0 
4 
43.0 
19 
61.0 
3.9 
20 
179.0 
60 
3 
40.0 
21 
143.5 
5.8 
2 
16.0 
22 
146  8 
5.3 
2 
15.0 
23 
177.0 
4.5 
2 
14.6 
24 
123.2 
4.6 
2 
15.3 
25 
11 1.5 
3  8 
1 
1.1 
26 
88.0 
3.6 
27 
141.0 
5.3 
3 
42.0 
28 
132.3 
5.7 
3 
23.0 
29 
90.0 
4.5 
1 
9.3 
30 
139.4 
5.0 
3 
19.2 
31 
103.3 
4.5 
1 
10.0 
32 
85.5 
3.8 
33 
173.0 
67 
3 
37.0 
Gemidd. 119.1 
4.61 
2.23 
21.4 429  — 
Tabel  No.  3a. 429  — 
Tabel  No. 3a. —  4^0  — Tabel  No.  3b. Tabel  No. 3b. Groeiwijze  voor  den  eenjarigen  aanplant  van  Abeokutakoffie 
op  de  Ond. Kemiri. Nummer 
van  den 
boom. Hoogte  in 
c. M. Stamom- 
trek  in 
c. M. Aantal 
primaire 
takken. Straal  van 
de  sprei 
in  c.M. 1 
57,0 
4.0 
5 
24.0 
2 
86.0 
5.5 
8 
31.0 
3 
96.0 
6.0 
7 
33.0 
4 
1 16.0 
6.0 
8 
40.0 
5 
92.0 
5.5 
5 
26.1 
6 
61.0 
5.0 
1 
16.0 
7 
70.0 
4.6 
6 
20.0 
8 
105.5 
7.5 
8 
32.8 
9 
81.0 
5  6 
5 
25  0 
10 
65.0 
5.0 
6 
18.5 
1 1 
123.8 
7.0 
10 
23.9 
12 
75.5 
5.1 
6 
20.5 
13 
199.4 
6.5 
6 
37.1 
14 
48.2 
4.5 
3 
8.3 
15 
63.1 
4.5 
6 
15.8 
16 
141.3 
9.5 
8 
46.2 
17 
99.4 
5.3 
3 
15.4 
18 
83.6 
4.5 
6 
12.0 
19 
58.9 
4.5 
3 
16  0 
20 
102.0 
6.0 
7 
41.1 
21 
58.2 
4.6 
3 
16.2 
22 
105.0 
6.0 
■  4 
22.6 
23 
105.6 
7.0 
8 
32.3 
24 
86.2 
6.5 
5 
18.5 
25 
100.0 
8.0 
6 
29.1 
26 
134.5 
9.0 
8 
22.5 
27 
1 15.2 
7.5 
9 
41.4 
28 
138.4 
8.5 
8 
44.2 
29 
96.2 
4.5 
5 
18.2 
30 
68.2 
4.3 
5 
18.2 
31 
82.0 
4.5 
3 
17.4 
32 
74.2 
5  0 
3 
20.2 
33 
85.0 
5.4 
5 
19.4 
Gemidd. 90.04 
5.35 
5.73 
24.99 Groeiwijze  voor  den  eenjarigen  aanplant  van  Abeokutakoffie 
op  de  Ond. Kemiri. 31 schiet;  de  gemiddelde  hoogte  der  Liberiaboomen  bedraagt  119 
cM.,  die  der  Abeokutaboomen  90  cM.,  dus  ongeveer  25  % 
minder. Het  gemiddeld  cijfer  voor  de  stamdikte  van  laatstge¬ 
noemde  is  echter  bijna  bijna  25  %  hooger  dan  dat  der  Liberia. De  Abeokuta  vormt  ook  eerder  takken  dan  laatstgenoemde 
soort;  alle  in  de  lijst  vermelde  Abeokutaboomen  hebben  reeds 
takken,  terwijl  van  de  Liberia  nog  1  '3  gedeelte  onvertakt  is; 
het  gemiddeld  aantal  zijtakken  bedraagt  voor  de  Abeokuta  dan 
ook  bijna  6  stel,  voor  de  Liberia  slechts  iets  meer  dan  2  stel. Zoo  kan  men  uit  de  cijfers  reeds  lezen,  dat  de  Abeokuta  een 
meer  struikvormigen,  gedrongen  groei  vertoont,  terwijl  de  Liberia 
spichtiger  in  de  hoogte  schiet. De  sprei  van  de  laatste,  alleen 
van  de  vertakte  boomen  opgenomen,  bedraagt  voor  deze  ge¬ 
middeld  wat  minder  dan  voor  de  Abeokuta §  3.  Vergelijking  van  Abeokutakoffie  met  Liberiakoffie. Vergelijken  wij  de  Abeokutakoffie  uit  een  practisch  oogpunt 
met  de  Liberia,  dan  krijgen  wij  als  nadeelen  voor  eerstgenoemde: 
de  kleinere  boon ; de  scherp  af  gebakende  oogstperiode,  waardoor  in  streken, 
waar  gebrek  aan  werkvolk  heerscht,  de  pluk  duurder  zal  uitkomen; 
het  later  in  productie  komen,  voorzoover  de  kleine  aanplant- 
jes  daarover  een  oordeel  toelaten. waar  gebrek  aan  werkvolk  heerscht,  de  pluk  duurder  zal  uitkomen; 
het  later  in  productie  komen,  voorzoover  de  kleine  aanplant- 
jes  daarover  een  oordeel  toelaten. Daartegenover  staan  als  voordeelen: Daartegenover  staan  als  voordeelen: grootere  weerstand  tegen  bladziekte; gemakkelijker  bereiding ; gemakkelijker  bereiding ; gunstiger  uitlevering,  en  dus,  wat  dat  betreft,  goedkooper  pluk. In  den  Cultuurtuin  te  Buitenzorg  ontwikkelt  de  Abeokuta¬ 
koffie  zich  gunstig  op  weinig  doorlatenden,  stijven  kleigrond 
met  weing  humus,  terwijl  andere  soorten,  als  Coffea  canephora 
en  C. robusta,  daarop  minder  goed  groeien. Op  zandgrond  en 
in  droge  klimaten  schijnt  de  Abeokuta  zich  minder  goed  te 
ontwikkelen. Bij  het  uitplanten  behandele  men  de  Abeokutakoffie  geheel 
als  Liberia;  het  plantverband  van  koffie  en  schaduwboomen —  432  — neme  men  als  voor  laatstgenoemde  soort. Een  plantverband 
van  12  op  12  voet  zal  in  de  meeste  gevallen  het  gewensch- 
te  zijn. Ten  slotte  zij  er  nogmaals  met  nadruk  op  gewezen,  dat  men 
steeds  goed  zal  doen  de  van  afzonderlijke  moederboomen  af¬ 
komstige  zaden,  zooals  die  door  het  Departement  van  Landbouw 
verstrekt  worden,  afzonderlijk  uit  te  leggen  en  van  de  bibit 
der  verschillende  moederboomen  aparte  tuinen  aan  te  leggen. Op  deze  manier  zal  het  mogelijk  zijn  van  het  begin  af  aan  de 
beste  typen  uit  te  zoeken  en  zuiver  door  te  kweeken. Aheokuta-Moederhooynen  op  Kedaton-Badean. Aheokuta-Moederhooynen  op  Kedaton-Badean. Aheokuta-Moederhooynen  op  Kedaton-Badean. Aheokuta-Moederhooynen
Moederboon  No. 1  Kedaton. Langwerpige  bes,  naar  den  steel  toe  versmald,  grootste  breedte 
boven  het  midden. Kleur  dof  helderrood ;  streping  niet  duidelijk. De  discus  is  groot  en  een  weinig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen: Afmetingen  der  bessen: Lengte  Breedte  Dikte  Discus  (alles  in  mM.): 
19.5 
19 
16.5 
5.5 
4.5 
20 
18 
15 
7 
5.5 
20 
18 
16 
6 
6 
20 
20 
18 
6.5 
6.5 20 
Moederboom  No. 2  Kedaton. Moederboom  No. 2  Kedaton. Langwerpige  bes,  aan  beide  einden  een  weinig  afgeplat. Kleur  helderrood ;  strepen  niet  duidelijk. Discus  van  mid¬ 
delmatige  grootte,  ingezonken. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 20.5 
18 
15.5 
5 
4.5 
20.5 
18 
16.5 
5 
4.5 
20.5 
18.5 
15.5 
5.5 5 Moederboom  No. 3  Kedaton. Bessen  langwerpig,  naar  den  steel  toe  een  weinig  versmald ; 
grootste  breedte  boven  het  midden. Kleur  karmijnrood  en  geel 
gestreept;  strepen  meestal  duidelijk. Discus  vlak. 433 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 21.5 
19 
16.5 
4  3 
21.5 
20 
17.5 
4  3.5 
21.5 
20 
18 
4  3 
21.5 
21 
18 
4.5  4.5 gen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 21.5 
19 
16.5 
4  3 
21.5 
20 
17.5 
4  3.5 
21.5 
20 
18 
4  3 
21.5 
21 
18 
4.5  4.5 21 
Moederboom  No. 4 Kedaton. 21 
Moederboom  No. 4 Kedaton. Bessen  afgerond  van  vorm,  grootste  breedte  ongeveer  op  het 
midden ;  aan  het  steeleinde  is  de  bes  een  weinig  afgeplat. Kleur 
dof  karmijnrood  met  geelachtige  strepen;  streping  fijnen  scherp. Discus  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Disc en  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 17.5 
18 
15 
5.5 
5.5 
17.5 
18 
1 5.5 
5 
5 
17.5 
18 
16 
5.5 
4  5 
17.5 
18  5 
16 
5.5 
5 28. Meded. Dep. v. Landbouw  II. Meded. Dep. v. Landbouw  II. HOOFDSTUK  III. 
BESCHRIJVING  DER  AFZONDERLIJKE 
MOEDERBOOMEN. Coffea  Abeokutae  Moederboom  No. 1. Cultuurtuin. De  stam  is  op  65  cM. boven  den  grond  afgebroken;  aan  het  uiteinde 
hebben  zich  eenige  wiwilans  ontwikkeld,  die  voor  een  deel  hoogerop 
weer  afgebroken  zijn. De  stam  draagt  verder  nog  eenige  zeer  zware 
primaire  takken,  die  vele  krachtig  ontwikkelde  wilde  takken  dragen. De  omtrek  van  den  stam  bedraagt  op  1  voet  boven  den  grond  35  cM. Een  krachtige  wiwilan,  die  aan  de  basis  16  cM. in  omtrek  is,  zet  den 
stam  voort;  op  12  December  1907  is  deze  uitlooper  echter  afgebroken 
op  een  djamoeroepasplek,  dooreen  afvallenden  tak  van  de  schaduwboomen. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  meer  dan  2  M. De  bladeren  zijn  groot  en  breed. De  gemiddelde  lengte  bedraagt 
23.05  cM ,  met  19.8  cM. en  26.4  cM. als  uitersten. De  breedte  wisselt 
af  tusschen  8.3  cM. en  12.4  cM.,  met  een  gemiddelde  van  10  3  cM. Voor 
de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  werd  een  gemiddelde  ge¬ 
vonden  van  2.2,  met  20  en  2,7  als  uitersten. De  grootste  breedte 
ligt  ongeveer  op  het  midden. De  bladvoet  is  bij  de  breedere  bladeren 
stomp  en  breed. De  bladtop  is  duidelijk  van  het  breedere  deel  der 
bladschijf  afgescheiden ;  de  vorm  ervan  is  lang  en  smal ;  het  uiteinde 
is  vrij  scherp,  afgerond. Voor  de  lengte  van  den  bladtop  werd  gevonden  7  13  niM  ,  gemid¬ 
deld  10.6  mM. De  bladsteel  is  14—23  mM. lang,  met  een  gemiddelde  van 
18  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  8—10;  de  nerfhoek  is  50°— 60°  groot. De  domatiën  zijn  niet  talrijk  ontwikkeld;  zij  bevinden  zich  alleen  op  het 
onderste  deel  der  bladeren;  de  openingen  ervan  zijn  groot,  rond  of 
afgerond  driehoekig. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden; 
Aant  pt. Lgt. bs. Lgt. pt  Brd. pt  Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd  Lgt. hk Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden; 
Aant  pt. Lgt. bs. Lgt. pt  Brd. pt  Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd  Lgt. hk 
6  3  11  mM. 19.3  mM  5.7  mM. 15.3  mM  6.3  mM  4.7  mM  8  mM. 6  8  10  —  19. —  7.2  —  17.2  —  5.5  —  5.5  —  9.3  — Aant  pt. Lgt. bs. Lgt. pt  Brd. pt  Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd  Lgt. hk 
6  3  11  mM. 19.3  mM  5.7  mM. 15.3  mM  6.3  mM  4.7  mM  8  mM. 6  8  10  —  19. N.  B.  Voor  de  betrekkelijke  tabellen  zie  pag.  529. HOOFDSTUK  III. 
BESCHRIJVING  DER  AFZONDERLIJKE 
MOEDERBOOMEN. —  7.2  —  17.2  —  5.5  —  5.5  —  9.3  — De  kleur  der  bessen  is  bruinachtig  karmijnrood ;  breede  roode  strepen 
wisselen  af  met  gele;  de  streping  is  steeds  duidelijk  te  zien ;  de  bessen N. B. Voor  de  betrekkelijke  tabellen  zie  pag. 529. 435 glimmen. De  bes  is  langwerpig;  de  breedte  bedraagt  steeds  iets  minder 
dan  de  lengte;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. Het  discus¬ 
einde  is  sterker  afgeplat  dan  het  steeleinde;  de  vorm  der  bes  is  afge¬ 
rond. De  discus  is  van  middelmatige  grootte  en  steekt  gewoonlijk 
een  weinig  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM.): 
Partij  121  Partij  536 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
18 
14.5 
13.5 
5 
4.5 
17 
15.5 
13.5 
6 
5 
18 
15.5 
14.5 
5 
5 
17 
15.5 
14 
5.5 5 
18 
16 
13 
4.5 
4 
17 
16 
13.5 
4.5 4 
18 
16 
14 
5 
4.5 
17 
16 
13.5 
5.5 5 
18 
17 
14.5 
5.5 5 
17 
16 
14.5 
5 
4.5 
19 
16 
14 
5 
4.5 
19 
18 
15 
5.5 5 De  bessen  met  platboon  varieeren  in  lengte  tusschen  11.5  mM. en 
20.5  mM  als  uitersten;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  17.08  mM. De 
gemiddelde  lengte  voor  de  afzonderlijke  partijen  is  tamelijk  constant; 
de  uitersten  zijn  16.46  mM. en  17.41  niM.;  in  de  verschillen  is  geen 
regelmaat  waar  te  nemen. Voor  de  lengte  der  rondboonbessen  zijn  de 
uitersten  12  mM. en  17  mM.,  het  gemiddelde  bedraagt  14.78  mM. Het 
percentage  rondboonbessen  is  gewoonlijk  klein;  slechts  in  het  begin 
van  den  oogsttijd  komt  een  partij  voor  met  een  vrij  hoog  percentage 
rondboonbessen. Het  gemiddelde  percentage,  14  7  7o,  blijft  onder  de 
middelmatige  waarde  voor  het  kenmerk. Het  gemiddeld  gewicht  der 
bessen  is  ongeveer  aan  het  middelmatige  gelijk. De  uitlevering  is  zeer 
gunstig;  het  cijfer  ervoor  schommelt  tusschen  6.4  en  7.7,  blijft  dus 
steeds  onder  de  middelmatige  waarde ;  het  gemiddelde  voor  de  ver¬ 
schillende  partijen,  7  18,  is  zeer  laag. De  hoornschilkoffie  bestaat  uit  langwerpige  boonen,  vrij  grof;  de 
zijkanten  zijn  door  bijna  rechte,  evenwijdige  lijnen  begrensd;  aan  het 
discuseinde  is  de  boon  afgerond,  aan  het  steeleinde  toegepunt. De  plat¬ 
boon  is  8.5—14.5  mM. lang,  gemiddeld  12.50  mM.,  waarbij  een  breedte 
behoort  van  ongeveer  8.5  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten 
9  mM. en  13  mM.,  met  een  gemiddelde  lengte  van  11.41  mM.,  en  een 
breedte  van  ongeveer  8  inM. HOOFDSTUK  III. 
BESCHRIJVING  DER  AFZONDERLIJKE 
MOEDERBOOMEN. Het  gemiddeld  gewicht  der  bereide  boon 
komt  overeen  met  de  middelmatige  waarde ;  het  cijfer  ervoor  is  voor 
de  platboon  0.144  gr.,  voor  de  rondboon  0.150  gr. Drieboon  komt  in  het 
geheel  niet  voor De  oogst  begon  in  Februari;  de  eerste  grootere  partijen  kwamen  in 
Maart  binnen. 436 De  verdeeling van  den  oogst  was  als volgt  : 
1907 
1908 
Februari 
0.103  Kg. beskoffie. Maart 
2.753  Kg. beskoffie 
5.671  » 
» 
April 
6.151  . 5193  » 
» 
Mei 
0  947  » 
0.550  » 
» 
Juni 
0.312  » 
0.266  » 
» 
Totaal 
10.163  Kg. beskoffie 
11.783  Kg. beskoffie De  verdeeling van  den  oogst  was  als volgt  : 
1907 
1908 De  productie  aan  marktproduct  over  1908  heeft  dus  bedragen  2.7  katti. De  productie  aan  marktproduct  over  1908  heeft  dus  bedragen  2.7  katti. De  oogst  van  1907  werd  niet  zoo  uitvoerig  bestudeerd  als  die  van 
1908. De  kenmerken,  die  nagegaan  werden,  nl  het  gemiddeld  gewicht 
per  bes,  het  percentage  rondboonbessen  en  voosboon  en  het  cijfer,  dat 
de  verhouding  aangeeft  tusschen  het  gewicht  der  roode  bes  en  de 
daaruit  verkregen  winddroge  hoornschil,  stemmen  met  de  voor  1908 
gevonden  waarden  overeen;  alleen  is  het  gemiddeld  gewicht  per  bes 
1907  iets  grooter. Uit  de  verdeeling  van  den  oogst  in  1907  blijkt,  dat  in 
dat  jaar  de  grootste  maandproductie  wat  later  bereikt  werd  dan  in  1908. dat  jaar  de  grootste  maandproductie  wat  later  bereikt  werd  dan  in  1908. De  productie  is  gedurende  beide  jaren  bevredigend  geweest  en  het 
laat  zich  aanzien,  dat  ook  in  1909  een  voldoende  oogst  zal  gemaakt 
worden. In  1908  zou  de  productie  nog  iets  hooger  geweest  zijn,  indien 
niet  het  bovengedeelte  van  den  boom  was  afgebroken,  waardoor  zeker 
een  paar  kilo  rijpe  bessen  verloren  gingen. De  moederboom  vertoont 
nog  geen  spoor  van  achteruitgang  of  overdracht;  men  mag  aannemen, 
dat  hij  telkenjare  zonder  eronder  te  lijden  een  hoeveelheid  van  2,5  katti 
opbrengen  kan. Coffea  Abeokutae  Moederboom  No.  2.  Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae  Moederboom  No. 2. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  3.20  M.;  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
24  cM.,  op  borsthoogte  20  cM. De  boom  ziet  er  schraal  uit ;  van  af 
1  M. boven  den  grond  draagt  de  stam  knoestige  primaire  takken,  die 
spaarzaam  van  secundair  en  tertiair  hout  voorzien  zijn  en  grootendeels 
bij  den  stam  neerhangen ;  de  straal  van  de  sprei  bedraagt  daardoor 
slechts  1.30  M. Aan  de  primaire  takken  komen  veel  pang  baliksvoor; 
bovenaan  draagt  de  stam  eenige  wiwilans. De  takken  dragen  slechts 
aan  de  uiteinden  bladeren ;  van  een  gesloten  bladerdak  is  dus  geen 
sprake. sprake. De  boom  wijkt  in  tal  van  kenmerken  van  de  andere  Abeokutaboomen 
af,  de  vorm  van  de  bladeren  is  lang  en  smal ;  de  gemiddelde  lengte 
bedraagt  19.42  cM.,  met  15.0  cM  en  23  3  cM. als  uitersten. Voor  de 
breedte  werd  als  gemiddelde  gevonden  6.9  inM  ,  met  5.4  cM.en8.5cM. als  uitersten. Het  cijfer  voor  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen 
wisselt  af  tusschen  2.6  en  3.1;  het  gemiddelde  ervoor  is  2  8. De  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden;  de  bladvoet  is 
door  rechte  lijnen  begrensd,  die  verder  overgaan  in  flauwgebogen 
lijnen,  welke  zich  bij  den  top  van  het  blad  sterker  krommen  De  bladtop 
is  scherp  van  het  breedere  deel  der  bladschijf  afgescheiden ;  de  vorm 
is  lang  en  smal,  het  uiteinde  scherp  De  lengte  ervoor  bedraagt  14 — 19 
mM.,  gemiddeld  17  mM-,  dus  meer  dan  bij  de  andere  Abeokuta-boomen. De  bladsteel  is  lang;  als  gemiddelde  lengte  ervoor  werd  gevonden  25 
mM.,  met  19  mM. en  35  mM. als  uitersten. Het  aantal  nerven  bedraagt 
6  9;  de  nerfhoek  gaat  van  40o  tot  55o. Domatien  zijn  spaarzaam  ont¬ 
wikkeld,  niet  zelden  ontbreken  zij  geheel  op  de  bladeren. wikkeld,  niet  zelden  ontbreken  zij  geheel  op  de  bladeren. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden  : No. 2°. Aant. pt  Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty  Lgt. stm. Lgt  hd  Lgt  hk. 7  9.6  mM. 15.6  mM. 7  6  mM. »  »  4.2  mM. 8  mM. 6  5  9.5  »  15.8  •  6.5  •  17.5  mM  4  mM. 4  . 7.8  » De  vruchten  van  den  boom  zijn  in  1907  en  1908  ingezameld ;  de  cijfers 
voor  beide  jaren  komen  overeen  De  vorm  der  bessen  wijkt  van  die 
van  alle  andere  moederboomen  af. Coffea  Abeokutae  Moederboom  No.  2.  Cultuurtuin. De  bessen  zijn  langwerpig  peer¬ 
vormig;  aan  het  steeleinde  verlengt  de  schil  zich  in  een  aanzwelling. De  discus  is  groot  en  steekt  in  den  vorm  van  een  stompen  kegel  1 — 2 
mM  uit  De  kleur  der  bessen  is  oranjerood;  de  roode  kleur  komt  voor 
in  zeer  fijne  strepen  op  een  geelachtigen  ondergrond. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM  ): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM  ): 
Partij  105  Partij  346 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
19.5 
15.5 
14.5 
5.5 5 
18.5 
15 
13.5 
6 
5.5 
19.5 
15.5 
14.5 
8 
7.5 
18.5 
15 
13.5 
6.5 5.5 
20 
16 
14.5 
6 
5.5 
18.5 
15  5 
14 
6 
5.5 
20 
16 
15 
5 
4.5 
18.5 
15.5 
14 
6.5 6 
20 
16 
15 
6 
5.5 
18.5 
15.5 
145 
7.5 
6.5 
21.5 
16 
14.5 
7.5 7 
21.5 
17.5 
16 
9 
7.5 De  breedte  der  bessen  bedraagt  dus  steeds  belangrijk  minder  dan  de 
lengte,  terwijl  zij  ongeveer  met  de  dikte  overeenkomt  De  bessen  zijn 
op  doorsnede  ongeveer  rond. De  lengte  bedraagt  meer  dan  de  middel¬ 
matige  waarde  voor  dat  kenmerk. matige  waarde  voor  dat  kenmerk. In  1907  werd  als  gemiddelde  lengte  voor  de  bessen  (rondboon-  en 
platboonbessen  dooreen)  gevonden: Partij  66  (6.6’  07)  17.88  mM. Partij  66  (6.6’  07)  17.88  mM. Partij  80  (20;i0’07)  18.10  mM. Partij  80  (20;i0’07)  18.10  mM. Voor  1908  werd  als  gemiddelde  lengte  voor  de  platboonbessen  ge¬ 
vonden  19.40  mM ,  voor  de  rondboonbessen  17.04  mM.;  waren  beide 438 soorten  bessen  dooreengemengd,  dan  zou,  aangezien  de  helft  der  bessen 
ongeveer  rondboon  bevat,  de  gemiddelde  lengte  18.22  mM. bedragen, 
een  cijfer  dus,  dat  met  het  bovenstaande  overeenkomt De  gemiddelde  lengte  van  de  platboonbessen  schommelt  in  1908  voor 
de  verschillende  partijen  tusschen  18.71  mM. en  20.02  mM.;  de  uitersten 
ervoor  zijn  15  mM. en  23  mM. Voor  de  rondboonbessen  zijn  de  uiter¬ 
sten  13  5  mM. en  20  mM.;  de  gemiddelde  lengte  wisselt  voor  de  ver¬ 
schillende  partijen  af  tusschen  16.58  mM. en  17.51  mM. Het  percentage 
rondboonbessen  is  steeds  hoog;  gemiddeld  bedraagt  het  meer  dan  de 
helft,  zoowel  voor  1907  als  voor  1908. Het  percentage  voosboon  is  vrij 
hoog. De  uitlevering  is  dus  ongunstig ;  het  cijfer  is  ver  boven  de  mid¬ 
delmatige  waarde. Voor  1907  is  het  rendement  uitgedrukt  in  de  ver¬ 
houding  van  het  gewicht  der  beskoffie  tot  het  gewicht  der  winddroge 
hoornschil. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae. Moederboom  No. 3. Cultuurtuin. De  stam  is  in  December  1907,  toen  door  een  hevigen  storm  van  de 
schaduwboomen  (Caesalpinia)  zware  takken  afbraken,  door  zulk  een  tak 
getroffen  en  geknakt ;  vervolgens  is  de  stam  op  stomp  gezaagd. Slechts 
een  der  primaire  takken  is  nog  aanwezig;  aan  de  basis  van  dezen  en 
aan  den  stam  zelf  vormen  zich  eenige  krachtige  wiwilans,  waaruit  een 
nieuwe  kroon  verkregen  zal  worden. nieuwe  kroon  verkregen  zal  worden. Op  1  voet  boven  den  grond  is  de  stam  38  cM. in  om.trek. Op  1  voet  boven  den  grond  is  de  stam  38  cM. in  om.trek. De  moederboom  w’as  in  1907  als  zaaddrager  uitgekozen :  de  bessen 
zijn  klein  ;  voor  de  gemiddelde  lengte  van  platboon-  en  rondboonbessen 
dooreen  werd  in  1907  gevonden  14.85  mM. In  1908  konden  geen  bessen  geplukt  worden. Er  werd  daarom  een 
andere  kleinbessige  boom  als  vervanger  voor  moederboom  No. 3  uit¬ 
gezócht  en  als  moederboom  No. 4  onder  de  zaaddragers  opgenomen. Coffea  Abeokutae. Moederboom  No. 4  Cultuurtuin. De  stam  is  3.70  M. hoog;  op  1  voet  boven  den  grond  is  de  omtrek 
32  cM.,  op  borsthoogte  28  cM. Van  af  1  M. boven  den  grond  draagt 
de  stam  zijtakken;  op  2.10  M. een  krachtigen  wiwilan,  die  goed  met 
vrucht  bezet  is  Het  bovendeel  van  de  kroon  wordt  gevormd  door 
eenige  scheef  uitgegroeide  wdlde  takken ;  de  vorm  der  kroon  is  daar¬ 
door  onregelmatig. Het  bladerdak  is  slecht  gesloten. De  sprei  heeft 
een  straal  van  ongeveer  2  M. De  bladeren  zijn  14.8  —  24.7  cM. lang,  gemiddeld  20.3  cM. De  breedte 
bedraagt  5.6—  11.0  cM.,  gemiddeld  8.7  cM. Voor  het  cijfer,  dat  de  ver¬ 
houding  tusschen  beide  afmetingen  aangeeft,  werd  een  waarde  gevonden 
van  2.1  —  2.6,  gemiddeld  2.35. De  grootste  breedte  ligt  op,  of  iets  over 
het  midden;  de  bladvoet  is  kort. De- bladtop,  die  duidelijk  van  het 
breedere  deel  der  bladschijf  onderscheiden  is,  eindigt  stomp  afgerond ; 
de  lengte  bedraagt  7  — 16  mM.,  gemiddeld  8.5  mM.,  dus  minder  dan  de 
middelmatige  waarde. De  bladeren  zijn  14.8  —  24.7  cM. lang,  gemiddeld  20.3  cM. De  breedte 
bedraagt  5.6—  11.0  cM.,  gemiddeld  8.7  cM. Voor  het  cijfer,  dat  de  ver¬ 
houding  tusschen  beide  afmetingen  aangeeft,  werd  een  waarde  gevonden 
van  2.1  —  2.6,  gemiddeld  2.35. De  grootste  breedte  ligt  op,  of  iets  over 
het  midden;  de  bladvoet  is  kort. Coffea  Abeokutae  Moederboom  No.  2.  Cultuurtuin. Het  gemiddeld  gewicht  per  bes  is  voor  beide  jaren  ongeveer 
gelijk;  laat  men  de  kleine  partij,  26/2  1908  geoogst,  buiten  rekening, 
dan  blijft  het  besgewicht  steeds  boven  2.0  gr. De  boonen  zijn  langwerpig,  duidelijk  toegespitst,  lang  en  smal;  de 
lengte  bedraagt  veel  meer  dan  de  middelmatige  waarde;  de  breedte  komt 
ermede  overeen. De  platboon  is  10- 15.5  mM. lang,  gemiddeld  13.15  mM., 
waarbij  een  breedte  behoort  van  9-2  mM.;  voor  de  rondboon  zijn  de 
uitersten  der  lengte  9.5  mM. en  14  mM.,  het  gemiddelde  11.74  mM., 
met  een  breedte  van  8.1  mM. gepaard  gaande. Het  gewicht  der  bereide 
boon  bedraagt  wat  meer  dan  de  middelmatige  waarde;  voor  de  plat¬ 
boon  is  het  iets  hooger  dan  voor  de  rondboon. De  oogst  strekt  zich  over  het  geheele  jaar  uit;  echter  is  er  wel 
verschil  op  te  merken  in  de  maandproductie ;  het  grootste  gedeelte  van 
den  oogst  komt  tegelijk  met  den  oogst  der  andere  Abeokutaboomen 
binnen. De  stand  van  den  moederboom  is  ongunstig;  de  stam  is  met 
mos  bedekt  en  de  takken  zijn  schraal  bebladerd,  zoodat  het  niet  te 
verwonderen  is,  dat  slechts  een  geringe  productie  verkregen  werd. De 
verdeeling  was  als  volgt: 1907 
1908. April 
0.255  Kg. beskoffie 
Januari 
0.086  Kg. beskoffie. Mei 
0.724  • 
Februari 
0.169 >  » 
Juni 
0.407  » 
Maart 
0.419 >  » 
September 
0.637  . April 
1.447 
October 
0.054  »  » 
Mei 
1.236 »  > 
Juni 
1.600 
>  X 
Totaal 
2.077  Kg. beskoffie 
Totaal 
4.984, 
of  ongeveer 
0.9  katti  marktproduct. In  het  begin  van  Mei  werd  behalve  de  roode  bes  ook  alle  groene 
bes  geplukt,  zoodat  over  de  volgende  maanden  geen  cijfers  meer  ge- —  439  — geven  kunnen  worden ;  volwassen  groene  bessen  uit  de  partij,  die  dus 
vermoedelijk  in  Juni  rijp  zouden  geworden  zijn,  werden  gewogen  en 
als  gewicht  der  Juni-productie  in  rekening  gebracht. als  gewicht  der  Juni-productie  in  rekening  gebracht. Uit  de  bovenstaande  cijfers  blijkt  voldoende,  dat  de  oogsttijd  zich 
over  alle  maanden  des  jaars  uitstrekt. Men  kan  dan  ook  het  geheele 
jaar  door  aan  den  boom  geopende  bloemen  vinden. Door  deze  afwijking  in  de  oogstperiode,  verder  door  den  eigenaar- 
digen  peervorm  van  de  bes,  den  langen  bladtop  en  de  groote  afme¬ 
tingen  der  boon  verschilt  de  moederboom  No. 2  veel  sterker  van  de 
overige  Abeokutaboomen,  dan  deze  onderling. Vandaar,  dat  de  boom  ondanks  zijn  geringe  productie  als  zaaddrager 
bij  de  selectieproeven  is  uitgezocht. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. De- bladtop,  die  duidelijk  van  het 
breedere  deel  der  bladschijf  onderscheiden  is,  eindigt  stomp  afgerond ; 
de  lengte  bedraagt  7  — 16  mM.,  gemiddeld  8.5  mM.,  dus  minder  dan  de 
middelmatige  waarde. —  440  — Voor  den  bladsteel  werd  een  gemiddelde  lengte  gevonden  van  16  -  22 
mM.,  gemiddeld  19  mM. Het  aantal  nerven  is  7—9;  de  nerfhoek  is 
500—55°  groot. Domatien  zijn  alleen  op  de  onderste  helft  van  het  blad 
aanwezig ;  de  openingen  ervan  zijn  rond  en  klein. De  bessen  zijn  karmijnrood  en  geel  gestreept;  de  strepen  zijn  fijn, 
maar  meestal  scherp. De  bessen  zijn  breed;  de  breedte  en  lengte  ervan 
bedragen  ongeveer  evenveel ;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De  bes  is  aan  beide  uiteinden  afgeplat,  aan  het  discusceinde  sterker 
dan  bij  den  steel  De  discus  is  vlak  of  iets  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  120  Partij  352 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
16.5 
15.5 
12.5 
4  4 
15 
15 
13 
3  2.5 
16.5 
16 
13 
4.5  4 
15 
15 
13 
3.5  3 
16.5 
16 
13.5 
4  3.5 
15 
15.5 
13 
3  3 
16.5 
16 
13.5 
4.5  4 
15.5 
15.5 
13 
4  3  5 
16.5 
17.5 
14.5 
4  5  4.5 
15.5 
16 
13.5 
3  2.5 
19 
18.5 
15 
4.5  4 De  bessen  met  platboon  varieeren  sterk  in  lengte;  de  gemiddelde 
lengte  voor  de  verschillende  partijen  wisselt  tusschen  17.25  mM. en 
15.72  mM  af;  tegen  het  eind  van  den  oogsttijd  daalt  het  cijfer  ervoor. De  gemiddelde  lengte  voor  alle  partijen  bijeengenomen  is  16.40  inM., 
ongeveer  overeenkomend  met  de  middelmatige  waarde;  de  uitersten 
zijn  12  mM. en  19.5  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uiter¬ 
sten  der  lengte  10.5  mM. en  16.5  mM.,  het  gemiddelde  13.83  mM. Het  percentage  rondboonbessen  vertoont  sterke  schommelingen;  het 
wisselt  af  tusschen  15.50  ®  o  en  58  %. wisselt  af  tusschen  15.50  ®  o  en  58  %. In  verband  daarmede  varieert  ook  het  rendementscijfer  sterk;  het 
schommelt  tusschen  7.1  en  9.7,  bedraagt  gemiddeld  8.67,  dus  iets  meer 
dan  de  middelmatige  waarde. Het  gehalte  aan  voosboon  neemt  tegen 
het  eind  van  den  oogsttijd  iets  toe. Rondboon  komt  slechts  zeer  zelden 
voor. De  hoornschilboonen  zijn  kort  en  tamelijk  breed;  half  eivormig. De  platboon  is  gemiddeld  11.60  mM. lang,  met  8.5  mM  en  14  mM  als 
uitersten;  de  gemiddelde  breedte  bedraagt  ongeveer  8.5  mM. Voor  de 
rondboon  zijn  de  uitersten  8.5  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. en  12.5  mM.,  het  gemiddelde  der 
lengte  10.46  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  8  mM. Het  gemiddeld  gewicht  der  boonen  blijft  onder  het  middelmatige;  voor 
rondboon  en  platboon  is  het  gelijk. Tegen  het  eind  van  den  oogsttijd 
neemt  het  gewicht  een  weinig  .af. De  oogst  strekte  zich  uit  over  langen  tijd ;  reeds  in  Februari  kwam 
eenig  rijp  product  binnen. —  441  — De  verdeeling  was  als  volgt: 
Februari  1  392  Kg. beskoffie. Maart  8.385  Kg. — 
April  3.100  Kg. — 
Mei  0.305  Kg  — 
Totaal  31182  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
een  marktproduct  van  iets 
meer  dan  2.5  katti. Coffea  Abeokutae. Moederboom  A. Cultuurtuin De  stam  is  2  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  29  cM. in  omtrek, 
op  borsthoogte  25  cM. De  top  is  blijkbaar  vroeger  door  djamoer  oepas 
afgestorven;  vlak  onder  den  top  draagt  de  stam  twee  zware  primaire 
takken,  w’aarop  krachtige  wilde  takken  ontspringen. Wiwilans  komen 
niet  voor. De  onderste  primaire  takken  ontspringen  op  1  M. boven 
den  grond. den  grond. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  2  M. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  2  M. De  bladeren  zijn  klein  ;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  17.9  cM  met 
14.7  cM. en  22.1  cM. als  uitersten. De  breedte  gaat  van  6.5  cM  tot 
9.2  cM.,  is  gemiddeld  7.6  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  af¬ 
metingen  w'erd  een  gemiddeld  cijfer  gevonden  van  2.4,  met  2  0  en  2.7 
als  uitersten. De  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden ; 
de  bladvoet  is  tamelijk  lang  en  door  rechte  lijnen  begrensd. Aan  het 
boveneind  gaat  het  blad  geleidelijk  over  in  den  breeden  bladtop,  die 
stomp  eindigt;  de  lengte  ervan  bedraagt  9  — 12  mM.,  gemiddeld  10 
mM. De  zeer  korte  bladsteel  is  5  — 10  mM  ,  gemiddeld  7.5  mM. lang. Het  aantal  nerven  bedraagt  6—9;  de  nerfhoek  is  50°— 60°. De  doma- 
tien  zijn  klein  of  ontbreken;  de  opening  is  klein. De  bessen  zijn  groen  met  bruinroode  strepen. De  grootste  breedte 
ligt  over  het  midden ;  de  bes  is  langw'erpig  van  vorm ;  naar  het  steel- 
einde  toe  is  de  bes  versmald. De  discus  is  klein  en  vlak. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Partij  414 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
16 
15 
12.5 
4 
35 
16.5 
15 
13 
3.5 
3 
16.5 
15.5 
13 
3.5 
3 
16.5 
16 
12.5 
35 
3 
17 
16 
13.5 
3.5 
3.5 Voor  de  bessen  met  platboon  zijn  de  uitersten  13  5  mM. en  19  mM., 
het  gemiddelde  der  lengte  16.38  mM. Voor  de  rondboonbessen  vindt 
men  een  gemiddelde  van  14.38  mM.,  met  12.5  mM. en  17  mM. als 442 uitersten. De  uitlevering  is  gunstig;  het  aantal  rondboonbessen  is 
gering. gering. De  hoornschil  is  rond  van  vorm,  met  aan  het  steeleinde  een  punt. De  lengte  der  platboonen  bedraagt  10 — 14.5  mM.,  met  als  gemiddelde 
12.08  mM  ,  waarbij  een  breedte  behoort  van  9.1  mM. Voor  de  rondboon 
is  de  lengte  10 — 13  mM.,  gemiddeld  11.25  mM.,  met  een  breedte  van 
8.5  mM. gepaard  gaande  De  productie  van  den  boom  was,  in  verband 
met  het  kleine  dragende  oppervlak,  gering,  er  werd  geplukt  2.705  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  ongeveer  0.6  katti  marktproduct. Coffea  Abeokutae. Moederboom  B. Cultuurtuin. Stam  op  45  cM. boven  den  grond  op  stomp  gekapt;  op  1  voet  boven 
den  grond  29  cM. dik. Aan  het  steeleinde  heeft  zich  een  zware  wiwilan 
gevormd,  aan  de  basis  21  cM.,  op  borsthoogte  15  cM. in  omtrek;  op 
2  M. boven  den  grond  is  deze  uitlooper  echter  door  djamoer  oepas 
gedood. Naast  dezen  uitlooper  ontspringt  nog  een  tweede,  dunnere 
aan  den  boom,  waarvan  de  top  3  M. boven  den  grond  eindigt. Aan  den 
dikken  wiwilan  heeft  zich  een  krachtig  takstelsel  ontwikkeld;  primaire 
takken  met  secundair  en  tertiair  hout  hebben  een  vrij  goede  productie 
voortgebracht. De  bladeren  zijn  gemiddeld  20.7  cM. lang,  met  als  uitersten  16.5  cM. en  24.5  cM. De  breedte  bedraagt  5.4— 8.8  cM.,  gemiddeld  7.5  cM. Het 
verhoudingscijfer  schommelt  tusschen  2.4  en  3.3,  het  gemiddelde  ervoor 
is  2  8;  de  bladeren  zijn  dus  sterk  variabel  van  vorm,  en  betrekkelijk 
smal. De  grootste  breedte  ligt  op,  of  een  weinig  over,  het  midden ; 
de  bladvoet  is  door  rechte  lijnen,  het  verdere  deel  der  bladschijf 
door  flauwgebogen  lijnen  begrensd;  aan  het  boveneind  zet  het  blad 
zich  voort  in  een  vrij  langen,  scherp  eindigenden  bladtop,  duidelijk 
van  het  overig  deel  der  bladschijf  afgescheiden. De  lengte  van  den 
bladtop  bedraagt  7 — 14  mM.,  gemiddeld  11  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. De  bladsteel  is  kort; 
de  lengte  ervan  wisselt  af  tusschen  8  mM  en  14  mM.,  met  105  mM. als  gemiddelde. Het  aantal  nerven  is  7  of  8,  de  nerfhoek  bedraagt 
ongeveer  50°. Domatien  zijn  op  alle  bladeren  aanwezig;  dikwijls  echter 
ontbreekt  een  opening;  waar  zij  voorkomt,  is  de  opening  klein 
en  rond. De  bessen  zijn  rood  met  geelachtige,  smalle,  onduidelijke  strepen. De  grootste  breedte  ligt  iets  boven  het  midden;  naar  den  steel  toe  is 
de  bes  versmald. De  breedte  bedraagt  gewoonlijk  iets  meer  dan 
de  lengte;  de  dikte  enkele  millimeters  minder. De  discus  is  klein 
en  vlak. 3 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Lengte 
Partij 
Breedte 
138. Dikte 
Discus. Lengte 
Partij 
Breedte 
413. Dikte 
Discus. 14 
14,5 
12.5 
3 
3 
13.5 
13.5 
11.5 
2.5 
2.5 
14 
14.5 
12.5 
3 
3 
13.5 
14 
12 
3.5 
3 
14.5 
15 
13.5 
3 
3 
14 
14 
12 
3.5 
3 
14.5 
15 
13 
3.5  3.5 
14 
14.5 
12.5 
4 
3.5 
16 
16.5 
13.5 
3.5  2.5 
14 
15 
12.5 
4 
3.5 
16.5 
15.5 
13 
3 
2.5 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij 
Breedte 
138. Dikte 
Leng Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij De  lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  voor  alle  partijen  bijeen 
12.5  — 17.5  mM.,  gemiddeld  15.10  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon 
is  de  lengte  11  —  15.5  mM.,  gemiddeld  13.38  mM. Het  percentage  bessen 
met  rondboon  is  middelmatig;  gemiddeld  bedraagt  het  19.7  “/q. Bessen 
met  drieboon  kwamen  slechts  in  een  partij  voor;  het  gehalte  aan 
voosboon  blijft  onder  de  1  °/o-  Het  cijfer  voor  het  rendement  is  ge¬ 
middeld  7.1,  dus  gunstig. Het  gewicht  der  bereide  boon  komt  met  de 
middelmatige  waarde  overeen*  de  rondboon  is  het  zwaarst,  de  drieboon 
vertoont  het  kleinste  gemiddeld  gewicht. De  lengte  van  de  boonen  in 
hoornschil  bedraagt  voor  de  platboon  9  —  13.5  mM„  gemiddeld  11.50  mM., 
met  een  gemiddelde  breedte  van  9  mM. Voor  de  rondboon  is  de 
lengte  8.5  — 12.5  mM.,  gemiddeld  10.74  mM.,  de  breedte  8.6  mM. De 
boonen  zqn  breed  en  aan  het  steeleinde  slechts  weinig  toegepunt. De  oogst  is,  in  verband  met  het  kleine  dragende  oppervlak  van  den 
boom,  gering. boom,  gering. De  verdeeling  ervan  is  als  volgt: deeling  ervan  is  als  volgt: 
Maart  2.427  Kg. beskoffie 
April  0.219  Kg. — 
Mei  0.940  Kg. - 
Totaal  3.586  Kg. beskoffie,  wat  gelijk  staat  met 
een  productie  van  ongeveer  1 
katti  marktkoffie. Totaal  3.586  Kg. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. beskoffie,  wat  gelijk  staat  met 
een  productie  van  ongeveer  1 
katti  marktkoffie. Coffea  Abeokutae  Moederboom  C. Hoogte  van  den  stam  3.50  M.;  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
38  cM.,  op  borsthoogte  27  cM. Primaire  takken  in  groot  aantal  langs 
den  stam;  de  onderste  ontspringen  op  1.30  M. boven  den  grond. De 
schors  van  den  stam  is  gedraaid. Het  bladerdak  is  niet  volkomen’  ge¬ 
sloten. De  bladeren  zijn  klein;  de  lengte  bedraagt  16.8—21.1  cM.,  gemiddeld 
18.9  cM. Voor  de  breedte  zijn  de  uitersten  6.5  cM. en  8.7  cM.,  het  ge¬ 
middelde  7.3  cM. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  wisselt  af 
tusschen  2.2  en  29  en  bedraagt  gemiddeld  2.6  De  grootste  breedte  ligt 444 weinig  of  niet  over  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  gelijkmatig 
gebogen  lijnen  begrensd,  bij  den  bladvoet  in  rechte  lijnen  overgaand. De  bladtop  vertoont  een  breede  basis,  is  echter  duidelijk  van  het 
overig  deel  der  bladschijf  onderscheiden;  het  uiteinde  is  afgerond. De 
lengte  van  den  bladtop  bedraagt  6—14  mM.,  gemiddeld  10  mM.,  van 
den  bladsteel  9 — 20  mM  ,  gemiddeld  12  mM. Het  aantal  nerven  is  6—8; 
de  nerfhoek  bedraagt  45» — 50°. De  domatien  zijn  niet  talrijk;  meestal 
alleen  aanwezig  op  het  voetgedeelte  der  bladeren ;  zij  monden  met  een 
kleine  ronde  opening  naar  buiten  uit. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemidd. gevonden: Aant.pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Brd.pt. Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 6.9  9  mM. 16.3mM. 7.3  mM. 15.5  mM  4.9  inM. 4  mM. 9.5  mM. De  bessen  zijn  donker  karmijnrood,  dof;  de  roode  kleur  overheerscht, 
er  komen  fijne,'‘4^onscberpe,  geelachtige  streepjes  op  voor,  die  soms  zoo 
smal  zijn,  dat  de  kleur  effen  lijkt. De  grootste  breedte  ligt  op,  of  een 
weinig  over,  het  midden. De  bessen  zijn  aan  het  steeleinde  een  weinig 
versmald;  het  discuseind  is  afgeplat. De  lengte  en  breedte  zijn  onge¬ 
veer  even  groot;  de  dikte  is  ongeveer  2  mM. minder. De  discus  is 
variabel  van  grootte,  iets  meer  dan  middelmatig  groot;  wanneer 
het  oppervlak  groot  is,  steekt  hij  meestal  een  weinig  uit. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen,  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen,  (alles  in  mM.): 
Partij  118  Pariij  448 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15 
14 
12 
5.5  5 
14.5 
14 
12 
35  35 
15 
15 
13 
4.5  4 
14.5 
14 
13 
4.5  4  5 
15.5 
15 
12.5 
4  4 
14.5 
14.5 
12 
4  3.5 
15.5 
15.,5 
13.5 
6  5.5 
14.5 
14.5 
12.5 
5.5  4.5 
17 
16 
14 
4.5  4 
14.5 
15 
13 
4  35 
17 
16.5 
14 
5  45 14 
De  lengte  van  de  bessen  met  platboon  bedraagt  12 — 19  mM.,  voorde 
verschillende  partijen  gemiddeld  15.57  mM. Hoewel  niet  volkomen  regel¬ 
matig,  daalt  de  gemiddelde  lengte  der  platboonbessen  bij  de  achtereen¬ 
volgende  partijen ;  bij  de  eerste  is  zij  het  grootst,  16.38  mM.,  bij  de  laatste 
het  kleinst,  14.94  mM. Een  dergelijke  daling  neemt  men  waar  bij  de  ge¬ 
middelde  lengten  der  rondboonbessen  ;  zij  neemt  voor  de  achtereenvol¬ 
gende  partijen  af  van  14.25  mM. tot  13.14  mM. Voor  alle  partijen  bij¬ 
eengenomen  bedraagt  de  lengte  der  rondboonbessen  10.5—16.5  mM., 
gemiddeld  13  65  niM. Het  percentage  rondboonbessen  is  steeds  vrij 
hoog;  het  schommelt  tusschen  21  7o  en  52  "/o,  bedraagt  gemiddeld  38  7  ®/o. Drieboonbessen  komen  tusschenbeide  voor;  het  percentage  ervan  is 
slechts  0.6;  bet  gehalte  aan  voosboon,  gemiddeld  ongeveer  1  %,  neemt 
tegen  het  eind  van  den  oogsttijd  toe. 45 De  uitlevering  is  ongunstig;  het  cijfer  ervoor  is  hooger  dan  de  mid¬ 
delmatige  waarde;  het  schommelt  tusschen  8  6  en  9.9  en  bedraagt  voor 
alle  partijen  gemiddeld  9  1. Het  gemiddeld  gewicht  per  bes  is  gering, 
gemiddeld  1.5  gr  De  hoornschilkoffie  bestaat  uit  kleine  boontjes,  iets 
langwerpig,  duidelijk  toegepunt  De  platboon  is  8—13  inM. lang,  ge¬ 
middeld  11.02  inM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8  mM. Voor  de 
rondboon  zijn  de  uitersten  8  mM. en  12  mM.,  het  gemiddelde  10  18  mM., 
met  een  breedte  van  7.5  mM. De  bereide  boon  is  klein,  het  gewicht 
bedraagt  veel  minder  dan  de  middelmatige  waarde ;  de  platboon 
en  rondboon  wegen  gemiddeld  evenveel,  de  drieboon  is  een  weinig 
lichter. De  oogst  strekte  zich  over  een  langen  tijd  uit. De  productie  is  bevredigend,  echter  met  het  oog  op  het  groote  dragend 
oppervlak  van  den  boom  niet  hoog. De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt : 
Maart De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt : 
Maart 
7  684 
Kg. beskoffie. April 
4.734 
Kg. - 
Mei 
1.338 
Kg. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. - 
Juni 
0  341 
Kg. - 
Totaal 
14.097 
Kg. beskoffie,  waarbij  nog  een Maart 
7  684 
Kg. beskoffie. April 
4.734 
Kg. - 
Mei 
1.338 
Kg. - 
Juni 
0  341 
Kg. - 
Totaal 
14.097 
Kg. beskoffie, Kg. kleine  hoeveelheid  moet  bijgeteld  worden,  in  de  tweede  helft  van  1908 
geoogst,  op  0.300  Kg. beskoffie  te  stellen. De  productie  aan  marktkoffie 
heeft  dus  bedragen  2.6  katti Coffea  Abeokutae. Moederboom  D. Cultuurtuin. Stam  2.35  M. hoog,  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond  36  cM.;  op 
borsthoogte  31  cM  Onderaan  draagt  de  stam  w'einig  takken ;  bovenaan 
eenige  zware  primaire  takken,  waarvan  een  een  zeer  zwaren  wilden 
tak  draagt,  die  scheef  naar  boven  groeit  en  vol  in  vrucht  zit. Aan  den 
stam  ontspringen  ook  nog  een  paar  uitloopers. De  bladeren  zijn  klein ;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  17.56  cM.,  met 
15.0  cM. en  19.9  cM. als  uitersten. De  breedte  wisselt  af  tusschen  7.0  cM. en  11.0  cM  ,  met  een  gemiddelde  van  8.26  cM. Het  cijfer,  dat  de  ver¬ 
houding  tusschen  beide  afmetingen  weergeeft,  bedraagt  1.7  —  2  4,  ge¬ 
middeld  2.1. De  bladeren  zijn  dus  breed ;  de  vorm  ervan  is  weinig 
variabel. De  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd,  naar  den 
bladtop  toe  wat  sterker  gebogen ,  naar  den  bladsteel  toe  in  rechte 
lijnen  overgaand ;  de  bladvoet  is  een  weinig  versmald. De  bladtop  is 
duidelijk  van  het  breedere  deel  der  bladschijf  afgescheiden,  smal  en 
scherp  en  gemiddeld  9  2  inM. lang,  met  6  mM. en  13  mM. als  uitersten. De  lengte  van  den  bladsteel  wisselt  af  tusschen  10  mM. en  20  mM., 
en  bedraagt  gemiddeld  14  mM. De  grootste  breedte  ligt  gewoonlijk 
een  weinig  over  bet  midden. Het  aantal  nerven  schommelt  om  8 ;  de 446 nerfhoek  is  40°  —  50°. Domatien  komen  in  groot  aantal  op  de  bla¬ 
deren  voor;  de  opening  ervan  is  spieetvormig  en  ligt  tegen  de  hoofd¬ 
nerf  aan. De  bessen  zijn  karmijnrood,  bij  goed  rijpe  bessen  is  de  kleur  bijna 
effen;  de  strepen  zijn  onduidelijk  en  fijn. Minder  rijpe  bessen  ver¬ 
tonnen  een  groenen  ondergrond,  dikwijls  ook  een  bijna  effen  groene 
kleur  met  rooden  wang. De  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het 
midden;  naar  het  discuseinde  toe  zijn  de  bessen  sterk  afgeplat. De 
discus  is  klein  en  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.): 
Partij  294  Partij  488 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte Discus. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae. Moederboom  E. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  4  M.;  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
37  cM  ,  op  borsthoogte  34  cM. Aan  het  boveneind  van  den  stam  ont¬ 
springen  twee  kleine  wiwilans. De  onderste  primaire  takken  ontspringen 
op  een  hoogte  van  60  cM. boven  den  grond. Van  daar  af  is  de  stam 
goed  met  primaire  takken  bezet  Takken  dun  en  naar  beneden  hangend; 
secundair  en  tertiair  hout  goed  ontwikkeld. Boven  in  de  kroon  komen 
een  paar  wilde  takken  voor. Bladerdak  vrij  goed  gesloten  Schors  spletig, 
hier  en  daar  iets  gedraaid. Bladeren  klein. Voor  de  gemiddelde  lengte 
van  het  blad  werd  gevonden  18.44  cM.,  met  als  uitersten  14.4  cM  en 
21.8  cM. De  breedte  bedraagt  5.8—10.5  cM.,  gemiddeld  8  5  cM. Het  cqfer, 
dat  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  aangeeft,  gaat  van  1.9 
tot  2.3  en  bedraagt  gemiddeld  2.2. De  bladeren  zijn  dus  betrekkelijk 
breed. De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden;  de  bladvoet  is  door 
flauwgebogen  lijnen  begrensd. Aan  het  uiteinde  zet  het  breedere  deel 
van  de  bladschijf  zich  voort  in  den  bladtop,  die  den  vorm  vertoont 
van  een  gelijkzqdigen  driehoek;  de  bladtop  eindigt  vrq  scherp  en  is 
duidelijk  van  het  overig  deel  der  bladschijf  onderscheiden. De  lengte 
van  den  bladtop  bedraagt  11—16  mM.,  gemiddeld  14  mM. De  bladsteel 
is  zeer  lang;  de  lengte  ervan  wisselt  af  tusschen  21  mM. en  33  mM., 
met  een  gemiddelde  van  29  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  6—8;  de 
nerfhoek  40°  -  50®  groot  Domatien  zijn  meestal  op  de  bladeren  aanwezig, 
echter  niet  talrijk  ontwikkeld ;  dikwijls  ontbreekt  de  opening ;  is  zij 
aanwezig,  dan  is  zij  kringvormig. De  bessen  zijn  helderrood,  iets  bruinachtig  getint;  de  ondergrond  is 
geelgroen,  waarop  de  roode  kleur  in  fijne,  uitgevaagde,  onduidelijke 
strepen  voorkomt. Dikwijls  ontbreekt  pleksgewijs  de  kleurstof  geheel, 
of  heeft  de  roode  kleur  zich  slechts  aan  een  zijde  van  de  bes  ontwik- 
kend,  waardoor  de  bes  dus  een  rooden  wang  vertoont. De  vorm  der  bessen  is  afgerond;  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer 
op  het  midden;  aan  het  discuseind  is  de  bes  afgeplat,  aan  het  steel- 
einde  slechts  weinig  versmald. De  discus  is  middelmatig  groot,  meestal 
een  weinig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM  >: 
Partij  316  Partij  501 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. 14.5 
16 
13 
4.5 
4 
15 
15.5 
13 
35  3 
15 
15.5 
13 
3.5 
3.5 
15 
16 
13.5 
3.5  3.6 
15 
16.5 
13.5 
4 
3.5 
15 
16 
14 
4  3.5 
15 
16.5 
13.5 
5 
4.5 
15 
17 
13 
4.5  4 
15 
16.5 
14 
4 
3.5 
15.5 
17 
13 
4  3.5 
IG.5 
17.5 
14 
4 
3.5 
16.5 
17.5 
15 
5 
4.5 De  lengte  van  de  bessen  met  platboon  wisselt  af  tusschen  12.5  inM. en  18.5  inM  Voor  de  bessen  der  verschillende  partijen  vertoont  zij  geen 
toe- of  afname;  voor  alle  bessen  te  zamen  bedraagt  zij  gemiddeld  15.36 
inM. De  bessen  met  rondboon  vertoonen  als  gemiddelde  lengte  13.94 
mM.,  met  als  uitersten  11.5  mM. en  17.5  inM. Het  percentage  bessen 
met  rondboon  is  bij  de  eerst  geoogste  partijen  belangrijk  minder  dan 
bij  de  volgende;  bij  slechts  twee  partijen  komt  een  bes  met  drieboon 
voor. De  uitlevering  is  middelmatig;  het  gemiddeld  cijfer  ervoor  be¬ 
draagt  8.35. De  hoornschil  is  tamelijk  kort,  de  grootste  breedte  ligt 
over  het  midden ;  naar  het  steeleinde  toe  is  de  boon  toegespitst. Het 
gewicht  van  de  rondboon  is  iets  grooter  dan  van  de  platboon ;  dat  van 
de  drieboon  is  veel  geringer ;  de  boonen  zijn  over  het  algemeen  klein. Als  gemiddelde  lengte  werd  gevonden  voor  de  platboon  11  64  niM.,  met 
als  uitersten  9  mM. en  14  mM. ;  de  gemiddelde  breedte,  die  er  bij  be¬ 
hoort,  is  8.75  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  8.5  mM  en 
12.5  mM.,  de  gemiddelde  lengte  11.01  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort 
van  ongeveer  8.25  mM. De  oogst  kwam  in  de  maanden  April  en  Mei  binnen ;  de  verdeeling 
is  als  volgt: April 
9.420 
Kg. beskoffie 
Mei 
6.879 
Kg. - 
Juni 
0  986 
Kg. - 
Totaal 
17.285 
Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
4.3  katti  marktproduct. April April 
Mei April 
Mei April 
Mei Mei 
Juni Totaal 447 Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. 14 
15 
12 
4.5 
4 
14 
14.5 
12 
3.5 
3 
14.5 
14 
12 
5 
5 
14 
14.5 
12 
4.5 
4 
14.5 
14 
12.5 
5 
4.5 
14 
14.5 
12 
4.5 
4 
14.5 
14.5 
12 
5.5 
5 
14.5 
13.5 
11.5 
4.5 
4 
14.5 
15 
12.5 
5.5 
5 
14.5 
14 
11.5 
5 
4.5 5.5 
De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  vertoont  schomme-  lingen  van  14  07  mM. tot  14.73  inM.,  zonder  dat  een  bepaalde  regelmaat 
er  in  te  herkennen  is. De  lengte  bedraagt  12.5—18  mM.,  voor  alle  par¬ 
tijen  gemiddeld  14.39  mM  De  bessen  zijn  dus  klein;  dit  zal  wel  aan 
den  grooten  oogst  moeten  worden  toegeschreven. De  lengte  der  rond- 
boonbessen  is  9.5 — 15  mM.,  gemiddeld  12.79  mM  Het  gemiddeld  gewicht 
der  bessen  van  de  verschillende  partijen  bedraagt  slechts  1.6  gr. Het 
percentage  rondboon  is  gering;  het  is  bovendien  vrij  constant;  ge¬ 
middeld  bedraagt  het  14  7o,  terwijl  de  uitersten  slechts  2  van  dit  ge¬ 
middelde  verschillen. Voosboon  komt  bijna  niet  voor;  drieboon  wordt 
steeds  in  enkele  percenten  der  bessen  aangetroffen. Het  cijfer  voor  de 
uitlevering  is  voor  de  groote  partij  316  juist  8,  voor  de  volgende  iets 
daarboven. Het  gemiddelde  voor  alle  partijen  komt  met  de  middelma¬ 
tige  waarde  overeen. tige  waarde  overeen. De  hoornschilkoffie  bestaat  uit  kleine,  ronde,  iets  langwerpige  boon¬ 
tjes. De  lengte  der  platboon  bedraagt  8.5— 12  5  mM.,  gemiddeld  10.20  mM., 
waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  8.20  mM. Voor  de  rondboon 
zijn  de  uitersten  der  lengte  8  mM. en  10.5  mM ,  het  gemiddelde  is 
slechts  9.59  mM.,  met  een  breedte  van  7.5  mM. Het  gemiddeld  gewicht 
der  bereide  boon  is  laag;  voor  de  rondboon  is  het  iets  hooger,  voor 
de  drieboon  iets  lager  dan  dat  voor  de  platboon. Wat  de  productie  betreft,  overtreft  moederboom  E  voor  het  oogstjaar 
1908  alle  andere  boomen  van  den  aanplant;  het  groote  dragende  opper- 
laat  vlak  van  den  rijkvertakten  boom  zal  daarvan  wel  de  oorzaak  zijn. Het 
zich  aanzien,  dat  in  1909  slechts  een  kleine  productie  verkregen  zal  worden. De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt: De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt: De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt: 
April  17.775  Kg  beskoffie. Mei  12.240  Kg. - 
Juni  1.309  Kg. — 
Totaal  31.324  Kg  beskoffie,  gelijkstaande  met 
6.5  katti  bereid  product. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. Ondanks  deze  buitengewoon  hooge  productie  heeft  de  moederboom 
niet  geleden;  van  een  achteruitgang  door  overdracht,  zooals  men  bij 
Javakoffie  na  zulk  een  groote  productie  waarschijnlijk  zou  vinden,  is 
geen  spoor  te  zien. Coffea  Abeokutae. Moederboom  F. Cultuurtuin. De  stam  is  2  M. hoog;  op  1  voet  boven  den  grond  is  de  omtrek  43 
cM.,  op  borsthoogte  38  cM. Van  af  1  M. boven  den  grond  draagt  de 
stam  primaire  takken;  vooral  bij  den  top  zijn  deze  takken  zwaar;  zij 
zijn  goed  van  secundair  hout  voorzien  en  dragen  talrijke  wilde  takken. De  omtrek  der  primaire  takken  bedraagt  16  —  20  cM. Wiwilans  draagt 
de  boom  niet. De  straal  van  de  sprei  is  2  M. 449 De  bladeren  wisselen  in  lengte  af  tusschen  16.3  cM. en  26.8  cM.,  de 
gemiddelde  lengte  is  20.9  cM. De  breedte  bedraagt  8.1  —  14.0  cM.,  ge¬ 
middeld  10.5  cM. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  vertoont 
als  gemiddelde  2.0,  met  1.8  en  2.2  als  iiitersten. De  bladeren  zijn  dus 
bijzonder  breed. De  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden;  de 
zijkanten  zijn  door  gelijkmatig  gebogen  lijnen  begrensd. De  bladvoet 
is  kort  en  breed,  de  bladtop  eveneens  kort  en  breed;  het  uiteinde  van 
laatstgenoemde  is  stomp  afgerond. De  lengte  van  den  bladtop  bedraagt 
gemiddeld  7  mM.,  met  2  inM. en  12  mM. als  uitersten;  de  bladsteel  is 
gemiddeld  15  cM. lang,  de  lengte  wisselt  tusschen  8  mM. en  21  mM. af. Het  aantal  nerven  bedraagt  8  of  9;  de  nerfhoek  is  45®  —  55®. Domatien 
komen  vrij  talrijk  op  het  onderste  gedeelte  der  bladeren  voor;  de 
opening  is  gewoonlijk  rond. De  bessen  zijn  helderrood  gestreept  op  een  groenen  of  geelgroenen 
ondergrond;  de  strepen  zijn  fijn  en  vrij  scherp. Dikwijls  is  de  kleur 
slechts  op  een  zijde  van  de  bes  ontwikkeld;  gewoonlijk  neemt  de  kleur 
in  den  omtrek  van  den  discus  wat  toe. De  bessen  vertoonen  dus 
dikwijls  een  rooden  wang  op  een  groenachtigen  ondergrond. Onderaan 
en  aan  het  discuseinde  zijn  de  bessen  afgeplat;  de  grootste  breedte 
ligt  ongeveer  op  het  midden. De  lengte  en  breedte  der  bessen  zijn 
ongeveer  even  groot. De  discus  is  groot  en  meestal  iets  gewelfd. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen 
(alles 
in mM.); 
Partij 344 
Partij 
531 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15..5 
15 
13 
5.5 
5 
14.5 
14 
12 
3.5 
3.5 
15.5 
15 
13 
6 
5 
14.5 
15.5 
13.5 
4.5 
5 
15.5 
15.5 
13 
5.5 
4.5 
15 
15 
12 
5 
4.5 
16 
16 
13 
7 
6 
15 
15.5 
13 
5.5 
5 
15 
15.5 
13.5 
5.5 Afmetingen  der  bessen 
in mM.); 
Partij Afmetingen  der  bessen 
in mM.); 
Partij 5.5 
Het  gemiddeld  gewicht  der  bessen  vertoont  sterke  schommelingen 
in  verband  met  de  groote  verschillen  in  het  percentage  rondboonbessen 
en  platboonbessen. Dit  percentage  rondboonbessen  wisselt  af  tusschen 
37  Vo  en  81  ®/o,  is  dus  steeds  hoog;  gemiddeld  bedraagt  het  03.8  “/o. De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  16.24  mM. lang,  met  13.5  mM. en  19.5  mM. als  uitersten. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uiter¬ 
sten  12  mM. en  17.5  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  14.77  mM. De 
bereide  boonen  vertoonen  een  gemiddeld  gewicht,  overeenkomend  met 
de  middelmatige  waarde. Dc  uitlevering  wisselt,  in  verband  met  het 
percentage  rondboonbessen,  af  tusschen  8.2  en  9.4;  gemiddeld  is  het 
cijfer  ervoor  8.8,  dus  hoog. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig;  de  grootste  breedte  ligt  onge¬ 
veer  op  het  midden ;  het  steeleinde  is  slechts  weinig  toegespitst. De De 
 29 —  450  — lengte  van  de  platboon  bedraagt  10—14  niM. gemiddeld  11.96  inM. voor  alle  partijen,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.9  inM. Voor  de 
rondboon  is  het  gemiddelde  der  lengte  11.47  niM.,  met  9.5  mM  en 
19.5  mM. als  uitersten;  de  gemiddelde  breedte  is  hier  ongeveer  8.2  mM. De  oogst  begon  eerst  laat;  in  Mei  kwam  het  eerste  rijpe  product  bin¬ 
nen. De  verdeeling  over  de  verschillende  maanden  was  als  volgt: lengte  van  de  platboon  bedraagt  10—14  niM. gemiddeld  11.96  inM. voor  alle  partijen,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.9  inM. Voor  de 
rondboon  is  het  gemiddelde  der  lengte  11.47  niM.,  met  9.5  mM  en 
19.5  mM. als  uitersten;  de  gemiddelde  breedte  is  hier  ongeveer  8.2  mM. De  oogst  begon  eerst  laat;  in  Mei  kwam  het  eerste  rijpe  product  bin¬ 
nen. De  verdeeling  over  de  verschillende  maanden  was  als  volgt: Mei  15.668  Kg. beskoffie 
Juni  5.382  Kg. — 
Juli  0.416  Kg. — 
Totaal  21.466  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
een  marktproduct  van  meer  dan  4  katti  De  boom  behoort  dus  onder 
de  goede  dragers. Coffea  Abeokutae  Moederboom  G. Cultuurtuin. De  stam  is  op  73  cM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. boven  den  grond  afgebroken;  de  stomp  draagt 
nog  eenige  primaire  takken. Deze  zijn  sterk  in  de  breedte  uitgegroeid 
en  hebben  eenige  naar  boven  groeiende  wilde  takken  ontwikkeld,  waar¬ 
van  een  drietal  door  djanioer  oepas  verdord  is. De  omtrek  van  den 
stam  op  1  voet  boven  den  grond  bedraagt  slechts  24  cM. De  bladeren  zijn  vrij  groot,  echter  smal. Als  gemiddelde  lengte  werd 
gevonden  19.3  cM.,  met  16.3  cM.,  en  22.2  cM. als  uitersten  De  breedte 
bedraagt  5.5  —  9.3  cM.,  of  gemiddeld  7.4  cM. De  verhouding  tusschen 
beide  wisselt  af  tusschen  2.3  en  3.0,  bedraagt  gemiddeld  2.6. De  grootste 
breedte  ligt  over  het  midden;  de  bladvoet,  door  rechte  lijnen  begrensd, 
is  uitgerekt. Het  blad  gaat  geleidelijk  in  den  bladtop  over;  de  lengte 
ervan,  tusschen  9  — 18  mM  afwisselend,  bedraagt  gemiddeld  13  mM. De  bladsteel  is  gemiddeld  10  mM. lang  met  6  niM. en  14  mM. als  uitersten 
De  bessen  zijn  klein,  breed,  onder  en  boven  afgeplat;  de  grootste 
breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. De  kleur  is  helderrood ;  de  roode 
strepen  zijn  tamelijk  fijn  en  onduidelijk;  ondergrond  geel  De  discus 
is  middelmatig  groot  en  steekt  gewoonlijk  niet,  of— bij  de  rondboon- 
bessen—  eefl  weinig,  uit. De  bladeren  zijn  vrij  groot,  echter  smal. Als  gemiddelde  lengte  werd 
gevonden  19.3  cM.,  met  16.3  cM.,  en  22.2  cM. als  uitersten  De  breedte 
bedraagt  5.5  —  9.3  cM.,  of  gemiddeld  7.4  cM. De  verhouding  tusschen 
beide  wisselt  af  tusschen  2.3  en  3.0,  bedraagt  gemiddeld  2.6. De  grootste 
breedte  ligt  over  het  midden;  de  bladvoet,  door  rechte  lijnen  begrensd, 
is  uitgerekt. Het  blad  gaat  geleidelijk  in  den  bladtop  over;  de  lengte 
ervan,  tusschen  9  — 18  mM  afwisselend,  bedraagt  gemiddeld  13  mM. De  bladsteel  is  gemiddeld  10  mM. lang  met  6  niM. en  14  mM. als  uitersten De  bessen  zijn  klein,  breed,  onder  en  boven  afgeplat;  de  grootste 
breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. De  kleur  is  helderrood ;  de  roode 
strepen  zijn  tamelijk  fijn  en  onduidelijk;  ondergrond  geel  De  discus 
is  middelmatig  groot  en  steekt  gewoonlijk  niet,  of— bij  de  rondboon- 
bessen—  eefl  weinig,  uit. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.); 
Partij  201  Partij  449 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
14 
14.5 
12 
3.5 
2.5 
14 
15 
13 
5  5 
14 
15.5 
12.5 
5 
4.5 
14.5 
15 
12.5 
4  4 
14 
15.5 
13 
4.5 
4 
14.5 
15.5 
13 
4.5  4 
14.5 
16 
13 
6 
5.5 
14.5 
16 
13.6 
4.5  4 
16 
17 
13.5 
5 
5 
14.5 
16 
13.5 
6.5  6.5 
16 
17 
14 
5.5 
5 De  bessen  met  platboon  wisselen  in  lengte  af  tusschen  12.5  niM. en 
17  5  mM.;  de  gemiddelde  lengte  voor  de  achtereenvolgende  partijen  neemt  gedurende  den  oogsttijd  wat  af. Gemiddeld  is  de  lengte  14.91 
inM. voor  de  platboonbessen ;  voor  de  bessen  met  rondboon  13.44  mM. met  12  mM. en  15.5  mM. als  uitersten. De  lengte  der  bessen  is  dus 
gering,  ook  het  cijfer  voor  het  gemiddeld  gewicht  is  laag;  gemiddeld 
bedraagt  het  slechts  1.48  gr. Een  groot  percentage  der  bessen  bevat  rondboon;  vooral  van  de 
partijen  aan  het  eind  van  den  oogsttijd  ingezameld;  het  percentage 
bessen  met  rondboon  overtreft  steeds  dat  van  de  bessen  met  platboon; 
het  gemiddeld  cijfer  ervoor,  67  ®/o,  is  het  hoogste  van  alle  Abeokuta- 
boomen. Van  het  bereid  product  bestaat  gewoonlijk  meer  dan  de  helft 
van  het  gewicht  uit  rondboon. Een  enkele  partij  bevat  een  bes  met 
drieboon;  voosboon  komt  steeds  in  enkele  percenten  der  bessen  voor, 
het  percentage  ervan  neemt  tegen  het  eind  van  oogsttijd  wat  toe. De 
uitlevering  der  bessen  is  ongunstig  vooral  in  verband  met  het  hooge 
gehalte  aan  rondboonbessen ;  gemiddeld  bedraagt  het  rendement  8.85, 
een  cijfer,  dat  dus  boven  het  middelmatige  gelegen  is. De  hoornschilboon  is  klein,  kort  en  rond,  sterk  toegepunt. De  lengte 
der  platboonen  wisselt  af  tusschen  9  mM. en  12.5  mM.,  bedraagt  ge¬ 
middeld  11.03  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.75  mM  In  den 
loop  van  den  oogsttijd  neemt  de  gemiddelde  boonlengte  voor  de  ver¬ 
schillende  partijen  af. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  8  mM  en 
12  mM.;  het  gemiddelde  der  lengte  10.67  mM  ,  met  een  gemiddelde 
breedte  van  8  4  mM. De  productie  van  den  boom  is  gering,  wat  wel  voor  een  deel  aan  den 
weinig  gunstigen  bouw  ervan  zal  moeten  worden  toegeschreven. De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt: De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt: 
Maart  0.488  Kg. beskoffie 
April  1.730  Kg. — 
Mei  0.826  Kg. - Maart  0.488  Kg. beskoffie 
April  1.730  Kg. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. — 
Mei  0.826  Kg. - Totaal  3  044  Kg. beskoffie,  aan  een  product  van 
0.6  katti  marktkoffie  beantwoordend. Coffea  Abeokutae. Moederboom  H. Cultuurtuin, Hoogte  van  den  stam  2.65  M.;  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
36  cM.,  op  borsthoogte  29  cM. Schors  gedraaid. De  primaire  takken  bevinden  zich  alleen  aan  het  bovenste  gedeelte 
van  den  stam ;  zij  vormen  daar  een  dicht  gesloten  bladerdak. Wiwilans 
komen  boven  aan  den  boom  niet  voor,  wel  veel  wilde  takken  De 
straal  van  de  sprei  bedraagt  iets  meer  dan  2  M. Het  blad  is  meer  dan  middelmatig  van  grootte;  de  lengte  varieert 
tusschen  17.7  cM. en  26.0  cM. en  bedraagt  gemiddeld  21.5  cM. De 
breedte  bedraagt  7.2 — 11.4  cM.,  gemiddeld  9.4  cM. Het  cijfer,  dat  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  aangeeft,  wisselt  af  tusschen 
1.8  en  2.6  en  bedraagt  gemiddeld  2.3. De  bladvoet  is  meestal  door 
rechte  lijnen  begrensd ;  de  grootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden. De  bladtop  heeft  den  vorm  van  een  gelijkzijdigen  driehoek,  hij  gaat 
geleidelijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf  over;  de  lengte  ervan  is 
gemiddeld  10  niM ,  met  6  niM. en  13  niM. als  uitersten. Voor  den 
bladsteel  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  18.5  niM.,  met  15  inM. en  22  mM. als  uitersten. Het  aantal  nerven  bedraagt  gewoonlijk  8,  soms 
7  of  9. De  nerfhoek  schommelt  om  50°. Domatien  komen  zeer  talrijk 
voor;  de  openingen  ervan  zijn  afgerond  driehoekig. De  bessen  zijn 
vuilrood  of  bruinrood;  de  roode  kleur  komt  in  fijne  onduidelijke  stre¬ 
pen  voor  op  een  groenen  of  geelgroenen  ondergrond;  soms  zijn  de 
strepen  zoo  fijn,  dat  de  bes  effen  gekleurd  lijkt. De  bessen  zijn  breed; 
de  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden. De  discus  is  vlak  of 
zeer  weinig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15 
15.5 
12.5 
3 
3 
14.5 
14.5 
12 
5 
3.5 
15 
15.5 
12.5 
4 
3.5 
14.5 
15.5 
12.5 
4.5 
3.5 
15 
16.5 
14 
5 
4.5 
14.5 
15.5 
13 
4 
3.5 
15.5 
15.5 
13 
4.5 
4 
15 
15 
12.5 
4.5 
4 
17 
16.5 
13.5 
3 
3 
15 
15.5 
13 
4 
3.5 
17 
18 
14.5 
5 
4.5 De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  15.88  mM. lang  met  12.5  mM. en  18.5  mM. als  uitersten. De  lengte  der  rondboonbessen  bedraagt 
11.5  —  16.5  mM.,  gemiddeld  14.00  mM. 11.5  —  16.5  mM.,  gemiddeld  14.00  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. Het  percentage  bessen  met  rondboon  vertoont  sterke  schommelingen; 
het  wisselt  af  tusschen  24%  en  56.5%. Voosboon  komt  slechts  weinig 
voor,  zelfs  aan  het  einde  van  den  oogsttijd. Het  cijfer  voor  het  rende¬ 
ment  is  steeds  boven  het  middelmatige;  het  gemiddelde  bedraagt  8.63. Drieboon  komt  slechts  zelden  voor. Drieboon  komt  slechts  zelden  voor. De  boonen  zijn  klein,  het  gemiddeld  gewicht  blijft  onder  het  middel¬ 
matige;  voor  de  eerste  partijen  van  den  jaaroogst  is  het  wat  hooger 
dan  voor  de  volgende. Het  gewicht  van  de  rondboon  is  wat  hooger  dan  van  de  platboon ; 
de  enkele  drieboonen,  die  voorkwamen,  v'ertoonden  een  lager  gemiddeld 
gewicht  dan  de  platboon. De  hoornschilboon  is  langwerpig  en  duidelijk 
toegeijunt  De  lengte  der  platboon  bedraagt  9.5  —  13.5  mM.,  gemiddeld 
11.59  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.75  mM. Voor  de  rondboon 
zijn  de  uitersten  9  mM. en  13  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  10.87 
mM.,  met  een  gemiddelde  breedte  van  8.25  mM. De  boom  behoort  onder  de  goede  dragers. De  oogst  kwam  in  korten 453 tijd  binnen ;  in  drie  weken  werd  19.026  Kg  beskoffie  geplukt. De  ver- 
deeling  van  den  oogst  was  als  volgt: Maart  10.322  Kg. beskoffie 
April  8.704  Kg. — 
Mei  0.790  Kg. — 
Totaal  19.816  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
bijna  4  katti  bereid  product. Coffea  Abeokutae,  Moederboom  I. Cultuurtuin Hoogte  van  den  stam  3.50  M.,  omtrek  op  1  voet  38  cM.,  op  borst¬ 
hoogte  33  cM. Van  af  2.20  M. boven  den  grond  draagt  de  stam  pri¬ 
maire  takken,  die  een  dichte  kroon  vormen. Bovenaan  draagt  de  stam  een  paar  tamelijk  zware  wiwilans-  Weinig 
wilde  takken  in  de  kroon ;  onderaan  den  stam  dragen  een  paar  primaire 
takken  zware  wilde  takken ;  omtrek  van  den  diksteu  primairen  tak 
14  cM  Straal  van  de  sprei  1.50  M. De  bladeren  zijn  opvallend  breed. De  gemiddelde  lengte  bedraagt  18  6 
cM.,  met  als  uitersten  11.2  cM. en  25.2  cM. Breedte  4.5—12.0  cM.,  ge¬ 
middeld  9.17  cM. Verhoudingscijfer  1.6 — 2  5,  gemiddeld  2.0. De  bladsteel 
is  lang. 16—32  mM.,  gemiddeld  23  mM. De  grootste  breedte  ligt  op 
ongeveer  2/3  van  de  lengte;  de  bladvoeL  is  kort,  en  door  rechte  lijnen 
begrensd. Bladtop  breed,  niet  scherp  van  het  breedere  deel  der  blad- 
schijf  afgezet;  lengte  9—17  mM.,  gemiddeld  12  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. Het  aantal  nerven 
schommelt  om  8;  de  nerfhoek  is  500—60°  groot;  domatien  komen  ge¬ 
woonlijk  op  den  bladvoet  voor  en  openen  zich  met  een  lang,  smalle, 
spieetvormige  opening. spieetvormige  opening. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: Aant  pt. Lgt  bs. Lgt  pt. Brd. pt  Lgt  sty. Lgt  stm  Lgt. hd. Lgt  hk 
6.6  7.7  mM. 14.7  mM. 7.1  mM  13.9  mM. 4  mM. 4.9  mM. 8.1  mM. De  bessen  zijn  glimmend  donkerrood;  de  roode  kleur  komt  in  breede 
strepen  voor,  op  gelen  ondergrond. De  bessen  zijn  langwerpig;  de 
grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden;  naar  het  steeleinde  toe  is 
de  bes  sterk  versmald. De  discus  is  middelmatig  groot,  meestal  vlak, 
soms  iets  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Dikte 
Leng Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
16.5 
15 
13 
4.5 
4 
16 
15 
12.5 
3.5  3.5 
16.5 
15.5 
13 
3.5 
3 
16 
15 
12.5 
3.5  3.5 
16.5 
16 
13.5 
4 
3.5 
16 
15.5 
13.5 
4  3.5 
16.5 
16 
13.5 
4.5 
4 
16 
15.5 
13 
4  3.5 
16.5 
16.5 
13.5 
5.5 
4.5 
16.5 
15.5 
13.5 
5.5  5 —  454  — De  lengte  van  de  bessen  met  platboon  neemt,  in  tegenstelling  met 
wat  men  bij  de  meeste  moederboomen  vindt,  in  den  loop  van  den  oogst¬ 
tijd  toe;  voor  de  eerste  partij  bedraagt  zij  17.13  mM.,  voor  de  laatste 
17.41  mM. Voor  alle  partijen  dooreen  is  zij  gemiddeld  17.21  inM.,  met 
als  uitersten  14.5  mM. en  19.5  mM. De  bessen  met  rondboon  vertoonen 
als  gemiddelde  lengte  15.50  mM.,  als  uitersten  13  niM. en  18  mM. Het 
percentage  bessen  met  rondboon  is  hoog;  het  bedraagt  56.2%;  voor 
sommige  partijen  is  het  zoo  hoog,  dat  zelfs  van  het  bereid  product  de 
grootste  helft  uit  rondboon  bestaat;  zoo  bv  voor  partij  378,  waarvan 
het  bereid  product  uit  47  %  platboon  en  53  “/o  rondboon  bestaat. Het 
gehalte  aan  voosboon  daarentegen  is  bijzonder  laag;  geniidd. bedraagt 
het  slechts  0  3  %. Het  verhoudingscijfer  is,  in  verband  met  het  hooge 
percentage  rondboon,  iets  meer  dan  middelmatig;  het  bedraagt  8.8  voor 
alle  partijen  dooreen. De  boonen  zijn  langwerpig ;  de  gemiddelde 
lengte  bedraagt  voor  de  platboon  12.70  mM.,  met  als  uitersten  9.5  mM. en  15  mM. Bij  de  gemiddelde  lengte  behoort  een  breedte  van  onge¬ 
veer  8.60  mM.,  de  boonen  zijn  dus  lang  en  smal. Voor  de  rondboon 
zijn  de  uitersten  10  mM. en  14  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. de  gemidd. lengte  11.82  mM.,  de 
daarbij  behoorende  breedte  8  mM. De  oogst  begint  laat;  in  het  begin  van  April  kwam  slechts  een  on- 
beteekenende  hoeveelheid  product  binnen. Half  April  werd  de  eerste 
flinke  partij  geoogst. 8.826  Kg. beskoffie 
6.430  Kg. — 
1.753  Kg. — 
April 
Mei 
Juni 
Totaal  17.009  Kg. beskoffie,  waaraan  een  pro¬ 
ductie  van  meer  dan  3  katti 
marktproduct  beantwoordt. Coffea  Abeokutae. Moederboom  J. Cultuurtuin. Stam  2.40  M. hoog,  op  1  voet  omtrek  48  cM.,  op  borsthoogte  41  cM. ; 
stam  dus  bijzonder  zwaar  ontwikkeld. De  boom  is  zoo  laag,  doordat 
vroeger  de  top  door  djamoer  oepas  afgestorven  is. vroeger  de  top  door  djamoer  oepas  afgestorven  is. Er  komen  nog  6  primaire  takken  voor,  alle  boven  aan  den  stam  in¬ 
geplant,  van  af  1,70  M. boven  den  grond;  deze  takken  zijn  zwaar,  15  — 
18  cM. in  omtrek  en  dragen  talrijke,  breed  uitgespreide  wilde  takken. Het  bladerdak  is  goed  gesloten. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  2—3 
M. Bovenaan  draagt  de  stam  een  zwaren  wiwilan,  die  over  zijn  ge- 
heele  lengte  van  djamoer  oepas  geleden  heeft  en  daardoor  slechts 
wiwilans,  geen  primair  hout  meer  draagt. De  bladeren  wisselen  in  lengte  af  tusschen  14.2  cM. en  21.5  cM.;  de 
gemiddelde  lengte  is  17.5  cM. De  breedte,  tusschen  5.4  cM. en  9.6  cM. De  bladeren  wisselen  in  lengte  af  tusschen  14.2  cM. en  21.5  cM.;  de 
gemiddelde  lengte  is  17.5  cM. De  breedte,  tusschen  5.4  cM. en  9.6  cM. 455 varieerend,  is  gemiddeld  7.3  cM. Het  verhoudingscijfer  bedraagt  2  4 ; 
de  uitersten  ervoor  zijn  2.1  en  2.7,  Het  blad  heeft  een  afgeronden 
vorm;  de  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden;  de  bladvoet  is  bijna 
niet  versmald  en  ook  de  bladtop  steekt  slechts  weinig  uit  ;  als  gemid¬ 
delde  lengte  werd  ervoor  gevonden  7  mM.,  met  4  mM. en  8  mM. als 
uitersten  De  bladtop  is  breed,  vertoont  een  breede  basis ;  hij  is  duidelijk 
van  het  breedere  deel  van  het  blad,  dat  daar  een  afronding  vertoont, 
gescheiden  De  bladsteel  is  gemiddeld  20  mM. lang,  met  14  mM. en 
25  mM. als  uitersten. Het  aantal  nerven  bedraagt  gewoonlijk  7;  de 
nerf  hoek  schommelt  om  55o. Domatien  zijn  talrijk  op  de  bladeren  aanwezig ;  zij  zijn  groot  en 
openen  zich  met  een  spieetvormige  opening. De  bessen  zijn  donker  bruinrood ;  de  kleur  komt  voor  in  tamelijk 
duidelijke  fijne  strepen  op  een  geelgroenen  ondergrond. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. De  hoornschilboonen  lijken  op  die  van  moederboom  GGG. De  platboon  wisselt  in  lengte  af  tusschen  8  mM. en  13  mM.,  is  gemid¬ 
deld  11.12  mM. lang  en  9-2  mM. breed,  dus  kort  en  breed. Voor  de 
rondboon  zijn  de  uitersten  8  mM. en  12  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte 
is  hier  10.29  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.25  mM. Eerst  in 
April  is  de  oogst  begonnen. De  verdeeling  was  als  volgt: 
Maart 
0.179 
Kg. beskoffie 
April 
2.081 
Kg. - 
Mei 
11.280 
Kg. - 
Juni 
1.237 
Kg  - 
Juli 
0.325 
Kg  - 
Totaal 
15.102 
Kg. beskoffie De  verdeeling  was  als  volgt: 
Maart Kg  - 
Kg. beskoffie 
In  October  en  November  konden  nog  kleine  hoeveelheden  geoogst 
worden  Het  totaal  moet  dus  nog  iets  verhoogd  worden. Voor  de 
totale  productie  aan  marktkoffie  krijgt  men  zoo  het  cijfer  2.7  katti. . Coffea  Abeokutae. Moederboom  K. Cultuurtuin. Stam  3.40  M. hoog,  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond  37  cM  ,  op 
borsthoogte  33  cM. Bovenin  twee  tamelijk  zware  wiwilans  Van  af  1.60 
M. boven  den  grond  draagt  de  stam  primaire  takken;  de  meeste  zijn 
vlak  bij  den  top  van  den  stam  ingeplant;  de  kroon  is  goed  gesloten. Tamelijk  veel  wilde  takken  aanwezig  Straal  van  de  sprei  ongeveer  2  M. Tamelijk  veel  wilde  takken  aanwezig  Straal  van  de  sprei  ongeveer  2  M. De  bladeren  zijn  lang  en  smal;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  21.5 
cM.,  met  als  uitersten  18.1  cM  en  25.0  cM. De  breedte  wisselt  af  tus¬ 
schen  7.1  cM. en  10.0  cM.,  bedraagt  gemiddeld  8.6  cM. Het  verhoudings- 
cijfer  varieert  tusschen  2.4  en  2.8,  en  is  gemiddeld  2.5. De  grootste 
breedte  ligt  op  of  iets  over  het  midden ;  de  bladvoet  is  slechts  over 
korten  afstand  door  rechte  lijnen  begrensd ;  verder  zijn  de  zijkanten 
begrensd  door  gelijkmatig  gebogen  lijnen. De  bladtop  gaat  bijna 
onmerkbaar  in  het  breedere  deel  van  de  bladschijf  over;  het  uiteinde 
ervan  is  stomp. De  lengte  ervan  bedraagt  6—10  mM.,  gemiddeld  6  5  mM. De  lengte  van  den  bladsteel  wisselt  af  tusschen  9  mM. en  17  mM. en 
bedraagt  gemiddeld  13  mM. Het  aantal  nerven  is  6  of  7;  de  nerfhoek 
is  500—60°  groot;  de  domatien  zijn  goed  ontwikkeld  en  openen  zich 
met  'een  langwerpige,  afgeronde  opening,  in  de  richting  der  hoofdnerf 
liggend. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. De  breedte  is 
meestal  iets  grooter  dan  de  lengte  en  ligt  over  het  midden;  de  bessen 
zijn  van  boven  sterk  afgeplat. De  discus  is  middelmatig  groot,  ge¬ 
woonlijk  vlak,  bij  de  grootere  bessen  soms  een  weinig  verheven. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM.): 
Partij  231  Partij  772 
Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 13.5 
14 
12.5 
6 
5.5 
15 
15.5 
13  5 
4 
3  5 
16 
16 
14 
6.5 
5.5 
15 
16 
13.5 
5 
4  5 
16 
16.5 
15 
6.5 
5.5 
15 
16 
13.5 
5.5 
5 
16 
17 
15 
5.5 
5 
15 
16 
14 
5 
4.5 
16.5 
17 
15 
5.5 
5 
15.5 
17 
14.5 
6 
5.5 
18 
18.5 
16.5 
7 
6.5 
19 
19 
17 
7 
6.5 De  lengte van de  bessen  met 
platboon 
bedraagt 
gemiddeld 
voor 
alle  partijen 
16.11 
mM.; in  den loop  der oogsttijd neemt 
zij  ; 
af. De 
uitersten  zijn  12.5 mM. en 19.5 mM. Voor  de bessen  met  rondboon  zijn 
de  uitersten  11  mM. en  16.5  inM.,  het  gemiddelde  13.15  mM. Het  per¬ 
centage  rondboon  neemt  tegen  bet  eind  van  den  oogsttijd  wat  toe. De 
partijen  bevatten  geregeld  een  paar  procenten  bessen  met  drieboon; 
het  percentage  van  deze  neemt  in  den  loop  van  den  oogsttijd  toe  van 
1  %  tot  7  %,  en  bedraagt  gemiddeld  3.3  %. Het  percentage  voosboon 
is  gering. Voor  het  rendement  werd  een  hoog  cijfer  gevonden ;  het  is 
steeds  meer  dan  9  en  gemiddeld  9.4,  dus  ver  boven  het  middelmatige; 
de  schil  der  bessen  is  vrij  dik;  ook  de  hoornschil  is  dikker  dan  ge¬ 
woonlijk. Het  gemiddeld  gewicht  van  de  boonen  is  middelmatig;  de 
rondboon  is  iets  zwaarder,  de  drieboon  iets  lichter  dan  de  platboon. De  zijkanten  van  de  platboon  zijn  door  sterk  gebogen  lijnen  begrensd, 
waardoor  een  ronde  vorm  ontstaat. Naar  het  steeleinde  loopt  de  boon 456  — 456  — 
in  een  punt  uit;  aan  het  discuseind  is  de  boon  stomp  en  niet  zelden 
asymmetrisch. De  hoornschilboonen  lijken  op  die  van  moederboom  GGG. De  platboon  wisselt  in  lengte  af  tusschen  8  mM. en  13  mM.,  is  gemid¬ 
deld  11.12  mM. lang  en  9-2  mM. breed,  dus  kort  en  breed. Voor  de 
rondboon  zijn  de  uitersten  8  mM. en  12  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte 
is  hier  10.29  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.25  mM. Eerst  in 
April  is  de  oogst  begonnen. 456  — 
in  een  punt  uit;  aan  het  discuseind  is  de  boon  stomp  en  niet  zelden 
asymmetrisch. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. De  bessen  zijn  groot,  langwerpig;  de  grootste  breedte  ligt  ver 
over  het  midden;  naar  het  steeleinde  zijn  de  bessen  eenigszins  uitgerekt, 
zoodat  zij  een  min  of  meer  peervormige  gedaante  vertonnen. De  kleur 
is  gimmend  helderrood;  de  roode  strepen  wisselen  met  gele  af;  streping 
duidelijk. De  discus  is  van  middelmatige  grootte;  gewoonlijk  is  hij  vlak, 
soms  iets  gewelfd. 7 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.): 
Partij  292  Partij  533 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus, 
17 
15 
12.5 
5 
4.5 
17.5 
14.5 
12 
5  4.5 
17 
16 
13 
4 
3.5 
17.5 
16 
13 
4.5  4 
17 
16 
13 
4.5 
4 
17.5 
16.5 
13 
5  4.5 
17 
16 
13.5 
5.5 
5 
17.5 
16.5 
13.5 
5  4.5 
19 
18 
15 
5.5 
5 
18 
16.5 
13.5 
5.5  5 
20.5 
18.5 
16 
6 
5.5 De  lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  voor  alle  partijen  bijeen¬ 
genomen  18.22  mM.;  de  bessen  zijn  dus  buitengewoon  groot  voor 
Abeokutakoffie. De  uitersten  voor  de  lengte  van  de  bessen  met  plat¬ 
boon  zijn  14.5  mM. en  21  mM.,  voor  de  bessen  met  rondboon  12.5  mM. en  18  5  mM.,  met  15.90  mM. als  gemiddelde. Het  percentage  rondboon- 
bessen  vertoont  sterke  schommelingen  bij  de  verschillende  partijen; 
het  is  steeds  hooger  dan  middelmatig. Voosboon  komt  slechts  in 
0.5  ®/o  der  bessen  voor. Het  verhoudingscijfer  blijft,  tengevolge  van 
het  hooge  percentage  rondboon,  iets  boven  de  middelmatige  waarde; 
gemiddeld  bedraagt  het  rendement  8.56. De  hoornschilboon  is  langwerpig,  grof,  de  grootste  breedte  ligt  iets 
over  het  midden;  de  zijden  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd;  aan 
het  steeleinde  is  de  boon  toegepunt. Het  gemiddeld  gewich  t  der 
boonen  is  hoog. De  lengte  is  voor  Abeokutakoffie  zeer  groot;  de 
platboon  is  gemiddeld  13.15  mM. lang,  met  als  uitersten  11  mM. en 
15.5  mM.;  de  gemiddelde  breedte  is  ongeveer  9  mM. Voor  de  rondboon 
zijn  de  uitersten  95  mM. en  14  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  12.12 
mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  8.75  mM. De  oogst 
begon  laat;  eerst  op  het  eind  van  April  kwam  een  partij  product 
binnen. De  verdeeling  van  den  oogst  is  als  volgt: De  verdeeling  van  den  oogst  is  als  volgt: 
April  2.864  Kg. beskoffie 
Mei  5.221  Kg. — 
Juni  2.050  Kg. — 
Totaal  10.135  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
bijna  2  katti  marktproduct. bijna  2  katti  marktproduct. Coffea  Abeokutae. Moederboom  L. Cultuurtuin. Een  zeer  krachtige  boom. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. Stam  3.50  M  hoog,  stamomtrek  op  1  voet 
boven  den  grond  38  cM.,  op  borsthoogte  32  cM. Bovenaan  den  stam 
ontspringen  eenige  wiwilans,  waarbij  verscheidene  zware,  houtige ;  deze 
dragen  echter  geen  vrucht. De  onderste  primaire  takken  zijn  nog 
aanwezig;  zij  zijn  neergebogen  en  liggen  met  de  uiteinden  op  den 
grond;  de  sprei  is  groot;  de  straal  bedraagt  in  een  richting  bijna  3  M. Het  bladerdak  is  goed  gesloten. De  boom  valt  op  door  de  donker¬ 
groene,  bronsgetinte  kleur  van  bet  blad. Het  bladerdak  is  goed  gesloten. De  boom  valt  op  door  de  donker¬ 
groene,  bronsgetinte  kleur  van  bet  blad. De  bladeren  zijn  klein,  de  lengte  bedraagt  15.1  —  20.5  cM.,  gemiddeld 
18.42  cM. Voor  de  breedte  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  7.26  cM„ 
met  6.3  cM. en  8.3  cM  als  uitersten  De  grootste  breedte  ligt  op,  of 
iets  over,  het  midden  ;~de  zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd, 
die  naar  den  bladtop  toe  wat  sterker  gebogen  zijn,  naar  den  bladsteel 
toe  in  rechte  lijnen  overgaan. De  bladvoet  is  vi’ij  lang. Het  breedere 
deel  van  de  bladschijf  gaat  tamelijk  geleidelijk  over  in  een  korten, 
stomp  eindigenden,  bladtop;  de  lengte  ervan  bedraagt  6  —  11  mM., 
gemiddeld  8  niM. De  bladsteel  is  10 — 15  niM. lang,  met  een  gemid¬ 
delde  van  11  mM. De  verhouding  tusschen  de  lengte  en  breedte 
van  het  blad  wisselt  af  tusschen  2.3  en  2.7,  en  bedraagt  gemiddeld 
hoek  is  40°  —  50°  groot;  de  domatien  ontbreken  op  de  bladeren,  of  komen 
slechts  in  klein  aantal  op  den’_bladvoet  voor  De  enkele, 'die  waar  te 
nemen zijn,  openen zich  met  een  kleine, kringvo nemen  zijn,  openen  zich  met  een  kleine,  kringvormige'opening. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  afmetingen  gevonden: Aant  pt. Lgt. bs. Lgt  pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stm  Lgt  hd  Lgt  hk. 7.5  9.5  mM. 18.8  niM. 6.5  mM. 45.8;mM  5.5  mM. 5  mM  9.2  niM De  bessen  zijn  helderrood, "de  streping  is  fijn  en  dikwijls  onduidelijk; 
de  ondergrond  is  geelgroen  gekleurd. De  bessen  zijn  onder,  en  boven¬ 
aan  afgeplat,  afgerond  van  vorm;  de  breedtelis'ongeveer'gelijk  aan  de 
lengte. De  discus  is  middelmatig  van  grootte  en  soms. een  weinig 
gewelfd. 5  
Het  aantal  nerven  is  groot;  er  komen  er  9  —  10  voor  De  nerf- 
gewelfd. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen  (alles  iirmM.): 
Partij  199  Partij  490 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
16 
16.5 
14.5 
5 
4.5 
15 
15.6 
14 
4 
4.5 
16 
17 
14.5 
4.5 
4 
15.5 
16 
14 
4.5 
4 
16.5 
16 
14 
4.5 
4.5 
15.5 
16.5 
14 
4  5 
4 
16.5 
17 
15 
5 
5 
15.5 
16.5 
14 
5 
4.5 
16,5 
17  5 
.15.5 
4.5 
4 
16.5 
16.5 
14.5 
4.5 
4 
18 
18 
15.5 
5 
4.5 
18 
18 
16 
5.5 
5 Uit  deze  cijfers  blijkt,  dat  de  bessen  tamelijk  dik  zijn ;  de  dikte  be¬ 
draagt  slechts  1  of  1.5  mM. minder  dan  de  lengte. De  gemiddelde 
lengte  der  bessen  met  platboon  neemt  bij  de  achtervolgende  partijen 
geleidelijk  af  van  1638  mM. tot  14.40  mM.,  voor  alle  partijen  dooreen- 
genomen  bedraagt  de  lengte  der  platboonbessen  12  —  19  mM  ,  gemid¬ 
deld  15.44  mM. De  lengte  der  bessen  met  rondboon  bedraagt  11.5  — —  459  — is  laag;  slechts  bij  één  partij  stijgt  het  boven  de  20  ®/o;  gemiddeld 
is  het  12.6  7o  Bessen  met  drieboon  komen  soms  in  het  geheel  niet, 
soms  voor  4%  voor;  gemiddeld  bedraagt  het  percentage  voor  de 
verschillende  partijen  1.4  7o. Voosboon  is  bijna  niet  aanwezig  De  uit¬ 
levering  schommelt  tusschen  8.0  en  8.9;  de  schil  der  bessen  is  vrij 
dik  Het  gemiddeld  gewicht  der  bessen  daalt  voor  de  achtereenvol¬ 
gende  partijen  geleidelijk  van  2.4  gr. tot  1  8  gr. De  hoornschilboon  is  bijna  rond ;  de  beide  uiteinden  zijn  wat  ver¬ 
smald  ;  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. De  platboon 
is  8.5  -  13  mM. lang,  gemiddeld  10.86  inM.,  waarbij  een  breedte  behoort 
van  8.8  mM. Voor  de  rond  boon  zijn  de  uitersten  8.5  mM. en  11.5  niM., 
het  gemiddelde  10.18  mM.,  waarbij  een  breedte  van  8.20  niM. behoort. Het  gewicht  van  de  boonen  blijft  onder  de  middelmatige  waarde  voor 
dat  kenmerk ;  de  platboon  is  iets  zwaarder  dan  de  rondboon,  deze 
weer  wat  zwaarder  dan  de  drieboon ;  de  verschillen  zijn  echter  klein. In  1908  heeft  de  boom  een  goede  productie  opgeleverd;  en  het  laat 
zich  aanzien,  dat  voor  1909  ook  een  goede  oogst  gemaakt  zal  worden. De  verdeeling  van  den  oogst  1908  was  als  volgt: In  1908  heeft  de  boom  een  goede  productie  opgeleverd;  en  het  laat 
zich  aanzien,  dat  voor  1909  ook  een  goede  oogst  gemaakt  zal  worden. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. De  verdeeling  van  den  oogst  1908  was  als  volgt: zich  aanzien,  dat  voor  1909  ook  een  goede  oogst  gemaakt  zal  worden. De  verdeeling  van  den  oogst  1908  was  als  volgt: Maart 
0.563  Kg. beskoffie 
April 
13.919  Kg. — 
Mei 
5.360  Kg. —  V 
Juni 
0.754  Kg. — 
Totaal 
20  596  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  meer 
dan  4  katti  bereid  product. Coffea  Abeokutae. Moederboom  M. Cultuurtuin. De  stam  is  2.60  M. hoog;  de  omtrek  ervan  is  op  1  voet  boven  den 
grond  30  cM.,  op  borsthoogte  26  cM. Takken  ook  onder  aan  den  stam 
nog  aanwezig,  neerhangend;  straal  van  de  sprei  1.50  M. Boven  in  de 
kroon  een  paar  zware  wiwilans,  die  een  weinig  vrucht  dragen. Het  blad  is  betrekkelijk  lang  en  smal;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt 
23  33  cM.,  met  als  uitersten  15.2  cM. en  23.33  cM. De  grootste  breedte 
ligt  een  weinig  over  het  midden;  de  breedte  wisselt  af  tusschen  5.5  cM. en  11.3  cM  ,  met  als  gemiddelde  8.7  cM. De  verhouding  tusschen 
beide  bedraagt  2.4  —  3.3,  gemiddeld  2.7 ;  voor  Abeokutakoffie  is  het 
blad  dus  smal. De  zijkanten  zijn  door  gelijkmatig  gebogen  lijnen 
begrensd;  naar  onderen  is  het  blad  iets  uitgerekt;  de  bladvoet  is  door 
rechte  lijnen  begrensd. Aan  liet  andere  einde  gaat  het  breedere  deel 
der  bladschijf  geleidelijk  over  in  den  stompen,  breeden  bladtop,  die 
gemiddeld  8  mM. lang  is,  met  als  uitersten  6  mM. en  12  niM. De 
bladsteel  wisselt  in  lengte  af  tusschen  8  inM. en  22  mM.,  met  als  ge¬ 
middelde  16  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  8  —  9;  de  nerfhoek  is 460 500  —  60°  groot;  domatien  zijn  aanwezig,  voornamelijk  op  den  blad- 
voet;  zij  openen  zich  met  een  breede  spleet,  die  dwars  op  de  hoofd¬ 
nerf  staat. 500  —  60°  groot;  domatien  zijn  aanwezig,  voornamelijk  op  den  blad- 
voet;  zij  openen  zich  met  een  breede  spleet,  die  dwars  op  de  hoofd¬ 
nerf  staat. Voor  enkele  bloemen,  in  October  en  in  November  ingezameld,  werden 
de  volgende  gemiddelden  gevonden: Aant. pt. Lgt. bs. Lgt. pt  Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.3  8  niM. 21.3  mM. 6.3  niM. 16  inM. 4  niM  5.3  mM. 9  inM. 7.4  9.4  —  22.4  —  7.2  —  18.7  —  4.9  —  6.3  —  10.5  — Aant. pt. Lgt. bs. Lgt. pt  Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.3  8  niM. 21.3  mM. 6.3  niM. 16  inM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. 4  niM  5.3  mM. 9  inM. 7.4  9.4  —  22.4  —  7.2  —  18.7  —  4.9  —  6.3  —  10.5  — De  bessen  zijn  helderrood;  de  streping  is  niet  duidelijk  en  meestal 
fijn;  de  ondergrond  is  geel  gekleurd. De  grootste  breedte  ligt  ver  over 
het  midden;  de  bessen  zijn  breed;  de  discus  is  middelmatig  groot  en 
gewoonlijk  vlak,  zelfs  iets  ingezonken. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  211  Partij  534 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
14.5 
13.5 
13.5 
5.5 
4.5 
15 
15 
13.5 
4  3.5 
14.5 
14 
14 
4.5 
4 
15 
15.5 
14 
4  3.5 
16 
17 
15.5 
5 
4.5 
15 
16 
14.5 
3.5  3.5 
16.5 
16.5 
15 
4 
4 
15 
16 
15 
4.5  3.5 
16.5 
17 
15 
4 
4 
15 
16.5 
14 
3.5  3 
16.5 
17.5 
16 
5 
4.5 
16.5 
17.5 
16 
5.5 
4.5 
17.5 
18 
16.5 
6 
5.5 
18 
18.5 
16 
4.5 
4 
• De  bessen  met  platboon  vertoonen  voor  alle  partijen  bijeengenomen 
een  gemiddelde  lengte  van  16.02  mM.,  met  als  uitersten  13.5  niM. en 
18.5  mM. De  gemiddelde  lengte  neemt  voor  de  achtereenvolgende  par¬ 
tijen  geleidelijk  af  van  16.87  mM. tot  15.29  mM. Bij  de  bessen  met  rond- 
boon  ziet  men  een  dergelijke  afname;  de  uitersten  zijn  hier  12.5  mM. en  17  mM.,  het  gemiddelde  voor  alle  partijen  14.35  mM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  wisselt  af  van  13  %  tot  33  7o; 
gemiddeld  bedraagt  het  21.7  7o,  is  dus  vrij  gunstig. Drieboon  komt 
niet  voor;  voosboon  ongeveer  voor  1  7o. De  schil  der  bessen  is  dik, 
zoodat  het  verhoudingscijfer  ongunstig  is;  het  bedraagt  gemiddeld 
ongeveer  9. De  hoornschil  is  kort  en  breed,  aan  het  steeleinde  wat  toegepunt, 
verder  door  sterk  gebogen  lijnen  bégrensd;  bij  den  punt  zijn  niet  zel¬ 
den  de  beide  helften  der  boon  ongelijk  van  grootte. De  platboon  va¬ 
rieert  in  lengte  tusschen  9  mM. en  13.5  mM.,  met  als  gemiddelde 
11.32  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  9  mM  Voor  de 
rondboon  zijn  de  uitersten  der  lengte  9  mM  en  12  mM.,  het  gemiddelde 
10.39  mM.,  met  als  gemiddelde  breedte  8.6  mM. De  oogst  is  betrekke-  lijk  laat  begonnen  en  heeft  zich  nog  lang  voortgezet. In  de  maanden 
Augustus,  September  en  November  werd  telkens  een  kleine  hoeveelheid 
bessen  ingezameld. Tegelijk  werden  dikwijls  bloeien  waargenomen; 
in  December  had  nog  een  zware  bloei  plaats,  terwijl  van  de  naburige 
boomen  geen  enkele  bloemen  vertoonde. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. 462  — 
Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  229 
Leng 462  — 
Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  229  Partij  465 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 15 
15 
12.5 
4.5  4.5 
15 
15.5 
13.5 
4.5  4 
15 
15.5 
12.5 
3.5  3.5 
15 
15.5 
14 
4  5  4.5 
15 
15.5 
13 
5.5  4.5 
15.5 
15  5 
14 
4.5  4.5 
15 
16 
13 
4.5  4 
15  5 
16 
13 
3.5  3.5 
15.5 
15.5 
13 
5  4.5 
15.5 
16.5 
14 
5  4.5 De  lengte  der 
bessen 
met  platboon  wisselt  voor de  verschillende 
partijen  af tusschen  15.23 mM. en 16.38  mM. ,  zonder 
dat  een  bepaalde 
regelmaat  er  in  te  herkennen  is. De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met 
platboon  bedraagt  voor  alle  partijen  bijeengenomen  15.81  mM.,  met  als 
uitersten  12  niM. en  17.5  mM. Voor  de  bessen  met  platboon  is  de  ge¬ 
middelde  lengte  14.36  mM.,  met  11.5  niM. en  17  inM. als  uitersten. Het 
percentage  bessen  met  rondboon  neemt  eerst  toe,  daalt  vervolgens,  om 
tegen  het  eind  van  den  oogsttijd  weer  toe  te  nemen ;  het  wisselt  af 
tusschen  30  7o  en  75  o/,,,  is  dus  steeds  hooger  dan  middelmatig. Het 
gemiddelde  bedraagt  54.3  “/o-  Bij  de  partijen  met  een  hoog  percentage 
rondboonbessen  overtreft  het  percentage  aan  rondboon  van  het  gewicht 
der  bereide  koffie  het  percentage  platboon. Ondanks  het  dikwijls  hooge 
gehalte  aan  rondboon  is  het  rendementscijfer  gemiddeld  vrij  laag;  het 
ligt  iets  onder  het  middelmatige. Voosboon  komt  bij  de  eerste  partijen 
weinig  voor,  bij  de  latere  meet;  de  in  November  geoogste  partij  be¬ 
vatte  7  “/o  voosboon,  berekend  als  bessen. vatte  7  “/o  voosboon,  berekend  als  bessen. De  hoornschilboonen  zijn  kort  cn  breed,  op  den  platten  kant  bijna 
rond;  alleen  een  weinig  toegepunt  naar  het  steeleinde. De  lengte  van 
de  platboon  bedraagt  9—13  5  mM.,  gemiddeld  11.42  mM.,  waarbij  een 
breedte  behoort  van  ongeveer  9.40  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uiter¬ 
sten  9.5  mM. en  12.5  mM.,  het  gemiddelde  10.59  mM.,  waarbij  een 
breedte  van  ongeveer  9  mM. behoort. Het  gemiddeld  gewicht  per 
rondboon  is  wat  hooger  dan  per  platboon;  beide  zijn  middelmatig, De  oogsttijd  strekte  zich  over  langen  tijd  uit;  in  de  tweede  helft  van  het 
jaar  kwamen  telkens  kleine  hoeveelheden  rijpe  bessen  binnen,  die  als  500 
gram  in  rekening  werden  gebracht. Een  partij,  in  November  geoogst, 
werd  op  enkele  kenmerken  nader  onderzocht;  andere  kenmerken  konden 
niet  nagegaan  worden,  aangezien  de  zaden  uitgelegd  moesten  worden. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. lijk  laat  begonnen  en  heeft  zich  nog  lang  voortgezet. In  de  maanden 
Augustus,  September  en  November  werd  telkens  een  kleine  hoeveelheid 
bessen  ingezameld. Tegelijk  werden  dikwijls  bloeien  waargenomen; 
in  December  had  nog  een  zware  bloei  plaats,  terwijl  van  de  naburige 
boomen  geen  enkele  bloemen  vertoonde. De  oogst  was  als  volgt  verdeeld ; De  oogst  was  als  volgt  verdeeld ; De  oogst  was  als  volgt  verdeeld ; 
April  2.146  Kg. beskoffie 
Mei  9.413  Kg. — 
Juni  1.679  Kg. — 
'  Tweede  helft 
1908  0.500  Kg. — 
Totaal  13.738  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
een  productie  van  2  5  katti  markt- 
koffie. Apri Coffea  Abeokutae. Moederboom  N. Cultuurtuin. De  stam  is  1.50  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  33  cM.,  bij  den 
top  27  cM. in  omtrek. De  lage  stam  draagt  drie  zeer  zware  primaire 
takken  en  een  dunnere;  van  de  eerste  is  de  dikste  20  cM. in  omtrek. Op  de  bovenste  takken  ontspringen  wilde  takken  en  adventieftakken. Het  bladerdak  is  zeer  dicht  gesloten. De  bladeren  zijn  16.4—23.6  cM. lang,  gemiddeld  is  de  lengte  20.2  cM. De  breedte  bedraagt  6.9  —  10.4  cM.,  gemiddeld  9.0  cM. Voor  de  verhou¬ 
ding  tusschen  beide  afmetingen  werden  cijfers  gevonden,  varieerend 
tusschen  2.0  en  2.6,  gemiddeld  2.2. De  boom  behoort  dus  tot  de  breed- 
bladige  typen. De  grootste  breedte  ligt  op,  of  een  weinig  over,  het 
midden;  de  bladvoet  is  kort  en  breed;  en  meestal  door  gebogen  lijnen 
begrensd. De  bladtop  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  van  het  blad 
over;  de  basis  is  breed,  het  uiteinde  gewoonlijk  stomp. De  lengte  ervan 
bedraagt  8  —  11  mM.,  gemiddeld  9  inM. Voor  den  bladsteel  werd  een 
lengte  gevonden  van  11  mM. gemiddeld,  met  7  mM. en  16  mM. als 
uitersten. Het  aantal  nerv'en  bedraagt  7  of  8;  de  nerfhoek  is  50®— 55o 
groot  Domatien  komen  talrijk  voor;  de  opening  is  kringvormig, 
gewoonlijk  klein. gewoonlijk  klein. De  bessen  zijn  breed;  de  breedte  is  grooter  dan  de  lengte;  de  groot¬ 
ste  breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden. Naar  het  steeleinde  toe  zijn  de  bessen  versmald,  aan  het  discuseinde 
afgeplat. De  discus  is  vlak  of  iets  gewelfd. De  kleur  is  groezelig 
vuilrood  of  bruinrood;  de  roode  strepen  zijn  smal,  vrij  duidelijk;  de 
ondergrond  is  groen  of  geelgroen ;  dikwijls  ontbreekt  op  sommige 
plekken  van  de  bes  de  roode  kleurstof  geheel. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  O.  Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae. Moederboom  O. Cultuurtuin. De  boom  is  in  de  eerste  jaren  na  het  planten  blijkbaar  vlak  boven 
den  grond  door  djainoer  oepas  afgestorven;  er  is  daar  nog  een  diepe 
spleet  in  den  stam  te  zien. Op  borsthoogte  is  de  omtrek  van  den  stam 
20  cM.,  op  1  voet  boven  den  grond  33  cM. De  boom  is  daar  weder 
door  djanioer  oepas  getopt,  de  stam  wordt  voortgezet  door  een  drietal 
zware  wiwilans. Twee  ervan  zijn  weder  hevig  door  djamoer  oepas 
aangetast  en  dragen  tengevolge  daarvan  talrijke  groene  wiwilans. Onder  deze  plek  komen  nog  enkele  primaire  takken  voor. Het  bladerdak 
is  niet  gesloten. is  niet  gesloten. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  ongeveer  1.65  M. Het  blad  is  gemiddeld  18.5  cM. lang,  met  als  uitersten  17.1  cM. en 
21.6  cM. De  breedte  wisselt  af  tusscheu  7.4  cM. en  9.5  cM.,  met  als 
gemiddelde  8  06  cM. Voor  de  verhouding  werd  een  cijfer  gevonden, 
van  2.1  -  2.6  varieerend,  gemiddeld  2.3  bedragend. De  grootste  breedte 
ligt  steeds  over  het  midden;  de  bladvoet  is  lang,  gewoonlijk  vrij  stomp 
en  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. De  bladtop  is  duidelijk  van 
het  breedere  deel  der  bladschijf  onderscheiden  en  steekt  als  een  smalle, 
scherpe  punt  uit;  de  lengte,  tusschen  3  —  10  mM. varieerend,  bedraagt 
gemiddeld  8  mM. De  bladsteel  wisselt  in  lengte  tusschen  10  mM. en 
16  mM  ,  en  is  gemiddeld  14  mM. lang. Het  aantal  nerven  bedraagt  7  —  9;  de  nerfhoek  is  40o  —  45°;  domatien 
zijn  talrijk  aanwezig;  de  opening  ervan  heeft  den  vorm  van  een  lagen 
driehoek  met  afgeronde  hoeken,  die  met  zijn  basis  tegen  de  hoofdnerf 
aanligt. De  bessen  zijn  lichtrood ;  de  streping  is  fijn  en  onduidelijk. Naar 
het  steeleinde  is  de  bes  wat  versmald ;  bij  breedere  bessen  is  dit 
minder  duidelijk  te  zien. De  grootste  breedte  ligt  op  of  een  weinig 
over  het  midden;  de  breedte  bedraagt  gewoonlijk  meer  dan  de  lengte. De  discus  is  gewelfd  en  steekt  hoogstens  1  mM. uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM,): 
Partij  295  Partij  442 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  E.  Cultuurtuin. De  verdeeling  van  den  oogst  wordt  door  de  volgende  cijfers  weergegeven : April 
3.208  Kg. beskoffie 
Mei 
4.880  Kg. — 
Juni 
0.333  Kg. — 
Tweede 
helft  ’08 
0.500  Kg. — 
Totaal 
8.921  Kg. beskoffie,  aan  welke  hoeveelheid 
een  productie  van  1.9  katti  marktkoffie  beantwoordt. 463 Coffea  Abeokutae.  Moederboom  O.  Cultuurtuin. 15 
15.5 
13.5 
5 
4.5 
14 
14.5 
12.5 
5 
4A 
15 
16 
14 
6 
5.5 
14 
14.5 
12.5 
6 
5 
15.5 
15.5 
13.5 
5.5 
5 
14 
14.5 
13 
6.5 
6 
15.5 
15.5 
13.5 
5.5 
5 
14  5 
14.5 
13 
6.5 
6 
15  5 
16 
14 
6 
5.5 
14.5 
15 
13 
6.5 
6 
17 
18 
15 
5.5 
5 
17.5 
16 
13.5 
5 
4.5 De  bessen  met  platboon  vertonnen  een  gemiddelde  lengte  van  15.09 
mM.,  met  als  uitersten  12  mM  en  18  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon 464 zijn  de  uitersten  11  niM. en  15.5  mM.,  het  gemiddelde  13.27  mM. Het 
percentage  bessen  met  rondboon  neemt  in  den  loop  van  den  oogsttijd 
geleidelijk  af,  het  daalt  van  47  »/o  tot  31  “/o,  zoodat,  al  neemt  ook  het 
percentage  voosboon  iets  toe,  het  rendementscijfer  steeds  gunstiger 
wordt;  het  daalt  van  8.9  tot  7.9  en  bedraagt  gemiddeld  8.5,  dus  nog 
iets  boven  de  middelmatige  waarde. De  gemiddelde  lengte  van  deboo- 
nen  in  hoornschil  neemt  bij  de  achtereenvolgende  partijen  geleidelijk 
af,  van  11.39  mM. tot  10.53  mM. dalende. De  uitersten  ervoor  zijn  7.5  mM. en  13.5  mM.,  de  gemiddelde  lengte  voor  alle  ijartijen  dooreen  bedraagt 
10.9  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  9  mM. De  boonen 
zijn  dus  kort  en  breed,  de  zijkanten  zijn  door  sterk  gebogen  lijnen 
begrensd,  zoodat  de  boon  een  afgeronden  vorm  vertoont  De  rondboon 
is  gemiddeld  10.15  mM. lang,  bij  een  breedte  van  ongeveer  7.9  mM., 
en  met  8.5  inM. en  12.5  mM. als  uitersten. Het  gemiddeld  gewicht  der 
boonen  blijft  onder  het  middelmatige. De  oogst  begon  eerst  in  het  eind  van  April ;  de  productie  is  gering, 
wat  moet  worden  toegeschreven  aan  den  ongunstigen  bouw  van  den 
boom  en  de  herhaalde  djamoer-oepasaanvallen,  waaraan  hij  heeft  bloot 
gestaan. gestaan. De  verdeeling  van  den  oogst  is  als  volgt; April  0.425  Kg. beskoffie 
Mei  3.067  Kg. — 
Juni  0.587  Kg. — 
Totaal  4.079  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
0.8  katti  marktproduct. Coffea  Abeokutae. Moederboom  P. Cultuurtuin. Stam  1.30  M. hoog,  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond  30  cM.,  bij 
het  boveneind  24  cM. Op  de  bovenste  primaire  takken  hebben  zich 
wilde  takken  ontwikkeld,  op  de  onderste  eenige  adventieftakken  De 
straal  van  de  sprei  bedraagt  ongeveer  2  M. De  bladeren  zijn  groot  en  breed;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt 
27.3  cM.,  met  18.5  cM. en  31.1  cM. als  uitersten. De  breedte  is  7.9—15.5 
cM. gemiddeld  13,3  cM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  O.  Cultuurtuin. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen 
werd  gevonden  1.9 -2.3,  gemiddelde  2.1. De  boom  behoort  dus  tot  de 
breedbladige  tyijen. De  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het  mid¬ 
den,  soms  ook  op  het  midden;  naar  boven  toe  is  de  grens  der  zijkan¬ 
ten  wat  meer  gebogen,  naar  den  bladvoet  toe  wat  flauwer  gebogen. De  bladtop  is  lang  en  smal,  duidelijk  van  het  breedere  deel  der  blad- 
schijf  afgescheiden;  de  lengte  ervan  bedraagt  6—19  mM.,  gemiddeld 
13  mM,  De  bladsteel  is  gemiddeld  21  mM. lang,  met  17  mM. en27mM. als  uitersten. Het  aantal  nerven  bedraagt  7  —  10. De  nerfhoek  schom¬ 
melt  om  600. Domatien  zijn  talrijk  aanwezig,  de  opening  ervan  is  rond. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden : Aant. pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd  Lgt. hk. 6.1  10.2mM. 20.2mM. 7.9  mM. 16.1  mM. 5.8  mM. 4  7  mM. l0.7mM. De  bessen  zijn  karmijnrood;  de  kleur  komt  voor  in  breede,  duidelijke 
strepen  op  een  groengelen  ondergrond. De  bessen  zijn  grof,  lang¬ 
werpig,  de  grootste  breedte  ligt  op,  of  een  weinig  over,  het  midden. De  discus  is  vrij  groot  en  steekt  meestal  een  weinig  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM): 
Partij  164  Partij  422 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
17 
16 
14 
6 
5 
17 
15.5 
13 
4  3.5 
17.5 
15.5 
14 
7 
6.5 
17 
15.5 
14 
5  4 
17.5 
16 
14 
5.5 
5 
17 
15.5 
14 
6.5  6 
17.5 
16 
14 
6 
5.5 
17 
16 
14 
6.5  4.5 
17.5 
16 
15 
7 
5.5 
17 
16 
14.5 
5  4.5 
19 
17 
15 
5.5 
5 
19.5 
16 
14.5 
8 
7.5 De  lengte  der  bessen  is  dus  steeds  grooter  dan  de  breedte. De 
lengte  schommelt  voor  de  bessen  met  platboon  bij  de  verschillende 
partijen  tusschen  16.93  mM. en  18.37  mM.;  het  gemiddelde  voor  alle 
partijen  dooreen  bedraagt  17.64  mM.,  met  als  uitersten  14.5  mM. en 
20.5  mM. Voor  de  rondboonbessen  zijn  de  uitersten  der  lengte  12. mM. en  17  mM.,  het  gemiddelde  15.07  mM. Het  gewicht  der  bessen  is  vrij 
hoog;  het  neemt  bij  de  achtereenvolgende  partijen  geleidelijk  af. Het 
percentage  rondboon  is  laag;  gemiddeld  bedraagt  het  slechts  13  2  ®/o. Drieboonbessen  komen  een  enkele  maal  voor. en  niet  in  alle  partijen; 
gemiddeld  bevat  0.6  7o  der  bessen  drieboon. Meded.  Dep.  v.  Landbouw  11. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  O.  Cultuurtuin. In  de  eerste  partijen  komt 
geen  voosboon  voor,  bij  de  laatste  loopt  het  gehalte  aan  voosboon  op 
tot  6  7o. Het  rendementscijfer  is  iets  lager  dan  de  middelmatige 
waarde. De  hoornschilkoffie  is  zeer  grof,  langwerpig,  aan  het  steeleinde  toe¬ 
gepunt. De  lengte  der  platboon  bedraagt  10  — 15  mM.. gemiddeld 
12.72  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.75  mM. Voor  de  rond¬ 
boon  is  de  lengte  10 — 12.5  mM.,  gemiddeld  1165  mM.,  met  een  gemid¬ 
delde  breedte  van  8  mM. De  boonen  zijn  dus  langer  dan  middelmatig; 
echter  niet  breeder,  zoodat  het  gemiddeld  gewicht  slechts  weinig  boven 
het  middelmatige  ligt Het  is  mogelijk,  dat  de  grootte  der  boonen  moet  toegeschreven  worden 
aan  den  kleinen  oogst,  dien  de  boom  in  1908  gedragen  heeft. De  ver- 
deeling  van  den  oogst  was  als  volgt : 30 —  466  - Maart  0.360  Kg. beskoffie 
April  0.846  Kg. — 
Mei  1.769  Kg. — 
Totaal  2.975  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
iets  meer  dan  0.6  katti  markt- 
koffie. Coffea  Abeokutae. Moederboom  Q. Cultuurtuin. De  stam  is  2.50  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  is  de  omtrek 
37  cM.,  op  borsthoogte  31  cM  Alleen  de  bovenste  helft  van  den  stam 
draagt  primaire  takken;  zij  zijn  eenigszins  naar  beneden  gebogen. Bovenaan  draagt  de  stam  drie  dikke  wiwilans,  die  hoog  zijn  opgeschoten 
en  geen  vrucht  dragen. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  ongeveer  1.75  M 
De  lengte  van  de  bladeren  bedraagt  18.3  —  24.9  cM.,  gemiddeld  20.6  cM. Voor  de  breedte  werden  als  uitersten  gevonden  8.0  cM. en  12.5  cM., 
als  gemiddelde  9.8  cM. De  grootste  breedte  ligt  meestal  ongeveer 
op  het  midden  De  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  bedraagt 
1.9  —  2.8,  gemiddeld  2.1. De  bladeren  zijn  dus  sterk  variabel  in 
vorm. De  bladvoet  is  kort  en  breed  en  bijna  altijd  door  flauwge- 
bogen  lijnen  begrensd. De  bladtop  gaat  geleidelijk  in  het  breedere 
deel  der  bladschijf  over;  de  basis  ervan  is  breed,  het  uiteinde  stomp 
afgerond;  de  lengte  van  den  bladtop  bedraagt  5  —  10  mM.,  gemiddeld 
7  mM. De  bladsteel  is  van  10  mM. tot  17  mM. lang;  het  gemiddelde 
ervoor  is  13  mM. Het  aantal  nerven  is  7  —  9;  de  nerfhoek  is  50o  —  55° 
groot. Domatien  zijn  talrijk  aanwezig;  de  opening  ervan  is  gewoon¬ 
lijk  kringvormig. De  bessen  zijn  dof  bruinrood ;  streping  fijn  en  scherp ;  ondergrond 
groengeel. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  O.  Cultuurtuin. De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden ;  aan  het  steel- 
einde  is  de  bes  een  weinig  versmald,  aan  het  discuseinde  afgeplat. De 
discus  is  klein  en  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.) : 
Partij  274  Partij  498 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 16 
15 
12.5 
3 
2.5 
15 
15.5 
13 
3.5 
3.5 
16 
15 
12.5 
4 
3.5 
15 
16 
12.5 
4 
3 
16 
15.5 
12.5 
4 
3.5 
15.5 
15 
12.5 
3.5 
3 
16 
16 
13 
4 
3.5 
15.5 
15 
13 
3 
2.5 
16 
16 
13 
4.5 
4 
15.5 
15 
13 
3.5 
3 
17.5 
16 
14 
3 
2.5 
17.5 
17.5 
14.5 
4.6 
4 De  bessen  met  platboon  vertoonen  een  gemiddelde  lengte  van  15.90 
mM.,  met  als  uitersten  13  mM. en  19.5  mM. Voor  de  verschillende 
partijen  schommelt  de  lengte  der  platboonbessen  tusschen  15.34  mM. en  16.32  mM. De  rondboonbessen  zijn  11.5—16.5  mM. lang,  met  als  ge¬ 
middelde  14.28  mM. Het  percentage  rondboonbessen  is  ongeveer  gelijk 
aan  het  middelmatige;  gemiddeld  bedraagt  het  30.5  %. Bessen  met 
drieboon  komerf  gemiddeld  voor  1  “/o  voor. Het  gehalte  aan  voosboon 
is  tot  het  einde  van  den  oogsttijd  gering. Het  uitleveringscijfer  bedraagt 
gemiddeld  8.4,  dus  ongeveer  de  middelmatige  waarde. en  16.32  mM. De  rondboonbessen  zijn  11.5—16.5  mM. lang,  met  als  ge¬ 
middelde  14.28  mM. Het  percentage  rondboonbessen  is  ongeveer  gelijk 
aan  het  middelmatige;  gemiddeld  bedraagt  het  30.5  %. Bessen  met 
drieboon  komerf  gemiddeld  voor  1  “/o  voor. Het  gehalte  aan  voosboon 
is  tot  het  einde  van  den  oogsttijd  gering. Het  uitleveringscijfer  bedraagt 
gemiddeld  8.4,  dus  ongeveer  de  middelmatige  waarde. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig,  aan  het  steeleinde  lang  toege¬ 
spitst;  aan  het  discuseinde  stomp  afgerond. De  lengte  der  platboon  bedraagt  9.5—15  mM.,  met  een  gemiddelde 
van  12.15  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.6  mM. Voor  de 
rondboon  zijn  de  uitersten  9  mM. en  13.5  mM.,  het  gemiddelde  11.32 
mM  ,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  8  mM. Het  gemiddeld 
gewicht  van  de  bereide  boon  blijft  onder  het  middelmatige;  voor  de 
platboon  en  drieboon  is  het  gelijk,  voor  de  rondboon  iets  hooger. De 
oogst,  hoewel  klein,  strekte  zich  over  langen  tijd  uit. De  verdeeling  was  als  volgt: 
Maart  1.005  Kg. beskoffie 
April  0.426  Kg. — 
-  Mei  2.538  Kg. — 
Juni  0.484  Kg. — 
Totaal  4.453  Kg. beskoffie,  beantwoordend  aan  0.9 
katti  bereid  product. De  verdeeling  was  als  volgt: Coffea  Abeokutae. Moederboom  R. Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae. Moederboom  R. Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  O.  Cultuurtuin. Stam  op  90  cM. boven  den  grond  getopt,  blijkbaar  vroeger  tenge¬ 
volge  van  djamoer  oepas  afgestorven. De  stam  zelf  draagt  slechts  een 
primairen  tak,  waarop  enkele  wilde  takken  ontspringen. Verder  heeft 
de  stam  een  krachtigen  w'iwilan  ontwikkeld,  die  zich  regelmatig  als  een 
jonge  boom  vertakt;  onderaan  is  de  stam  28  cM,  in  omtrek;  de  wiwi- 
lan  meet  aan  zijn  basis  21  cM. in  omtrek. De  sprei  van  de  takken  van 
den  wiwilan  is  bijna  2  M. Het  blad  is  12.0-22.9  cM  lang. met  een  gemiddelde  van  19.4  cM. Voor  de  breedte  werd  gevonden  5.5 — 11.8  cM.,  met  een  gemiddelde  van 
9.2  cM. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  bedraagt  2.0— 2.3,  ge¬ 
middeld  2.1  Het  blad  is  dus  breed,  de  grootste  breedte  ligt  een  weinig 
over  het  midden  De  zijkanten  zijn  door  sterk  gebogen  lijnen  begrensd, 
die  naar  den  steel  toe  overgaan  in  rechte  of  flauwgebogen  lijnen,  waar- 
tusschen  de  breede  bladvoet  ligt. De  bladtop  is  duidelijk  van  het  bree- 
dere  deel  der  bladschijf  te  onderscheiden;  het  uiteinde  ervan  is  scherp. De  lengte  van  den  bladtop  bedraagt  10  — 16  mM  ,  gemiddeld  14  mM.; 
dus  meer  dan  de  middelmatige  waarde. De  lengte  van  den  bladsteel  is  12  —  27  mM.,  met  een  gemiddelde  van —  468  — 22  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  6  —  8;  de  nerf  hoek  schommelt  om 
500. Domatien  zijn  vooral  op  de  onderste  helft  van  het  blad  aanwezig; 
de  opening  ervan  is  smal. 22  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  6  —  8;  de  nerf  hoek  schommelt  om 
500. Domatien  zijn  vooral  op  de  onderste  helft  van  het  blad  aanwezig; 
de  opening  ervan  is  smal. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: 
Aant  pt. Lgt. bs. Lgt. pt  Brd. pt  Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd  Lgt. hk. 7.5  9.8  mM. 17.8  mM. 6.3  mM. 16.5  mM  5  3  mM. 4.2  mM  8.7  mM. Aant  pt. Lgt. bs. Lgt. pt  Brd. pt  Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd  Lgt. hk. 7.5  9.8  mM. 17.8  mM. 6.3  mM. 16.5  mM  5  3  mM. 4.2  mM  8.7  mM. De  bessen  zijn  donkerrood  met  rozeroode  tint;  soms  is  de  kleur 
bijna  effen,  doordat  de  ondergrond  bijna  geheel  door  de  kleur  bedekt 
is;  soms  zijn  de  bessen  bleek  gekleurd  en  vertonnen  zij  een  wang;  de 
ondergrond  is  geel  of  groengeel. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  O.  Cultuurtuin. en  11  mM.,  het  gemiddelde 
1019  mM.,  w’aarbij  een  breedte  behoort  van  8  mM  De  bereide  boon 
vertoont  een  gemiddeld  gewicht,  dat  onder  de  middelmatige  waarde 
ervoor  blijft;  dat  van  de  rondboon  is  het  grootst;  dat  der  platboon 
is  een  weinig,  dat  der  driet*oon  veel  minder breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden;  naar  het  steeleinde  toe  is  de  boon 
duidelijk  toegepunt,  naar  het  discuseind  stomp  afgerond,  gewoonlijk 
zelfs  een  weinig  ingedeukt  De  lengte  der  platboon  bedraagt  8  — 13.5 
mM.,  gemiddeld  11.15  mM.,  waarbij  een  bre'dte  behoort  van  8.7  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  8  mM. en  11  mM.,  het  gemiddelde 
1019  mM.,  w’aarbij  een  breedte  behoort  van  8  mM  De  bereide  boon 
vertoont  een  gemiddeld  gewicht,  dat  onder  de  middelmatige  waarde 
ervoor  blijft;  dat  van  de  rondboon  is  het  grootst;  dat  der  platboon 
is  een  weinig,  dat  der  driet*oon  veel  minder is  een  weinig,  dat  der  driet*oon  veel  minder 
De  productie  van  den  boom  is  wel  is  waar  niet  hoog. maar  dit  zal 
wel  hoofdzakelijk  aan  het  kleine  dragende  oppervlak  moeten  worden 
toegeschreven De  oogst  was  als  volgt  verdeeld  : De  oogst  was  als  volgt  verdeeld  : 
Maart  ‘2.312  Kg  beskoffie. April  2.443  Kg  — 
Mei  1  243  Kg. - 
Juni  0.418  Kg. — 
Totaal  6.416  Kg  beskofiie,  waaraan  een  hoe 
veelheid  van  1.5  katti  markt 
product  beantwoordt. Coffea  Abeokutae  Moederboom  S  Cultuurtuin Hoogte  van  den  stam  3.20  M ,  omtrek  op  1  voet  36  cM.,  op  borst¬ 
hoogte  32  cM. Van  af  2  M  boven  den  grond  draagt  de  stam  primaire 
takken  Wilde  takken  zijn  spaarzaam  aanwezig;  bovenaan  draagt  de 
stam  een  zwaren  wiwilan  Straal  van  de  sprei  1.50  —  1.70  M. stam  een  zwaren  wiwilan  Straal  van  de  sprei  1.50  —  1.70  M. Bladerdak  slecht  gesloten. Schors  onderaan  den  stam  eenigszins  ge¬ 
draaid. De  bladeren  zijn  gemiddeld  18.1  cM. lang. met  als  uitersten  13.3  cM. en  19.9  cM. De  breedte  ligt  tusschen  5.2  cM  en  9.8  cM.,  bedraagt  ge¬ 
middeld  7.9  cM. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  is  gemiddeld 
2.3  en  wisselt  tusschen  2.1  en  2  5  af  De  zijkanten  van  het  blad  zijn 
door  sterk  gebogen  lijnen  begrensd;  de  grootste  breedte  ligt  iets  over 
het  midden. De  bladvoet  is  smal  en  kort. De  bladtop  gaat  bijna  on¬ 
merkbaar  in  het  breedere  deel  van  de  bladschijf  over;  het  uiteinde 
ervan  is  gewoonlijk  afgestompt. De  lengte  varieert  tusschen  5  en  10  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  O.  Cultuurtuin. De  bessen  vertonnen  een  afgeronden 
vorm;  de  grootste  breedte  ligt  slechts  weinig  over  het  midden;  naar 
het  steeltje  toe  is  de  bes  bijna  niet  versmald,  aan  het  discuseinde  af¬ 
gerond. De  discus  is  in  verhouding  tot  de  kleine  bes  vrij  groot;  het 
oppervlak  ervan  is  gewelfd,  zoodat  hij  een  weinig  uitsteekt. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.) : Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.) : 
Partij  158  Partij  404 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
14.5 
14.5 
12 
5 
4.5 
15 
15 
12.5 
3.5  3.5 
14.5 
15 
13 
4.5 
4 
15 
15 
13 
5  4,5 
14.5 
15.5 
13 
5.5 
5 
15 
15.5 
13 
5  4.5 
15 
14 
12 
5 
5 
15 
15.5 
13 
6  5.5 
15 
14.5 
12 
5,5 
5 
15 
16.5 
14 
5.5  4.5 
17.5 
16.5 
14.5 
6 
5 
18 
17 
14.5 
7 
6.5 De  gemiddelde  lengte  voor  de  bessen  met  platboon  vertoont  vrij 
sterke  schommelingen;  de  gemiddelden  voor  de  verschillende  partijen 
loopen  uiteen  van  13.88  mM  tot  15.69  mM.;  voor  alle  partijen  bijeen¬ 
genomen  bedraagt  het  gemiddelde  14.85  mM.,  met  11.5  mM. en  18.5  mM. als  uitersten. Voor  de  lengte  der  rondboonbessen  zijn  de  uitersten 
11  mM. en  16.5  mM.,  het  gemiddelde  13.04  niM. Het  percentage  rond¬ 
boonbessen  varieert  tusschen'8%  en  19°/o;  gemiddeld  is  het  12.7  ®/o, 
dus  minder  dan  de  middelmatige  waarde  ervoor. Het  gemiddeld  ge¬ 
wicht  der  bessen  vertoont,  in  verband  met  het  percentage  rondboon, 
verschillen;  het  bedraagt  1.6  —  1.9  gr.,  gemiddeld  1.74  gram,  dus  minder 
dan  de  middelmatige  waarde. Het  cijfer  voor  de  uitlevering  is  steeds 
onder,  soms  ver  onder  de  middelmatige  waarde;  het  gemiddelde  van 
7.08  wijst  op  een  zeer  gunstig  rendement. Drieboon  komt  in  de  latere  partijen  steeds  in  een  klein  percentage 
der  bessen  voor;  het  gehalte  aan  voosboon  is  voor  de  latere  partijen 
iets  hooger  dan  voor  de  eerstgeoogste;  het  gemiddeld  percentage  blijft 
nog  iets  onder  de  1  “/o nog  iets  onder  de  1  “/o 
De  hoornschilboonen  zijn  breed,  kort,  afgerond  van  vorm  ;  de  grootste 469 breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden;  naar  het  steeleinde  toe  is  de  boon 
duidelijk  toegepunt,  naar  het  discuseind  stomp  afgerond,  gewoonlijk 
zelfs  een  weinig  ingedeukt  De  lengte  der  platboon  bedraagt  8  — 13.5 
mM.,  gemiddeld  11.15  mM.,  waarbij  een  bre'dte  behoort  van  8.7  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  8  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  O.  Cultuurtuin. en  bedraagt  gemiddeld  7  mM. De  bladsteel,  12—20  mM. lang,  vertoont 
een  gemiddelde  lengte  van  17  mM. Het  aantal  nerven  wisselt  af  tus¬ 
schen  8  en  9;  de  nerfhoek  schommelt  om  50°;  domatien  ontbreken  dik¬ 
wijls  geheel  op  het  blad;  de  opening  ervan  is  meestal  groot,  kring¬ 
vormig. De  bessen  zijn  helderrood  tot  donkerrood;  de  strepen  zijn  meestal —  470  — niet  duidelijk. Dikwijls  vertoonen  de  bessen  de  kleur  alleen  in  een 
wang. De  bessen  zijn  langwerpig;  de  grootste  breedte  ligt  over  het 
midden;  onderaan  is  de  bes  wat  versmald,  bovenaan  afgeplat. De 
discus  is  middelmatig  van  grootte  en  steekt,  vooral  bij  de  grootere 
bessen,  meestal  een  weinig  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.); 
Partij  186  Partij  347 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 17 
15.5 
14 
5 
5 
16.5 
15.5 
13.5 
4.5 
4.5 
17 
16 
14 
5.5 
5 
16.5 
15.5 
13  5 
4.5 
4.5 
17 
16.5 
14 
4.5 
4 
16  5 
16.5 
14 
4 
4 
17 
16.5 
14,5 
5.5 
5 
16.5 
16.5 
14 
5 
4.5 
17 
17 
15 
4.5 
4 
17 
16 
14 
4 
3  5 
19 
17 
15 
6 
5.5 
19 
18 
15.5 
5.5 
5 De  lengte  der  bessen  met  platboon  schommelt  tusschen  13.5  mM. en 
21  mM.,  gemiddeld  bedraagt  zij  17.42  mM. Bij  de  achtereenvolgende 
partijen  neemt  de  gemidd. lengte  geleidelijk  af. Hetzelfde  vindt  men 
bij  de  bessen  met  rondboon,  12.5  17  mM. lang,  met  een  gemiddelde 
van  14.98  mM. Het  percentage  platboonbessen  neemt  voor  de  achter¬ 
eenvolgende  partijen  toe;  de  laatstgeoogste  partij  bestaat  voor  80  %  uit 
bessen  met  platboon,  terwijl  bij  de  eerste  partijen  het  aantal  bessen 
met  rondboon  dikwijls  dat  van  de  bessen  met  platboon  overtreft. De 
boonen  zijn  tamelijk  grof;  het  gemiddeld  gewicht  varieert  in  verband 
met  het  percentage  rondboonbessen;  gemiddeld  voor  alle  partijen  be¬ 
draagt  het  2.1  gr. Het  verhoudingscijfer,  dat  voor  de  partijen  met  veel 
rondboon  wat  stijgt,  is  iets  hooger  dan  middelmatig;  het  gemiddelde 
is  8.56. De  boonen  zijn  tamelijk  grof;  het  gemiddeld  gewicht  bedraagt 
voor  de  platboon  0  156  gr.,  voor  de  rondboon  iets  meer  De  lengte  van 
de  platboon  wisselt  af  tusschen  8.5  mM. en  14  mM.,  gemiddeld  bedraagt 
zij  12.23  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  9  mM.;  de  boonen  zijn 
dus  duidelijk  langwerpig. Voor  de  rondboon,  9  —  12  mM. lang,  bedraagt 
de  gemiddelde  lengte  11.37  mM.,  waarbij  een  breedte  van  iets  meer  dan 
8  mM  behoort. Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  1.15  M.,  doordat  het  bovengedeelte  vroeger 
door  djamoer  oepas  gestorven  is. Omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
28  cM  . op  borsthoogte  20  cM  Boven  aan  den  stam  twee  wiwilans, 
3  50  M. hoog. Daaronder  draagt  de  stam  enkele  primaire  takken,  waar¬ 
op  wilde  takken  ontspringen. Straal  van  de  sprei  meer  dan  2  M. Het  blad  is  klein,  gemiddeld  18.1  cM. lang,  met  14.5  cM  en  20.9  cM 
als  uitersten  De  breedte,  5.0  cM  —  9.4  cM. groot,  bedraagt  gemiddeld 
7.7  cM  Het  verhoudingscijfer  wisselt  af  tusschen  2.0  en  3.0,  gemiddeld 
is  het  2.4  groot. De  grootste  breedte  ligt  op,  of  iets  over,  het  midden ; 
naar  boven  is  het  blad  wat  stomper  afgerond,  naar  onderen  is  de 
bladvoet  iets  uitgerekt. Het  overigens  afgeronde  uiteinde  loopt  weer 
uit  in  den  vrij  korten  bladtop,  7—12  niM. lang,  gemiddeld  9  mM. De 
bladsteel  is  kort,  gemiddeld  8  mM. lang,  met  6  mM  en  10  mM. als 
uitersten. Het  aantal  nerven  bedraagt  gewoonlijk  7;  de  nerfhoek  is 
50°  —  55°  groot  Domatien  zijn  bijna  in  iederen  nerfhoek  aanwezig;  de 
opening  ervan  is  kringvormig. De  bessen  zijn  bijna  rond;  de  grootste  breedte  ligt  iets  over  het 
midden. De  kleur  is  lichtrood  of  oranjerood;  de  streping  is  niet 
scherp;  de  ondergrond  is  geel  of  groengeel. De  discus  is  middelmatig 
groot  en  gewoonlijk  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  175  Partij  424 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15.5 
15 
12  5 
4.5 
4 
15 
15 
13 
5  5 
15.5 
15.5 
13 
4 
3  5 
15 
15.5 
13 
4.5  4 
16 
15 
13.5 
4.5 
4 
15 
15  5 
13 
4.5  4 
16 
15.6 
13 
6 
5.5 
15 
15.5 
13 
5  4.5 
16 
16 
13 
4 
3.5 
15 
15.5 
13.5 
5.5  5 
■  18 
17.5 
15 
5.5 
5 
185 
18 
15 
5 
4 De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  is  16  89  mM. met  als 
uitersten  13.5  mM. en  19  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de 
uitersten  12.5  mM. en  17  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  14.44  mM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  beneden  het  middelmatige;  het 
gehalte  aan  voosboon  is  eveneens  gering. De  uitlevering  is  iets  beneden 
het  middelmatige;  voor  de  vier  partijen  dooreen  bedraagt  het  cijfer 
7.88,  een  gunstig  cijfer  dus. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  O.  Cultuurtuin. De  oogst  begon  betrekkelijk  laat  in  het  jaar. In  de 
maand  Maart  behoefde  de  boom  nietjgeplukt  te  worden. De  productie  was  als  volgt  verdeeld : De  productie  was  als  volgt  verdeeld : De  productie  was  als  volgt  verdeeld : 
April  9.056  Kg. beskoffie 
Mei  4.180  Kg. — 
Totaal  13.236  Kg  beskoffie,  gelijkstaande  met  on¬ 
geveer  2.5  katti  marktproduct. April  9.056  Kg. beskoffie Apri Apri
Mei Apri
Mei Apr
Me April  9.056  Kg. beskoffie
Mei  4.180  Kg. — Totaa Totaal  13.236  Kg  beskoffie,  gelijkstaande  met  on¬ 
geveer  2.5  katti  marktproduct. Totaal  13.236  Kg  beskoffie,  gelijkstaande  met  on¬  Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig,  toegepunt;  het  gemiddeld  ge¬ 
wicht  ervoor  is  iets  boven  het  middelmatige;  voor  platboon  en  rond¬ 
boon  is  het  gelijk. De  lengte  der  platboon  neemt  voor  de  achtereen¬ 
volgende  partijen  af  van  12.36  mM. tot  11.93  mM.;  gemiddeld  bedraagt  zij  12.12  mM. met  als  uitersten  9.5  mM  en  14  inM.;  de  gemiddelde  boon 
is  ongeveer  9  niM  breed. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  10  mM. en  13  mM  ,  het  gemiddelde  der  lengte  11.29  mM  ,  waarbij  een  breedte 
behoort  van  ongeveer  8.5  niM. zij  12.12  mM. met  als  uitersten  9.5  mM  en  14  inM.;  de  gemiddelde  boon 
is  ongeveer  9  niM  breed. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  10  mM. en  13  mM  ,  het  gemiddelde  der  lengte  11.29  mM  ,  waarbij  een  breedte 
behoort  van  ongeveer  8.5  niM. De  productie  van  den  boon  is  gering:  waarschijnlijk  moet  d>t  aan 
den  bouw  worden  toegeschreven,  in  verband  met  welken  het  dragend 
oppervlak  klein  is. oppervlak  klein  is. De  verdeeling  van  den  oogst  over  de  verschillende  maanden  was 
als  volgt: Maart  0.373  Kg  beskoffie 
April  2.366  Kg  — 
Mei  1  050  Kg. - 
Totaal  3.789  Kg  beskoffie. waaraan  een  pro¬ 
ductie  van  0  8  katti  markt- 
koffie  beantwoordt Coffea  Abeokutae. Moederboom  U. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  3.40  M.,  de  omtrek  ervan  bedraagt  op  1  voet 
boven  den  grond  36  cM.,  op  borsthoogte  34  cM, De  laagste  primaire  takken  ontspringen  op  1,80  M. boven  den  grond; 
zij  zijn  sterk  naar  beneden  gebogen. Ook  de  bovenste  takken  zijn 
neergebogen;  zij  dragen  zware,  volop  met  vrucht  voorziene  wilde 
takken. De  bladeren  zijn  kort;  de  lengte  bedraagt  gemiddeld  18  7  cM ,  de 
uitersten  voor  de  lengte  15.3  cM. en  20.9  cM. De  breedte  is  6.9 — 10.4 
cM. groot,  gemiddeld  8.55  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  af¬ 
metingen  werd  een  cijfer  gevonden  tusschen  1.7  en  2.5  varieerend; 
gemiddeld  bedraagt  die  verhouding  2.2. De  bladvorm  is  vrij  constant; 
de  grootste  breedte  ligt  steeds  over  het  midden. De  bladvoet  is  lang, 
door  rechte  lijnen  begrensd;  deze  gaan  vervolgens  over  in  sterk  ge¬ 
bogen  lijnen. De  bladtop  is  bijna  afgerond,  de  eigenlijke  bladtop  is 
weinig  ontwikkeld,  steekt  bijna  niet  uit;  hij  gaat  geleidelijk  in  het 
breedere  deel  der  bladschijf  over. De  lengte  van  den  bladtop  bedraagt 
gemiddeld  6  M.,  de  uitersten  ervoor  zijn  3  mM. en  8  niM. Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. Voor  den 
bladsteel  werd  een  gemiddelde  lengte  gevonden  van  13  mM  ,  met  10 
mM. en  16  mM. als  uitersten. Het  aantal  nerven  bedraagt  8—9;  de 
nerfhoek  schommelt  tusschen  45®  en  60°. De  domatien  zijn  goed  ont¬ 
wikkeld;  zij  komen  vrij  talrijk  voor;  de  opening  ervan  is  rond. De  bessen  zijn  helderrood,  fijn  gestreept,  zoodat  de  kleur  bijna  effen 
lijkt;  de  ondergrond  is  geel  of  groengeel. De  grootste  breedte  ligt  een 
weinig  over  het  midden;  aan  het  discuseind  is  de  bes  sterk  afgeplat; 
aan  het  steeleinde  een  weinig;  de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen 
lijnen  begrensd,  die  naar  den  steel  toe  een  weinig  convergeeren. 473  — 
De  breedte  der  bessen  bedraagt  meestal  meer  dan  de  lengte;  de 
discus  is  middelmatig  groot;  dikwijls  steekt  hij  uit. Afmetingen  der  bessen 
(alles 
in M.): 
Partij  194 
Partij  491 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 16.5 
16 
13.5 
4 
4 
16 
16 
13 
3  5 
3.5 
16.5 
16.5 
14 
4.5 
4 
16 
16 
14 
5 
4 
16.5 
17 
13.5 
4 
3.5 
16 
16.5 
13.5 
4.5 
3.5 
17 
15 
13 
4 
3.5 
16 
16.5 
13.5 
5 
4.5 
17 
16 
13.5 
4.5 
3.5 
16 
17 
14 
4.5 
4 
19 
18 
14.5 
3.5 
3 
19 
18.5 
15 
3.5 
3 De  bessen  met  platboon  vertoonen  als  gemiddelde  lengte  voor  alle 
partijen  bijeengenomen  16.84  mM.,  met  12.5  mM. en  20  mM. als  uiter¬ 
sten. De  gemiddelde  lengte  der  achtereenvolgende  partijen  neemt  ge¬ 
leidelijk  af  van  17.71  mM. tot  15.95  mM. Voor  de  rondboonbessen  werd 
een  gemiddelde  lengte  gevonden  van  14.48  mM.,  met  11.5  mM. en  16.5 
mM. als  uitersten. Het  percentage  rondbessen  is  lager  dan  de  middel¬ 
matige  waarde;  het  bedraagt  van  10  ®/o  tot  26%,  gemiddeld  16  7%. Drieboon  komt  in  enkele  percenten  der  bessen  voor;  het  gehalte  aan 
voosboon  is  gering;  het  loopt  tegen  het  einde  van  den  oogsttijd  ook 
niet  op. Het  cijfer  voor  de  uitlevering  stijgt  voor  de  achtereenvolgende 
partijen ;  het  gemiddelde  ervoor  is  7.7,  dus  gunstiger  dan  de  middel¬ 
matige  waarde. Het  gemiddeld  gewicht  der  bessen  is  hoog;  in  den 
loop  van  den  oogsttijd  daalt  het  van  2.6  gr. tot  2.1  gr. ;  het  gemiddelde, 
2.32  gr.,  is  hooger  dan  de  middelmatige  waarde  ervoor. 2.32  gr.,  is  hooger  dan  de  middelmatige  waarde  ervoor. De  hoornschilboonen  zijn  grof,  vooral  breed ;  het  steeleinde  is  weinig 
toegepunt. Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. De  lengte  van  de  platboon  bedraagt  8.5  — 15  mM.,  gemid¬ 
deld  12.27  mM  ,  waarbij  een  breedte  behoort  van  9  3  mM. Bij  de  achter¬ 
eenvolgende  partijen  neemt  de  gemiddelde  lengte  der  hoornschilboon 
af  van  17  71  mM  tot  15.95  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten 
9  m  M. en  14  mM.,  met  als  gemiddelde  11.22  mM  ,  waarmede  een  breedte 
van  8.2  mM  gepaard  gaat  Het  gewicht  der  bereide  boonen  is  hoog; 
voor  de  eerste  partijen  zeer  hoog;  voor  de  laatste  slechts  weinig  meer 
dan  de  middelmatige  waarde ;  dat  voor  de  platboon  bedraagt  iets  meer  dan 
dat  voor  de  rondboon. De  oogst  kwam  in  hoofdzaak  in  April  binnen. De  verdeeling  was  als  volgt: De  verdeeling  was  als  volgt: 
Maart 
0.680 
Kg  beskoffie 
April 
7.535 
Kg  — 
Mei 
1.372 
Kg. 'Juni 
0  454 
Kg. Totaal  10  041  Kg  beskoffie,  waarbij  nog  ongeveer  200  gr. moet  bijgeteld  worden,  die  eerst  in  de  tweede  helft  van  1908 
werden  geoogst  De  totale  productie  aan  marktkoffie  heeft  dus  be¬ 
dragen  ongeveer  2.2  katti. 200  gr. moet  bijgeteld  worden,  die  eerst  in  de  tweede  helft  van  1908 
werden  geoogst  De  totale  productie  aan  marktkoffie  heeft  dus  be¬ 
dragen  ongeveer  2.2  katti. Goffea  Abeokutae. Moederboom  V. Cultuurtuin. Goffea  Abeokutae. Moederboom  V. Cultuurtuin. Zeer  krachtige  boom,  stam  ongeveer  4  M. hoog,  op  1  voet  boven 
den  grond  43  cM  ,  op  borsthoogte  37  cM. in  omtrek  De  stam  draagt 
bovenaan  nog  een  paar  zware  wiwilans. Onderaan  den  stam  zitten  enkele  zware  zijtakken  die  wilde  takken 
dragen ;  de  dikste  ervan  is  18  cM  in  omtrek. Het  meerendeel  der  zijtakken  zit  bovenaan  den  stam  en  vormt  daar 
een  niet  volkomen  gesloten,  vlakke  kroon. De  sprei  heeft  een  straal 
van  2  30  M. De  bladeren  zijn  groot,  de  lengte  bedraagt  gemiddeld 
24.4  cM.,  met  als  uitersten  19  6  cM  en  29  0  cM  De  zijkanten  zijn  door 
gebogen  lijnen  begrensd;  de  grootste  breedte  ligt  slechts  weinig  over 
het  midden  De  breedte  wisselt  af  tusschen  9.0  cM. en  12  8  cM ,  en 
bedraagt  gemiddeld  11.3  cM. Het  cijfer,  dat  de  verhouding  tusschen 
beide  afmetingen  aangeeft,  varieert  van  2,0  tot  2.3  met  2.2  als  gemid¬ 
delde;  de  boom  is  dus  breedbladig. De  bladsteel  is  12—  17  mM  lang, 
gemiddeld  13.5  mM. De  bladtop  is  gemiddeld  123  mM. lang. Het 
aantal  nerven  bedraagt  gewoonlijk  8;  de  nerfhoek  schommelt  om  50°;  de 
domatien  zijn  goed  ontwikkeld. Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. De  bessen  vallen  dadelijk  op  door  haar  breeden,  platten  vorm. Aan 
het  steeleinde  en  aan  het  discuseind  is  de  bes  sterk  afgeplat,  de  dikte 
bedraagt  veel  minder  dan  de  breedte. mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles in 
mM.): 
Partij  135 
Partij  446 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
12.5 
14 
12 
5 
5 
15 
16.5 
14 
4.5 
4.5 
14 
15 
12 
4 
4 
15 
17 
13.5 
5 
4.5 
14 
15 
12.5 
5 
4.5 
15 
17.5 
14.5 
6 
5 
14.5 
16 
13.5 
5 
4.5 
15 
18 
15 
5 
5 
14.5 
16.5 
13.5 
4.5 
4 
Partij  513 
14.5 
16.5 
13  5 
6 
5 
14 
15 
12.5 
4 
4 
16 
16.5 
13.5 
5 
4 
14 
15 
12  5 
4.5 
4 
16 
17 
14 
5 
4.5 
14 
15.5 
13 
5 
4.5 
14 
16 
13.5 
5 
4.5 
14 
16.5 
13.5 
4.5 
4 De  breedte  overtreft  de  lengte  dus  meestal  met  1  —3  mM. De  discus 
is  vlak,  een  enkele  maal  een  weinig  verheven. De  kleur  is  donkerrood,  glimmend  karmijnrood  of  iets  bruinachtig 
rood;  de  strepen  zijn  fijn  en  vrij  duidelijk;  de  ondergrond  is  groengeel. Soms  wordt  de  kleur  door  groene  plekken  onderbroken  De  bessen  met  platboon  varieeren  in  lengte  tusschen  12.5  enl7mM.; 
voor  alle  partijen  biieengenomen  bedraagt  de  gemiddelde  lengte  14.58 
mM  Voor  de  bessen  met  rondboon  is  de  gemiddelde  lengte  13.17  mM., 
terwijl  de  uitersten  11  mM. en  15.5  mM. zijn  De  bessen  zijn  dus  kort, 
het  gemiddeld  gewicht  echter  is,  tengevolge  van  den  breeden  vorm 
der  bessen,  niet  onder  het  middelmatige;  het  bedraagt  1.88  gr. Het 
percentage  bessen  met  rondboon  is  middelmatig;  het  bedraagt  gemid¬ 
deld  16.3  “/o-  Een  vrij  groot  percentage  bessen  bevat  drieboon;  van 
partij  446  bv  10%;  het  gemidd. percentage  drieboonbessen  bedraagt 
4  6%. Voosboon  komt  in  2%  der  bessen  voor;  het  percentage  neemt 
tegen  het  eind  van  den  oogsttijd  belangrijk  toe,  bedraagt  voor  de  laatste 
partij  zelfs  6.5  “/o. In  verband  daarmede  neemt  ook  het  cijfer  voor  het 
rendement  toe;  terwijl  het  gemiddeld  8-5  bedraagt,  stijgt  het  voor  de 
laatste  partijen  tot  9.1  en  10.0. De  boonen  zijn  kort,  breed ;  de  omtrek  van  de  vlakke  zijde  der  plat¬ 
boon  is  bijna  cirkelvormig ;  naar  het  steeleinde  toe  is  de  boon  iets 
toegepunt. In  verband  met  den  vorm  der  bessen  zijn  de  boonen  dik. De  platboon,  8.5  —  12.5  inM. lang,  vertoont  een  gemiddelde  lengte  van 
10  36  mM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoort  van  bijna  9  mM. Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. ; 
voor  de  rondboon,  8  — 11  mM. lang,  is  de  gemiddelde  lengte  9.77  mM., 
de  breedte  8.25  mM. Het  gemiddeld  gewicht  voor  beide  is  0.121  gr.; 
voor  de  drieboon  is  dit  wat  minder,  0,114  gr. De  boom  is  een  van  de 
zwaarste  dragers. De  oogst  begon  in  Februari,  eindigde  in  Juni De  productiecijfers  der  verschillende  maanden  waren  de  volgende: Februari  0.094  Kg. beskoffie 
Maart  6.818  Kg. — 
April  16.087  Kg. — 
Mei  3.509  Kg. — 
Juni  0.975  Kg. — 
Totaal  27.483  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met Totaal  27.483  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
ongeveer  5.5  katti  bereid  product. Tengevolge  van  deze  zware  productie 
in  1908  schijnt  de  oogst  in  1909  minder  te  zullen  bedragen ;  de  boom  heeft 
geen  spoor  van  achteruitgang  tengevolge  van  overdracht  vertoond. Coffea  Abeokutae  Moederboom  W. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  2.70  M.,  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
35  cM.,  op  borsthoogte  32  cM  De  primaire  takken  ontspringen  van  af 
1  M. boven  den  grond  aan  den  stam  ;  zij  zijn  talrijk  aanwezig,  gewoon¬ 
lijk  een  weinig  naar  beneden  gebogen. Wilde  takken  zijn  niet  aan¬ 
wezig;  bovenaan  draagt  de  stam  een  paar  wiwilans,  die  sterk  van 
djamoer  oepas  te  lijden  hebben. De  straal  van  de  sprei  bedraagt 
1.75  —  2.00  M. De  boom  valt  op  door  de  donkergroene,  bronsgetinte 
kleur  van  het  blad. 476 De  bladeren  zijn  15.4  —  20.2  cM  lang;  als  gemiddelde  lengte  werd 
gevonden  18.4  cM  De  breedte  bedraagt  6.2  —  8.5  cM ,  gemiddeld  7.2 
cM.,  de  verhouding  lusschen  beide  afmetingen  2.2  3  1  gemiddeld  2.5 
De  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden;  de  bladvoet  is 
tamelijk  lang  De  bladtop,  min  of  meer  duidelijk  van  het  breedere 
deel  der  bladschijf  te  onderscheiden,  eindigt  stomp;  de  lengte  ervan 
bedraagt  8—12  mM  ,  gemiddeld  10  mM  Voor  den  bladsteel  werd  een 
lengte  gevonden  van  11  —  18  mM.,  met  een  gemiddelde  van  16mM. Het 
aantal  nerven  wisselt  af  tusschen  8  en  10;  de  nerfh^ek  is  45®  —  50® 
groot. Domatien  zijn  vrij  talrijk  aanwezig;  zij  monden  met  een  smalle 
opening  naar  buiten  uit, De  bessen  zijn  bruinrood;  op  een  groenen  ondergrond  komen  breede» 
onscherpe  roode  strepen  voor. Dikwijls  is  de  kleur  plekkerig. De 
grootste  breedte  ligt  op,  of  een  weinig  over. het  midden;  de  breedte 
bedraagt  iets  minder  dan  de  lengte. De  discus  is  middelmatig  van 
grootte  en  gewelfd,  zoodat  hij  een  weinig  uitsteekt. Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  172  Partij  443. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 17 
16 
13 
5 
4.5 
15 
14.5 
12 
3.5  3.5 
17 
16  5 
14 
5 
4.5 
15 
14.5 
12 
4.5  4 
17 
17 
14 
4 
3.5 
15 
15 
12 
4  3.5 
17.5 
16.5 
13.5 
5.5 
4.5 
15 
15 
12 
4.5  4 
17.5 
17.5 
14 
4 
4 
15  5 
15 
12 
4  3.6 
19.5 
17.5 
14.5 
5 
5 
19.5 
18 
15 
4 
4 De  gemiddelde  lengte  der  platboonbessen  neemt  bij  de  achtereen¬ 
volgende  partijen  vrij  wel  geregeld  af  van  18.52  mM. tot  17.03  niM. Voor  alle  partijen  bijeengenomen  is  het  gemiddelde  17.66  mM.,  met 
14.5  mM. en  21  mM. als  uitersten. Voor  de  rondboonbessen  zijn  de 
uitersten  12  mM  en  17  mM.,  het  gemiddelde  15.23  mM. De  bessen  zijn 
dus  lang ;  ook  het  gemiddeld  gewicht  per  bes  is  hoog  Voor  de  eerste 
partij  bedraagt  het  2.6  gr.,  om  daarna  vrijwel  geleidelijk  te  dalen  tot 
20  gr. Het  percentage  rondboonbessen  is  middelmatig;  het  schommelt 
om  23.7  o/o. Drieboon  komt  in  het  geheel  niet  voor;  het  gehalte  aan 
voosboon  neemt  tegen  het  eind  van  den  oogsttijd  wat  toe;  gemiddeld 
bedraagt  het  1.6  %,  is  dus  iets  hooger  dan  middelmatig. Het  verhou- 
  dingscijfer,  tusschen  8.0  en  8.6  schommelend,  bedraagt  gemiddeld  slechts 
weinig  meer  dan  de  middelmatige  waarde. weinig  meer  dan  de  middelmatige  waarde. De  hoornschilboonen  zijn  grof,  langwerpig,  naar  het  steeleinde  lang 
toegepunt. De  platboon  is  10  —  15  mM. lang,  gemiddeld  12.53  mM., 
met  als  gemiddelde  breedte  9  mM. met  als  gemiddelde  breedte  9  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  9.5  mM. en  13  mM.,  het  gemid- met  als  gemiddelde  breedte  9  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  9.5  mM. en  13  mM.,  het  gemid-  delde  der  lengte  11  61  mM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoort 
van  8  3  mM. Het  gemiddeld  gewicht  neemt  voor  de  achtereenvolgende 
partijen  af;  voor  de  eerste  is  het  boven  de  middelmatige  waarde,  voor 
de  latere  partijen  komt  het  met  de  middelmatige  waarde  overeen. Het 
gemiddelde  is  iets  meer  dan  middelmatig  en  voor  de  rondboon  hooger 
dan  voor  de  platboon- delde  der  lengte  11  61  mM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoort 
van  8  3  mM. Het  gemiddeld  gewicht  neemt  voor  de  achtereenvolgende 
partijen  af;  voor  de  eerste  is  het  boven  de  middelmatige  waarde,  voor 
de  latere  partijen  komt  het  met  de  middelmatige  waarde  overeen. Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. Het 
gemiddelde  is  iets  meer  dan  middelmatig  en  voor  de  rondboon  hooger 
dan  voor  de  platboon- De  verdeeling  was  als  volgt: De  verdeeling  was  als  volgt: 
Maart  0.723  Kg. beskoffie 
April  5.015  Kg. — 
Mei  2.098  Kg. — 
Totaal  7.836  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
een  hoeveelheid  van  1.5  katti 
marktproduct Coffea  Abeokutae. Moederboom  X. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  3  40  M.,  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
32  cM ,  op  borsthoogte  25  cM. De  stam  is  scheef  gezakt;  toen  in  Juli 
1908  de  stand  nog  sterker  hellend  werd,  is  de  boom  gestut. Van  af  on¬ 
der  tot  boven  is  de  stam  goed  met  primaire  takken  voorzien;  de 
onderste  takken  zijn  eenigszins  naar  beneden  gebogen. De  stam  draagt 
verder  twee  zware  wiwilans;  wilde  takken  komen  niet  voor. Het 
bladerdak  is  slecht  gesloten. bladerdak  is  slecht  gesloten. Het  blad  is  15.8—21.6  cM. lang,  gemiddeld  19.6  cM. De  breedte  be¬ 
draagt  7.3-  10.4  cM.,  gemiddeld  8.8  cM. draagt  7.3-  10.4  cM.,  gemiddeld  8.8  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  werd  een  cijfer  ge¬ 
vonden,  schommelend  tusschen  2  0  en  2.5,  en  gemiddeld  2  2  bedragend 
De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  steeds  over  het  midden;  de 
zijkanten  zijn  door  gelijkmatig  gebogen  lijnen  begrensd,  die  naar  den 
bladsteel  toe  wat  flauwer  gebogen  zijn,  of  in  rechte  lijnen  overgaan. bladsteel  toe  wat  flauwer  gebogen  zijn,  of  in  rechte  lijnen  overgaan. De  bladtop  gaat  vrij  geleidelijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf 
over;  de  vorm  is  ongeveer  die  van  een  gelijkzijdigen  driehoek  met 
afgeronden  top. De  lengte  van  den  bladtop  bedraagt  10  —  17  mM.,  ge¬ 
middeld  13  mM.,  de  bladsteel  is  18—27  mM.,  gemiddeld  22.5  mM. lang. Het  aantal  nerven  is  6—9;  de  nerfhoek  is  45o— 55»  groot. De  domatien 
zijn  vrij  talrijk  o.ntwikkeld;  de  opening  ervan  is  groot,  elliptisch;  zij 
ligt  voor  den  nerfhoek. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemidd. gevonden: Aant  pt. Lgt. bs. Lgt. pt  Brd. pt  Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.3  8.8  mM. 17.4  mM. 7.9  mM. 16  mM. 4.4  mM  4.5  mM. 9.9  mM. Aant  pt. Lgt. bs. Lgt. pt  Brd. pt  Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.3  8.8  mM. 17.4  mM. 7.9  mM. 16  mM. 4.4  mM  4.5  mM. 9.9  mM. Aant  pt.  Lgt.  bs.  Lgt.  pt  Brd.  pt  Lgt.  sty.  Lgt.  stm.  Lgt.  hd.  Lgt.  hk. 
7.3  8.8  mM.  17.4  mM.  7.9  mM.  16  mM.  4.4  mM  4.5  mM.  9.9  mM. 
De  bessen  zijn  dofrood;  de  ondergrond  is  groen  of  geelgroen,  waar¬ 
op  de  kleur  in  fijne,  onduidelijke  strepen  voorkomt;  soms  zijn  de 
bessen  bijna  effen  gekleurd,  soms  plekkerig.  De  vorm  der  bessen  is Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. De  bessen  zijn  dofrood;  de  ondergrond  is  groen  of  geelgroen,  waar¬ 
op  de  kleur  in  fijne,  onduidelijke  strepen  voorkomt;  soms  zijn  de 
bessen  bijna  effen  gekleurd,  soms  plekkerig. De  vorm  der  bessen  is —  478  — langwerpig,  naar  onderen  iets  versmald ;  de  grootste  breedte  ligt 
slechts  weinig  over  het  midden;  het  discuseinde  is  afgeplat. De  discus 
is  middelmatig  van  grootte  en  vlak. langwerpig,  naar  onderen  iets  versmald ;  de  grootste  breedte  ligt 
slechts  weinig  over  het  midden;  het  discuseinde  is  afgeplat. De  discus 
is  middelmatig  van  grootte  en  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM ): 
Partij  160  Partij  573 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. Lengte  Breedte 
Dikte 
Discus. 15.5 
14.5 
12.5 
3.5  3.5 
15.5 
14.5 
13 
4  3.5 
15.5 
14.5 
12  5 
4.5  4 
15.5 
14.5 
13 
4  3.5 
15.5 
14.5 
13 
2.5  2 
15.5 
15 
13.5 
4.5  3.5 
15.5 
15 
13.5 
5  5 
15.5 
15 
14 
5  4.5 
16 
14 
12 
6  5 
15.5 
15.5 
13.5 
5  4.5 
17 
15  5 
14 
5  4.5 
17 
16.5 
14 
4  3.5 
met De  gemiddelde  lengte der  bessen met 
platboon  schommelt  voor  ( 
verschillende  partijen  tusschen  15.97  mM. en  16.64  mM.,  met  als  gemid¬ 
delde  16  30  mM. en  als  uitersten  13.5  mM. en  18.5  mM. Voor  de  lengte 
der  rondboonbessen  zijn  de  uitersten  12  mM. en  17  mM.,  het  gemid¬ 
delde  14.53  mM. Het  percentage  aan  rondboonbessen  komt  overeen  met 
het  middelmatige;  het  neemt  in  het  begin  van  den  oogsttijd  wat  toe; 
de  uitersten  zijn  12  o/o,  en  39  “/o,  het  gemiddelde  30.1  %■  Het  gehalte 
aan  voosboon  neemt  tegen  het  eind  van  den  oogsttijd  een  weinig  toe 
en  bedraagt  gemiddeld  0.9  %. Drieboon  komt  in  het  geheel  niet  voor. Het  cijfer  voor  het  rendement  is  iets  onder  de  middelmatige  waarde. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig  en  afgerond  van  vorm  met  aan 
het  steeleinde  een  duidelijken  punt. De  lengte  der  platboon  bedraagt 
9.5—13  5  mM„  gemiddeld  11.84  mM  ,  waarbij  een  breedte  behoort  van 
8.8  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  9  inM  ,  en  13  mM  met  als 
gemiddelde  voor  de  lengte  11.05  mM.,  voor  de  breede  81  mM  Het 
gemidd. gewicht  der  bereide  boon  blijft  een  weinig  onder  de  middel¬ 
matige  waarde;  dat  der  rondboon  is  vrij  wat  hooger  dan  dat  der 
platboon. platboon. De  boom  heeft  een  bevredigende  productie  opgeleverd;  de  oogst 
verdeelt  zich  over  de  verschillende  maanden,  als  volgt: Maart 
0.444 
Kg. beskoffie 
April 
3.026 
Kg. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. 479  — 
Coffea  Abeokutae. Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  stam  is  3.30  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  39  cM. in  om¬ 
trek,  op  borsthoogte  29  cM. Bovenaan  is  de  stam  door  djamoer  oepas 
aangetast  Aan  een  zijde  van  den  stam  zijn  geen  primaire  takken  ont¬ 
wikkeld,  aangezien  de  stam  daar  vlak  bij  een  schaduwboom  staat. De  bladeren  zijn  groot  en  breed. De  lengte  bedraagt  21.3—28.5  cM , 
gemiddeld  25  cM. Voor  de  breedte  werd  als  gemiddelde  gevonden 
11.7  cM.,  met  9.2  cM. en  14  cM. als  uitersten. De  verhouding  tusschen 
beide  afmetingen  bedraagt  1.9  2.5,  gemiddeld  2.1. De  grootste  breedte 
ligt  over  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  sterk  gebogen  lijnen  be¬ 
grensd,  die  naar  den  steel  toe  overgaan  in  rechte  lijnen;  de  bladvoet 
is  kort  en  breed  De  bladtop  is  groot,  duidelijk  van  het  breedere  deel 
der  bladschijf  onderscheiden;  het  uiteinde  ervan  is  afgerond  De  lengte 
van  den  bladtop  bedraagt  5—16  mM.,  gemiddeld  12  mM.;  van  bladsteel 
10—21  mM.,  gemiddeld  15  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  8—10;  de 
nerfhoek  is  50° — 60o  groot  Domatien  zijn  gewoonlijk  alleen  op  de  on¬ 
derste  helft  van  het  blad  aanwezig;  zij  monden  met  een  smalle  opening 
naar  buiten  uit. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemidd. gevonden : Aant. pt. Lgt  bs. Lgt  pt. Brd. pt  Lgt  sty. Lgt  stm  Lgt. hd. Lgt. hk. 7.1  8.6  mM. 17.4  mM. 7  4  mM  15  mM. 5.3  mM. 3.9  mM. 9  mM. Aant. pt. Lgt  bs. Lgt  pt. Brd. pt  Lgt  sty. Lgt  stm  Lgt. hd. Lgt. hk. 7.1  8.6  mM. 17.4  mM. 7  4  mM  15  mM. 5.3  mM. 3.9  mM. 9  mM. Aant. pt. Lgt  bs. Lgt  pt. Brd. pt  Lgt  sty. Lgt  stm  Lgt. hd. Lgt. hk. 7.1  8.6  mM. 17.4  mM. 7  4  mM  15  mM. 5.3  mM. 3.9  mM. 9  mM. De  bessen  zijn  bruinrood;  de  strepen  zijn  smal,  doch  duidelijk;  de 
ondergrond  is  geelgroen  en  grootendeels  door  de  roode  kleur  bedekt. Dikwijls  is  de  vruchtschil  plaatselijk  verkurkt. De  bessen  zijn  lang¬ 
werpig  ;  naar  onderen  is  de  bes  versmald,  de  grootste  breedte  ligt  over 
het  midden. De  discus  is  middelmatig  van  grootte  en  iets  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  165  Partij  322 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte Discus. Coffea  Abeokutae  Moederboom  T  Cultuurtuin. - 
Mei 
7.385 
Kg. - 
Juni 
1.271 
Kg. - 
Totaal  12.126  Kg  beskoffie,  waarbij  nog  een Kg. kleine  hoeveelheid  beskoffie  bijgeteld  moet  worden,  die  in  de  tweede 
helft  van  1908  binnenkwam  en  op  400  gr. te  stellen  is. De  productie 
aan  marktkoffie  heeft  dus  bedragen  ongeveer  2.6  katti. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. 15.5 
14.5 
12.5 
4.5  3.5 
15 
14  5 
12.5 
4  3.5 
16 
14 
12 
6 
5 
15.5 
14.5 
12.5 
5  4 
16 
14 
12.5 
5 
4.6 
15.5 
14.5 
13 
5  4.5 
16 
14.5 
13 
4.5  4 
15.5 
15 
12.5 
5.5  4.5 
16 
15 
13 
5 
5 
15.6 
15 
13 
6.5  5.5 
18 
15 
13 
6 
5.5 
18.5 
16 
14 
5 
5 De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  is  voor  alle  partijen 
bijeengenomen  16.65  mM.;  de  gemiddelde  lengte  der  afzonderlijke  par¬ 
tijen  is  zeer  constant;  de  waarde  ervoor  wisselt  af  tusschen  16  48  mM 
en  16.79  mM. De  uitersten  voor  de  lengte  der  platboonbessen  zijn 
13  mM. en  19  mM. Voor  de  rondboonbessen  werd  een  gemiddelde 
engte  gevonden  van  14.51  mM.,  met  12  mM. en  17  mM. als  uitersten. 480 Het  percentage  rondboonbessen  neemt  bij  de  achtereenvolgende  par¬ 
tijen  vrij  regelmatig  toe  van  11  “/o  tot  33  %;  het  cijfer  voor  de  uitleve¬ 
ring  stijgt  in  verband  daarmede  geleidelijk  van  6  9  tot  7.7. Het  gemid¬ 
deld  percentage  rondboonbessen  bedraagt  25.4  “/o;  ondanks  dit  vrij 
hooge  cijfer,  is  het  cijfer  voor  het  rendement  gunstig;  het  bedraagt 
gemiddeld  7.3,  en  blijkt  dus  ver  onder  de  middelmatige  waarde  voor 
het  kenmerk De  hoornschilboon  is  langwerpig  en  vrij  grof. De  lengte  der  platboon 
bedraagt  9.5—14.5  mM.,  gemiddeld  12.43  mM.,  waarbij  een  breedte 
behoort  van  8.2  mM. Voor  de  rondboon  werd  als  gemiddelde  lengte 
gevonden  11.08  mM  ,  met  als  uitersten  9  mM,  en  13  mM.;  de  gemiddelde 
breedte  is  hier  7.5  mM. Het  gemiddeld  gewicht  van  rondboon  en  plat¬ 
boon  is  gelijk  en  een  weinig  hooger  dan  middelmatig. De  oogst  kwam  in  hoofdzaak  in  April  binnen;  de  verdeeling  was 
als  volgt: 0.383  Kg. beskoffie 
3.682  Kg. — 
1.246  Kg. — 
Maart 
April 
Mei 
5.311  Kg  beskoffie,  gelijkstaande  met 
Totaal 
ongeveer  1.2  katti  markt- 
product. Coffea  Abeokutae. Moederboom  Z. Cultuurtuin. De  stam  is  slechts  een  kort  stompje,  29  cM. in  omtrek;  blijkbaar  is 
vroeger  het  bovendeel  van  den  stam  door  djamoer  oepas  gedood  Op 
het  stompje  heeft  zich  een  krachtige  wiwilan  ontwikkeld,  aan  de  basis 
20  cM. in  omtrek,  2.30  M  hoog;  op  2  M. boven  den  grond  draagt  deze 
weer  een  wiwilan;  verder  is  hij  goed  bezet  met  primair  hout,  dat  zich 
regelmatig  vertakt. De  straal  van  de  sprei  is  ongeveer  1.50  M. De  bladeren  zijn  tamelijk  lang  en  smal,  de  gemiddelde  lengte  bedraagt 
19.04  cM.,  met  als  uitersten  15.8  cM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. en  20.3  cM. Voor  de  breedte  zijn 
de  uitersten  7.0  cM. en  9.32  cM-,  met  als  gemiddelde  8.2  cM. De  ver¬ 
houding  tusschen  beide  wisselt  af  tusschen  2.0  en  2  8  en  bedraagt  ge¬ 
middeld  2.3. De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De  bladtop  gaat 
geleidelijk  in  het  breedere  deel  van  de  bladschijf  over;  de  lengte  ervan 
bedraagt  6 — 9  mM  ,  gemiddeld  7  mM. Voor  den  bladsteel  werd  een  ge¬ 
middelde  lengte  van  10  mM. gevonden,  met  als  uitersten  6  mM. en 
14  mM. De  nerven  zijn  7—8  in  aantal,  de  nerfhoek  bedraagt  40°- 50»; 
domatien  komen  zeer  talrijk  voor;  zij  openen  zich  met  een  spleet,  die 
langs  de  hoofdnerf  ligt. De  bessen  zijn  breed ;  de  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het 
midden;  onder  en  bovenaan  zijn  de  bessen  afgeplat. De  kleur  is  dof, 481 karmijnrood  met  bruine  tint;  de  streping  is  niet  duidelijk. Dikwijls  is 
de  schil  plaatselijk  verkurkt. De  discus  is  vlak. karmijnrood  met  bruine  tint;  de  streping  is  niet  duidelijk. Dikwijls  is 
de  schil  plaatselijk  verkurkt. De  discus  is  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  185  Partij  410 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15  5 
16.5 
14 
5.5 
5 
15 
14.5 
12 
3.5 
3 
16 
15 
13 
5.5 
5 
15 
15 
12.5 
3.5 
3 
16 
16.5 
13.5 
5 
5 
15 
15 
13 
3.5 
3 
16 
17 
15 
4.5 
4 
15 
15.5 
13.5 
35 
3.5 
16.5 
16 
13.5 
5 
5 
15.5 
15 
13 
3.5 
3 
17.5 
17 
14.5 
5.5 
5 
18 
17.5 
14.5 
6.5 
5.5 De  bessen  met  platboon  wisselen  in  lengte  tusschen  13  mM  en  19 
mM.,  gemiddeld  is  de  lengte  15.88  mM. Voor  de  achtereenvolgende 
partijen  neemt  de  gemiddelde  lengte  af. De  bessen  met  rondboon  zijn 
gemiddeld  14.37  mM  lang,  met  11  mM. en  17.5  mM. als  uitersten. Het 
gemiddeld  gewicht  der  bessen  neemt  geleidelijk  af  bij  de  achtereen¬ 
volgende  partijen;  het  percentage  rondboon  neemt  iets  toe. Bij  de 
laatste  partij  stijgt  het  percentage  voosboon  sterk;  bij  de  vorige  is 
het  nul  of  gering. Het  verhoudingscijfer  schommelt  om  8,5. De  hoornschilboonen  zijn  klein,  langwerpig,  aan  het  discuseind  breed 
afgerond,  aan  het  steeleinde  toegespitst. De  lengte  der  platboon  neemt 
voor  de  achtereenvolgende  partijen  weer  af;  bij  de  eerste  partij  be¬ 
draagt  de  gemiddelde  lengte  12.04  mM.,  bij  de  laatste  11.64  mM. De 
gemiddelde  lengte  voor  alle  partijen  dooreen  bedraagt  11.58  mM.,  met 
als  uitersten  9.5  mM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. en  14  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.75 
mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  9.5  niM. en  13  mM. en  de 
breedte  8.25  mM. De  oogst  is,  in  verband  met  den  ongunstigen  bouw  van  den  boom, 
gering;  grootendeels  kwam  het  product  in  April  binnen. De  verdeeling 
was; Maart  0.160  Kg. beskoffie 
April  1.994  Kg. — 
Mei  0.229  Kg. — 
Totaal  2,383  Kg. beskoffie,  of  0.47  katti  markt- 
koffie. Coffea  Abeokutae. Moederboom  AA. Cultuurtuin Hoogte  van  den  stam  2.45  M.,  omtrek  onderaan  40  cM.,  op  borst¬ 
hoogte  36  cM. De  schors  is  gedraaid. De  laagste  primaire  takken  ont¬ 
springen  op  2  M. boven  den  grond. Er  zijn  slechts  vier  primaire  takken 
aanwezig,  die  veel  wilde  takken  dragen. 31. 31. Meded. Dep. v. Landbouw  II. 31. Meded. Dep. v. Landbouw  II. Verder  draagt  de  stam  nog  twee  zware  wiwilans,  waaraan  geen  vrucht 
voorkomt. Het  bladerdak  is  tamelijk  goed  gesloten. De  straal  van  de 
sprei  is  2  M. sprei  is  2  M. De  lengte  van  het  blad  wisselt  af  tusschen  16.4  cM. en  25  0  cM.,  ge¬ 
middeld  bedraagt  zij  22  24  cM. De  breedte  bedraagt  5  4  —  9.3  cM., 
gemiddeld  7  9  cM. Het  cijfer,  dat  de  verhouding  tusschen  beide  ken¬ 
merken  aangeeft,  gaat  van  2.6  tot  3.0,  en  vertoont  als  gemiddelde  2  8. De  bladeren  zijn  dus  smal  De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden; 
de  bladvoet  is  lang. De  bladtop  is  eveneens  lang  en  smal ;  hij  eindigt 
scherp. De  lengte  ervan  bedraagt  9  —  13  mM.,  gemiddeld  11  mM. De 
bladsteel  daarentegen  is  kort,  10—13  mM. lang,  gemiddeld  12mM. Het 
aantal  nerven  is  7  of  8;  de  nerfhoek  is  500—60°  groot. Domatien  zijn 
aanwezig;  de  opening  ervan  is  kringvormig. De  bessen  zijn  duidelijk  karmijnrood  gestreept  op  groenachtigen 
ondergrond. Soms  komen  plekken  voor,  waar  de  roode  kleur  ont¬ 
breekt. De  bessen  zijn  breed,  onder  en  boven  afgeplat;  de  grootste 
breedte  ligt  over  het  midden. De  discus  steekt  gewoonlijk  een  weinig  uit. mM.): 
Partij Afmetingen  der  bessen 
in mM.): 
Partij 179 Afmetingen  der  bessen 
(alles 
in mM.): 
Partij 179 
Partij 
435 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. 16 
15 
12.5 
4  6 4.5 
15.5 
16 
13.5 
6 
5.6 
15 
15 
13 
5.5 
5 
15  5 
16.5 
13.5 
5 
4.5 
15 
15.5 
13 
5 
4.5 
15.5 
16.5 
13.6 
6 
5 
15 
16 
13.5 
6 
5.5 
15.5 
16.5 
14 
4.5 
4 
15.5 
16 
13.5 
3.5 
3.5 
15.5 
17 
14 
6 
5.5 
17 
17.5 
14.5 
4.5 
4 
17 
18 
15 
4.5 
4.5 De  lengte  van  de  bessen  met  platboon  bedraagt  13  — 19  mM.,  gemid¬ 
deld  voor  alle  partijen  16.04  mM. Van  de  bessen  met  rondboon  is  de 
lengte  11  —  16  mM.,  gemiddeld  13.71  mM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  zeer  variabel  voor  de  ver¬ 
schillende  partijen ;  het  bedraagt  gemiddeld  25.2  o/o  Het  gehalte  aan 
voosboon  is  voor  de  eerste  partijen  steeds  0.5  ®/o>  vervolgens  loopt  het 
geleidelijk  op  tot  7.5  %  Het  rendementscijfer  vertoont  sterke  schom¬ 
melingen  ;  het  gemiddelde  blijft  nog  iets  beneden  de  middelmatige 
waarde. De  hoornschilboonen  zijn  kort  en  breed  De  platboon  is  op 
de  platte  zijde  bijna  rond;  de  lengte  van  de  platboon  bedraagt 8 5  135 
mM.,  gemiddeld  11.47  mM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoort 
van  9.20  mM. De  rondboon  wisselt  in  lengte  af  tusschen  8.5  mM. en  12 
niM.,  gemiddeld  is  zij  10.52  niM. lang  en  8.5  mM. breed. De  productie  is  middelmatig;  zij  was  als  volgt  verdeeld: De  productie  is  middelmatig;  zij  was  als  volgt  verdeeld: 
Maart 
0.765 
Kg. beskoffie 
April 
4.933 
Kg. - 
Mei 
2.442 
Kg. - 
Juni 
0.872 
Kg. - 
Totaal 
9.012 
Kg. beskoffie,  waaraan  een  pro- 
ductie  van  1.9  katti  marktkoffie  beantwoordt. Kg. Kg. beskof
ductie  van  1.9  katti  marktkoffie  beantwoordt. Coffea  Abeokutae. Moederboom  BB. Cultuurtuin. Krachtige  boom;  stam  met  gedraaide  schors. Hoogte  van  den  stam 
3.50  M.,  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond  43  cM.,  op  borsthoogte 
35  cM. Van  af  2  M. boven  den  grond  ontspringen  er  takken  aan,  de 
onderste  zijn  naar  beneden  gebogen,  de  bovenste  meer  vlak  uitgespreid 
Bovenin  de  kroon  een  paar  wilde  takken. Wiwilans  zijn  niet  aanwezig. Straal  van  de  sprei  ongeveer  2  M  Breede  bladeren  met  langen  top. De  lengte  van  het  blad  wisselt  af  tusschen  18.4  cM. en  25.1  cM.,  met 
als  gemiddelde  20.5  cM. De  breedte  heeft  als  gemiddelde  9.4  cM.,  als 
uitersten  8.7  cM. en  12.0  cM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  wisselt  af  tusschen  2.1  en 
2.4,  en  bedraagt  gemiddeld  2.2  De  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op 
het  midden;  van  af  dat  punt  zijn  de  zijkanten  naar  den  top  en  naar 
den  voet  ongeveer  gelijkmatig  gebogen;  alleen  is  de  voet  door  rechte 
lijnen  begrensd. De  bladtop  is  duidelijk  van  het  breedere  deel  der 
bladschijf  onderscheiden;  de  lengte  ervan  bedraagt  iets  meer  dan  de 
middelmatige  waarde;  zij  bedraagt  7 — 16  mM.,  gemiddeld  11  mM. De 
bladsteel,  15—22  mM. lang  vertoont  een  gemiddelde  lengte  vanl9mM. Het  aantal  nerven  is  7  of  8,  de  nerfhoek  schommelt  om  55°;  er  zijn 
talrijke  flink  ontwikkelde  domatien  aanwezig  met  groote  kringvormige 
openingen. De  bessen  zijn  langwerpig;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De  kleur  is  dof  karmijnrood ;  er  komen  echter  bij  elke  partij  talrijke 
bessen  voor,  die  bleekrood  zijn  Het  rood  komt  voor  in  onduidelijke, 
tamelijke  breede  strepen  op  een  gelen  ondergrond. De  discus  is  mid¬ 
delmatig  van  grootte  en  steekt  bij  de  meeste  bessen,  in  den  vorm  van 
een  korten,  lagen  kegel,  een  weinig  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM,): 
Partij  142  Partij  157 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 15.5 
15 
12 
4 
4 
15  5 
14  5 
12 
3  5  3  5 
15 
14  5 
12  5 
4 
3.5 
15.5 
14.5 
12.5 
7 
6 
15.5 
15 
12 
4 
4 
15  5 
15 
12 
3 
2.5 
15.5 
15 
12.5 
4 
3  5 
15.5 
15.5 
13 
4 
4 
15.5 
16 
13 
5 
4.5 
16 
16 
13 
4 
3.5 484 Partij  142  Partij  157 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. t7.5 
15.5 
13 
4 
4 
17.5 
16.5 
13.5 
3 
3 
18 
17 
13.5 
4.5 
4 
17.5 
17 
14 
3.5 
3.5 
Partij  444 
Partij  514 
15 
15 
12.5 
4 
3  5 
15 
14.5 
11 
4 
3.5 
15.5 
15.5 
13 
3.5 
3.5 
15 
14.5 
12.5 
4 
3.5 
15.5 
15  5 
13 
4 
3.5 
^  15 
15 
11.5 
4 
3 
15.5 
16 
13.5 
4 
3.5 
15.5 
15 
12 
3 
3 De  bessen  met 
platboon 
zijn  gemiddeld 
16.08  mM. lang;  de  gemid 
delde  lengte  der  afzonderlijke  partijen  vertoont  geen  toe-  of  afname. De  uitersten  voor  de  lengte  der  platboonbessen  zijn  13  inM. en  19  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uitersten  12.5  mM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. en  16  5  mM., 
de  gemiddelde  beslengte  is  hier  14.37  mM,  Een  tamelijk  laag  percentage 
bessen  bevat  rondboon;  het  wisselt  af  tusschen  18  en  36 »/o>  en  bedraagt 
gemiddeld  24.9®/o-  Drieboon  komt  meestal  in  enkele  percenten  der  bes¬ 
sen  voor;  het  gehalte  aan  voosboon  is  bijna  even  groot. De  drieboon 
verschilt  in  gewicht  slechts  weinig  van  de  platboon. Het  verhoudings- 
cijfer  is  zeer  gunstig;  het  blijft  steeds  onder  het  middelmatige;  gemid¬ 
deld  is  het  7.6. De  hoornschilkoffie  is  klein  van  boon ;  de  vorm  is  duidelijk  langwer¬ 
pig;  het  steeleinde  is  versmald  en  scherp  toegepunt. De  platboon  wis¬ 
selt  in  lengte  af  tusschen  9  mM. en  14  mM.,  gemiddeld  is  de  lengte 
11  69  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.75  mM. Voor  de  rond¬ 
boon  zijn  de  uitersten  9.5  mM. en  13  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte 
11.06  mM.,  met  een  gemiddelde  breedte  van  8  mM. De  productie  is  zeer  hoog. De  oogst  was  als  volgt  verdeeld: De  productie  is  zeer  hoog. De  oogst  was  als De  productie  is  zeer  hoog. De  oogst  was  als  volgt  verdeeld: 
Maart  4.138  Kg. beskoffie 
April  13.590  Kg. — 
Mei  3.665  Kg. — 
Juni  ■  0.349  Kg. — 
Totaal  21.742  Kg. beskoffie,  waaraan  een  hoe¬ 
veelheid  van  4.8  katti  bereid 
product  beantwoordt. Coffea  Abeokutae. Moederboom  CC. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  1.40  M.,  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond  33 
cM.,  op  borsthoogte  25  cM. Bovenaan  den  stam  twee  wiwilans. De  stam 
is  van  onderen  af  goed  met  primaire  takken  voorzien;  de  omtrek  van 
deze  wisselt  af  tusschen  13  cM. en  18  cM. De  straal  van  de  sprei  be¬ 
draagt  iets  meer  dan  2  M,  Er  zijn  vrij  veel  wilde  takken  aanwezig. Bladeren  breed. De  lengte  van  het  blad  bedraagt  18.9—27.1  cM.,  gemiddeld  22  cM. Voor  de  breedte  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  10.2  cM.,  met  7.4  cM. en 
12.0  cM,  als  uitersten. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  bedraagt 
13-2.4,  gemiddeld  2.1. De  bladeren  zijn  dus  breed  en  vrij  groot;  de 
grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden. De  bladvoet  is  kort 
en  breed,  door  rechte  of  flauwgebogen  lijnen  begrensd. De  bladtop,  dui¬ 
delijk  van  het  breedere  deel  der  bladschijf  te  onderscheiden,  heeft  den 
vorm  van  een  gelijkzijdigen  driehoek  met  afgeronden  top ;  de  lengte 
ervan  bedraagt  7—12  inM.,  gemiddeld  10  mM,  De  bladsteel  is  kort;  er 
werd  een  gemiddelde  lengte  van  11  mM. voor  gevonden  met  lOmM. en 
13  mM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. Gemiddeld  is  het 
9.32,  dus  ver  boven  de  middelmatige  waarde. De  hoornschilboonen  zijn  vrij  grof,  eenigszins  langwerpig;  de  grootste 
breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden ;  de  zijkanten  zijn  door  rechte, 
evenwijdige  lijnen  begrensd;  aan  het  steeleinde  is  de  boon  toegepunt. De  lengte  der  platboon  bedraagt  10—14.5  inM.,  gemiddeld  12.44  mM , 
waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoort  van  9.25  mM  Voor  de  rond- 
boon  zijn  de  uitersten  9.5  mM. en  13.5  mM.,  het  gemiddelde  11,70  mM., 
met  een  gemiddelde  breedte  van  8,2  mM. De  bereide  koffie  is  grof- 
boonig;  het  gemiddeld  gewicht  is  boven  de  middelmatige  waarde  voor 
dit  kenmerk;  de  rondboon  is  een  weinig  zwaarder,  de  drieboon  lichter 
dan  de  platboon. De  oogst  kwam  in  hoofdzaak  in  April  binnen. De  verdeeling  was  als  volgt; 
April  6.948  Kg. beskoffie 
Mei  2.217  Kg. — 
Totaal  9,165  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
een  hoeveelheid  van  ongeveer 
1.6  katti  marktproduct. De  verdeeling  was  als  volgt; 
April  6.948  Kg. beskoffie 
Mei  2.217  Kg. — 
Totaal  9,165  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
een  hoeveelheid  van  ongeveer 
1.6  katti  marktproduct. De  verdeeling  was  als  volgt; Coffea  Abeokutae. Moederboom  DD. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  3.30  M. ;  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
40  cM.,  op  borsthoogte  35  cM  Even  onder  den  top  draagt  de  stam 
een  paar  zware  wiwilans;  op  een  der  bovenste  primaire  takken  een 
zwaren  wilden  tak. Van  af  2  M,  boven  den  grond  draagt  de  stam  pri¬ 
maire  takken;  zij  zijn  eenigszins  naar  beneden  gebogen. De  straal  van 
de  sprei  bedraagt  ongeveer  2  M. De  bladeren  zijn  21  6  24.7  cM. lang  gemiddeld  23.6  cM. De  breed¬ 
te  bedraagt  7.2  — 10.5  cM  ,  gemiddeld  9.2  cM. Voor  de  verhouding 
tusschen  beide  afmetingen  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  2.6,  met 
als  uitersten  2  2  en  3.0. De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De  bladvoet  is  lang  en 
smal;  de  bladtop  is  eveneens  lang  en  betrekkelijk  smal;  het  uiteinde 
ervan  is  vrij  scherp ;  aan  de  basis  gaat  de  bladtop  geleidelijk  in  het 
breedere  deel  der  bladschijf  over. De  lengte  bedraagt  9—15  mM.. ge¬ 
middeld  12  mM. Voor  de  bladsteel  werd  een  lengte  gevonden  van 
25  —  33  mM„  gemiddeld  29  mM. Alle  onderdeelen  van  het  blad  zijn 
dus  in  de  lengte  uitgerekt. Het  aantal  nerven  bedraagt  5  —  7,  de  nerf- 
hoek  is  50o  —  60o  groot. Domatien  zijn  vrij  talrijk  in  de  nerfhoeken 
aanwezig ;  dikwijls  ontbreekt  de  opening. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. als  uitersten. De  bladeren  zijn  dikwijls  een  weinig  asymmetrisch 
Het  aantal  nerven  is  6—9 ;  de  nerfhoek  bedraagt  50°— 60°. Domatien  zijn, 
vooral  op  de  onderste  helft  van  het  blad. flink  ontwikkeld ;  zij  openen 
zich  met  groote,  ronde  opening. Voor  enkele  bloemen  werden  de  vol¬ 
gende  gemiddelden  gevonden: Aant. pt. Lgt. bs. Lgt  pt. Brd  pt. Lgt  sty. Lgt. stm  Lgt  hd  Lgt  hk. 7  9  mM. 20  mM. 7.2  mM  16.3  mM. 7  mM. 4.8  mM. 9.2  mM. Aant. pt. Lgt. bs. Lgt  pt. Brd  pt. Lgt  sty. Lgt. stm  Lgt  hd  Lgt  hk. 7  9  mM. 20  mM. 7.2  mM  16.3  mM. 7  mM. 4.8  mM. 9.2  mM. De  bessen  zijn  dofrood ;  bruinroode  strepen  wisselen  af  met  groene  of 
geelgroene;  soms  overheerscht  de  kleur  van  den  ondergrond. De  stre- 
ping  is  fijn  en  onscherp. Aan  het  steeleinde  is  de  bes  slechts  weinig 
versmald ;  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. Lengte  en 
breedte  der  bes  zijn  ongeveer  even  groot. breedte  der  bes  zijn  ongeveer  even  groot. De  discus  is  groot  en  dikwijls  een  weinig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.): 
Partij  187  Partij  445 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. le 
17 
15 
4.5 
4.5 
16.5 
17.5 
15 
65 
5.5 
16.5 
17 
14 
6 
5.5 
17 
16 
14 
4 
3.5 
16.5 
17 
15 
5.5 
5 
17 
17 
14.5 
5.5 
5 
18 
17 
15 
7 
6 
17 
17 
15 
7 
6 
18 
18 
15 
7 
6.5 De  lengte  der  bessen  met  platboon  is  gemiddeld  voor  alle  partijen 
17.30  mM. voor  de  verschillende  partijen  loopt  zij  uiteen  van  17.03  mM. tot  17.83  mM. De  uitersten  voor  de  lengte  der  platboonbessen  zijn 
14  mM. en  20  mM. Voor  de  rondboonbessen  zijn  deze  uitersten  13  mM. en  18  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  15.32  mM. Er  komt  een  zeer  hoog  percentage  bessen  voor  met  rondboon,  dat 
voor  de  eerste  partijen  66  ®/o  —  75  ®/o  bedraagt,  voor  de  laatste  echter 
tot  47  “/o  daalt. Voor  de  eerste  partijen  overtreft  het  percentage  aan 
rondboon  der  bereide  koffie  dan  ook  dat  aan  platboon. Drieboon  komt 
zelden  voor;  het  gehalte  aan  voosboon  neemt  bij  de  laatste  partij  toe. In  verband  met  het  hooge  percentage  rondboon  is  het  cijfer  voor  de 
uitlevering  ongunstig;  het  bedraagt  9.3— 9.6,  om  voor  de  laatste  partij. met  een  hooger  percentage  platboon,  tot  8.7  te  dalen. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  bessen  zijn  vuilrood ;  op  een  groenen  ondergrond  komen  spaar¬ 
zaam  fijne,  onduidelijke  bruinroode  strepen  voor. De  bessen  zijn  ta¬ 
melijk  breed,  de  breedte  is  ongeveer  even  groo  als  de  lengte;  de 7 grootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden;  naar  den  steel  toe  zijn  de 
bessen  weinig  versmald. De  dikte  verschilt  slechts  weinig  van  de 
breedte  De  discus  is  middelmatig  van  grootte  en  vlak grootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden;  naar  den  steel  toe  zijn  de 
bessen  weinig  versmald. De  dikte  verschilt  slechts  weinig  van  de 
breedte  De  discus  is  middelmatig  van  grootte  en  vlak breedte  De  discus  is  middelmatig  van  grootte  en  vlak 
Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): breedte  De  discus  is  middelmatig  van  gr
Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  311  Partij  394 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15.5 
16 
13 
4 
3.5 
15.5 
15.5 
13.5 
3.5 
3.5 
16 
16 
13 
3.5 
3 
16 
16.5 
14 
4.5 
4 
16 
16 
14 
4 
3.5 
16.5 
17 
14 
4.5 
4 
16 
16 
14 
4 
4 
16  5 
17 
14.5 
4 
3.5 
16 
16 
14.5 
5 
4.5 
16.5 
17 
14.5 
4 3.5 
De  bessen  met  platboon  zijn  13.5  —  18.5  mM. lang  en  vertoonen  een 
gemiddelde  lengte  van  16.01  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  bedra¬ 
gen  de  uitersten  der  lengte  12.5  mM. en  17.5  mM.,  het  gemiddelde  14.49 
mM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  iets  boven  de  middelmatige 
waarde ;  gemiddeld  bedraagt  het  34.7  ®/o. Drieboon  komt  niet  voor ;  het 
gehalte  aan  voosboon  is  laag. Voor  de  uitlevering  wordt  gemiddeld  een 
cijfer  gevonden  van  8-87,  het  rendement  is  dus  minder  gunstig  dan  de 
middelmatige  waarde. De  boon  is  duidelijk  toegepunt;  in  vorm  komt  zij  met  die  van  den 
moederboom  EE  overeen. De  lengte  van  de  platboon  bedraagt  9.5—13 
mM.,  gemiddeld  11.66  mM.,  met  een  bijbehoorende  breedte  van  ongeveer 
8.8  mM. Voor  de  rondboon  is  het  gemiddelde  der  lengte  10.90  mM., 
waarbij  een  breedte  van  ongeveer  8.1  niM. behoort;  de  uitersten  der 
lengte  zijn  hier  9  mM. en  12.5  mM. Het  gewicht  der  bereide  boon  ver¬ 
toont  de  middelmatige  waarde;  de  rondboon  weegt  gemiddeld  iets  meer 
dan  de  platboon. De  oogst  was  gering;  de  verdeeling  ervan  was  als  volgt: April  0.864  Kg. beskoffie 
Mei  1.022  Kg. — 
Juni  0.355  Kg. — 
Totaal  2.241  Kg. beskoffie. met  ongeveer  0.4  katti 
bereid  product  overeenkomend. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. bereid  product  o
Coffea  Abeokutae. Moederboom  EE. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  2.25  M.,  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
29  cM.,  op  borsthoogte  26  cM. Onderaan  een  paar  krachtige  takken  met 
weinig  blad,  maar  veel  vrucht;  verder  eenige  wilde  takken,  die  zwaar 
dragen. Aan  den  top  draagt  de  stam  een  paar  ijl  opgeschoten  wiwilans. die  zoo  goed  als  geen  bessen  dragen. Straal  van  de  sprei  ongeveer  2  M. De  lengte  van  het  blad  bedraagt  17.5—24.9  cM.,  gemiddeld  20.86  cM. Voor  de  breedte  werd  als  gemiddelde  gevonden  9.7  cM.,  met  7.8  cM. en 
12.4  cM. als  uitersten. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  bedraagt 488 1.9  2.5  gemiddeld  2  2. De  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het 
midden;  de  zijkanten  zijn  door  gelijkmatig  gebogen  lijnen  begrensd, 
die  naar  den  bladsteel  toe  overgaan  in  rechte  lijnen  De  bladtop  gaat 
geleidelijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf  over;  het  uiteinde  ervan 
is  stomp  afgerond  De  lengte  van  den  bladtop  bedraagt  5  —  11  mM., 
gemiddeld  7  5  mM. Van  den  bladsteel  is  de  lengte  16—22  mM.. meteen 
gemiddelde  van  19  mM.. de  bladeren  zijn  dus  langgesteeld. Het  aantal 
nerven  is  7  9 ;  de  nerfhoek  bedraagt  50o  55o. Domatien  zijn  in  de  meeste 
nerfhoeken  aanwezig;  de  opening  is  klein  of  ontbreekt De  bessen  zijn  helderrood  gestreept;  de  ondergrond  is  geelgroen; 
de  streping  is  tamelijk  fijn  en  duidelijk  De  grootste  breedte  der  bes 
ligt  iets  over  het  midden ;  aan  het  steeleinde  zijn  de  bessen  een  weinig 
versmald ;  aan  het  discuseinde  afgeplat. De  discus  is  middelmatig  van 
grootte,  gewoonlijk  een  weinig  ingezonken. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  210  Partij  436 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 16 
16 
14.5 
5  5 
4.5 
15 
15 
13 
4 
3.5 
16 
16.5 
14  5 
4.5 
4 
15 
15 
13.5 
4.5 
4 
16 
16.5 
14.5 
5.5 
4.5 
15 
15.5 
14 
4.5 
3.5 
16.5 
17 
15.5 
5.5 
4.5 
15 
16.5 
14.5 
5 
4 
16.5 
17  5 
15.5 
5.5 
5 
15.5 
15  5 
14 
4.5 
4.5 
18 
18 
16 
5 
4.5 
19 
19 
17 
5 
4.5 De  bessen  met  platboon  vertonnen,  voor  alle  partijen  bijeengenomen, 
een  gemiddelde  lengte  van  16.41  mM.;  de  gemiddelde  lengte  der  af¬ 
zonderlijke  partijen  schommelt  tusschen  15  98  mM. en  17.03  mM. ;  als 
uitersten  werden  voor  de  lengte  gevonden  13.5  mM. en  19  mM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. Voor 
de  bessen  met  rondboon  is  de  gemiddelde  lengte  14.26  mM-,  met  als 
uitersten  12.5  mM  en  16  mM. Het  percentage  rondboon  is  voor  bijna 
alle  partijen  laag ;  gemiddeld  bedraagt  het  14.6  7o. Drieboon  komt  in 
een  gering  percentage  der  bessen  voor. Voosboon  is  eveneens  slechts 
in  weinig  aanwezig;  het  percentage  ervoor  blijft  vrij  wel  constant  op 
0  5  “/o  De  schil  der  bessen  is  dik,  het  cijfer  voor  het  rendement  dus 
vrij  hoog;  het  schommelt  tusschen  8.8  en  9.1  en  bedraagt  gemiddeld 
8.92,  dus  meer  dan  de  middelmatige  waarde. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig,  de  grootste  breedte  ligt  over 
het  midden;  aan  het  steeleinde  zijn  zij  duidelijk  toegepunt. De  lengte 
der  platboon  bedraagt  10  —  14  mM.,  gemiddeld  11.86  mM.,  met  een  ge¬ 
middelde  breedte  van  ongeveer  9  mM. De  rondboon  is  9.5  —  12  mM. lang,  gemiddeld  10.64  mM  ,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer 
8  mM  Het  gemiddeld  gewicht  is  voor  de  platboon,  rondboon  en  drie-  boon  gelijk;  het  komt  met  de  middelmatige  waarde  voor  Abeokutakoffie 
overeen;  het  gemiddeld  gewicht  der  bes  is  iets  hooger  dan  de  middel¬ 
matige  waarde. boon  gelijk;  het  komt  met  de  middelmatige  waarde  voor  Abeokutakoffie 
overeen;  het  gemiddeld  gewicht  der  bes  is  iets  hooger  dan  de  middel¬ 
matige  waarde. matige  waarde. De  oogst  kwam  voor  het  grootste  deel  in  April  binnen. De  verdeeling  was  als  volgt; De  verdeeling  was  als  volgt; April  8.186  Kg. beskoffie 
Mei  2.876  Kg  — 
Totaal  11.062  Kg. beskoffie,  beantwoordend  aan 
een  productie  van  2  katti  markt- 
koffie. April  8.186  Kg. beskoffie Coffea  Abeokutae. Moederboom  FF. Cultuurtuin. De  stam  is  3.40  M  hoog,  omtrek  30  cM. op  1  voet  boven  den  grond; 
op  borsthoogte  26  cM. De  stam  is  van  onder  tot  boven  goed  met  pri¬ 
maire  takken  voorzien ;  op  de  bovenste  ontspringen  enkele  wilde  tak- 
ker;  wiwilans  draagt  de  stam  niet. Het  bladerdak  is  vrij  goed  gesloten. De  straal  van  de  sprei  bedraagt 
2  M. Het  blad  is  17.6  —  26.3  cM. lang,  gemiddeld  23.6  cM. De  breedte 
wisselt  af  tusschen  6.2  cM. en  11.5  cM. en  bedraagt  gemiddeld  9.4  cM. De  grootste  breedte  ligt  steeds  over  het  midden ;  de  bladvoet  is  vrij 
lang  en  smal,  door  rechte  lijnen  begrensd  De  verhouding  tusschen 
lengte  en  breedte  van  het  blad  schommelt  tusschen  2.3  en  2.8,  met  een 
gemiddelde  van  2.5. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  bladtop  heeft  een  breede  basis  en  gaat  gelei¬ 
delijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf  over. De  lengte  van  den 
bladtop  bedraagt  6  —  12  inM.,  gemiddeld  7.5  mM.. van  den  bladsteel  is 
de  lengte  13  —  31  mM.,  gemiddeld  19  mM. Het  aantal  nerven  is  7  — 10; 
de  nerfhoek  wisselt  af  tusschen  50°  en  55°  Domatien  zijn  vrij  talrijk 
aanwezig;  zij  monden  met  een  kleine  ronde  opening  naar  buiten  uit aanwezig;  zij  monden  met  een  kleine  ronde  opening  naar  buiten  uit 
De  bessen  zijn  donkerrood ;  de  kleur  komt  voor  in  fijne,  onduidelijke 
strepen  op  een  groenachtigen  ondergrond. De  bessen  zijn  breed  en 
dik,  aan  het  steeleinde  bijna  even  veel  afgeplat  als  aan  het  discuseind ; 
de  zijkanten  zijn  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd;  de  grootste  breedte 
ligt  ongeveer  op  het  midden. De  discus  is  middelmatig  van  grootte 
en  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  145  Partij  458 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 14 
15.5 
13.5 
5 
4.5 
14 
15 
13.5 
4  5 
4 
14  5 
15 
13.5 
5.5 
5 
14 
16 
14 
4  5 4.5 
14.5 
15 
13.5 
6 
5 
14 
16 
14 
5 
5 
14.5 
16 
14 
5 
4 
14.5 
15.5 
13.5 
5.5 
5 
16 
16 
13.5 
4.5 
3.5 
14.5 
16 
14 
4 
3.5 
16  5 
17 
15.5 
6 
5.5 490 De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  is  voor  alle  partijen 
bijeen  14.92  mM.,  met  12  mM. en  17  inM. als  uitersten  Voor  de  bessen 
met  rondboon  zijn  de  uitersten  11.5  mM  en  16  mM.,  met  een  gemid¬ 
delde  van  13.13  mM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  middel¬ 
matig  en  tamelijk  constant;  het  schommelt  tusschen  19  %  en  37  “/o,  en 
bedraagt  gemiddeld  25  ®/o. De  schil  is  dik,  de  uitlevering  dus  ongun¬ 
stig  ;  het  cijfer  ervoor  bedraagt  gemiddeld  9.17,  dus  veel  meer  dan  de 
middelmatige  waarde. Drieboon  komt  niet  voor;  het  gehalte  aan  voos- 
boon  neemt  tegen  het  eind  van  den  oogsttijd  een  weinig  toe. De  hoornschilboonen  zijn  breed  en  rond,  de  grootste  breedte  ligt 
ongeveer  op  het  midden;  de  uiteinden  zijn  in  bijna  gelijke  mate  afge¬ 
rond  ;  de  dikte  is  grooter  dan  middelmatig. De  lengte  der  platboonen 
bedraagt  8.5  13  mM.,  gemidd. 10.58  mM.,  waarbij  een  gemiddelde 
breedte  behoort  van  ongeveer  8.6  mM. De  rondboon  is  7.5— 11  mM. lang, 
gemiddeld  9.51  mM.,  waarbij  een  breedte  van  ongeveer  8  mM. behoort. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  afmetingen  der  hoornschilboonen  zijn  dus  veel  kleiner  dan  de 
middelmatige  waarden ;  het  gemiddeld  gewicht  is  ook  lager ;  het  be¬ 
draagt  voor  de  platboon  wat  meer  dan  voor  de  rondboon. De  oogst  kwam  in  hoofdzaak  in  April  binnen;  de  verdeeling  was  als 
volgt: 0.647  Kg. beskoffie 
6.662  Kg. — 
2.288  Kg. - 
Maart 
April 
Mei 
9.597  Kg. beskoffie,  met  ongeveer  2  3  katti 
marktkoffie  overeenkomend. Totaal Coffea  Abeokutae. Moederboom  GG. Cultuurtuin. Stam  scheef,  lengte  2.40  M. Omtrek  op  1  voet  boven  den  grond  37 
cM.. op  borsthoogte  25  cM. Schors  spletig. Bovenaan  den  stam  enkele 
vlak  uitgebreide  takken,  waarop  enkele  wilde  takken  ontspringen  Kroon 
vlak;  bladerdak  gesloten. Straal  van  de  sprei  ongeveer  2  M. vlak;  bladerdak  gesloten. Straal  van  de  sprei  ongeveer  2  M. De  bladeren  zijn  19.5 — 25.2  cM. lang;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt 
21.8  cM. Voor  de  breedte  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  8  cM.. met  6.3  cM. en  9.5  cM. als  uitersten. De  verhouding  tusschen  beide 
afmetingen  gaat  van  2.4  tot  3.2  en  bedraagt  gemiddeld  2.7;  het  blad  is 
dus  smal. De  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden;  de 
bladvoet  is  lang  en  door  rechte  lijnen  begrensd. Bovenaan  gaat  de 
bladschijf  geleidelijk  in  den  bladtop  over;  de  lengte  van  dezen  bedraagt 
8-13  inM.,  gemiddeld  10  inM.;  het  uiteinde  ervan  is  tamelijk  scherp 
De  bladsteel  is  8—16  mM. lang,  gemiddeld  13  mM. Het  aantal  nerven 
wisselt  af  tusschen  6  en  8;  de  nerfhoek  is  40° — 50o  groot. Domatien  zijn 
talrijk  aanwezig;  zij  monden  uit  met  een  smalle,  spieetvormige  opening, 
die  den  nerfhoek  ongeveer  middendoor  deelt 491 De  bessen  zijn  helderrood;  de  streping  is  tamelijk  fijn  en  niet  dui¬ 
delijk. Dikwijls  is  de  kleur  bijna  niet  ontwikkeld. Aan  het  steeleinde 
zijn  de  bessen  een  weinig  versmald;  de  grootste  breedte  ligt  over  het 
midden. De  discus  is  klein  en  vlak. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  119  Partij  360 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15.5 
15.5 
13 
35 
3 
16 
15 
12.5 
3 
3 
16 
14.5 
12.5 
3 
2.5 
16 
15  5 
12 
25 
2.5 
16 
15 
13 
3 
3 
16 
15.5 
12.5 
2.5 
2 
16 
16 
13.5 
3.5 
3  5 
16 
15.5 
12.5 
4 
3.5 
18 
17.5 
14.5 
4 
4 
16 
15.5 
13 
4 
3.3 
18.5 
17 
14 
35 
3.5 
18 
17 
14 
4  5 4 
18 
17.5 
14.5 
3.5 
3 De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  blijft  voor  de  ver- 
schilende  partijen  vrijwel  gelijk;  zij  schommelt  tusschen  16.60  mM. en 
16.77  mM. De  gemiddelde  lengte,  voor  alle  partijen  bijeengenomen,  be¬ 
draagt  16.69  mM.,  met  als  uitersten  13  mM. en  19  mM. De  lengte  der 
rondboonbessen  bedraagt  11  5—17  mM.,  gemiddeld  14.74  mM. Het  per¬ 
centage  rondboonbessen  is  bij  alle  partijen  zeer  hoog;  het  is  bijna 
constant  en  bedraagt  gemiddeld  62.7  »/o-  Drieboon  komt  een  enkele  maal 
voor;  het  gehalte  aan  voosboon  is  gering;  alleen  bij  de  laatste  partij 
stijgt  het  tot  6  “/o. Het  cijfer  voor  het  rendement  is  hoog,  in  verband 
met  het  hooge  percentage  rondboon;  gemiddeld  bedraagt  het  9.16;  de 
uitlevering  is  dus  zeer  ongunstig. De  hoornschilkoffie  bestaat  uit  kleine,  langwerpige,  duidelijk  toege¬ 
punte  boonen. De  lengte  der  platboon  bedraagt  9.5— 13.5  mM.. gemiddeld 
1190  mM,  met  een  breedte  van  8.5  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  ui¬ 
tersten  der  lengte  8.5  mM. en  12.5  mM.,  het  gemiddelde  10.91  mM.. met 
een  breedte  van  ongeveer  7.8  mM. Het  gemiddeld  gewicht  is  iets  lager 
dan  de  middelmatige  waarde,  voor  de  rondboon  en  platboon  even  groot, 
voor  de  enkele  drieboonen,  die  aanwezig  zijn,  iets  hooger. De  oogst  is  niet  boog;  de  verdeeling  ervan  is  als  volgt: Maart  5.299  Kg. beskoffie 
Aprli  1.027  Kg. - 
Mei  0.225  Kg. - 
Totaal  6.551  Kg. beskoffie,  beantwoordend  aan  een 
productie  van  0  8  katti  markt- 
koffie. Coffea  Abeokutae. Moederboom  H  H. Cultuurtuin. De  stam  is  2.45  M. hoog. op  1  voet  boven  den  grond  36  cM. in  om¬ 
trek,  op  borsthoogte  30  cM. Boven  aan  den  stam  ontspringen  5  pri- De  stam  is  2.45  M. hoog. op  1  voet  boven  den  grond  36  cM. in  om¬ 
trek,  op  borsthoogte  30  cM. Boven  aan  den  stam  ontspringen  5  pri- 492 maire  takken  ;  de  beide  bovenste  zijn  zeer  zwaar  en  dragen  eenige  wilde 
takken. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. Aan  den  stam  ontspringen  geen  oude,  slechts  enkele  groene 
wiwilans. Het  bladerdak  is  tamelijk  goed  gesloten,  De  bladeren  zijn  op¬ 
vallend  breed. De  straal  van  de  sprei  is  ongeveer  2  M. De  lengte  der 
bladeren  bedraagt  14.5  22  6  cM.,  gemiddeld  20  cM. Voor  de  breedte 
werd  als  gemiddelde  gevonden  9.7  cM.,  als  uitersten  7.3  cM. en  12.2  cM. De  verhouding  bedraagt  gemiddeld  2.1,  met  1.8  en  2.3  als  uitersten. De  bladeren  zijn  dus  vrij  constant  van  vorm. De  grootste  breedte 
ligt  ongeveer  op  het  midden ;  de  zijkanten  van  het  blad  zijn  door  flauw- 
gebogen  lijnen  begrensd,  die  naar  den  bladtop  toe  zich  sterker  buigen, 
naar  den  bladsteel  toe  in  rechte  lijnen  overgaan,  waardoor  de  bladvoet 
begrensd  is ;  de  bladvoet  is  breed  en  kort. De  bladtop  vertoont  een  zeer 
breede  basis,  geleidelijk  gaat  het  breedere  deel  der  bladschijf  erin  over ; 
het  uiteinde  ervan  is  stomp  afgerond. De  lengte  van  den  bladtop  be¬ 
draagt  3—10  mM.,  gemiddeld  7  mM. Van  den  bladsteel  is  de  gemiddelde 
lengte  14.5  mM.,  met  12  mM. en  17  mM. als  uitersten. Er  zijn  7—9 
paren  nerven  aanwezig;  de  nei’fhoek  is  ongeveer  50°  groot. Domatien 
zijn  goed  ontwikkeld  en  talrijk  aanwezig;  de  opening  ervan  is  spieet¬ 
vormig Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemidd. gevonden: 
Aant. pt. Lgt  bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.3  9.7  mM. 17.1  mM. 8.4  mM. 14.7  mM. 5.1  mM. 5  mM. 8  mM. De  bessen  zijn  eenigszins  langwerpig,  de  breedte  is  iets  minder  dan 
de  lengte. De  grootste  breedte  ligt  een  weinig  over,  of  op  het  midden. De  discus  is  bijzonder  groot;  gewoonlijk  steekt  hij  iets  uit  De  kleur 
der  bessen  is  variabel,  donkerrood  of  helderrood ;  de  kleur  komt  in 
smalle  strepen  voor  op  een  groengelen  ondergrond. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  129  Partij  437 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus, 
17 
16 
14 
7 
6.5 
14.5 
14.5 
12 
6 
5.5 
17 
16.5 
14 
8 
7.5 
14.5 
15 
12 
5.5 
5 
17.5 
16.5 
14 
8 
7.5 
15 
14 
12 
6.5 
6.5 
17.5 
17 
15 
7.5 
7 
15 
15 
13 
7 
6.5 
17.5 
17.5 
15 
9 
8.5 
15 
15.5 
13 
6.5 
6 
19 
18 
15.5 
7 
6.5 
19.5 
19 
16 
8 
7.5 16 
De  lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  12.5  -  20.5  mM.,  gemid¬ 
deld  16.70  mM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uitersten  12.5 
mM. en  17  mM.,  met  als  gemiddelde  14.93  mM. Het  percentage  bessen 
met  rondboon  is  tamelijk  constant;  het  schommelt  tusschen  33  “/o  en 
51  “/o,  bedraagt  gemiddeld  40.7  7o,  dus  meer  dan  de  middelmatige  waarde. 493 Drieboon  komt  slechts  een  enkele  maal  voor ;  het  gehalte  aan  voos- 
hoon  is  eveneens  gering;  tegen  het  eind  van  den  oogsttijd  bedraagt 
het  nog  slechts  3  “/o-  Het  cijfer  voor  de  uitlevering  is  in  verband  met 
het  hooge  percentage  rondboonbessen  een  weinig  boven  het  middel¬ 
matige  ;  tusschen  8.0  en  9.4  varieerend,  bedraagt  het  gemiddeld  8.44. De  hoornschilboonen  zijn  aan  het  steeleinde  duidelijk  toegepunt;  de 
vorm  is  langwerpig  De  lengte  der  platboonen  bedraagt  9  —  14.5  mM., 
gemiddeld  12.15  mM. bij  een  breedte  van  8  9  mM  ;  de  lengte  derrond- 
boonen  9.5  —  13  mM.,  met  een  gemiddelde  van  11.32  mM.,  waarbij  een 
breedte  van  8.2  mM. behoort  Het  gewicht  der  bereide  boonen  is  onge¬ 
veer  aan  de  middelmatige  waarde  daarvoor  gelijk;  de  rondboon  is  ge¬ 
middeld  iets  zwaarder  dan  de  platboon ;  de  enkele  drieboonen,  die  aan¬ 
wezig  zijn,  zijn  iets  lichter wezig  zijn,  zijn  iets  lichter 
De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt: De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt: 
Maart  3.544  Kg. beskoffie. April  10.828  Kg  — 
Mei  2.050  Kg. — 
Totaal  16.442  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  on¬ 
geveer  3.6  katti  marktkoffie. Coffea  Abeokutae. Moederboom  II. Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae. Moederboom  II. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  2.50  M.;  omtrek  onderaan  28  cM.,  op  borst¬ 
hoogte  24  cM. Primaire  takken  in  groot  aantal  aanwezig,  van  af  1.40 
M. boven  den  grond. Onderste  primaire  takken  een  weinig  naar  bene¬ 
den  gebogen  Bovenaan  den  stam  een  zware  wiwilan,  aan  de  basis  12.5 
cM. in  omtrek;  wilde  takken  slechts  enkele  aanwezig  Bladerdak  slecht 
gesloten. Sprei  met  een  straal  van  ongeveer  2  M. Bladeren  sterk  gegolfd De  lengte  van  het  blad  bedraagt  15.3  25.6  cM.,  gemiddeld  19.6  cM. Voor  de  breedte  werd  als  gemiddelde  gevonden  7.55  cM.,  met  als  ui¬ 
tersten  5.5  cM. en  10.4  cM. De  verhouding  tusschen  heide  afmetingen  bedraagt  2.3  -  3.1,  gemid¬ 
deld  2.6. De  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden;  de  door  rechte 
lijnen  begrensde  bladvoet  is  langgerekt;  aan  het  boveneind  draagt  het 
blad  de  duidelijk  ervan  afgescheiden  bladtop,  die  van  3  mM. tot  15  mM. lang  is,  gemiddeld  9  mM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  lengte  van  den  bladsteel  bedraagt  8—17 
mM.,  gemiddeld  11.7  mM  Het  aantal  nerven  schommelt  tusschen  7  en 
9,  de  nerfhoek  is  45°— 50°  groot. De  domatien  zijn  op  de  bladeren 
talrijk  aanwezig;  de  opening  is  meestal  klein  of  zij  ontbreekt De  bessen  zijn  dof,  donkerkarmijnrood,  de  streping  is  zoo  fijn,  dat 
de  kleur  bijna  effen  schijnt  te  zijn;  bij  nauwkeuriger  beschouwing 
vindt  men  op  het  rood  fijne  geelachtige  strepen. De  grootste  breedte 
ligt  boven  het  midden;  naar  den  steel  toe  loopt  de  bes  toe. De  discus 
is  klein  en  meestal  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM); Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM); 
Partij  152  Partij  421 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15 
15 
12 
3.5 
2.5 
15 
15 
12.5 
4 
3.5 
15 
15 
12.5 
3.5 
3 
15 
15.5 
12.5 
25 
2.6 
15 
15.5 
13 
3.5 
3 
15 
15.5 
13 
3.5 
3 
15 
16.5 
13 
4 
3.5 
16 
16 
13 
3.5 
3 
15.5 
16.5 
13 
3.5 
3 
15 
16 
13 
4 
3.5 
17 
16 
13 
3 
3 
17 
17 
14 
3.5 
3 De  lengte  van  de  bessen  met  platboon  bedraagt  gemiddeld,  voor  alle 
partijen  bijeengenomen,  15.65  mM.,  met  als  uitersten  12.5  niM. en  18.5 
mM. Voor  de  verschillende  partijen  blijft  de  gemiddelde  lengte  vrijwel 
constant  Voor  de  bessen  met  rondboon  bedraagt  de  lengte  11.5  —  16.5 
mM.,  gemiddeld  14.11  mM. Een  vrij  groot  percentage  der  bessen  bevat 
gewoonlijk  rondboon ;  een  uitzondering  vormt  de  partij  293  met  slechts 
13  “/o  rondboon;  gemiddeld  bedraagt  het  percentage  rondboonbessen 
25  6  ®/o. Voosboon  komt  in  0.5  «/o  ^^r  bessen  voor. Het  rendement  is 
gunstig,  bij  bijna  alle  partijen  blijft  het  cijfer  ervoor  onder  het  mid¬ 
delmatige;  ook  het  gemiddelde  cijfer,  7.66,  is  beneden  het  middelmatige 
De  hoornschilboon  is  eenigszins  langwerpig,  aan  het  steeleinde  toege¬ 
punt  ;  de  zijkanten  zijn  door  sterk  gebogen  lijnen  begrensd. De  lengte 
der  platboon  bedraagt  9.5-  13.5  mM.,  gemiddeld  1171  mM. ;  daarbij 
behoort  een  breedte  van  8-75  mM  Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten 
9  mM,  en  12.5  mM  ,  met  een  gemiddelde  van  11. 1  mM.,  waarbij  een 
breedte  van  8.1  mM. behoort. De  productie  is  betrekkelijk  laag. In  April  kwamen  de  eerste  flinke 
partijen  product  binnen;  de  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt: Maart  0.214  Kg. beskoffie 
April  1.834  Kg. — 
Mei  1.573  Kg. — 
Juni  0.789  Kg. — 
Totaal  4  410  Kg. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. beskoffie,  waaraan  een  hoeveel¬ 
heid  van  1  katti  marktkoffie 
beantwoordt. Coffea  Abeokutae. Moederboom  JJ  Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  1.20  M.;  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
28  cM.. bij  het  boveneind  25  cM. Lage  boom  zonder  wiwilans  met 
slechts  2  primaire  takken,  die  echter  zwaar  met  vrucht  bezet  zijn;  ver¬ 
der  ontspringen  op  deze  primaire  takken  wilde  takken  en  adventief 
takken,  die  niet  veel  dragen  Het  bladerdak  is  vrij  goed  gesloten. De 
straal  van  de  sprei  is  ongeveer  2  M- 95 Het  blad  is  tamelijk  lang,  middelmatig  breed. De  lengte  bedraagt 
19.5-22.8  cM„  gemiddeld  21.0  cM. De  breedte  wisselt  af  tusschen  7.1 
cM. en  9.9  cM.;  het  gemiddelde  ervoor  is  8.7  cM  De  verhouding  tus¬ 
schen  beide  afmetingen  bedraagt  2  2—2  7,  gemiddeld  2.4. De  grootste 
breedte  ligt  op  of  een  weinig  over  het  midden. De  zijkanten  van  het 
blad  zijn  door  naar  den  top  toe  wat  sterker  gebogen  lijnen  begrensd ; 
de  bladvoet  is  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. De  bladtop  is  dui¬ 
delijk  van  het  breedere  deel  der  bladschijf  afgezet,  tamelijk  smal  en 
lang. De  lengte  wisselt  af  tusschen  8  mM. en  14  mM.,  bedraagt  gemid¬ 
deld  11  mM. De  bladsteel  is  8—15  mM.,  gemiddeld  11  mM. lang. Het 
aantal  nerven  bedraagt  6  tot  8;  de  nerfhoek  is  45°— 55°  groot. Domatien 
zijn  in  vrij  groot  aantal  aanwezig;  de  opening  ervan  is  kringvormig. De  bessen  zijn  groen  of  geelgroen  met  breede,  onscherpe  roode 
strepen;  dikwijls  zijn  zij  plekkerig;  er  komen  dan  plekken  voor,  waar 
de  roode  kleur  geheel  ontbreekt. De  bessen  zijn  breed,  de  grootste 
breedte  ligt  over  het  midden;  naar  den  steel  toe  is  de  bes  versmald. De  discus  is  groot  en  vlak,  soms  een  weinig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
.Partij  327  Partij  418 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15  5  . 15.5 
13 
15.5 
15.5 
13.5 
6.5 
6 
15 
16 
13 
8.5 
7.5 
15.5 
16 
13.5 
4  5 4 
15.5 
15 
13 
5.5 
5 
16 
16 
13  5 
5.5 
5 
15.5 
15.5 
13 
5.5 
5.5 
16 
16 
14 
5 
4.5 
15  5 
15.5 
13.5 
6 
5.5 
16 
16 
14 
5.5 
5 
15.5 
16 
13 
6.5 
6 Het  gemiddeld  gewicht  voor  de  bessen  neemt  voor  de  achtereen¬ 
volgende  partijen  af  van  2.0  gr. tot  17  gr. De  bessen  met  platboon 
zijn  12  — 18.5  mM. lang,  het  gemiddelde  voor  alle  partijen  bedraagt 
15.78  mM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  lengte  der  bessen  met  rondboon  wisselt  af  tusschen  11 
mM  en  16  mM.,  met  13.82  mM. als  gemiddelde. Het  percentage  rond- 
boonbessen  is  voor  de  eerste  partij  het  laagst,  voor  de  volgende  het 
hoogst,  en  neemt  van  af  de  tweede  partij  naar  het  eind  weder  af. Ge¬ 
middeld  is  het  29.2  ®/o. Het  gehalte  aan  voosboon  is  steeds  gering  De 
uitlevering  vertoont  de  middelmatige  waarde;  het  cijfer  ervoor  is  ge¬ 
middeld  8.32 De  hoornschilboon  is  eenigszins  langwerpig,  duidelijk  toegespitst. De  lengte  der  platboon  bedraagt  8.5—13.5  mM. gemiddeld  11.45  mM., 
waarbij  een  breedte  behoort  van  8.75  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de 
uitersten  8.5  mM. en  12.5  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  10.49  mM., 
met  een  breedte  van  8  mM. De  productie  is  niet  hoog  De  oogst  was  als  volgt  verdeeld: 
Kg. Kg De  productie  is  niet  hoog  De  oogst  was  als  volgt  verdeeld: 
Maart 
0143 
Kg. beskoffie 
April 
1.363 
Kg. — 
Mei 
3  520 
Kg. — 
Juni 
0.481 
Kg. — 
Totaal 
5.507 
beskoffie,  waaraan  een  produc- 
tie  van  11  katti  marktkoffie 
beantwoordt. Coffea  Abeokutae. Moederboom  KK  Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  2.50  M.;  omtrek  van  den  stam  32  cM. ;  op 
borsthoogte  27  cM. Sprei  meer  dan  2  M. Bovenaan  draagt  de  stam  een 
wiwilan  van  bijna  2  M  hoogte,  waaraan  geen  vrucht  voorkomt. Pri¬ 
maire  takken  in  groot  aantal  van  onder  tot  boven  langs  den  stam  aan¬ 
wezig. Lengte  van  het  blad  gemiddeld  22.5  cM.,  met  als  uitersten  17.7  en 
26.3  cM. Breedte  gemiddeld  9.5  cM.;  uitersten  6.1  cM. en  12.3  cM. Ver¬ 
houding  tusschen  lengte  en  breedte  gemiddeld  2  4,  tusschen  2.1  en  3.1 
schommelend  Bladsteel  gemiddeld  10  mM. lang,  met  als  uitersten  7  en 
13  mM. Bladtop  breed  en  stomp;  7-  13  mM. lang,  gemiddeld  11  mM. Blad  door  sterk  gebogen  lijnen  begrensd;  bladvoet  lang,  door  rechte 
lijnen  begrensd. Aantal  nerven  7  9;  nerfhoek  55»;  domatien  ontbreken 
dikwijls. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: 
Aant. pt. Lgt  bs. Lgt. pt  Brd  pt. Lgt  sty. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 6.7  7.7  mM. 18.0  mM. 5  mM. 16.7  mM. 3  mM. 4  mM. 10  mM Aant. pt. Lgt  bs. Lgt. pt  Brd  pt. Lgt  sty. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 6.7  7.7  mM. 18.0  mM. 5  mM. 16.7  mM. 3  mM. 4  mM. 10  mM Bessen  bijna  effen  rood;  karmijnrood  met  een  rozeroode  tint. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. Strepen 
fijn;  ondergrond  groengeel. Bessen  breed,  gewoonlijk  breeder  dan  lang; 
grootste  breedte  over  het  midden  Bovenvlak  afgeplat ;  bessen  naar  den 
steel  toe  versmald Discus  klein  en  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in 
Partij  124 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
mM.1: 
Lengte 
Partij  279 
Breedte  Dikte 
Discus. 14.5 
15 
12.5 
3.5 
3.5 
14.5 
14 
12.5 
3 
3 
14.5 
15 
13 
3.5 
3 
14.5 
14.5 
12.5 
3 
3 
14.5 
15.5 
13 
3 
3 
14.5 
15 
13 
3.5 
3 
14.5 
15.5 
13.5 
4 
3.5 
14.5 
15 
13 
4 
3.5 
15 
15 
13 
4 
3.5 
14.5 
15.5 
13 
4 
3.5 
16.5 
15 
13 
4  5 4 
16 
16 
14 
4 
4 
16.5 
17 
14 
4 
4 
16  5 
16 
14 
4 14 
3.5 
De  lengte  der  bessen  met  platboon  neemt  voor  de  achtereenvolgende 
partijen  geleidelijk  af. De  uitersten,  waartusschen  zij  schommelt,  zijn 497 voor  de  bessen  der  verschillende  partijen  bijeengenomen  11.5  mM. en 
19  mM.,  met  als  gemiddelde  15.34  mM  Voor  de  bessen  met  rondboon 
zijn  de  uitersten  11  mM. en  17  mM.,  en  het  gemiddelde  der  lengte  13.64 
mM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  schommelt  om  20;  het 
gehalte  aan  voosboon  is  steeds  gering ;  drieboon  komt  niet  voor. Het 
verhoudingscijfer,  ongeveer  7.5,  is  laag. De  hoornschilboonen  zijn  iets 
langwerpig,  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De  lengte  wisselt 
voor  de  platboon  af  tusschen  9  niM  en  13.5  mM. met  als  gemiddelde 
11.17  inM. waarbij  een  gemiddelde  breedte  van  8.75  mM. behoort. Voor 
de  rondboon  zijn  deze  cijfers  8.5  mM. en  13  mM. en  het  gemiddelde 
10.44  mM.,  w’aarbij  een  breedte  behoort  van  8  mM. De  opbrengst  van 
den  boom  is  13.435  Kg. beskoffie  overeenkomend  met  ongeveer  3  katti 
bereid  product. Deze  hoeveelheid  komt  voor  het  grootste  deel  in  Maart 
en  in  April  binnen. In  Februari  is  de  oogst  begonnen,  in  het  begin  van 
Mei  afgeloopen. De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt : Februari  2.935  Kg. beskoffie 
Maart  5.212  Kg. — 
April  4.461  Kg. — 
Mei  0.827  Kg. — 
Totaal  13.435  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  3 
katti  marktkoffie. Coffea  Abeokutae. Moederboom  LL. Cultuurtuin Goedgevormde  boom,  van  onder  tot  boven  goed  met  primaire  takken 
bezet;  de  laatstgenoemde  zijn  dun  en  hangen  onder  het  gewicht  van 
het  flink  ontwikkeld  secundair  hout  eenigszins  naar  beneden  Het 
bladerdak  is  vrij  goed  gesloten. De  hoogte  van  den  stam  bedraagt 
3.50  M.,  de  omtrek  op  een  voet  boven  den  grond  33  cM.,  op  borsthoogte 
27  cM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  bladeren  zijn  gemiddeld  20.9  cM. lang;  het  grootste  is  23.1 
cM.,  het  kleinste  17  8  cM. De  breedte  wisselt  af  tusschen  7-2  cM  en 
10.7  cM  en  bedraagt  gemiddeld  8.7  cM. Verhouding  lengte  tot  breedte 
der  bladeren  2.0  —  2.8. gemiddeld  2.4. De  grootste  breedte  ligt  ver  over 
het  midden,  op  3/4  of  4  5  van  de  lengte ;  het  blad  is  door  sterk  gebo¬ 
gen  lijnen  begrensd;  de  bladvoet  is  lang  en  door  rechte  lijnen  begrensd, 
De  bladtop  is  scherp ;  de  lengte  ervan  bedraagt  2  10  mM  ,  gemiddeld 
8  mM. De  lengte  van  den  bladsteel  wisselt  af  tusschen  12  mM  en  25 
mM. en  bedraagt  gemiddeld  19  mM,  Het  aantal  nerven  is  meestal  8, 
de  nerfhoek  bedraagt  45°  —  55o. De  domatien  zijn  weinig  ontwikkeld. De  bessen  zijn  fijngestreept ;  de  kleur  is  bruinrood  of  karmijnrood ^ 
de  roode  strepen  wisselen  met  groengele  af 
Soms  vortoonen  de  bessen  een  wang;  soms  zijn  de  tengevolge  van 
overrijpheid  opengebarstenc  nog  groenachtig  geklemd  De  grootste overrijpheid  opengebarstenc  nog  groenachtig  geklemd  De  grootste 
Meded. Dep. v. Landbouw  11. 32 tste 
 32  49Ö  — 
breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden-  Onderaan  zijn  de  bessen  iets, 
bovenaan  stomp  afgeplat. De  discus  is  klein  en  vlak. 49Ö  — 
breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden-  Onderaan  zijn  de  bessen  iets, 
bovenaan  stomp  afgeplat. De  discus  is  klein  en  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  217  Partij  492 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
13.5 
12.5 
11  5 
3 
3 
15  5 
16 
14 
4  4 
13  5 
12.5 
11 
3 
2 
16 
15 
13 
3.5  3.5 
16 
15 
13 
4 
3.5 
16 
15  5 
13.5 
4  4 
16 
15 
13 
4 
3.5 
16 
16.5 
14 
3.5  3 
16 
15 
13.5 
4 
4 
16 
17 
14.5 
4  3.5 
16 
15.5 
13 
4 
3 
16 
16.5 
14.5 
4 
3.5 
18 
17 
14 
3.5 
25 
18 
17.5 
14.5 
3.5 
3 De  bessen  met  platboon  varieeren  in  lengte  tuschen  13.5  mM. en 
19.5  mM.;  voor  alle  partijen  samen  is  de  gemiddelde  lengte  16.68. Voor 
de  bessen  met  rondboon  zijn  deze  cijfers  12.5  mM. en  17  mM.,  meteen 
gemiddelde  van  14.33  mM. Het  gemiddeld  gewicht  per  bes  is  hoog, 
bedraagt  2.33  gr. Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  bij  alle  par¬ 
tijen  gering;  het  bedraagt  gemiddeld  12  %. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. Het  gehalte  aan  voosboon 
neemt  aan  het  eind  van  den  oogsttijd  wat  toe ;  terwijl  het  gemiddeld 
slechts  1.8  o/o  bedraagt,  stijgt  het  voor  de  beide  laatste  partijen  tot  4.5 
en  3.5  %. Het  gemiddeld  gewicht  per  boon  is  0.155  gr.,  de  boonen 
zijn  iets  langwerpig,  tamelijk  grof. De  uitersten  voor  de  lengte  der 
platboon  in  de  hoornschil  zijn  9.5  mM. en  14.5  mM.;  de  gemiddelde 
lengte  bedraagt  11.88  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  9.25  mM. De  lengte  van  de  rondboon  bedraagt  9.5  —  12.5  mM.,  gemiddeld  10.84 
mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.75  mM. Het  verhoudingscijfer 
is  middelmatig,  wat  in  verband  met  het  geringe  percentage  aan  plat¬ 
boon  aan  de  dikke  schil  moet  worden  toegeschreven  De  productie  is, 
in  sterker  mate  dan  bij  andere  boomen  derzelfde  soort,  over  eenige 
maanden  verdeeld,  De  oogst  begon  in  Maart,  in  Augustus  werden  nög 
274  gr. bessen  geoogst  terwijl  na  dien  tijd  tusschenbeide  nog  een  hand¬ 
vol  bessen  kon  worden  ingezameld,  die  samen  als  500  gr. in  rekening 
zijn  gebracht. De  totale  productie  bedraagt  11.663  Kg. of  ongeveer  2.3 
katti  bereid  product. Coffea  Abeokutae. Moederboom  MM. Cultuurtuin. De  hoogte  van  den  stam  bedraagt  2  M.;  de  omtrek  onderaan  33  cM., 
op  borsthoogte  29  cM. Van  af  120  M. boven  den  grond  draagt  de 
stam  primaire  takken ;  de  meeste  ontspringen  boven  aan  den  stam  De 
stam  wordt  voortgezet  door  twee  zware  wiwilans,  die  bijna  geen  bes¬ 
sen  dragen. Het  secundaire  en  tertiaire  hout  is  goed  ontwikkeld. De 
straal  van  de  sprei  bedraagt  ongeveer  2  M. -  49^»  — De  lengte  van  het  blad  bedraagt  16.8  -  20.9  cM.. gemiddeld  18.1  cM. De  bladeren  zijn  6.9  —  9.1  cM. breed,  de  gemiddelde  breedte  is  8.1  cM. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  bedraagt  2.0  —  2.4,  gemid¬ 
deld  2  2. De  grootste  breedte  ligt  op. of  een  weinig  over  het  midden  ; 
de  gelijkmatig  gebogen  lijnen,  die  de  zijkanten  van  het  blad  begrenzen» 
gaan  bij  den  bladvoet  over  in  rechte  lijnen. De  bladvoet  gaat  geleide^ 
lijk  in  het  breedere  deel  van  het  blad  over ;  het  uiteinde  ervan  is  scherp 
De  lengte  van  den  bladtop  bedraagt  10  — 15  mM.,  gemiddeld  13  mM 
Voor  den  bladsteel  werd  een  gemiddelde  lengte  gevonden  van  23  5  mM  , 
met  17  mM  en  30  mM  als  uitersten Het  aantal  nerven  is  7—10,  de  nerfhoek  is  400—50°  groot. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. Domatien 
zijn  vooral  op  de  onderste  helft  van  het  blad  ontwikkeld;  zij  monden 
met  een  kringvormige  opening  naar  buiten  uit. De  bessen  zijn  dof  rood,  met  bruine  tint;  het  rood  komt  voor  in 
smalle,  onduidelijke  strepen  op  een  geelgroenen  ondergrond. Soms  is 
de  vruchtschil  plaatselijk  verkurkt. De  grootste  breedte  der  bessen 
ligt  boven  het  midden;  naar  het  steeleinde  toe  is  de  bes  versmald. De 
bessen  zijn  breed. De  discus  is  middelmatig  van  grootte  en  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  151  Partij  393 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15 
16 
14 
4 
4 
15.5 
16.5 
14 
4.5  4 
15.5 
16 
14 
4.5 
4 
15.5 
17 
15 
5  5 
15.5 
16.5 
14.5 
4.5 
4 
16 
17.5 
14.5 
4  4 
15.5 
17 
14 
5 
4.5 
16 
18 
14.5 
4.5  4 
15.5 
17 
14 
5 
5 
16 
18.5 
14.5 
4.5  4 
17.5 
19 
16 
5.5 
5.5 
18 
19 
15.5 
4 
3.5 De  gemiddelde  lengte  voor  alle  partijen  bijeengenomen  is  voor  de 
bessen  met  platboon  15.38  mM.,  met  als  uitersten  13  5  niM. en  18  mM  ; 
voor  de  rondboonbessen  13.73  mM-,  met  als  uitersten  11.5  mM. en  16 
mM. Voor  de  verschillende  partijen  schommelt  de  gemiddelde  lengte 
der  platboonbessen  tusschen  14.90  mM  ,  en  15.74  mM.,  zonder  dat  een 
afname  in  den  loop  van  den  oogsttijd  waar  te  nemen  is. Een  vrij  hoog 
percentage  der  bessen  bevat  rondboon,  voor  alle  partijen  gemiddeld 
37  7  ®/o  Voosboon  komt  weinig  voor;  het  gehalte  eraan  vertoont  tegen 
het  einde  van  den  oogsttijd  geen  toename. Ondanks  het  hooge  percen¬ 
tage  rondboon  is  het  rendement  gunstig,  het  schommelt  tusschen  7.4 
en  7.9,  daarbij  met  het  gehalte  aan  rondboonbessen  der  partij  verband 
houdend. Het  gemiddelde  ervoor,  7.7,  is  beneden  de  middelmatige 
waarde. De  hoornschilboonen  zijn  kort,  breed  en  dik;  de  vorm  is  rond,  alleen 
aan  het  steeleinde  is  de  boon  toegespitst. De  lengte  der  platboon  be-  500  — 
draagt  9—13.5  niM-,  gemiddeld  11.14  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort 
van  9.20  mM. Voor  de  rondboon  is  de  lengte  8.5—12.5  inM.,  gemiddeld 
10.60  mM.,  met  een  breedte  van  8.6  mM. Hoewel  de  boonen  kort 
zijn,  is  het  gemiddeld  gewicht  voor  de  bereide  boon  toch  nog  iets 
boven  het  middelmatige ;  de  rondboon  weegt  iets  meer  dan  de  plat- 
boon,  terwijl  de  enkele  drieboonen  in  gewicht  er  ver  onder  blijven. De 
oogst  kwam  in  hoofdzaak  in  April  binnen. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  verdeeling  was  als  volgt : 
Maart  1.500  Kg. beskoffie 
April  6.747  Kg. — 
Mei  3.830  Kg. — 
Totaal  12.077  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
een  hoeveelheid  van  2.5  katti 
marktproduct. De  verdeeling  was  als  volgt : Coffea  Abeokutae. Moederboom  NN. Cultuurtuin, Hoogte  van  den  stam  3.20  M.;  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
32  cM.;  op  borsthoogte  28  cM. Bovenaan  is  de  stam  sterk  door  dja- 
moer  oepas  aangetast;  onder  de  zieke  plek  ontspringen  enkele  jonge 
wiwilans. Op  de  bovenste  primaire  takken  hebben  zich  twee  jonge 
wilde  takken  ontwikkeld. Bladerdak  in  het  geheel  niet  gesloten. On¬ 
derste  primaire  takken  ontspringen  1.60  M. boven  den  grond  De 
takken  zijn  horizontaal  uitgespreid. Het  blad  is  19.9  cM. tot  25.3  cM. lang,  gemiddeld  22.6  cM. De  breedte 
bedraagt  6.9  —  10.2  cM  ,  gemiddeld  8.3  cM  Voor  de  verhouding  tusschen 
beide  afmetingen  werden  cijfers  gevonden,  afwisselend  tusschen  2.3  en 
3 1,  gemiddeld  2.7  Het  blad  is  dus  betrekkelijk  smal. De  grootste 
breedte  ligt  een  weinig  over  het  midden ;  naar  den  voet  toe  is  het  blad 
door  een  flauwgebogen  lijn  begrensd,  naar  den  top  toe  door  een  wat 
sterken  gebogene. De  bladtop  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  van 
de  bladschijf  over;  de  top  ervan  is  stomp  De  lengte  van  den  bladtop 
bedraagt  7—14  mM.,  gemiddeld  11  mM  De  bladsteel  is  lang,  de 
lengte  ervan  wisselt  af  tusschen  16  mM. en  24  niM.,  en  is  gemiddeld 
21  mM. Het  aantal  nerven  is  8  of  9;  de  nerfhoek  wisselt  af  tusschen 
50o  en  60o. De  domatien  zijn  goed  ontwikkeld ;  zij  monden  uit  met 
een  kleine,  ronde  opening. De  bessen  zijn  dof  lichtrood  gekleurd ;  de  streping  is  fijn  en  ondui¬ 
delijk. De  ondergrond  is  groen  Een  vrij  groot  deel  der  bessen  barst 
open,  terwijl  de  kleur  nog  bleek  is. De  bessen  zijn  plat;  de  grootste 
breedte  ligt  boven  het  midden. De  discus  is  klein  en  vlak  In  de  ken¬ 
merken  der  bes  doet  de  boom  aan  moederboom  II  denken. 501 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM  ); Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM  ); 
Partij  148  Partij  409 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. 16 
15 
13 
3.5 
3.5 
15 
14 
125 
3  25 
16 
15 
13.5 
4 
3.5 
15 
14 
12.5 
3  2.5 
16 
16 
14 
4.5 
4.5 
15 
14.5 
12.5 
3.5  3 
16 
16.5 
15 
5 
4.5 
15 
15 
13 
4  3.5 
16.5 
16 
14 
4 
35 
15 
15.5 
12.5 
3.5  3 
18  5 
17 
15 
5 
4.5 
18.5 
17.5 
15.5 
4.5 
4 De  lengte  van  de  bessen  met  platboon  bedraagt  12.5  mM  tot  19  mM  , 
gemiddeld,  voor  alle  partijen  dooreen,  16.58  mM. Voor  de  bessen  met 
rondboon  zijn  de  uitersten  12  mM. en  17  mM.. het  gemiddelde  der  lengte 
14.70  mM. Het  percentage  bessen  met  rondboon  blijft  boven  de  middel¬ 
matige  waarde ;  het  bedraagt  gemiddeld  35.6  %. Drieboon  kwam  slechts 
eenmaal  in  een  bes  van  een  groote  partij  voor;  het  gemiddeld  percen¬ 
tage  bedraagt  dus  0.1  ®/o. Het  gehalte  aan  voosboon  komt  1  ®/o  nabij. Het 
verhoudingscijfer  is  in  verband  met  het  hooge  percentage  rondboon 
vrij  gunstig;  gemiddeld  bedraagt  het  8.22. De  hoornschil  is  middelmatig  van  grootte,  iets  langwerpig,  aan  het 
steeleinde  duidelijk  toegespitst. De  platboon  is  9 — 15  mM  lang,  gemid¬ 
deld  12  38  mM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  behoort  van  9.2  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  9  niM. en  IS  mM.,  met  als  gemid¬ 
delde  1141  mM.;  de  daarbij  behoorende  breedte  bedraagt  ongeveer 
8.25  mM. De  productie  is  gering  en  als  volgt  verdeeld: Maart  1.540  Kg. beskoffie. April  2.988  Kg. — 
Mei  1.508  Kg. — 
Juni  0.636  Kg. — 
Totaal  6.036  Kg. beskoffie,  beantwoordend  aan 
een  hoeveelheid  van  1.2  katti 
marktproduct. Coffea  Abeokutae. Moederboom  PP. Cultuurtuin. De  stam  is  2.60  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  39  cM. in  omtrek, 
op  borsthoogte  34  cM. De  primaire  takken  ontspringen  bijna  uitsluitend De  stam  is  2.60  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  39  cM. in  omtrek, 
op  borsthoogte  34  cM. De  primaire  takken  ontspringen  bijna  uitsluitend 
aan  het  boveneind  van  den  boom ;  op  2  M. boven  den  grond  draagt 
de  stam  een  zwaren  wiwilan. W  ilde  takken  zijn  aanwezig. De  straal  van 
de  sprei  bedraagt  ongeveer  2  M. aan  het  boveneind  van  den  boom ;  op  2  M. boven  den  grond  draagt 
de  stam  een  zwaren  wiwilan. W  ilde  takken  zijn  aanwezig. De  straal  van 
de  sprei  bedraagt  ongeveer  2  M. De  bladeren  zijn  11.9  —  29.1  cM  lang,  gemiddeld  21.0  cM. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. Voor  de 
breedte  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  8.8  cM.,  met  5.1  cM. en 
11.7  cM. als  uitersten. De  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  gaat 502 van  2.2  tot  3.0,  gemiddeld  bedraagt  zij  2.4. De  grootste  breedte  ligt 
over  het  midden;  de  door  rechte  lijnen  begrensde  bladvoet  is  lang. De  bladtop  vertoont  een  breede  basis;  het  uiteinde  is  stomp  afgerond; 
de  top  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf  over. Voor 
de  lengte  van  den  bladtop  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  8  mM  , 
met  7  mM. en  10  mM. als  uitersten;  voor  den  bladsteel  was  de  lengte 
6  —  15  mM. gemiddeld  11  mM. Het  aantal  nerven  is  6  —  9;  de  nerf- 
hoek  is  50°  —  60°  groot. Domatien  zijn  talrijk  ontwikkeld;  de  opening 
ervan  is  groot  en  kringvormig. De  bessen  zijn  duidelijk  rood  gestreept  op  een  gelen  ondergrond. De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden;  de  breedte  komt  met  de 
lengte  overeen. De  lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  gemiddeld,  voor  alle 
partijen  bijeengenomen,  15.47  mM.,  met  als  uitersten  12.5  mM. en  18 
mM. De  gemiddelde  lengte  der  platboonbessen  neemt  voor  de  achter¬ 
eenvolgende  partijen  toe  Voor  de  rondboonbessen  zijn  de  uitersten 
12  mM. en  15.5  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  13.80  mM. Het  per¬ 
centage  rondboonbessen  is  vrij  hoog ;  dat  van  drieboon  en  voosboon 
zeer  laag. Het  cijfer  voor  het  rendement  is  in  verband  met  het  hooge 
percentage  rondboon  hoog;  het  bedraagt  8.9,  is  dus  ver  boven  de 
middelmatige  waarde. De  hoornschilboonen  zijn  iets  langwerpig  De  lengte  der  platboon 
bedraagt  9  5  —  13  mM.,  gemiddeld  11.42  mM.,  waarbij  een  breedte  be¬ 
hoort  van  ongeveer  8.5  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  der 
lengte  9  niM. en  12  inM.,  het  gemiddelde  10.67  mM.,  waarbij  een  breedte 
van  ongeveer  8  inM. behoort. De  oogst  was  als  volgt  verdeeld : De  oogst  was  als  volgt  verdeeld : 
Maart  0.148  Kg. beskoffie 
April  3.106  Kg. Mei  6.275  Kg. — 
Totaal  9.529  Kg. beskoffie,  overeenkomend  met 
een  productie  van  bijna  3  katti 
marktkoffie. Coffea  Abeokutae  Moederboom  QQ  Cultuurtuin, De  stam  is  2  60  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  35  cM. in  om¬ 
trek,  op  borsthoogte  28  cM. De  schors  is  gedraaid. Even  onder  den 
top  draagt  de  stam  een  z waren  houtigen  wiwilan. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  takken  zitten  in 
hoofdzaak  aan  het  boveneind  van  den  stam De  bladeren  zijn  groot;  de  lengte  bedraagt  23.9 — 28.7  cM.,  gemiddeld 
26.2  cM. De  breedte  is  8.5  —  11.5  cM.,  gemiddeld  9.7  cM.,  terwijl  voor  de 
verhouding  tusschen  beide  afmetingen  een  waarde  van  2.4— 2.9,  gemid- 3 deld  2.7  gevonden  werd  De  bladeren  zijn  dus  smal  en  lang. De  grootste 
breedte  ligt  steeds  over  het  midden. De  bladvoet  is  tamelijk  lang;  de 
bladtop,  die  geleidelijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf  overgaat,  is 
lang  en  smal;  het  uiteinde  ervan  scherp. De  lengte  van  den  bladtop 
bedraagt  6—13  mM.,  gemiddeld  11  mM. Voor  den  bladsteel  werd  een 
gemiddelde  lengte  van  15  mM. gevonden,  met  als  uitersten  10  mM 
en  22  mM. Het  aantal  nerven  is  7  8;  de  nerfhoek  is  450—55°. Domatien 
komen  vrij  talrijk  voor;  de  opening  ervan  is  kringvormig. De  bessen  zijn  donkerkarmijnrood  met  bruine  tint;  het  rood  komt 
voor  in  breede,  duidelijke  strepen  op  een  groenachtigen  ondergrond 
De  vorm  is  eenigszins  langwerpig;  de  breedte  bedraagt  meestal  iets 
minder  dan  de  lengte;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden;  naar 
den  steel  toe  is  de  bes  sterk  versmald,  de  gedaante  is  dus  eenigszins 
peervormig. De  discus  is  dikwijls  een  weinig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  128  Partij  407 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
17.5 
16 
13.5 
5.5 
5 
16 
14.5 
12 
3.5 
3 
17.5 
16 
14 
7 
6.5 
16 
14.5 
12 
4.5 
4 
17.5 
17 
14 
5.5 
5 
16 
15 
12.5 
6 
55 
18 
16 
13.5 
7 
7 
16 
15 
13 
4.5 
4 
20 
17.5 
15 
5.5 
5 
16 
15.5 
13 
5 
4.5 
20 
18 
15 
7 
6 De  bessen  met  platboon  vertonnen,  voor  alle  partijen  bijeengenomen, 
een  gemiddelde  lengte  van  17.58  mM.;  voor  de  verschillende  partijen 
wisselt  de  gemiddelde  lengte  af  tusschen  17.17  mM. en  18  36  mM  ,  zon¬ 
der  dat  van  een  regelmaat  in  verband  met  het  verloop  van  den  oogst¬ 
tijd  sprake  is. De  lengte  der  uitersten  voor  de  platboonbessen  zijn  14 
mM. en  20.5  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uitersten  11.5 
mM. en  18  mM.,  terwijl  het  gemiddelde  der  lengte  15.34  mM. bedraagt. Het  percentage  rondboonbessen  is  hoog;  het  schijnt  tegen  het  eind 
van  den  oogsttijd  wat  toe  te  nemen;  het  schommelt  tusschen  28.5  7o  en 
51  ®/o. bedraagt  gemiddeld  40  %. Drieboon  komt  slechts  zeer  zelden 
voor. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. Het  gehalte  aan  voosboon  stijgt  tegen  het  eind  van  den  oogst¬ 
tijd. De  uitlevering  is  betrekkelijk  gunstig,  vooral  wanneer  men  het 
hooge  percentage  rondboonbessen  in  aanmerking  neemt;  het  stijgt  in 
verband  daarmede  in  den  loop  van  den  oogsttijd  geleidelijk  van  7.0 
tot  8  9;  gemiddeld  bedraagt  het  ongeveer  7.9,  dus  iets  minder  dan  de 
middelmatige  waarde. De  hoornschil  is  langwerpig;  de  lengte  der  platboon  bedraagt  9  —  15 
mM.,  gemiddeld  12.30  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  9.1  mM. De  rondboon  is  8  13  mM. lang,  gemiddeld  11.34  mM.,  met  een  gemiddelde 
breedte  van  8.4  mM. Het  gemiddeld  gewicht  der  bereide  boonen  is 504 wat  hooger  dan  middelmatig;  dat  van  rondboon  en  platboon  is  gelijk, 
dat  voor  de  drieboon  een  weinig  lager wat  hooger  dan  middelmatig;  dat  van  rondboon  en  platboon  is  gelijk, 
dat  voor  de  drieboon  een  weinig  lager dat  voor  de  drieboon  een  weinig  lager 
De  oogst  strekte  zich  over  drie  maanden  uit;  de  verdeeling  was  als  volgt; De  oogst  strekte  zich  over  drie  maanden  uit;  de  verdeeling  was  als  volgt; 
Maart  6.626  Kg  beskoffie 
April  6.069  Kg  — 
Mei  1  564  Kg. - 
Totaal  14.259  Kg  beskoffie,  gelijkstaande  met  on¬ 
geveer  3  katti  bereid  product. Coffea  Abeokutae. Moederboom  SS-  Cultuurtuin. De  stam  is  3.40  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  36  cM.,  op 
borsthoogte  32  cM. in  omtrek. De  stam  daagt  op  3  M  boven  den 
grond  een  zwaren  wiwilan,  aan  het  boveneind  nog  een. De  bovenste 
primaire  takken  dragen  een  paar  krachtige  wilde  takken. De  onder¬ 
ste  primaire  takken  ontspringen  op  1.60  M. boven  den  grond  aan  den 
stam ;  de  onderste  zijn  naar  beneden  gebogen. Het  blad  is  zeer  smal;  de  lengte  bedraagt  17  2  24.8  cM.,  gemiddeld 20.5  cM.’ 
Voor  de  breedte  werd  gevonden  5.1— 8.5  cM.,  gemiddeld  6.75  cM  De 
verhouding  tusschen  beide  afmetingen  gaat  van  2.8  tot  3.4,  bedraagt 
gemiddeld  3.0,  dus  meer  dan  bij  een  der  andere  Abeokutaeboomen. De  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden ;  de  bladvoet  is  langgerekt 
en  smal. De  bladtop  gaat  bijna  onmerkbaar  in  het  breedere  deel  van 
het  blad  over;  de  lengte  ervan  is  gering,  gemiddeld  6  niM.,  met3mM. en  8  mM. als  uitersten;  het  einde  ervan  is  stomp  afgerond. De  blad¬ 
steel  is  gemiddeld  11  mM. lang,  met  8  niM  en  14  niM. als  uitersten 
Het  aantal  nerven  is  6 — 8;  de  nerfhoek  bedraagt  45o-50o. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. beskoffie,  wat  nog  vermeer¬ 
derd  moet  worden  met  een  kleine  hoeveelheid  product,  dat  in  de  tweede 
helft  van  1908  eerst  gerijpt  is,  op  300  gr. te  stellen. De  productie  heeft 
dus  bedragen  ongeveer  4  katti  marktkoffie Totaal  16  054  Kg. beskoffie,  wat  nog  vermeer¬ 
derd  moet  worden  met  een  kleine  hoeveelheid  product,  dat  in  de  tweede 
helft  van  1908  eerst  gerijpt  is,  op  300  gr. te  stellen. De  productie  heeft 
dus  bedragen  ongeveer  4  katti  marktkoffie Coffea  Abeokutae. Moederboom  TT. Cultuurtuin. 479  — 
Coffea  Abeokutae.  Moederboom  Y  Cultuurtuin. De  domatien 
zijn  vooral  op  de  onderste  helft  van  het  blad  goed  ontwikkeld;  op 
sommige  bladeren  ontbreken  zij. De  opening  is  klein  en  rond De  bessen  zijn  lichtrood  ;  de  streping  is  fijn,  doch  duidelijk. De  grootste 
breedte  ligt  steeds  boven  het  midden ;  de  breedte  bedraagt  iets  minder 
dan  de  lengte. De  discus  is  klein  en  een  weinig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.): 
Partij  308  Partij  489 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 15.5 
15 
13 
3.5 
3.5 
15  5 
14 
12.5 
3  3 
16 
14 
13 
4 
3.5 
15  5 
15 
13.5 
4  3.5 
16 
15 
13 
4.5 
4 
15.5 
15 
13.5 
5  4.5 
16 
15 
13.5 
4.5 
4 
15.5 
15.5 
13 
3  5  3 
16 
15.5 
13  5 
4 
3.5 
15.5 
15.5 
13.5 
3,5  3 De  lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  13  18  mM.,  gemiddeld 
16.08  mM. Voor  de  rondboonbessen  werd  een  gemiddelde  lengte  gevonden 
van  13.97  mM.,  met  12  5  inM. en  15.5  m.VI. als  uitersten. Het  percentage 505 rondboonbessen  blijft  iets  onder  de  middelmatige  waarde;  het  varieert 
van  14  tot  26  ®/o  en  bedraagt  gemiddeld  17.5  ®/o. Drieboon  komt  niet, 
voosboon  slechts  in  een  gering  percentage  voor,  dat  tegen  het  einde 
van  den  oogsttijd  niet  noemenswaard  toeneemt. Het  cijfer  voor  de  uit¬ 
levering  stijgt  bij  de  achtereenvolgende  partijen  van  7.5  tot  7  9;  het 
gemiddelde,  7.6,  blijft  onder  de  middelmatige  waarde  voor  het  kenmerk. Het  gemiddeld  gewicht  per  bes  neemt  voor  de  achtereenvolgende  par¬ 
tijen  af  van  2.0  gr. tot  1-8  gr. _ De  hoornschilboon  is  eenigszins  langwerpig,  tamelijk  breed,  de  vorm 
gelijkt  op  die  van  de  hoornschil  van  boom  DD. De  lengte  der  platboon 
bedraagt  9.5  —  13  mM.,  gemiddeld  11.37  niM.,  waarbij  een  breedte  be¬ 
hoort  van  8.6  'mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  9.5  mM. en 
11.5  mM  ,  met  een  gemiddelde  lengte  van  10.36  mM.,  waarbij  een  breedte 
van  8  mM. behoort. Het  gemiddeld  gewicht  van  beide  daalt  in  den 
loop  van  den  oogsttijd ;  gemiddeld  blijft  het  een  weinig  onder  de  mid¬ 
delmatige  waarde;  het  is  voor  platboon  en  rondboon  gelijk. De  oogst  begon  laat,  de  eerste  partij  kwam  eind  April  binnen. De  verdeeling  was  als  volgt: De  verdeeling  was  als  volgt: 
April  5.859  Kg. beskoffie 
Mei  8  052  Kg. — 
Juni  2.143  Kg. — Totaal  16  054  Kg. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. De  stam  is  3.50  M. hoog,  onderaan  44  cM.,  op  borsthoogte  38  cM. in 
omtrek. De  schors  is  eenigszins  gedraaid. Op  2.20  M. boven  den 
grond  zit  aan  den  stam  een  zeer  zware  primaire  tak ;  daarboven  ont¬ 
springen  enkele  zeer  zware  wiwilans,  de  dikste  heeft  aan  de  basis  een 
omtrek  van  28  cM. Deze  wiwilans  dragen  weer  zware  primaire  takken 
en  vormen  zoo  de  goed  gesloten  kroon. De  straal  van  de  sprei  is 
ongeveer  2  M. De  lengte  van  het  blad  bedraagt  15.8  -  26.1  cM.,  gemiddeld  2.26  cM. Voor  de  breedte  werden  als  uitersten  gevonden  6.2  cM. en  12  0  cM., 
als  gemiddelde  9.9  cM. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen 
bedraagt  2.1  —  2  6,  gemiddeld  2.3. De  grootste  breedte  ligt  op  of  een 
weinig  over  het  midden. De  zijkanten  zijn  door  gelijkmatig  gebogen 
lijnen  begrensd ;  de  bladvoet  door  rechte  lijnen. Het  breedere  deel 
der  bladschijf  gaat  geleidelijk  in  den  bladtop  over;  deze  is  5  —  14  mM. lang,  gemiddeld  9  mM. De  lengte  van  den  bladsteel  vertoont  als  ui- —  506  — tersten  9  en  17  mM  ,  als  gemiddelde  14  mM. Het  aantal  nerven  is  7  —  8; 
de  nerfhoek  schommelt  om  55°;  domatien  zijn  vooral  op  den  bladvoet 
goed  ontwikkeld;  de  opening  ervan  is  kringvormig  of  afgerond  driehoekig. De  bessen  zijn  helderrood  gekleurd;  de  kleur  komt  voor  in  fijne 
strepen  op  een  groengelen  ondergrond,  die  dikwijls  overheerscht. De 
grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden ;  naar  den  steel  toe  loopt 
de  bes  versmald  toe ;  de  discus  is  middelmatig  groot  en  meestal  een 
weinig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  14 1 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  14 1  Partij  353 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 16 
16 
13 
5 
4 
15.5 
16 
12 
3.5 
3 
16  5 
15 
12.5 
5 
4.6 
15.5 
15 
13 
4.5 
4.5 
16.5 
16 
13.5 
6 
5.5 
15.5 
16 
13 
4 
3.5 
16.5 
16.5 
14 
4.5 
4.5 
16 
15.5 
13 
5 
4.5 
16.6 
16  5 
14 
4.5 
4 
16 
16.5 
14 
4.5 
4 
18 
17 
14 
6.5 
55 
16 
16.5 
14 
5 
4.6 
18 
18 
14.5 
6 
5 
16.5 
15.5 
13 
5 
4.5 De  bessen  met  platboon  vertonnen  voor  alle  partijen  dooreengenomen 
een  gemiddelde  lengte  van  17  mM. met  als  uitersten  13  mM. en  19 
mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uitersten  12.5  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. en  17.5 
mM.;  het  gemiddelde  der  lengte  is  14.96  mM. Het  percentage  bessen 
met  rondboon  neemt  geleidelijk  eerst  toe,  om  bij  de  laatste,  kleine  par¬ 
tij  weer  af  te  nemen ;  gemiddeld  bedraagt  het  48  %  Het  percentage 
vooze  boonen  neemt  in  de  laatste  partij  belangrijk  toe;  terwijl  het  bij 
de  vorige  0  of  0.5  bedraagt,  is  het  bij  de  laatste  6%  Het  cijfer  voor 
het  rendement  stijgt  in  verband  met  de  toename  van  het  percentage 
rondboon  bij  de  achtereenvolgende  partijen  ;  het  is  gemiddeld  8  86,  dus 
ongeveer  gelijk  aan  het  middelmatige. De  hoornschil  is  tamelijk  grof,  langwerpig,  duidelijk  toegepunt  De 
lengte  der  platboon  bedraagt  9-5  — 14  mM.,  gemiddeld  12  40  mM.,  waar¬ 
bij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  9  mM. Voor  de  rondboon  is  de 
gemiddelde  lengte  11.50  mM.,  met  een  breedte  van  8  mM.;  de  uitersten 
der  lengte  zijn  hier  9.5  mM. en  13  mM. De  productie  is  niet  hoog. De  verdeeling  van  den  oogst  was  als 
volgt : Maart  1.081  Kg. beskoffie 
April  6.123  Kg. — 
Mei  0.501  Kg. - 
Totaal  7.705  Kg  beskoffie,  waaraan  een  pro¬ 
ductie  van  1.4  kattie  markt- 
koffie  beantwoordt. 507 Coffea  Abeokutae. Moederboom  ÜU-  Cultuurtuin. De  stam  is  2  50  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  36  cM. in  om¬ 
trek,  op  borsthoogte  32  cM. Primaire  takken  alleen  boven  aan  den  stam 
krachtig  ontwikkeld ;  wiwilans  komen  niet,  wilde  takken  bijna  niet  voor. De  kroon  is  goed  gesloten  en  vlak  uitgespreid Het  blad  is  gemiddeld  19.2  cM. lang,  met  13.4  cM. en  22.8  cM. als 
uitersten. De  breedte  bedraagt  5.8 — 9.3  cM.,  gemiddeld  7.37  cM.,  het 
verhoudingscijfer  2.0 -3.0,  gemiddeld  2.6. De  bladeren  zijn  dus  vrij  smal 
De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden;  de  bladvoet  is  door  rechte 
lijnen  begrensd,  die  in  gelijkmatig  gebogen  lijnen  zich  voortzetten. De 
bladtop  is  scherp  van  het  breedere  deel  der  bladschijf  gescheiden;  de 
lengte  ervan  bedraagt  6-13  inM  ,  gemiddeld  10  mM. De  lengte  van  den 
bladsteel  vertoont  als  gemiddelde  12  mM.,  als  uitersten  9  mM  en  17 
inM  Het  aantal  nerven  is  6—7;  de  nerfhoek  bedraagt  45o-55o. De  do- 
matien  zijn  goed  ontwikkeld ;  zij  openen  zich  met  een  ronde  opening. De  bessen  zijn  tamelijk  breed,  de  breedte  is  iets  grooter  dan  de  lengte; 
de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  of  een  w'einig  over  het  midden. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. Aan  beide  einden  zijn  de  bessen  afgeplat,  de  zijkanten  zijn  door  sterk 
gebogen  lijnen  begrensd  De  kleur  der  bessen  is  vuilrood»  de  strepen 
zijn  fijn  en  duidelijk ;  de  ondergrond  is  groen  of  geelgroen. De  discus 
steekt,  in  den  vorm  van  een  laag  stomp  kegeltje,  gewoonlijk  een  weinig  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  171  Partij  504 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 14.5 
15 
13 
4 
35 
15 
15 
12.5 
3.5  3 
16 
15 
12.5 
4 
3.5 
15 
15.5 
13 
4  4 
15 
15 
13 
6.5  5 
15.5 
15.5 
12.5 
4  5  4 
16 
15.5 
13 
4 
4 
15.5 
15.5 
13 
4  4 
16 
15.5 
13 
5 
4.5 
15.5 
16 
13.5 
5  5 
16.5 
17 
14 
5.5  5 
17 
16.5 
13.5 
4 
4 De  lengte  der  bessen  met  platboon  neemt  wanneer  men  de  eerste 
partij  uitzondert,  geleidelijk  af  bij  de  achtereenvolgende  partijen;  ook 
het  gemiddeld  gewicht  per  bes  vertoont  zulk  een  achteruitgang. De 
gemiddelde  lengte  voor  de  bessen  met  platboon  bedraagt  voor  alle 
partijen  bijeengenomen,  15.77  mM.,  met  als  uitersten  12  5  mM. en  18.5 
mM. De  lengte  der  bessen  met  rondboon  bedraagt  11.5—15.5  niM. ge¬ 
middeld  13.05  mM  Het  percentage  bessen  met  rondboon  vertoont  sterke 
schommelingen  is  echter  steeds  beneden  het  middelmatige;  voor  een 
enkele  partij  slechts  1  %;  gemiddeld  bedraagt  het  11  %. Gew'oonlijk  be¬ 
vat  een  klein  percentage  der  bessen  drieboon ;  als  gemiddelde  w'ordt 
ervoor  gevonden  1.3  “/o. Het  percentage  voosboon  is  voor  de  eerste 
partijen  laag,  slechts  0  5  “/o;  voor  de  volgende  neemt  het  geleidelijk  toe. 508  — 
voor  dB  laatste  partij  is  het  hoog,  nl. 13  %. Het  verhoudingscijfer  neemt 
bij  de  achtereenvolgende  partijen  geleidelijk  toe;  het  is  voor  de  eerste 
partij  7.0. voor  de  laatste  8.0;  gemiddeld  bedraagt  het  7.6,  dus  minder 
dan  de  middelmatige  waarde. Het  gemiddeld  gewicht  der  boonen  is  middelmatig,  de  platboon  is  iets 
zwaarder  dan  de  rondboon. deze  weer  zwaarder  dan  de  drieboon. De 
boonen  in  hoornschil  zijn  breed  en  kort,  de  zijden  zijn  door  sterk  ge¬ 
bogen  lijnen  begrensd. Het  steeleinde  is  toegepunt,  overigens  heeft  de 
boon  een  ronden  vorm. De  lengte  der  platboon  in  hoornschil  bedraagt 
9-13  niM.,  gemiddeld  11.44  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  on 
geveer  9.25  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  9  niM. en  12  mM., 
de  gemiddelde  rondboon  is  10.45  inM. lang,  8.1  mM. breed. De  boom  behoort  onder  de  zwaarste  dragers. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. De  oogsttijd  is  scherp 
afgebakend ;  verreweg  het  grootste  deel  van  den  oogst  kwam  in  twee 
weken  binnen. De  verdeeling  van  den  oogst  was  als  volgt: Maart 
0.872 
Kg. beskoffie 
April 
12.731 
Kg. Mei 
6.367 
Kg. — 
Juni 
0.350 
Kg. Totaal 
20.320 
Kg. beskoffie,  wat  met  een  hoe- 
veelheid  van  bijna  4.5  katti 
bereid  product  overeenkomt. Coffea  Abeokutae. Moederboom  VV. Cultuurtuin. De  stam  is  3.50  M. hoog  en  vertoont  een  omtrek  van  38  cM. op  1 
voet  boven  den  grond,  van  31  cM. op  borsthoogte. Van  af  1  M. boven 
den  grond  draagt  hij  takken;  de  meeste  echter  ontspringen  aan  den 
top  van  den  stam,  waar  zij  een  vlakke  kroon  vormen;  aan  de  primaire 
takken  ontspringen  hier  en  daar  wilde  takken ;  wiwilans  komen  voor, 
echter  alleen  jonge,  nog  niet  verhoute. Het  blad  is  gemiddeld  21.4  cM. lang;  als  uitersten  werd  gevonden 
17.6  mM. en  25.6  mM. De  breedte,  afwisselend  tusschen  7.7  cM. en  11.5 
mM.,  bedraagt  gemiddeld  9.4  cM. De  verhouding  tusschen  beide  af¬ 
metingen,  1.9  —  2.6  bedragend,  is  gemiddeld  2.3. De  bladeren  zijn  dus 
breed;  de  zijkanten  zijn  door  sterk  gebogen  lijnen  begrensd;  de  groot¬ 
ste  breedte  ligt  op  of  een  weinig  over  het  midden. De  bladvoet  is 
kort  en  smal. De  bladtop  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  der 
bladschijf  over;  de  lengte  ervan,  tusschen  5  —  10  mM. afwisselend,  be¬ 
draagt  gemiddeld  8.5  mM. De  bladsteel,  11  —  16  mM. lang,  vertoont 
een  gemiddelde  lengte  van  14  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  7  —  9; 
de  nerfhoek  wisselt  af  tusschen  50°  en  60°;  op  ieder  blad  zijn  ge¬ 
woonlijk  enkele  domatien  aanwezig;  de  opening  ervan  is  groot  en 
kringvormig. —  509  — De  bessen  zijn  karmijnrood  ;  de  kleur  komt  in  breede,  duidelijke  strepen 
voor  op  een  groenen  of  geelgroenen  ondergrond. De  kleur  lijkt  op 
die  van  de  bessen  van  boom  No  1. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. De  totale  productie  aan  markt^ 
koffie  heeft  dus  bedragen  biina  3.5  katti  bereid  product. Coffea  Abeokutae. Moederboom  WW. Cultuurtuin. Stam  bijna  4  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  46  cM.,  op  borst¬ 
hoogte  36  cM. in  omtrek. De  stam  draagt  alleen  bij  zijn  top  eenige 
primaire  takken,  die  zwaar  ontwikkeld  zijn  en  die  eenige  wilde  takken 
dragen;  wiwilans  draagt  de  boom  niet. De  kroon  is  vlak  en  vrij  goed 
gesloten. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  ongeveer  2  M. Het  blad  is  16.0-22.3  mM. lang,  met  een  gemiddelde  lengte  van 
19.3  cM. De  breedte  bedraagt  6.1 — 9.2  cM.,  gemiddeld  8.1  cM  De 
verhouding  tusschen  beide  afmetingen  gaat  van  2.1  tot  2.9  cM. en 
is  gemiddeld  2.4. De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden;  de  blad- 
voet  is  vrij  lang. De  bladtop,  die  tamelijk  geleidelijk  in  het  breedere 
deel  van  de  bladschijf  overgaat,  is  lang  en  smal;  de  lengte  ervan 
bedraagt  8 — 16  mM.,  gemiddeld  12  mM. De  bladsteel  is  15—22  mM. lang,  gemiddeld  18  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  7—9;  de  nerfhoek 
is  40° — 50°  groot. Domatien  zijn  talrijk  aanwezig;  de  opening  ervan  is 
meestal  klein. De  bessen  zijn  helderrood,  met  bruine  tint;  de  ondergrond  is  geel¬ 
groen  met  onscherpe  strepen. De  grootste  breedte  der  bes  ligt  onge¬ 
veer  op  het  midden;  naar  den  steel  toe  is  de  bes  slechts  weinig  versmald. M.): Afmetingen  der  bessen 
(alles 
in 
M.): 
Partij 
131 
Partij  438 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 16 
15.5 
13 
6 
5.5 
15 
15 
12.5 
5  4.5 
16 
15.5 
13 
5.5 
5 
15 
15 
13 
5  5 
16 
16 
13.5 
6 
5 
15 
15.5 
13.5 
5.5  5 
16 
16 
13.5 
6 
5.5 
15 
16 
13 
5  4.5 
16 
16.5 
14 
5.5 
5.5 
15.5 
16 
13 
5  4.5 
17.5 
17 
14.5 
6 
5.5 
18 
17.5 
14.5 
6 
6 De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  16.17  mM. lang,  met  12.5  mM. en  19.5  mM. als  uitersten. Voor  de  rondboonbessen  zijn  de  uitersten 
12  mM. en  17  mM.,  het  gemiddelde  14.36  mM. Het  percentage  bessen 
met  platboon  neemt  in  den  loop  van  den  oogsttijd  vrij  geleidelijk  af 
van  85  tot  59.5  «/o;  gemiddeld  is  het  72.8  “/q;  het  percentage  rondboon¬ 
bessen  is  iets  hooger  dan  de  middelmatige  waarde  ervoor;  het  bedraagt 
gemiddeld  35.1  «/o-  Het  rendementscijfer  varieert  in  verband  daarmede 
van  7.5  tot  8.4;  gemiddeld  blijft  het  een  weinig  onder  de  middelmatige 
waarde. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen 
(alles 
in mM.) : 
Partij 137 
Partij  314 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus, 
13.5 
11.5 
11  5 
4 
3  5 
16 
13.5 
12 
3.5 
3 
13  5 
12 
11.5 
4 
4 
16 
15 
13 
4 
4 
16 
14.5 
13 
4 
3.5 
16 
15 
13.5 
5 
4.5 
16 
15 
12.5 
4 
4 
16.5 
15 
12.5 
4 
3.5 
16 
15 
13 
5 
4.5 
16.5 
15 
13 
5 
4.5 
16 
15 
13.5 
5 
4.5 
165 
14.5 
13 
3.5 
3 
19.5 
17 
15 
4 
3.5 
19.5 
17.5 
15 
6 
4.5 De  bessen  zijn  dus  duidelijk  langwerpig;  de  grootste  breedte  ligt 
een  weinig  over  het  midden. De  lengte  der  bessen  met  platboon 
neemt  tegen  het  einde  van  den  oogsttijd  wat  af;  voor  alle  partijen 
dooreen  bedraagt  zij  gemiddeld  17.57  mM. met  als  uitersten  14.5  mM. en  21  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uitersten  12.5  mM. en  17.5  mM.,  het  gemiddelde  15.19  mM. Het  percentage  bessen  met 
rondboon  is  tathelijk  hoog;  voor  alle  partijen  dooreen  bedraagt  het 
23.3  ®/o. Het  gehalte  aan  voosboon  neemt  tegen  het  eind  van  den  oogst 
toe;  hetzelfde  gebeurt  met  het  verhoudingscijfer ;  gemiddelde  bedraagt 
dit  laatste  7.84,  dus  ondanks  het  hooge  percentage  rondboon  is  het  cij¬ 
fer  vrij  gunstig. Voor  de  platboon  in  hoornschil  werd  een  gemiddelde 
lengte  gevonden  van  12.34  mM.;  bij  de  achtereenvolgende  partijen  neemt 
de  gemiddelde  lengte  voortdurend  af,  in  den  loop  van  den  oogsttijd 
daalt  zij  van  12.89  tot  12.02  mM. De  uitersten  voor  deze  lengte  zijn 
9.5  mM. en  15  mM.;  bij  de  gemiddelde  lengte  van  12.34  inM. behoort 
een  breedte  van  9  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  9.5  mM. en  13  mM.,  met  als  gemiddelde  11.61  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort 
van  8.5  mM. Het  gewicht  van  de  boonen  van  het  bereid  product  is 
iets  boven  het  middelmatige;  de  rondboon  is  gemiddeld  wat  zwaarder 
dan  de  platboon. De  oogst  begon  reeds  in  Februari;  in  Mei  was  de  oogst  afgeloopen. De  verdeeling  was  als  volgt: De  verdeeling  was  als  volgt: 
Februari  5.431  Kg. beskoffie 
Maart  7.847  Kg. — 
April  2.566  Kg. — 
Mei  0.115  Kg. — 
Totaal  15.959  Kg. beskoffie,  waarbij  dan  nog 
een  kleine  hoeveelheid  bessen  komt,  in  de  tweede  helft  van  1908  ge- een  kleine  hoeveelheid  bessen  komt,  in  de  tweede  helft  van  1908  ge-  oogst,  op  ongeveer  200  gr. te  stellen. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. Enkele  bessen  met  drieboon  komen  voor;  het  gehalte  aan 
voosboon  stijgt  tegen  het  eind  van  den  oogsttijd. De  hoornschilboonen  zijn  kort  en  breed,  de  grootste  breedte  ligt  over 511 het  midden;  het  steeleinde  is  duidelijk  toegepunt. De  platboon  is  9— 15 
mM. lang,  gemiddeld  11.74  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  on¬ 
geveer  9  mM. De  lengte  van  de  rondboon  bedraagt  9.5—13.5  mM.,  ge¬ 
middeld  11.21  mM.,  bij  een  breedte  van  8,6  mM. Het  gemiddeld  gewicht 
der  bereide  boon  komt  ongeveer  met  het  middelmatige  overeen;  voor 
de  rondboon  is  het  hooger,  voor  de  drieboon  lager  dan  voor  de 
platboon. het  midden;  het  steeleinde  is  duidelijk  toegepunt. De  platboon  is  9— 15 
mM. lang,  gemiddeld  11.74  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  on¬ 
geveer  9  mM. De  lengte  van  de  rondboon  bedraagt  9.5—13.5  mM.,  ge¬ 
middeld  11.21  mM.,  bij  een  breedte  van  8,6  mM. Het  gemiddeld  gewicht 
der  bereide  boon  komt  ongeveer  met  het  middelmatige  overeen;  voor 
de  rondboon  is  het  hooger,  voor  de  drieboon  lager  dan  voor  de 
platboon. platboon. De  oogst  was  over  drie  maanden  verdeeld  op  de  volgende  wijze : De  oogst  was  over  drie  maanden  verdeeld  op  de  volgende  wijze : 
Maart  4.653  Kg. beskoffie 
April  3.091  Kg. — 
Mei  1.537  Kg  — 
Totaal  9.281  Kg  beskoffie,  gelijkstaande  met  een 
hoeveelheid  van  bijna  2  katti 
bereid  product. Coffea  Abeokutae. Moederboom  XX. Cultuurtuin. De  boom  is  2.45  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  37  cM. in  om¬ 
trek,  op  borsthoogte  31  cM. Alleen  het  bovenste  deel  van  den  stam 
draagt  primaire  takken;  gedeeltelijk  dragen  deze  weer  wilde  takken 
van  verschillende  grootte ;  samen  vormen  zij  een  dicht  bladerdak. Zware 
wiwilans  zijn  niet  aanwezig;  slechts  enkele  groene  uitloopers  komen 
voor. De  sprei  heeft  een  straal  van  ongeveer  2  M. Het  blad  is  14.4—27.8  cM. lang,  gemiddeld  21.2  cM. De  breedte  bedraagt 
5.4  - 12.6  cM.,  gemiddeld  8.7  cM. De  verhouding  tussohen  beide  afme¬ 
tingen  gaat  van  2.1  tot  2.8,  gemiddeld  bedraagt  zij  2.4. De  grootste 
breedte  van  het  blad  ligt  een  weinig  over  het  midden ;  de  bladvoet  is 
door  rechte  lijnen  begrensd,  die  verderop  [overgaan  in  eerst  flauw, 
daarna,  sterker  gebogen  lijnen. De  bladtop  is  vrij  groot  en  duidelijk 
van  het  breedere  deel  der  bladschijf  afgescheiden ;  het  uiteinde  ervan 
is  stomp  afgerond. De  lengte  van  den  bladtop  bedraagt  5—15  mM.^ 
gemiddeld  11  mM. ;  de  bladsteel  is  9—15  mM.,  gemiddeld  11  mM. lang. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. Het  aantal  nerven  is  7—8;  de  nerfhoek  bedraagt  500-60°. Domatien 
zijn  talrijk  ontwikkeld ;  de  opening  ervan  is  klein  en  rond. De  bessen  zijn  dof  karmijnrood;  de  ondergrond  is  geelgroen;  de 
strepen  zijn  onduidelijk. Dikwijls  is  de  kleur  plekkerig. De  bes  is 
langwerpig  van  vorm ;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden ;  het 
discuseind  is  afgeplat. De  discus  is  klein  en  vlak. Het  grootste  deel 
der  bessen  bevat  rondboon. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  176  Partij  363. Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 17.6  17  14.5  4  3.5  17  16.5  14  4  4 
18  16  14  4  3.5  17  16.5  13  3  2.5  Partij  176  Partij  363. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 18 
17.5 
14.5 
4 
3.5 
17 
17 
14.5 
3.5  3.5 
20 
18.5 
16 
6 
5.5 
20 
19 
16 
4  4 
20 
19 
16 
4 
3 
20  5 
18.5 
15.5 
5  4.5 
20 
19 
16 
4.5 
4.5 
20 
19 
16 
5 
5 
20.5 
18 
15 
4.5 
4 De  lengte  der  bessen  met  platboon  is  voor  alle  partijen  bijeengeno¬ 
men  gemiddeld  18.27  mM.,  met  als  uitersten  13.5  mM. en  21  mM. De 
rondboonbessen  zijn  gemiddeld  16.65  mM. lang,  met  12.5  mM. en  19.5 
mM. als  uitersten. Het  percentage  rondboonbessen  is  zeer  hoog;  het 
schommelt  tusschen  51  en  70  ®/o,  is  dus  steeds  hooger  dan  het  percen¬ 
tage  platboonbessen;  gemiddeld  bedraagt  het  62.6  °/o. Drieboon  komt 
niet  voor,  voosboon  zelden;  slechts  bij  de  laatste  partij  vindt  men  een 
vrij  hoog  percentage. Het  verhoudingscijfer  is  hoog,  in  verband  met 
het  hooge  percentage  rondboon;  het  schommelt  tusschen  9.9  en  11.6, 
bedraagt  gemiddeld  10.72. Bij  de  meeste  partijen  overtreft  het  gewichts- 
percentage  aan  rondboon  van  het  bereid  product  dat  der  platboon. De  hoornschilboonen  zijn  lang  en  smal;  aan  het  steeleinde  is  de 
boon  lang  toegepunt. De  lengte  der  platboon  bedraagt  10.5—16  mM., 
gemiddeld  13.13  mM.. waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  9  mM. De  rondboon  is  9—15  mM. lang,  met  een  gemiddelde  lengte  van  12.40 
mM.,  een  gemiddelde  breedte  van  8.7  mM. De  bereide  boon  vertoont 
een  gemiddeld  gewicht,  dat  boven  het  middelmatige  ligt;  dat  voor  de 
rondboon  is  iets  hooger  dan  dat  voor  de  platboon. Voor  de  laatste 
partij  nemen  beide  af. De  oogst  was  als  volgt  verdeeld: De  oogst  was  als  volgt  verdeeld: 
Maart  2.384  Kg. beskoffie 
April  7.459  Kg. — 
Mei  1.565  Kg. — 
Juni  0.018  Kg. — 
Totaal  11.426  Kg. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. beskoffie,  gelijkstaande  met  on¬ 
geveer  3.1  katti  bereid  product. Coffea  Abeokutae. Moederboom  YY. Cultuurtuin. De  stam  is  3.60  M. hoog,  op  één  voet  boven  den  grond  36  cM. in 
omtrek,  op  borsthoogte  31  cM. Alleen  het  bovenste  gedeelte  van  den 
stam  draagt  primaire  takken;  wilde  takken  komen  niet  voor;  de  stam 
draagt  een  zeer  zwaren  wiwilan  en  enkele  jonge,  groene  uitloopers. Het  blad  is  20.4  —  25.8  cM. lang,  gemiddeld  22.4  cM. De  breedte 
bedraagt  9.2  — 12.4  cM.,  gemiddeld  10.5  cM. Het  cijfer,  dat  de  verhou- —  513  — ding  tusschen  beide  afmetingen  aangeeft,  gaat  van  2.0  tot  2.3,  en  is 
gemiddeld  2.1. De  bladeren  zijn  dus  regelmatig  van  vorm,  groot  en 
breed. De  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden;  de  bladvoet 
is  stomp  en  door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. De  bladtop  vertoont 
een  breede  basis;  het  uiteinde  ervan  is  stomp;  de  overgang  in  het 
breedere  deel  van  de  bladschijf  is  tamelijk  geleidelijk. De  lengte  van 
den  bladtop  bedraagt  9  —  12  inM.,  gemiddeld  11  niM. De  bladsteel  is 
10  — 14  mM. lang,  eveneens  met  een  gemiddelde  van  11  mM. Het  aan¬ 
tal  nerven  bedraagt  7  of  8,  de  nerfhoek  is  50°  —  60o  groot. De  doma- 
tien  zijn  goed  ontwikkeld;  de  opening  ervan  is  groot,  spieetvormig  of 
afgerond-driehoekig. afgerond-driehoekig. Voor  enkele  bloemen  werden  de  volgende  gemiddelden  gevonden: Aant. pt. Lgt. bs. Lgt  pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.6  8.7  mM. 19.6  mM. 7.6  mM. 15.9  mM. 4.2  mM. 4.1  mM. 8.3  mM. Aant. pt. Lgt. bs. Lgt  pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stm. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.6  8.7  mM. 19.6  mM. 7.6  mM. 15.9  mM. 4.2  mM. 4.1  mM. 8.3  mM. De  bessen  zijn  fijngestreept;  de  ondergrond  is  groenachtig;  de  stre¬ 
pen  karmijnrood. De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden ;  aan  het 
steeleinde  is  de  bes  een  weinig,  aan  het  discuseind  sterker  afgeplat; 
de  vorm  is  afgerond. De  discus  is  vrij  groot  en  steekt  een  weinig  uit. mM.) : Afmetingen  der  bessen (alles in mM.) : 
Partij 
287 Afmetingen  der  bessen (alles in mM.) : 
Lengte 
Partij 
Breedte 
287 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Partij  499 
Breedte  Dikte 
Discus. Meded.  Dep.  v.  Landbouw  1 Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. 15 
15.5 
13.5 
6.5 
5.5 
14.5 
14 
12  5 
5  4.5 
15 
15.5 
14 
6.5 
5.5 
14.5 
14.5 
13 
4.5  4 
15 
16 
13 
5 
4 
14.5 
15 
13 
6  5.5 
15.5 
16 
14 
4.5 
4 
14.5 
15.5 
14 
4  3.5 
15.5 
16 
14 
6 
6.6 De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  15.48  mM. lang,  met  12.5  mM. en  18  inM. als  uitersten. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uiter¬ 
sten  11.5  mM. en  16.5  mM.;  met  een  gemiddelde  van  13.68  mM. Het 
percentage  rondboonbessen  is  steeds  hoog;  in  verband  daarmede  is 
het  rendement  ongunstig;  gemiddeld  is  het  cijfer  ervoor  9.25,  dus  veel 
hooger  dan  de  middelmatige  waarde. Gemiddeld  bevat  1  ®/o  der  bessen 
drieboon ;  het  gehalte  aan  voosboon  is  vrij  hoog ;  het  bedraagt  gemid¬ 
deld  3.8  «/(,. De  hoornschilboonen  zijn  afgerond  van  vorm,  kort  en  breed,  dui¬ 
delijk  toegepunt. De  lengte  der  platboon  is  gemiddeld  11.08  mM.,  met 
9  mM. en  13  mM. als  uitersten,  en  ongeveer  8.5  mM. als  bijbehoorende 
breedte. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  11.5  mM. en  16.5  mM., 
het  gemiddelde  der  lengte  10.41  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van 
ongeveer  8  mM. Het  gemiddeld  gewicht  der  bereide  boon  is  voor  de 
rondboon  iets  hooger  dan  voor  de  platboon. 33. 33. 33. 514
De  oogst  was  als  volgt  verdeeld : 514  — 
De  oogst  was  als  volgt  verdeeld : 
April  6.152  Kg. beskoffie 
Mei  4.017  Kg. — 
Juni  0.233  Kg. — 
Totaal  10.402  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  1.8 
katti  bereid  product. Coffea  Abeokutae. Moederboom  ZZ. Cultuurtuin. De  stam  is  slechts  1.55  hoog;  de  top  is  blijkbaar  vroeger  door  dja- 
moer  oepas  afgestorven. Op  1  voet  boven  den  grond  is  de  omtrek  33 
cM.,  bij  het  boveneind  19  cM. De  onderste  primaire  takken  zijn  nog 
aanwezig,  zij  zijn  zwaar  ontwikkeld,  naar  beneden  gebogen  en  met  wilde 
takken  en  adventieftakken  bezet. De  straal  van  de  spei  bedraagt  1.80 
M. De  bladeren  zijn  donkergroen ;  de  boom  ziet  er  kerngezond  uit. M. De  bladeren  zijn  donkergroen ;  de  boom  ziet  er  kerngezond  uit. Het  blad  is  15.4—25.4  cM. lang,  gemiddeld  21.0  cM. De  breedte  be¬ 
draagt  7.2  -  11.2  cM.,  met  een  gemiddelde  van  9.0  cM. Het  cijfer  voor 
de  verhouding  van  beide  afmetingen  gaat  van  2.0  tot  2.6,  gemiddeld 
bedraagt  het  2.3. De  bladtop  is  smal,  scherp  toeloopend,  duidelijk  van 
het  breedere  deel  der  bladschijf  afgezet;  de  lengte  ervan  schommelt 
tusschen  6  mM. De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  voor  alle  partijen  bijeenge- Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. en  15  niM.,  bedraagt  gemiddeld  11  niM. Voor  de  lengte 
van  den  bladsteel  werd  gevonden  7  — 14  mM.,  gemiddeld  9  niM. De 
grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden  van  het  blad  ;  de  bladvoet  is 
kort  en  breed. Het  aantal  nerven  bedraagt  7 — 9 ;  de  nerfhoek  is  45°  —  55° 
groot;  domatien  zijn  niet  talrijk  ontwikkeld;  de  aanwezige  openen  zich 
met  groote  afgeronde  openingen. De  bessen  zijn  donkerkarmijnrood, 
glimmend;  de  strepen  zijn  breed  en  duidelijk;  de  ondergrond  is  groen¬ 
achtig  gekleurd,  gewoonlijk  bijna  geheel  door  de  roode  kleur  bedekt. Soms  is  de  vruchtschil  gedeeltelijk  verkurkt. De  grootste  breedte  ligt 
over  het  midden ;  naar  den  steel  toe  is  de  bes  duidelijk  versmald. De 
breedte  bedraagt  minder  dan  de  lengte,  de  dikte  is  vrij  groot;  de  bes¬ 
sen  zijn  langwerpig  van  vorm. De  vrij  groote  discus  is  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  144  Partij  396 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 17 
15 
13.5 
6 
5.5 
17.5 
16 
14 
4 
4 
17 
16 
14 
5.5 
5 
18 
15.5 
14 
5 
4.5 
17.5 
15 
13.5 
5 
4 
18 
16 
14 
3.5 
3.5 
17.5 
15.5 
14 
5.5 
5 
18 
16 
14 
5 
4.5 
17.5 
15.5 
14.5 
5 
4.5 
18 
17 
15 
4.5 
4.5 
17.5 
17 
15 
5.5 
5.5 
20 
18 
16 
6 
5 
19.5 
18 
16.5 
7 
6.5 
21 
19 
17 
6 
5 
20 
18 
16 
6 
5.5 515 nomen  18.51  niM. lang,  met  15  mM. en  22  niM. als  uitersten. Het  zijn 
dus  grove  bessen ;  ook  het  gemiddeld  gewicht  bedraagt  iets  meer  dan 
de  middelmatige  waarde. De  gemiddelde  lengte  der  platboonbessen  is 
voor  de  verschillende  partijen  vrij  constant;  zij  schommelt  tusschen 
18.05  mM. en  18.91  mM. Voor  de  lengte  der  rondboonbessen  zijn  de 
uitersten  12  mM. en  19  mM.,  met  16.23  mM. als  gemiddelde. Het  per¬ 
centage  rondboonbessen  is  vrij  constant;  het  schommelt  tusschen  35 Vo 
en  43  «/o,  bedraagt  gemiddeld  38.6  "/o,  dus  meer  dan  de  middelmatige 
waarde. Het  gehalte  aan  voosboon  is  gering;  voor  de  laatste  partij 
echter  stijgt  het  tot  12%. Het  verhoudingscijfer  is  hoog;  gemiddeld 
bedraagt  het  9.66,  dus  veel  meer  dan  de  middelmatige  waarde. nomen  18.51  niM. lang,  met  15  mM. en  22  niM. als  uitersten. Het  zijn 
dus  grove  bessen ;  ook  het  gemiddeld  gewicht  bedraagt  iets  meer  dan 
de  middelmatige  waarde. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. De  gemiddelde  lengte  der  platboonbessen  is 
voor  de  verschillende  partijen  vrij  constant;  zij  schommelt  tusschen 
18.05  mM. en  18.91  mM. Voor  de  lengte  der  rondboonbessen  zijn  de 
uitersten  12  mM. en  19  mM.,  met  16.23  mM. als  gemiddelde. Het  per¬ 
centage  rondboonbessen  is  vrij  constant;  het  schommelt  tusschen  35 Vo 
en  43  «/o,  bedraagt  gemiddeld  38.6  "/o,  dus  meer  dan  de  middelmatige 
waarde. Het  gehalte  aan  voosboon  is  gering;  voor  de  laatste  partij 
echter  stijgt  het  tot  12%. Het  verhoudingscijfer  is  hoog;  gemiddeld 
bedraagt  het  9.66,  dus  veel  meer  dan  de  middelmatige  waarde. De  hoornschilboon  is  langwerpig;  de  grootste  breedte  ligt  iets  over 
het  midden;  het  steeleinde  is  lang  toegespitst. Van  de  platboon 
varieert  de  lengte  tusschen  9  mM. en  15.5  mM.,  met  als  gemiddelde 
12.90  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  8.5  mM. Voorde 
rondboon  zijn  de  uitersten  8  mM. en  13.5  mM.,  met  als  gemiddelde 
11.75  mM.,  waarmede  een  breedte  van  ongeveer  7.4  mM. gepaard  gaat. Het  gewicht  van  de  bereide  boon  is  hoog;  alleen  voor  de  laatste 
partij  daalt  het  belangrijk;  voor  de  rondboon  iets  sterker  dan  voorde 
platboon. platboon. De  boom  heeft  een  productie  opgeleverd,  die  in  verband  met  het 
middelmatige  dragend  oppervlak,  tamelijk  hoog  is,  De  oogst  was  als 
volgt  verdeeld : 
2.331 
Kg. Maart 
2.331 
Kg. beskoffie 
April 
6.278 
Kg. — 
Mei 
0.250 
Kg. — 
Totaal 
8.859 
Kg. beskoffie. gelijkstaande  met  een 
hoeveelheid  van  meer  dan  1.5 
katti  marktkoffie. Coffea  Abeokutae. Moederboom  BBB  Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  3.10  M.,  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
29  cM.,  op  borsthoogte  24  cM. De  stam  draagt  alleen  bovenaan  eenige 
primaire  takken,  die  schraal  in  blad  staan. Op  den  stam  vindt  men 
groote  djainoer-oepaswonden  ;  de  boom  staat  geheel  bulten  de  schaduw; 
de  stam  is  aan  de  directe  inwerking  der  zonnestralen  blootgesteld. Geen  wilde  takken  of  wiwilans. Ziekelijke  boom. De  eenige  boom  uit 
den  aanplant,  die  last  van  bladziekte  heeft. Het  blad  is  16.3—20.6  cM. lang,  gemiddeld  18.2  cM. De  breedte  gaat  van  6.1  cM. tot  8.3  cM. en 
bedraagt  gemiddeld  7  cM. De  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte 
vertoont  een  gemiddelde  van  2.6,  met  2.4  en  3.0  als  uitersten. Het  blad 
is  dus  klein  en  smal,  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden,  aange¬ 
zien  de  bladvoet  zeer  lang  uitgerekt  is. Bovenaan  gaat  het  blad  gelei-  delijk  over  in  den  langen,  sinallen  bladtop,  die  aan  het  uiteinde  afge¬ 
rond  is. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. De  lengte  ervan  bedraagt  12 — 19  inM.. gemiddeld  16  mM. Voor 
den  bladsteel  werd  een  gemiddelde  lengte  gevonden  van  23  mM.. met 
als  uitersten  18  mM. en  25  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  7—9;  de 
nerfhoek  schommelt  om  40°. Domatien  ontbreken  bijna  steeds;  de  en¬ 
kele,  die  nog  waar  te  nemen  zijn,  missen  een  opening  naar  buiten. De  bessen  zijn  dofrood,  de  streping  is  fijn;  de  ondergrond  is  geel 
gekleurd. Veelal  barsten  de  bessen  aan  den  boom  open,  eer  de  kleur 
goed  ontwikkeld  is. De  bessen  zijn  klein,  afgerond  van  vorm,  de  groot¬ 
ste  breedte  ligt  over  het  midden ;  aan  het  discuseind  zijn  de  bessen  af¬ 
geplat,  aan  het  steeleinde  iets  versmald. De  kleine  discus  steekt  soms 
een  weinig  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  190  Partij  457 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 14 
14 
12 
4 
3.5 
12.5 
12 
11 
2.5 
2.5 
14 
14 
12.5 
3.5 
3 
12.5 
12.5 
11.5 
2.5 
2.5 
14 
14 
12.5 
3.5 
3.5 
12.5 
13 
11 
3.5 
3 
14 
14 
12.5 
4 
3.5 
13 
12.5 
11.5 
3.5 
3 
14 
14 
13 
3 
3 
13 
12.5 
11.5 
4 
3.5 
16 
15.5 
14 
3.5 
35 
13 
13 
11.5 
3 
2  5 
16 
16.5 
14.5 
4 
3.5 
13 
13 
12 
3.5 
3 De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  van  alle  partijen  bij¬ 
eengenomen  is  slechts  13.48  mM.,  met  als  uitersten  11  mM. en  16  mM. Voor  de  rondboonbessen  zijn  de  uitersten  9.5  mM. en  13.5  mM.,  met 
een  gemiddelde  van  11.84  mM. Het  percentage  rondboonbessen  komt 
met  de  middelmatige  waarde  voor  dat  kenmerk  overeen;  het  bedraagt 
gemiddeld  21.3  %. Het  uitleveringscijfer  is  buitengewoon  gunstig;  de 
schil  der  bessen  is,  zooals  men  dat  wel  meer  bij  ziekelijke  boomen 
opmerkt,  eenigszins  verdroogd. Drieboon  komt  niet  voor;  het  gehalte 
aan  voosboon  neemt  tegen  het  eind  van  den  oogsttijd  toe. De  hoornschilboon  is  klein,  bijna  rond,  met  een  duidelijken  punt 
aan  het  steeleinde. De  lengte  der  platboon  bedraagt  8.5—12  mM.,  met 
als  gemiddelde  10.37  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer 
8.5  mM. Van  de  rondboon  is  de  lengte  8 — 10.5  mM.,  gemiddeld  9.62  mM., 
met  een  breedte  van  ongeveer  7.7  mM. gepaard  gaande. Het  gemiddeld 
gewicht  der  boonen  is  ver  onder  het  middelmatige;  voor  de  rondboon 
bedraagt  het  iets  meer  dan  voor  de  platboon. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  CCC.  Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae. Moederboom  CCC. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  2.40  M.. omtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
32  cM.,  op  borsthoogte  27  cM. Alleen  aan  het  boveneind  van  den  stam 
ontspringen  primaire  takken;  er  zijn  er  slechts  vier  aanwezig;  verder 
ontspringen  dicht  bij  het  boveneinde  twee  wdwilans  aan  den  stam,  3, 
M. en  3.5  M. hoog;  deze_ dragen  geen  vrucht. De  schors  is  gedraaid. Bladerdak  slecht  gesloten ;  straal  van  de  sprei  2  M. De  bladeren  zijn  16.5  —  26.1  cM. lang,  gemiddeld  22.9  cM. De  breedte 
bedraagt  7.5  —  11.4  cM.,  gemiddeld  9.8  cM. Voor  de  verhouding  tusschen 
beide  afmetingen  w’erden  cijfers  gevonden,  afwisselend  tusschen  2.0  en 
2.6,  gemiddeld  2.3  bedragend. De  grootste  breedte  ligt  op,  of  iets  over, 
het  midden;  de  bladvoet  is  breed  en  meestal  kort. De  blad  top  gaat 
geleidelijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf  over;  het  uiteinde  ervan 
is  scherp  afgerond;  de  lengte  bedraagt  5  —  13  mM.,  met  9  mM. als  ge¬ 
middelde. Voor  den  bladsteel  werd  een  gemiddelde  lengte  gevonden 
van  11  mM.,  met  6  mM. en  14  mM. als  uitersten. Het  aantal  nerven 
bedraagt  8  —  10;  de  nerfhoek  is  50°  —  60°  groot;  domatien  zijn  slechts 
zeer  zelden  aanwezig. De  bessen  zijn  karmijnrood ;  dikwijls  komt  de  kleur  in  een  w'ang 
voor;  de  streping  is  niet  duidelijk. De  bessen  zijn  breed;  de  grootste 
breedte  ligt  over  het  midden ;  naar  den  steel  toe  is  de  bes  versmald. De  discus  is  middelmatig  van  grootte,  vlak,  iets  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM ): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM ): 
Partij  288  Partij  428 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 14.5 
13 
11 
4 
3.5 
15 
14.5 
12.5 
5.5 
4.5 
14.5 
14.5 
12.5 
5 
5 
15 
14.5 
13 
5 
4.5 
15 
14 
12 
6.5 
5.5 
15 
15 
13 
4.5 
4.5 
15 
14.5 
13 
5 
4.5 
15 
15 
13 
5.5 
4.5 
15 
15 
13 
4.5 
4  5 
15.5 
16 
13 
5 
4.5 De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  16.29  mM. lang,  met  13.5  mM. en  19.5  mM. als  uitersten. Voor  de  rondboonbessen  zijn  de  uitersten 
12  niM. en  16.5  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  14.67  mM. Een  groot 
gedeelte  der  hessen  bevat  rondboon;  het  percentage  bedraagt  43— 45  T» 
gemiddeld  42.7  %,  dus  veel  meer  dan  het  middelmatige  Drieboon  komt 
niet  voor;  voosboon  weinig. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  TT.  Cultuurtuin. De  oogst  was  over  de  maanden  April  en  Mei  als  volgt  verdeeld: pril  1.374  Kg. beskoffie April  1.374  Kg. beskoffie 
Mei  1.108  Kg. — Apri Apri
Mei Mei  1.108  Kg. — Mei  1.108  Kg. — 
Totaal  2.482  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  iets Mei  1.108  Kg. — 
Totaal  2.482  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  iets 
meer  dan  0.6  katti  bereid  product. Totaal  2.482  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  iets 
meer  dan  0.6  katti  bereid  product. 517 Coffea  Abeokutae.  Moederboom  CCC.  Cultuurtuin. De  uitlevering  is,  met  het  oog  op  het 
hooge  percentage  rondboon,  zeer  gunstig ;  het  gemiddelde  cijfer  ervoor, 
8.13,  bedraagt  een  weinig  minder  dan  het  middelmatige. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig  en  vrij  grof;  het  steeleinde  is 
duidelijk  toegepunt. De  lengte  der  platboon  bedraagt  10—14  mM.,  ge¬ 
middeld  12.22  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  9  mM. Voor  de  lengte  der  rondboon  was  het  gemiddelde  11.47  mM.,  met  als —  518  — uitersten  9.5  mM. en  13  mM.;  de  gemiddelde  breedte  is  ongeveer 
8  mM. uitersten  9.5  mM. en  13  mM.;  de  gemiddelde  breedte  is  ongeveer 
8  mM. De  oogst  is  verdeeld  als  volgt: De  oogst  is  verdeeld  als  volgt: 
April  0.781  Kg. bekoffie 
Mei  8.575  Kg. — 
Totaal  9.356  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
1.9  katti  marktproduct. Coffea  Abeokutae. Moederboom  DDD. Cultuurtuin. De  stam  is  3.30  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  37  cM. in 
omtrek,  op  borsthoogte  34  cM. De  stam  draagt  bovenaan  twee  zware 
wiwilans  en  op  de  primaire  takken  goed  dragende  wilde  takken. De 
primaire  takken  ontspringen  alleen  aan  het  bovenste  gedeelte  van  den 
stam ;  de  kroon  is  slecht  gesloten. Het  blad  is  gemiddeld  19.1  cM. lang,  met  als  uitersten  voor  de  lengte 
15.2  cM. en  21.8  cM. De  breedte  bedraagt  6.3  —  11.3  cM.,  gemiddeld 
8.6  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  werden  cijfers 
gevonden,  afwisselend  tusschen  1.9  en  2,6,  met  een  gemiddelde  van  2.2. De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. Opvallend  is  de  bladtop; 
deze  is  zeer  breed  en  kort;  hij  gaat  zoo  geleidelijk  in  het breedere deel 
der  bladschijf  over,  dat  nauwelijks  van  een  afzonderlijken  bladtop  kan 
worden  gesproken. De  lengte  varieert  tusschen  2  niM. en  5  mM. en 
bedraagt  gemiddeld  3.5  inM. De  bladsteel  is  gemiddeld  16  mM. lang, 
met  10  mM. en  25  mM. als  uitersten. Het  aantal  nerven  bedraagt 
7  —  9;  de  nerfhoek  schommelt  om  50°. Domatien  ontbreken  dikwijls 
geheel ;  zijn  zij  aanwezig,  dan  vindt  men  ze  op  de  onderste  helft  van 
het  blad ;  de  opening  ervan  is  klein  en  rond. De  bessen  zijn  dof  vuilrood ;  de  ondergrond  is  geelgroen  met  bruin- 
roode,  smalle,  scherpe  strepen. De  bessen  zijn  duidelijk  langwerpig; 
de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden;  aan  het  discuseinde  is  de 
bes  afgerond,  naar  den  steel  toe  een  weinig  versmald. De  discus  is 
klein  en  vlak  of  zeer  weinig  gewelfd. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  CCC.  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  301  Partij  496 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
16 
15 
13 
4.5 
4 
16 
14 
12.5 
3 
3 
16.5 
14.5 
13 
4.5 
3 
15.5 
13 
12 
4 
4 
16.5 
15 
12.5 
5 
4.5 
16.5 
13.5 
12 
5 
4.5 
16.5 
15 
13 
4 
4 
15.5 
14.5 
13.5 
3.5 
3.5 
16.5 
15 
13 
6 
5.5 
15.6 
15 
13 
3.5 
3.5 
18.5 
16 
14 
5.5 
5.5 
19 
16.5 
14.6 
5.5 
5 519 De  lengte  der  bessen  met  platboon  is,  voor  alle  partijen  bijeengeteld, 
gemiddeld  16.08  mM. met  12.5  inM. en  19  niM. als  uitersten. De  ge¬ 
middelde  lengte  neemt  eerst  voor  de  achtereenvolgende  partijen  af  van 
17.12  inM. tot  15.63  mM.,  om  voor  de  laatste  partij  weer  iets  te  stijgen’ 
Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  12  mM. en  16.5  mM.,  het  gemiddelde 
der  lengte  13.98  mM. Het  percentage  rondboonbessen  is  steeds  gering ; 
in  de  eerste  partijen  neemt  het  van  9  %  tot  21  %  toe,  om  daarna  weer 
geleidelijk  tot  5  %  te  dalen ;  het  bedraagt  gemiddeld  12.2  »/o>  dus  minder 
dan  het  middelmatige. Het  uitleveringscijfer  is  een  weinig  onder  het 
middelmatige ;  gemiddeld  bedraagt  het  8.16. Het  gemiddeld  gewicht 
der  bessen  neemt  eerst  geleidelijk  af  van  2.0  gr. tot  1.5  gr.,  stijgt  daarna 
weer  tot  1.7  gr. Drieboon  komt  niet,  voosboon  weinig  voor. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig ;  de  grootste  breedte  ligt  on¬ 
geveer  op  het  midden;  aan  het  steeleinde  is  de  boon  wat  meer  toege¬ 
punt,  aan  het  discuseind  afgerond. De  lengte  van  de  platboon  bedraagt 
9  —  14  mM.,  gemiddeld  11.58  mM.,  met  een  gemiddelde  breedte  van  8.3 
mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  9.5  mM. en  13  mM.,  de  ge¬ 
middelde  breedte  7.3  mM. Het  gemiddeld  gewicht  voor  de  bereide 
boon  blijft  ver  beneden  het  middelmatige;  voor  de  platboon  neemt  het 
in  den  loop  van  den  oogsttijd  geleidelijk  af  van  0.12  tot  0.10  gr. Voor 
de  rondboon  bedraagt  het  gemiddeld  iets  meer  dan  voor  de  platboon. de  rondboon  bedraagt  het  gemiddeld  iets  meer  dan  voor
De  oogst  is  vrij  laat  begonnen;  de  productie  is  hoog. De  verdeeling  was  als  volgt: De  verdeeling  was  als  volgt: 
April  11.680  Kg. beskoffie 
Mei  12.230  Kg. — 
Juni  1.102  Kg. — 
Totaal  25.012  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
een  hoeveelheid  van  5.1  katti 
marktkoffie. Coffea  Abeokutae. Moederboom  EEE. Cultuurtuin. De  stam  is  3.10  M. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  CCC.  Cultuurtuin. hoog;  de  omtrek  bedraagt  op  1  voet  boven  den 
grond  36  cM.,  op  borsthoogte  34  cM. De  onderste  takken  ontspringen 
op  1.50  M. boven  den  grond;  zij  zijn  naar  beneden  gebogen. Op  2.50  M. ontspringen  twee,  bij  den  top  nog  eens  drie  wiwilans  aan  den  stam;  al 
deze  uitloopers  zijn  3 — 4  M. hoog. Bessen  dragen  zij  niet. Het  blader¬ 
dak  is  tamelijk  goed  gesloten. Wilde  takken  zijn  aanwezig. De  straal 
van  de  sprei  is  ongeveer  2  M. van  de  sprei  is  ongeveer  2  M. De  bladeren  zijn  18.0—23.1  cM. lang,  gemiddelde  21.1  cM. De  breedte 
bedraagt  8.8—11.3  cM.,  gemiddeld  9.8  cM. De  bladeren  zijn  18.0—23.1  cM. lang,  gemiddelde  21.1  cM. De  breedte 
bedraagt  8.8—11.3  cM.,  gemiddeld  9.8  cM. bedraagt  8.8—11.3  cM.,  gemiddeld  9.8  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  werd  een  cijfer  ge¬ 
vonden,  dat  tusschen  1.9  en  2.4  schommelde,  gemiddeld  2.2  bedroeg. De  grootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden;  de  bladvoet  is  kort. De —  520  — bladtop  is  vrij  duidelijk  van  het  breedere  deel  der  bladschijf  te  onder¬ 
scheiden;  het  uiteinde  ervan  is  scherp. Voor  de  lengte  van  den  blad¬ 
top  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  9  mM.,  met  4-13  niM. als 
uitersten. De  bladsteel  is  12—17  mM. lang,  gemiddeld  14  mM. Het 
aantal  nerven  bedraagt  7—9;  de  nerfhoek  is  50°-  55°  groot. Domatien 
zijn  vrij  talrijk  aanwezig. De  bessen  zijn  dofrood;  de  strepen  zijn  smal 
en  onscherp. De  grootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden;  naar  den 
steel  toe  is  de  bes  versmald. De  discus  is  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM-); Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM-); 
Partij  196 
Dikte 
Len Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM-); 
Partij  196  Partij  418 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte Discus. 16 
16 
14 
5 
4.5 
15 
16 
14 
5 
4 
16 
16 
14 
5 
4.5 
15.5 
15 
13 
5 
4 
16 
17 
14 
4 
4 
15.5 
15 
13.5 
4.5 
3.5 
16.5 
17 
15 
5 
5 
15.5 
15.5 
14 
4.5 
4 
18.5 
18 
16 
6.5 
5.5 
15.5 
15.5 
14  5 
4 
3.5 
19 
19 
16.5 
6.5 
6 6.5 
De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld,  voor  alle  partijen  bijeengeno¬ 
men,  16.53  mM. lang,  met  13  mM.,  en  19  mM. als  uitersten. De  gemid¬ 
delde  lengte  neemt  voor  de  achtereenvolgende  partijen  geleidelijk  af 
van  16.93  niM. tot  16.00  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  is  de  ge¬ 
middelde  lengte  14.74  mM.,  met  12.5  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  CCC.  Cultuurtuin. en  17  mM. als  uitersten. Het 
percentage  rondboonbessen  is  steeds  hoog  en  loopt  voor  de  verschil¬ 
lende  partijen  vrij  sterk  uiteen;  het  is  bijna  altijd  hooger  dan  de  helft; 
als  gemiddelde  werd  gevonden  60.2  7o. Voosboon  komt  slechts  in  de 
laatste  partij  voor,  en  dan  nog  voor  een  gering  percentage. Het  ver- 
houdingscijfer  is  in  verband  met  het  hooge  percentage  rondboon  ver 
boven  de  middelmatige  waarde. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig  en  slechts  weinig  toegepunt. De 
platboon  is  9.5—13.5  mM. lang,  gemiddeld  11.99  mM.,  waarbij  een 
breedte  behoort  van  9  mM. De  lengte  der  rondboon  bedraagt  9.5-13 
mM.,  gemiddeld  ongeveer  11.28  mM.,  met  een  gemiddelde  breedte  van 
ongeveer  8  mM. gepaard  gaande. De  oogst  was,  in  verhouding  tot  het 
groote  dragende  oppervlak  van  den  boom,  gering;  de  verdeeling  was 
als  volgt: April  3.780  Kg. beskoffie 
Mei  2.476  Kg. — 
Totaal  6.256  Kg. beskoffie,  beantwoordend  aan 
een  productie  van  bijna  1.1 
katti  marktkoffie. 3.780  Kg. beskoffie Coffea  Abeokutae. Moederboom  FFF. Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae. Moederboom  FFF. Cultuurtuin. De  stam  is  3  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  41  cM. in  omtrek. De  stam  is  3  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  41  cM. in  omtrek. De  stam  is  3  M. hoog,  op  1  voet  boven  den  grond  41  cM. in  omtrek. 521 op  borsthoogte  36  cM. Djamoer  oepas  heeft  het  bovengedeelte  van  den 
stam  gedood. Onder  de  bovenste  primaire  takken  draagt  de  stam  vijf 
zware,  houtige  wdw'ilans,  naar  schatting  elk  3  —  3.5  M. hoog ;  aan  deze 
uitloopers  komt  geen  vrucht  voor. De  primaire  takken  ontspringen 
alle  vlak  bij  het  boveneind  van  den  stam,  de  sprei  heeft  een  straal  van 
ongeveer  2  M. De  bladeren  zijn  12.5  25.9  cM. lang,  met  een  gemiddelde  lengte  van 
20.2  cM. De  breedte  bedraagt  4.7  —  9.9  cM.,  gemiddeld  7.9  cM. Voor 
de  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  werd  als  gemiddelde  een 
cijfer  gevonden  van  2.6,  met  2.2  en  2.9  als  uitersten. De  grootste  breedte 
ligt  ver  over  het  midden ;  de  bladvoet  is  langgerekt  en  door  rechte  of 
flauwgcbogen  lijnen  begrensd. De  bladtop  is  8—13  mM. lang,  gemid¬ 
deld  10  mM.;  hij  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf 
over  en  eindigt  stomp  afgerond. De  bladsteel  heeft  een  lengte  van 
9  —  14  mM.,  gemiddeld  17  mM. Het  aantal  nerven  gaat  van  6  tot  8; 
de  nerfhoek  bedraagt  50°  —  55°. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  CCC.  Cultuurtuin. De  domatien  zijn  spaarzaam  ontwik¬ 
keld;  de  opening  ervan  is  meestal  langwerpig  en  klein. De  bessen  zijn  vuilrood;  op  een  gi’oengelen  ondergrond  komen  bruin- 
roode,  tamelijk  breede,  duidelijke  strepen  voor. De  grootste  breedte 
ligt  over  het  midden;  aan  het  steeleinde  is  de  hes  een  w'einig,  aan  het 
discuseinde  sterk  afgeplat. De  breedte  bedraagt  steeds  minder  dan  de 
lengte;  de  vorm  is  dus  langwerpig. De  discus  is  klein,  gewoonlijk 
vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  302  Partij  420 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 15  
‘ 
13.5 
11 
2.5 
2.5 
14.5 
14 
12 
3  3 
15 
14 
12 
3.5 
3 
15 
14 
12 
3.5  3 
15 
14 
12 
4 
3.5 
15 
14 
12 
3.5  3 
15 
14.5 
12 
4 
3.5 
15 
14 
12 
4  3.5 
15.5 
15 
12.5 
5.5 
5 
15 
14.5 
13 
3.5  3.5 
15.5 
15 
13 
4 
3.5 
18 
16.5 
14 
4 
3.5 
18 
16.5 
14 
4 
3.5 De  bessen  met  platboon  zijn  13.5  18.5  mM. lang,  gemiddeld  15.92 
mM. Voor  de  achtereenvolarende  partijen  daalt  de  gemiddelde  lengte 
geleidelijk  van  16.57  mM. tot  15.58  mM. Een  dergelijke  daling  neemt 
men  bij  de  gemiddelde  lengte  der  rondboonbessen  waar;  de  uitersten 
voor  de  verschillende  partijen  bijeengenomen  zijn  hier  11  mM. en  16 
mM.,  met  als  gemiddelde  13.92  mM. Het  percentage  bessen  met  rond- 
boon  neemt  in  den  loop  van  den  oogsttijd  geleidelijk  af  van  66  “/o  tot 
39  %. Drieboon  komt  niet  voor ;  het  gehalte  aan  voosboon  stijgt  voor 
de  laatste  partij  tot  3.5  ®/o. De  uitlevering  neemt,  in  verband  met  de 522 daling  van  het  percentage  rondboonbessen,  geleidelijk  toe,  voor  de 
eerste  partij  is  het  rendementscijfer  8.8,  voor  de  laatste  7.8;  toch  is 
het  gemiddelde  nog  iets  boven  de  middelmatige  waarde  voor  het 
kenmerk,  zooals  dat  ook  het  geval  is  met  de  gemiddelde  percentage 
rondboonbessen. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig  en  smal. De  lengte  van  de  plat- 
boon  bedraagt  9.5—13.5  mM.,  gemiddeld  11.78  mM.,  waarbij  een  breedte 
behoort  van  ongeveer  8.30  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  11 
mM. en  16  niM.,  met  een  gemiddelde  voor  de  lengte  van  10.87  mM., 
waarbij  een  breedte  van  7.5  mM. behoort. De  oogst  is  gering  tengevolge  van  de  omstandigheid,  dat  de  boom 
voor  het  grootste  deel  uit  nietdragende  wiwilans  bestaat. De  verdeeling  was  als  volgt; 
April  1.974  Kg. beskoffie 
Mei  0.658  Kg. - 
Totaal  2.632  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  meteen 
hoeveelheid  van  0.5  katti  markt- 
product. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  CCC.  Cultuurtuin. De  verdeeling  was  als  volgt; De  verdeeling  was  als  volgt; April  1.974  Kg. beskoffie product. Coffea  Abeokutae. Moederboom  GGG. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  3.60  M.;  omtrek  op  1  voet  boven  den  gi-ond 
41  cM.,  op  borsthoogte  36  cM. Schors  gedraaid. Bovenaan  den  stam 
geen  wiwilans. maar  op  bijna  alle  primaire  takken  ontspringen  wilde 
takken. Primaire  takken  alleen  bovenaan  den  stam;  het  bladerdak  is 
vrij  goed  gesloten. Het  blad  is  13.3—25.2  cM. lang,  met  een  gemiddelde 
lengte  van  19.7. De  breedte  bedraagt  5.3— 9.1  cM.,  met  als  gemiddelde 
7.55  cM. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  gaat  van  2.3  tot  3.0, 
bedraagt  gemiddeld  2.6;  het  blad  is  dus  vrij  smal. De  grootste  breedte 
ligt  steeds  over  het  midden;  aan  het  boveneind  gaat  de  bladschijf  ge¬ 
leidelijk  over  in  een  breeden  bladtop,  die  afgerond  een  uiteinde  ver¬ 
toont. De  lengte  ervan  bedraagt  6  12  mM.,  gemiddeld  9  mM. De  lengte 
van  den  bladsteel  is  gemiddeld  11  mM.,  met  9  mM. en  15  mM. als 
uitersten. Het  aantal  nerven  bedraagt  6—7;  de  nerfhoek  is  50o  —  60° 
groot. Op  sommige  bladeren  vindt  men  nagenoeg  geen  domatien;  zij 
zijn  steeds  weinig  talrijk  ontwikkeld. De  bessen  zijn  dof  donkerkarmijnrood ;  de  roode  strepen  zijn  breed 
en  onscherp,  van  den  geelgroenen  ondergrond  is  meestal  weinig  te 
zien. De  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden;  aan  het  steel- 
einde  zijn  de  bessen  bijna  niet  versmald. De  breedte  is  groot,  steeds 
grooter  dan  de  lengte ;  ook  de  dikte  is  betrekkelijk  groot. De  vorm 
van  de  bes  is  afgerond. De  discus  is  grooter  dan  middelmatig,  steeds 
vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  204 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  204  Partij  530 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 15.5 
16 
15 
5 
4.5 
15 
16 
14 
5 
5 
16 
17 
14 
6.5 
5.5 
15.5 
16 
13.5 
6.5 
6 
16 
17 
15 
7.5 
6.5 
15.5 
16.5 
13  5 
7 
5.5 
16 
17.5 
14.5 
7 
6.5 
15.5 
16.5 
14 
6 
5 
16 
17.5 
15 
5.5 
5 
15.5 
16.5 
14 
7 
5.5 
18 
18.5 
16 
6 
5,5 
15.5 
16.5 
14.5 
6.5 
5.5 
18.5 
18.5 
15 
6.5 
6 
15.5 
17 
14 
6.5 
5 
15.5 
17 
14.5 
6.5 
5.5 
15.5 
17.5 
13.5 
5.5 
5 De  gemiddelde  lengte  voor  de  bessen  met  platboon  is  vrij  constant 
voor  de  verschillende  partijen;  zij  schommelt  tusschen  16.02  mM. en 
16.58  mM. Kg.  beskoffi
veelheid  marktproduct  van  ongeveer  2.2  katti. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  JJJ  Cultuurtuin. Coffea  Abeokutae. Moederboom  JJJ  Cultuurtuin. De  stam  is  1.65  M. hoog,  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond  35  cM., 
bij  het  uiteinde  33  cM. De  onderste  takken  zijn  nog  aanwezig,  zij  zijn 
zeer  zwaar  en  dragen  krachtige  wilde  takken. Van  sommige  primaire 
takken  bedraagt  de  lengte  meer  dan  2.80  M. Wiwilans  niet  aanwezig. takken  bedraagt  de  lengte  meer  dan  2.80  M. Wiwilans  niet  aanwezig. Het  blad  is  gemiddeld  21.1  cM. lang,  met  13.9  cM. en  24.5  cM. als 
uitersten. De  breedte  bedraagt  6.1—11.7  cM.,  gemiddeld  9.6  cM. Voor 
de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  werden  cijfers  gevonden, 
afwisselend  tusschen  2.0  en  2.4. gemiddeld  2.2. Het  blad  is  dus  breed ; 
de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De  bladtop  vertoont  een 
breede  basis  en  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf 
over;  de  lengte  ervan  is  gemiddeld  7  niM.,  mét  3  mM. en  11  mM. als 
uitersten. De  lengte  van  den  bladsteel  gaat  van  14  mM. tot  24  mM., 
en  bedraagt  gemiddeld  18  mM. Het  aantal  nerven  wisselt  tusschen  7 
en  9;  de  nerfhoek  is  50° — 60°  groot. Domatien  zijn  niet  altijd  op  de 
bladeren  aanwezig;  de  openingen  ervan  zijn  meestal  klein. De  bessen 
zijn  vuilrood;  de  roode  strepen  zijn  scherp  en  smal,  de  ondergrond  is 
groen. De  vorm  der  bessen  is  langwerpig;  de  breedte  bedraagt  minder 
dan  de  lengte;  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden;  aan  het  dis- 
cuseind  is  de  bes  afgeplat. De  discus  is  middelmatig  van  grootte;  soms 
steekt  hij  als  een  scherp  puntje  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  174  Partij  537 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
17 
16 
14 
4.5  4.5 
15.5 
15 
13.5 
4.5 
3 
17 
16 
14 
5 
4.5 
16 
15 
14 
4 
3.5 
17 
16 
14.5 
4.5  4.5 
16 
15.5 
13.5 
4.5 
4.5 
17 
16.5 
14 
5 
4.5 
16 
15.5 
14 
4  5 4.5 
17 
16.5 
14.5 
5 
4.5 
16 
17 
13.5 
4.5 
4 
18.5 
18 
16 
5 
4.5 
19 
17.5 
15.5 
4 
3.5 De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  voor  alle 
partijen  bijeengenomen  16.38  mM.,  met  12  mM. en  19  mM. als  uitersten. De  gemiddelde  lengte  neemt  voor  de  achtereenvolgende  partijen  gelei¬ 
delijk  af  van  17.28  mM. tot  15.57  mM. Voor  de  lengte  der  rondboon- 
bessen  zijn  de  uitersten  12  mM. en  17  mM.,  met  als  gemiddelde  14.62 
mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  CCC.  Cultuurtuin. Voor  alle  partijen  bijeengenomen  werd  als  gemiddelde  ge¬ 
vonden  16.25  mM.,  met  13  mM. en  19  mM. als  uitersten. De  gemiddelde 
lengte  der  rondboonbessen  bedraagt  14.28  mM.,  de  uitersten  ervoor 
11.5  mM. en  16.5  mM. Het  percentage  platboonbessen  neemt  in  den 
loop  van  den  oogsttijd  wat  af,  voor  de  eerste  partij  bedraagt  het  79*/o. voor  de  laatste  48  ,  o. Het  percentage  rondboonbessen  neemt  tegelijk 
toe  van  14  Vo  tot  36  Vo. Bessen  met  drieboon  komen  zeer  talrijk  voor; 
in  den  loop  van  den  oogsttijd  stijgt  het  percentage  van  6  7  tot  15  */». Het 
gemiddelde  percentage  ervoor  is  9  Vo,  dus  zeer  hoog ;  het  gemiddeld 
percentage  rondboonbessen  blijft  onder  het  middelmatige. In  verband 
daarmede  is  de  uitlevering  zeer  gunstig;  het  gemiddelde  cijfer  ervoor 
bedraagt  7.08,  is  dus  ver  onder  het  middelmatige. In  den  loop  van  den 
oogsttijd  daalt  het  gemiddeld  gewicht  per  bes  van  2.5  gr. tot  2.1  gram. De  hoorn schilboonen  zijn  grof,  dik,  breed ;  de  beide  uiteinden  zijn 
ongeveer  in  gelijke  mate  afgerond ;  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer 
op  het  midden. De  platboon  is  8.5  —  14  mM. lang,  gemiddeld  11.58 
mM.,  met  een  gemiddelde  breedte  van  9.5  mM. gepaard  gaande. De 
lengte  van  de  rondboon  bedraagt  7  — 13  mM.^  gemiddeld  10.81  mM., 
waarbij  een  breedte  behoort  van  8.7  mM. Hoewel  de  lengte  der  boonen  dus 
iets  onder  de  middelmatige  waarde  voor  dat  kenmerk  blijft,  is  het 
gemiddeld  gewicht  belangrijk  hooger  dan  de  middelmatige  waarde; 
voor  de  rondboon  is  het  een  weinig  hooger  dan  voor  de  platboon,  voor 
deze  weer  veel  hooger  dan  voor  de  drieboon. De  oogst  trad  eerst  laat  in;  de  eerste  belangrijke  productie  kwam  in 
Mei  binnen. De  verdeeling  was  als  volgt: April 
0.335 
Kg. beskoffie 
Mei 
7.760 
Kg. Juni 
1.194 
Kg. Totaal 
9.489 
Kg. beskoffie,  gelijkstaande  een  hoe- 
veelheid  marktproduct  van  ongeveer  2.2  katti. —  524  — Coffea  Abeokutae.  Moederboom  JJJ  Cultuurtuin. Het  percentage  rondboonbessen  is  hooger  dan  de  middelmatige 
waarde;  gemiddeld  bedraagt  het  37  <>/o. Drieboon  komt  zelden  voor. Het 
gehalte  aan  voosboon  is  in  het  begin  van  den  oogsttijd  gering;  bij  de 
drie  laatste  partijen  is  het  hoog,  voor  de  laatste  zelfs  16  %;  ook  het 
gemiddelde  is  daardoor  boven  het  middelmatige. Het  cijfer  voor  de  uitlevering  der  bessen  is  hoog;  het  schommelt  om 
10  als  gemiddelde,  is  dus  hooger  dan  de  middelmatige  waarde  ervooi". —  525  — De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig  en  duidelijk  toegepunt  aan  het 
steeleinde. Voor  de  platboon  bedraagt  de  lengte  8 — 14  mM.,  gemiddeld 
11.65  niM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  ongeveer  8.5  mM. Voor  de 
rondboon  zijn  de  uitersten  der  lengte  8.5  mM. en  12.5  mM.,  met  een 
gemiddelde  van  10.65  mM.,  waarbij  een  gemiddelde  breedte  van  onge¬ 
veer  7.7  mM. behoort. Het  gemiddeld  gewicht  der  bereide  boonen  is 
iets  kleiner  dan  de  middelmatige  waarde;  dat  van  de  platboon  is  iets 
grooter  dan  dat  der  rondboon. grooter  dan  dat  der  rondboon. De  oogst  begon  in  Maart  en  duurde  tot  in  Juni;  de  verdeeling  was 
als  volgt: als  volgt: 
Maart  0.426  Kg. beskoffie 
April  4.083  Kg. — 
Mei  8.642  Kg. — 
Juni  5.133  Kg. — 
Augustus  0.143  Kg. — 
Totaal  18.432  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met 
bijna  3.1  katti  marktproduct. Coffea  Abeokutae. Moederboom  KKK. Cultuurtuin. Hoogte  van  den  stam  3.60  M.;  stamomtrek  op  1  voet  boven  den  grond 
36  cM.,  op  borsthoogte  31  cM. Aan  een  zijde  van  den  stam  zijn  alle 
takken  afgebroken,  blijkbaar,  doordat  er  eens  een  tak  van  een  schaduw- 
boom  op  gevallen  is. Van  af  2.20  M. boven  den  grond  draagt  de  stam 
primaire  takken. Zij  hangen  naar  beneden  en  zijn  schraal  van  bladeren 
voorzien. Bovenaan  vertoont  de  stam  djamoer-oepasplekken. De  straal 
van  de  sprei  bedraagt  1.80  M. Het  blad  is  klein,  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  18.3  cM.,  met  als 
uitersten  15.1  cM. en  19.6  cM. Voor  de  breedte  werd  een  gemiddelde 
gevonden  van  8.2  cM.,  met  6.6  cM. en  9.4  cM. als  uitersten. De  grootste 
breedte  ligt  steeds  over  het  midden. Voor  de  verhouding  tusschen 
lengte  en  breedte  werden  cijfers  gevonden,  afwisselend  tusschen  2.0 
en  2.6,  met  een  gemiddelde  van  2.3. De  bladtop  is  kort  en  breed;  hij 
gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  van  de  bladschijf  over. De  lengte 
bedraagt  5  — 11. mM. gemiddeld  7  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  JJJ  Cultuurtuin. Voor  den  bladsteel  werd  een 
gemiddelde  lengte  gevonden  van  15.5  mM.,  met  uitersten  van  10  mM. en  20  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  7  —  9;  de  nerfhoek  is  450  —  55° 
groot. De  domatien  zijn  vooral  op  de  onderste  helft  der  bladeren  goed 
ontwikkeld ;  de  opening  ervan  is  afgerond  driehoekig. ontwikkeld ;  de  opening  ervan  is  afgerond  driehoekig. De  bessen  zijn  donkerrood,  de  streping  is  niet  duidelijk. De  breedte  en  dikte  zijn  niet  opgenomen. De  breedte  en  dikte  zijn  niet  opgenomen. De  breedte  en  dikte  zijn  niet  opgenomen. De  lengte  van  de  bessen  met  platboon  schommelt  tusschen  13  niM. en  19  mM.,  met  een  gemiddelde  van  16.28  mM. Voor  de  rondboon- 
bessen  is  de  gemiddelde  lengte  14.12  mM.,  met  12  mM. en  16.5  mM. als De  lengte  van  de  bessen  met  platboon  schommelt  tusschen  13  niM. en  19  mM.,  met  een  gemiddelde  van  16.28  mM. Voor  de  rondboon- 
bessen  is  de  gemiddelde  lengte  14.12  mM.,  met  12  mM. en  16.5  mM. als  uitersten. Het  percentage  rondboonbessen  is  hoog;  de  uitlevering  in 
verband  daarmede  niet  gunstig. Het  gehalte  aan  voosboon  is  hoog. uitersten. Het  percentage  rondboonbessen  is  hoog;  de  uitlevering  in 
verband  daarmede  niet  gunstig. Het  gehalte  aan  voosboon  is  hoog. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig,  duidelijk  toegepunt;  de  grootste 
breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. De  platboon  is  van  9  mM. tot 
14  niM. lang,  met  een  gemiddelde  lengte  van  11.76  inM.,  waarbij  een 
breedte  behoort  van  ongeveer  8  niM. De  rondboon  vertoont  een  lengte 
van  9.5  —  13  mM.,  gemiddeld  10.98  mM.,  met  een  breedte  van  7.2  mM. gepaard  gaande. gepaard  gaande. De  eenige  partij,  die  geoogst  werd,  bestond  uit  1.851  Kg. beskoffie, 
overeenkomend  met  0.35  katti  marktproduct. Coffea  Abeokutae. Moederboom  MMM. Cultuurtuin. Een  lage,  vlakke  boom. Hoogte  van  den  stam  1.20  M.,  omtrek  op  1 
voet  boven  den  grond  33  cM.,  bij  het  boveneind  28  cM. Geen  wiwilans, 
veel  wilde  takken. Bladeren  breed  en  groot;  bladschijf  vlak. Bladerdak 
gesloten. Stam  met  gedraaide  schors. Straal  van  de  sprei  tot  2.50  M. lang. De  bladeren  zijn  18.4—28.6  cM. lang,  gemiddeld  24.3  cM. Voor  de 
breedte  werden  als  uitersten  gevonden  7.8  cM. en  14.7  cM.,  met  een 
gemiddelde  van  11.5  cM. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  is 
gemiddeld  2.1,  met  1.9  en  2.4  als  uitersten. De  grootste  breedte  ligt 
ongeveer  op  het  midden  van  het  blad. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  JJJ  Cultuurtuin. De  zijkanten  zijn  begrensd  door 
flauwgebogen  lijnen,  die  zich  aan  den  top  en  den  voet  van  het  blad 
wat  sterker  buigen;  de  bladvoet  is  meestal  kort  en  breed. De  bladtop 
vertoont  een  breede  basis;  hij  gaat  tamelijk  geleidelijk  in  het  breedere 
deel  der  bladschijf  over;  het  uiteinde  ervan  is  stomp  afgerond. De 
lengte  van  den  bladtop  bedraagt  7—13  mM.,  gemiddeld  10  mM.;  de 
bladsteel  is  12—23  mM.,  gemiddeld  16  mM. lang. Het  aantal  nerven 
bedraagt  7—9;  de  nerfhoek  is  50»- 60°  groot. De  domatien  zijn  gewoon¬ 
lijk  goed  ontwikkeld,  vooral  op  de  onderste  helft  van  het  blad;  zij 
openen  zich  met  een  ronde  opening. De  bessen  zijn  dof  donkerrood;  de  streping  is  niet  scherp. De  breedte 
bedraagt  iets  meer  dan  de  lengte;  de  grootste  breedte  ligt  over  het 
midden;  aan  het  discuseind  is  de  bes  afgeplat;  de  vorm  is  afgerond. De  middelmatig  groote  discus  is  een  w'einig  gewelfd. De  middelmatig  groote  discus  is  een  w'einig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  289  Partij  429 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 16 
15.6 
13.5 
4 
3.5 
14  5 
13.5 
12 
4.5 
4  rb. 16 
15.5 
14 
5 
5 
14.5 
13.5 
13 
6 
5.5 
16 
16 
14 
5.5 
5.5 
15 
15.6 
14 
5.5 
5 
16 
17 
14 
5.6 
5 
15 
16 
13 
5.5 
5 
16 
17 
15 
5 
4.5 
15.5 
15 
13 
4.6 
4 
16.5 
16 
13.5 
5 
4.5 527 De  bessen  met  platboon  zijn  13.5  —  20  mM. lang,  gemiddeld  voor 
alle  partijen  bijeen  17.21  mM. De  gemiddelde  lengte  der  verschillende 
partijen  verschilt  weinig;  het  cijfer  wisselt  af  tusschen  17.02  mM. en 
17.32  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uitersten  11.5  — 17 
mM.;  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  15.03  mM. Het  percentage  bessen 
met  rondboon  is  voor  alle  partijen  hoog,  en  bijna  hetzelfde ;  het  varieert 
van  44  %  tot  59  %,  bedraagt  gemiddeld  49.6  ®/o*  Voosboon  komt  slechts 
weinig,  drieboon. in  het  geheel  niet  voor. In  verband  met  het  hooge  percentage  rondboonbessen  is  het  cijfer 
voor  de  uitlevering  ongunstig;  bovendien  is  de  schil  vrij  dik. Het 
rendement  bedraagt  gemiddeld  bijna  10,  dus  veel  meer  dan  de  middel¬ 
matige  waarde. De  hoornschilboonen  zijn  eenigszins  langwerpig,  tamelijk  breed  en 
dik,  aan  het  steeleinde  duidelijk  toegespitst. De  lengte  der  platboon 
bedraagt  9  — 14  mM.,  gemiddeld  11.88  mM.,  waarbij  een  breedte  be¬ 
hoort  van  9  mM. De  rondboon  is  8  —  13  mM. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  JJJ  Cultuurtuin. lang,  de  gemiddelde  10.94 
mM. lang,  ongeveer  8  mM. breed. Het  gemiddeld  gewicht  komt  met 
het  middelmatige  overeen;  dat  voor  de  platboon  is  iets  hooger  dan 
voor  de  rondboon.^ De  oogst  begon  eerst  laat. April 
Mei 
Juni 
Juli 
De  verdeeling  was  als  volgt 
0.661  Kg. beskoffie 
1.265  Kg. — 
0.578  Kg. — 
0.375  Kg. — 
t 
Totaal  2.879  Kg. beskoffie,  waarbij  nog  onge¬ Totaal  2.879  Kg. beskoffie,  waarbij  nog  onge¬ 
veer  300  gr. moet  opgeteld  worden  als  productie  uit  de  tweede  helft 
van  1908. In  marktkoffie  uitgedrukt,  heeft  de  oogst  dus  bedragen  iets 
meer  dan  0.5  katti. Coffea  Abeokutae. Moederboom  PPP. Cultuurtuin. De  stam  is  2  M. hoog;  op  1  voet  boven  den  grond  22  cM.,  op  borst¬ 
hoogte  18  cM. in  omtrek. De  stam  zelf  draagt  geen  takken;  aan  het 
uiteinde  ontspringt  er  een  wiwilan  aan,  die  primair  hout  draagt,  dat 
schraal  bebladerd  is;  aan  de  basis  van  den  wiwilan  vindt  men  een 
djamoer-oepasplek. De  bladeren  zijn  gemiddeld  20.7  cM. lang,  met  16.4 
cM. en  24.3  cM. als  uitersten. De  breedte  bedraagt  6.8  cM. tot  10.9  cM., 
gemiddeld  9.0  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen 
werden  cijfers  gevonden,  die  tusschen  2.2  en  2.5  afwisselen,  met  een 
gemiddelde  van  2.3. De  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden 
van  het  blad. De  bladvoet  is  breed  en  stomp,  de  bladtop  is  eveneens 
breed  en  kort. De  lengte  ervan  bedraagt  6—8  mM.,  gemiddeld  7  mM. De  bladtop  gaat  geleidelijk  in  het  breedere  deel  der  bladschijf  over;  528  — 
het  uiteinde  is  stomp. De  bladsteel  is  8  —  14  mM. lang,  gemiddeld  11 
inM. Het  aantal  nerven  bedraagt  8 — 10;  de  nerfhoek  is  55°  —  60®  groot. Domatien  zijn  slechts  zelden  op  de  bladeren  aanwezig. 528  — 
het  uiteinde  is  stomp. De  bladsteel  is  8  —  14  mM. lang,  gemiddeld  11 
inM. Het  aantal  nerven  bedraagt  8 — 10;  de  nerfhoek  is  55°  —  60®  groot. Domatien  zijn  slechts  zelden  op  de  bladeren  aanwezig. De  bessen  zijn  bruinrood,  de  streping  is  onduidelijk. Aan  beide  uit¬ 
einden  is  de  bes  afgeplat. De  discus  is  middelmatig  groot  en  iets  ge¬ 
welfd. Coffea  Abeokutae.  Moederboom  JJJ  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Partij  512 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15 
15 
13.5 
6  4.5 
15 
15.5 
13.5 
5.5  5 
15 
15.5 
14 
5  5 
15 
16 
14 
5.5  5 
15 
16.5 
14.5 
5  4.5 Partij  512 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15 
15 
13.5 
6  4.5 
15 
15.5 
13.5 
5.5  5 
15 
15.5 
14 
5  5 
15 
16 
14 
5.5  5 
15 
16.5 
14.5 
5  4.5 De  lengte  van  de  platboonbessen  wisselt  af  tusschen  14.5  mM. en 
18.5  mM.. met  als  gemiddelde  16.60  mM. Voor  de  rondboonbessen  zijn 
de  uitersten  der  lengte  12.5  mM. en  16  mM.,  met  14.54  mM. als  gemid¬ 
delde. Het  percentage  rondboon  en  het  cijfer  voor  de  uitlevering  ver¬ 
tonnen  beide  een  waarde  iets  lager  dan  middelmatig. De  hoornschil  is  langwerpig,  lang  toegepunt,  dik. De  platboon  is  10  — 
14  mM. lang,  gemiddeld  12.36  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  9.7 
mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  10  mM. en  12  mM.,  met  een 
gemiddelde  lengte  van  11.16  mM.,  waarmee  een  breedte  van  9.2  mM. gepaard  gaat. De  boonen  vertonnen  een  hoog  gemiddeld  gewicht. De 
productie  heeft  bedragen  2.844  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  bijna 
0.6  katti  marktproduct. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 531 Coffea  
Abeokutae  
No. 1. 1907. 1  'PJ3M  U3U10U 
1  -33  f!)ied]30Jd  tmjeeAv 
‘fijJEd  i3p  ;i{3!M33  31biox 
j  '3!}10}t  SP 
i  -!3i3q  J3p  ;q3!AV33  I3q 
UBA  U00q3!Jp  3'3e)U33J3cl 
1  1  1  1  1  1  1  i  1  1  1  1 
■3!yo5|  3p 
-!3J3q  J3p  ;q3!M33  }3q 
UBA  uooqpuoi  33e)U33J3cI 
1  1  1  1  ! 1  1  1  1  1  1  1 
■3!JJ0J(  3P 
-!3J3q  i3p  )q3iM3S  )3q 
. UBA  U00q)B|d  33B)U33J3(] 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  i 
1  [iiJBdpojd 
1  jap  uassaq  aie;ox 
90 
•[iqDSUJOoq  ui  uooq 
1  -puoj  jap  a;3ud|  ‘ppiuiao 
1  1  1  ! 1  1  1  1  1  1  1  1 
'imasujooq  ui  uooq 
-jBid  jap  aiSuai  ’ppiujao 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  ! 1  
1 
'uooqpuoi  )aui 
uassaq  jap  a)3uai  'ppiuiao 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
‘uooq)B|d  )3iu 
U3SS3q  J3p  3;3U31  'PPIUI30 
1  1  1  1  
1  
1  1  1  1  1  1  g 
VS  H  33ojppu!yw)qu3ui3pu3y 
3.6 3.9 
3.3 
4.9 
1 
1 
'UOoq3up  'd  'm33  'UI30 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
1  'CS  ’H  aSojppuiyw) 
1  'uooqpuoj  -d  •m33  •ui30 
0.32 
0.29 
0.30 
0.27
\S  H  33oippu!AVl 
'UOoq)B|d  'd  'M33  'iu3o 
0.31 
0.26 
-qsooA  *ui  ’ssaq  ^uaajaj 
lllldd^c^.1111 
’qaiip  'UI  ’ssaq  luaajad 
1  1  1  1  -1  1  1  1  1  1  1  1 
'qpuoi  ‘UI  'ssaq  ‘tuaajad 
14 
15 
7 
10 26 
'q)B|d  'tu  'ss3q  qu33J3c{ 
84 
93 90 74 
•S3q  -d  •m33  •pp!Ui30 
1  1  1 
']|n|d  U3p  UBA  Uin^BQ 
'tiMed  J3p  J3uiuiniq 
n  ez  co 
^  C'l  C<ï 532 Coffea  
Abeokutae  
No. I. 1908. PJ3M  U3U10U 
-33  flJJBdpOJd  jmjBBM 
‘hjjBd  'iap  }1|D!M33  31B}0X 
•3!}J0Ji  3P 
-!3J3q  J3p  iqDiMsS  43q 
UBA  uooqsup  93B)U33J3<j 
1  1  I  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
■3!}}0)t  sp 
-!3J3q  j'ap  ;q3!M33  ;3q 
UBA  UOOqpUOJ  33BJU33J3d 
j  ,ccr^a505icoocDc^c^c<i 
1  1  C9 
SIIJOJJ  3P 
-isjsq  J3P  jqoiMSS  43q 
UBA  UOOq4B|d  33B4U3DJ3d 
1  1 
[HJFdpojd 
jop  uassaq  le^uee  3IB)0x 
100 
100 
•pqDSUiOoq  ui  uooq 
-puoj  iap  3j3u3i  ppiuiao 
11.14 
11.32 
11.23 
11.00 
11
11.81 
1  -iiiiDSUJOoq  U|  uooq 
'  -iKid  iop  3;3u3i  ppiuiao 
12.77 
12.42 
11.97 
1  'uooqpuoi  ;duj 
usssaq  jop  3;8u3i  'ppuuao 
14.45 
14.37 
14.72 
14. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 14.67 
15.62 
1 
•uooq}B|d  43UI 
U3SS9q  J3P  943U9I  'PPIUI90 
j j 
17.30 
17.34 
16.98 
17.03 
16.46 
17.41 
')U9lU9pU3^ 
7.4 6.7 
6.4 
7.2 
7.3 
7.7 
'UOOqSjjp  'd  MSS  UISQ 
1  1  1  >  1  1  1  1  1  1  1  1 
•uooqpuoj  d  ’AvsS  -uiSP) 
0.15 
0.15 
0.15 
0.14 
0.15 0.14 
0.16 
uooqjBid  d  •a\33  ’iusr) 
1 
0.16 
0.15 
0.15 
0.14 
0.14 
0.13 
0.13 
0.1
■qsooA  'UI  'ssaq 
1 
1 
0.25 
0.5 
2 
1 
2 1 
•qoup  'uj  'ssoq 
1  1  1  i  1  1  1  ‘l  1  >  1  1 
•qpuoj  'UJ  'ssaq 
31 
17 
9 
9 
4 
•qjBid  UI  ’ssaq  '4U33J3(j 
61 
91 
89 
•S3q  d  -MsS  -ppiiuso 
■^asoqasoqoqpoqooO'*-; 
Hnid  U3p  UBA  UiUJEQ 
26  
2 
'[!)jBd  J3p  J3Uiuini\i 
OOC<JCO^OC<NICOIVCOCC  533 Coffea  
Abeokutae  
No. 2. 1907. 'pjdM  U3U10U 
-aS  (i)jEd)30Jd  imjeeAv 
‘h^JEd  iap  mOIMSS  3|B)0J, 
1  1  1  1  1  1  1 
'9!{)0}t  sp 
-!3J9q  J9p  )t|9!M93  )9l| 
UBA  U00q9!Jp  93e4U99J9cl 
1  1  1  1  1  1  1 
'9!))0>|  9p 
-!9i9q  J9p  4q9!M93  ;9q 
UEA  uooqpuoj  93e)U99i9cJ 
1  1  1  1  1  ! 1 
'9!]J0}1  9P 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  )9q 
UBA  uooqteid  93e)u93J9(i 
1  1  1  1  1  1  1 
rijJi^djdOid 
1  jdp  uassaq  9ie|ox 
1  1  1  1  i  1  1 
’imosujooii  UI  uooq 
-pUOJ  J3p  9|3U9{  ‘ppiuiao 
1  1  1  1  1  1  1 
*|ii{3SUJ00i|  ui^^uooq 
-;eid  jdp  9;3ii9[  ‘ppiuidQ 
'  1  i  1  1  1  i 
'uooqpuoj  )duj 
u9SS9q  Jdp  9)Sud|  *ppiui9Q 
1  1  1  1  1  1  1 
'uooq)E|d  }9UJ 
U9SS9q  J9p  943U9|  'PPIUI90 
1  1  . 1  1  1  1 
-UiOOll  UI  ;U9U19pU9^ 
(5.1) 
(5.1) 
(.5.7) 
-uooq9!Jp  'd  'a\93  'ui9o 
1  1  1  1  1  1  1 
'uooqpuoj  d  •m93  '11190 
1  1  i  1  1  1  1 
'uooqjeid  'd  'av93  'ui90 
1  1  1  1  1  1  1 
j  qSOOA  'UI  'SS9q  ;U99J9cj 
-  1  1  ^  „  1  ^ 
'q9up  'UI  ‘ss9q  lUdDid^ 
1  1  1  1  i  1  1 
•qpuoj  'UI  ’SSdq  '^udoidd 
49 
1  'q)B|d  'lu  'SS9q  '4U99i9c] 
1  •S9q  'd  'MgS  •ppiui90 
1 
2.2 
 
1 
1  •>|nid  U9P  UBA  uinjBQ 
1  J9p  i9uiuin|\i 
^  X  1  .5; 
oi  ir:  cc  r*  1  c 
o 
O 534 Coffea  
Abeokutae  
No. 2. 1908. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. •pJ3AV  U3UIOU 
-33  tiJiBdpOjd  JinJBBM 
‘fiJJBd  Ï3p  jqDlMSS  3IB;0X 
■3!}}05t  ap 
-!3J3q  j'sp  iqaiMaS  jaq 
UBA  uooqaup  sSB^uaDisj 
1  1  1  1  1  1  1 
■3!}}0>|  3p 
-isjsq  j'ap  ^qDiMaS  }3q 
UBA  uooqpuoi  33BJU33J3X 
I  1  1  05  (M  I'- 
1  1  1  Cd  CO  CO  03 
•3!J}0>|  3P 
-!3J3q  J3P  mDIAvaS  )3q 
UBA  UOOqjBld  33B)U33i3d 
1  1  1  05  GO  CO 
1  1  1  CO  CO  t'» 
■filiBdjaojd 
J9P  uassaq  ib;ube  aiB^ox 
<N  ^  05  O  O  O 
lO  CO  00  O  O  O 
‘imDSUJooij  uj  uooq 
-puoj  J3p  a^Suai  'pPïi^^o 
11. 'IiqDSUiooq  ui  uooq 
-jEid  jap  a;3uai  -ppiuiao 
•uooqpuoj  pui 
uassaq  jap  a;3uai  -ppiuiao 
17.50 
17
16.98 
16.58 
uooqjBid  J3UI 
u3SS3q  J3p  ajSuai  -ppiuiao 
19.92 
20.02 
18.71 
quaiuapua^ 
1  1  J  CO 
1  1  1  05  05  05  05 
■uooqaup  -d  'AvaS  'uiao 
1  1  1  1  1  1 
•uooqpuoj  -d  -AvaS  uiaQ 
0.16 
0.15 
•uooqjB|d  -d  -Mas  'uiaQ 
0.16 
0.15 
•qsooA  HU  ‘ssaq  paDjaj 
1  ^ 
CO  \  c<\  ^  ^  ^  ^ 
•qaup  'UI  -ssaq  luaDjaj 
1  1  1  1  1  1  i 
•qpuoj  'UI  ‘ssaq  'luaaiad 
03  05  t--  t>  UO  05  co 
CO  I>  lO 
•qjBid  -UI  -ssaq  'juaajad 
1 
44 
•saq  d  -AiaS  -ppiuiao 
03  05  03  O  O 
03  03  rH  03  03  03  03 
•Jinid  uap  UBA  lurnBQ 
'[!)JBd  Jap  J3uiuin{q 
96 
273  535 Coffea  
Abeokutae  
No. •pj3A\  U9tU0U 
-93  [!)JL’d}9Ujd 
'[iJJBd  J9P  )11D!M93  9|BlOX 
■9!}}0>)  9P 
-!9J9q  i9p  )1(9!M93  pq 
UBA  UOOq9!Jp  9ÉBp99i9(J 
1  1  1  1  1  1  1  1 
'9!}}0}1  9P 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  pq 
UBA  uooqpuoj  93bP93J9(] 
o  o  X  ic 
Tt*  ^  ^  ^  C*5  ^  (M 
•gijjoq  9p 
-!9J9q  J9p  )q9!A\93  pq 
UBA  UOOq}B|d  93b)U99J9(J 
C^XO^XOiOXt^ 
r^iedjaojd 
J9p  udssdq 
200 
100 
’liqosujooq  ui  uooq 
-puoj  jap  9;3u9i  ppuuao 
10.20 
9.90 
10.32 
10.27 
11.20 
10.70
’liqasuiooq  ui  uooq 
-JBld  J3p  3;3U3I  ppiUIOQ 
11.88 
11.34 
11.66 
11.80 
•uooqpuoj  ;3ui 
uassaq  iap  3;3u9i  *pP!iu30 
13.06 
12.80 
13.45 
14.11 
14
! EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. ■uooqpid  pui 
U9SS9q  J9P  9}3U91  •pp!UI90 
16.56 
15.91 
16.70 
16.4
16.71 
';u9uiapu9^ 
8.3 
7.1 
8.4 
9.1 
7.9 
-uooq9up  d  •a\93  '0190 
1  1  1  1  i  1  1  1 
uooqpuoj  d  •m93  ’uioq 
döoöööoo 
•uooqpid  ‘d  'AAOS  ‘uioo 
dddddödd 
■qsooA  *ui  ‘ssaq  lUdOid^] 
0.5 
1 
1 
0.75 
1 
qdjjp  'UI  ssaq  ^uaDJaj 
1  1  1  1  d  1  1  1 
qpuoj  'UI  ‘ssaq  '^uaaia^ 
30 
15.50 
48 
28 
39 
•qpid  -UI  -ssgq  -poDJOd 
70 
•S9q  'd  •m93  ’ppiujoo 
1.5 
1.6 
•quid  U9p  UBA  uinpQ 
1 
1 
'fipBd  J9p  J9uiujntvi 
t^COO’^C^CDT-.C^ 
^  ^  ^  CO 1  1  1  1  1  1  1  1 
o  o  X  ic 
Tt*  ^  ^  ^  C*5  ^  (M 
C^XO^XOiOXt^ 
200 
100 
10.20 
9.90 
10.32 
10.27 
11.20 
10.70
11.88 
11.34 
11.66 
11.80 
13.06 
12.80 
13.45 
14.11 
14
! 16.56 
15.91 
16.70 
16.4
16.71 
8.3 
7.1 
8.4 
9.1 
7.9 
1  1  1  1  i  1  1  1 
döoöööoo 
dddddödd 
0.5 
1 
1 
0.75 
1 
1  1  1  1  d  1  1  1 
30 
15.50 
48 
28 
39 
70 
1.5 
1 
1 
t^COO’^C^CDT-.C^ 
^  ^  ^  CO  Coffea  
Abeokutae. IVloederboom 
536  — 
•pi3M  U3UIOU 
-a3  |!)iedj30id  jiiijbbm 
‘fijjBd  ïap  jqjiMaS  aiBjox 
•3!}}0>1  sp 
-laiaq  aap  jqaiMaS  jaq 
UBA  uooqaup  aSB^uaaiaj 
i 
aijjoJi  ap 
-lajaq  ïap  jqaiiwaS  jaq 
UBA  uooqpuoj  a3B}uaaja(] 
'a!{}0}(  ap 
-lajaq  iap  ^qaiMaS  )aq 
UBA  uooq^Bid  a'SBjuaaiad 
CO 
Ci 
‘h^JHdjaojd 
J3P  usss'aq  ib;ubb  91b;ox 
o 
o 
'imosujooif  UI  uooq 
-puoj  jap  343U3I  •ppimso 
11.25 
■[iqosujooq  ui  uooq 
-leid  J3p  aiSuai  *ppiui90 
00 
o 
'uooqpuoj  ;9uj 
udssaq  jsp  s^Suai  ‘ppiuiao 
14.38 
•uooqiBid  jaui 
uassaq  jap  a^Suaj  'ppiuiao 
16.38 
j 
';udUJ3pu9^ 
'uooqaijp  'd  ‘m33  'uiao 
1 
•uooqpuoj  ’d  ‘Avaa  'uiao 
0.14 
! 'uooq}Bid  'd  ’MaS  'Uiar) 
1 
0.14 
qsooA  *ui  ’ssaq  ludois^j 
IC 
O 
qdijp  'uj  'ssaq  )Ud3i9^ 
1 
•qpuoj  ’ui  ‘ssaq  ‘ludojo^j 
co 
•qiBid  'Ui  -ssaq  quaDJaj 
•saq  'd  ’AvaS  'ppiuiao 
Oï 
•j(nid  uap  UBA  uin»Ba 
'[!)jBd  iap  jaiuuintq 
1 537 Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
’pJdM  U3U10U 
-39  f!)jed}30jd  )mjeeM 
‘f!)ied  J3p  tqsiMsÉ  3IB»ox 
'3!}}0>i  3p 
-iSJdq  Js'p  )q3!M39  )3i{ 
Ue'a  UOOqSUp  39B;U33i3c] 
1  1  0,  1 
'3!JJO)|  9p 
-!9J3q  J3p  )q3!M99  )3q 
UEA  uooqpuoj  99e)U33i3(l 
^  j  t>» 
'Sijjoq  3p 
,  -!3J9q  Js'p  tqDiMsS  )9q 
ueX  uooq)B|d  39b)U39J3cI 
90 
83 
*ri|jedi90Jd 
J3p  udssaq  |e)UBe  9ie;ox 
1 1 
'|ii{9sujooi{  UI  uooq 
-puoj  J9P  9|3u9|  ppiiuao 
10.04 
11.10 
11.07 
'(iqDSUiooq  UI  uooq 
-)e|d  Jdp  3)Su9i  'ppiuidQ 
11.04 
11.76 
'uooqpuoj  )9ui 
U9SS9q  J9P  9)3u9I  *ppiUI90 
13.04 
13.75 
13. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. j 
,  'uooq)B|d  )3ui 
u3SS3q  J3p  3)9u3I  'ppiuiso 
14.85 
15.39 
15.07 
*;U9U19pU9^ 
6.5 
7.5 
7.3 
1  'uooqsup  'd  'M39  'uisq 
0.12 
1  'UOoqpuoj  'd  'm33  'uisq 
0.13 
0.16 
0.16 
'uooqjeid  -d  'msB  ’iuaQ 
0*00 
1  'qSOOA  'UI  'SS9q  |U99J9c1 
uï  1  irs  ic 
c3  1  o 
1  ’qsijp  ‘SS9q  ;U9DJ9ci 
11^1 
*qpUOJ  'lU  •SS9q  •JU99J9d 
12 
26 
1  *q)Bid  'UI  'sssq  'lusojaj 
7
•S3q  'd  '«39  'ppiuiSQ 
CO  1  O  CC 
1  ']|n[d  U3p  UBA  Uin)BQ 
6  
5 
1  'f|)iEd  J3p  J3uiuin|q 
138 
340 538 Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
'pi3M  U31U0U 
-33  rHJBd}30jd  JIIUBBM 
‘flJJEd  J3P  jq3!A\33  31BJ0X 
•3!}}05|  3p 
-!3J3q  J3p  m3!M33  J311 
UBA  UOOq3!Jp  33B;U3Di3J 
1  1  1  1  --  1  1 
■3!}}0>1  3p 
-!3i3q  J3P  }q3!M33  43q 
UBA  uooqpuoj  33e4U33J3(] 
O  CO  (M  C<I  Ci  X 
(MCJfMCvIO'l  —  COCn(M 
•3IJJ05)  3p 
-!3J3q  J3P  m3!A\33  )3q 
UBA  UOOq^Bld  33BtU3DJ3d 
O  CO  cn  X  CO  t'--  O  T-t 
X  l'^  X  co  co 
•fiiJBdpojd 
J3P  uassaq  iBjuBB  aitJiox 
ooooooooo 
ooooooooo 
•jiqDSUJOoq  ui  uooq 
-puoj  J9P  9;3u9|  ‘ppimao 
10.37 
10.23 
10.08 
10.36 
10.16 
10.0
’IiqDSUJOoq  ui  uooq 
-\v\d  Jap  a^Suai  -ppiuiao 
11.29 
11.15 
11.16 
11.02 
10.76 
11.10 
- 
'uooqpuoj  }aui 
uassaq  jap  ajSuai  'pPïiu^O 
14.25 
13.84 
13.50 
13.84 
13.83 
13.69 
13.50 
13
1 1 
'uooq^Bid  )3ui 
U3SS3q  i3p  3)3U3I  'pp|U13r) 
16.38 
15.89 
15.86 
15.76 
15.22 
15.69 
15.12 
15.27 
i 
'luauiapua^ 
xocorHcoxcqoc: 
xoxasaixasaiai 
j  •uooq3!jp  'd  ■m33  ■ui30 
0.11 
•uooqpuoj  ‘d  '^33  '0130 
OOOOO 
öoööo. ooöo 
1  'uooqjBid  -d  •a\33  '^30 
0.12 
0.11 
0.12 
0.10 
0.10 
0.10 
'qsooA  nu  ’ssaq  ;ua3jaj 
0.75 
0.25 
1.5 
1 
1 
1 
•qaijp  'UI  'ssaq  luaajaa 
1  1  1  1^1  1  „ 
■qpuoj  'UI  'ssaq  'juaDjaj 
32.50 
35 
21 
43 
1  ‘qjBid  'UI  •ss3q  •ju30J3d 
66.75 
77 
•S3q  'd  •a\33  ■pp!m30 
•>inid  U3P  UBA  uinjBa 
'fltiBd  J3p  J3UlU]nts] 
202 248 539 Coffea  
Abeokutae. JMoederboom 
539 
'PJ3M  U3U10U 
-33  [!)jed}30jd 
[  flJJEd  'j3p  )1{3!M33  3IB)0X 
00 
p 
•3IJJOJ1  3P 
-t3J3q  J3P  )I{3!M33  )3l| 
UEA  UOOq3!Jp  33e)U33J3(] 
OJ  1  1  1  1 
'3!]]0>|  3p 
-!3J3q  J3p  )1|3!M33  )3q 
UEA  uooqpuoj  33E)U33i3cl 
9 
4 
28 
'3!)}0>|  3P 
-!3J3q  J3p  m3!M33  }3q 
UEA  UOOq)E|d  33e)U33J3(] 
96 
’fi^jedjdojd 
J3P  uassbq  ibjueb  aiujox 
O  O  O  O  O  O 
o  o  o  o  o  o 
1  ’iiiiDSUiooq  UI  uooq 
i  -puoi  Jap  ajSuai  ‘ppiuiao 
1 1 
1 
11. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. i 
'liqasujooq  ui  uooq 
I  -jeid  Jap  a^Suai  'ppiuiaQ 
11.77 
11.74 
11.39 
1
11.60 
1  ‘uooqpuoj  )aui 
j  uassaq  jap  a^Suai  ‘ppuuao 
13.43 
14.08 
14.10 
13.90 
14. 14.07 
'uooq)E|d  )3ui 
U3SS3q  J3P  3)3U3|  'PP!U130 
15.44 
15.55 
15.14 
15.01 
15.36
15.64 
*)uauiapua^ 
8.1 
8.4 
8.3 
8.4 
8.4
'uooq3up  ‘d  •M33  •ui3Q 
0.13 
0.08 
■uooqpuoJ  'd  •a\33  •U130 
Tt<  CO  CC  Uï 
ö  ö  ö  ö  ö  ö 
'UOoq)E|d  'd  •M33  ‘^30 
0.14 
0.13 
0.13 
0.14 
0.13 
1  -qsooA  *ui  *ssaq  (uaDja^] 
lO  1^5  Uï  uï 
Ö  O  Ö  1-1  -r-t 
’qa|jp  ‘UI  ‘ssaq  ^uaajaj 
^  1  1  ^  1  1 
qpuoj  ‘UI  *ssaq  ‘^uaajad 
7 
39 
30 
■q}B[d  -UI  -sssq  qu33J3ci 
59 
•S3q  -d  •a\33  •pp!ui30 
P  30  GO  OC  O 
(CJ  ^  cq 
'>|n|d  U3p  UEA  Uin^EQ 
5/6 
’fqjEd  i3p  J3uiuintq 
1 
343 412 540 Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
'PJ9M  U3UIOU 
-33  fijjcdjsojd  imJUUM 
‘flJJBd  .I3P  )11D!M33  31BtOX 
•3!J}03(  3P 
-!3J3q  J3P  jqD!A\33  }3q 
UBA  UOOq3!Jp  33BJU3DJ3d 
1  1  1  U5 
•SIJJOq  3P 
-!3i3q  J3p  tqotMsS  )3q 
UBA  uooqpuoj  33B)U33i3c| 
1  1  00  00  05 
•3!}}0>(  3P 
-!3J3q  J3p  ;q3!A\33  ;3q 
UBA  UOOqjBld  33B)U33J3d 
92 
88 
88 
87 
•rT;jBd}OOJd 
J9P  uassaq  ib;ubb  aiejoj^ 
O  O  O  O 
1  1  O  O  O  O 
1  1  <M  ^  ^  ^ 
qiqosuiooq  UI  uooq 
-puoj  Jap  3;3u3i  -ppiuiao 
9.83 
•pqDSUJOoq  ui  uooq 
-IBid  J3p  3;3u3i  ‘ppiuiao 
10.27 
10.14 
'uooqpuoj  ;9ui 
uassaq  aap  a)3uai  ‘ppiuiao 
12.50 
•uooqjBid  J3UI 
U3SS3q  J3P  3)3U3I  ppiuiso 
14.22 
14.73 
■juauiapuay 
8.0 
8.3 
8. •uooq3up  d  •m33  'tuso 
0.11
0
•uooqpuoj  ‘d  'MsS  '0130 
1 
0.11 
0
0.10
•uooqjBid  d  M33  ’iusq 
0.10 
0.10 
0.10
•qsooA  ‘ui  ‘ssaq  ^uaaja^i 
lillik 
■qaup  UI  'ssaq  luaajaj 
1  1  1  OJ  C5  co 
■qpuoj  'UI  'sssq  ■}U33J3d 
1  1  Tf  (M  o 
1  1  ^  ^  ^ 
•qjBid  ’Ui  •ss3q  qu33J3d 
86 
85 
80 
•S3q  'd  -^33  •pp!ui3£) 
. CD  CD  lO 
1  j  ^  ^  ^  ^ 
•qnid  U3p  UBA  uinjBa 
'f!)jBd  J3p  J3uiuin)q 
CO  CD  GO  CO 
CO  1  00  CD  O 
1  CO  CO  ic 541 Coffea  
Abeokutae. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. Moederboom 
'Pi9M  U9U10U 
-9S  h^jEdpojd  ;injEeA\ 
'fljjeil  j9p  )q9|M93  9|E)0X 
9!J}0}|  9P 
-!9J9q  J9P  )l|9!M93  )9l| 
UeX  UOOq9Up  93e)U99J9c1 
1  1  1  1  1 
'9!J)0>|  9P 
-!9J9q  J9p  iqoiMgS  )9q 
UEA  uooqpuoj  '93e)U99J9cl 
Ci  ^  CC  CO 
cc 
1  9p 
-!9J9q  J9p  )q9!AV93  )9q 
UEA  UOOq)E|d  93e)U93J9(J 
'fjljedpojd 
J9P  U9SS9q  9|e)OX 
O  O  O  O  O 
1  [lllDSUJOOll  UI  uooq 
{  -puoj  J9p  9;3Ud|  'pplUJdQ 
11.74 
11.25 
11.41 
11.37 
11.59 
’liqosujooq  ui  uooq 
1  -;e[d  Jdp  9)3udi  'ppiuJ90 
12.36 
11.64 
11
11.81 
12.16 
'uooqpuoj  )9Ui 
1  U9SS9q  i9p  9)3u9|  'PP!U190 
15.15 
14.67 
14.40 
14.91 
14.72 
1  'uooq)E|d  ;9iu 
U9SS9q  i9p  9)3U9|  -pp!ui90 
16.82 
15.75 
15.97 
16.14 
16.50 
‘}U9UJ9pU9^ 
05  ^  ’Tji  ca  *<4^ 
OC  05  05  oó  o6 
'uooq9!jp  ‘d  •m93  0190 
1  1  1  1  1 
1  'uooqpuoj  'd  ‘a\93  'ui90 
0.16 
0.14 
0.15 
0.16 
0.15 
1  'uooq)E|d  'd  'AvgS  '11190 
0.14 
0.13 
0.14 
0.15 
0
;  qSOOA  *U1  'SS9q  }U99J9^ 
1  1  1  ^  1 
'q9Up  'UJ  'SS9q  )U99i9cl 
1  1  1  1  1 
■qpuoi  UI  •SS9q  •iU9Di9d 
81 
37 
58 
'q)Eld  'UI  'SS9q  '4U99J9(j 
36 
62 
•S9q  'd  '.«93  ■pp!ui90 
X  IC  D-  O  X 
^  ci  ^ 
')|n|d  U9P  UEA  lUnjEQ 
! Ijl.Ed  J9p  J9uiuin(q 
344 
478 
574 —  542  — Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
1  'PJ9M  U3U10U 
-93  f!)JEd}90jd  JinjEEM 
‘fi^jBd  '’j9p  ;q9!M93  31e;ox 
1  •a!J}o>l  sp 
-!9J9q  J9p  )1|9!a\93  ;9q 
UEA  UOOq9Up  93E;U99i9c] 
1  1  1  ca  1  i 
•gijjoq  9p 
-!9J9q  i9p  )q9!M93  }9q 
UEA  uooqpuoi  '93E)U99i9c] 
00  O  <N  th  O 
-rf  irt  Ut)  CD 
•9!}}0>(  9p 
-!9J9q  jgp  }qD!AV93  )9q 
UEA  UOOqjEld  ’93e)U99J9c] 
52 
43 
50 
39 
30 
1 
'[ipedpojd 
J3p  uassaq  3Ib;ox 
O  O  O  O  O  O 
o  o  o  o  o  o 
‘nqosujooq  UI  uooq 
-puoj  J3p  ajSuai  ’ppiuiao 
00  o 
CD  CD  l>-  CD  CD 
O  O  O  Ö  O  Ö 
•nqosujooq  ui  uooq 
-jBjd  jsp  3;3u3ï  *pP!UI30 
11.21 
11.11 
•uooqpuoj  ;3ui 
udssaq  J9p  d|3u9i  'ppiuidQ 
13.57 
13.63 
13.51 
13.5
13.30 
'uooq^Eid  )9ui 
U9SS9q  J9P  9)3u9|  'pp!UI90 
15.09 
15.18 
15.03 
15.03 
14.6
•4U31U3PU3H 
8.6 
8.9 
8.5 
8.9 
•uooq9!jp  d  '^93  ■iU90 
0.11 
'uooqpuoj  'd  •m93  •UI90 
0.13 
0.14 
0.14 
0.13 
0. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. •uooqjEid  -d  •m93  •ui90 
0.11 
0.12 
0.13 
0.1
0.12 
•qsooA  ‘UI  ’ssaq  ;ud3J3c] 
0.5 
1 
2 
0.5 
2 
3 
‘q3up  'UI  ’ssaq  ^udOJSd 
1  1  1  ^  1  1 
•qpuoj  -uj  ‘ssaq  ■;u3DJ3d 
63 
69 
63 
78 
•qjEid  -UI  •ss9q  qu99J9ci 
30 
19 
•S9q  d  ■a\93  'ppiuigQ 
lO  kO  lO  CD 
•qnid  U9P  UEA  UinjEQ 
'[!)JEd  J9p  J9uiuin|q 
CD  CO  CO  -rH  O 
CD  O  kD  O 
^  Cl  (M  CO  CO  —  543  — Coffea  
Abeokutae. IVloederboom 
'PJ3M  U3UIOU 
-33  fnJedjsoid  jmjBBM 
‘flJJBd  'iap  41IDIM33  31BJOX 
'3!)}0>|  3P 
1  -lajsq  J3p  J1131M33  }3H 
UBA  uooqaup  33b)U33J3(1 
1  1  1  1  1  SSJ 
1  'aijjoJi  3p 
1  -i3J3q  J3p  jqoiMsS  )3q 
UBA  uooqpuoj  33b)U33J3cJ 
05  O  O  O  O 
CO  OQ  T-H  CO 
1  'aijjoji  sp 
-isjsq  J3P  ;i|3!av33  ;3q 
UBA  UOOq)B|d  33B)U33J3cJ 
o  o  o  o  00 
CO  00  00  cc 
■[l)JHdj30iCl 
iap  uassaq  ibiubiï  3ie;ox 
o  o  o  o  o  o 
o  o  o  o  o  o 
CVI  ^  -f-H 
! -ptiDSujooii  UI  uooq 
1  -puoj  jap  a;3uai  -ppiuiao 
10.95 
10.82 
11.03 
11.00 
10
1  qtqasujooq  ui  uooq 
1  -iBid  Jap  a;3ua|  'ppiuiao 
11.95 
11.69 
11.46 
11.41 
11
'  ‘uooqpuoj  ;aui 
1  uassaq  lap  a;3ua|  'ppiuiaQ 
13.91 
13.84 
14.60 
14.16 
•uooq}B|d  t3ui 
U3SS3q  J3P  3}3U3|  'ppiUiaQ 
16.23 
15.87 
16.47 
16.14 
15.32 
15.24 
'  ’^uauiapuaij 
8.5 
8.3 
9.4 
8.4 
8
'uooqaijp  'd  ‘msS  ‘uisq 
■uooqpuoj  'd  'MsS  ’uiso 
0.14 
0.13 
0.13 
0.13 
0.13 
! 'uooq)B|d  'd  'MsS  'uiao 
0.14 
0.13 
0.12 
0.12 
1  -qsooA  'UI  'ssaq  ;uaajad 
0.75 
0.25 
1 
qaup  ‘UI  ‘Ssaq  ;uaDJaci 
lillik 
*qpuoj  ‘UI  ‘ssaq  ';uaajacj 
44.50 
56.50 
32 
•qjBid  -UI  -ssaq  'tuaajad 
54.75 
.25 
1  'saq  'd  'AvaS  'ppiuiao 
oc  lo  00  00  00 
'}|nid  uap  UBA  uin)BQ 
1  'f<)Jed  jap  jaiuuiuM 
O  Uti  CC  05 
co  o  co  C5  lO 
^  ^-4  (M  C^l  Cl  co 544 Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
'  -pJ9M  U91UOU 
-33  hijedjaojd  )injGeM 
‘fllJB'l  J3P  )IP!*3^  SPJOl 
OS 
o 
o 
'3!}}0>|  9p 
-!9J9q  J9P  )1|9!AV93  )9L( 
UBA  UOOq9!Jp  93b)U99J9c1 
1  1  1  1  r  1 
'9;j}0}|  9p 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  )9q 
UBA  uooqpuoj  93e)U99J9cl 
43 
48 
'3I})0)(  9p 
-!9J9q  J9p  )q3!M93  )9q 
UBA  uooqteid  93e)U93i9ci 
47 
'fl)jeclj90jd 
aap  uassaq  pï^ubb  a|Bjox 
O  O  O  O  O 
J  o  o  o  o  o 
'|ii|3SUJOOi|  UI  uooq 
-puoj  aap  a^Suai  ’ppfujao 
11.85 
11.77 
11
11. 11.81 
'liqosujooq  ui  uooq 
-)Bid  aap  a;Sua|  -ppiuiao 
12.46 
12.80 
12.58 
12. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'uooqpuoa  )aui 
uassaq  aap  a|3ua|  'ppiuiao 
15.67 
15.53 
15.51 
15.22 
15.56 
'uooq^eid  )9Ui 
U3SS3q  J9p  3)3U9|  'pp!U190 
17.13 
17.32 
16.80 
17.41 
’iuauiapua^ 
8.8 
8.7 
8.8 
9.0 
•uooq3!Jp  'd  ■AV33  '0190 
1  1  1  1  1  1 
uooqpuoj  'd  •a\33  'uioo 
0.16 
0.15 
0.16 
0.15 
0
'uooq)E|d  ‘d  ‘MoS  'uioo 
0.14 
0.15 
0
0.1
-qsooA  'uj  ‘ssaq  ^uaaiaj 
0.5 
0.5 
'qa{jp  'UI  ’ssaq  'luaaiad 
1  1  1  1  1  1 
*qpuoj  'Ui  'Ssaq  'juaDjad 
64 
46 
•qjBid  'Ui  ‘ssoq  -juoojoj 
•S3q  'd  'MoS  ’ppiujoo 
00  00  OS  O 
1  ^  ^  ^ 
■>|n|d  U3P  UBA  UltUBQ 
'fijjBd  J9p  jouiuinivj 
309 
447 —  545  — Coffcn  
Abcokiitac. Moederbooiti 
Mrd. D^. V. Landboiiv  II. Mrd. D^. V. Landboiiv  II. 546 Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
'PJ3M  usmou 
-33  t!)jed}30jd  nnJBBM 
‘IjlJBd  J3P  ;q3!M33  3lE)OX 
1 
•3!lJ0>|  3P 
-!3J3q  i3p  )qD!M33  J3q 
UBA  UOOqBfjp  33B)U33J3(1 
1  1  1  1  1 
'3qjo>|  3p 
-!3J3q  J3p  tqDiMdS  }3q 
1  UBA  uooqpuoj  33B)U33i3(l 
23 
37 
24 
•3!U05(  3p 
-!3J3q  J3p  )q3!M33  )3q 
UBA  UOOq;B|d  33B)U33J3ci 
77 
63 
55 
76 
*[t;jBdpojd 
Jdp  U9SS3q  |e;uee  9Ih;ox 
O  O  O  O  O 
o  o  o  o  o 
'liqosuiooq  ui  uooq 
-pUOJ  Jdp  9)3udl  'PpiUIdQ 
12.23 
12.15 
11.97 
11.96 
12.28 
'liqosujooii  UI  uooq 
-jBid  J9p  9;3u3i  'ppimaQ 
O  -rH  Cï  QO 
■rH  p  i-H  05 
CO  CO  CÓ  OJ  05 
’uooqpuoj  ;9UJ 
u9$S9q  idp  d;3u9i  'ppiuidQ 
GC  co  o  IC 
^  ^ 
zó  zó  ïd  ^ 
'uooq)Bid  )3ui 
U3SS3q  J3P  3)3U3I  •pp!UJ30 
18.15 
18.45 
18.01 
17.83 
‘)U9UI9pU9^ 
p  p  p  p  P 
GC  CC  OC  OC 
•uooq3!Jp  ‘d  'MsS  '^30 
1  1  1  1  1 
'uooqpuoj  d  •m33  'uisq 
0.16 
0.17 
0.16 
0.16 
0.1
•uooqjBid  ‘d  •a\33  'uiso 
0.16 
0.16 
0.17 
0.15 
1 1 
•qsooA  ‘UI  ’ssaq  ïu3dj3J 
1  1  1  :3  ^ 
•qaup  -UI  'ssaq  •juaojad 
1  1  1  1  1 
•qpuoj  'uj  ‘ssaq  jusojaj 
t>  co  00 
co  lO  CD  co 
•qiBjd  'UI  •ss3q  qu3Di3d 
co  CD  r-  ^ 
CD  'Tt*  co  I-O  CD 
•S3q  ‘d  •m33  ■ppiui30 
p  tH  p  ^ 
(N  DJ  03  oi 
•>|n|d  U3P  UBA  uin}B(j 
^  kC  UO  CD  CD 
kO  ^  CD 
Oi  ^  ^ 
’fDJBd  J3p  J3UlUin^J 
03  k.O  O  CO 
05  03  05  X  CO 
03  CO  CO  --t  lO 547 Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
'PJ9M  U9U10U 
-93  t!)jed}90jd  (injEBM 
‘fijicd  '  jgp  ;i|9!M93  9|B}ox 
'9!}}0>|  9P 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  )9q 
1  UEA  UOOq9!Jp  93e)U99J9cI 
5 
1 
1 
3 
1 
! EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 9p 
-!9J9q  J9p  41{9!M93  49q 
UEA  uooqpuoj  93E)U99i9(] 
IC 
CC  lO  CO  O  CO  lO 
j  9p 
! -!9J9q  J9p  )q9!M93  49q 
j  UEA  UOOq4E|d  93E4U93J9(J 
05  00  Cï  C-  O 
X  05  c:  C5  X  X  05 
. 'fi^jedpoid 
1  Jap  uassaq  ib;ubb  3Ib;ox 
100 100 
1  'imasujooii  UI  uooq 
-puoj  Jap  aiSuai  'ppiiuao 
10.50 
10.12 
11.25 
i 
{  'iiqasujooq  ui  uooq 
-)Bid  jap  a)3ua{  'pPluidQ 
1 
11.44 
11.13 
11.05 
10.80 
10.77 
10
•uooqpuoj  4aui 
uassaq  jap  a;3uai  'ppiuiaQ 
O  C'l  1^5  O 
ir:  C5  cvi  u't  <N 
Tf  ^  cc  cc  cc  có  cc 
'uooq)B|d  49U1 
! U9SS9q  J9p  943u9I  'PPIU190 
16.38 
16.14 
15.81 
15.28 
15.24 
14.86 
'  ’;uauiapua^ 
r»  O  CC  C5 
QC  X  X  X  OC  X  X 
1  'uooq9up  'd  •m93  '0190 
0.12 
0.13 
0
0. j 
1  'uooqpuoi  ‘d  'MgS  '0190 
0.14 
0.13 
0.14 
0.14 
0.12 
'uooq4B|d  'd  'av93  'ui90 
0.15 
0.14 
0.14 
0.13
*qsooA  ‘ui  'ssaq  ;uaajaci 
0.5 
‘qaijp  *uj  'ssaq  ^uaajad 
^  1  — <  1 
•qpuoj  ‘Ui  ssaq  -^uaajad 
d  IC  C5  ^  X 
•qjBid  ‘UI  •ss9q  •4U93J9d 
95 
■S3q  'd  •m33  •pp!ui30 
-f  o  C5  X  X 
CJ  / 
•j(nid  U3p  'JBA  uinjBQ 
CC  IC  lO  cc 
00  cc  cc  X  CD  ic 
(M  CJ  (M 
1  J9p  j3UiuinM 
345 
490 —  548  — Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
1  'pJ9M  U3U10U 
-93  ti)jed}90J(l 
'  ‘fjJJBd  J9P  mD!M93  3IBJ0X 
•9!}}0>1  9p 
-!9J9q  i9p  ;q9!M93  )9i| 
UBA  U00q9|jp  936)U99i9cl 
1  1  1  1  1  1  1 
•9!}}05|  9P 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  ;9q 
UBA  uooqpuoj  ’93B4U99i9d 
O  CC  1  C5  ^ 
^  Cvj  1 
•9!}}05(  9p 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  )9q 
UBA  UOOq)B|d  93b)U99J9(] 
CO  O  I  cc  co 
00  00  co  1  o  Oi  00 
*ri;jBd}30jd 
Jap  uassaq  ib;ubb  3|b;ox 
o  o  o  o  o  o 
o  o  o  1  o  o  o 
’nqDSUJOoq  ui  uooq 
-puoi  J3p  a^Suai  -ppiuiaQ 
10.60 
10.73 
10.46 
10.08 
10.11 
’imosuiooq  UI  uooq 
-)Bid  Jap  a^Suai  'ppiuiao 
11.75 
11.78 11.14 
11. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. •uooqpuoj  ;aui 
uassaq  jap  a;3uat  ppiuiaQ 
15.00 
14.57 
14.42 
14.3
13.97 
'uooq^Bid  ;9ui 
U9SS9q  J9P  9)3U9|  'PPIU190 
16.87 
16.52 
16.06 
16.07 15.29 
'  -;uauidpua^ 
CO  OJ  J  iC  ^ 
05  05  Ci  1  05  00  OÓ 
•uooq9!Jp  d  •m93  uibo 
1  1  1  1  1  1  1 
•uooqpuoj  'd  -^93  ‘0190 
0.14 
0.14 
0.14 
0.13 
» 
'uooqiBid  ‘d  •m93  •uj90 
0.14 
0.15 
0.14 
0.13 
1  qsooA  ‘UI  'ssaq  ;uaajac] 
1^5  1  1  1  iO  LO 
'qaijp  ‘uj  *ssaq  luaDjaj 
1  1  1  1  1  1  1 
•qpuoj  *ui  'ssaq  *;uaajad 
^  CC  OJ  1  uc  cc  cc 
cc  <N  1  ^  03 
[  qjBld  -UI  •SS9q  -)U93J9cl 
67 
78 
76 
■S9q  d  •m93  •pp!ui90 
CC  03  CC  1  (M  05  O 
03  04  03*  1  03*  03 
•Jinid  U9p  UBA  uinjBa 
•f!)JBd  J9p  J9U]uintq 
211 549 Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
1  'PJ3M  U31UOU 
1  -3S  fiuedpoid  tmjeeM 
1  ‘f!lJFd’'j3p  ][(3!M33  31BJOX 
0  0  w  C't  ^ 
ÏC  ct  cc 
oc  cc  -1;  —  cc  0 
ö  w  ^  ö  ö 
Cl 
X 
-3!])0}|  3P 
-!3J3q  J3P  )1|3!M33  43q 
UEA  U00q3Up  33e)U33J3(l 
1  1  1  1  1  1  1 
-3!}}0]|  3p 
-!3J3q  J3p  )q3!M33  )3q 
UEA  uooqpnoi  33E)U30J3(1 
C5  ^  Ci  0  ^  1 
cc  iO  C^3  Cl  cc  ! '3!}}0>|  3P 
1  •!3i3q  J3p  4q3!M33  4314 
QEA  UOOq4EICl  33E4U33J3c] 
^  CD  00  —  0  c:  1 
CD  uc  cc  X  0  1 
1  'ri;jT?d|90Jd 
1  J9p  U3SS9q  IH)UE6  91C)OX 
100 
'imDSUJOoq  UI  uooq 
-pUOJ  J9p  9)3U9I  'pptU]90 
10.6!) 
10.82 
10.79 
10.55 
10.63 
qiqosujooq  UI  uooq 
-jB|d  J9P  9i3u9|  ppiuiao 
11.73 
11.81 
11.61 
11.23 
11.10 
11.44 
'uooqpuoj  )9Ui 
n9SS9q  J9P  9)3U9|  ‘PPIU190 
Cl  Ci  0  ut  X 
cc  ^  c:  cc  0 
--r  cc  cc  cc  ut 
'uooq4E|d  43U1 
U3SS3q  J3P  343U3|  'PPIUI30 
X  Cl  c:  cc  CD 
cc  cc  Cl  *1;  CD 
CD  CD  ut  ut  ut  ut  CD 
>  ')U9U19pU9^ 
CD  Cl  ut  ut  . EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. GÖ  X  OC  1 
'UOoq3!Jp  'd  'M33  'ui30 
1  1  1  1  1  1  1 
-uooqpuoj  'd  'a\33  'UJ30 
0.14 
0.16 
0.16 
0.15 
-uooq4E|d  'd  'm33  -ui30 
0.15 
0.16 
0.15 
qSOOA  'UI  'SS9q  )U93J9cl 
ut  ut 
^  0  ^  ^  Cl 
qoijp  'UI  ‘ssaq  ‘)U93J9(i 
1  1  1  1  1  1  1 
1  -qpUOJ  'UI  *SS9q  *)U99J9cJ 
CD  —  Ui  cc  0  ut  0 
ut  CD  cc 
'  ■q4Eid  -UI  •sS3q  •4U3DJ3d 
ut  ut 
cc  oó  CD  D5  cc  cc 
cc  Cl  ut  CD  ut  Cl 
•S3q  -d  ‘«33  •pp!Ui30 
OC  X  CD  CD  X  l> 
->|n|d  U3P  UEA  Uin4EQ 
'r!4JEd  J3p  j3uiuinM 
(« 
C5  ^  0  L.-;  -H  C5 
(M  0  0  w  co  r; 
O)  C'J  co  •fl'  >0  00 550 Coffea  
Abeokutae  Moederboom 
'PJ9M  U9IUOU 
-93  fHJBdpOjd  JiniEBM 
‘fHJBd  ’49P  J11DIM93  91BJOX 
•9!}}0>(  9p 
-!9J9q  J9p  ;iid!A\93  pq 
UBA  UOOq9!Jp  93b;U99J9(] 
1  1  1  1 
•9!}J05(  9P 
-pj9q  j'9p  }q3!M9S  pq 
UBA  uooqpuoj  93BJU99J9d 
T-(  ^  ^  O 
CO  CQ 
•giijoq  9P 
-pj9q  J9P  jqoiAAaS  pq 
UBA  UOOqjBld  93B}U9DJ9d 
05  05  G5  i-H 
CO  00 
•fijjBdpojd 
J9P  U9SS9q  1B)UBB  91B101 
1 1 
1 
! 1 1 1 
•IjMOSUJOoq  u|  uooq 
-puoJ  J3p  3)3uai 
10.59 
10.18 
9.83 
10.00 
*|iilosujooiï  UI  uooq 
-;iïld  J3P  3;3u3i  ppïuiao 
11.39 
11.06 
10.61 
10.53 
‘  ’uooqpuoj  pui 
. uassaq  aop  apuai  -ppiuiOQ 
13.81 
13.52 
12.73 
13.04 
•uooqpid  pui 
u9SS9q  J9P  9i3u9i  -ppiuigo 
15.41 
15.65 
14.65 
14.66 
•;U3U13pU9^ 
8.9 
8.6 
8.6 
7.9 
•uooq9up  'd  ‘MgS  ‘lugQ 
1  1  1  1 
•uooqpuoj  'd  •a\93  'uiao 
0.13 
0.12 
0.12 
0.13 
•uooqjBid  'd  •m93  ‘uigQ 
0.13 
0.12 
0.11 
0.12 
'  ’qsooA  'UI  *ssaq  paDjaj 
lO  j 
O  1  IM 
j  ‘qaïJp  ’ui  *ss3q  poojaj 
1  1  1  1 
•qpuoi  *ui  'ssaq  -paDJSd 
CO  ^ 
co  co  co 
•qpid  'UI  •ss9q  ■p9DJ9d 
1 i 
[ 63 
i 
1 j 
•S9q  -d  MgS  •pp!ui90 
00  l'-;  CO  O 
•qnid  U9p  UBA  uinpa 
•fijJBd  J9p  J9iuuinisi 
379 
572 —  551  — Coffea  
Abeokutae. lYloederboom 
'PJ9M  U3U10U 
-93  f!)jed]90jd  tiniEEM 
‘fiJJEd  J9p  m9!M93  91E40X 
o  CJ  JC 
’-t  o  ^ 
JC  o 
d  d  d  d 
'9!}JO}|  9p 
-!9J9q  J9p  )I{3!M93  )9l( 
UEA  aOOq9Up  93E)U99J9c1 
1  1  1  ?>  1 
'9!J}0>t  sp 
-!9J9q  J9p  )q9iM93  I9q 
UEA  uooqpuoj  93e)U93J9c] 
C'l 
X  —  irs 
•9!}J05t  3P 
-!3i9q  J9p  )q3!A\93  )9q 
UEA  UOOq)E|d  '33E)U93i9(l 
-t  cc 
Ci  c:  Ci  X  c: 
*fi;jBd)dOJd 
Jap  uassaq  iFiuee  aiBioj. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 100 100 100 
{  '|!q3sujooq  ui  uooq 
-pUOJ  i3p  9)3U9I  ■pp!in90 
11.79 
11.80 
11.57 
11.25 
*|ti{asujooq  ui  uooq 
-;Bid  Jap  a^Suai  ppiuiao 
ei  cc  ci  -H  ^ 
'uooqpuoj  ^auj 
uassaq  jop  ojSuai  ppiuiaQ 
liC  cc  o 
X  cc  cc  o  o 
ic  d  d  d 
•uooqiEid  »9ui 
U9SS3q  J3P  9)3U9I  ■pp!Ui30 
I.C  X  cc  ic 
X  cc  cï  ei 
X  d 
')uauiapu9^ 
7.i, 
8.3 
8.9 
8.1 
7.8 
'uooq3!jp  'd  ‘AvgS  'uigo 
1  1  1  d  1 
•uooqpuoj  ’d  ‘MgS  •ui30 
to  co  *-t  X  uc 
'UOoqiEid  d  •M33  'uigo 
0.15 
0.15 
0.14 
0.15 
0.14 
-qsooA  ‘UI  ‘ssaq  )uaaja<j 
1  1  1  - 
qaup  'UI  'ssaq  ^uaajad 
d  5  1  ^  1 
1  -qpuoj  *ui  ssaq  juaDjad 
1 
11 
14 
21 
8 
'  'qjBid  UI  •ss9q  ';u93J9<j 
8.5 
77 
86 
•S9q  d  •a\33  •pp!Ui99 
nnld  U3p  UEA  UiniEQ 
't!)JEd  J3p  J3uiu]nt^ 
^  o  (M  ci  ei 
co  o  ei 
—  ei  ei  cc 552 Coffea  
Abeokutae. Moederbootn 
552 
'PJ9M  U9UIOU 
-aS  tijjedjaojd  iiniBBM 
‘fiJJBd  J9p  jqDlMaé  aiBJOX 
1  '3!}}0>l  3P 
'  -pjsq  J3P  JllDIMSS  431] 
j  UBA  uooqsup  33B4U33i3c] 
1  1  «  1  (M 
•aijjoji  3p 
1  -isjaq  J3p  iqDiMsa  jsq 
UBA  uooqpuoj  ’33B4U3Di3(J 
1  CO  CC  CO 
1  f-H 
•3!}}0>|  3P 
1  -pjsq  J9p  jqsiAvaS  )9q 
UBA  UOOqjBid  '33B4U9Di9<l 
1  00  00 
•filJEdpojd 
J3p  u3SS3q  ib;ubb  3IB}ox 
O  O  O  O 
j  o  o  o  o 
'liqDSUJOoq  ui  uooq 
-puoj  jsp  3;3u3i  ’ppiuiao 
11.46 
11.44 
11.14 
‘Ifqosujooq  ui  uooq 
-jEid  jop  9;3u3i  *ppiuj30 
12.58 
12.24 
11. 'uooqpuoj  pui 
j  ussssq  J3p  3j3u3i  *pp!ui3q 
14.22 
14.72 
14.15 
14. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. •uooq^Bid  49U1 
uassaq  jap  943u3i  -ppjuiao 
16.11 
16.32 
15.34 
15.81 
•;u9ui3pu3y 
8.3 
8.3 
8.7 
8.3 
'uooqaup  ’d  •av33  'uiaQ 
0.12 
•uooqpuoj  'd  •m93  ‘uioq 
0.14 
0.14 
•uooq4B|d  -d  -MaS  ‘uiao 
0.13 
0.13 
0.12 
0.12 
•qsooA  *uj  ‘ssaq  ;u30J3j 
1  d  d  1 
qdup  *ui  ’sssq  pooJdx 
1  1  C'l  ^  — 
•qpuoj  'UI  ‘ssaq  qu3DJ9d 
28 
23 
•qjBid  'm  -ssaq  'luaDJaj 
71 
•saq  ‘d  'AvaS  ‘ppiuiar) 
1  00  GO  00  00 
•>inid  uap  UBA  uju^bq 
7  
5 
'htJBd  Jap  jauiuiniq 
498  Coffea  
Abeokutae  Moederboom 
'PJ3M  U9U10U 
-93  [i)jed)90j(l  jinJBBM 
‘tlJJBd  'j9p  )q9!AV93  91BJ0X 
'9!i)0)|  9P 
-!9J9q  J9p  )1|9!M93  )9l| 
UBA  U00q9]jp  93BtU99J9cl 
1  1  1  S'l  CQ  (N  rs  <M 
{  '9!}}<»l  9P 
-!9J9q  J9p  iq9!M93  ;9q 
UBA  uooqpuoi  93B)U99J9c1 
'  '9!i}0>l  9P 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  )9q 
UBA  UOOq)B|d  93B)U99J9(] 
97 
92 
89 
90 
93 
'[i)JFd}90id 
i9p  U9SS9q  ie;uüe  9IE)ox 
iSSSiiig 
'I!il9SUJOOi{  UI  uooq 
-puoi  J9P  9i3u9i  •pp!UI90 
10.12 
9.93 
10.25 
10.45 
10.18 
9.70 
'liqDSUJOoq  UI  uooq 
-;eid  J9p  9)3u9i  'pp!ui9q 
11. ,59 
11.38 
11.16 
11.02 
10.92 
10.83 
'uooqpuoi  )9ui 
U9SS9q  J9P  9)3U91  *pp!UI90 
13.00 
12.71 
13.25 
14.16 
12.71 
12.2
'uooq)B|d  )9ui 
U9SS9q  J9p  9)SU9I  'PPIU190 
XC^OCiXOXJN 
uï  Tf  '*1'  cc 
’91}^0>{im9S 
-ujooq  ui  ;Ü9Ui9pu9^ 
'uooq9!Jp  'd  •M90  '«190 
0.12 
0.10 
0.09 
'UOoqpuoi  ‘d  •m93  •ui90 
0.13 
0.13 
0.14 
0.15 
0. 1  'uooq)B|d  'd  'm93  'ui90 
0.15 
0.14 
0.13 
0.13 
0.1
•qSOOA  UI  •SS9q  }U99J9c| 
1.5 
0.5 
1 
2 
2 
1  'qdUp  *IU  *SS9q  ;U99J9cl 
1  1  1  ec  5^ 
! *qpuoj  ’ui  ’$S9q  *)U99J9<j 
XCOCïOt^XXX 
'q)B|d  'UI  'ss9q  ')U99J9(1 
90.5 
82 
87 
88 
•S9q  'd  'AiaS  •pp!iu9o 
•Jinid  U9p  UBA  luniBa 
1 
'fitJBd  i9p  i9uiiun|q 
1.58 
256 328 
535 554 Coffea  
Abeokutae. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. IVloederboom 
13.236 
’pJdM  U9UI0U 
-93  [t)ied}90jd  )!njBBA\ 
‘hjiBd’jop  }ij9!M93  9ib(OX 
'9!}JO>|  9P 
-!9J9q  J9p  4II9IM93  )9l| 
UBA  U00q9Up  93B4U99J9(] 
,  1  1  1  1  1 
•9!J}0>|  9P 
-!9J9q  J9p  4q9!M9S  49q 
UBA  uooqpuoj  93B4U99J9d 
irs  ifs  o:  ^ 
C5  (M  ^  ^ 
•9!}}051  9p 
-!9J9q  J9p  41|9!A\93  )9q 
UBA  U00q4B|d  9SB4U9Di9d 
Ut  LC  GO  05 
CO  Ut  X)  X 
•flJ4Bdj90Jd 
J9p  udssdq  iB)ueB  diB;ox 
100 
1 1 
100 
1 1 
•|iilDSUJOOii  UI  uooq 
-puoj  J9p  9}3U9I  ’ppiUldQ 
ut  X  ut  co  0 
ut  Ct  ^  0 
‘Iiqosujooq  ui  uooq 
-jBid  Jap  aiSua]  'ppiuiaQ 
12.60 
12.47 
1 
12.14 
11.93
12
'uooqpuoj  ^aiu 
uassaq  jap  a;3uai  'ppiuiao 
15.00 
15.45 
15.08 
14.85 
14.50 
'uooqiBid  491U 
U9SS9q  J9p  943U9|  'PPIUJ90 
17.76 17.85 
1 
17.34 
17.33 
16.8
1 
j 
’iuauiapuay 
8.7 
8.5 
8.9 
8.3 
8.4 
'UOOq9Up  'd  '«93  •U19Q 
1  1  1  1  1 
•uooqpuoj  'd  ‘^93  'uigQ 
0.16 
0.17 
0.16 
0.15 
0.16 
'uooq)E|d  -d  '^93  '0199 
CO  Ut  Ut  Ut 
•qsooA  *01  ‘ssaq  ^uaajaj 
1  1  ^  0. •qaup  *uj  ssaq  ^uaajad 
1  1  1  1  1 
•qpuoj  UI  -ssaq  ';uaojad 
03  0  05  X 
ut  ut  co  ^ 
•qjBid  UI  'ssgq  •4U99J9j 
60 
41 
80 
•S9q  ’d  •AV93  'ppiuigo 
■r-  03  05  i-H  03 
03  03  ^  03  03 
•5|nid  U9p  UBA  lUnjBQ 
1 
'hiJBd  J9p  i9uiuintsi 
233 266 
1 555 Coffea  
Abeokutae  IVloederboom 
'PJ3M  U9U10U 
-33  t!yed}30Jd  ^inJEEM 
‘hJJEd  i3p  )qo!M33  3iEjox 
«  o 
cc  C5  o 
X 
1  3P 
1  -!3J3q  J3p  )i|3!iW33  )3q 
UEA  uooqsup  33E)U33i3cJ 
1  1  1  1 
'3!))0}|  3p 
j  -!3J3q  i3p  )q3!M33  }3q 
j  UEA  uooqpuoj  33e)U93J3c1 
c;  cï  Cl 
1  '9!])°^  9p 
! -!3i9q  J3p  )q3!M33  )3q 
UEA  UOOq)E|d  33e)U33J3(] 
—  -f*  ^  oc 
C5  CS  Cï  X 
'ripedpojd 
'  J9p  udssdq  le^ueF  9ie;ox 
1  ’imosujooq  UI  uooq 
•puoj  Jdp  3)3u9I  'ppiUldQ 
11.50 
1 
1.15 
11. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 11.12 
'|iq3SUjooi|  UI  uooq 
'  -)eid  J9p  9|3udi  'ppiuidO 
12.30 
12.1» 
12.01 
11.93 
‘uooqpuoj  ;aui 
udsssq  J3p  9}3ua|  'ppiuidQ 
cc  uc  X 
cc  X  cc 
^  ^  ^ 
'uooq)E|d  )3ui 
U9SS3q  J9p  343u3|  'ppiUISQ 
10.86 
17.09 
10.77 
*)UdUi9pU9^ 
7.5 
8.1 
7.8 
8.1 
'uooq3up  'd  'm33  'UJ30 
1  1  1  1 
'uooqpuoj  'd  -.«33  uisQ 
X  ic  uc 
'UOOq4E[d  -d  -^33  '^30 
0.10 
0.15 
0.16 
0.10 
1  qsooA  *ui  *ss9q  ;u90Jd<j 
1  -  1 
1  *q9MP  ‘lu  ’ssaq  luaoja^ 
i  1  1  1 
qpuoj  UI  ssaq  '^udoid^l 
^  I.C  o 
^  ^  Cl 
•qjEid  -UI  •ss3q  '4U33J3(j 
iC 
X  uc  X 
X  X  X 
•S3q  'd  '.«33  'ppiuiSQ 
cc  X  cc  Cï 
oi  Cl  Cl  c5 
•Jtnid  U3P  UEA  UinjEQ 
X  -f  i-C 
o*  cc 
X  Cl  d 
'fjlJEd  J9p  J31UUin{J —  556  — Coffea  
Abeokutae. Moederbootn 
1  pjaM  U3UI0U 
1  ‘filJBd  Ï3P  maiMSS  3IBJ0X 
O 
o 
•31JJ031  3p 
-!9J3q  J3p  ;i|3!M93  )9i{ 
UBA  U00q9!Jp  33B;U99J9(j 
O]  1  Cd  lO  CO 
•9!}}05(  3p 
-!3J3q  Ï9p  ;q9!M33  }3q 
UBA  uooqpuoj  3SB:(U99J9c] 
lO  00  OO  «M  Oi 
■9!JJ0>(  9P 
-|9J3q  J9p  )q9!A\33  )9q 
UBA  UOOq)Bld  33B}U39J9d 
85 
•fHJHdpoid 
Jap  uassaq  ihjubb  aiBjox 
O  O  O  O  O  O 
o  o  o  o  o  o 
'Iiqasujooii  ui  uooq 
-puoj  jap  a^Suai  -ppiuiao 
11.50 
11.43 
11. 11.22 
;  'imasujooq  ui  uooq 
-;Bid  jap  a;Suai  ‘PPïuiao 
12.96 
12.56 
12.35
12.10 
‘uooqpuoj  ;aui 
uassaq  jap  aj3uai  ‘ppiuiao 
14.50 
14.50 
14.65 
1
■uooqjBid  J3UI 
u3SS9q  J3p  3j3u91  •pp!ui90 
17.71 
17.33 
17.17 
16.62 
16
';uauiapua^ 
Cd  CO  00  CC  O  05 
l>^  l>^  GÓ 
1  •uooq3up  ’d  •a\93  ■ui30 
0.18 
0.15 
0.15 
0.15 
•uooqpuoj  ‘d  ■m33  '^30 
0.18 
0.17 
0.15 
0.17 
•uooqjBid  'd  •M93  0130 
0.19 
0.18 
0.17 
0.16 
0.15 
•qsooA  -UI  ‘ssaq  iuaajaj 
1.5 
1 
•qaup  *ui  ’ssaq  ^uaDja^j 
1  (N  co  (M  C<l 
‘qpuoj  ’ui  -ssaq  ^uaDjaj 
O  CD  lO  O  lo 
(N  ^ 
■qjBid  -UI  •ss3q  qu33J3d 
74 
77 
•S3q  'd  ■m93  •pp!Ui3Q 
CD  Cd  Cd  DJ  -«-H 
C'i  cj 
•J|nid  U3p  UBA  UinjBQ 
3  
4 
■fijJBd  J3p  J9Uimn[vi 
300 
491 557 Coffea  
Abeokutae. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. Moederboom 
i  ’pJSM  U9U10U 
1  -93  [!)jed}90Jd  iinjCEM 
‘f!WBd  ’j9p  )1]3!AV93  IBe)OX 
'9!JJO>(  9P 
-!9J9q  J9p  ;q9!M93  ;9q 
UEA  UOOq9!ip  93e)U99J9cJ 
1  |Tt<OOCC(NO^W«) 
'9!}]0}t  3P 
-!9J9q  J9p  )q3!M93  )9q 
UBA  uooqpuoi  93e)U33J3(j 
1  OOOCD^OOO-^OX 
•3mO)l  9p 
-I3J9q  J9P  )^3!A^33  )3q 
UBA  UOOq)E|d  93e)U93J9(] 
1  oxxosxxt^r-x 
*[i;jedj30jcl 
J9p  uassaq  ie;uee  9Ib;ox 
ooooooooo 
1  ooooooooo 
1  C'J  ^  ^  y^  ^ 
'nqosujoolf  UI  uooq 
-puoj  i3p  ajSuai  -ppiuiao 
9.82 
9.85 
10.19 
10.10 
9. 9.54 
1  ‘iiiiDSUJOOM  UI  uooq 
-jBid  jap  9)3u91  ‘PPÏUJ90 
10.47 
10.42 
10.44 
10.47 
10.21 
10
’uooqpuoj  49U1 
U9SS9q  J9p  9)3u9I  'ppiUJ9Q 
13.54 
13.31 
13.12 
13.75 
12.92 
12.90 
13.64 
'uooqteid  )3iu 
I  U3SS3q  i3p  3)3u3|  'pplU130 
15.16 
14.43 
14.49 
15.12 
14.28 
‘)U9U19pU9^ 
8.4 
6.9 
8.3 
8.6 
8.5 
1  'uooq9!jp  'd  •M33  '0190 
0.13 
0.15 
0.11 
0.11 
'uooqpuoj  'd  'MgS  ‘0190 
'  öoööoööoö 
'uooq)E|d  ‘d  •m93  -0190 
0.13 
0.13 
0.12 
0.13 
0.11 
1  qsooA  'UI  'ssaq  *4U99J9c1 
0.5 
0.75 
0.5 
1 
1.5 
2 
’qaup  'UI  ’SS9q  ';u99J9cJ 
1  .-iCOCO(N^C-a50<M 
•qpuoi  'UI  •ss9q  •4U9DJ9d 
1 
'qte|d  'UI  'ss9q  ')U93J9(] 
81.5 
83 
•S9q  'd  •m93  •pp!ui90 
1  oi>-C50t^aooqoqc'i 
•>(n|d  U9p  UEA  lunjBa 
-fDJBd  J9p  J9uiuiniq 
446 —  558  — Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
•pj3M  U31UOU 
-32  [!JJBdj30jd  JiniBBM 
‘tlJiBd  j3p  }q3!M32  3IB}OX 
•3!}}051  3p 
-!3i3q  J3p  jq3tAV32  J3q 
UBA  uooqsijp  32B}U33J3d 
1  1  1  1  1  1  1 
•31JJ051  3P 
-!3J3q  J3p  }qD!AV32  }3q 
UBA  uooqpuoj  32B}U33i3d 
CO  (M  05  ic  03 
03  ^  ^  -TH  ^ 
•3IJJ051  3p 
-!3J3q  isp  4q3!M32  43q 
UBA  UOOqiBjd  32B4U3DJ3d 
1 
88 
88 
88 
■ïi;jBdj30Jd 
Jap  uass’aq  ib;ubb  31b;ox 
100 
100 100 
'liqosujooq  ui  uooq 
-puoj  jap  ajSuai  'ppimao 
12.07 
11.68 
11.66 
■Iiqasujooq  ui  uooq 
-)Bid  Jap  a^Suai  'ppiuiao 
13.07 
12.82 
12.64 
12.27 
12
■uooqpuoj  ^aui 
uassaq  jap  a;3uai  'ppiuiaQ 
15.50 
15.53 
15.44 
14.90 
'uooq4B|d  43U1 
U3SS3q  i3p  342u3I  •pp!UJ30 
18.09 
18.52 
18
17. 17.30 
17.18 
*;uauiapuay 
8.0 
8.3 
8.6 
8.3 
•uooq3!jp  'd  •a\32  ‘0130 
1  1  1  1  1  1  1 
•uooqpuoj  'd  •m32  -uioq 
0.18 
0.17 
0.16 
0.17 
0.15
1 
•uooqjBid  'd  •M32  'uioq 
0.17 
0.17 
0.16 
0.15 
*qsooA  'UI  'ssaq  luaajad 
lO  lO  IC 
1-1  ö  ö  ^ 
•qaijp  'tu  ‘ssaq  luaaia^] 
1  1  1  1  1  1  1 
•qpuoj  *ui  'ssaq  'juaajad 
co  T-4  o  o 
co  co  03  03  03 
•qjBid  ‘UI  ‘ssoq  '^uoDJOd 
85 
•S3q  'd  •AV32  'ppjUIOQ 
•quid  U3p  UBA  UinjBCI 
'hlJBd  jsp  J3uiuin{q 
277 312 369 443 --  559  — Coffea  
Abeokutae. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. JVloederboom 
'PJ3M  U9UI0U 
-33  |!)jed)90Jd  jipjebm 
‘ri^JBd  Ï3P  )II9!M33  31B)01 
'9!))0)t  3p 
-!9J3q  j'9p  }iiD!M33  }3U 
1  UBA  UOOq9!Jp  93B)U99J3(j 
1  1  1  1  1  1  1  1 
! 3p 
1  -!9J9q  J9p  )q9!M93  )9q 
UBA  uooqpuoj  33BJU99i9J 
7 
26 
•9!J}0>|  3p 
-!9J9q  J9p  )q9!M33  )3q 
UBA  UOOqiBid  93B)U93i9c] 
t'-  X 
’fi)jed|90Jd 
jap  uassaq  |biubb  9|B|ox 
ooooSooo 
‘{ii{3SUJOOi{  UI  uooq 
-puoj  J3p  a;Su9|  ppïuiao 
11.16 
11.14 
11.06 
10.96 
10.86 
10.72 
11.0
11.47 
•nqosujooq  ui  uooq 
-|Bld  J9p  a^Suai  ‘pPI^i^O 
11.89 
11.95 
11.95 
11.90 
11.50 
11
■UOOqpU04  ;9UI 
U9SS9q  J9P  9ï3u9|  'PPïiuaQ 
14.60 
14.88 
14.43 
14.52 
14.50 
14.42 
14.22 
•uooq)B|d  }3ui 
U9SS3q  J3P  9}3u31  ■pp!U130 
16.51 
16.64 
16.15 
16.57 
15.97 
16.06 
’iuauiapuay 
t'-^C^GÓoÓGCGÖt^X 
'uooq3up  'd  •m33  'uigo 
1  1  1  1  i  1  1  1 
uooqpuoi  'd  ■a\93  0139 
0.14 
0.14 
0.14 
0.14 
0.13 
0.14 
0.16 
•uooqjBid  'd  •m33  •ui3Q 
0.13 
0.14 
0.13 
0.13 
0.12 
0.13 
0.15 
•qsooA  ’ui  ssaq 
IC  ,  Ut)  . IC 
^0  1  Ö  1  ^  CS] 
‘qaiJp  *ui  'SS9q  ;u90J9d 
1  1  1  1  1  1  1  1 
qpuoj  ‘UI  •ss3q  qu3DJ3d 
•qjBid  ’UI  •SS3q  ■|U3DJ9d 
1. •S9q  -d  '^33  •pp!ui30 
Cl  0  X  X  X  !>  0  OC 
•>inid  U3p  UBA  uirnBQ 
Cvj  .-1  1— 1 
■fiIJBd  J3p  i3uiuinN 
1 560 Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
1  -pjaM  U3U10U 
‘hPEd  i3p  }i)D!M33  31BJ0X 
•3!}}0>|  3P 
-!3J3q  i3p  JIJDIM33  }3li 
UBA  UOOq3!Jp  3’3BJU3Di3d 
1  1  i  1  1 
•3!}JO>|  3P 
*  -!3J3q  J3p  m3!AV33  J3q 
UBA  uooqpuoj  3'3B)U33i3d 
O  05  'ïf  05 
^ 
'3!JJ0}|  3P 
-!3i3q  i3p  iqDlMsS  )3q 
UBA  UOOq)Bld  33b;U33J3(1 
91 
76 
83 
81 
•fijjedpojd 
Jap  uassaq  ib;uhh  aiB;ox 
O  O  O  O  O 
o  o  o  o  o 
;  ‘iiqasujooq  ui  uooq 
1  -puoj  Jap  aj3uai  -ppiuiao 
11.12 
10.45 
11.16 
■nqasujooq  ui  uooq 
-;Bid  Jap  a;3uaï  -ppiuiao 
12.69 
12.49 
12.49 
12.20 
12.27 
'uooqpuoj  ;aui 
i  uassaq  jap  a;3uai  'ppiuiao 
14.12 
14.59 
14.44 
14. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. •uooqjBid  J3UJ 
U3SS3q  i3p  3)3u3|  'pp!Ui3g 
16.70 
16.79 
16.48 
16.61 
'CS  H  aSOjppUIyW)  •JU3lU3pU3a 
05  CJ  CD 
CD 
1  'uooqsup  'd  •m33  •uj30 
1  1  1  1  1 
'CS  ‘H  aSojppui/vv) 
•uooqpuoj  'd  'MoS  'uiog 
0.15 
0.15 
0.15 
0.15 
VS  ‘H  aSojppuiAV) 
■uooqjBid  'd  'MoS  -uioo 
0.15 
0.15 
0.15 
0.14 
0.15 
1 
•qsooA  uj  ’ssaq  ^udoja^] 
1 
0.5 
2 
'qaijp  *ui  'ssaq  ^udoja^j 
1  1  1  1  1 
•qpuoj  'UI  'ssaq  juaDjad 
00  GO  CO 
CO  OJ  CO 
•qjBid  ‘ui  'ssoq  'tuoojsj 
89 
83 
65 
•S3q  'd  'MoS  •pp!ui30 
2.00 
2.00 
•5(nid  U3p  UBA  uinjBa 
CO  IC  IC 
00  CD  ^  Uf 
(M  l-H  <pH 
'fDJBd  J3p  J3U]Uin(j 
1 561 Coffea  
Abeokutae. IVloederboom 
1  'PJ3M  U3UI0U 
-33  r!)jEd}30Jd  }mjeeM 
‘fijied  jap  )1{3!M33  3|B}01 
CO 
co 
co 
oi 
•3IJJ051  3p 
-!3J3q  J3P  )l(3!M33  )3ll 
(  USA  uooqaijp  33e}U33J3(i 
1  1  1  1  1  1 
•3IJJ031  3p 
! -!3J3q  isp  )q3!M33  )3q 
UBA  uooqpuoj  '33B}U3Di3<£ 
24 
38 
•3!}}0>1  3P 
-!3i3q  J3p  tqaiMdS  )3q 
UBA  UOOq)B|d  33e|U33J3cl 
1  ic  :o  cTJ 
1  !>  0  0 
'ri;jed|30jd 
'  Jap  uassaq  |b;ubh 
00000 
1  2  S  S  S  S 
’liqasujooii  ui  uooq 
-puoj  jap  a|3uai  'PPI^^O 
11.17 
11.23 
11.06 
11.20 
’liqasujooq  UI  uooq 
-;eid  jap  a;3uai  -ppiuiaQ 
12.04 
11.77 
11.74 
11.71 
11. 'UOoqpuoj  tam 
uassaq  jap  a^Suai  'ppiuiao 
14.07 
14.78 
14.65 
14.27 
14.08 
■uooqjBid  )3Ui 
U3SS3q  isp  3)3U3I  'PPIU130 
16.08 
16.16 
16.15 
•juauiapuay 
8.5 
8.8 
8.4 
8.9 
'uooq3up  'd  ‘m33  'ui30 
1  1  1  1  1  1 
•uooqpuoi  'd  •m33  '0139 
0.13 
0.14 
0.14 
0.14 
•uooqiBid  'd  •M33  •ui30 
0.14 
0.13 
0.13 
0. •qsooA  UI  ssaq  ^uaaja^ 
0.5 
7 
qaup  ‘UI  ‘ssaq  ;ua3ja(i 
1  1  1  i  1  1 
•qpuoi  ‘UI  ‘ssaq  •;uaDJad 
1  ^  0  0  CO 
1  co  co  IC 
•qjBid  ’ui  •ss3q  •»U3DJ3d 
■S3q  'd  ■m33  -ppiuiSQ 
. 00  l>;  0 
1  ^  ^  ^  ^ 
'Ifnid  U3p  UBA  uin)BQ 
'fnJBd  J3p  i3Uiu]ntq 
230 
313 
Med. Dep. v. Landbouw  II Med. Dep. v. Landbouw  II  562 
0.76r) Coffe  
Abeokutae. Moederboom  
AA. 562 
■pj3M  U31U0U 
-33  [!)JBdj30jd  imjBBM 
‘flJiBd  ’j3p  }1|D!M33  3IB}0X 
1 
! EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'aUJOJI  ap 
'  -!3J3q  J3P  mOIMSS  t3U 
UBA  uooqsup  33B}U33J3d 
1  1  ^  ^  1  1  ^ 
•3IJJ051  3p 
-!3J3q  J3p  ;i|3!.w33  J3q 
UBA  uooqpuoi  33b)U33J3c1 
11/29 
j  '3!JJ0>t  ap 
1  -T3J3q  isp  iq3!M33  I3q 
UBA  UOOq^Bld  3SB}U33J3d 
90 
88 
70 
85 
88 
j  -fiiiBdpoici 
isp  uassbq  ib;ubu  aiH^ox 
O  O  O  O  O  O  O 
o  o  o  o  o  o  o 
•[jUDSUJOoq  UI  uooq 
-puoj  Jap  a;2ua|  ‘ppiuiao 
10.48 
10.65 
10.95 
10.60 
10.40 
10.07 
‘ÜqDSUJOoq  U|  uooq 
,  -)^ld  Jap  a;Suai  ‘ppiuiao 
11.79 
11.59 
11.69 
11.26 
11.43 
1 
11.27 
'uooqpuoj  jaui 
1  uassaq  jap  a^guai  *ppiuiao 
13.47 
13.85 
14.18 
13.83 
13.9
1 
•uooqjBid  )3ui 
1  U3SS3q  i3p  3}3U31  'ppiUlSQ 
16.13 
16.74 
16.33 
15.78 
16.00 
15.41 
,  -^uauiapuay 
7.8 
7.2 
7.7 
7.9 
8.1 
■uooq3up  -d  'jwsS  •ui30 
0.14 
0.12 
•uooqpuoj  ’d  'AvsS  •ui30 
0.14 
0.15 
0.16 
0.15 
0.15 
0.13
0.1
i  'UOoqjBid  -d  •M3S  'UJSr) 
0.15 
0.15 
0.15 
0.14 
0.14 
0.14 
j  ’qsooA  ’ui  'ssaq  juaDja^i 
lO  iC  lO  O  IC 
o  Ö  Ö  Ö  -r^  ^  l> 
1  *q91JP  'UI  ‘Ssaq  ^uaoja^j 
1  1  ^  ^  1  1  c. •qpuoj  -ui  ‘ssaq  •;uaDjad 
IC  05  05  co  lO  W  co 
CJ  t-i  .-H  OJ  (N  CJ 
•q^Bid  'UI  'sssq  qu3DJ3(£ 
74 
■S3q  'd  'AVsS  'ppiuisQ 
O  <N  CJ  00  05  O 
C'i  c^5  T-H  ^  cq 
•>|n|d  U3p  UBA  UinjBQ 
9  
5 
•rijjBd  J3p  J3muin{vi 563 Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
BB. 1  'PJ3M  U3UIOU 
-aS  tijjedpojd  tinjEBM 
‘fijjBd '  jap  ^qaiMaS  aie^ox 
'3|}J0)|  ap 
'  -lajaq  ia'p  tqaiAvaS  )ai{ 
UBA  uooqaup  aSe^uaajad 
OJ  1  --H  CJ  UO  tC  Ci 
1  •8!JJ0>I  sp 
1  -lajaq  iap  ^qat/AaS  )aq 
ue.\  uooqpuoj  aSB^uasjad 
iLC(MOOOCOCOf:0(N 
•aijjoii  ap 
-lajaq  jap  ^qaiMaS  }aq 
UBA  uooq)B|d  aSB)Udaja(j 
GOQOGO001>COt^0O 
'[i;jedpojd 
iap  uassaq  ïk;ube  aiB^ox 
oooooooo 
oooooooo 
1  'pqasuiooq  u|  uooq 
-puoj  jap  a)Sua|  -ppiuiaQ 
10.94 
10.90 
11.10 
10.81 
11.15
i 
1 1 i 
'piiasuiooq  u)  uooq 
-;Bld  Jap  a;3uai  -ppiuiaQ 
11.78 
11.60 
11.84 
1
11.54 
‘uooqpuoi  )aui 
uassaq  Jap  a^Suai  'ppiuiaQ 
14.38 
14.28 
14.65 
14.25 
13.96 
14. 'uooqiBid  }aui 
'  uassaq  jap  a^Suai  -ppiuiag 
i 
16.36 
15.72 
16.61 
16. 15.45 
16.17 
1
'luauiapua^ 
TH  ^  l'*  IC  GO  Ci  O  00 
uooqaup  'd  'Mag  'uiag 
0.14 
0.15 
0.12 
0.12 
0. 'uooqpuoj  'd  'AvaS  'uiag 
0.15 
0.15 
0.15 
0.14 
0.12 
0.14 
0. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. •uooqjBid  ’d  ‘AvaS  'ujag 
OOOOOOOO 
'qsooA  ’iu  ‘ssaq  ;uaaja<i 
1 
0.5 
0.5 
1 
1 
3.5 
2 
•qaijp  ‘UI  ‘ssaq  juaajad 
TH  (M  1  TH  TM  CC  Tt  C'l 
‘qpuoj  'UI  ‘ssaq  ‘^uaajacj 
LC 
iOthOOOOCCOO 
•CJ  CC  CC  Cl  (M 
•qjBid  'UI  'ssaq  'juaajad 
72 
62 
68 
•saq  'd  'AvaS  'ppiujao 
ooqoocDoqoqoq 
•Jinid  uap  UBA  uinjBa 
'fnjed  jap  Jauiuintq 
213 
514 564 Coffea  Abeokutae. Moederboom  
CC. •pi3AV  uauiou 
-33  tiMBdjsojd  jnuBBAV 
1  ‘fuiBd  'j3p  iqoiMaS  siBiox 
'  'aiJJOJf  3p 
-ISJSq  is'p  J1131M33  }31I 
UBA  uooqaup  33B)U3DJ3d 
1  1  1  1  1 
[  'smosi  3P 
-!3i3q  i3p  iqDiMsS  isq 
UBA  uooqpuoj  33b}U3DJ3J 
CO  1  o  o  co 
»r5  1  lO  lO  lO  co 
•3IJJ051  3p 
-!3J3q  jsp  moiMsS  J3q 
UBA  UOOqjBld  33BJU3DJ3d 
I  o  o 
’Tf  1  iC  CD 
1  ‘h^JBdpojd 
[  J3p  uassaq  ib;ubb  31b;ox 
O  o  o  o  o 
o  12  2  2  2 
‘[iqosujooq  ut  uooq 
-puoi  jap  3;Su3i  'ppiuiao 
12.26 
11.61 
11.48 
11.45 
qiqasuiooq  ut  uooq 
-;Bid  Jap  a;3uai  ‘ppiuiao 
13.13 
12.71 
12.64
'  ‘uooqpuoj  )aui 
uassaq  jap  a;§uai  'ppiuiao 
15.65 
15.23 
15.14 
15.32 
15.27 
■uooq^Bid  J3UI 
U3SS3q  J3P  3}3U3I  'ppiuiaQ 
17.83 
17.12 
17.03 
17.25
17
•;uauiapuay 
CD  1  1,0  iD  CO 
ai  1  05  c:  05  GO 
•uooqsup  'd  MsS  ‘Uiso 
0
•uooqpuoj  'd  -MsS  'Uiao 
0.20 
0.16 
0.15
0.16 
0.16 
•uooqjBid  'd  ’AvaS  'uiso 
0.17 
0.16 
0.16 
0.15 
•qsooA  'UI  'ssaq  ;uaDJad 
Ö  1  «TH  o  ^  ^ 
•qaup  'UI  'ssaq  quaDjaj 
1  1  1  1  -  1 
•qpuoj  ’U! 'ssaq  quaaiaj 
75 
47 
•q}B|d  'UI  'ssaq  'jusDiacj 
33 
49 
•S3q  ‘d  'MsS  'ppiuiso 
,  O  00  05  Dl 
-H  \  ^  ^ 
(M 
■>inid  U3P  UBA  lunjBcj 
I  '[iPed  isp  J3uiuiniq 
I>-  X  CD  O  UO 
X  \  CD  cc  ^ 
■r-i  1  <N  CO  CO --  565  — Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
DD. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 1  'PJSAV  U3U10U 
j  -33  r!)jEd}30id  jinjBBM 
‘tiJJBd  J3P  mOIMSS  aiBJOX 
•3I}}0)|  3P 
-isjdq  J3p  )1|3!M33  }3q 
UBA  uooqsijp  3SB;U93J3c1 
1  1  1 
'9!})0>t  9P 
-!9J9q  i9p  )ii9!M33  )9q 
UBA  uooqpuoi  93B)U99J9(] 
05  00  01 
C^l  ^ 
•3!I}0>1  9P 
-!3J3q  j'9p  )1|9!av33  )3q 
UBA  UOOq}B|d  3'3b)U99J3c1 
^ 
00  X 
'[i)jedpojd 
iap  u9SS9q  iB;uBe  9{b;ox 
000 
000 
1  'Iiqosujooq  ui  uooq 
-puoj  J9P  9j3U9I  *ppiUI99 
11.06 
10.97 
10.67 
'|iil9SUJOoq  UI  uooq 
1  -jHid  J9p  9;3u91  ‘PPIiu^O 
11.77 
11.62 
11.60 
1  'uooqpuoj  ;9ui 
1  U9SS9q  J9P  9}3U91 
14.46 
14.69 
14.31 
'uooq)B|d  )9ui 
U9SS9q  J3p  9)3u3I  ■pp!UJ30 
16.03 
16.18 
15.83 
j  *)U9UJ9pU9^ 
9.2 
9.0 
8.4 
•uooq3!jp  'd  'MgS  •ui30 
1  1  1 
'uooqpuoa  'd  •m93  'uigr) 
-rp  -rn  10 
ö  0  ö 
•uooqjBid  ‘d  ■a\93  '0139 
0.14 
0.14 
0.14 
•qSOOA  'UI  ‘SSOq  )U93J9d 
lO  lO  ic 
-r4  Ö  Ö 
qoijp  'UJ  *S59q  ;u99J9c] 
1  1  1 
•qpuoj  'UI  'SSOq  •)U9DJ9cl 
43 
31 
/ 
1 
•qjBid  'UI  'ssgq  ■ju99J3d 
55
•S3q  'd  ■m33  •pp!Ui30 
•>inid  U9P  UBA  UinjBQ 
5  
6 
-f!)jBd  J3p  j3uiuinM 
co 
i-M  ö  C5 
co  co  ^ 566 Coffea  
Abeokutae. oom  
■pJ9M  U3UI0U 
1  -93  flJJBdpOid  JiniBBM 
'  ‘flJiBd  Ï9P  JI(D!A\93  3IB}0X 
•9!}}05I  9P 
-!9i9q  i9p  }119!A\93  }91J 
UBA  UOOq9Up  93bJU99J9c1 
1  1  1  5<l  ' 
•9!}}0>l  9P 
-!9i9q  i9p  IU01M93  ;9q 
]  UBA  uooqpuoj  93BJU99J9d 
CO  CO  t-< 
•9IJJ051  9p 
-!9i9q  i9p  jq9!A\93  }9q 
UBA  UOOqjBld  93B)U99J9d 
86 
92 
;  'fi;j6d}30id 
1  Jap  uassaq  ïh;ueb 
O  O  O  O  O 
o  o  o  o  o 
1  qiqasujooq  ui  uooq 
-puoj  jap  ajSuai  ppiuiao 
10.68 
10.71 
10.42 
10.64 
i  qiqasujooq  ui  uooq 
1  -}Fid  jap  a;Sua|  'pptuiaQ 
11.95 
11.86 
11.84 
12.00 
'uooqpuoi  ;aui 
uassaq  jap  a;3uai  'ppiuiaQ 
14.75 
14.40 
13. 14.38 
1
1 
■uooqjBid  49UI 
U9SS9q  J9p  943U9I  'ppiUOQ 
17.03 
16.44 
1
16.62 
15.98 
‘^uamapua^ 
9.0 
8.8 
8.9 
8.8 
j  'uooqgijp  -d  'AvgS  ‘0190 
1 
0.15 
j 
i 
•uooqpuoj  'd  ‘MoS  uioq 
0.15 
0.14 
0.14 
0
•uooqpid  'd  •a\93  '0190 
0,15 
0.14 
0.14 
0.14 
0.13 
•qsooA  'UI  ‘ssaq  luaDjaj 
1 
0.5 
0.5 
■qaup  'UI  'ssaq  juaDjad 
1  1  1  ^  ^ 
1  -qpuoj  'UI  'ssaq  ’^uaDjad 
^  CC  CO 
TH 
1  'qjBld  'UJ  •SS9q  •JU9Di9d 
1 
8.9 
•S9q  d  ■a\93  -ppiuiOQ 
2.1 
•>)nid  U9p  UBA  UinjBQ 
1 
;  'flt-iBd  J9P  J9uiuin(j 
O  lO  CC  CD 
^  CD  TH  CD  CC 
(M  Dl  CC  CC  Tf 567 Coffea  
Abeokutae  
Moederboom  
FF. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'Pi9M  U31UOU 
-39  ri)jed}30id  tinjEEM 
‘filJEd  'j3p  )q3!M33  31EtOX 
t>  W  Ut  0 
c:  c:  oc  CC 
ö  0  co  ^  0 
'  3P 
-!3J3q  J3p  )q3!AV33  )3l{ 
j  UEA  U00q3Up  33e)U33J3c] 
1  1  1  1  1  1 
•3!}}05(  3P 
-!3J3q  J3p  )q3!M33  )3q 
UEA  uooqpuoj  39E)U33J3c1 
0  co  0 
—  (N 
'dlJJOSi  3P 
-!3i3q  J3p  )q3!M33  )3q 
UEA  UOOq)E|d  33B)U33i3(J 
90 
’fiiiedpojd 
J3p  uassaq  iBjuEB  3Ibjox 
S  0  0  0  0  0 
5  S  S  2  2  2  ' 
'imosujooq  UI  uooq 
-puoi  J3P  ajSuaj  -ppiuiao 
9.55 
9.73 
9.44 
9.62 
9.32 
qiqosujooq  ui  uooq 
>;Bid  J9p  3;Su3|  'ppiuiSQ 
i 
10.64 
10.86 
10.80 
'UOoqpuoj  ;3ui 
udssdq  Jap  a^Suai  'ppiuiaQ 
13.06 
13.50 
12.79 
13.25 
'uooqiEid  )3ui 
U3SS3q  J3P  3)3U3|  'pp!U130 
14.71 
15.52 
14.91 
14.84 
14
15.19 
'ailp^Iiqas 
'Ujooq  ui  jüauiapua^ 
8.4 
9.0 
8.7 
8.8 
9.1 
'UOoq3up  'd  ■M30  '11139 
1  1  1  1  1  1 
'uooqpuoj  'd  -MsS  '^39 
0.12 
0.12 
0.11 
0.12 
0.10
•uooqjEid  'd  •m33  -^39 
0.12 
0.13 
0.13 
0.12 
]  'qsooA  UI  *ssaq  ;uaaja^ 
lO  Ut  Ut  Ut 
0  Ö  Ö  c5 
1  ’qaïjp  lu  'ssaq  ;uaaja(j 
i  1  1  1  1  1 
•qpuoj  'UI  *ssaq  ^uaDjad 
cc  0  I>  05  cc 
CC  (M  C^ 
1  'q^Eid  'ui  'SS3q  ')U33J3(1 
■S3q  'd  •m33  •pp!Ui39 
00  05  C5  X  0 
•fh’  T-ï  Cv3  CJ 
i  'nnid  U3p  UEA  uiniEQ 
'.ft)JBd  J3p  i3UlUin|vI 
Ut  Ut  X 
05  UC  0  X  UO 
^  C'J  CC  CC 568 Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
QG. 'PJ3M  U3UIOU 
-aS  hiJEdpojd  ^mjBEAV 
‘fnjBd  Jap  maiMaS  ajE^ox 
•aijjoi)  ap 
,  -lajaq  jap  jijaiMaS  jaq 
UBA  uooqaup  aSB^uaaiad 
1  1  1  1  1  co 
•a!jj05|  ap 
-lajaq  jap  ^qaiMaS  )aq 
^  UBA  uooqpuoj  aSB)ua3ja(j[ 
55 
40 
47 
aijjo})  ap 
-lajaq  jap  jqDiMaS  jaq 
UBA  uooqiBid  ’aSBtuaajad 
! '[ijjEdpoid 
<  J9p  u9SS9q  iB;uee  9IF}0x 
200 
'  ‘iiqDSUJOoq  ui  uooq 
-puoj  J9P  ’ppiujgo 
10.80 
10.92 
11.03 
10.98 
10.84 
i  ’liqDSUJOoq  UI  uooq 
! ~\v\6  Jap  a^^uai  -ppiuiaQ 
11.67 
11.90 
11.88 
12.14 
11.90 
'uooqpuoj  ;am 
uassaq  jap  a;2uai  ‘ppiuiao 
14.64 
14.76 
14.99 
14.76 
14
•uooqjBid  jaui 
uassaq  Jap  ai3uai  -ppiuiar) 
16.60 
16.77 
16.71 
16. 16.62 
•^uauiapuay 
8.8 
9.5 
8.9 
9. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. j  ’uooqaup  d  -AvaS  'uiaQ 
0
•uooqpuoj  ’d  ’AvaS  'uiaQ 
0.13 
0.13 
0.14 
'uooqiBid  'd  ’AAaS  'Uiao 
0.13 
0.13 
0.14
0
'  -qsooA  ‘lu  ‘ssaq  ;uaojad 
^  ^  1  1  S  « 
*qaijp  ‘uj  *ssaq  )ua3ja<j 
1  1  1  1  1  ^ 
•qpuoj  *ui  ‘ssaq  ‘^uaDjaj 
57 
•q}Bid  ‘UI  -ssaq  -^uasjaj 
42 
33 
1  'saq  d  •A\a3  'ppiuiaQ 
o  CS  o  1  00  CS 
,  •>(n|d  uap  UBA  mrqBCI 
1 
•rijJBd  Jap  jauiuiuM 
05  o  co  o 
S  1  §§  569 Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
MH. 'PJ3M  U9UI0U 
-aS  [!)JBd}90id  jipjebm 
‘tHJBd  ”j9p  m9IA\93  9lBtOX 
kO  C£)  L-t  CO  O  O 
CO  O  CC  lo  O 
X  uc  o  co 
o  CÓ  Cl  uc  ^  ö 
•9IJJ051  9p 
-!9J9q  J9'p  )II9!M93  )9ll 
UBA  UOOq9!ip  93B)U93J9d 
1  1  1  1  1  1 
'9!)J0)|  9p 
-!9J9q  J9P  )^^!A^93  )9q 
UB/i  uooqpuoi  93b)U93J9c1 
cc  o  o  ^  cc  ^  C5 
CC  Cl  CC  d  CC  d 
•9!}}0>|  9P 
-!3J9q  i9p  )q3!AV93  43q 
UBA  UOOqjBld  93B)U93i9(] 
«7 
80 
74 
04 
riljedjdojd 
i3p  uassaq  |b;ueb 
OOI 
OOI 
*|ii|3SUJ00i(  ut  uooq 
-puoj  J3p  3j3uai  *ppIUJ30 
11.89 
11.52 
11.42 
11.17
11.13 
1 
1  ‘nqosujooq  ut  uooq 
-jBïd  J3p  3)3u31  -ppiuiao 
12.80 
12.20 
12.23 
12.07 
11.8
'uooqpuoj  )3ui 
U3ss9q  J9p  d;3udi  *ppiui9Q 
15.05 
15.11 
15.23 
14.58 
14.30 
15.07 
1  'uooqjBid  t9ui 
U3SS9q  J3p  3)3U9I  'PPIUI90 
17.70 
10.00 
17.10 
10.12 
15.90 
10.00 
10.02 
1  ■)U9UI9pU9y 
ci  O  CC  d  ^ 
x  X  X  X  X  c:  od 
^  'uooq9!Jp  'd  'av93  'ui90 
1  1  1  1  1  1  1 
•uooqpuor'dj'M93j'ui30 
0.10 
0.10 
0.10 
0.15 
■uooq^Bid  'd  'AvgS  ‘0130 
0.10 
0.10 
0.10 
0.14 
0.14 
-qSOOA  'UI  ’SS9q  )U99J9ci 
0.5 
0.5 
3 
•q9!jp  UI  ‘SS9q  ‘jugDJOj 
1  1  1  ^  1  1  1 
•qpUOJ  *U1  •SS9q  •^U93i9d 
O  CC  CC  C5  -r-  :c  O 
k*c  cc  X  ic  cc  cc 
■qjBjd  'UI  ■SS9q  ■)U93i9d 
IC  IC  ic 
C5  o  X  CJ 
'Tj*  cc  iC  cc  cc  cc 
! •S9q  -d  •a\93  •pp!ui90 
^  -r-  o  Cl  OC  C5  o 
d  d  c5  ^  d 
•>|nid  U9p  UBA  uin^BQ 
'[ilJBd  J9p  J9uiuintq 
129 178 
290 570 Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
II. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'PJSM  U3UIOU 
-dS  fjiJEdpoid  )!njeeM 
‘fHJBd’jap  ;i)3!a\33  aiBjox 
0.78.5 
0.6.5.5 
•3!}}03t  ap 
•  |9J3q  J9p  )1|9!M93  ;9ii 
UBA  uooqaup  93B)U93J9c1 
1  1  1  1  1  1  1 
'  'SHJOll  9p 
-!9J9q  J9p  jqDiMaa  }9q 
UBA  uooqpuoj  9SB)U99i9(j| 
CC)  ic  CO  Lfï  O 
^  <71  ^  7<\ 
•9!}}051  9P 
-!9J9q  i9p  maiAvaS  }9q 
UBA  UOOqjBld  93B)U93J9(] 
•[ijjBdpOid 
jsp  uassaq  ib;ueb  aiejox 
100 100 
100 
'nqosujooq  ui  uooq 
-puoj  idp  3;3udi  ‘ppiui^Q 
i 
11.06 
11.09 
11.15 
11.25 
1
11.56 
'[iqDSUJOoq  UI  uooq 
-;Bid  J3p  9;3u91  ‘ppiuioQ 
1 
11.92 
11.88 
11.71 
11.72 
1 
‘uooqpuoj  ;9Ui 
1  U9SS9q  J9P  9;2U9I  ■ppiUJ90 
14.25 
14.39 
14.48 
13.75 
13
13.54 
,  'uooqjBid  J9UI 
U9ss9q  J9p  9}3uai  'ppiuiaQ 
15.86 
16.22 
15.95 
15.26 
15.31 15.20 
•ÏU9UI9pU9y 
7.3 
7.7 
7.8 
7.2 
i  'uooqajjp  ‘d  ‘AvaS  'mao 
1  1  1  1  1  1  1 
•uooqpuoj  'd  'MaS  ‘uiao 
CO  lO 
o  ö  o  o  o  ö  ö 
•uooqjBid  'd  •a\33  'uiaQ 
0.14 
0.14 
0.13 
0.13 
0.13 
1  'qSOOA  -UI  'ssoq  ÏU9DJ9tJ 
1  ö  1  ^  1  -  - 
•q9Up  ‘UI  ssoq  ‘luooioj 
1  1  1  1  1  1  1 
1  'qpuoj  ‘UI  'ssoq  ‘;u99J9d 
CO  O  liO  CO  CD  IC 
Dl  CO  Cl  CO 
•qjBid  'UI  'ssaq  'juaajad 
77 
65 
86 
i 
74 
•saq  'd  ■A\aS  ‘ppiuiao 
00  05  00  GO  I>  O 
•Jiuid  uap  UBA  uinjBQ 
3/4 
56 
1  '{nJEd  •■3P  Jauiuintsj 
238 293 571 Coffea  
Abeokiitae. JVloederboom  
JJ. 1  'PJ3M  U3U10U 
1  -dS  ri^iedpojd  (injEEM 
‘fi)JEd  iap  iqoiMdS  9|E)Ox 
^  ^  X 
cc  cc  — 
0 
! 'SIHOJi  ap 
-isjsq  J9p  iqaiMaS  4914 
UEA  UOOqaUp  93E)U99i9(J 
1  1  1  1  1 
•9!}}03(  9p 
! -!9J9q  J9p  iqaiMaS  49q 
UEA  uooqpuoj  93E)U93J9c| 
1  cj  d  c:  X 
1  ^  —  — 
1  '9!}}0]t  9P 
1  -!9J9q  i'ap  tqaiAvaS  49q 
UEA  UOOqtBid  93E4U99J9c] 
1  X  X 
1  X  X  X 
1  ri^jedpojd 
1  Jdp  udssdq  le^uFH  dte^ox 
1  0  0  S  S 
,  ‘IiqDSUJOoq  UI  uooq 
,  -puoi  Jdp  aiSuai  ppiuiao 
1 
10.61 
10.78 
10.44 
10.14 
'nqosujooq  ut  uooq 
'  -JEid  J9p  3)3ua|  'ppiuiar) 
kC  CC  ^  ^ 
1  kC  -ït  cc 
‘uooqpuoj  laui 
‘  uassaq  jap  a)3ua|  ppiuiaQ 
X  ^  C3 
1  X  ^  cc 
1  cc  cc  cc 
•uooqjEid  J9U1 
U9SS9q  i9p  943U9|  'ppiUiaQ 
X  ^ 
,  cc  Ci  cc  kC 
! EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. kc  kc  kc 
VS  H  93oippu!/^)  4U9ui9pu9y 
1  Cl  ^  X 
1  X  OC  X*  X 
'uooqaup  -d  -MaS  'uiao 
1  1  1  1  1 
'CS  H  aSojppuiyvV) 
'■  'uooqpuoj  -d  -«93  'ujao 
0.14 
0.14 
0.12 
i  S  H  93oippu!AV' 
'uooqiEid  'd  'AvaS  'uiaQ 
1  CC  CC  d 
d  d  ö  0 
*qsooA  'UI  ’ssaq  ;ud3ja^ 
. kC  ,  kC  kC 
ld  1  d  d 
-qaup  m  ‘ssaq  ;ua3ja(j 
1  1  1  1  1 
‘  qpuoj  ‘UI  *ssaq  ‘luaajacj 
1  Cl  CC  CC  CC 
•qjEjd  -uj  -ssaq  '(uaaia^j 
1  kC  kC  kC 
1  X  cc  d 
t-  cc  cc  cc 
'saq  'd  'Ma3  'ppiuiaQ 
1  0  X 
1  c^l  ^  ‘ 
’)tn|d  uap  UEA  uintEQ 
cc  -c  kC  kC  cc 
^  cc  CÏ  kC  w- 
'hjjEd  Jap  jauimrifq 
cc 
1  cc  Cl  0  X 
1  Cl  cc  •Tj* 572 Coffea  
Abeokutae. JVloederboom  
KK. •pj3M  U3UJOU 
fijiBdjaoid  jiniBBM 
‘fi^JBd  'iap  jqDiMaê  aiB^ox 
3!}}0}i  sp 
-laaaq  Ja’p  jqDiMaS  jaq 
UBA  uooqsup  a3B}U3DJad 
1  1  1  1  1  1  1  1  1 
•3!}}05(  sp 
-!3J3q  Jap  jqoiMaS  jaq 
UBA  UOOqpUOJ  33B;U3DJaj 
O  iC  1  ■.— (  ut  1  o  o 
<  00  1  -TH  '  1  ^ 
•3!}}o>(  ap 
“lajaq  jap  jqa!A\a3  jaq 
UBA  uooqjBid  ’aSBjuaajad 
85 
91 
■fijjBdpojd 
J3p  uassaq  iBiuBB  3Ib;ox 
100 100 
100 100 
•jiijDSUJooii  UI  uooq 
-puoj  J3p  9;Suai  ’ppiujao 
11.06 
10.92 
10.39 
9.90 
‘IiilDSUJOoq  UI  uooq 
-;Bid  jap  3;§U3|  ‘ppiuiao 
11.80 
11.53 
11.00 
11. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 10.71 
•uooqpuoj  ^aui 
uassaq  jap  a;3uai  -ppiuiao 
(M  (M  CC  oc  irs  — 
o  <is  ,  ^  co  ,  !>;  q 
1  co  CS  1  co  co  <M 
■uooqjBid  ;aui 
uassaq  Jap  a;3uai  -ppiuiao 
16.63 
16.01 
15.77 
15.21 
15.42 
13.69 
*)uauiapuay 
1 
7.8 
1 
7.2 
7.0 
7.5 
7.5 
•uooqaup  ‘d  •Ma3  'uiao 
1  1  l'  1  1  1  1  1  1 
uooqpuoj  ’d  -MaS  'uiaQ 
0.13 
0.15 
0.14 
0.12 
0
•uooqjBid  'd  -Mas  'Uiao 
0.14 
0.14 
0.13 
0.13 
•qsooA  *ui  ‘ssaq  juaaiaj 
Ut  I  Ut  1  1 
o  1  ■*-  o  1  \  ^ 
•qaup  ’uj  -ssaq  luaDjaj 
1  i  1  1  1  1  1  1  1 
•qpuoj  ’ui  -ssaq  •juaDjaj 
CD  ut  1  OC  CD  1  Ut  !M 
(M  -r-H  \  ^  C<1  1  (M  ^ 
•q^Bid  -Ui  -ssaq  quaajad 
85 
77 
81 
■saq  'd  -MaS  -ppiuiao 
O  Oï  j  CD  I>  1  OC  CD  CD 
■>inid  uap  UBA  lunjBQ 
cN  ^  ^  ^  CO  lït 
-rH 
•fijJBd  Jap  jauiuiufj 
os  I>-  CD  CD  <J5 
05  O  1  -M  1  O 
^  ^  1  <M  CO offea  
Abeokutae. JVloederboom  
KK. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. JOU 
 jiniBBM 
aê  aiB^ox 
sp 
iMaS  jaq 
a3B}U3DJad 
1  1  1  1  1  1  1  1  1 
p 
iMaS  jaq 
33B;U3DJaj 
O  iC  1  ■.— (  ut  1  o  o 
<  00  1  -TH  '  1  ^ 
ap 
A\a3  jaq 
’aSBjuaajad 
85 
91 
jd 
uBB  3Ib;ox 
100 100 
100 100 
I  uooq 
i  ’ppiujao 
11.06 
10.92 
10.39 
9.90 
I  uooq 
|  ‘ppiuiao 
11.80 
11.53 
11.00 
1
10.71 
 ^aui 
i  -ppiuiao 
(M  (M  CC  oc  irs  — 
o  <is  ,  ^  co  ,  !>;  q 
1  co  CS  1  co  co  <M 
;aui 
i  -ppiuiao 
16.63 
16.01 
15.77 
15.21 
15.42 
13.69 
)uauiapuay 
1 
7.8 
1 
7.2 
7.0 
7.5 
7.5 
 •Ma3  'uiao 
1  1  l'  1  1  1  1  1  1 
 -MaS  'uiaQ 
0.13 
0.15 
0.14 
0.12 
-Mas  'Uiao 
0.14 
0.14 
0.13 
0.13 
aq  juaaiaj 
Ut  I  Ut  1  1 
o  1  ■*-  o  1  \  ^ 
aq  luaDjaj 
1  i  1  1  1  1  1  1  1 
q  •juaDjaj 
CD  ut  1  OC  CD  1  Ut  !M 
(M  -r-H  \  ^  C<1  1  (M  ^ 
q  quaajad 
85 
77 
81 
S  -ppiuiao 
O  Oï  j  CD  I>  1  OC  CD  CD 
UBA  lunjBQ 
cN  ^  ^  ^  CO  lït 
-rH 
p  jauiuiufj 
os  I>-  CD  CD  <J5 
05  O  1  -M  1  O 
^  ^  1  <M  CO  573 Coffea  
Abeokutae  
Moederboom  
LL. 'pi3M  U31UOU 
-33  fl)JE(lpOjd  linjBBM 
‘f!)iBd  ïsp  moiMSS  31BJOX 
‘3IJJ05I  3p 
-isjsq  J3p  )i{3!M33  ;9ii 
UBA  uooqsup  33B)U33J3(1 
1  1  1  1  1  t  1 
•3!}JO>l  3P 
-isisq  i3p  tqojMSS  ;3q 
UBA  uooqpuoj  93b;U93J3c] 
^  j  CD  lO 
■3!}}05(  3p 
-!3J9q  J3p  }iid!M93  j3q 
UBA  UOOq)B|d  93b)U99J3c1 
93 
99 
1 
86 
*[i)jHd|aoid 
jap  uassaq  ib;ubb  aïB^oj, 
O  O  O  O  O  O 
O  O  {  o  o  o  o 
'imDSUJOOii  UI  uooq 
-puoi  Jap  a;Suai  ‘ppiuiao 
10.96 
10.75 
11.25 
11.00 
10.7
'imasujooq  ui  uooq 
-ÏBid  jap  a;Suai  'ppiuiao 
12.20 
12.03 
11.90 
11.60 
1 
11.61 
1 
'uooqpuoj  ;aui 
uassaq  jap  a;3uai  ‘ppiuiao 
14.44 
14.75 
14. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 14.69 
13.58 
1  uooqiBid  }3Ui 
1  U9SS9q  i3p  9)3U31  •pp!UI30 
16.78 
17.33 
16.65 
16.64 
16.36 
i  -juauiapuay 
7.5 
8.3 
7.9 
8.3 
8.9 
8.0 
'uooq9up  'd  •av33  'uigo 
1  1  1  1  1  1  1 
‘uooqpuoj  ’d  •m33  '^30 
0.16 
0.15 
0.17 
0.15 
•uooqjBjd  'd  •m33  'uigQ 
0.16 
0.15 
0.16 
0.15 
0.14
0.17 
1  -qsooA  ’uj  'ssaq  ^uaajac] 
1  1  iO  LO 
^1  1  ri  o  CÓ 
■qaup  *ui  'Ssaq  luaDJa^j 
1  1  1  1  1  1  1 
•qpuoj  UI  ssaq  ‘^uaDJad 
CO  CC  1  o  (M  o 
1 
•qjBld  -UI  •SS3q  •lU33i3d 
85.5 
•S3q  'd  ■m93  ■pp!ui3Q 
I  ‘nnid  U3p  UBA  UinjBQ 
5/8 
•fijjBd  J9p  j3uiuinM 
CO  l>-  O  O  lO  Dl  oc 
lO  CD  <  G5  o  o 
Dl  Dl  CO  CO  00 574 Coffea  
Abeokutae. JVloederboom  
MM. 1  'pi3M  U3U10U 
-33  fllJBdjSOjd 
1  ‘flJiBd  'jsp  41I3IM33  31BJOX 
1  ‘aïJJOSl  3P 
-!3i3q  i3p  )i|3!M33  )3q 
:  UBA  uooqsup  33B)U33i3(J 
1  1  -  1  1 
•31JJ05)  3p 
-isjsq  J3'p  jqD!M33  J3q 
UBA  uooqpuoj  33B)U33i3cl 
l>  O  CO  ^ 
•3!}}0)1  3p 
-!3J3q  J3p  ;q3!M33  ;3q 
UBA  UOOq)B[d  33b)U33J3cJ 
69 
•fijiBdpojd 
'  J3p  uassaq  ib;ubb  aiejox 
100 
'  qiqDSUJOoq  ui  uooq 
-puoj  jap  343u3|  -ppiuiao 
1 1 
10.65 
10.53 
10
10.42 
qmDSUJOoq  ut  uooq 
-;eid  J3p  3|Su3i  -ppiuiaQ 
11.30 
11.3
•uooqpuoi  ;3iu 
U3SS3q  J3P  3;3U31  'PPIUISO 
O  CO  X  O 
GO  00  GC  l> 
CO  CO  CÓ  CO  có 
'uooq)Bid  )3ui 
U3SS3q  J3P  3}3U31  •pp!UI30 
15.54 
15.74 
15.48 
14.90 
15.12
1  *4U3UÏ3PU3^ 
7.4 
7.7 
7.9 
7.9 
'uooqsjjp  'd  'mbS  ■ui30 
0.11 
'uooqpuoj  -d  •m33  •ui30 
0.16 
0.16 
0.16 
0.15 
•uooqjBid  'd  '^33  '^30 
0.16 
0.16 
0.15 
0.14 
0.15 
•qsooA  -lu  •ss3q  ;u33J3(j 
lO  lO  lO 
ö  O 
*q3up  'UI  *SS3q  ;U3DJ3tl 
1  1  -  1  1 
■qpUOJ  -lU  *SS3q  *4U3Di3cl 
42 
32 
1  'qteid  'UI  •ss3q  •iU33i3d 
■S3q  'd  •a\33  -ppiuiso 
O  Oï  I>  Ci 
<7^  ^  ^  ^ 
•jjnid  U3p  UBA  uiruBa 
'fi^JBd  J3p  J3Uiu]njq 
151 198 575 Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
NN. 'PJ3AV  U3UIOU 
j  -33  ntJBdjaojd  jinjBBM 
j  ‘flt-IBd  ”j3p  )l|3lM3§  IBBJOX 
q 
'3!)}0}(  3p 
-isjsq  J3p  tqDiMsS  )3q 
UeX  uooqsup  93B4U33J3(J 
1  1  1  1  1 
'3l}JO>(  3p 
-lajsq  is’p  ^qoiAVdS  jsq 
UEA  uooqpuoj  33b)U33J3(] 
26 
'3!}]0>|  9P 
1  -i9J3q  J3p  tqsiMsS  )3q 
^  UBA  UOOq)B|d  33B4U93i3c] 
O X  X  X 
•tl|JBdj30Jd 
. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. J9p  udssaq  {b^ubb  diB|ox 
100 100 
1  ‘iiqosujooq  UI  uooq 
1  -puoj  jap  a4Suaï  -ppiuiaQ 
11.40 
11.32 
11.65 
11.56
11.11 
*Iiqasuiooi|  ui  uooq 
-4Bld  jap  3)31131  -ppilUAQ 
c: 
iC  irs  co  3^ 
oi  oi  ^ 
•uooqpuoi  4aiu 
uassaq  Jap  a;3uai  'ppiuiaQ 
14.54 
14.83 
1 
'uooq)B|d  )3ui 
1  u3SS3q  J3p  3)3u3I  -pp!ui3g 
X  i>  i.-;  o  X 
X  oc  liï  c: 
'luauiapua^ 
O  >-i 
X  00  CC  X 
•uooqsup  ’d  •m33  '0130 
1  1  1  1  1 
‘uooqpuoj  'd  •m33  •ui30 
0.15 
0.15 
0.16 
0.15 
0.1
! 'uooq)B|d  'd  '^33  -^30 
0.16 
0.16 
0.15 
0.15 
0
•qsooA  UI  'ssaq  ’ïuaDJad 
0.5 
0.5 
1 
1 
1 
1  ‘qaïjp  UI  ssaq  •juaajacj 
S  1  1  1  1 
1  *qpuoj  ‘UI  ’ssaq  *4uaDJad 
42 
39 
'q)B|d  'UI  ‘SS3q  ')U33J3(1 
6.4 
70 
60 
1  •S3q  'd  •m33  •pp!ui3Q 
O  O  Ci 
C-I  OJ  ^ 
■3jn|d  U3p  UBA  Uin)BQ 
1  'fi)JBd  J3p  J3niuint^ 
X  CO  0^1  CO  3: 
^  35  tc  (N  o 
<M  CO  ^ 576 Coffea  
Abeokutae  
Moederboom  
PP. 'PJSAV  U3U10U 
-a3  fi^iBdjaojd  jiiubbav 
‘fijjBd  ïap  jijDiAvaS  aiBjox 
■3IJJ051  ap 
-taiaq  iap  maiMaS  jaq 
UBA  uooqaup  aSBjuaajac] 
1  1  1  (M 
•aijjoii  ap 
-laiaq  i'ap  ^qaiMag  jaq 
UBA  uooqpuoj  aSB^uaajaj 
1  ^  ^  ^ 
1  (M  CO  C<I 
aijjOH  ap 
-lajaq  jap  jqaiMaS  jaq 
UBA  uooq^Bid  aSB^uaaia^i 
77 
*fi;iBdj30Jd 
iap  uassaq  if;ubb  aiBjox 
O  O  O 
1  O  O  O 
‘nqDSUiOoq  ui  uooq 
-puoi  Jap  a;Suai  'ppiuiao 
10.70 
10.66 
10
'imasujooq  ui  uooq 
-\TS\ó  Jap  a^Suai  'ppiuiao 
11.47 
11.3
’uooqpuoj  ;aui 
uassaq  JDp  a^Suai  -ppiuiao 
13.69 
13.66 
•uooq^Bid  )aui 
uassaq  iap  ajSuai  -ppiuiao 
15.32 
15.53 
•juauiapua^ 
8.5 
8.8 
9.4 
uooqaiip  -d  -AvaS  -uiao 
0.14 
1 
•uooqpuoi  -d  -MaS  'uiao 
0.14 
0.13 
1.13 
•uooq^Bid  -d  -AvaS  'uiao 
0.13 
0.12 
0.12 
'  -qsooA  *ui  'ssaq  ïuaojad 
1  1  1 
*qaup  ’ui  -ssaq  ;uaDjad 
1  1  1  - 
•qpuoj  ’ui  ’ssaq  -^uaDjad 
1  00  O  CO 
1  co  ^  co 
■qjEid  -UI  -ssaq  -^uaaiaj 
65 
•saq  'd  'AvaS  -ppiuiao 
. 00  O;  Oi 
->|nid  uap  UBA  uirnBQ 
-fijjBd  iap  iauiuinjsi 
284 358 426 577 Coffea  
Abeokutae. IVloederboom  
QQ. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'piSM  U9UIOU 
-39  [!)jed)90jd  imjeeM 
‘f!)iEd  "j9p  m9!M33  31B10J, 
'3!))0}|  9P 
-!3J3q  J9p  )I19!M33  )3ll 
UBA  UOOq3Up  99e)U39J9c1 
1  1  1  ^  1  1  1 
'3!JJO>|  3p 
-!3J9q  J3p  )q3iM39  )3q 
UBA  uooqpuoj  99e)U39J9(J 
CO  t>-  O  XC  iO  ^ 
(M  ^  co  co  co 
'9!}}0}|  3P 
-!3i3q  J9p  ;q9!M99  )3q 
UBA  uooqieid  '39eiu99J9cl 
77 
83 
84 
\fi)jHd)oojd 
jap  uassaq  ibjufh  3(bïox 
200 
20
100 
*|ii|DSUJOOi{  UI  uooq 
;  -puoj  jap  a)3uai  'ppiuiao 
11.34 
11.48 
11.25 
11.42 
11.36 
'pqasujooq  ui  uooq 
-;B|d  iap  a;3ua|  'ppiuidQ 
12.71 
12.51 
12.49 
12.28 
12.06 
'uooqpuoj  )aui 
uassaq  Jap  a)3uai  ‘ppiuiao 
15.71 
15.02 
14.66 
15.79 
15.30 
'uooq)e|d  )9ui 
U9SS3q  i3p  3)9U9I  'PPIUJ30 
18.36 
17.66 
17.17 
17.74 
17.23 
17.66
1 ’  ';uauiapua^ 
7.0 
7.0 
7.3 
7.9 
7.9 
i 
1  'uooqaup  'd  'M99  'ui30 
0.15 
•uooqpuoi  ’d  ■m39  •ui3Q 
0.16 
0.17 
0.16 
0.16 
0.16 
'uooqiBid  'd  'm39  'ui9q 
0.17 
0.17 
0.16 
0.16 
0.15 0.15 
-qsooA  'UI  -ssaq  )U33J9(] 
\  Ö  Ö  \  \  i6 
qaup  *ui  ‘ssaq  )uaajac] 
1  1  1  ^  1  1  1 
*qpuoj  ’Ui  *ssaq  '^uaDjacj 
49 
■q)E[d  'UI  'SS3q  ')U33J3cl 
71 
■S3q  'd  •a\39  ■pp!UJ3f) 
 
1 
*)(nid  uap  UBA  uin^sQ 
6/4 
'tiljed  J9p  J3uiuin)q 
197 
320 
Med. Dep. V. Landbouw  11. 578 Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
SS. 'PJ3M  U3UIOU 
-sS  h^jedjsojd  (mjeeM 
‘fijJEd  ’  Jap  maiMaè  aiejox 
16.054 
'9!}jo>t  ap 
-lajaq  jap  iqaiMaS  )ai| 
UBA  uooqaup  a3e;uaajacj 
1  1  1  1 
•a!jjo>)  ap 
-lajaq  ja'p  tqaiAvaS  }aq 
UBA  uooqpuoj  aSBfuaajac] 
X  ic  OC  GO 
'aijpst  ap 
-lajaq  jap  ^qaiMaS  )aq 
ueX  uooq)B|d  aSe^uaajad 
92 
92 
'h;jedpojd 
jap  uassaq  ib;ubb  aiejox 
100 
1  ’nqasujooq  ui  uooq 
1  -puoj  jap  a;3uai  'ppiuiaQ 
ic  CC  CC 
cc  cc  cc 
o  o  CG  o 
‘i;ipsujooi|  UI  uooq 
-;eid  jap  a)Sua|  ’ppimaQ 
11.66 
11.45 
11.19 
11.19 
'uooqpuoj  pui 
uassaq  jap  a)3uai  *pptuiaQ 
14.25 
14.20 
13.79 
13.62 
i 
•uooq}B|d  ;aui 
uassaq  Jap  a)3ua|  'ppfmao 
16.19 
16.48 
15.95 
15.72 
i 
'pauiapua^ 
7.5 
7.7 
7.9 
7.9 
•uooqaup  ‘d  'MaS  ‘uiaQ 
1  1  1  1 
'uooqpuoj  'd  'AvaS  'uno 
0.14 
0.14 
0.13 
'uooqjBid  'd  'AvaS  'uiaQ 
0.14 
0.14 
0.13 
0.13 
1  *qsooA  -uj  *ssaq  tuaDja^j 
ld  ld 
d  1  ö  ^ 
•qaijp  UI  ssaq  paDja^i 
1  1  1  1 
1  *qpuoj  *ui  -ssaq  'paDjad 
14 
•qjBid  'UI  -ssaq  'juaajad 
74 
85 
•saq  'd  •A\a3  'ppiuiao 
O  Oï  X 
^  ^ 
•>(nid  uap  UBA  uinjBQ 
'IjlJBd  jap  jauiuintq 
X  CJ  c: 
o  X  CD  X 
CC  CC  --t  ’-t —  579  — Coffea  
Abeokutae. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. Moederboom  
TT. 1  'piSM  U3IUOU 
1  -33  [!)ied}30id  jinjeeM 
1  'hWBd  "j3p  m3!M3É  31B10X 
! '3!}}<»<  3P 
-!3J3q  J3P  )I{3!M33  )3l] 
UBA  U00q3Up  33e;U33J3(l 
1  1  1  1  1  1 
'.3!}}0]t  3p 
-!3i3q  jap  tqoiMsS  )3q 
UBA  UOOqpUOJ  33B)U33i3cl 
26 
44 
47 
'3!}}0}t  3P 
-l3J3q  J3p  iqojMdS  )3q 
UBA  UOOq)B|d  '33b)U33J3(1 
74 
74 
*ri)jedjaojd 
jdp  uassbq  iF;uee 
O  O  O  O  O 
o  12  2  2^ 
‘imosuiooq  UI  uooq 
•puoj  Jap  d)3uai  'ppiuiao 
11.46 
11.53 
11.50 
11.46 
’|ii|3SUJOOi|  UI  uooq 
-)Eid  Jap  a)3ua|  -ppiuiaQ 
12.66 
12. 12.05 
*uooqpuoj  )auj 
uassaq  jap  a;3uai  'ppiuiao 
15.00 
15.30 
15
15.51 
13.50 
'uooq)Bid  )3ui 
U3SS3q  J3p  3)3u3|  'pplUlSQ 
16.98 
17.32 
17.18 
16.86 
16.62 
‘^uamapua^ 
O  ,  00  IC  p  O 
00  1  00  05  C5 
■uooq3!jp  'd  'm33  'ui30 
1  1  1  1  1  1 
'uooqpuoi  'd  •m33  '0130 
0.15 
0.15 
0.15 
0.15 
0.1
'uooq)B|d  ‘d  •AV33  '0130 
0.16 
0.16 
1 
0.15 
0.15 
0.14 
j 
1 
*qsooA  ‘UI  'ssaq  ^uaDJa^ 
0.5 
0.5 
6 
'qaijp  *ui  ‘Ssaq  ^uaajad 
1  1  1  1  1  1 
qpuoj  'ui  ‘Ssaq  ’^üaajaci 
63 
40 
'qiBfd  -UI  -SS3q  ')U33J3c] 
65.5 
-S3q  d  -m33  -pp!ui30 
^  O  05  05 
\  ci  cS  ^  ^ 
’]|n|d  U3p  UBA  Uin)EQ 
7/5 
'flIJBd  i3p  J3UlUin(tl 
IC  1-H  CC  05 
1  <M  00  IC  CC 
^  1  W  <M  CC Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
UU. 580 
■pj3M  U3U10U 
-33  tijjBdpojd 
1  ‘flJiBd  Ï3p  J11D1M33  3IBIOX 
•3IJJ031  3p 
-!3J3q  43p  41)3!AV33  1311 
UBA  UOOq3!Jp  3SBlU33i3£l 
C4  cc  't  04  1 
•3!1}0>I  3p 
i  -!3J3q  i3p  m3!A\33  13q 
I  UBA  uooqpuoi  33BlU3DJ3d 
1  O  '  IC  iC 
•3!J}0>|  3p 
j  -!3J3q  J3p  m3!A\3S  43q 
j  UBA  UOOqiBld  33BlU33J3d 
93 
87 
95 
1  [ijjBdpojd 
i  J9p  uassaq  ie;uBB  aiB^ox 
O  O  O  O  O  O 
o  o  o  o  o  o 
j  imosujooq  uj  uooq 
1  -puoj  J3P  9)3u3i  -ppiiuao 
10.40 
10.25 
10.69 
10.36 
10.50 
•nqDSUJOOq  UI  uooq 
-jEid  aap  9j3u3i  'ppiuiao 
11.60 
11.58 
11.67 
11.30 
'uooqpuoj  )9Ui 
tiassaq  J9p  ajSuai  -ppiuiaQ 
12.40 
12.75 
13.66 
13.42 
12.50 
13.50 
1 
•uooqiBid  13UI 
Ü3§S3q  J3P  313U3|  ■pp!U130 
! EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 16.26 
15.91 
15.53 
15.31 
’)U9Ui9pU9^ 
7.0 
7.4 
7.6 
7.5 
8.1 
[  •uooq3up  d  •a\33  •ui3r) 
0.14 
0.15 
0.13 
•uooqpuoj  ‘d  •m33  luso 
0.14 
0.13 
0
0.14 
uooqiBid  'd  •a\33  0130 
0.14 
0.15 
0.15 
0.14 
•qsooA  'UI  'ssaq  iU9Di9(£ 
0.5 
0.5 
0.5 
1.5 
1.2 
•q9ijp  ‘UI  ’ssaq  ^uaDJaj 
<C4  cc  ^  1 
■qpuoi  'UI  ■SS3q  ■lU33l3d 
O  00  00  O  oc 
■qiBld  -UI  •SS3q  •lU3Di3d 
1 
80 
'  •S3q  'd  •a\33  •pp!ui3o 
05  Cl  O  00  05 
■r^  Cl  Cl  ^  ^  ^ 
•>jn  U9p  UBA  Uin|BQ 
30  
3 
1 
'fllJBd  43P  43lUUin(sl 
o  00  lO  cc  o 
Cl  Cl  cc  tc 580 C4  cc  't  04  1 
1  O  '  IC  iC 
93 
87 
95 
O  O  O  O  O  O 
o  o  o  o  o  o 
10.40 
10.25 
10.69 
10.36 
10.50 
11.60 
11.58 
11.67 
11.30 
12.40 
12.75 
13.66 
13.42 
12.50 
13.50 
1 
 
! 16.26 
15.91 
15.53 
15.31 
 
7.0 
7.4 
7.6 
7.5 
8.1 
 
0.14 
0.15 
0.13 
 
0.14 
0.13 
0.14 
 
0.14 
0.15 
0.15 
0.14 
 
0.5 
0.5 
0.5 
1.5 
1.2 
 
<C4  cc  ^  1 
 
O  00  00  O  oc 
 
1 
80 
 
05  Cl  O  00  05 
■r^  Cl  Cl  ^  ^  ^ 
 
30  
3 
1 
 
o  00  lO  cc  o 
Cl  Cl  cc  tc Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
UU. ■pj3M  U3U10U 
-33  tijjBdpojd 
1  ‘flJiBd  Ï3p  J11D1M33  3IBIOX 
•3IJJ031  3p 
-!3J3q  43p  41)3!AV33  1311 
UBA  UOOq3!Jp  3SBlU33i3£l 
C4  cc 
•3!1}0>I  3p 
i  -!3J3q  i3p  m3!A\33  13q 
I  UBA  uooqpuoi  33BlU3DJ3d 
1 
•3!J}0>|  3p 
j  -!3J3q  J3p  m3!A\3S  43q 
j  UBA  UOOqiBld  33BlU33J3d 
93 
1  [ijjBdpojd 
i  J9p  uassaq  ie;uBB  aiB^ox 
O  O  
o  o  
j  imosujooq  uj  uooq 
1  -puoj  J3P  9)3u3i  -ppiiuao 
•nqDSUJOOq  UI  uooq 
-jEid  aap  9j3u3i  'ppiuiao 
11.5
'uooqpuoj  )9Ui 
tiassaq  J9p  ajSuai  -ppiuiaQ 
12.40 
•uooqiBid  13UI 
Ü3§S3q  J3P  313U3|  ■pp!U130 
! 16.2
’)U9Ui9pU9^ 
[  •uooq3up  d  •a\33  •ui3r) 
•uooqpuoj  ‘d  •m33  luso 
uooqiBid  'd  •a\33  0130 
•qsooA  'UI  'ssaq  iU9Di9(£ 
•q9ijp  ‘UI  ’ssaq  ^uaDJaj 
<C4 
■qpuoi  'UI  ■SS3q  ■lU33l3d 
O  
■qiBld  -UI  •SS3q  •lU3Di3d 
1 
'  •S3q  'd  •a\33  •pp!ui3o 
05  Cl 
■r^  Cl 
•>jn  U9p  UBA  Uin|BQ 
30  
3 
'fllJBd  43P  43lUUin(sl 
o 
Cl 581 Coffea  
Abeokutae  
Moederboom  
VV. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'PJ3M  uaulou 
-aS  f!)jEdpojd  tjtijeeM 
‘fDjed  'iap  tqaiMaÉ  aiE)ox 
X  (M  ^  3C  m 
2:ÏS'^‘-'ï3CXi-'ïS'J— < 
'^oöccc^i'*-ïi-^ööo 
aijjoit  ap 
-lajaq  Jap  tqaiMaS  jaii 
UEA  uooqaijp  a3e)uaajacj 
1  1  .1  1  1  1  1  1  1  1 
'aijjoji  ap 
-lajaq  jap  iqajAvaS  jaq 
UEA  uooqpuoj  aSejuaajad 
^  1  , 
<M— 'X-fol  siicl 
'a!}}o>t  ap 
-lajaq  iap  jqaiAvaS  )aq 
UEA  uooqieid  aSejuaajacj 
^  IC 
lïc-Nuc  1 
xt^xxci  oixr» 
*fi;jed|30jd 
1  jap  uassaq  apïioj. =  ilil  1 
*|ll{3SUJOOIt  UI  uooq 
i  -puoi  jap  a)3ua(  ‘ppiuiaQ 
11.78 
11.69 
11.49 
11.39 
'liqasujooq  ui  uooq 
-)Bid  jap  a;3uai  ppiuiao 
12.89 
j  
12.46 
12.04 
12.37 
12.30 
12.28  
i 
i  ’uooqpuoj  )aui 
<  uassaq  Jap  a;3ua|  'ppfuidQ 
15.71 
14.94 
14.75 
15.32 
14.62 
15.88 
15.19 
'uooq)E|d  )aiu 
uassaq  jap  a)3ua|  -ppiuiao 
18.72 
17.70 
17.06 
17.86 
17.19 
17.82 
17.34 
i  *3!UO>iiiqas 
-ujooq  uj  )üauiapua^ 
j—  rsic  . OC  1  X  X  x'  1 
1  -uooqaijp  'd  'Mao  'uiao 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
'uooqpuoj  'd  'Mas  'uiao 
0.18 
0.17 
0.15 
0.18 
0.15 
1 
0.15 
'uooqjBid  'd  'MaS  'uiao 
0.17 
0.16 
0.14 
0.14 
0.15 
0.15 
1  -qsooA  'UJ  ‘ssaq  ^uaDja^j 
1  LC  IC  IC  IC  1  >c  1 
^  ^  o  o  CJ  ^  iC 
i  'qdf-ip  *ui  ssaq  ;uaaja<j 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  i 
qpuoj  'UJ  'Ssaq  'luaDjad 
o  o  1  ^  o  1 
CJCOCJCJ-^  --CCCC 
1  'q;E|d  'UJ  'ssaq  'tuaajad 
80 
66.5 
79 
'saq  'd  'Mas  'ppiuiar) 
 
1.9 
'>(nid  uap  UEA  uirqEQ 
19/2 
'[i)JEd  jap  jauiuintq 
XXt^COt^-^iCiC'^  « eeM 
iE)ox 
X  (M  ^  3C  m 
2:ÏS'^‘-'ï3CXi-'ïS'J— < 
'^oöccc^i'*-ïi-^ööo 
jaii 
jacj 
1  1  .1  1  1  1  1  1  1  1 
jaq 
jad 
^  1  , 
<M— 'X-fol  siicl 
)aq 
jacj 
^  IC 
lïc-Nuc  1 
xt^xxci  oixr» 
ïioj. =  ilil  1 
 
iuiaQ 
11.78 
11.69 
11.49 
11.39 
 
uiao 
12.89 
j  
12.46 
12.04 
12.37 
12.30 
12.28  
i 
fuidQ 
15.71 
14.94 
14.75 
15.32 
14.62 
15.88 
15.19 
iuiao 
18.72 
17.70 
17.06 
17.86 
17.19 
17.82 
17.34 
a^ 
j—  rsic  . EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. C'i  ^  1 
w  w  -ï* 
X  X  -r  o  r-;  , 
cc  tt  1 
cc 
5  5  r;  1 
ut  '^['•UtTf 
o  c:  X  uc  C5  1 
ct  X  1 
ai  ö  ^  x  1 
1  1  1  1  1  1 
l>-  X  X  IC 
X  X  ut  ut 
1  1  1  d  ^  1 
1  1  1  1  1  1 
—  o  et  at  1 
»c  ta  w  »c  1 
ut 
^  cc  X  X  cc  ^ 
ut  C^J  cc  X  (N  . c4  -ei  ci  1 
^  '-1'  -Tj*  ut  w 
—  ^  X  X  ^ 
7t  Cl  Cl 
X  X  Ut  X  O 
X  cc  1 
—  d  Cl  X  1 Coffe  
Abeokutae. Moederboom  
XX. 'PJ9M  U9UiOU 
-93  l!)jed)90jd  (injee.w 
‘filjed  j9p  m9!M93  9|e)oj. jc  ic  o  X 
2Ê  2! ^  ^ 
^  ^  o 
Cl 
'9!|}0>|  9p 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  )91) 
ueX  uooq9!jp  93e)U93J9(j 
1  1  i  1  1  1 
'9!J)0)|  9P 
-!9J9q  J9p  )i|3!M93  )9q 
UBA  uooqpuoj  93e)U99J9c] 
irt  o  1 
ut  1 
'9!)]0)|  9P 
-!9J9q  J9P  )1|3!M93  )9q 
UBA  UOOq)B|d  93B)U33J9(1 
-r  irt  ut  o  1 
^  ’-t  lit  »;t  1 
'ft^jEdpojd 
Jdp  udssbq  iH;uee  91B)0X 
S  S  2  2  2  1 
*|ii{3SUJoot|  u|  uooq 
-puoj  J9p  9)9U9I  'ppiUldQ 
“M  tt  X  tc  ir: 
tt  iq  C:  . C'i  ^  1 
'Ifqosujooq  ui  uooq 
•;e|d  J9p  9)3u9I  *ppiuj9Q 
w  w  -ï* 
X  X  -r  o  r-;  , 
cc  tt  1 
'uooqpuoj  ;9ui 
u9SS9q  idp  9)3ud|  'ppiiudQ 
cc 
5  5  r;  1 
'uooq|B|d  )9U] 
U9SS9q  J9p  3)3U9I  'PPIUJ30 
ut  '^['•UtTf 
o  c:  X  uc  C5  1 
ct  X  1 
*)U9U19pU3^ 
ai  ö  ^  x  1 
'uooq9!Jp  'd  'AV93  'UJ90 
1  1  1  1  1  1 
-uooqpuoj  'd  -a\93  -uj90 
l>-  X  X  IC 
'uooq)B|d  -d  •a\33  'ujoq 
X  X  ut  ut 
qSOOA  ‘tu  ‘SS9q 
1  1  1  d  ^  1 
'qdijp  'lu  'sssq 
1  1  1  1  1  1 
'qpuoj  *ui  ’SSdq  ‘|U99J9j 
—  o  et  at  1 
»c  ta  w  »c  1 
'q)B|d  'UJ  -ss9q  ')U93J9cI 
ut 
^  cc  X  X  cc  ^ 
'soq  -d  -MoS  -ppiuioo 
ut  C^J  cc  X  (N  . c4  -ei  ci  1 
-))n|d  U9p  UBA  Ujn)BQ 
^  '-1'  -Tj*  ut  w 
—  ^  X  X  ^ 
7t  Cl  Cl 
*fi)jed  Jdp  Jdiuiun^q 
X  X  Ut  X  O 
X  cc  1 
—  d  Cl  X  1 'PJ9M  U9UiOU 
-93  l!)jed)90jd  (injee.w 
‘filjed  j9p  m9!M93  9|e)oj. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. OC  1  X  X  x'  1 
'uiao 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  1 
'uiao 
0.18 
0.17 
0.15 
0.18 
0.15 
1 
0.15 
'uiao 
0.17 
0.16 
0.14 
0.14 
0.15 
0.15 
Dja^j 
1  LC  IC  IC  IC  1  >c  1 
^  ^  o  o  CJ  ^  iC 
aja<j 
1  1  1  1  1  1  1  1  1  i 
aDjad 
o  o  1  ^  o  1 
CJCOCJCJ-^  --CCCC 
aajad 
80 
66.5 
79 
uiar) 
 
1.9 
irqEQ 
19/2 
uintq 
XXt^COt^-^iCiC'^  « 582 Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
WW. 582 
'pi3M  U31U0U 
-33  [iijedpojd  ;mjeeM 
‘f!»JBd  ’isp  )1|3!M33  3IB40X 
•3!}}05|  3p 
-!3J3q  J3p  4q3!M33  4314 
UBA  U00q3Up  3'3B4U33i3(] 
1  — 1  ^  1  1  iM 
■3!4}05(  3P 
-!3i3q  J3p  4q3!AV33  4314 
UBA  uooqpuoi  33B4U33J3d 
9 
20 
•3IJJ054  3p 
-!3J3q  i3p  4q3!M33  43q 
UBA  UOOq4B4d  33B4U33i3d 
89 
74 
■fi;jBdpojd 
J9P  uassaq  ib;ubb  aiepx 
200 100 
100 
*{iq9SU40oq  ui  uooq 
-puoi  J9p  9;3u3I  ’ppiujao 
11.02 
11.15 
11.55 
13. 'imosujooii  UI  uooq 
-Pid  jap  3;3u3i  'ppiuiaQ 
11.55 
12.20 
11. •uooqpuoi  pui 
i  uassaq  jap  ajSuai  'PPïiiiso 
13.98 
14.75 
14.8
13.91 
•uooq4Bid  43UI 
U3SS3q  J3p  343u34  •pp!ui30 
16.41 
16.58 
16.26 
16.12 
15.81 
j 
'CS  H  aSoippuiyw)  •4U3ui3pu3a 
7.5 
7.6 
7.5 
7.9 
•uooq3!ip  -d  •m33  •ui30 
0.12 
0. •CS  'H  aSojppui^v) 
•uooqpuoj  'd  •AV33  '0130 
0.16 
0.16 
0.16 
0.15 
0.1
0.15 
TS  H  sSojppuiyW^ 
•uooq4Bid  ’d  ‘msS  •0139 
0.15 
0.15 
0.15 
0.13 
0.13
■qsooA  -UI  ‘ssaq  paDjaj 
lO  j  lO 
0  ^ 
•qaup  -UI  -ssaq  ;uaoja<j 
1  —  1  1  (M 
•qpuoj  'lu  ’ssaq  *;ua3Jacj 
14.5  
1 
1 
1 
20 
39 
•q4Bid  'UI  •ss3q  •4U33J3(i 
69 
•S3q  'd  'MsS  •pp!m30 
0  0  00  00  GO 
<74  (N  ca  ^ 
•>tnid  U3p  UBA  uin4BQ 
'ri4JBd  J3p  J3uiuin(vi 
177 224 
438  583 jc  ic  o  X 
2Ê  2! ^  ^ 
^  ^  o 
Cl 
1  1  i  1  1  1 
irt  o  1 
ut  1 
-r  irt  ut  o  1 
^  ’-t  lit  »;t  1 
S  S  2  2  2  1 
“M  tt  X  tc  ir: 
tt  iq  C:  . EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. '9!|}0>|  9p 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  )91) 
ueX  uooq9!jp  93e)U93J9(j 584 Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
YY. •pi3M  U9UI0U 
-3§  [!)JEd]30Jd  HIliBBM 
‘riJJBd'  jSp  mDliWaè  IBBJOX 
1 j 
-lajsq  J9p  :)i|9!jvv33  )3ii 
1  UBA  uooqsup  9Sb;U93J3c1 
(N  -.-H  1  CO 
•9!}}031  9P 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  }9q 
,  UBA  uooqpuoj  93B)U99J9(] 
30 
•9!}J0>1  9P 
1  -!9J9q  i9p  4q9!M93  }9q 
! UBA  UOOqtBld  93B}U99i9(] 
00  iC  (M 
CO  ITD  iro 
! -Fi^iBdjaojd 
j  Jap  uassaq  ibjubb  aiB;ox 
o  o  o  o 
O  O  O  iO 
*|iqDSujooii  UI  uooq 
-puoj  jap  ajSuai  ’PPÏI^SO 
10.49 
10.35 
10.24 
10.54 
qiqosujooq  ui  uooq 
-jBid  jap  a^Suai  'ppiuioQ 
11.39 
11.09 
10
•uooqpuoi  ;aui 
uassaq  Jap  a;§uai  ‘ppiuiaQ 
13.89 
13.98 
13.38 
13.56 
! 'uooqjBid  }9ui 
U9SS9q  J9P  9J3u9|  •pp!ui90 
15.88 
15.77 
14.90 
15.38 
*;uauiapua^ 
8.9 
9.7 
9.4 
9.0 
i 
i 
•uooq9up  'd  •a\93  •ui90 
0.13 
0.09 
0.09 
•uooqpuoj  'd  -«93  '^90 
0.13 
0.13 
0.13 
0.13 
'UOoqjBid  d  ■M93  ui9r) 
0.13 
0.13 
0.12 
0. •qsooA  'UI  'ssaq  '^uaDjacj 
0.5 
3.5 
7 
4 
1 
•qaup  *iu  'ssaq  ’^uaDjad 
1  (M 
•qpuoj  ‘UI  'ssaq  ■;uaDJax 
56 
38 
'  'qjBid  'UI  'ssgq  •JU99J9<£ 
IfJ  UO 
CÓ  I>-  O 
lo  iO 
! •S9q  d  •M93  •pp!Ui99 
00 
■Jjnid  U9p  UBA  UinjBQ 
ic  O 
lO  00  o  Oi 
(M  CO 
'[!}jBd  J9p  J9[nuintvi 
OS  O 
00  kO  05 
(M  CO  '<^1 Moederboo
YY. —  585  — Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
ZZ. 'PJ3M  UdUlOU 
-93  [jtJedjQOJd  )injeeM 
‘fiiJed'  jap  )q9!M9É  aiBjox 
'9!])0)|  9p 
•!9J9q  J9p  )1|9!M93  )9lt 
UEA  U00q9!Jp  9Se)U99i9(l 
1  1  1  1  1 
'9!]]0}|  9P 
-!9J9q  J9p  )q9!M93  )9q 
UBA  uooqpuoj  93e)U99J9(1 
27 
'9!}}0}t  9p 
-!9i9q  J9p  )1{9!M93  )9q 
^  ueX  uooq)e|d  aSetuaojaa 
ic  O  CC 
ts. [N. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. j  *ri)jed|aoJd 
'  Jap  udssdq 
200 
100 100 
1  'imosujooi]  UI  uooq 
1  -puoj  J3P  d)3u3i  'ppiiudo 
11.61 
11.86 
11.96 
11.25 
‘Iiqosujooq  UI  uooq 
-^e|d  J3p  3)3udi  ‘ppiuiao 
13.23 
13.23 
13.10 
12.85 
’uooqpuoi  ;9ui 
uossdq  Jdp  3)3ua|  ppiuioo 
16.22 
15.83 
16.70 
16.82 
’uooqieid  )9ui 
U9ss9q  jap  a)3ua[  -ppiuiao 
18.66 
18.39 
18.91 
1
1
‘;uaujdpu9^ 
9.0 
9.7 
9.5 
9.2 
'uooqajjp  ’d  -AvaS  ‘mao 
1  1  1  1  1 
'uooqpuoj  'd  'MaS  'luao 
0.15 
0.15 
0.15 
0.15 
•uooqjBid  'd  ‘Mas  'uiao 
0.15 
0.15 
0.15 
0.15 
0.13 
-qsooA  *uj  *ss9q  )Ud9J9cj 
0.25 
0.5 
0.5 
0
1.2 
1  *q3!Jp  ‘UI  ssaq  *|U9Di9d 
1  1  1  1  1 
•qpuoi  ’uj  ’ssaq  ‘)U93i9c] 
38 
•qjB|d  -UI  -ssaq  ')uaaia<j 
61.75 
50 
'saq  'd  'A\a3  'ppiiuao 
.2 
1  '}tnid  uap  UBA  uin)BQ 
'ti;jBd  jap  jauiuintq 
274 586 Coffea  
Abeokutae. Moederboom 
'PJ3M  U31U0U 
-33  f!)jedj30Jd  jmjBB-vi 
'tlJJBd  jsp  jqDIMsé  3|B}OX 
IC  Cï  o  X 
X 
c£>  cc 
'3!))0>|  3p 
-!3J3q  Jd'p  )i|3!M33  )3q 
UBA  U00q3!Jp  33b)U33J3c1 
1  1  1  1 
•3!}}0>|  3P 
-!3J3q  J3p  )l|3!M33  )3q 
UBA  UOOqpUOJ  33b;U33J3c1 
^  -  o  co  cc 
•3!J}0)|  3p 
-!3J3q  J3p  )l|3!A\33  )3q 
UBA  UOOqtBid  33B)U33J3(] 
co  o  I> 
X  c:  X  X 
•fijiedpojd 
J3p  uassaq  IBJUBH  31B10X 
100 100 
'imosujooq  u)  uooq 
•puoj  Jdp  d;9u9i  'ppiuidQ 
9.89 
9.66 
9.33 
9. 'liqosuiQoq  ui  uooq 
-;Bid  i3p  d)Sud|  -ppiuiao 
10.74 
10.40 
10.23 
10.10 
’uooqpuoj  )9ui 
1  uassaq  iop  a^Suai  *pp!ui9Q 
12.42 
11.65 
11.42 
11.88 
'uooq^Bid  ;3ui 
'  U3SS3q  i3p  3tSU3|  'pp!U130 
14.30 
13.01 
13.31 
12.31 
';u9uidpu9^ 
6.9 
6.5 
6.7 
7.3 
•uooq3up  'd  •m33  ‘0130 
1  1  1  1 
•uooqpuoj  ’d  •m33  •u]30 
0.11 
0.11 
0.10 
•uooqjBld  -d  '^33  '0130 
0.11 
0.10 
0.10 
•qSOOA  'UI  •SS9q  JUODiOa 
2.5 
4 
1 
'q9!ip  *U1  *SS9q  )U99i9cj 
1  1  1  1 
•qpuoj  'UI  ’ssoq  •lU9Di9d 
lo  o 
CSJ  ca 
•qjBid  -UI  'sssq  •}U33J3d 
75 
83 
1 
■S3q  'd  •m33  -ppiuiSQ 
(N  ca 
•>inid  U3p  UBA  uirnBQ 
'l!)iBd  i3p  J3uiuin)q 
270 
457 587 Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
CCC. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'PJ9A\  U3U10U 
-33  fitJEdpojd  linjeeM 
‘f!)jed  Ï9P  )q3!M33  3|e)OX 
'3!})0>|  3p 
-!3J3q  J9P  )1{3!M33  )3l| 
UEA  U00q3Up  33E)U33J3(1 
1  1  1 
-3!)}0]|  3p 
-!3J3q  J3p  )l(3!M3S  )3l( 
UEA  uooqpuoj  3'3E)U33J9c] 
00 
(M  CC 
'3!]J0>|  3p 
-!3J3q  J3p  )q3!M33  )3q 
UEA  UOOq)E|d  3'3E)U33J3c| 
1  'fDJEdpojd 
I  Jap  uassaq  aiejox 
000 
000 
’l!i|asujooii  UI  uooq 
-puoj  jap  a)3ua|  ‘ppiujao 
(M  00  0 
CO  CC 
'Ifqasujooq  ui  uooq 
>}e|d  Jap  a}3uai  ‘ppiuiaQ 
12.42 
12.11 
12.12 
1 
‘uooqpuoj  ;aui 
uassaq  jap  d;3uai  'ppiu^^O 
t 
1 
14.70 
14.48 
'uooqtEid  )3m 
U3SS3q  J3p  3)3u3|  'PPIUJ30 
16.51 
16.13 
16.24 
1 
*)uauiapua^ 
00  IC 
QÓ  00 
-uooq3up  -d  •m33  ‘0130 
i  1  1 
'UOoqpuoj  'd  •m33  ■w30 
1 
0.15 
0.15 
0.15 
'uooqjEid  -d  '0130 
0.15 
0.14 
0.13 
■qsooA  *ui  ssaq  ;uaajaj 
1  iO 
1  ^  CN] 
‘qaijp  *ui  ‘ssaq  )uaaja<j 
1  1  1 
'qpuoj  ‘UI  ssaq  ‘luaajdci 
'q)B|d  ’Ul  'SS3q  ')U33J3cJ 
58 
'S3q  'd  'm33  'PPIUI30 
00  00 
'qnid  U3p  UEA  uiniEQ 
'[!)JEd  J3p  J3uiuintsi 
288 588 Coffea  
Abeokutae  
JVloederboom  
DDD. 'PJ9A\  U3UIOU 
,  -93  fjiJBdpojd  tmjHeM 
‘flJJBd  i9p  )q9!M93  91EJOX 
o  o  lit  ^ 
X  O  ^  O 
oc  cc  ^ 
■-h'  co  cc  ^ 
•91JJ051  9P 
-!9J9q  J9p  }q9!M93  J9q 
uBA  uooqgup  93e)U99i9(] 
1  1  1  1  1 
'9!|}0>|  9P 
-!9i9q  j'9p  )1|3!M93  )9q 
Ue'a  uooqpuoi  93b)U93J9c| 
uC  (N  CC  CC 
'9!J}0>|  9P 
-!9J9q  i9p  )q3!A\9S  ;9q 
UBA  UOOq)B|d  93B)U93J9(1 
IC  CC  X 
C5  05  X  05  C5 
1  '[i;jed|90JcI 
^  J9P  uass9q 
100 
1 1 
1  ‘iti|9suJOoq  UI  uooq 
j  -puoj  J9p  9)SU9I  ‘ppiuiao 
10.95 
10.33 
10.44 
10.16 
'imosujooq  UI  uooq 
J9P  9;3u9i  -ppiuioo 
12.21 
11.46 
11
11.21 
11.62 
'uooqpuoi  )9UJ 
U9ss9q  J9p  9)3uai  'PPI^i^O 
14.75 
13.66 
13.75 
13.50 
14.25 
'uooq)B|d  }9Ui 
U9SS9q  J9P  9)3U9I  -pp!U190 
17.12 
15.89 
15.81 
15.63 
'4U9Ui9pU9^ 
’TJH  X  (N  CC 
X  ^  X  GC  X 
'uooq3!jp  ’d  ■a\93  '0130 
1  1  1  1  1 
•uooqpuoi  'd  'MoS  'uioQ 
0.13 
0.12 
0.11 
0. 1 
] 
•uooqjBid  'd  •A\9S  ‘uioq 
1 
[ 
1 
oro 
IT'O 
*qS00A  ’UJ  'SS9q  4U99J9^ 
0.5 
0.5 
1 
’qaup  *uj  'SS9q  4U99i9cj 
1  1  1  1  1 
•qpuoj  ’ui  ssaq  -^uaDJOtj 
9 
14 
5 
•qiBjd  'UI  -ssgq  ‘jugpiOd 
88 
1  'soq  ’d  -AvgS  •pp!Ui90 
•qnid  U9p  UBA  UinjBQ 
9/6 
'fnJBd  J9P  J9uiuintq 
1 
^  CO  CC  C£> 
O  <50  O  iO  05 
CC  CC 589 Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
EEE. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'PJ3M  U3UIOU 
-33  f!)JEdj30jd  linjGEM 
‘fUiEd  "j3p  m3!M33  3|E}OX 
'3!l}0}|  3p 
-!3J3q  J3'p  )l(3!M33  )3l| 
UEA  U00q3!Jp  39E)U33J3(J 
1  1  i  1  1 
'3!J}0>|  3p 
-!3J3q  jsp  )q3!M3S  )3q 
UEA  uooqpuoj  33e;U33J3(J 
X  O  X  O 
r:  cc  lo 
'3!}]0>|  3P 
-!3J3q  jsp  )q3!M33  )3q 
UEA  UOOq)E|d  33e)U33J3(J 
70 
54 
42 
n^jedjdojd 
Jdp  udssdq  le^uee  9|e;ox 
i  s  §  i  o 
‘lfi{DSUiOoi|  UI  uooq 
-puoj  jap  a)9ud{  'ppiuiaQ 
11.24 
11.34 
11.28 
11.05 
liqasujooii  ui  uooq 
-)eid  iap  a;3ua|  'pP'uiao 
12.16 
12.20 
12.00 
11.77 
'uooqpuoi  ;9Ui 
uassaq  jap  a)9ua|  'ppiuiaQ 
15.02 
14.88 
14.82 
’  'uooq)E|d  )3ui 
1  U3SS3q  J3P  3)3U3|  'PPIU130 
CC  X  uc  O 
OC  o 
CO  CO  co 
')uauidpua^ 
9.4 
9.3 
9.6 
9
'UOOq3!Jp  ‘UiSQ 
1  1  1  1 
'uooqpuoj  -d  •a\33  •ui30 
0.15 
0.15 
0.15 
0.14 
'uooq)Bid  'd  •a\33  '0130 
0.15 
0.15 
0.14 
0.14 
qsooA  'uj  'ssaq  )uaajacj 
1  1  1  1  Sv] 
-qaijp  'UI  'ssaq  ‘luaaia^j 
1  1  1  1  1 
qpuoj  'UI  'ssaq  ‘^uaaiaj 
55 
62 
73 
'q)B|d  'UI  'SS3q  ')U33J3(1 
45 
34 
'  ’S3q  'd  'M33  'pp!ui30 
1.8 
i 1 
')|n|d  U3p  UEA  Uin)GQ 
-rf  ^  UC 
CC  CC  lO  X  ^ 
'f!|jed  J3p  jsiuuintq 
co  C5  co  co  X 
c:  CC  X  lic 
^  ca  cc  -t X 
J 
1  1  i  1  1 
J 
X  O  X  O 
r:  cc  lo 
J 
70 
54 
42 
x 
i  s  §  i  o 
Q 
11.24 
11.34 
11.28 
11.05 
o 
12.16 
12.20 
12.00 
11.77 
Q 
15.02 
14.88 
14.82 
0 
CC  X  uc  O 
OC  o 
CO  CO  co 
^ 
9.4 
9.3 
9.6 
Q 
1  1  1  1 
0 
0.15 
0.15 
0.15 
0.14 
0 
0.15 
0.15 
0.14 
0.14 
j 
1  1  1  1  Sv] 
^j 
1  1  1  1  1 
j 
55 
62 
73 
(1 
45 
34 
0 
1.8 
i 1 
Q 
-rf  ^  UC 
CC  CC  lO  X  ^ 
tq 
co  C5  co  co  X 
c:  CC  X  lic 
^  ca  cc  -t —  590  — Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
FFF. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'PJ3M  U3UIOU 
-33  l!)JEdj30J(l  tinjEEM 
‘fUiEd  "j3p  )1{3!M33  3IE)0J, 
•3!}J031  3p 
-!3J3q  J3p  )l|3!M3S  )31J 
UEA  uooq3up  33e;U33J3(] 
<M  1  >-1 
•3!}}0>|  3p 
-!3i3q  J3p  )q3!M33  )3q 
UEA  uooqpuoj  33b)U33J3c] 
O  •*-' 
uti  iC 
'3!)}0)|  3p 
-!3J3q  J3p  ;q3;M33  )3q 
UEA  UOOq)E|d  33e)U33J3(1 
48 
73 
fiMcdpojd 
Jdp  udssdq  leiuen 
O  O  O 
o  o  o 
'imOSUJOOll  UI  uooq 
-puoi  J3p  3;3u3[  ‘ppjmao 
10.87 
10.80 
*l!i{3SUiOoq  u|  uooq 
-lB|d  jop  3;3u3i  -ppiujoo 
12.01 
11.66 
11.68 
1 
1 
‘uooqpuoj  ;9ui 
uassoq  jop  ojSuaf  ‘ppiuioo 
14.12 
13.98 
j 
'uooq)E|d  )3iu 
U3SS3q  J3p  3)3u3|  'pp!UJ30 
16.57 
15.71 
:  ';u3uidpu3^ 
8.8 
8.7 
7.8 
'uooq3up  'd  •m33  •IU30 
! 0.12 
0.13 
1 
'uooqpuoj  'd  '«33  ‘0130 
1 
0.12 
1 
'uooqtBid  'd  •m33  'Uisr) 
(N  ^ 
d  d  ö 
'qsooA  'UI  'ssoq  ^uaojdd 
1  ^ 
1  ^  co 
•qaup  UI  -ssaq  'tudOiaj 
^  1  « 
qpuoj  *ui  'ssoq  '^uoojo^j 
^  iC  Ci 
cc  CD  co 
'q)E|d  -lU  'SS3q  ')U33J3c] 
j 
33 
•S3q  'd  •m33  •pp!m30 
lO 
•J(nid  U3p  UEA  UIIHEQ 
'f!)jBd  J3p  jsuiwnjq 
342 
42 591 Coffea  
Abeokutae  
Moederboom  
GGG. 'PJ3M  U3U10U 
-33  r!)jed}30jd  ifnjBËM 
‘flJJBd  J3P  )({3!M33  3|B)0X 
'3!)}0}(  3P 
-!3J3q  J3P  )M3!AV33  )3l( 
UBA  UOOq3Up  33B)U33J3(] 
X  O  O  CC 
^  (M 
'3!J}0>t  3p 
-!3J3q  J3p  )q3!M33  )3q 
UBA  uooqpuoj  33B)U33J3(] 
X  CO  Ci  O 
'3!J}0>|  3P 
-!3J3q  J3p  )1|3!M33  )3q 
UBA  UOOq)B|d  33b)U33J3(] 
X  lO  CD 
X  ».o 
•fijiBdpoid 
J9p  udssaq  diB^ox 
o  c  o  o  o 
'|!l|3SUJOOL|  UI  uooq 
-pUOJ  Jap  3)3u3|  'PPIIU30 
10.50 
10.88 
11.00 
11.16 
'Ijqasujooii  ui  uooq 
1  -ïFid  jap  ajSuai  ppiuiao 
i 
11.66 
11.35 
11.71 
11.48 
11.69 
'uooqpuoj  )aui 
uassrtq  jap  a)3ua|  -ppiuiao 
14.34 
1 
14.00 
14.50 
14.75 
13.81 
'uooq)B|d  )3ui 
U3SS3q  J3p  3)3U3|  'PP!U130 
16.58 
16.02 
16.31 
16.01 
16.31 
i  -  'luauiapua^ 
CO  p  OJ  LD 
[>  IV  CO 
'uooq3!jp  'd  'MSS  '^30 
0.16 
0.16 
0.16 
0.15 
0.17 
•uooqpuoi  'd  ■a\33  ■uj30 
0.18 
0.17 
0.18 
0.19 
■uooq}B|d  'd  'MsS  'uiso 
0.18 
0.18 
0.17 
0.17 
0.19 
•qsooA  ‘tu  'ssaq  ^uaDja^i 
1 
1 
2.5 
2. 1 
'qaijp  *ui  'ssaq  ^uaDja^j 
6 
7 
5 
qpuoj  'UI  ssaq  ‘)uaajad 
Dl  OJ  lO  CO 
^  Dl  Dl  CO 
'q)B|d  'UI  -SS3q  ’)U33J3(] 
79 
1 1 
1  •S3q  'd  •a\33  'PPIUJ30 
•)|nid  U3p  UBA  U4n}BQ 
'f!)jud  j3p  jsuiluntq 
204 326 592 Coffea  
Abeokutae. IMoederboom  
JJJ. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. ‘PJ3M  U9U10U 
-93  f!)JEd}90jd  linjEEM 
‘fijjEd'jap  )1|9!M93  9IBJ0x 
-9!}}0}t  sp 
-!9J9q  J9p  )1|3!AV93  )9l| 
UEA  U00q9!Jp  93E)U93J9(1 
1  1  1  1  ^  1  1 
■3!JJ05(  3p 
-!3J9q  i9p  )q3!M33  ;9q 
UEA  uooqpuoi  '33e)U93J3(1 
C<ï  ^  t-H  co  ^  co 
co  <M  -TH  (?q 
'3!|}0:|  3p 
-!9J9q  i9p  )q3!AV33  )3l{ 
UEA  UOOq)E|d  93e)U33J9(] 
78 
64 
74 
77 
84 
1 
'fipedpojd 
J9p  udsssq  |e;ufb  3|b;ox 
! 100 100 
100 
‘Itqosuiooq  ui  uooq 
-puoj  J9p  d;3u9|  'ppiiuao 
11.30 
10.44 
10.38 
10.65 
10.31 
10.84 
10.64 
'imosujooq  UI  uooq 
-;Bid  Jdp  d;3u3i  *PP!^^0 
12.35 
11.78 
11.52 
11.60 
1
11.58 
'uooqpuoj  ;dui 
uasssq  Jdp  9;3udi  ‘ppiuioQ 
15.22 
14.60 
14.90 
14.25 
13.88 
14. 15.12 
'uooq)E|d  )3ui 
U9SS3q  49P  9)3u3|  ‘PPIU190 
17.28 
16.98 
16.87 
16.27
15.57 
*^U9U13PU3^ 
9.8 
9.2 
'uooq3tjp  ’d  'M33  'UI30 
0.09 
•uooqpuoj  -d  ’AvoS  'Uior) 
0.14 
0.12 
0. 0.12 
0.13
•uooq)Eid  'd  ■m33  'uioo 
0.14 
0.13 
0
0.12 
'qSOOA  *U1  ‘SS9q  )U99J9x 
Uï  . iiï  lO 
Ö  1  i-H  ^  CD  (N  CD 
‘qoup  *ui  'ss9q  ;u99J9cj 
1  1  1  1  1  1 
'qpuoj  ‘UI  'SS9q  ';u93J9ci 
r-  iD  lO  CC  CD  Dl 
cc  ic  cc  '-1’  cc  (M  cc 
! ‘qjEid  'UI  -ssoq  ')U33J3d 
45 
64 
•S9q  'd  •a\33  'ppiujoo 
(N  OC  O  00  00  Ci  !> 
C'i  ^  c4  -TH*  ^ 
•>|nid  U3P  UEA  UinjEQ 
1  '!!)ied  J3p  J3uiuiniq 
DJ  lO  ^  O 
^  00  O  CC  ^ 
^  DJ  DJ  f  -t*  IC  00  Coffea  
Abeokutae. Moederboom  
KKK. 'PJ9M  uauiou 
-39  f!)jBdj30Jd  iinjBBM 
‘l!)JBd  J3P  41{3IM3É  3IB40J. '3!}}0}|  3p 
-ISJSq  J3P  )1(3!AV33  43t( 
U6A  uooqsup  33b)U33J9c] 
1 
'3!{}0)|  3p 
-isisq  J3p  )q3iM39  43q 
UBA  uooqpuoj  '33B4U33J3c1 
'3!})0>|  3p 
-isjsq  J9p  4q3!M39  43q 
UBA  UCOq^Efd  '33b)U33J9cJ 
O 
*fi;jed)dOicl 
Jap  uassaq  d|c;ox 
[
i 
‘{iqasujooq  ui  uooq 
-puoj  Jap  a;3udi  'ppiuiao 
10.98 
j 
’imasujooq  ui  uooq 
-)etd  Jap  a;Sua|  'pPïu^^O 
11.76 
'uooqpuoj  pui 
uassaq  jap  a;Sua|  ‘ppimao 
zvn 
'uooq)B|d  43U1 
j  
U9SS9q  J9p  343u3[  'PPIIU90 
16.28 
1  ‘pauiapua^ 
GO 
j  'uooq3!jp  'd  'm33  'ui90 
1 
j  
'uooqpuoj  ’d  •m33  •U430 
0.13 
! 'uooqtBid  -d  •m33  ■ui30 
0.12 
-qSOOA  -W  •SS3q  4U33J9c1 
iO 
ci 
'qaup  'uj  'ssaq  padja^] 
1 
1  -qpuoj  'UI  -ss3q  -4U39J9(j 
1 
co 
-q)B|d  'UI  'SS3q  '4U33i3(i 
có 
1.0 
j  'S3q  'd  'M93  'pp!ui3f) 
cc 
1  
'}|n[d  U3p  UBA  Uin^BQ 
'IqjBd  J9p  J3Uiuiniq 
1 
771 
Med. Dep. v. Landbouw  II. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 594 Coffea  
Abeokutae  
om  
594 
'pi3A\  U3UI0U 
-sS  r{)jed}90Jd  )!njei;A\ 
‘IijJed  jap  ;ip!A\33  3|BJ0X 
aijjOH  ap 
-jajaq  jap  )i|a!Ma3  )ai( 
uBA  uooqaup  aSBiiiaDja^j 
I  1  1  1  1  1 
•a!}j05(  ap 
-jajaq  jap  iqaiMaS  pq 
UBA  uooqpuoj  a^Biuaaja^j 
1  OC  CC  C'l 
1  c:  cvi  (M  ^ 
■a!}}0)(  ap 
-jajaq  Jap  iqajMaS  jaq 
uBA  uooqpid  aSBjuaajaj 
! ■M  !M  i-H  cc  00 
I  to*  o  I'-  iC 
fi;jt;d}90Jd 
J9p  usssaq  (ujubu  aivioj. o  o  o  o  o 
1  o  o  o  o  o 
’IiqDSUJOOq  UI  uooq 
-puoi  J3P  9J8U9[  'ppiuiao 
11.08 
10.83 
10.80 
10. 11.14 
’imosuiooq  UI  uooq 
-JBld  iap  3)SU91  ‘PPUU9Q 
11.99 
11.85 
11.67 
11.92 
'uooqpuoj  )dUi 
udssaq  Jdp  d)^u9|  *pp|Ui9Q 
15.25 
14.86 
15.12 
'uooq)B|d  )aui 
uassaq  jap  ajSuaj  ppjuiaQ 
17.32 
17.31 
17.30 
17.11 
'9ljjO>t[ll|OS 
-ujooq  UI  iÜ9iu9pu9y 
1 
9.5 
1 
uooqaup  'd  'Avao  'uiao 
1  1  1  1  1  1 
uooqpuoj  'd  •A\a3  'uiaQ 
0.14 
0.14 
0.14 
0.14 
•uooqjBid  'd  'MaS  'luar) 
0.15 
0.14 
0.14 
0.15 
0. •qsooA  -UI  ‘ssaq  juaojaj 
1.5 
1.5 
•qaup  'UI  ’ssaq  )U9Dja^ 
1  1  1  1  '  1 
•qpuoj  lu  *ss9q  -juaDia^ 
44 
44 
59 
•qjBid  'Ui  'ssaq  juaajaj 
1  ic  lO  ^ 
1  c:c  -t  cc  cc  o 
i.C  ^  UC  IC  -f 
saq  d  •/V\a3  ‘ppiiuaQ 
2.1 
•qnid  uap  UBA  uinjBQ 
^  ^ 
o  ic  o  c:  -f 
■fijJBd  Jap  jauiuiiiN 
Oi  »c  c:  ic  O 
1  X  co  (M  c: 
1  Cl  cc  -f  '-t I  1  1  1  1  1 
1  OC  CC  C'l 
1  c:  cvi  (M  ^ 
! ■M  !M  i-H  cc  00 
I  to*  o  I'-  iC 
o  o  o  o  o 
1  o  o  o  o  o 
11.08 
10.83 
10.80 
10.7
11.14 
11.99 
11.85 
11.67 
11.92 
15.25 
14.86 
15.12 
17.32 
17.31 
17.30 
17.11 
1 
9.5 
1 
1  1  1  1  1  1 
0.14 
0.14 
0.14 
0.14 
0.15 
0.14 
0.14 
0.15 
0. 1.5 
1.5 
1  1  1  1  '  1 
44 
44 
59 
1  ic  lO  ^ 
1  c:c  -t  cc  cc  o 
i.C  ^  UC  IC  -f 
^  ^ 
o  ic  o  c:  -f 
Oi  »c  c:  ic  O 
1  X  co  (M  c: 
1  Cl  cc  -f  '-t —  595  — Coffea  
Abeokutae  
Moederboom  
PPP. 1)  Zie  Hiei’n,  African  species  of  the  genus  Coffea,  in  Transact.  Linn.  Soc.  2 
ser.  vol.  1  (1880)  p.  172. 4)  Scolt  Elliot,  Economie  Plants  of  Siërra  Leone  in  Kew  Bulletin  1893,  p.  107. voerige  beschrijvicg  Oliver,  Flora  of  tropical  Africa,  3  p.  182. 
3)  Auguste  Chevalier,  Les  caféiers  de  la  guinée  francaise,  Coinpt.  Rend.  1905 
Tomé  I,  p.  1472. 2)  G.  Don,  General  History  of  Dichlam.  Plants,  3,  p.  581.  Zie  ook  voor  uit¬ 
voerige  beschrijvicg  Oliver,  Flora  of  tropical  Africa,  3  p.  182. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'PJ9M  U9U10U 
-93  f!)JEdj90Jd  jmjEEM 
‘filiEd  'i9p  )II3!M93  91E)0X 
00 
’9!]}0}{  9p 
-!9J9q  i9p  )1{3!M93  )3l{ 
UEA  UOOq9!Jp  33e)U33J3(1 
1 
'3!)}0}|  3P 
-!9J3q  J9P  )q3!M93  )9q 
UEA  uooqpuoj  93B)U93i9(] 
'3!J}0}|  9P 
-!9J9q  J3p  )q3!M93  )9q 
UEA  UOOqiEld  93E)U93i9c{ 
00 
X 
'h)jEd)30jd 
Jsp  udssaq 
o o  • 
‘imosujooii  UI  uooq 
•pUOJ  idp  9;3U3|  ’ppiUldQ 
11.16 
*|iq3SUJOoq  UI  uooq 
J9p  9)3ud|  ppiUldQ 
1 
1 
i 
1 
1 
1 
98'SI 
'uooqpuoj  )dUJ 
U9SS9q  jop  9;3U91  ’ppiUldQ 
14.54 
'uooq)E|d  )3ui 
U9SS3q  J9P  9)3U9|  'PPIU190 
16.60 
*}U9UJ9pUd^ 
o 
00 
'uooq3up  'd  *m33  'UJ9r) 
1 
1  'UOoqpuoj  'd  'm93  'U190 
X 
d 
! -uooq}E|d  -d  •M33  •ui30 
X 
d 
'  *qsooA  *uj  ‘ssaq  ;ua3J3ci 
iO 
'qaup  'UI  'SS3q  )U33J9cJ 
1 
'qpuoj  'UI  *ss3q  ';u33J3cJ 
'q)E|d  'UI  'SS3q  -)U33J3(J 
■S9q  'd  •AV33  'PPIU19Q 
CD 
oa 
I  '>|n|d  U3p  UEA  Uin)EQ 
1  *h)Jed  J9p  J9ujuintq 
5 AFDEELING  V. Coffea  stenophylla. §  I.  Ontdekking  en  invoer  in  den  Cultuurtuin. In  tegenstelling  met  de  in  de  vorige  afdeeling  besproken 
Abeokutakoffie,  die  wij  hebben  leeren  kennen  als  een  zich  bij 
Liberiakoffie  aansluitende  soort,  vormt  de  stenophyllakpffie  met 
nog  enkele  zeer  na  verwante  vormen  een  groep,  die  zich  bij 
geen  enkele  onzer  in  cultuur  zijnde  koffies  laat  aansluiten. De  bessen  zijn  niet,  als  bij  de  meeste  koffiesoorten,  rood,  maar 
glimmend  zwart  gekleurd;  ook  wat  de  kenmerken  der  bladeren 
betreft,  verschilt  de  stenophylla  sterk  van  de  bekende  soorten. betreft,  verschilt  de  stenophylla  sterk  van  de  bekende  soorten. Misschien  is  deze  sterke  afwijking  er  de  oorzaak  van,  dat  de 
soort  reeds  vroeg  de  aandacht  getrokken  heeft. Reeds  in  1794  wordt  zij  vermeld  door  den  Zweedschen  botanicus 
Afzelius,  zie  Hiern,  African  species  of  the  Coffea  1),  echter 
zonder  dat  door  hem  eene  beschrijving  van  de  nieuwe  soort 
gepubliceerd  werd. In  1 834  werd  zij  door  Cx. Don  2)  beschreven 
en  gedoopt. De  stenophyllakoffie  groeit  in  het  wild  in  Fransch  Guinee  3) 
en  Siërra  Leone  4),  zij  is  dus,  als  de  meeste  koffiesoorten,  op  de 
Westkust  van  Afrika  inheemsch. Verschillende  natuuronderzoekers 
hebben  haar  daar  aangetroffen  op  hoogten  van  190  —  550  M. boven  zee. Zij  groeit  het  best  op  de  heuvels,  waar  zij  in  eenen 
graniet-  of  gneisachtigen  bodem  wortelt;  op  hoogten  tusschen 
de  500  en  2000  voet  kan  zij  aangeplant  worden. Door  de —  600  — inboorlingen  wordt  zij  gekweekt  —  wat  wel  op  een  zeer  primitieve 
manier  zal  geschieden  —  en  ook  van  de  wilde  boomen  wordt 
het  product  ingezameld;  bij  het  oogsten  zouden  de  boomen  dik¬ 
wijls  maar  gemakshalve  omgekapt  worden ;  de  wilde  exemplaren 
zouden  daardoor  gaandeweg  uitgeroeid  worden. inboorlingen  wordt  zij  gekweekt  —  wat  wel  op  een  zeer  primitieve 
manier  zal  geschieden  —  en  ook  van  de  wilde  boomen  wordt 
het  product  ingezameld;  bij  het  oogsten  zouden  de  boomen  dik¬ 
wijls  maar  gemakshalve  omgekapt  worden ;  de  wilde  exemplaren 
zouden  daardoor  gaandeweg  uitgeroeid  worden. Het  product  komt  als  „native  coffee”  uit  Siërra  Leone  aan 
de  markt;  het  wordt  ook  wel,  ter  onderscheiding  van  de  markt- 
koffie,  van  andere  soorten  afkomstig,  „highland-coffee”  genoemd. Deze  highland-coffee,  waarvan  de  bereiding  en  sorteering  wel 
even  slecht  verzorgd  zullen  worden  als  de  oogst,  moet  als  fancy- 
koffie  vooral  in  Frankrijk  afzet  vinden;  zij  wordt  (met  vermel¬ 
ding  van  bovenstaande  bijzonderheden)  met  de  beste  Mokkakoffie 
vergeleken. 1)  Scoit  Elliot,  Economie  Plants  of  Siërra  Leone  in  Kew  Bulletin  1893,  p.  167. §  I.  Ontdekking  en  invoer  in  den  Cultuurtuin. In  Freetown  koopen  Fransche  handelaren  de  highland- 
coffee  op ;  zoowel  deze  als  de  inboorlingen  zelf  stellen  den  smaak 
ervan  boven  dien  van  de  inheemsche  Liberia. De  opbrengst  per 
boom  zou  niet  minder  zijn  dan  van  Liberia,  de  ontwikkeling 
zou  echter  vlugger  plaats  vinden. zou  echter  vlugger  plaats  vinden. In  1893  eerst  werd  de  aandacht  op  de  stenophylla-koffie 
gevestigd,  met  vermelding  van  bovenstaande  bijzonderheden,  als 
een  misschien  waardevolle  cultuurplant,  door  SCOTT  El  Elliot  1), 
die  als  botanist  aan  de  Engelsch-Fransche  grenscommissie  was 
toegevoegd. Hij  verzamelde  herbarium- materiaal,  dat  bij  verge¬ 
lijking  met  materiaal  te  Kew,  waarop  indertijd  de  beschrijving 
gegrond  was,  veel  kleiner  en  smaller  bladeren  bleek  te  bezitten. In  verband  met  den  wensch  om  met  de  nieuwe  soort  in  ver¬ 
schillende  Engelsche  koloniën  proeven  te  nemen,  werd  in  April 
1894  negen  pond  zaad  van  echte  stenophyllaplanten  ingezameld 
en  naar  Kew  gezonden. Voor  een  deel  werden  deze  zaden  daar, 
in  Mei  1 894,  uitgelegd,  voor  een  deel  over  botanische  instellingen 
in  de  Engelsche  koloniën  en  Engelsch-Indië  verspreid. De  planten 
in  de  kassen  te  Kew  bloeiden  reeds  in  September  1895. Met 
behulp  van  dit  materiaal  heeft  J. D. Hooker  de  planten  op¬ 
nieuw  beschreven  en  afgebeeld ;  een  zeer  fraaie  afbeelding  vindt 
men  in  het  Botanical  Magazine. (Plaat  No. 7475  Jg. 1896). In  1893  eerst  werd  de  aandacht  op  de  stenophylla-koffie 
gevestigd,  met  vermelding  van  bovenstaande  bijzonderheden,  als 
een  misschien  waardevolle  cultuurplant,  door  SCOTT  El  Elliot  1), 
die  als  botanist  aan  de  Engelsch-Fransche  grenscommissie  was 
toegevoegd. Hij  verzamelde  herbarium- materiaal,  dat  bij  verge¬ 
lijking  met  materiaal  te  Kew,  waarop  indertijd  de  beschrijving 
gegrond  was,  veel  kleiner  en  smaller  bladeren  bleek  te  bezitten. gegrond  was,  veel  kleiner  en  smaller  bladeren  bleek  te  bezitten. In  verband  met  den  wensch  om  met  de  nieuwe  soort  in  ver¬ 
schillende  Engelsche  koloniën  proeven  te  nemen,  werd  in  April 
1894  negen  pond  zaad  van  echte  stenophyllaplanten  ingezameld 
en  naar  Kew  gezonden. Voor  een  deel  werden  deze  zaden  daar, 
in  Mei  1 894,  uitgelegd,  voor  een  deel  over  botanische  instellingen 
in  de  Engelsche  koloniën  en  Engelsch-Indië  verspreid. De  planten 
in  de  kassen  te  Kew  bloeiden  reeds  in  September  1895. Met 
behulp  van  dit  materiaal  heeft  J. D. Hooker  de  planten  op¬ 
nieuw  beschreven  en  afgebeeld ;  een  zeer  fraaie  afbeelding  vindt 
men  in  het  Botanical  Magazine. (Plaat  No. 7475  Jg. 1896). Door  Hooker  werden  de  bessen  beschreven  als  te  zijn  rond. 601 en  ongeveer  1.25  cM. 1)  De  cijfers  van  Hooker  komen  het  best  met  die,  welke  wij  voor  den  aan¬ 
plant  te  Buitenzorg  vonden,  overeen. 3)  De  Wildeman,  Les  Caféiers  1  p.  41 ;  Enumeration  d.  pl.  réc.  pl.  Mission 
Laurent  p.  340;  Les  plantes  tropicales  d.  grande  culture  p.  52. 2)  Highland  Coffee  of  Siërra  Leone,  in  Kew  Bulletin  1896  p.  189. 1)  Chevalier  1.  c. 
2)  Henry,  Le  cacao,  Ie  café  etc.  en  Afrique  occid.  franc,  in  Agric.  d.  Pays 
chauds,  1908  Maart,  p.  201. 
Zie  over  proefaanplantingen  in  Afrika  ook  Kevv  Bulletin,  1897,  p.  304,  Botanie 
Station  Siërra  Leona. §  I.  Ontdekking  en  invoer  in  den  Cultuurtuin. in  middellijn,  terwijl  Don  in  1 834  de  bessen 
beschreef  als  te  zijn  langwerpig. Wij  zullen  straks  zien,  dat  deze  verschillen  in  beschrijving 
waarschijnlijk  berusten  op  de  sterke  variabiliteit,  waaraan  de 
soort  onderworpen  is. Dergelijke  verschillen  merkt  men  op  in 
de  beschrijvingen  der  bladeren;  SCOTT  Elliot  geeft  als  cijfers 
voor  de  lengte  5  —  7.5  cM. ;  voor  de  breedte  0.8  —  1.6  cM., 
terwijl  de  bladeren  van  Hooker’s  boomen  10  —  15  cM. lang, 
2.5  —  3.75  cM. breed  waren  1). Het  is  natuurlijk  niet  uitgesloten, 
dat  zulke  verschillen  op  de  zeer  verschillende  omstandigheden 
berusten,  waaronder  de  planten  in  de  kassen  in  Engeland  en  die 
in  de  vrije  Afrikaansche  natuur  groeiden,  terwijl  ook  de  leeftijd 
niet  zonder  invloed  is. De  verspreiding  der  nieuwe  soort  had,  zooals  wij  zagen,  in 
1894  plaats;  in  dat  jaar  werd  origineel  zaad  in  verschillende 
Engelsch-Indische  kolonies  en  Engelsch-Indië  ingevoerd. De  re¬ 
sultaten  waren  nu  eens  wel,  dan  weer  minder  gunstig. In  Domi¬ 
nica  werden  eenige  planten  in  den  botanischen  tuin  uitgeplant, 
andere  over  verschillende  ondernemingen  verdeeld ;  sommige 
groeiden  goed,  het  meerendeel  echter  niet. Op  Trinidad  werden 
meer  bemoedigende  resultaten  bereikt. Xa  een  jaar  waren  som¬ 
mige  der  planten  meer  dan  drie  voet  hoog  en  stonden  zij  op 
het  punt  te  gaan  bloeien. Op  Jamaica  was  men  over  de  planten 
tevreden. In  Ceylon  werden  in  April  1895  36  planten  uitgeplant; 
zij  ontwikkelden  zich  zeer  onregelmatig;  sommige  waren  slechts 
eenige  centimeters,  andere  drie  voet  hoog;  zij  wekten  geen 
groote  verwachtingen  op,  maar  zagen  eruit  als  planten,  die  in 
een  niet  voor  haar  geschikt  klimaat  groeiden,  niet  in  haar  ele¬ 
ment  zijn. In  de  Straits  werd  opgemerkt,  dat  de  planten  goed 
groeiden,  en  geen  last  van  ziekte  hadden  2). In  de  l^tste  jaren  is  weer  de  aandacht  op  stenophylla- 
koffie  gevestigd  door  onderzoekers  als  De  Wildeman  3)  en  Chevalier  1). De  laatste  beschrijft  boomen,  zooals  zij  in  Fransch- 
Guinee  groeien ;  men  treft  ze  daar  in  het  wild  aan  in  de  bos- 
schen  langs  de  rivieren,  op  eene  hoogte  tusschen  de  400  en  700 
M.,  in  eene  streek  met  een  jaarlijkschen  regenval  van  1.5  —  3  M.; 
ook  in  streken  onder  de  300  M. en  met  grooteren  regenval 
vindt  men  haar,  daar  echter  steeds  door  menschenhand  geplant. De  smaak  en  geur  van  het  product  worden  geroemd  als  exquis. 1)  Chevalier  1.  c. §  I.  Ontdekking  en  invoer  in  den  Cultuurtuin. Eene  andere  soort,  de  Coffea  affinis,  evenals  stenophylla  glim¬ 
mend  zwarte  bessen  dragend,  verschilt  van  laatstgenoemde  soort 
door  grootere  bladeren,  die  15  a  22  cM. lang  zijn,  5  a  8.5  cM. breed. Deze  Coffea  affinis  is  waarschijnlijk  ook  uit  Siërra  Leone 
afkomstig  en  wordt  in  Fransch  Guinee  slechts  in  gecultiveerden 
staat  gevonden. Eenige  mededeelingen  over  beide  zwartbessige  koffiesoorten  2) 
mogen  hier  ingelascht  worden. In  den  proeftuin  in  Fransch  Guinee  werd  de  stenophyllakoffie 
in  1 899  geplant. De  boorrjen  werden  goed  verzorgd,  gedurende 
den  drogen  tijd  in  hun  eerste  twee  levensjaren  zelfs  begoten 
en  met  guano  gemest. In  1902  waren  de  planten  in  het  oog¬ 
vallend  schraal  en  onlangs  heeft  men  ze  moeten  verwijderen. Men  heeft  nog  beproefd  er  plankzoogenten  van  te  maken  op 
Liberia-onderstam,  echter  zonder  resultaat. De  stenophylla  ont¬ 
wikkelt  reeds  op  jeugdigen  leeftijd  zijtakken  ;  wanneer  de  stengel 
langer  wordt,  sterven  de  ondertakken  in,  zoodat  van  oudere 
boomen  de  stam  alleen  bovenaan  draagt. Een  boom  heeft  de 
ondertakken  behouden  en  bloeit  ieder  jaar  rijkelijk,  de  productie 
ervan  is  echter  zoo  goed  als  nihil,  hoewel  de  standplaats,  te 
midden  van  een  goed  begoten  en  bemesten  ananastuin,  zeer 
gunstig  is. In  1900  werden  in  een  zaaisel  van  de  zg. Rio-Nunez-koffie 
eenige  afwijkende  planten  opgemerkt. Bij  nadere  bestudeering 
bleken  deze  tot  eene  nieuwe  soort  te  behooren,  de  Coffea  affinis. 603 Zij  heeft  de  groeikracht  en  de  bladeren  van  Coffea  liberica,  de  habi¬ 
tus  en  groeiwijze  van  C. stenophylla. Evenals  bij  deze  laatste  soort 
vallen  bij  den  hoogtegroei  van  den  stam  de  ondertakken  af  en 
slechts  bij  uitzondering  krijgt  men  goedgevormde  boomen. De  boon 
ziet  eruit  als  die  van  stenophylla,  de  opbrengst  is  niet  beter. Zij  heeft  de  groeikracht  en  de  bladeren  van  Coffea  liberica,  de  habi¬ 
tus  en  groeiwijze  van  C. stenophylla. Evenals  bij  deze  laatste  soort 
vallen  bij  den  hoogtegroei  van  den  stam  de  ondertakken  af  en 
slechts  bij  uitzondering  krijgt  men  goedgevormde  boomen. De  boon 
ziet  eruit  als  die  van  stenophylla,  de  opbrengst  is  niet  beter. Misschien  ligt  het  geringe  succes,  met  beide  koffiesoorten 
bereikt,  aan  de  plaats  van  den  proeftuin  te  Camayenne. Met  een  proefaanplant  van  C. affinis  in  hoogere  streken  wer¬ 
den  betere  resultaten  verkregen. Er  zij  hier  ook  nog  op  gewezen, 
dat  blijkens  een  illustratie  van  het  artikel  (zie  afb. op  pag. 2)  De  Wildeman,  Enumeration  d.  pl.  réc.  p.1.  Mission  Laurent,  pl.  62  —  64. 
PI.  62  geeft  de  plaat  uit  bet  Bot.  Mag.  weer;  pl.  63  is  een  zeer  fraaie  afbeelding 
van  een  stenopbyllatak  zonder  terminale  bloemen  ;  pl.  64  is  een  pbotograpbie 
van  een  jonge  plant. 1)  De  Wildeman,  Bullet.  Jardin  colonial  Nogent  s.  Marne,  6  (1904)  p.  113. §  I.  Ontdekking  en  invoer  in  den  Cultuurtuin. 204) 
de  koffie  blijkbaar  zonder  schaduw  geplant  is,  terwijl  zij  in  het 
wild  steeds  in  de  bosschen  voorkomt  en  dus  blijkbaar  wel  op 
schaduw  gesteld  is. De  Wildeman,  die  de  eerste  wetenschappelijke  beschrijving 
van  de  Coffea  affinis  gegeven  en  haar  zoo  gedoopt  heeft  1), 
beschrijft  haar  als  een  soort  met  langwerpige,  peervormige  bessen, 
de  bladeren  zijn  11  —  17  cM. lang  en  ongeveer  4  —  6  cM. breed, 
in  het  geheel  dus  wat  breeder  dan  die  van  stenophylla. De 
stenophylla,  die  De  Wildeman  afbeeldt  2),  is  ook  gekenmerkt 
door  langwerpige  bessen;  als  afmetingen  der  bladeren  worden 
opgegeven  5.5  —  14  cM. lengte,  1 .3  —  3.8  cM. breedte. opgegeven  5.5  —  14  cM. lengte,  1 .3  —  3.8  cM. breedte. Het  zal  niet  noodig  zijn  hier  verder  op  de  verschillen  in  de 
wetenschappelijke  beschrijvingen  in  te  gaan. Het  was  slechts 
ons  doel  erop  te  wijzen,  dat  de  Coffea  stenophylla  in  haar  vader¬ 
land  verschillende  typen  vertoont,  wat  de  vruchtvorm  en  de 
afmetingen  der  bladeren  betreft,  een  verschijnsel,  dat  wij  bij  de 
boomen  op  Java  terugvinden. Het  is  mogelijk,  dat  deze  verschillende  typen  de  waarde  van 
constante  ondersoorten  hebben,  en  waarschijnlijk,  dat  de  Coffea 
affinis  als  zulk  een  ondersoort  opgevat  dient  te  worden. Wij 
bezitten  van  laatstgenoemde  soort  geen  planten,  zoodat  het  mij 
niet  mogelijk  is  geweest  dit  punt  nader  te  bestudeeren. 604 De  resultaten,  met  proefaanplantingen  in  andere  tropische  streken 
bereikt,  laten  zich  samenvatten  als  volgt:  de  aanplantingen  ont¬ 
wikkelden  zich  meestal  schraal,  maar  gewoonlijk  werden  naast 
de  minder  voordeelig  groeiende  boomen  er  enkele  gevonden, 
die  zich  bijzonder  krachtig  ontwikkelden. Over  opbrengsten  wordt 
niets  vermeld,  alleen  schijnt  de  soort  onder  gunstige  omstandig¬ 
heden  reeds  vroeg  in  productie  te  kunnen  komen. De  smaak 
van  het  product  wordt  steeds  geroemd  1). Dit  alles  maakte  het  wel  gewenscht,  dat  op  Java  eens  een 
flinke  proef  met  de  stenophyllakoffie  genomen  werd ;  terwijl  met 
het  oog  op  de  sterke  variabiliteit  der  typen  en  den  zeer  onge- 
lijkmatigen  stand  der  zaaisels  een  strenge  selectie  dubbel  nood¬ 
zakelijk  is. 1)  Zie  G.  Don,  General  History  1.  c. ;  Chevalier  1.  c. ;  Scott  Elliot  1  c. §  2.  Geschiedenis  van  den  aanplant  in  den  Cultuurtuin. Evenals  voor  Abeokutakoffie  gedaan  werd,  moge  ook  voor 
stenophyllakoffie  hier  bijeengebracht  worden,  wat  de  jaarverslagen 
van  ’s  Lands  Plantentuin  over  den  aanplant  in  den  Cultuurtuin 
vermelden. Er  zijn  in  den  Cultuurtuin  verschillende  proefaanplantingen 
van  stenophyllakoffie  gemaakt. De  oudste  boomen  werden  opge¬ 
kweekt  uit  zaad,  dat  uit  Singapore  op  Java  werd  ingevoerd,  en 
dat  dus  blijkbaar  afkomstig  is  van  daar  aanwezige  boomen,  uit 
oorspronkelijk  Afrikaansch  zaad  opgegroeid. De  oudste  boomen 
in  den  Cultuurtuin  zijn  dus  geen  oorspronkelijke  boomen,  maar 
behooren  tot  de  eerste  generatie. In  het  jaarverslag  van  1 8^9  wordt  het  volgende  medegedeeld : „Coffea  stenophylla. Van  deze  koffiesoort  werden  eenige  planten  ont¬ 
vangen  uit  den  botanischen  tuin  te  Singapore. Zij  werden  in  vak  89 
uitgeplant  en  hadden  aan  het  einde  van  1899  een  hoogte  van  80  cM.” uitgeplant  en  hadden  aan  het  einde  van  1899  een  hoo
Het  jaarverslag  over  het  volgend  jaar  vermeldt; „Van  de  zes  uitgeplante  exemplaren  (van  C. stenophylla)  hebben  zich 
vier  fraai  ontwikkeld. Enkele  bloemen  vertoonden  zich  hier  en  daar; 
doch  tot  vruchtzetting  kwam  het  niet. De  boompjes  hadden  nog  al  van  luizen  te  lijden,  welke  door  tabakswater  en  groene  zeep  zoo  veel 
inogelijk  bestreden  werden. De  gezond  uitziende  stammetjes  hebben  eene  hoogte  van  2  M. bereikt”. De  gezond  uitziende  stammetjes  hebben  eene  hoogte  van  2  M. bereikt”. Het  jaarverslag  over  1901  bevat  het  volgende: De  gezond  uitziende  stammetjes  hebben  eene  hoogte 
Het  jaarverslag  over  1901  bevat  het  volgende: De  gezond  uitziende  stammetjes  hebben  eene  hoogte  van  2  M. bereikt”. Het  jaarverslag  over  1901  bevat  het  volgende: „De  hoogte  der  exemplaren,  die  zich  het  krachtigst  ontwikkeld  hadden, 
was  aan  't  einde  van  1901  ongeveer  3  M. Van  bladziekte  hadden  de 
hoornen  niet  te  lijden,  wel  daarentegen  van  djamoer  oepas. Een  rijke 
bloei  viel  bij  herhaling  te  constateeren ;  om  het  rijp  worden  der  vruchten 
behoorlijk  te  verzekeren  en  de  jonge  hoornen  niet  te  veel  te  doen  lijden, 
is  een  deel  van  de  jonge  vruchten  verwijderd. In  de  oude  bladeren 
dezer  koffiesoort  is  geen  coffeïne  aanwezig,  in  jonge  daarentegen  werd 
door  Dr. van  Romburgh  0.88%  gevonden.” door  Dr. van  Romburgh  0.88%  gevonden.” 
Aan  het  jaarverslag  over  1902  ontleen  ik: „De  groei  der  boompjes,  met  uitzondering  van  een  enkele,  die  van 
den  beginne  af  een  ziekelijk  voorkomen  had,  laat  niets  te  wenschen 
over. Het  hoogste  exemplaar  had  aan  het  einde  van  het  verslagjaar 
eene  hoogte  van  3.61  M. bereikt. §  2.  Geschiedenis  van  den  aanplant  in  den  Cultuurtuin. Een  groot  aantal  plantjes  konden 
uit  zaad  gekweekt  worden. Ook  in  het  afgeloopen  jaar  viel  een  rijke 
vruchtdracht  te  constateeren,  zoodat  aan  alle  aanvragen  ruimschoots 
kon  worden  voldaan." kon  worden  voldaan." 
In  het  jaarverslag  over  1903  wordt  opgemerkt: „Een  der  oudere  boompjes  stierf;  de  anderen  ontwikkelden  zich  zeer 
goed;  het  grootste  exemplaar  heeft  een  hoogte  van  4.2  M. bij  een  stam- 
dikte  van  31  cM. en  eene  kruinmiddellijn  van  3.16  M.,  op  eenen  leeftijd 
van  4  jaar. Zij  hadden  zeer  weinig  van  bladziekte  te  lijden  en  gaven 
ruim  zaad. Een  kleine,  jonge  aanplant  staat  gunstig. De  stenophylla- 
boon  is  zeer  klein;  een  proefje  ervan  bereid  en  gebrand,  gaf  een  bijna 
ondrinkbaar  aftreksel." ondrinkbaar  aftreksel." 
Aan  het  jaarverslag  over  1904  is  het  volgende  ontleend: „De  oudere  boompjes  van  Coffea  stenophylla  bleven  zich  zeer  goed 
ontwikkelen;  het  grootste  exemplaar  had  aan  het  einde  van  het  jaar 
eene  hoogte  van  4.85  M. bij  een  kroonmiddellijn  van  3.35  M. en  een 
stamomtrek  van  33  cM. De  reeds  in  1903  gemaakte  jonge  aanplant 
werd  getopt  op  ongeveer  1.75  M.;  eenige  boompjes  hiervan  stierven 
tengevolge  van  wortelziekte. Op  de  pepinières  werden  enkele  plantjes  opgemerkt,  die  van  de 
anderen  verschilden  door  vorm  van  blad,  welk  verschil  zich  gaandeweg 
accentueerde,  zoodat  het  waarschynlijk  is,  dat  er  een  toevalige  hybride 
ontstaan  is  van  stenophylla  met  abeokuta." ontstaan  is  van  stenophylla  met  abeokuta." 
Het  jaarverslag  over  1905  bevat  de  volgende  opmerkingen : Het  jaarverslag  over  1905  bevat  de  volgende  opmerkingen : 
„De  oude  zaadboomen  van  Coffea  stenophylla  houden  zich  goed. De „De  oude  zaadboomen  van  Coffea  stenophylla  houden  zich  goed. De 
boompjes  in  den  tweejarigen  aanplant  ontwikkelden  zich  zeer  gunstig 
en  wetden  op  eene  hoogte  van  5  voet  getopt;  eenige  exemplaren  stierven boompjes  in  den  tweejarigen  aanplant  ontwikkelden  zich  zeer  gunstig 
en  wetden  op  eene  hoogte  van  5  voet  getopt;  eenige  exemplaren  stierven —  ö06  — nog  tengevolge  van  wortelschimmel. De  jonge,  in  het  vorige  jaar 
aangelegde  aanplant  staat  zeer  ongelijk;  sommige  boompjes  hebben  zich 
goed  ontwikkeld,  doch  vele  zijn  erg  achterlijk  gebleven.” goed  ontwikkeld,  doch  vele  zijn  erg  achterlijk  gebleven.” 
In  het  jaarverslag  van  1906  eindelijk  wordt  medegedeeld,  dat  van  de 
oudste  aanplanting  van  tijd  tot  tijd  nog  enkele  boompjes  door  wortel- 
ziekte  afstierven,  de  overigen  echter  zich  goed  ontwikkelden. De  jonge, 
in  1904  aangelegde  aanplant  stond  nog  tamelijk  ongelijk,  ofschoon  na 
snoeien  en  gedeeltelijke  uitkap  ping  der  Deguelia- schaduw,  die  te  zwaar 
werd,  hierin  verbetering  kwam. §  2.  Geschiedenis  van  den  aanplant  in  den  Cultuurtuin. De  stand  der  zaadboomen  bleef  goed. Een  aftreksel  van  het  product  werd  ongunstig  beoordeeld,  maar  er 
wordt  op  gewezen,  dat  de  belegen  koffie  mogelijk  beter  zal  smaken. Wij  zien  dus,  dat  in  den  Cultuurtuin  te  Buitenzorg  ook  zeer 
uiteenloopende  resultaten  met  de  stenophyllakoffie  bereikt  zijn. Wanneer  men  de  verschillende  aanplantingen  beschouwt,  valt 
het  op,  dat  naast  zeer  mooie  gevulde  boomen,  volbeladen  met  de 
glimmend  zwarte  vruchten,  er  andere  voorkomen,  die  zoo  hevig 
door  djamoer  oepas  geteisterd  zijn,  dat  slechts  de  stam  en  enkele 
wiwilans  zijn  overgebleven ;  terwijl  men  overal  open  plekken 
vindt,  plaatsen  waar  de  boomen  door  wortelschimmel  gedood  zijn. §  3.  Kenmerken  der  bladeren  en  takken. Voor  het  bestudeeren  der  soortskenmerken  werd  uitgegaan 
van  de  moederboomen  in  den  Cultuurtuin,  uit  van  Singapore 
afkomstig  zaad  opgegroeid ;  er  staan  er  nog  drie,  die  bij  het 
opmaken  der  beschrijving  8V2  jaar  oud  waren. In  1903  zijn  daarnaast  nog  drie  stenophyllaboomen  geplant, 
afkomstig  uit  Parijs,  het  vak  is  verder  met  afstammelingen  der 
eerste  moederboomen  aangevuld. Het  geheel  staat  onder  een 
schaduw  van  Hevea,  die  echter  boven  het  grootste  deel  van  den 
aanplant  ontbreekt,  dit  gedeelte  is  volkomen  onbeschaduwd. Ook  de  jongere  aanplantingen,  die  voor  een  deel  onder  dadap, 
voor  een  deel  onder  Deguelia  microphylla  staan,  zijn  bij  de 
beschrijving  gebruikt. Uit  deze  laatste  zijn  de  fraaiste  boomen 
uitgezocht  om  voor  zaadlevering  te  dienen. Zooals  wij  reeds  zagen  is  de  stenophyllakoffie  onmiddellijk 
van  andere  koffiesoorten  te  herkennen. De  bladeren  zijn  van 
boven  zwartgroen  en  glanzend,  leerachtig  van  textuur,  aan  de 
onderzijde  dofgroen. De  vorm  van  het  blad  is  langwerpig-lan-  cetvormig;  voor  de  verschillende  moederboomen  loopt  het  ken¬ 
merk  nog  al  sterk  uiteen;  ook  voor  de  afmetingen  geldt  dit. De  gemiddelde  lengte  van  de  bladschijf  kan  men  gemiddeld 
voor  de  moederboomen  dooreen  stellen  op  9-12  cM.;  voor  de 
door  kleine  bladeren  gekenmerkte  moederboom  No. 3  bedraagt 
de  gemiddelde  bladlengte  slechts  8.4  cM.,  voor  grootbladige 
typen  daarentegen  als  EE  1 2  cM.,  of  zelfs  1 2.8  cM. (moeder¬ 
boom  B.). De  breedte  van  het  blad  schommelt  om  3  cM. als 
gemiddelde;  bij  boom  DD  is  zij  groot,  nl. 4.12  cM.,  bij  boom 
No. 3  daarentegen  klein,  slechts  2.11  cM. De  verhouding  tusschen 
de  lengte  en  de  breedte  van  het  blad  bedraagt  3  —  3  5;  bij  uit¬ 
zondering  vindt  men  een  cijfer  van  minder  dan  3,  bv. bij  den 
breedbladigen  moederboom  DD,  met  2.8  voor  de  verhouding  van 
lengte  tot  breedte  blad ;  bij  de  klein-  en  smalbladige  moederboom 
No. 3  daarentegen  bedraagt  dat  cijfer  4. De  grootste  breedte  ligt 
in  den  regel  ongeveer  op  het  midden  van  het  blad  of  iets  erboven; 
bij  uitzondering,  bv. bij  moederboom  No. 2,  ver  over  het  midden, 
op  1/3  van  de  bladlengte. Men  ziet  dus,  dat  de  bladeren  smaller 
zijn  dan  bij  andere  koffiesoorten  ;  zij  lijken  bovendien  nog  smaller, 
doordat  zij  gevvoonlijk  gootvormig  naar  boven  gebogen  zijn  De 
bladrand  is  meestal  flauw  gegolfd. De  bladsteel  is  kort  en  dun, 
slechts  1  —  2  mM. dik;  de  lengte  schommelt  om  ongeveer  3  mM. ; 
bij  boom  No. 3  bedraagt  zij  2.5  mM.,  bij  boom  L. §  3.  Kenmerken  der  bladeren  en  takken. slechts  2.25 
mM.,  terwijl  daarentegen  bij  boom  DD  de  bladsteel  gemiddeld 
4.5  mM.,  bij  boom  R  zelfs  4.6  mM. lang  is. De  bladtop  heeft 
den  vorm  van  een  lange,  smalle  slip,  2  mM. breed,  die  dikwijls 
niet  in  het  verlengde  der  hoofdnerf  ligt,  maar  op  zijde  gebogen 
en  omgekruld  is. Naar  verhouding  is  zij  groot,  voor  de  verschil¬ 
lende  boomen  dooreen  gemiddeld  10  —  12  mM. ;  boom  No  3  is 
door  een  korten  bladtop  gekenmerkt  (gemiddelde  lengte  9.7  mM.), 
boom  B. door  een  langen  (gemidd. lengte  1 4.9  mM.) ;  bij  boom 
EE  is  de  bladtop  zelfs  gemidd. 15.1  mM. lang. Het  aantal  nerven 
bedraagt  6 — 8;  zij  springen  slechts  weinig  tegen  het  bladvlak  uit; 
de  zijnerven  maken  een  hoek  van  ongeveer  50°  met  de  hoofd¬ 
nerf. In  de  nerfhoeken  liggen  de  domatien;  deze  zijn  bij  de  ver¬ 
schillende  moederboomen  weder  in  verschillende  mate  ontwikkeld. —  608 De  opening  ervan  is  soms  groot  en  rond,  afgerond  driehoekig 
of  spieetvormig,  zooals  bij  de  moederboomen  No. 1  en  LL,  bij 
andere  klein  en  rond,  bv. bij  boom  No. 2. De  jonge  blaadjes 
aan  de  uiteinden  der  takken  zijn  groen,  soms  iets  bronskleurig. De  bladeren  zitten  dicht  opeen  aan  de  takken;  de  internodiën 
hebben  een  lengte  van  2  —  3.5  cM.,  soms  zijn  zij  nog  korter 
zelfs. De  takken  zijn  dun  en  buigzaam,  over  een  groote  lengte 
van  bladeren  voorzien. De  steunblaadjes  in  de  knoopen  hebben 
ongeveer  den  vorm  van  een  gelijkzijdigen  driehoek. Het  derde 
internodium  is  1.5  —  2.5  mM. dik,  het  houtige  deel  van  den  tak 
heeft  op  de  plaats,  waar  het  in  het  groene  deel  overgaat  een 
dikte  van  2.5  —  3.5  mM. De  primaire  takken  dragen  vooral  aan  het  uiteinde  rijkelijk 
secundair-,  en  dit  weer  tertiair  hout,  zoodat  de  primaire  takken 
als  het  ware  in  bossen  van  dunnere  twijgen  eindigen. De  schors 
der  takken  is  bruingrijs. Tot  onder  aan  den  stam  vindt  men 
primaire  takken,  zoodat  de  onderste  dikwijls  op  den  grond  liggen 
met  hun  uiteinden. De  neiging  tot  de  vorming  van  uitloopers 
en  wilde  takken  schijnt  mij  wat  minder  sterk  dan  bij  Liberia- 
koffie  en  meer  overeenkomstig  Javakoffie. §  4.  De  kenmerken  der  bloemen. De  bloemen  zitten  in  de  bladoksels,  in  groepen  van  1  —  5 
aan  weerszijden  van  het  hout. Zwaarbezette  knoopen  vindt  men 
nimmer. Eene  opvallende  eigenaardigheid  van  de  stenophylla- 
koffie  bestaat  in  het  voorkomen  van  terminale  bloemen. Bij  de 
meeste  koffiesoorten  vindt  men  aan  het  eind  van  den  tak  een 
paar  blaadjes,  die  weder  een  bladknop  tusschen  zich  sluiten. Bij 
de  stenophylla  daarentegen  kan  men  niet  zelden  takken  vinden, 
die  in  een  bloemknop  eindigen ;  later  vindt  men  dan  aan  het 
eind  van  zulk  een  tak  een  of  enkele,  op  een  gemeenschappelijken 
steel  zittende  bessen. Zijn  de  bessen  eenmaal  afgevallen,  soms 
ook  wel  voor  dat  oogenblik,  dan  groeit  de  tak  weder  met  een 
op  dat  punt  ontspringende  zijtak  door. Zulke  terminale  vruchttrosjes  komen  bij  stenophyllakoffie  niet 
bij  alle  boomen  voor;  het  is  weer  een  kenmerk,  dat  aan  variatie COFFEA  STENOPHYLLA. Tak  met  terminale  vruchten. COFFEA  STENOPHYLLA. Tak  met  terminale  vruchten. —  609  — onderworpen  is. Sommige  moederboomen  vertoonen  geen  enkele 
terminale  vrucht,  terwijl  bij  andere  het  grootste  deel  der  takken 
erin  eindigt  Deze  verschillen  in  de  kenmerken  der  afzonderlijke 
boomen  merkt  men  ook  op,  wanneer  men  de  boven  aangehaalde 
beschrijvingen  nagaat. Zoo  heeft  HOOKER  een  tak  met  terminale 
bloemen  afgebeeld,  terwijl  De  Wildeman  dit  kenmerk  bij  zijn 
materiaal  niet  kon  terugvinden. onderworpen  is. Sommige  moederboomen  vertoonen  geen  enkele 
terminale  vrucht,  terwijl  bij  andere  het  grootste  deel  der  takken 
erin  eindigt  Deze  verschillen  in  de  kenmerken  der  afzonderlijke 
boomen  merkt  men  ook  op,  wanneer  men  de  boven  aangehaalde 
beschrijvingen  nagaat. Zoo  heeft  HOOKER  een  tak  met  terminale 
bloemen  afgebeeld,  terwijl  De  Wildeman  dit  kenmerk  bij  zijn 
materiaal  niet  kon  terugvinden. Komen  de  bloemen  ook  al  in  een  betrekkelijk  klein  aantal 
in  de  bladoksels  v'oor,  daartegenover  staat,  dat  de  takken  over 
eene  groote  lengte  er  mede  bezet  zijn,  en  de  knoopen  dichter 
bijeen  zitten  dan  bij  andere  soorten,  bovendien  het  aantal  takken 
veel  grooter  is,  dan  bij  Liberia-achtige  soorten. veel  grooter  is,  dan  bij  Liberia-achtige  soorten. Evenals  van  Abeokuta,  wil  ik  ook  van  stenophylla  hier  een 
paar  tellingen  opnemen,  die  de  vruchtdracht  van  een  afzonder¬ 
lijken  tak  weergeven. -  0 Bmiin  LL 
Boom  KK. §  4.  De  kenmerken  der  bloemen. stam 
stam 
O 
O 
3 
3 
1  — 
—  2 
0  — 
3.5 
5 
2  — 
—  2 
2  - 
—  1 
4 
4 
2  — 
—  1 
1  — 
—  2 
4 
4 
2  — 
—  0 
2  — 
—  2 
3.5 
4 
4  — 
—  4 
2  — 
—  2 
4 
5 
3  — 
—  2 
2  — 
—  1 
4 
5 
2  — 
—  3 
3  — 
—  2 
3 
5 
2  — 
—  4 
3  — 
—  4 
2.5 
4 
1  — 
—  1 
5  — 
—  3 
1  5 
5 
0  — 
—  0 
5  — 
—  4 
1.5 
4 
0  — 
—  1 
4  — 
-  3 
1 
4 
1  terminale  vrucht. 4  — 
—  2 
19  -h  20  +  1  =40  TT. 2  — 
4 
—  2 
lengte  van  den  tak  35.5  eM. 3 
0  — 
—  0 
2.5 
1  — 
—  1 
2  beblad. zijtak  z. vr. 4  Term. vruchten. 36  -r-  29  -t-  4  =  69  ^'rucllten. lengte  v. d. tak  63.5  cM. Med. Dep. v. Landbouw  il. Bmiin  LL 
Boom  KK. stam 
stam 
O 
O 
3 
3 
1  — 
—  2 
0  — 
3.5 
5 
2  — 
—  2 
2  - 
—  1 
4 
4 
2  — 
—  1 
1  — 
—  2 
4 
4 
2  — 
—  0 
2  — 
—  2 
3.5 
4 
4  — 
—  4 
2  — 
—  2 
4 
5 
3  — 
—  2 
2  — 
—  1 
4 
5 
2  — 
—  3 
3  — 
—  2 
3 
5 
2  — 
—  4 
3  — 
—  4 
2.5 
4 
1  — 
—  1 
5  — 
—  3 
1  5 
5 
0  — 
—  0 
5  — 
—  4 
1.5 
4 
0  — 
—  1 
4  — 
-  3 
1 
4 
1  terminale  vrucht. 4  — 
—  2 
19  -h  20  +  1  =40  TT. 2  — 
4 
—  2 
lengte  van  den  tak  35.5  eM. 3 
0  — 
—  0 
2.5 
1  — 
—  1 
2  beblad. zijtak  z. vr. 4  Term. vruchten. 36  -r-  29  -t-  4  =  69  ^'rucllten. lengte  v. d. tak  63.5  cM. Med. Dep. v. Landbouw  il. Med. Dep. v. Landbouw  il. Med. Dep. v. Landbouw  il. §  4.  De  kenmerken  der  bloemen. 610 De  kleingedrukte  cijfers,  aan  de  rechterzijde  vlak  naast  de  lijn 
geplaatst,  wijzen  telkens  de  lengte  der  internodiën,  de  aan  weers¬ 
zijden  van  de  lijn  geplaatste  cijfers  het  aantal  vruchten  der  kransen 
aan. Als  voorbeelden  zijn  de  zwaarst  dragende  takken  gekozen. De  bloemen  gelijken  nog  het  meest  op  die  van  Javakoffie. De  bloemblaadjes  krullen  langs  den  rand  om  en  schijnen  daar¬ 
door  smaller,  meestal  komen  er  meer  dan  5  voor ;  bij  een  aantal 
metingen  werd  als  het  gemiddelde  voor  het  aantal  gevonden  8. De  lengte  der  kroonbuis  bedraagt  7.5  —  8.5  mM.,  de  lengte  der 
bloembladen  gemiddeld  12.5  —  14.5  mM.,  waarbij  een  breedte 
behoort  van  3  —  4.5  mM. De  meeldraden  bestaan  uit  een  korten 
helmdraad,  3  —  5  mM. lang. en  helmknoppen,  wier  lengte  gemid¬ 
deld  8  mM. bedraagt. De  bloem  gaat  ’s  morgens  vroeg  open  en  blijft  wat  langer 
doorbloeien  dan  bij  de  Liberia- achtige  vormen. Bestuiving  binnen 
den  knop,  zooals  die  bij  de  Liberia  waar  te  nemen  is  en  waar¬ 
schijnlijk  ook  bij  de  Abeokutakoffie  optreedt,  vindt  bij  steno- 
phylla  niet  plaats. Kruisbestuiving  schijnt  regel  te  zijn;  het  vorig 
jaar  werden  eenige  takken  in  klamboegoed  gebonden;  hoewel 
zij  rijkelijk  gebloeid  hebben,  ontbreken  vruchten  geheel. De 
neiging  tot  kruisbestuiving  blijkt  ook  hieruit,  dat  men  in  de 
zaaisels  van  stenophyllakoffie  zeer  dikwijls  hybriden  kan  aan¬ 
treffen. Zoo  bv. is  uit  het  zaad,  waarvan  in  de  boven  aan¬ 
gehaalde  mededeeling  uit  het  jaarverslag  sprake  was,  in  den 
Cultuurtuin,  in  den  proeftuin  te  Bangilan  en  op  verschillende 
ondernemingen,  waar  het  uitgelegd  werd,  een  groot  percentage 
bastaarden  opgekomen,  soms  zelfs  zooveel,  dat  men  eerst  na  eenig 
zoeken  er  enkele  zuivere  stenophyllaplanten  onder  vinden  kon. Deze  verschijnselen  zijn  uit  een  practisch  oogpunt  van  veel 
gewicht. De  behoefte  aan  kruisbestuiving  brengt  met  zich  het 
gevaar,  dat  bloesems  verregenen  kunnen,  zooals  dat  van  Java¬ 
koffie  maar  al  te  goed  bekend  is. De  neiging  tot  het  vormen 
van  bastaarden  opent  den  weg  tot  het  optreden  van  nieuwe 
typen. In  den  Cultuurtuin  zijn  een  paar  bastaarden,  als  spontane 
hybriden  in  zaaisels  gevonden,  uitgeplant;  het  zijn  zeer  krachtige 
groeiers  gebleken. De  bloei  heeft  te  Buitenzorg  voornamelijk  plaats  in  den  oostmoes¬ 
son,  evenals  bij  Abeokutakoffie. De  oogst  komt  wat  later  binnen 
dan  bij  laatstgenoemde  soort ;  eerst  half  Mei  werd  in  1 908  met  den 
vollen  pluk  begonnen,  terwijl  half  April  van  sommige  boomen  reeds 
wat  product  binnen  kwam. §  4.  De  kenmerken  der  bloemen. Ook  buiten  dezen  oogsttijd  zijn  meest¬ 
al  wel  enkele  rijpe  bessen  te  vinden;  zoo  kon  bv. in  December 
van  een  moederboom  een  handvol  vruchten  geplukt  worden. In  1908  is  het  bloeien  reeds  begonnen,  voor  de  oogst  nog 
afgeloopen  was;  men  kan  niet  zelden  aan  de  takken  op  het 
gerijpte  hout  rijpe  en  bijna  rijpe  bessen,  in  de  bladoksels  van 
het  jongere,  groene  deel  pas  gezette  vruchtjes  vinden. §  5.  De  kenmerken  der  vruchten. De  bessen  zijn,  wanneer  zij  rijp  zijn,  glimmend  zwart  van 
kleur;  bij  het  rijp  worden  ziet  men,  hoe  de  groene  kleur  gelei¬ 
delijk  door  de  paars-zwarte  tint  overdekt  wordt;  vlak  voor  het 
rijpen  is  de  tint  der  bessen  niet  zelden  roodpaars,  eveneens  bij 
ontijdig  gerijpte  vruchten  aan  door  djamoer  oepas  afstervende 
takken. Uit  een  practisch  oogpunt  is  die  zwarte  kleur  der  bessen 
een  bezwaar. Het  is  mij  bij  het  plukken  telkens  opgevallen,  dat 
men  de  bessen,  vooral  die,  welke  binnen  in  de  kroon  geplaatst 
zijn,  veel  moeilijker  tegen  het  donkere  groen  onderscheidt,  dan 
wanneer  ze  rood  zouden  zijn. In  de  kleurkenmerken  der  bessen  vindt  men  bij  vergelijking 
der  verschillende  moederboomen  dus  geen  verschillen;  wel  echter 
wat  de  andere  kenmerken  betreft. Zoo  verschillen  de  afmetingen 
bv. vrij  sterk. De  lengte  wisselt  af  tusschen  15.49  niM.,  voor 
moederboom  No. 1,  en  11.72  mM. bij  boom  S,  of  11.82  mM. bij 
boom  R;  voor  alle  moederboomen  dooreen  kan  men  de  gemid¬ 
delde  lengte  der  bessen  op  13  —  14  mM. stellen. De  stenophylla 
behoort  dus  tot  de  kleinbessige  vormen. Hier  moge  een  tabel  worden  ingelascht  van  de  gemiddelden 
der  vruchtkenmerken  voor  een  reeks  van  moederboomen,  die 
niet  afzonderlijk  beschreven  zijn. Men  ziet  eruit,  hoe  sterk  de 
verschillen  der  gemiddelde  kenmerken  zijn. Vergelijkt  men  bv. boom  R  met  boom  B,  dan  blijken  voor  de 612 3A 
 
aj 
uc  1  1  Lc  irs  1 
i-HCiöca-f 
 
(j 
7 
17 11 11 7 
6. 11 
 
3d 
xc:a:c:xxocc:t^c:x 
ox 
—  Soo^ 
°++2S+2xxX^ 
g  §  g  (M  (M  (M 
aQ 
ifï  ^  CC  ct  ic  ^  »rt  X 
X  X  C,'^  -1;  I>  cc 
O^cïcioCiOCïXt^XO 
ao 
9.76 
10.93 
10.46 
11.23 
8.67 
9.20 
iC  O  IC  '  iC  O  O  iC 
X  -t*  -t  Cl  cc  X  -t  C-J 
ao 
o^T-ci^ci^oöoci 
aQ 
12.62 
14.05 
13.19 
14.41 
13. §  5.  De  kenmerken  der  vruchten. 14.01 
11
11.79 
ay 
UCCCtVOC'^  Ct^DX^iC^ 
iClCiCLCiClCiCUtCiCiCcd 
aQ 
0.11 
0.12 
0.11 
0.12 
0.11 
0.10 
aQ 
0.11 
0.145 
0.11 
0.13 
0.14 
0.12 
0.1
ao 
0.11 
0.145 
0.11 
0.13 
0.12 
0.12 
aj 
ic  ic  ic  IC  1  ic 
Cl-^  LC-^-t  1  (M-^CCdCI 
ad 
4 
0.5 
0.5 
1 
5 
1 
3 
ad 
14 6 
31 8 20 
1 
aj 
80 92 
80 80 
65 87 78 
ao 
1.45 
1.1 
1.05 
0.85 
bq 
ufj 
<CQü&L.^HJC-o’Cd'“^ ssq  ap  fiQ 
3)p33jq  :  3)3u3i  §u!pnoqj3A 
•3!JJ0>(  3p 
-!3J3q  isp  ^qaiAvaS  }3q 
UBA  uooqaup  aSetusoiaj 
uc  1  1  Lc  irs  1 
i-HCiöca-f 
•3!J}0>1  3p 
-!3i3q  aap  jqaiAvaS  jaq 
UBA  uooqpuoj  33BJU3DJ3(j 
7 
17 11 11 7 
6.5
11 
•3!}jo>)  ap 
-laaaq  aap  jqaiAvaS  }aq 
UBA  UOOqjBid  a3BJU3DJ3d 
xc:a:c:xxocc:t^c:x 
•fHJBdjaojd 
j?p  usssaq  if^ufb  aiB;ox 
—  Soo^ 
°++2S+2xxX^ 
g  §  g  (M  (M  (M 
‘({qosujooii  uf  uooq 
-puoj  aap  ajSuaj  ‘ppiuiaQ 
ifï  ^  CC  ct  ic  ^  »rt  X 
X  X  C,'^  -1;  I>  cc 
O^cïcioCiOCïXt^XO 
■luiosujooq  UI  uooq 
-juid  aap  a^Suai  ‘ppiuiao 
9.76 
10.93 
10.46 
11.23 
8.67 
9.20 
'uooqpuoj  ;aui 
iC  O  IC  '  iC  O  O  iC 
X  -t*  -t  Cl  cc  X  -t  C-J 
uassaq  aap  ajSua]  ppiuiao 
o^T-ci^ci^oöoci 
•uooqjEid  jaiu 
uassaq  aap  ajSuai  -ppimaQ 
12.62 
14.05 
13.19 
14.41 
13.45
14.01 
11. 11.79 
quauiapuay 
UCCCtVOC'^  Ct^DX^iC^ 
iClCiCLCiClCiCUtCiCiCcd 
'uooqaup  d  •a\33  'uiaQ 
0.11 
0.12 
0.11 
0.12 
0.11 
0.10 
uooqpuoa  d  'AvaS  'UjaQ 
0.11 
0.145 
0.11 
0.13 
0.14 
0.12 
0.13
uooqjBid  'd  Mas  'luao 
0.11 
0.145 
0.11 
0.13 
0.12 
0.12 
•qsooA  ‘lu  'ssaq  luaDjaj 
ic  ic  ic  IC  1  ic 
Cl-^  LC-^-t  1  (M-^CCdCI 
■qaijp  'UI  -ssaq  ^uaaaad 
4 
0.5 
0.5 
1 
5 
1 
3 
■qpuoj  -UI  'ssaq  *juaajad 
14 6 
31 8 20 
1 
•qjBjd  UI  -ssaq  quaaiaj 
80 92 
80 80 
65 87 78 
1  'saq  'd  'iWaS  'ppiuiao 
1.45 
1.05 
0.85 
•>|nid  uap  UBA  iuu^bq 
■fijJBd  aap  aauiuiufj 
<CQü&L.^HJC-o’Cd'“^ 613 vruchten  van  eerstgenoemde  het  gemiddeld  gewicht  slechts  iets 
meer  dan  de  helft  te  bedragen  van  het  gemiddelde  voor  dat 
kenmerk  bij  boom  B. Van  boom  No. 10,  die  alleen  in  1907  een 
kleinen  oogst  droeg,  schommelde  het  gemiddeld  besgevvicht  tus- 
schen  0.6  en  0.7  gr. Teneinde  de  vormkenmerken  der  vruchten  in 
het  kort  aan  te  geven,  is  in  de  laatste  kolom  der  tabel  vermeld, 
of  de  lengte  der  bes  grooter  is  dan  de  breedte,  dan  wel  kleiner ; 
dit  laatste  is  het  geval  voor  de  moederboomen  AA,  Q,  R,  en  S. Vruchtkenmerken  van  eenige  stenophylla-moederboomen. Vruchtkenmerken  van  eenige  stenophylla-moederboomen. Boom  B. De  bessen  zijn  eenigszins  langwerpig;  de  grootste  breedte 
ligt  boven  het  midden ;  naar  den  steel  toe  is  de  bes  een  weinig  versmald. Afmetingen  der  bes. Partij  520  Afmetingen  der  bes. Partij  520 
11.5 Afmetingen  der  bes. Partij  52
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. Afmetingen  der  bes. Partij  520  Afmetingen  der  bes. Partij  520 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 13 
12.5 
11 
4.5 
13.5 
13.5 
11.5 
5 
13 
12.5 
11.5 
4.5 
14 
13.5 
11 
4.5 
13 
13 
11.5 
5 
14 
13.5 
12 
5 
13 
13 
11.5 
4 
14 
14 
11.5 
65 
13.5 
13 
12 
5.5 
14 
14 
12 
55 Boom  L. Bessen  langwerpig,  de  grootste  breedte  iets  over  het  midden ; 
naar  den  steel  toe  is  de  bes  een  weinig  versmald. Afmetingen  der  bessen  in  niM. Partij  400  Partij  547 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus. Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 13.5 
12 
10.5 
5 
13.5 
13 
12 
4.5 
13.5 
12 
11 
5.5 
14 
13 
12 
5 
13.5 
12 
11 
i 
14 
13 
12.5 
6 
13.5 
12.5 
11 
5.5 
14 
13.5 
12 
6 
13.5 
12.5 
11.5 
6 
14 
13.5 
12 
7 Partij  547 
 Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 13.5 
13 
12 
4.5 
14 
13 
12 
5 
14 
13 
12.5 
6 
14 
13.5 
12 
6 
14 
13.5 
12 
7 Afmetingen  der  bessen  in  niM. Partij  400
Lengte  Breedte  Dikte  Discu
13.5 
12 
10.5 
5 
13.5 
12 
11 
5.5 
13.5 
12 
11 
i 
13.5 
12.5 
11 
5.5 
13.5 
12.5 
11.5 
6 Boom  Q. De  bessen  zijn  breed  en  afgerond  van  vorm ;  de  grootste 
breedte  ligt  boven  het  midden. Aan  het  steeleinde  is  de  bes  afgeplat. Afmetingen  der  bessen  in  inM. Partij  432 
Lengte Breedte 
Dikte 
Discus. 12 
13 
11 
5.5 
12 
13 
11 
5.5 
12.5 
12.5 
10.5 
5 
12.5 
13 
11 
5.5 
12.5 
13 
11 
6 Afmetingen  der  bessen  in  inM. Partij  431  Partij  432 
Lengte Breedte 
Dikte 
Discus. Lengte Breedte 
Dikte 
Discus. 11.5 
12 
9.5 
4.5 
12 
13 
11 
5.5 
12 
12 
10 
5.5 
12 
13 
11 
5.5 
12 
12.5 
10.5 
5.5 
12.5 
12.5 
10.5 
5 
12 
13 
11 
5 
12.5 
13 
11 
5.5 
12 
13 
11 
6 
12.5 
13 
11 
6 Afmetingen  der  bessen  in  inM. Partij  431
Lengte Breedte 
Dikte 
Discus. 11.5 
12 
9.5 
4.5 
12 
12 
10 
5.5 
12 
12.5 
10.5 
5.5 
12 
13 
11 
5 
12 
13 
11 
6 Boom  R. §  5.  De  kenmerken  der  vruchten. De  variaties  in  den  vorm  der  bessen  zijn  even  duidelijk  als 
bij  de  Liberia-achtige  koffiesoorten. Langwerpige  bessen  en,  om¬ 
gekeerd,  bessen  wier  lengte  de  breedte  overtreft,  ronde  bessen  en 
meer  peervormige  bessen  komen  voor,  en  altijd  weer  zoo,  dat 
aan  eenzelfden  boom  alle  bessen  eenzelfde  type  vertoonen,  bij 
vergelijking  van  verschillende  boomen  onderling  echter  verschil¬ 
lende  vruchttypen  gevonden  worden. Eenige  voorbeelden  zijn  in  Tabel  No. 2  vereenigd,  terwijl  bij 
de  beschrijving  der  afzonderlijke  typen  andere  zullen  worden 
opgenoemd. Een  moederboom  met  lange,  duidelijk  langwerpige 
bessen  levert  boom  No  1 . Ook  bij  boom  B  vindt  men  vrij  lange 
bessen,  die  echter  niet  zoo  duidelijk  langwerpig  zijn;  bij  boom 
L  zijn  de  bessen  gemiddeld  nog  iets  langer,  echter  niet  zoo 
breed. Bij  de  laatste  drie  moederboomen  uit  tabel  No. 2  zijn  de 
bessen  afgerond  van  vorm;  bij  boom  O  bedraagt  de  gemiddelde 
dikte  het  minst. Boom  R  is  door  kleine  ronde  besjes  gekenmerkt. De  grootste  breedte  van  de  bes  ligt  op  het  midden  of  een  wei¬ 
nig  erbov^en,  bv. bij  moederboom  No. 1  en  L. nig  erbov^en,  bv. bij  moederboom  No. 1  en  L. De  discus  is  eveneens  variabel  van  vorm  en  afmetingen ;  niet 
zelden  bedraagt  de  middellijn  ervan  meer  dan  de  helft  van  die 
der  bes. Terwijl  de  vruchtschil  glanzend  zwart  is,  ziet  de  opper¬ 
vlakte  van  den  discus  er  bruinachtig  en  ruig  uit  door  een  sterke 
kurkvorming. De  discus  is  gewoonlijk  ongeveer  5  mM. in  door¬ 
snede;  bij  enkele  boomen,  als  bijv. bij  boom  L,  is  de  doorsnede 
grooter  (gemidd. 6.5  mlM.)  Ook  de  vorm  van  den  discus  ver¬ 
schilt;  soms  ligt  hij  in  het  verlengde  van  het  oppervlak  der  bes, 
soms  steekt  hij  als  een  bruine,  kurkachtige  prop  erboven  uit, 
soms  is  hij  meer  kegelvormig. 614 Vruchtkenmerken  van  eenige  stenophylla-moederboomen. Kleine  ronde  bessen  met  grooten  discus;  aan  het  steeleinde 
is  de  bes  afgeplat. is  de  bes  afgeplat. Afmetingen  der  bessen  in  niM. Partij  375
Lengte Breedte Dikte 
Discus. 11 
11 
10 
5.5 
11.5 
12 
10.5 
5.5 
11.5 
12 
10.5 
5.5 
11.5 
12 
11 
5.5 
11.5 
12.5 
11 
5 Afmetingen  der  bessen  in  niM. Partij  375. Partij  432. Lengte Breedte Dikte 
Discus. Lengte Breedte 
Dikte 
Discus. 11 
11 
10 
5.5 
12 
12 
10.5 
5.5 
11.5 
12 
10.5 
5.5 
12 
12 
11 
5 
11.5 
12 
10.5 
5.5 
12 
12 
11 
5.5 
11.5 
12 
11 
5.5 
12 
12 
5.5 
11.5 
12.5 
11 
5 
12 
12 
11 
5.5 Partij  432. Lengte Breedte 
Dikte 
Discus. 12 
12 
10.5 
5.5 
12 
12 
11 
5 
12 
12 
11 
5.5 
12 
12 
5.5 
12 
12 
11 
5.5 11 
Boom  S. De  bessen  zijn  klein  en  rond;  de  discus  is  zeer  groot. Afmetingen  der  bessen  in  mM. Partij  519. Lengte  Breedte  Dikte  Discus. 12 
11 
10.5 
5 
12 
12 
11 
5.5 
12 
12.5 
11 
5 
12 
12.5 
11.5 
5 
12 
12.5 
11.5 
5 Afmetingen  der  bessen  in  mM. Partij  337
Lengte  Breedte  Dikte  Discu
12 
12 
11 
6 
12 
12.5 
11 
5.5 
12 
12.5 
11.5 
5.5 
12 
12.5 
11.5 
6 
12 
13 
12 
5  De  schil  der  bessen  is  even  zacht  als  die  van  Coffea  arabica; 
men  kan  de  bessen  gemakkelijk  met  de  vingers  stuk  knijpen. De  binnenzijde  van  de  schil  en  het  vruchtvleesch  is  witachtig 
met  een  groene  tint. Het  rendement  komt  met  dat  van  Coffea 
arabica  overeen;  het  cijfer  ervoor  bedraagt  van  5:  1  tot  6:  1. Voor  de  verschillende  moederboomen  verschilt  dit  kenmerk  slechts 
weinig,  in  elk  geval  veel  minder  dan  voor  de  Liberia-  en 
Abeokuta-moederboomen. §  6.  Het  product  en  de  bereiding. ;  de  bessen  met  rondboon 
en  met  platboon  dooreen  genom  en  wisselen  in  grootte  af  tusschen 
1 0  en  15  mM. Deze  bessen  zijn  dus  belangrijk  korter  dan  van 
moederboom  No. 1 . Moederboom  No. 3  komt  No. 2,  wat  dit 
kenmerk  betreft,  nabij. Nog  grooter  verschillen  vinden  wij,  wanneer  wij  de  uitge- 
breidere  jonge  aanplantingen  onderzoeken  op  de  variaties  in 
vruchtlengte. Bij  boom  F. vond  ik : §  6.  Het  product  en  de  bereiding. Met  het  oog  op  de  bereiding  is  het  van  belang  de  variaties 
in  grootte  van  de  bes  wat  nader  te  beschouwen. Wij  zullen  deze 
hier  met  enkele  reeksen  van  cijfers  verduidelijken. In  de  eerste  plaats  volgen  hier  de  cijfers  voor  een  paar  der 
oudste  moederboomen : Lengte  d. bes. 11  12  13  14  15  16  17  1 8  mM. (Partij  No. 397). 1  1 
Bess. m. 2  pb. 3 20 44 18 
1 
Bess. m. 1  rb. 2 
6 
5 
gemidd. gew. p. bes. 1.35  gr. 1  1 
Bess. m. 2  pb. 3 20 44 18 
1 
Bess. m. 1  rb. 2 
6 
5 
gemidd. gew. p. bes. 1.35  gr. De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  twee  platboonen  is  hier 
dus  ongeveer  1 5  5  mM. ;  van  de  bessen  met  een  rondboon  iets 
meer  dan  12.5  mM.;  terwijl  de  bessen  van  den  boom  dooreen- 
genomen  van  11  tot  18  mM. lang  zijn. Met  deze  cijfers  voor  een  partij  uit  den  oogst  1908  gevonden, 
komen  die  voor  1907  overeen: Lengte  d. bes. 11  12  13  14  15  16  17  18  mM. (Partij  No. 68
Aant. bess. 1  7  13  16  39  39  21  3 Lengte  d. bes. 11  12  13  14  15  16  17  18  mM. (Partij  No. 68). Aant. bess. 1  7  13  16  39  39  21  3 Aant. bess Aant. bess Vergelijken  wij  nu  met  moederboom  No. 1  den  boom  No. 2, 
onder  dezelfde  condities  groeiend  en  even  oud,  ook  van  dezelfde 
herkomst,  waarvoor  de  volgende  cijfers  gelden  : Lengte  d. bes. 10  11  12  13  14  15  mM. (Partij  482). 1 
gemidd. gew. p. bes  1 .2  gr 
Aant. bess. m. 2  pb. 12 44 24 
1 
Aant. bess. m. 1  rb. 2 
11 
6 1 
gemidd. gew. p. bes  1 .2  gr 
Aant. bess. m. 2  pb. 12 44 24 
1 
Aant. bess. m. 1  rb. 2 
11 
6 Bij  dezen  boom  is  dus  de  gemiddelde  lengte  der  bessen  met 
twee  platboonen  iets  meer  dan  1 2.5  mM.,  van  de  bessen  met —  616  — een  rondboon  iels  meer  dan  11.5  mM. ;  de  bessen  met  rondboon 
en  met  platboon  dooreen  genom  en  wisselen  in  grootte  af  tusschen 
1 0  en  15  mM. Deze  bessen  zijn  dus  belangrijk  korter  dan  van 
moederboom  No. 1 . Moederboom  No. 3  komt  No. 2,  wat  dit 
kenmerk  betreft,  nabij. een  rondboon  iels  meer  dan  11.5  mM. Bij  boom  F.  vond  ik : 
Lengte  d.  bes.  .  .1112131415  1617  mM.  (Partij  374) Bij  boom  F. vond  ik : 
Lengte  d. bes. . .1112131415  1617  mM. (Partij  374) gem  gew. p. bes. 1 .4  gr 
Bess. m. 2  pb. . . 1 
16|  57 12 2 
Bess. m. 1  rb. . . 3 
8 
2 gem  gew. p. bes. 1 .4  gr 
Bess. m. 2  pb. . . 1 
16|  57 12 2 
Bess. m. 1  rb. . . 3 
8 
2 Hier  bedraagt  dus  de  gemiddelde  lengte  der  bessen  met 
twee  platboonen  14.5  mM. ;  voor  de  bessen  met  een  rondboon 
ongeveer  1  2.5  mM.,  terwijl  de  bessen  dooreengenomen  in  lengte 
tusschen  11  en  17  mM. varieeren. Voor  Bm. R  gelden  de  volgende  cijfers: Voor  Bm. R  gelden  de  volgende  cijfers: 
Lengte  d. bess. . .9  10  11  12  13  mM. (Partij  375) 
. 1 Voor  Bm. R  gelden  de  volgende  cijfers: 
Lengte  d. bess. . .9  10  11  12  13  mM. (Partij  375) 
. 1 Voor  Bm. R  gelden  de  volgende  cijfers: 
Lengte  d. bess. . .9  10  11  12  13  mM. (Partij  375) 
. 1 1 
! Bess. m. 2  pb. . . 1 
5  1  39 
29 
Bess. m. 1 . rb. . 1  1 
16l 
gemidd. gew. p. bes  0.85  gr. 1 
! Bess. m. 2  pb. . . 1 
5  1  39 
29 
Bess. m. 1 . rb. . 1  1 
16l 
gemidd. gew. p. bes  0.85  gr. De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  twee  platboonen  be¬ 
draagt  hier  dus  iets  meer  dan  11.5  mM. ;  voor  de  bessen  met 
een  rondboon  ongeveer  10  mM. ;  de  uitersten,  waartusschen  het 
kenmerk  varieert,  zijn  9  en  1 3  mM. Nemen  wij  de  beslengte  van  den  geheelen  oogst,  dan  blijkt 
deze  te  varieeren  tusschen  9  mM. en  18  mM. ;  het  lengteverschil 
tusschen  de  grootste  en  de  kleinste  bessen  bedraagt  dus  9  mM. ; 
de  lengte  der  groote  bessen  is  het  dubbele  van  die  der  kleinste. In  dat  opzicht  komt  dus  de  stenophylla  met  de  abeokutakoffie 
overeen. In  de  dikte  van  de  vruchtschil  bestaat  echter  een  onder¬ 
scheid  tusschen  de  beide  soorten;  bij  stenophylla  is  zij  veel  dunner 
dan  bij  de  abeokuta,  wat  reeds  uit  het  gunstiger  rendementscijfer 
blijkt. Tengevolge  van  de  dunnere  vruchtschil  is  de  boon  natuur- 617 lijk  betrekkelijk  grooter;  wij  vinden  bv. voor  dezelfde  partij  van 
boom  No. Bij  boom  F.  vond  ik : 
Lengte  d.  bes.  .  .1112131415  1617  mM.  (Partij  374) 1,  waarvoor  hier  boven  de  cijfers  der  variaties  in 
beslengte  medegedeeld  zijn,  de  volgende  variatie  in  de  lengte 
van  de  boon : Lengte  d. boon  10  1 0^11  115  12  1251313514  mM. (Partij  397). 10'  1  1 Platboon ... 2  4 21 38 59l  31 
Rondboon  . . 3  '  4 
5 
2 
1 
1 Platboon ...  2  4 21 38 59l  31 
Rondboon  .  .  3  '  4 
5 
2 
1 
1 10.74 
10.74 
X  IC 
p  X  X 
05 
X 
ö 
O 
03  CO  O 
CC  CC X  IC  IC  X 
L-  00 
05  03  IC 
L«-  X  p  p 
o 
cc  o 
lO  co 
cc  cc  cc 
X  X  X  o 
X  p  p 
cc  cc  cc  'Tji 
X  X  03  05 
X  05  IC  X 
CC  03  03  03 
05 
l-- 
03 
y 
o  00  co 
cc  có  có 
05  p  P 
X  IC  IC  X 
5. 5.6 5.3 
p 
IC 
Q 
§ 
§ 
Q 
i 
0.11 
0. 0.12 
0.12 
0. x 
X 
X 
p 
o 
0.11 2.5  
0.11 
1.2
0.11 
0. d 
IC  IC 
—  X  cc 
IC 
03 
j 
03 
] 
03 
03  03  03 
p 
cc  X  o 
CVI  ^  ^  ^ 
X 
X  X 
X 
03 
j 
IC 
cc 
I> 
X  IC 
^  cc  X 
XXX p  p 
Tf  IC  X  05 
X  X  X  IC 
03 
05 
X 
o 
03  cc  cc 
03  p  p  p 
p  ^  p  X 
X 
X 
Q 
X  X  00 
p  p  p 
CD  co 
CC  03 
q 
03 
X  X  03 
CC  tc 
Q 
<X>  05  l> 
70  X  IC  T-H 
nz  X  ^  IC 
S 
O  w TABEL  
No. 3. Vruchtkenmerken  
van  
drie  
stenophylla=moederboomen,  
telkens  
uit  
drie  
partijen  
berekend. 1  ‘PJ3M  U3U10U 
-dS  tiijedpoid  ijnjEBM 
fUJBd  ’jap  jiiDjMaÉ  aiBjox 
. Platboon ...  2  4 21 38 59l  31 
Rondboon  .  .  3  '  4 
5 
2 
1 
1 Platboon ... 2  4 21 38 59l  31 
Rondboon  . . 3  '  4 
5 
2 
1 
1 De  langste  boonen uit  den  gemengden  oogst  zijn  dus  grooter 
dan  de  kortste  bessen. Dit  moet  tengevolge  hebben,  dat  de 
pulper  niet  zoo  gesteld  zal  kunnen  worden,  dat  de  grootste 
boonen  ongebroken,  de  kleinste  bessen  gepulpt  eruit  komen. Wij  ontmoeten  hier  dus  hetzelfde  bezwaar,  wat  men  in  de 
praktijk  reeds  bij  het  pulpen  van  robustakoffie  ondervonden 
heeft. Het  schijnt  echter  niet  onmogelijk,  dat  dit  bezwaar  opge¬ 
lost  wordt  bij  de  constructie  van  nieuwe  typen  van  pulpcrs;  en 
een  groot  voordeel  zal  het  steeds  blijven,  dat  de  schil  van  de 
stenophyllakoffie  zeer  week  is,  zoodat  wat  dat  betreft,  het  pulpen 
gemakkelijk  genoeg  zal  gaan. De  kenmerken  der  hoornschilboonen  kan  men  uit  tabel  No. 1 
aflezen. De  gemiddelde  lengte  der  hoornschilboon  (platb.)  bedraagt 
voor  de  gemiddelde  typen  10  —  11  mM.,  zeer  grove  boonen 
vindt  men  bij  moederboom  No. 1 ,  waarvoor  een  gemiddelde 
boonlengte  van  12.18  mM. gevonden  werd;  voor  boom  F  is  de 
waarde  11.23  mM ,  bij  de  kleinboonige  typen  veel  minder,  bv. bij  boom  S  9.20  mM.,  bij  boom  R  8.67  mM. Lange  smalle  boo¬ 
nen  vindt  men  bij  moederboon  N;  de  gemiddelde  lengte  der 
platboon  is  hier  10.89  mM.,  de  gemiddelde  breedte  7.7  mM. ;  de 
grootste  breedte  ligt  hier  ongeveer  op  het  midden,  terwijl  de 
boon  aan  beide  uiteinden  in  gelijke  mate  is  afgerond. Ook  boom 
No. 1  vertoont  langwerpige  boonen ;  bij  de  gemiddelde  lengte 
van  12.18  mM.,  behoort  een  breedte  van  8  mM. ;  in  vorm 
komen  de  boonen  overigens  met  die  van  den  vorigen  boom 
overeen. Voor  moederboom  No. 2,  met  breede  boonen,  bedraagt 
de  gemiddelde  breedte  iets  meer,  nl. 8.2  mM.,  de  lengte  minder, 
nl. 10.29  mM. Zeer  korte  boonen  vindt  men  bij  boom  R,  met 618 . CC 
 
cc  (M 
C:  IC  Oï 
X  — •  'T' 
03  03 
 
^  CC 
00  CO  00 
kC 
05  05  Cv 
03  05  X 
05  l'- 
X 
ïc  o  o 
O  O  O 
o  o  o 
S  5  s 
Q 
(M  IC  co 
9.08 
10.14 
10.00 
9.87 
p  P  X  ^ 
Ö  X  05  Ö 
05 
05 
 
9.72 
9.82 
9.79 
9.78 
10. Platboon ...  2  4 21 38 59l  31 
Rondboon  .  .  3  '  4 
5 
2 
1 
1 •3!}}o>i  ap 
-lajaq  Jap  tqajMaS  )aq 
uBA  uooqaup  aSB)uaaja(j 
CC 
•a!j}o>i  ap 
-lajaq  jap  jqaiMaS  jaq 
UBA  uooqpuoj  a3B)uaaja(] 
cc  (M 
C:  IC  Oï 
X  — •  'T' 
03  03 
•a!}}o>i  ap 
-lajaq  aap  ^qajAvaS  )aq 
UBA  uooq)B|d  aSB)uaaja(] 
^  CC 
00  CO  00 
kC 
05  05  Cv 
03  05  X 
05  l'- 
*[|}jvdpojd 
J3P  U3SS3q  IBJUUB  3IB10X 
ïc  o  o 
O  O  O 
o  o  o 
S  5  s 
*l|i|3SUJOOi{  UI  uooq 
-puoi  J9P  9;SU9{  ‘PPIUI9Q 
(M  IC  co 
9.08 
10.14 
10.00 
9.87 
p  P  X  ^ 
Ö  X  05  Ö 
05 
05 
‘imDSUJOoq  UI  uooq 
-jBid  J3p  3j3u9i  ‘ppiuiao 
9.72 
9.82 
9.79 
9.78 
10.7
10.74 
10.74 
X  IC 
p  X  X 
05 
X 
ö 
'uooqpuoj  ;9ui 
'  U9SS9q  i9p  9)SU9|  ‘PPiUl^O 
03  CO  O 
CC  CC X  IC  IC  X 
L-  00 
05  03  IC 
L«-  X  p  p 
'uooq)B|d  )aui 
uassaq  Jap  aiSusj  -ppiuiao 
cc  o 
lO  co 
cc  cc  cc 
X  X  X  o 
X  p  p 
cc  cc  cc  'Tji 
X  X  03  05 
X  05  IC  X 
CC  03  03  03 
05 
l-- 
03 
*;U9UI9pU9y 
o  00  co 
cc  có  có 
05  p  P 
X  IC  IC  X 
5.9
5.6 5.3 
p 
IC 
•uooqaijp  'd  'MaS  'uiaQ 
§ 
§ 
•uooqpuoi  ’d  •A\a3  'uiaQ 
i 
0.11 
0.1
0.12 
0.12 
0.1
x 
X 
X 
p 
•uooqjBid  'd  'Mas  'uiao 
0.11 2.5  
0.11 
1.2  
0.11 
0.1
•qSOOA  'UI  'ssgq  ÏU9DJ9d 
IC  IC 
—  X  cc 
IC 
03 
'q9Up  'UI  ’SS9q  )U93J9(j 
03 
qpuoj  ‘UI  ‘SS9q  ')U93J9c] 
03 
03  03  03 
p 
cc  X  o 
CVI  ^  ^  ^ 
X 
X  X 
X 
03 
•qiBid  -UI  -ssaq  quaajaj 
IC 
cc 
I> 
X  IC 
^  cc  X 
XXX p  p 
Tf  IC  X  05 
X  X  X  IC 
03 
05 
X 
•saq  -d  •A\a3  -ppuuao 
03  cc  cc 
03  p  p  p 
p  ^  p  X 
X 
X 
•>inid  uap  UBA  uirnBQ 
X  X  00 
p  p  p 
CD  co 
CC  03 
'f!)JBd  jap  jauiuiniq 
03 
X  X  03 
CC  tc 
Q 
<X>  05  l> 
70  X  IC  T-H 
nz  X  ^  IC 
S 
O  w 619 als  gemiddelde  voor  de  boonlengte  8.67  mM.,  voor  de  breedte 
8.7  mM.;  de  boontjes  zijn  hier  bijna  half  kogelvormig. Bij  boom 
A  is  de  platboon  gemiddeld  slechts  9.76  mM. lang,  terwijl  de 
breedte  8.4  mM. bedraagt;  ook  bij  dit  type  is  de  omtrek  van 
de  hoornschilboon  dus  bijna  rond. Platboon ...  2  4 21 38 59l  31 
Rondboon  .  .  3  '  4 
5 
2 
1 
1 Over  het  algemeen  is  het  percentage  rondboon  bij  stenophyl- 
lakoffie  kleiner  dan  bij  Abeokuta. Het  aantal  voosboon  (drijvers) 
is  echter  wat  grooter,  en  komt  ongeveer  met  dat  van  Liberia- 
koffie  overeen. Het  percentage  rondboon  is  bij  de  verschillende  moederboomen 
vrij  gelijkmatig  en  vrijwel  even  groot;  bij  enkele  nemen  wij 
schommelingen  erin  waar,  zoo  bv. bij  boom  N,  waar  het  in  den 
loop  van  den  oogsttijd  van  14  %  tot  34  %  stijgt. Bij  de  boomen 
uit  tabel  No. 1  wordt  zulk  een  hoog  cijfer  zelden  bereikt;  alleen 
voor  boom  R  bedraagt  het  gemiddeld  percentage  31  %;  voor 
de  overige  is  het  hoogste  cijfer  20  %,  bij  boom  T,  het  laagste 
6  %  bij  boom  B. 6  %  bij  boom  B. Het  hoornschilletje  van  stenophyllakoffie  is  veel  dunner  dan 
van  de  Liberia-achtige  soorten,  komt  meer  met  dat  van  Java- 
koffie  overeen. De  kleur  is  geelachtig  grijs  of  zilvergrijs,  de 
textuur  meer  vliezig,  niet  bros  en  hard  als  bij  Liberia;  bij  de 
gleuf  is  niet,  als  bij  de  Liberia-achtige  vormen,  de  kleur  wat 
donkerder,  doch  juist  wat  lichter. De  vorm  der  hoornschilkoffie, 
die  natuurlijk  direct  verband  houdt  met  den  vorm  der  bes,  is 
langwerpig  —  en  de  boonen  doen  dan  sterk  aan  gewone  Java- 
koffie  in  de  hoornschil  denken  —  of  de  omtrek  van  de  boon 
op  de  vlakke  zijde  is  ongeveer  cirkelrond. De  beide  uiteinden 
van  de  hoornschilboon  zijn  meestal  in  ongeveer  gelijke  mate 
afgerond;  boonen  met  de  grootste  breedte  onder  het  midden 
en  toeloopende  zijkanten,  aan  het  eind  in  een  punt  eindigend, 
zooals  voor  Abeokutakoffie  karakteristiek  zijn,  komen  slechts 
bij  enkele  stenophylla-tijpen  voor,  bv. bij  moederboom  EE,  H 
en  KK. Het  zilvervlies  is  bij  de  verschgeplukte  boonen  groen,  bij  de 
gedroogde  bruin  met  een  bronsachtige  tint. Het  vertoont  een 
eigenaardigheid,  waardoor  een  boon  in  het  zilvervlies  van  steno-  620  — 
phylla  onder  die  van  alle  andere  koffiesoorten  herkend  kan 
worden ;  het  zilvervlics  is  op  den  bollen  kant  van  de  boon  dui¬ 
delijk  verdikt,  welke  verdikking  als  een  gemakkelijk  te  onder¬ 
scheiden  streepje  zich  op  het  zilvervlies  afteekent. Wanneer  bij 
het  gedroogde  product  het  zilvervlies  eenmaal  verwijderd  is,  kan 
men  niet  zelden  onder  deze  verdikking  een  flauwe  groef  in  de 
boon  vinden. De  bereiding  van  het  product  in  het  Laboratorium  geschiedde 
op  dezelfde  wijze  als  voor  Abeokutakoffie  beschreven  is,  De 
boonen  werden  bij  een  hooge  drooghuistemperatuur  in  een  droog¬ 
stoof  gedroogd  en  daarna  met  de  hand  gehuld. Platboon ...  2  4 21 38 59l  31 
Rondboon  .  .  3  '  4 
5 
2 
1 
1 Het  zilvervlies 
laat  dan  gemakkelijk  los. Alleen  van  den  vlakken  kant  der 
boonen  is  het  dikwijls  minder  gemakkelijk  te  verwijderen. Bij 
de  glashard  afgedroogde  koffie  is  de  platte  kant  der  boon  niet 
volkomen  effen,  maar  met  fijne  groeven  en  plooien  voorzien. Bij  deze  bereidingswijze  neemt  de  koffie  een  gele  kleur  aan. Het  afgewerkt  product  bezit  den  eigenaardigen  geur,  dien  men 
bij  braskoffie  waarneemt. Wij  hebben  eens  een  kleine  hoeveelheid  laten  branden  en 
geproefd;  wij  vonden  toen,  dat  het  aftreksel  nog  het  meest  aan 
Mokkakoffie  deed  denken ;  de  smaak  was  sterk  en  iets  bitter. Onder  de  afnemers  van  onze  koffie  zijn  er,  meen  ik,  maar  w’ei- 
nigen,  die  van  bittere  koffie  houden;  alleen  in  Engeland  schijnt 
deze  smaak  gevraagd  te  worden. §  17.  Groeikracht  en  Ziekten. De  stenoph3dlakoffie  is  over  het  geheel  een  vlugge  groeier, 
die  zich  in  zooverre  van  andere  koffiesoorten  onderscheidt,  dat 
zij  op  bedden  dikwijls  reeds  primaire  takken  gaat  ontwikkelen. De  boompjes  groeien  fraai  pyramidaal  op ;  op  de  bedden  zoowel 
als  na  het  uitplanten  tast  de  bladziekte  de  stenophylla  veel  minder 
aan  dan  Java-  en  Liberiakoffie. Wel  is  waar  vindt  men  bij  eerst¬ 
genoemde  soort  ook  wel  Hemileia-plekken  op  de  bladeren,  maar 
sterk  onder  bladziekte  lijdende  en  tengevolge  daarvan  achter¬ 
blijvende  planten  heb  ik  van  stenophylla  nog  niet  gezien. Op 
een  onderneming  in  het  Malangsche  werden  mij  de  bladzieke  planten  getoond,  opgegroeid  uit  zaad,  dat  als  stenophyllakoffie 
uit  Buitenzorg  ontvangen  was;  het  bleek  toen,  dat  al  deze  planten 
bastaarden  waren Groene  en  ook  witte  luis  kan  men  niet  zelden  op  de  oudere 
boomen  vinden  en  zijn  ook  op  de  bedden  niet  zeldzaam. Zware 
schade  heb  ik  deze  plagen  echter  nooit  zien  aanrichten  bij  ste- 
nophylla. Wel  was  dit  het  geval  met  djamoer  oepas,  die  in  den 
Cultuurtuin  de  boomen  soms  geheel  van  hunne  zijtakken  berooft. Treedt  in  de  bovenste  takken  van  de  kroon  djamoer  oepas  op, 
of — wat  dikwijls  voorkomt  —  sterft  ten  gevolge  van  den  parasiet 
een  wilde  tak  boven  uit  den  boom  in,  dan  ontwikkelen  de  takken, 
die  er  vlak  onder  zitten,  zich  zooveel  zwaarder  en  sluiten  het 
loofdak  weer. Een  enkele  maal  wordt  het  bovenste  deel  van  den 
stam  van  een  getopten  boom  door  djamoer  oepas  gedood ;  meestal 
echter  vallen  alleen  primaire  en  wilde  takken  aan  haar  ten  offer. Van  de  drie  oude,  ongetopte  moederboomen  is  geen  enkele,  die 
door  djamoer  oepas  zijn  top  verloren  heeft,  terwijl  ook  bij  alle 
de  takken  nog  veel  beter  behouden  gebleven  zijn,  dan  gewoonlijk 
bij  Liberia  het  geval  is. Moederboom  No. 2,  de  eenige  volkomen  gave,  is  21  voet  hoog 
en  zit  van  den  top  af  tot  aan  den  grond  toe  vol  primaire  takken. Moederboom  No. 1,  oorspronkelijk  een  prachtboom,  heeft  met 
den  storm  van  half  December  1 907  een  omvallenden  Hevea  op 
zich  gekregen,  die  den  top  afgebroken  heeft  en  van  den  stam 
aan  een  kant  de  zijtakken  heeft  weggeslagen. De  bovenste 
zijtakken  hebben  na  dit  ongeval  djamoer  oepas  gekregen  en  zijn 
ook  aan  den  anderen  kant  tengevolge  daarvan  gedeeltelijk  ver¬ 
loren  gegaan. De  meeste  schade  doet  de  wortelschimmel. Mooie,  goed  ont¬ 
wikkelde  boomen  kan  men  binnen  enkele  dagen  in  een  dorre, 
doode  plant  zien  veranderen. §  17.  Groeikracht  en  Ziekten. Een  enkele  maal  gelukt  het,  door 
zwaar  aanaarden  den  boom  te  redden. Hoe  groot  de  verwoes¬ 
tingen  zijn,  die  de  wortelschimmel  veroorzaken  kan,  blijkt  wel 
hieruit,  dat  van  den  aanplant  in  een  vak,  oorspronkelijk  bevattende 
35  boomen,  geleidelijk  1 8  boomen,  of  meer  dan  de  helft,  door 
wortelschimmel  gedood  zijn. Misschien  is  de  slechte  doorlatend- 622 heid  van  den  bodem  in  den  Cultuurtuin  oorzaak  van  het  zoo 
ernstige  optreden  dezer  plaag. Uit  een  practisch  oogpunt  scheen  het  van  veel  belang  ook 
van  de  verschillende  koffiesoorten  den  weerstand  tegen  aaltjes 
na  te  gaan,  omdat  wellicht  onder  de  nieuwe  vormen  er  enkele 
voorkomen,  die,  al  leveren  zij  zelf  geen  marktwaardig  product, 
toch  van  nut  kunnen  zijn  als  onderstam  voor  enten  van  hybriden. De  infectieproef,  met  stenophyllakoffie  genomen,  waarbij  als  be- 
smettingsmateriaal  gebruikt  werd  Tylenchus  Coffeae,  afkomstig 
uit  wortels  van  Javakoffie,  gaf  een  negatief  resultaat. Men  kan 
zulke  infectieproeven,  genomen  met  jonge  planten,  in  een  bloem¬ 
pot  groeiend,  niet  op  een  lijn  stellen  met  een  proef,  waarbij  op 
een  koffieland  de  soort  in  een  aaltjesplek  geplant  wordt. Bij  de 
infectieproeven  in  het  laboratorium  zijn  de  voorwaarden  zoo 
geheel  anders  dan  in  de  vrije  natuur. Het  is  wel  waarschijnlijk, 
dat  stenophyllakoffie  meer  weerstand  tegen  aaltjes  bezit,  dan  Java¬ 
koffie,  maar  voor  hen,  die  daartoe  in  de  gelegenheid  zijn,  is  het 
toch  zeer  raadzaam  ook  eenige  planten  in  een  aaltjesplek  te 
planten. Voor  het  gebruik  als  onderstam  bij  het  enten  zal  de  stenophylla 
wel  steeds  dit  bezwaar  hebben,  dat  het  hout  te  dun  is ;  het 
groene  deel  van  stam  en  takken  is  veel  dunner  dan  van  het 
gewone  hybride-entrijs;  het  zal  dus  moeilijk  zijn  een  goed  pas¬ 
sende  ent  te  maken. Dat  het  enten  echter  niet  onmogelijk  is, 
blijkt  uit  een  paar  takenten  van  stenophylla,  die  in  den  Cultuur¬ 
tuin  aanwezig  zijn. Op  stomp  kappen  geeft  bij  door  djamoer-oepas  aangetaste 
boomen  goede  resultaten. Een  paar  boomen  van  den  jongen 
aanplant  in  den  Cultuurtuin,  waarvan  de  stammen  ter  halver 
hoogte  op  stomp  afgezaagd  zijn,  zoodat  nog  een  ondergedeelte 
met  bebladerde  takken  aanwezig  is,  hebben  weer  een  nieuwen, 
krachtigen  stam  ontwikkeld. De  jonge  aanplantingen  in  den  Cultuurtuin  zijn  alle  getopt 
op  6  a  7  voet. Alleen  de  enkele  oudere  moederboomen  zijn 
ongetopt. De  cijfers,  waaruit  de  groeikracht  blijkt,  mogen  hier 
volgen : —  623 N. v. d. boom. Geplant  in 
Hoogte. sprei. Groeiwijze. Groep  1. No. 1. Aiig. '99. 3.75  M. 34  cM. 29  cM. §  17.  Groeikracht  en  Ziekten. 1.50  M. vroeger  pvra- 
No. 2. Aug. '99. afgebr. 7  M. 34  cM. 29  cM. 1.70  M. daal. P5’ramidaal. Groep  2. No. 3. Aug. '99. 5  M. 30  cM. 14  cM. 1.50  M. driestammig 
No. 10. Nov. '03. 1.10  M. 14  cM. 16  cM. 0.90  M. tam. schraal, 
zeer  schraal. N. Nov. ’03. 3  M. 26  cM. 16  cM. 8  cM. 1.50  M. tam. schraal. 0. Nov. ’03. 3.20  M. 12  cm. 22  cM. 8  cM. 1.00  M. schraal. Van  deze  boomen  staan  de  eerste  twee  (groep  1 )  onder  een  vrij 
zware  schaduw  van  Hevea. De  vier  laatste,  naast  eerstgenoemde 
staande,  hebben  geen  schaduwdak  boven  zich. Zij  staan  op¬ 
vallend  schraler  dan  de  beschaduwde;  hierbij  moet  echter  op¬ 
gemerkt  worden,  dat  de  moederboomen  No. 10,  N  en  O  van 
andere  herkomst  zijn,  en  veel  jonger,  dan  No. 1,  2  en  3. De  cijfers  van  een  paar  andere  groepen  boomen,  alle  op  6 
7  voet  getopt,  mogen  hier  ook  vergeleken  worden. —  624 N. V. d. boom. Stamomtr. 1  V. b. gr. Stamomtr. op  borsth. Sprei. Uitei’lijk  V. d. boom. (iroep  1. Groep  1. Aani)lant  Aug. 1903,  onder  zware  Ilevea- 
schaduw. F. 24 cM. 15 
cM. 1.50  M. Schraal  in  blad. J. 18 cM. 12 cM. 1.30  M. Zeer  schi’aal  i. bl. mist 
onderste  tak. L. 19 cM. 13 
cM. 1.50  M. Als  vorige. K. 17 cM. 11 
Ci\I. 1.30  M.. Als  J. Q. 22 cM. 14 
cM. 1.70  M. Onderste  takken  alle  af¬ 
gevallen,  pajoengboom. R. 22 cM. IG cM. 1.50  M. Gemidd. 22 cM. 16 cM. 1.40  M. (G’oep  2. Groep  2. Aanplant  Ang. 1903,  onbeschadnwd. A. 20 cM. (IG cM.) 
1.10  M. Stam  op  75  cM.,  door 
dj. o. afgestorven,  door 
wiwilans  voortgezet. D. 20 cM. 15 
cM. 1.10  M. Krachtige  boom. C. 20 cM. 11 cM. 1.50  M. Top  door  dj. o. ge¬ 
dood. E. 2G cM. 20 cM. 2.00  M. Zeer  forsche  boom. FT. 24 cM. 18 cM. 1.20  M. Top  door  dj. o. ge¬ 
dood;  bovenaan  gezonde, 
reeds  vertakte  uitl. Gemidd. 20 
cM. 13.5 cM. 1.50  M. Groep  3. Gi’oep  3. Aanplant  eind 
1904,  onder  dadapscha- 
duw. CC. 25 cM. 18 
cM. l.GO  M. DD. 21 cM. 13 
cM. 1.35  M. Door  dj. 0. getopt;  zwa¬ 
re  lage  pajoeng-boom. FF. 25 cM. 15 
cM. 1.50  M. Top  door  dj. o. gestor- 
ven. II. 22 cM. 15 
cM. 1.35  M. HH. 25 cM. IG cJI. Med.  Dep.  V.  Landbouw  11. §  17.  Groeikracht  en  Ziekten. 1.35  M. KK. 24 cM. 20 cM. l.GO  M. LL. 27 cM. 20 cM. 1.35  M. MM. 25 cM. 17 cM. 1.50  M. Gemidd. 24 cM. 17 
cM. 1.45  M. —  625  — Uit  deze  cijfers  kunnen  wij  het  volgende  afleiden: De  hoornen,  die  geheel  zonder  schaduw  staan,  vertoonen  een 
wat  sterker  diktegroei  dan  de  planten  onder  zware  Hevea-schaduw; 
de  sprei  van  de  laatstgenoemde  is  echter  wat  grooter. Daarte¬ 
genover  staat,  dat  de  hoornen  onder  zware  schaduw  schraler  van 
uiterlijk  zijn. Beide  groepen  worden  verre  overtroffen  door  den 
aanplant  onder  dadapschaduw. Hoewel  deze  een  jaar  jonger  is 
dan  de  heide  andere,  is  de  diktegroei  sterker  dan  hij  de  heide 
eerste  groepen. De  sprei  ervan  staat  ongeveer  tusschen  die  van 
do  heide  andere  groepen  in. De  gemeten  hoornen  zijn  alle  uitgezocht  gunstig  staande  planten ; 
daar  de  aanplant  1904  veel  meer  hoornen  omvat  dan  die  van 
het  vorig  jaar,  konden  hier  hij  rijker  keuze  ook  hetere  hoornen 
genomen  worden. Moge  daardoor  ook  al  de  vergelijking  iets  te 
sterk  ten  gunste  van  de  onder  dadap  staande  hoornen  uitvallen, 
het  verschil  in  forschheid  is  groot  genoeg,  om  dadelijk  op  te 
vallen,  wanneer  men  heide  aanplantingen  op  het  oog  beoordeelt ; 
trouwens,  de  productiecijfers  vertoonen  een  nog  sterker  verschil, 
dan  de  groeicijfers. De  gemiddelde  opbrengst  per  boom,  tot  op  15  Juli  1908  be¬ 
droeg  : Voor  groep  1  0.547  gram  bessen. Voor  groep  1  0.547  gram  bessen. Voor  groep  2  1.366  gram  bessen. Voor  groep  3  5.199  gram  bessen. Voor  groep  3  5.199  gram  bessen. Het  is  dus  duidelijk,  dat  de  aanplant  onder  dadapschaduw 
verreweg  het  meest  geproduceerd  heeft;  daarop  volgt  de  onbe¬ 
schaduwde  aanplant;  terwijl  de  aanplant  onder  Hevea  de  laagste 
productie  vertoont. Men  mag  dus  wel  zeggen,  dat  het  raadzaam 
is  de  stenophyllakoffie  onder  schaduw  van  dadap  —  of  een  andere 
leguminose,  Albizzia,  Deguelia  of  lantoro  —  te  planten. leguminose,  Albizzia,  Deguelia  of  lantoro  —  te  planten. In  den  Cultuurtuin  staat  een  gedeelte  van  den  aanplant  1904 
onder  Deguelia. De  schaduw  is  hier  wat  te  zwaar  geweest,  het¬ 
geen  later  door  uitkappen  en  opsnoeien  \'an  de  schaduwboomen 
verbeterd  is;  de  hoornen  zijn  echter  niet  zoo  mooi,  als  de  onder 
dadap  staande. Bij  deze  laatste  komen  ware  prachtexemplaren 
voor,  die  met  hun  dicht,  donkergroen,  glanzend  loof  en  rijke 40. 40. Med. Dep. V. Landbouw  11. —  626  — dracht  van  glimmend-gitzwarte  bessen  er  kerngezond  uitzien. Onder  de  groep  onbeschaduwde  boomen  is  Bm. §  17.  Groeikracht  en  Ziekten. E  een  zeer  mooi 
exemplaar,  zoowel  wat  groeiwijze  als  wat  opbrengst  betreft;  de 
boom  heeft  tot  nu  toe  3.488  Kg. bessen  opgeleverd. De  groep  boomen  onder  Hevea-schaduw  staan  zonder  uitzon¬ 
dering  schraal  in  blad  en  ijl  in  takken ;  voor  een  deel  zal  dat  wel 
moeten  worden  toegeschreven  aan  een  te  korten  afstand  van  de 
Hevea;  er  zijn  er,  die  niet  meer  dan  drie  voet  van  een  Hevea- 
boom  verwijderd  zijn. Van  deze  groep  is  boom  R. nog  de  beste; 
de  stam  heeft  wel  is  waar  de  onderste  takken  alle  verloren,  maar 
bovenaan  heeft  zich  een  dichte  pajong  gevormd;  de  productie 
van  dezen  boom  bedraagt  tot  op  15  Juli  1.597  Kg. bes. Voor  den  kleinen  proefaanplant  op  de  onderneming  Kemiri 
kunnen  ook  nog  eenige  cijfers  vermeld  worden. De  boomen  wer¬ 
den  gemeten  in  Juli  1909,  toen  zij  dus  anderhalf  jaar  oud  waren. De  gemiddelde  hoogte  bedroeg  toen  (uit  de  afmetingen  van  50 
boomen  berekend)  103.3  cM. De  stam  had  op  een  voet  boven 
den  grond  gemiddeld  een  omtrek  van  6.1  cM.;  het  aantal  takken, 
dat  de  stam  droeg,  schommelde  tusschen  12  en  24  stel  en  be¬ 
droeg  gemiddeld  18.58  stel;  40  %  der  boomen  had  ook  reeds 
secundair  hout  gevormd. De  straal  van  de  sprei  was  gemiddeld 
bijna  30  cM. De  oude  ongetopte  moederboomen,  die  nog  tot  onderaan  toe 
goed  met  takken  bezet  zijn,  kunnen  als  bewijs  dienen,  dat  toppen 
bij  stenophylla  niet  noodzakelijk  is  voor  het  verkrijgen  van 
goed  gevormde  boomen. Voor  een  gemakkelijken  pluk  echter 
schijnt  het  mij  beslist  noodig  de  boomen  op  een  hoogte  van  6  a  7 
voet  te  houden. Een  boom  als  moederboom  No. 2,  meer  dan  20  voet  hoog,  is 
niet  dan  bezwaarlijk  met  ladders  te  plukken  en  zal,  wanneer  dit 
gedurende  eenige  jaren  gedaan  is,  wel  niet  meer  veel  van  zijn 
ondertakken  over  hebben. Ook  het  plukken  met  behulp  van  in 
den  boom  klimmende  kinderen,  zooals  bij  Liberia  wel  eens  wordt 
toegepast,  is  bij  stenophyllakoffie  onmogelijk;  de  takken  zijn 
veel  te  dun  en  te  buigzaam  om  het  gewicht  van  een,  zelfs  licht, 
kind  te  dragen. Uit  de  cijfers  voor  de  sprei  blijkt,  dat  de  straal  van  deze  op 
1.50  M. mag  gesteld  worden;  een  plantverband  van  ongeveer 
10  voet  zal  voor  streken  als  Buitenzorg  het  gewenschte  zijn. §  17.  Groeikracht  en  Ziekten. Voor  andere  streken  zal  men  het  misschien  iets  anders  moeten 
kiezen;  waarschijnlijk,  dat  men  het  beste  uitkomt  met  een  plant¬ 
verband,  dat  zoo  ongeveer  tusschen  het  voor  Liberia-  en  voor 
Javakoffie  benoodigde  het  midden  houdt. Coffea  stenophylla.  Moederboom  No.  1.  Cultuurtuin. Coffea  stenophylla. Moederboom  No. 1. Cultuurtuin. De  boom  was  oorspronkelijk  ongeveer  7  M. hoog;  in  December  1907 
echter  werd  het  bovengedeelte  van  den  stam  door  een  omvallenden 
Hevea  afgebroken ;  aan  een  kant  van  den  stam  werden  ook  de  zijtakken 
weggeslagen. De  bovenste  zijtakken  hebben  na  deze  beschadiging 
djamoer  oepas  gekregen  en  zijn  ook  aan  den  anderen  kant  van  den 
stam  tengevolge  daarvan  verloren  gegaan. De  hoogte  van  den  stam 
bedraagt  thans  3.75  M.;  de  omtrek  is  op  1  voet  boven  den  grond  34 
cM.,  op  borsthoogte  29  cM. De  straal  van  de  sprei  is  1.50  M. lang. cM.,  op  borsthoogte  29  cM. De  straal  van  de  sprei  is  1.50  M. lang. Het  blad  is  gemiddeld  10.6  cM. lang,  met  6.7  cM. en  13.7  cM. als 
uitersten. Voor  de  breedte  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  3.24 
cM.,  met  2.1  cM  en  4.5  cM. als  uitersten. Het  cijfer,  dat  de  verhouding 
aangeeft  tusschen  beide  afmetingen,  wisselt  af  tusschen  2.77  en  4  07, 
met  als  gemiddelde  3.3. De  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op,  of  een 
w'einig  over,  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  bijna  rechte  lijnen 
begrensd. De  bladtop  is  lang  en  smal,  duidelijk  van  het  breedere  deel 
der  bladschijf  te  onderscheiden. De  gemiddelde  lengte  van  den  bladtop 
bedraagt  13.5  m.M.,  met  9  m.M. en  16  mM. als  uitersten. De  bladsteel 
is  1—5  m.M. lang,  gemiddeld  3  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  5  —  8; 
de  domatien  zijn  vrij  talrijk  aanwezig;  de  opening  ervan  is  meestal 
groot,  spieetvormig. De  nerfboek  schommelt  om  50°. groot,  spieetvormig. De  nerfboek  schommel
Kenmerken  der  bloemen  (gemiddelden): Aant. pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stmp. Lgt. hd. Lgt. hk 
8.0  8.1  12.8  mM. 3.3  mM. 9  mM. 6  mM. 4.8  mM. 8.1  mM 
De  bessen  zijn  langwerpig,  voor  stenophylla  bijzonder  groot. De  grootste  breedte  ligt  over  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  bijna 
rechte  lijnen  begrensd,  die  naar  het  steeleinde  toe  een  weinig  conver- 
geeren. De  discus  steekt  iets  uit,  is  soms  alleen  gewelfd,  soms  zuilvormig, 
laag. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.) : Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.) : 
Lengte 
Partij  234 
Breedte  Dikte 
Discus 
Lengte 
Partij  483 
Breedte  Dikte 
Discus. 15 
12.5 
12 
6 
5.5 
14.5 
12 
11 
5  5 
15 
12.5 
12 
6 
6 
14.5 
12.5 
G  5.5 N. B. Voor  de  betrekkelijke  tabellen  zie  pag. 645. —  628  — Partij 
234 
Partij  483. Coffea  stenophylla.  Moederboom  No.  1.  Cultuurtuin. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
15 
13 
12 
6 
5.5 
15 
12.5 
11 
5.5 
5 
15  5 
13 
12 
6.5 
6 
15 
12.5 
11.5 
6 
5.5 
15.5 
13.5 
12 
6  5 6 
15 
13 
12 
7 
6.5 
17 
14 
13 
6.5 
6 
17.5 
13.5 
12.5 
7 
6.5 De  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  neemt  voor  de  achter¬ 
eenvolgende  partijen  geregeld  af;  het  gemiddelde  voor  alle  partijen 
bijeen  bedraagt  15.49  mM.,  met  13  niM. en  18  niM. als  uitersten. De 
gemiddelde  lengte  der  rondboonbessen  bedraagt  13.03  mM.,  met  11.5 
mM. en  16.5  mM. als  uitersten. Het  percentage  rondboonbessen  der  verschillende  partijen  is  weinig 
variabel  en  bedraagt  in  het  oogstjaar  1908  evenveel  als  in  1907. Drieboon 
komt  slechts  in  de  eerste  partij  van  1908  voor,  echter  in  4  ®  o  der  bessen. Het  gehalte  aan  voosboon  bedraagt  beide  jaren  ongeveer  1.5  %. Het  gehalte  aan  voosboon  bedraagt  beide  jaren  ongeveer  1.5  %. Het  gemiddeld  cijfer  voor  de  uitlevering  is  5.85,  dus  gunstig. De  hoornschilboon  is  grof,  langwerpig;  de  zijkanten  zijn  door  flauwge- 
bogen  lijnen  begrensd;  aan  beide  uiteinden  is  zij  evenveel  afgerond. De  gemiddelde  lengte  bedraagt  voor  alle  partijen  uit  1908  bijeen  12.18 
niM.,  met  9  mM. en  14  inM. als  uitersten;  de  gemiddelde  breedte  is 
8.70  inM. Van  de  rondboon  is  de  gemiddelde  lengte  11.27  mM.,  met  9 
mM. en  12.5  niM. als  uitersten;  de  bijbehoorende  gemidd. breedte  be¬ 
draagt  8  mM. De  productie  is  alleen  in  1908  geregeld  opgenomen;  zij  heeft  in  dat 
oogstjaar  bedragen  3.149  Kg. rijpe  bessen,  waarbij  nog  200  gr. moet 
bijgeteld  worden  voor  bessen,  die  buiten  den  oogsttijd  rijp  geworden 
zijn. De  productie  aan  marktkoffie  heeft  dus  bedragen  ongeveer  1  katti 
marktproduct. Dit  lage  cijfer  moet  worden  toegeschreven  aan  de  ongun¬ 
stige  standplaats  van  den  boom  onder  veel  te  zware  schaduw  van  Hevea, 
en  aan  de  schade,  door  den  omvallenden  Heveaboom  aan  de  kroon 
toegebracht. Coffea  stenophylla. Moederboom  No. 2. Cultuurtuin. Hooge,  goed  ontwikkelde  boom ;  van  onder  tot  boven  is  de  stam 
goed  bezet  met  primaire  takken. De  hoogte  van  den  stam  bedraagt 
7  M.,  de  omtrek  op  1  voet  boven  den  grond  34  cM.,  op  borsthoogte 
29  cM. De  sprei  vertoont  een  straal  van  1  70  M. Secundaire  en  tertiaire 
takken  zijn  rijkelijk  ontwikkeld;  de  takken  zijn  dun,  de  onderste  hangen 
op  den  grond. Bladerdak  vrij  goed  gesloten. Pyramidale  kroon. op  den  grond. Coffea  stenophylla.  Moederboom  No.  1.  Cultuurtuin. Bladerdak  vrij  goed  gesloten
Wilde  takken  en  wiwilans  niet  aanwezig. De  bladeren  zijn  gemiddeld  9.1  cM. lang,  met  G.7  cM  en  11.1  cM. als  uitersten. De  breedte  gaat  van  2.2  cM. tot  4.0  cM.,  met  2.8  cM. De  bladeren  zijn  gemiddeld  9.1  cM. lang,  met  G.7  cM  en  11.1  cM. als  uitersten. De  breedte  gaat  van  2.2  cM. tot  4.0  cM.,  met  2.8  cM. 9 als  gemiddelde. Voor  de  verhouding  tusschen  deze  beide  afmetingen 
werden  cijfers  gevonden,  die  tusschen  2.77  en  3.77  afwisselen,  met  3.2 
als  gemiddelde. De  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden,  ongeveer 
1/3  van  de  lengte  van  den  top  verwijderd;  de  zijkanten  van  het  blad 
zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd,  die  bij  den  bladvoet  naar  den 
bladsteel  toe  samenloopen,  naar  den  bladtop  toe  zich  sterk  buigen;  het 
breedere  deel  van  de  bladschijf  is  stomp  afgerond,  draagt  echter  den 
langen,  scherp  afgegrensden  bladtop,  die  van  af  de  basis  tot  aan  het 
uiteinde  bijna  dezelfde  breedte  behoudt. De  lengte  van  den  bladtop 
wisselt  af  tusschen  3  mM. en  14  inM.,  bedraagt  gemiddeld  9.7  mM.;  voor 
den  bladsteel  werd  een  lengte  gevonden  van  2—5  mM.,  gemiddeld  3.2  mM. De  nerfhoek  is  ongeveer  50“  groot;  het  aantal  paren  zijnerven  bedraagt 
6  —  8. Domatien  vindt  men  weinig  talrijk  in  de  nerfhoeken;  zij  liggen 
vooi’nl. op  het  onderste  gedeelte  van  het  blad ;  de  het  dichtst  bij  den 
bladsteel  gelegene  vertonnen  alleen  een  kleine,  ronde  opening. In  1907  werden  van  den  boom  de  rijpe  bessen  ingezameld,  echter  niet 
geregeld;  in  het  geheel  werd  1.582  Kg. beskoffie  verkregen,  gelijkstaande 
met  ongeveer  0.4  katti  marktijroduct. De  gemiddelden  der  verschillende 
cijfers  komen  voor  het  oogstjaar  1907  en  voor  1908  vrij  nauwkeurig 
overeen. Voor  de  beschrijving  is  alleen  materiaal  uit  1908  gebruikt. De  bessen  vertoonen  een  gemiddeld  gewicht  van  ongeveer  1.1  gr. Voor  de  afmetingen  werden  de  volgende  cijfers  gevonden: Partij  330. (alles  in  mM.)  Partij  482. Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
12 
12.5 
11 
4 
4 
12.5 
12 
11 
5.5  5 
12 
13 
11.5 
5 
5 
12.5 
12.5 
11 
4.5  4 
12.5 
12 
10  5 
5 
4.5 
12.5 
13 
11.5 
4.5  4 
12.5 
12.5 
11.5 
5.5 
5.5 
12.5 
13 
12 
5  4.5 
12.5 
13 
12 
5 
5 
13 
13.5 
12 
5.5  5 De  vorm  der  bessen  is  afgerond ;  de  discus  is  vlak. De  platboonbessen 
zijn  10—14.5  mM. Coffea  stenophylla.  Moederboom  No.  1.  Cultuurtuin. lang,  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  voor  de  ver¬ 
schillende  partijen  bijeen  12.75  mM.;  de  gemiddelde  lengte  voor  de 
afzonderlijke  partijen  varieert  bijna  niet. Voor  de  rondboonbessen 
bedraagt  de  gemiddelde  lengte  11.55  mM.,  met  9.5  mM. en  13.5  mM. als  uitersten. Het  percentage  rondboonbessen  schommelt  tusschen  19 
en  32 “/o  met  24.4  o/#  als  gemiddelde;  1.4  ®o  der  bessen  gemiddeld  bevat 
voosboon. Voor  de  uitlevering  werd  een  gemiddelde  van  6.05  gevonden. De  hoornschilboonen  zijn  klein,  afgerond,  iets  langwerpig. De  plat- 
boon  is  gemiddeld  10.29  mM. lang,  waarbij  een  breedte  behoort  van 
8.2  mM.;  de  uitersten  voor  de  lengte  zijn  8.5  mM. en  12.5  mM. De 
lengte  van  de  rondboon  bedraagt  7.5—11.5  mM.,  gemiddeld  9.67  mM., 
met  een  gemiddelde  breedte  van  7.4  mM. gepaard  gaande. In  1907  werd  0.4  katti  marktkoffie  geoogst;  in  1908  heeft  de  productie 630 bedragen  3.768  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  ongeveer  1  katti  markt- 
product. In  de  laatste  helft  van  1908  rijpten  telkens  nog  enkele  bessen, 
die  niet  in  rekening  zijn  gebracht. De  lage  productie,  ondanks  het 
groote  dragende  oppervlak  van  den  boom,  zal  wel  moeten  worden  toe¬ 
geschreven  aan  de  veel  te  zware  beschaduwing  door  enkele  Hevea- 
boomen,  die  tusschen  de  koffie  geplant  zijn. Coffea  stenophylla. Moederboom  No. 3. Cultuurtuin. Coffea  stenophylla.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. De  stam  heeft  op  1  voet  boven  den  grond  een  omtrek  van  29  cM.; 
hij  splitst  zich  dan  in  drie  stammen,  die  op  borsthoogte  14  cM-,  16  cM. en  16  cM. in  omtrek  zijn. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  1.50  M.,  de  hoogte  5  M. De  afzon¬ 
derlijke  stammen  zijn  van  onder  tot  boven  dicht  bezet  met  primaire 
takken;  aan  een  stam  komen  er  een  veertigtal  voor. De  takken  zijn 
dun  en  hangen  naar  beneden. De  kleur  der  bladeren  is  lichter  groen,  dan  gewoonlijk  bij  stenophylla. De  bladeren  zijn  gemiddeld  8.42  cM. lang,  met  6.5  cM. en  11.1  cM. als  uitersten. Voor  de  breedte  werd  een  gemiddelde  gevonden  van 
2.11  cM.,  met  1.4  en  3.0  cM. als  uitersten. Het  cijfer,  dat  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  aangeeft, 
schommelt  tusschen  3.06  en  4.66,  en  vertoont  als  gemiddelde  4.0. De 
bladeren  zijn  dus  klein  en  smal. Het  blad  is  lancetvormig,  de  grootste 
breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden,  de  zijkanten  zijn  door  gebogen 
lijnen  begrensd,  die  naar  den  bladsteel  toe  in  scherp  toeloopende  rechte 
lijnen  overgaan,  naar  den  bladtop  toe  zich  ombuigen. De  bladtop  zelf 
is  lang  en  smal,  de  gemiddelde  lengte  bedraagt  10.4  niM.,  met  6  inM. en  19  inM. als  uitersten. Voor  den  bladsteel  werd  een  lengte  gevonden 
van  gemiddeld  2.5  mM.,  tusschen  1  mM. en  4  mM. als  uitersten  variee- 
rend. Het  aantal  nerven  bedraagt  6—8;  de  nerfhoek  is  ongeveer  45» 
groot. Domatien  zijn  Weinig  talrijk  ontwikkeld;  de  enkele  aanwezige 
openen  zich  met  een  kleine  ronde  openin g. De  bessen  zijn  zeer  klein,  afgerond,  bijna  even  breed  als  lang. Het 
gemiddeld  gewicht  bedraagt  slechts  0.85  gr. Voor  de  afmetingen  wer¬ 
den  de  volgende  cijfers  gevonden:  (alles  in  niM.) den  de  volgende  cijfers  gevonden:  (alles  in  niM.) 
Partij  235  Partij  521 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 11.5 
10.5 
10 
3.5  -3 
12 
11 
10 
4 
3.5 
12 
11.5 
11 
4 
3.5 
12 
11 
10.5 
4 
4 
12 
11.5 
11 
4.5  4 
12 
11.5 
10 
4.5 
4.5 
12 
12 
11 
5 
4.5 
12 
11.5 
10.5 
4.5 
3.5 
12 
12.5 
11 
4 
4 
12 
12 
10.5 
5 
4.5 
13.5 
12.5 
11 
4.5  4 
14 
13 
12.5 
5 
4.5 631 De  discus  is  dus  betrekkelijk  groot;  de  vorm  ervan  is  als  van  een 
lage,  iets  gewelfde  schijf. De  bessen  niet  platboon  zijn  10—15  niM. lang, 
voor  alle  partijen  bijeen  gemiddeld  11.97  inM. Coffea  stenophylla.  Moederboom  No.  3.  Cultuurtuin. Voor  de  rondboonbessen 
werd  een  gemiddelde  lengte  gevonden  van  10.41  niM.,  met  9.5  mM. en 
13  niM. als  uitersten. Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  15.7  "/o ;  het  gehalte  aan  voos- 
boon  is  hoog,  nl. 4.2  %• Een  enkele  maal  komt  drieboon  voor. Het  uitleveringscijfer  bedraagt 
gemiddeld  5.07,  is  dus  laag. De  hoornschilkoffie  bestaat  uit  kleine  boonen,  cenigszins  langwerpig 
van  vorm ;  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden,  de  zijkanten 
zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd;  de  uiteinden  in  gelijke  mate  afgerond. De  lengte  der  platboon  bedraagt  8—13  mM.,  gemiddeld  9  77  inM,,  waarbij 
een  breedte  behoort  van  8  mM. De  rondboon  is  gemiddeld  8,56  mM. lang,  ongeveer  7  mM. breed;  de  uitersten  der  lengte  zijn  8  mM. en 
11  inM. Het  gemiddeld  gewicht  der  platboon  is  slechts  0.093  gr.;  de 
rondboon  is  een  weinig  zwaarder. De  productie  is  gei’ing;  in  1907  droeg 
de  boom  zoo  goed  als  niet,  in  1908  slechts  1.087  Kg. bessen. Aant.  pt.  Lgt.  bs.  Lgt.  pt.  Brd.  pt.  Lgt.  sty.  Lgt.  stmp.  Lgt.  hd.  Lgt  hk. 
8.4  8.3  mM.  13.4  mM.  4.0  mM.  9.5  mM.  5.0  mM.  4.4  mM.  7.8  mM. 
De  bessen  zijn  langwerpig,  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden ; 
de  vorm  van  de  bessen  doet  aan  die  van  de  vruchten  van  moederboom 
No.  1  denken;  de  afmetingen  zijn  echter  kleiner.  De  discus  is  een 
weinig  gewelfd. Coffea  stenophylla.  Moederboom  AA. Coffea  stenophylla. Moederboom  AA. Een  krachtige,  goed  gevulde  boom,  op  ongeveer  6  voet  getopt. De 
stam  is  op  1  voet  boven  den  grond  24  cM.,  bij  het  uiteinde  18  cM. in 
omtrek. De  kroon  is  breed,  de  sprei  vertoont  een  straal  van  1.60  M. Er  komen  enkele  uit  de  kroon  stekende  wilde  takken  voor. De  bladeren  zijn  gemiddeld  10.28  cM. lang;  de  uitersten  voor  de 
lengte  bedroegen  8.8  cM. en  12.1  cM. Voor  de  breedte  werd  een  gemid¬ 
delde  gevonden  van  3.42  cM.,  met  2.6  cM. en  4.5  cM. als  uitersten. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  werd  een  cijfer  gevonden, 
afwisselend  tusschen  2.54  en  3.65  met  3.0  als  gemiddelde. De  grootste 
breedte  van  het  blad  ligt  gewoonlijk  iets  over  het  midden. De  bladtoj) 
is  10-14  mM. lang,  gemiddeld  12.4  mM. Voor  de  lengte  van  den  blad¬ 
steel  werd  een  waarde  gevonden  van  gemiddeld  3.9  mM.,  met  2  mM. en  5  mM. als  uitersten. De  nerfhoek  is  50”-  55”  groot;  het  aantal  nerven 
bedraagt  6  —  8. Domatien  zijn  weinig  ontwikkeld;  niet  zelden  ontbreken 
zij  geheel  op  het  blad. zij  geheel  op  het  blad. Kenmerken  der  bloemen  (gemiddelden): Aant. pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stmp. Lgt. hd. Lgt  hk. 8.4  8.3  mM. 13.4  mM. 4.0  mM. 9.5  mM. 5.0  mM. 4.4  mM. 7.8  mM. De  bessen  zijn  langwerpig,  de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden ; 
de  vorm  van  de  bessen  doet  aan  die  van  de  vruchten  van  moederboom 
No. 1  denken;  de  afmetingen  zijn  echter  kleiner. De  discus  is  een 
weinig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM.): 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Lengte  Breedte  Dikte  Discus 
14.5 
12 
11 
5.5 
5.5 
14 
12 
11 
G.5 
G 
14.5 
12.5 
11.5 
6 
5.5 
14 
12 
11.5 
7 
G  5 
14.5 
12.5 
12 
6 
5.5 
14 
12 
12 
G.5 
G 
14.5 
13 
12 
G.5 
G.5 
14 
12.5 
11.5 
G.5 
5  5 
14.5 
13 
12.5 
G.5 
G 
14.5 
11.5 
11 
G 
5.5 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  inM.): Voor  de  gemiddelde  lengte  der  bessen  met  platboon  werd  voor  alle 
partijen  bijeen  gevonden  14.93  inM.;  voor  de  afzonderlijke  partijen  neemt 
de  lengte  in  den  loop  van  den  oogsttijd  een  weinig  toe. De  uitersten 
voor  de  lengte  zijn  12.5  mM. en  17  inM.. De  lengte  der  rondboonbessen 
wisselt  af  tusseben  11  mM. en  14.5  mM.,  met  12.81  niM. als  gemiddelde. Coffea  stenophylla.  Moederboom  AA. Het  percentage  bessen  met  rondboon  is  constant,  bedraagt  ongeveer 
20  “/o. Drieboon  komt  een  enkele  maal  voor. Het  gehalte  aan  voosboon 
is  hoog,  bijna  6®/o. Het  uitleveinngscijfer  bedraagt  gemiddeld  5.83. is  hoog,  bijna  6®/o. Het  uitleveinngscijfer  bedraagt  gemiddeld  5.83. De  hoornschilboon  is  langwerpig;  aan  beide  uiteinden  ongeveer  even¬ 
veel  afgerond. De  lengte  der  platboon  bedraagt  gemiddeld  1173  mM., 
met  9-5  niM. en  14  mM. als  uitersten;  er  behoort  een  breedte  bij  van  8.5 
mM. Voor  de  rondboon  werd  een  gemiddelde  lengte  gevonden  van  10.63 
mM.,  met  9  niM. en  12  mM. als  uitersten;  de  bijbehoorende  breedte  is 
7.80  mM. Het  gemiddeld  gewicht  der  platboon  bedraagt  iets  meer  dan 
dat  der  rondboon. De  totale  productie  is  niet  opgenomen;  in  de  maan¬ 
den  Mei— Augustus  werd  2  595  Kg. beskoffie  verkregen,  overeenkomend 
met  0.7  katti  marktproduct ;  de  boom  heeft  echter  daarna  nog  gedragen. Coffea  stenophj'lla.  Moederboom  CC.  Cultuurtuin. Coffea  stenophj'lla. Moederboom  CC. Cultuurtuin. De  boom  is  op  6  voet  getopt ;  de  stam  is  op  1  voet  boven  den  grond 
25  cM.,  op  borsthoogte  18  cM. in  omtrek. Van  onder  tot  boven  is  de 
stam  goed  met  takken  bezet ;  het  secundaire  hout  is  eveneens  krachtig 
ontwikkeld. De  straal  van  de  sprei  is  1.60  M. lang. Het  blad  is  gemiddeld  9.79  cM. lang,  met  7.0  cM. en  11.3  cM. als 
uitersten. De  gemiddelde  breedte  bedraagt  2.76  cM.,  de  uitersten  voor 
de  breedte  zijn  1.6  cM. en  3.5  cM. Voor  het  vei’houdingscijfer  werd  een 
waarde  gevonden  van  3.11  —  4.04,  met  3.5  als  gemiddelde. De  grootste 
breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. De  bladtop  is  gemiddeld  11.7  mM. lang,  met  7  mM. en  16  mM. als  uitersten. Voor  de  gemiddelde  lengte 
van  den  bladsteel  werd  gevonden  3.2  inM.,  met  1  mM. en  5  inM. als 
uitersten. De  domatien  zijn  talrijk  ontwikkeld. Het  aantal  nerven  be¬ 
draagt  4  —  7 ;  de  nerfhoek  is  ongeveer  50°  groot. draagt  4  —  7 ;  de  nerfhoek  is  ongeveer  50°  groot. De  bessen  zijn  langwerpig;  in  vorm  komen  zij  met  die  van  moeder¬ 
boom  No  1  overeen;  de  zijkanten  zijn  door  ongeveer  rechte  lijnen  be¬ 
grensd. De  grootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden. De  discus  is 
meestal  iets  gewelfd. Afmetingen  der  bessen 
Lengte  Breedte  Dikte 
(alles  in 
Discus 
mM.): 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 15 
12..5 
12 
5.5 
5 
15 
13 
12.5 
6.5 
6.5 
15 
13 
12.5 
5.5 
5.5 
15 
13 
12.5 
6.5 
6.5 
15 
13 
12.5 
6 
5.5 
15 
13.5 
12.5 
6.5 
6 
15 
13.5 
12 
5.5 
5 
15 
14 
13 
5.5 
5 
15 
14.5 
13 
7 
6 
15.5 
13 
12 
5.5 
5 De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  15.32  niM. lang,  met  12  inM. en  17.5  mM. als  uitersten;  voor  de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uiter¬ 
sten  11.5  mM. eii  14  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  12.92  mM. Het 
percentage  rondboonbessen  bedraagt  slechts  7.5  ®/o;  het  gehalte  aan 
voosboon  is  gemiddeld  4  ®/o. De  uitlevering  wordt  door  het  hooge  cijfer 
van  6.75  weergegeven. De  hoornschilboonen  zijn  langwerpig,  vrij  grof,  soms  iets  toegepunt. De  lengte  der  platboon  varieert  tusschen  9  mM. en  13.5  mM.,  bedraagt 
gemiddeld  11.56  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.10  mM. De 
rondboon  is  9  — 12  mM. lang,  gemiddeld  10.83  mM.,  waarbij  een  breedte 
behoort  van  7.80  mM. Coffea  stenophj'lla.  Moederboom  CC.  Cultuurtuin. Het  gemiddeld  gewicht  der  rondboon  is  iets 
hooger  dan  dat  der  platboon. De  totale  productie  gedurende  Mei  en 
Juni  heeft  bedragen  4.668  Kg. beskoffie,  of  iets  meer  dan  1  katti  markt- 
product. Gedurende  de  maanden  daarna  is  ook  nog  een  kleine  hoeveelheid 
product  gerijpt. Coffea  stenophylla. Moederboom  DD. Cultuurtuin. De  boom  is  bovenaan  door  djamoer  oepas  ingestorven ;  tot  op  1.35 
M. boven  den  grond  draagt  de  stam  levende  takken,  die  krachtig  ont¬ 
wikkeld  zijn ;  daarboven  komen  talrijke  wiwilans  aan  den  stam  voor. De  sprei  heeft  een  straal  van  1.50  M. De  omtrek  van  den  stam  bedraagt 
op  1  voet  boven  den  grond  21  cM.,  op  borsthoogte  13  cM. De  bladeren  zijn  gemiddeld  11.24  cM. lang;  de  uitersten  der  lengte 
zijn  7.3  cM. en  12.3  cM. Voor  de  breedte  werd  een  gemiddelde  gevonden 
van  4.12  cM.,  met  2.4  cM. en  4.7  cM. als  uitersten;  voor  de  verhouding 
tusschen  beide  afmetingen  een  gemiddelde  van  2.8,  met  2.46  en  3.21  als 
uitersten. Het  breedere  deel  van  de  bladschijf  gaat  tamelijk  geleidelijk 
over  in  den  langen  smallen  bladtop,  waarvan  de  gemiddelde  lengte  14 
niM. bedraagt,  met  9  mM. en  18  mM. als  uitersten. De  bladsteel  is  2  —  7 
niM.,  gemiddeld  4.5  cM. lang. Het  aantal  nerven  bedraagt  6  —  8;  de 
nerfhoek  is  50®  —  55®  groot. In  slechts  enkele  nerfhoeken  vindt  men  de 
weinig  ontwikkelde  domatien. De  bessen  zijn  afgerond  van  vorm,  tamelijk  breed ;  de  grootste  breedte 
ligt  iets  over  het  midden. De  discus  is  gewelfd. —  634  — Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  niM.): 
Partij  452  Partij  790 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 14 
14 
13 
6 
6 
13.5 
12.5 
11 
4.5  4.5 
14 
14 
13 
G 
G 
13.5 
14 
12 
5  4.5 
14.5 
13.5 
13 
4.5 
4.5 
14 
13.5 
12 
5.5  4.5 
14.5 
13.5 
13 
6 
5.5 
14 
13.5 
12.5 
5  4.5 
14  5 
14 
13 
6 
5.5 
14 
14 
12.5 
G.5  5.5 De  lengte  der  bessen  met  platboon  bedraagt  gemiddeld  14.21  inM., 
met  11.5  mM. en  16.5  mM. als  uitersten. Voor  de  bessen  met  rondboon 
zijn  de  uitersten  11  mM. en  14  mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  12.40  mM. Het  percentage  rondboonbessen  is  vrij  constant;  gemiddeld  bedraagt 
het  14.5  %. Een  enkele  maal  komt  drieboon  voor;  het  gehalte  aan 
voosboon  is  laag ;  het  bedraagt  slechts  1.1  %. Coffea  stenophj'lla.  Moederboom  CC.  Cultuurtuin. De  hoornschil  is  iets  langwerpig,  aan  beide  uiteinden  evenveel  afge¬ 
rond  ;  de  zijkanten  zijn  door  sterk  gebogen  lijnen  begrensd. Voor  de  lengte  der  platboonen  vindt  men  als  uitersten  8.5  iiiM.cn 
12.5  mM.,  als  gemiddelde  11.03  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van 
8.5  mM. Voor  de  lengte  der  rondboon  werden  als  uitersten  gevonden 
9  mM. en  11.5  mM.,  met  een  gemiddelde  van  10.26  mM.,  waarbij  een 
gemiddelde  breedte  behoort  van  7.8  mM. Het  gemidd. gewicht  der 
rondboon  bedraagt  iets  meer  dan  dat  der  platboon. De  totale  productie 
heeft  bedragen  5.616  Kg. beskoffie,  of  1.5  kattie  marktproduct. Coffea  stenophylla.  Moederboom  EE.  Cultuurtuin. Coffea  stenophylla. Moederboom  EE. Cultuurtuin. De  stam  is  op  ongeveer  7  voet  getopt;  de  omtrek  ervan  is  o^i  1  voet 
boven  den  grond  29  cM.,  op  borsthoogte  20  cM. De  ondertakken  zijn 
wat  schraler  bebladerd  dan  de  hooger  aan  den  stam  geplaatste. De 
straal  van  de  sprei  bedraagt  1.50  M. Terminale  knoppen  komen  veel  voor' straal  van  de  sprei  bedraagt  1.50  M. Terminale  knoppen  komen  veel  voor' 
Het  blad  is  gemiddeld  12.13  cM. lang,  de  uitersten  voor  de  lengte  zijn 
7.5  cM. en  14.7  cM. Voor  de  breedte  werd  een  gemiddelde  gevonden  van 
3.5  cM.,  met  2.0  cM. en  4.7  cM. als  uitersten. De  verhouding  tusschen 
lengte  en  breedte  schommelt  tusschen  2.85  en  4.37  en  bedraagt  gemiddeld 
3.5. De  zijkanten  der  bladeren  zijn  door  bijna  rechte  lijnen  begrensd; 
de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. De  bladtop,  waarin 
het  breedere  deel  der  bladschijf  tamelijk  geleidelijk  overgaat,  is  lang 
en  smal;  de  lengte  bedraagt  8  20  inM.,  gemiddeld  15.1  mM. Voor  den 
bladsteel  werd  een  lengte  gevonden  van  1—6  mM.,  gemiddeld  3.3  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  5  —  8,  de  nerfhoek  is  40’  -  50»  groot. De 
domatien  zijn  weinig  talrijk  ontwikkeld. De  bessen  zijn  kort  en  breed,  de  breedte  is  meestal  een  weinig  grooter 
dan  de  lengte. De  vorm  is  afgerond;  de  grootste  breedte  ligt  een 
weinig  over  het  midden. 635  — 
De  discus  steekt  tot  1  niM. als  een  lage  kegel  uit. 635  — 
De  discus  steekt  tot  1  niM. als  een  lage  kegel  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  456  Partij  774 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
12 
12 
10 
6 
5.5 
13 
12.5 
11 
6  5.5 
12  5 
12.5 
10.5 
5 
5 
13 
12.5 
11 
6.5  5.5 
12.5 
12.5 
10.5 
6 
5 
13 
13.5 
11.5 
6  5.5 
12.5 
13 
11 
6 
5.5 
13 
13 
11.5 
6  5.5 
13 
13  5 
11 
6 
5.5 
13 
14 
11 
5.5  5 De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  13.07  mM. lang,  met  10.5  niM. en  15  5  mM. als  uitersten. Voor  de  rondboonbessen  werden  als  uitersten 
gevonden  9.5  mM. en  12.5  mM.,  met  11.00  mM. als  gemiddelde. Het  per¬ 
centage  rondboonbessen  bedraagt  gemiddeld  13.2  %;  het  gehalte  aan 
voosboon  1  ®/o. Drieboon  komt  niet  voor. Het  cijfer  voor  de  uitlevering 
is  gemiddeld  5.98. is  gemiddeld  5.98. De  hoornschilboonen  zijn  iets  langwerpig,  kort,  aan  het  discuseinde 
een  weinig  toegespitst. De  platboon  is  gemiddeld  1017  mM. Coffea  stenophylla.  Moederboom  EE.  Cultuurtuin. lang,  met 
7.5  mM. en  12.5  mM. als  uitersten  en  een  gemiddelde  breedte  van  7.9  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  der  lengte  7.5  mM. en  10  5  mM.,  het 
gemiddelde  9.15  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  7.3  mM. De  plat¬ 
boon  is  gemiddeld  iets  zwaarder  dan  de  rondboon ;  voor  beide  blijft 
het  gemiddeld  gewicht  onder  de  middelmatige  waarde. De  productie 
gedurende  Mei  — Augustus  heeft  bedragen  6.845  Kg. beskoffie,  overeen¬ 
komend  met  1.9  katti  marktproduct. Coffea  stenophylla. Moederboom  FF. Cultuurtuin. Coffea  stenophylla.  Moederboom  FF.  Cultuurtuin. Een  krachtige  boom  met  een  breede  sprei  van  1.50  M. straal. De  stam 
is  op  ongeveer  6  voet  getopt;  het  boveneind  is  door  djamoer  oepas 
gedood. Van  onder  tot  boven  is  de  stam  goed  bezet  met  primaire  tak¬ 
ken  ;  op  1  voet  boven  den  grond  is  de  omtrek  25  cM.,  op  borsthoogte 
15  cM  Er  komen  dikwijls  aan  de  uiteinden  der  takken  terminale  bloe¬ 
men  en  vruchten  voor. De  bladeren  zijn  7.0  — 13  3  cM. lang,  gemiddeld  10.66  cM. De  breedte 
bedraagt  gemiddeld  2.89  cM.,  met  1.7  cM. en  4.1  cM. als  uitersten. De 
verhouding  tusschen  beide  afmetingen  gaat  van  3.24  tot  4.55,  met  3.7  als 
gemiddelde. De  zijkanten  der  bladeren  zijn  door  gelijkmatig  gebogen 
lijnen  begrensd;  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden. Aan  het  boveneind  gaat  het  blad  vrij  geleidelijk  over  in  den  smallen 
bladtop,  die  11  —  17  mM.,  gemiddeld  14  mM. lang  is. bladtop,  die  11  —  17  mM.,  gemiddeld  14  mM. lang  is. De  lengte  van  den  bladsteel  bedraagt  2  —  5  mM.,  gemiddeld  3.1  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  5  —  7,  de  nerfhoek  schommelt  om  50o. Do- 
matien  vindt  men  slechts  op  de  onderste  helft  der  bladeren ;  zij  zijn 
vrij  groot,  en  monden  met  een  ronde  opening  naar  buiten  uit. bladtop,  die  11  —  17  mM.,  gemiddeld  14  mM. lang  is. De  lengte  van  den  bladsteel  bedraagt  2  —  5  mM.,  gemiddeld  3.1  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  5  —  7,  de  nerfhoek  schommelt  om  50o. Do- 
matien  vindt  men  slechts  op  de  onderste  helft  der  bladeren ;  zij  zijn 
vrij  groot,  en  monden  met  een  ronde  opening  naar  buiten  uit. 636 De  bes  is  grof,  iets  langwerpig,  onder  en  boven  een  weinig  afgeplat ; 
de  grootste  breedte  ligt  over  het  midden. De  discus  is  groot  en  een 
weinig  gewelfd. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  455  Partij  562 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 15 
14 
12.5 
7 
6.5 
14  5 
14 
12 
6 
6 
15 
14 
12.5 
7 
6.5 
14.5 
14 
12 
6.5  6.5 
15 
14.5 
13 
7 
6.5 
15 
14.5 
13 
7 
7 
15 
14.5 
13 
7 
7 
15 
14.5 
13 
7 
7 
15.5 
14 
12.5 
6 
6 
15.5 
14 
12.5 
6 
6 De  bessen  met  platboon  zijn  12  —  18  mM. lang,  gemiddeld  15.38  mM. Voor  de  lengte  der  rondboonbessen  werden  als  uitersten  gevonden  11  mM. Coffea  stenophylla.  Moederboom  FF.  Cultuurtuin. en  15.5  mM.,  als  gemiddelde  12.89  mM. Het  percentage  rondboonbessen 
varieert  voor  de  verschillende  partijen  sterk;  gemiddeld  bedraagt  het 
16.7  %. Drieboon  komt  niet  voor;  het  gehalte  aan  voosboon  bedraagt 
slechts  0.7  “o,  het  blijft  dus  onder  het  gemiddelde  voor  dit  kenmerk. Het  uitleveringscijfer,  gemiddeld  6.47  bedragend,  is  hoog. De  hoornschilboonen  zijn  vrij  grof,  eenigszins  langwerpig,  de  zijkanten 
zijn  door  sterk  gebogen  lijnen  begrensd. Voor  de  lengte  der  platboon 
werd  een  gemiddelde  gevonden  van  12.61  mM.,  met  9  mM. en  14  niM. als 
uitersten. De  gemiddelde  breedte  bedraagt  8.7  mM. Voor  de  rondboon 
zijn  de  uitersten  der  lengte  9  mM. en  12  mM.,  met  als  gemiddelde  10.6o 
mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8  mM. Het  gemiddeld  gewicht 
is  voor  beide  iets  hooger  dan  de  middelmatige  waarde;  de  platboon  is 
gemidd. zwaarder  dan  de  rondboon. De  productie  heeft  gedurende 
Mei  — Juni  bedragen  4.532  Kg. beskoffie;  daarna  werd  niet  meer  geplukt ; 
deze  hoeveelheid  beskoffie  komt  met  1.1  katti  marktproduct  overeen. Ooffea  stenophylla. Moederboom  GG. Cultuurtuin. Ooffea  stenophylla.  Moederboom  GG.  Cultuurtuin. De  stam  is  op  ongeveer  7  voet  getopt ;  de  omtrek  ervan  is  op  1  voet 
boven  den  grond  29  cM.,  op  borsthoogte  18  cM. De  bebladering  is  iets 
schraler  dan  bij  de  vorige  moederboomen. De  sprei  vertoont  een  straal 
van  1.60  M. Terminale  bloemen  komen  niet  voor. Voor  de  gemiddelde  lengte  van  het  blad  werd  gevonden  11.90  cM., 
met  6.4  cM. en  14.5  cM. als  uitersten. De  breedte  bedraagt  1.7  —  4.3  cM., 
gemiddeld  3.52  cM. Voor  de  verhouding  tusschen  beide  afmetingen 
werden  cijfers  gevonden,  afwisselend  tusschen  3.09  en  3.97,  met  een 
gemiddelde  van  3.4. De  zijkanten  der  bladeren  zijn  door  bijna  rechte 
lijnen  begrensd;  de  grootste  breedte  ligt  op  het  midden. Bovenaan 
versmalt  het  blad  zich  plotseling  in  den  bladtop;  de  lengte  van  dezen 
bedraagt  9—19  mM.,  gemiddeld  13.4  mM. Dc  bladsteel  is  1—5  mM.,  gemiddeld  3.1  mM. lang. Het  aantal  nerven 
bedraagt  5—9;  de  nerfhoek  is  400-45»  groot. Domatien  vindt  men  alleen 
op  de  onderste  helft  der  bladeren;  zij  openen  zich  met  een  afgerond 
driehoekige  of  ronde  opening. driehoekige  of  ronde  opening. Kenmerken  der  bloemen  (gemiddelden): Aant. pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stmp. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.9  8.9  mM. 16.5  mM. 4.0  mM. 13.7  mM. 6.3  mM. 5.7  mM. 9.2  mM. De  bessen  zijn  breed,  afgerond  van  vorm;  de  breedte  bedraagt 
gewoonlijk  meer  dan  de  lengte;  aan  de  beide  uiteinden  is  de  bes  een 
weinig  afgeplat;  de  grootste  breedte  ligt  op  of  iets  over  het  midden. weinig  afgeplat;  de  grootste  breedte  ligt  
Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  471  Partij  787 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte Discus. 12 
13.5 
11.5 
7 
G.5 
13 
13.5 
12 
6.5 
6.5 
12 
13.5 
12 
6.5 
6 
13 
13.5 
12 
7 
7 
12 
13.5 
12 
7 
6.5 
13.5 
13 
11.5 
5.5 
5 
12.5 
13 
11 
55 
5 
13.5 
14 
12 
7 
6 
12.5 
13 
11 
6 
5.5 
13.5 
14.5 
12  5 
6 
6 14 
De  bessen  met  platboon  vertoonen  voor  de  verschillende  partijen  een 
gemiddelde  lengte  van  13.04—13.39  mM.,  met  13.16  mM. als  gemiddelde 
voor  alle  partijen  bijeen;  de  uitersten  zijn  10  niM. en  16  niM. Voor  de 
rondboonbessen  zijn  de  uitersten  10  niM. en  13.5  mM.,  het  gemiddelde 
der  lengte  11.52  mM. Ooffea  stenophylla.  Moederboom  GG.  Cultuurtuin. Het  percentage  rondboonbessen  is  vrij  constant; 
het  gemiddelde  ervoor  bedraagt  16.8  Het  gehalte  aan  voosboon  is 
zeer  laag,  gemiddeld  slechts  0.3  «/o*  Drieboon  komt  niet  voor. Het 
gemiddeld  cijfer  voor  de  uitlevering  is  6.68. De  hoornschilboonen  zijn 
iets  langwerpig,  kort  en  breed,  aan  het  discuseinde  iets  toegepunt. Do 
platboon  is  7  —  12  mM.,  gemiddeld  9.79  mM. lang,  waarbij  een  gemiddelde 
breedte  behoort  van  7.8  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  der 
lengte  7.5  mM. en  10.5  mM.,  met  als  gemiddelde  lengte  9.16  mM.,  als 
gemiddelde  breedte  7.2  mM. Het  gemiddeld  gewicht  der  platboon  blijft 
onder  de  middelmatige  waarde  voor  het  kenmerk. De  productie  heeft  bedragen  van  Mei  tot  en  met  Augustus  4.966  Kg. beskoffie,  overeenkomend  met  ongeveer  1.2  katti  marktproduct. Coffea  stenophylla. Moederboom  HH. Cultuurtuin. Coffea  stenophylla.  Moederboom  HH.  Cultuurtuin. De  stam  is  op  ongeveer  6  voet  getopt;  op  1  voet  boven  den  grond 
is  de  omtrek  25  mM.,  op  borsthoogte  16  cM. De  stam  draagt  van  onder 
tot  boven  primaire  takken ;  bovenaan  ontspringen  er  eenige  wiwilans  aan. Dc  straal  van  de  sprei  is  1.35  M. De  bladeren  zijn  gemiddeld  10.4  cM. lang,  met  8.4  cM. en  12.9  cM. als  uitersten. De  breedte  bedraagt  2.3— 4.5 
cM.,  gemiddeld  3.2  cM. De  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  gaat 
van  2.80  tot  3.93;  het  gemiddelde  ervoor  is  3  2. De  grootste  breedte  ligt —  638  — op,  of  een  weinig  over,  het  midden. De  bladtop  is  8  —  15  niM. lang,  ge¬ 
middeld  11.7  mM. Voor  den  bladsteel  werd  een  lengte  gevonden  van 
2—5  mM.,  gemiddeld  3.2  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  5  —  7;  de 
nerflioek  is  45o-50o  groot. Domatien  zijn  weinig  talrijk  op  de  bladeren  
ontwikkeld. op,  of  een  weinig  over,  het  midden. De  bladtop  is  8  —  15  niM. lang,  ge¬ 
middeld  11.7  mM. Voor  den  bladsteel  werd  een  lengte  gevonden  van 
2—5  mM.,  gemiddeld  3.2  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  5  —  7;  de 
nerflioek  is  45o-50o  groot. Domatien  zijn  weinig  talrijk  op  de  bladeren 
ontwikkeld. Aan  de  uiteinden  der  takken  vindt  men  gewoonlijk  terminale  bloemen 
en  vruchten. Kenmerken  der  bloemen  (gemiddelden) : Ant.pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stmp. Lgt. hd. Lgt. hk. Ant.pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stmp. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.8  8.5  mM. 12.4  mM. 3.6  mM. 10.2  mM. 5.8  mM. 4.1  mM. 9.0  inM. nt.pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stmp. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.8  8.5  mM. 12.4  mM. 3.6  mM. 10.2  mM. 5.8  mM. 4.1  mM. 9.0  inM. De  bessen  zijn  breed,  de  grootste  breedte  ligt  ver  over  het  midden ; 
aan  het  discuseinde  is  de  bes  afgeplat ;  de  zijkanten  loopen  naar  den 
vruchtsteel  toe. De  discus  is  vlak. Coffea  stenophylla.  Moederboom  HH.  Cultuurtuin. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM  ): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM  ): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM  ): 
Lengte 
Partij  540 
Breedte  Dikte 
Discus 
14 
14 
12 
5.5 
5 
14 
15 
12.5 
5 
5 
14 
15 
13 
5.5 
5 
14 
15.5 
12.5 
5.5 
5 
14 
16 
12 
5 
4.5 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  m
Lengte 
Partij  540 
Breedte  Dikte 
Discus 
14 
14 
12 
5.5 
5 
14 
15 
12.5 
5 
5 
14 
15 
13 
5.5 
5 
14 
15.5 
12.5 
5.5 
5 
14 
16 
12 
5 
4.5 De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  14.65  mM. lang,  met  12.5  mM. en  16.5  mM. als  uitersten. Van  de  rondboonbessen  bedraagt  de  gemid¬ 
delde  lengte  12.92  mM.,  met  10.5  mM. en  14.5  mM. als  uitersten. Het 
percentage  rondboonbessen  bedraagt  gemiddeld  22 «/oi  het  gehalte  aan 
voosboon  4.5  %  . Drieboon  komt  een  enkele  maal  voor. Het  cijfer  voor 
de  uitlevering  is  hoog,  gemiddeld  bedraagt  het  6.95. De  hoornschilboonen  zijn  iets  langwerpig;  het  discuseinde  is  minder 
stomp  afgerond  dan  het  steeleinde. De  lengte  der  platboon  bedraagt 
gemiddeld  11.42  mM. met  8.5  mM. en  13.5  mM. als  uitersten. Voor  de 
platboon  is  de  gemiddelde  breedte  9  mM. Voor  de  rondboon  is  het 
gemiddelde  der  lengte  10.72  mM.,  met  8.5  mM. en  12  mM. als  uitersten ; 
de  gemiddelde  breedte  bedraagt  8.3  niM. Het  gemiddeld  gewicht  is 
voor  de  rondboon  iets  hooger  dan  voor  de  platboon. In  een  maand 
werd  6.033  Kg. beskoffie  geoogst;  het  daarna  nog  rijpende  product 
was  gering;  het  totaal  bedraagt  7.748  Kg. beskoffie. Deze  productie 
aan  beskoffie  komt  met  een  hoeveelheid  van  1.9  katti  marktkoffie 
overeen. Coffea  stenophylla. Moederboom  II. Cultuurtuin. De  stam  is  op  ongeveer  6  voet  getopt;  op  1  voet  boven  den  grond 
is  de  omtrek  22  cM.,  op  borsthoogte  15  cM. Primaire  takken  van  onder 
tot  boven  aan  den  stam  aanwezig. —  639  — De  straal  van  de  sprei  bedraagt  1.35  M. Enkele  terminale  bloemen 
komen  voor. De  straal  van  de  sprei  bedraagt  1.35  M. Enkele  terminale  bloemen 
komen  voor. De  bladeren  vertonnen  een  gemiddelde  lengte  van  11.01  cM.,  met  6.8 
cM. en  13.7  cM. als  uitersten. De  breedte  van  het  blad  bedraagt  1.8  — 
4.5  cM.,  gemiddeld  3.43  cM. Het  cijfer,  dat  de  verhouding  tusschen 
lengte  en  breedte  aangeeft,  varieert  tusschen  2.37  en  3.77,  met  een  ge¬ 
middelde  van  3.2. De  grootste  breedte  van  het  blad  ligt  over  het  midden. Coffea  stenophylla.  Moederboom  HH.  Cultuurtuin. De  plotseling  versmalde  bladtop  is  gemiddeld  12.5  inM. lang,  met  6  mM. en  17  mM. als  uitersten. Voor  den  bladsteel  werd  een  lengte  gevonden 
van  1  —  5  mM.,  gemiddeld  3.9  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  5  —  8;  de 
nerfhoek  is  50«  —  55®  groot. De  domatien  zijn  weinig  talrijk  ontwikkeld. nerfhoek  is  50«  —  55®  groot. De  domatien  zijn  weinig  talrijk  ontwikkeld. De  bessen  hebben  een  afgeronden  vorm;  de  breedte  is  ongeveer  gelijk 
aan  de  lengte;  de  grootste  breedte  ligt  iets  over  het  midden. De  vrij 
groote  discus  steekt  als  een  lage  stompe  kegel  een  weinig  uit. groote  discus  steekt  als  een  lage  stompe  kegel  een  wein
Afmetingen  der  bessen 
(alles 
in mM.): 
Partij Afmetingen  der  bessen 
(alles 
in mM.): Afmetingen  der  bessen 
(alles 
Partij  470 
781 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 13 
13 
12 
6 
5.5 
12 
12 
11 
G.5 
6 
13 
13 
12.5 
6.5 
6.5 
12 
12.5 
11 
6  5 
G 
13 
13..5 
12 
5.5 
5 
12  5 
12  5 
11.5 
6 
6 
13 
13.5 
12 
5.5 
5.5 
12.5 
12.5 
115 
6.5 
6 
13 
13.5 
12 
6 
5  5 
12.5 
12 
6 
5  5 13 
De  gemiddelde  lengte  der  platboonbessen  neemt  in  den  loop  van  den 
oogsttijd  af  van  13.40  mM. tot  13.02  mM. Voor  alle  partijen  bijeen  be¬ 
draagt  de  gemiddelde  lengte  13.22  mM.,  met  11  mM. en  15.5  mM. .als 
uitersten. Voor  de  rondboonbessen  zijn  de  uitersten  9.5  mM. en  12.5 
mM.,  het  gemiddelde  der  lengte  11.21  niM. Het  percentage  rondboon¬ 
bessen  varieert  vrij  sterk,  bedraagt  gemiddeld  15.5  «/o;  het  gehalte  aan 
voosboon  2.6  ®/o. Een  enkele  maal  kwam  een  bes  met  drieboon  voor. Het 
uitleveringscijfer  varieert  in  verband  met  het  percentage  rondboon¬ 
bessen  van  6.6  tot  6.1,  gemiddeld  bedraagt  het  6.37. De  hoornschilboonen  zijn  afgerond  van  vorm,  kort  en  breed ;  het  dis¬ 
cuseinde  is  iets  toegepunt. De  lengte  der  platboonen  bedraagt  gemiddeld 
10.16  mM.,  met  8  mM. en  12  niM. als  uitersten;  de  gemiddelde  breedte 
is  8.6  niM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  7  mM. en  10.5  mM.,  het 
gemiddelde  der  lengte  9.30  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  7.9  mM. De  boonen  zijn  klein ;  het  gemiddeld  gewicht  blijft  onder  de  middelmatige 
waarde. De  productie  heeft  in  Mei  —  Juli  bedragen  3.400  Kg. beskoffie 
of  ongeveer  0.9  katti  marktproduct. Coffea  stenoph5'lla. Moederboom  KK. Cultuurtuin. Coffea  stenophylla.  Moederboom  HH.  Cultuurtuin. De  stam  is  op  ongeveer  7  voet  getopt;  op  1  voet  boven  den  grond 
is  de  omtrek  ervan  24  cM.,  op  borsthoogte  20  cM. Van  onder  tot  boven —  640  — draagt  de  stam  krachtige  primaire  takken ;  ook  het  secundaire  hout  is 
goed  ontwikkeld ;  de  straal  van  de  sprei  is  1.60  M. Terminale  bloemen 
komen  in  groot  aantal  voor. De  gemiddelde  lengte  der  bladeren  bedraagt  10.91  cM.,  met  6.5  cM. en  13.7  cM. als  uitersten. De  breedte  bedraagt  1.8  —  3.9  cM.,  gemiddeld 
3.22  cM. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  wisselt  af  tusschen 
2.69  en  3.76;  het  gemiddelde  cijfer  ervoor  bedraagt  3.48. De  grootste 
breedte  ligt  op,  of  iets  over,  het  midden;  de  zijkanten  zijn  door  bijna 
rechte  lijnen  begrensd. De  bladtop  is  van  9  mM. tot  16  mM. lang,  ge¬ 
middeld  12.6  mM. De  lengte  van  den  bladsteel  bedraagt  1 — 5  mM., 
gemiddeld  3.2  mM. Het  aantal  nerven  gaat  van  5  tot  8;  de  nerfhoek  is 
50'  —  60“  groot. De  domatien  ontbreken  dikwijls  geheel  op  de  bladeren. 50'  —  60“  groot. De  domatien  ontbreken  dikwijls  geheel  op  de  bladeren. Kenmerken  der  bloemen  (gemiddelden) : 
Aant. pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stmp. Lgt. hd. Lgt. hk. 8.5  7.8  mM. 13.5  niM. 4.5  mM. 10.5  mM. 6.0  niM. 5.1  niM. 7.8  mM. 50'  —  60“  groot. De  domatien  ontbreken  dikwijls  geheel  op  de  bladeren. Kenmerken  der  bloemen  (gemiddelden) : 
Aant. pt. Lgt. bs. Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty. Lgt. stmp. Lgt. hd. Lgt. hk. 8.5  7.8  mM. 13.5  niM. 4.5  mM. 10.5  mM. 6.0  niM. 5.1  niM. 7.8  mM. De  bessen  zijn  afgerond  van  vorm,  de  grootste  breedte  ligt  iets  over 
het  midden ;  de  bi’eedte  is  ongeveer  gelijk  aan  de  lengte. De  discus 
heeft  den  vorm  van  een  stompen  kegel  en  steekt  tot  1  mM. uit. <12 8.5  7.8  mM. 13.5  niM. 4.5  mM. 10.5  mM. 6.0  niM. 5.1  niM. 7.8  mM. De  bessen  zijn  afgerond  van  vorm,  de  grootste  breedte  ligt  iets  over 
het  midden ;  de  bi’eedte  is  ongeveer  gelijk  aan  de  lengte. De  discus 
heeft  den  vorm  van  een  stompen  kegel  en  steekt  tot  1  mM. uit. <12 Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.) : Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.) : 
Partij  525  Partij  779. Lengte  Breedte  Dikte  Discus  Lengte  Breedte  Dikte  Discus. Coffea  stenophylla.  Moederboom  HH.  Cultuurtuin. 12..5 
13 
11.5 
7 
G.5 
13 
13  5 
13 
05 
G 
13 
13 
11.5 
5 
4  5 
13.5 
13.5 
5.5 
5 
13 
13 
11.5 
5.5 
5 
13  5 
14 
12 
5.5 
5.5 
13 
13.5 
12 
5 
5 
13.5 
14 
12 
G 
5.5 
13 
14 
12 
5 
5 
13.5 
14 
13 
G.5 
G.5 
De  g 13.5 
De  g 
emiddelde 
lengte der bessen 
met 
platboon 
voor alle  partijen 
bijeen  bedraagt  13.09  mM.,  met  11  mM. en  15.5  mM. als  uitersten. Voor 
de  bessen  met  rondboon  zijn  de  uitersten  der  lengte  9.5  niM. en  12.5 
mM.,  het  gemiddelde  11.08  niM. Het  percentage  rondboonbessen  bedraagt 
gemiddeld  9.4 “/o ;  drieboon  komt  niet  zelden  voor;  het  gehalte  aan  voos- 
boon  is  vrij  laag. Voor  de  uitlevering  werd  als  gemiddeld  cijfer  ge¬ 
vonden  6.78,  dus  meer  dan  de  middelmatige  waarde  voor  het  kenmerk. De  hoornschilboonen  zijn  klein,  rond,  duidelijk  toegepunt. De  platboon 
is  7.5  —  12  mM. lang,  gemiddeld  9.62  mM.;  de  rondboon  is  7.5—  10  mM., 
gemiddeld  8.94  mM. De  gemiddelde  breedte  der  platboon  bedraagt  8.4 
mM.,  voor  de  rondboon  7.7  mM. Het  gewicht  der  bereide  boon  blijft 
onder  het  middelmatige. De  productie  heeft  bedragen  6.547  Kg. bes- 
koffie,  gelijkstaande  met  1.6  katti  marktproduct. Coffea  stenophylla. Moederboon  LL. Cultuurtuin. De  stam  is  op  ongeveer  7  voet  getopt. Op  1  voet  boven  den  grond 
is  de  stamomtrek  27  cM.,  op  borsthoogte  20  cM. De  straal  van  de  sprei 
is  1.35  M. Terminale  bloemen  komen  talrijk  bij  den  boom  voor. De  stam  is  op  ongeveer  7  voet  getopt. Op  1  voet  boven  den  grond 
is  de  stamomtrek  27  cM.,  op  borsthoogte  20  cM. De  straal  van  de  sprei 
is  1.35  M. Terminale  bloemen  komen  talrijk  bij  den  boom  voor. —  641 De  lengte  der  bladeren  bedraagt  7.2  —  15.9  cM.,  gemiddeld  11.45  cM. Voor  de  gemiddelde  breedte  werd  gevonden  3.84  cM.,  voor  de  uitersten 
2.1  cM. en  4.8  cM. De  verhouding  tusschen  lengte  en  breedte  bedraagt 
2.51  —  3  52,  gemiddelde  3.00. De  bladeren  zijn  dus  betrekkelijk  breed, 
De  grootste  breedte  ligt  meestal  over  het  midden. De  bladtop,  die  bijna 
zonder  overgang  het  breedere  deel  van  de  bladschijf  voortzet,  is  gemid¬ 
deld  12.6  mM. lang. met  8  inM. en  16  mM. als  uitersten. Voor  de  lengte 
van  den  bladsteel  werd  gevonden  een  gemiddelde  van  3.3  mM.,  met 
1  mM. en  5  mM. als  uitersten  Het  aantal  nerven  bedraagt  6-9. De 
nerfhoek  is  ongeveer  50°  groot. Coffea  stenophylla.  Moederboom  HH.  Cultuurtuin. Domatien  zijn  vrij  talrijk  aanwezig, 
vooral  op  de  onderste  helft  der  bladeren;  zij  openen  zich  met  een  dui¬ 
delijk  zichtbare,  ronde  opening. Kenmerken  der  bloemen  (gemiddelden) : 
Aant. pt. Lgt. bs  Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty  Lgt. stmp. Lgt. hd. Lgt. hk. Aant. pt. Lgt. bs  Lgt. pt. Brd. pt. Lgt. sty  Lgt. stmp. Lgt. hd. Lgt. hk. 7.8  7.6  mM  13.4  mM. 4.3  niM. 12.1  mM. 5.6  mM. 3.8  mM. 8.4  mM. 7.8  7.6  mM  13.4  mM. 4.3  niM. 12.1  mM. 5.6  mM. 3.8  mM. 8.4  mM. De  bessen  zijn  afgerond  van  vorm,  de  grootste  breedte  ligt  ongeveer 
op  het  midden;  het  gemiddeld  gewicht  bedraagt  1.46  gr.,  dus  meer  dan 
de  middelmatige  waarde  voor  dit  kenmerk. De  breedte  is  ongeveer 
gelijk  aan  de  lengte. De  discus  is  groot  en  steekt  als  een  vlak  laag 
zuiltje  een  weinig  uit. zuiltje  een  weinig  uit. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  475  Partij  782 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
13 
13 
12 
6.5 
6 
14 
13.5 
12 
9  8 
13 
14 
12 
8.5 
7.5 
14.5 
14 
12 
5.5  5 
13.5 
13 
11 
5.5 
5 
14.5 
14.5 
12 
7  6 
13  5 
13.5 
12.5 
7.5 
6.5 
14.5 
14.5 
12.5 
6  5.5 
14 
14 
12 
7 
6.5 
14.5 
14.5 
13 
7  6  5 De  lengte  van  de  bessen  met  platboon  bedraagt  gemiddeld  14.24  mM., 
met  als  uitersten  11.5  mM. en  16.5  mM. Voor  de  bessen  met  rondboon 
zijn  de  uitersten  der  lengte  10  mM. en  15  mM.,  het  gemiddelde  12.15 
mM. Het  percentage  rondboonbessen  bedraagt  gemiddeld  11.8  o/oi  drie- 
boon  komt  enkele  malen  voor;  het  gehalte  aan  voosboon  is  2.3  »/o*  Het 
cijfer  voor  de  uitlevering  bedraagt  gemiddeld  6.36. De  hoornschilboonen 
zijn  breed,  afgerond  van  vorm. De  lengte  der  platboon  vertoont  een 
gemiddelde  van  10.98  mM.,  met  8.5  mM. en  14  mM. als  uitersten;  de 
gemiddelde  breedte  is  8.9  mM. Voor  de  rondboon  zijn  de  uitersten  der 
lengte  8  inM  en  12  mM.,  het  gemiddelde  10.01  mM.,  waarbij  als  gemid¬ 
delde  breedte  behoort  7.9  mM. De  platboon  is  iets  zwaarder  dan  de 
rondboon  De  totale  productie  heeft  bedragen  5.903  Kg. beskoffie,  gelijk 
staande  met  1.5  katti  marktproduct. Coffea  stenophylla. Moederboom  MM. Cultuurtuin. Coffea  stenophylla. Moederboom  MM. Cultuurtuin. Coffea  stenophylla. Moederboom  MM. Cultuurtuin. De  boom  is  op  ongeveer  7  voet  getopt. Op  1  voet  boven  den  grond 
Med. Dep. V. Landbouw  11. Coffea  stenophylla.  Moederboom  HH.  Cultuurtuin. 41 41 41 —  642  — vertoont  de  stam  een  omtrek  van  25  cM.,  op  borsthoogte  van  17  cM. De 
kroon  is  bovenaan  bijna  even  breed  als  onderaan;  de  vorm  is  daar¬ 
door  vierkant. Van  onder  tot  boven  is  de  stam  goed  met  takken  bezet. Terminale  bloemen  komen  niet  voor, De  bladeren  zijn  gemiddeld  11.44  cM. lang,  met  7.6  cM. en  14.3  cM. als  uitersten. Voor  de  breedte  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  3.39 
cM.,  met  2.3  cM. en  4.6  cM,  als  uitersten. De  verhouding  tusschen  lengte 
en  breedte  gaat  van  2.9  tot  4.1,  bedraagt  gemiddeld  3.4  De  grootste 
breedte  ligt  ongeveer  op  het  midden  van  het  blad ;  de  zijkanten  zijn 
door  flauwgebogen  lijnen  begrensd. De  bladtop  gaat  vrij  geleidelijk  in 
het  breedere  deel  der  bladschijf  over;  de  lengte  ervan  bedraagt  10  —16 
cM.,  gemiddeld  12.6  inM. Voor  den  bladsteel  werd  een  lengte  gevonden 
van  1—5  inM.,  gemiddeld  3.1  mM. Het  aantal  nerven  bedraagt  6  —  7; 
de  nerfhoek  is  ongeveer  50°  groot;  domatien  zijn  weinig  talrijk  ont¬ 
wikkeld,  ontbreken  niet  zelden  geheel  op  het  blad. Kenmerken  der  bloemen  (gemiddelden): Aant.pt. Lgt. bs. Lgt.pt. Brd.pt. Lgt.sty. Lgt.stmp. Lgt. hd  Lgt. hkn. 8  7.3  inM. 11.7  inM. 3.3  mM. 11.3  mM. 6  mM. 3  mM. 8  mM 
8.5  7.1  —  12.2  —  2.8  -  11.7  —  8.5  -  3.2  -  7.5  — De  bessen  zijn  langwerpig  van  vorm. onder  en  bovenaan  een  weinig 
afgeplat;  de  grootste  breedte  ligt  boven  het  midden. De  discus  is  klein 
en  vlak. Afmetingen  der  bessen  (alles  in  mM.): 
Partij  477  Partij  780 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 15 
14 
12.5 
6 
5.5 
14 
13.5 
12 
4.5 
4.5 
15 
14 
13 
5  5 5 
14 
13.5 
12.5 
6  5 6 
15 
14 
13 
7 
6.5 
14 
14.5 
12 
5 
4.5 
15 
15 
13.5 
6.5 
5  5 
14.5 
13.5 
12 
4.5 
4.5 
15.5 
14 
12.6 
5 
4.5 
14.5 
14 
12 
6.6 6.6 
De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  14  98  mM. lang,  met  12  mM. en  17.5  mM. als  uitersten. Van  de  rondboonbessen  bedraagt  de  gemid¬ 
delde  lengte  13.23  mM.,  met  11.5  mM. en  15.5  mM. als  uitersten. Het 
percentage  rondboonbessen  varieert  sterk,  van  12  %  tot  28  ®/o;  het  ge¬ 
halte  aan  voosboon  bedraagt  1.5  ®/o. Het  verhoudingscijfer  bedraagt  ge¬ 
middeld  6.15. De  boonen  zijn  langwerpig,  aan  beide  uiteinden  ongeveer  even  sterk 
afgerond. De  lengte  van  de  platboon  bedraagt  9.5  — 13.5  mM. Coffea  stenophylla.  Moederboom  HH.  Cultuurtuin. gemiddeld 
11.78  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.8  mM. Voor  derondboon 
werd  een  gemiddelde  lengte  gevonden  van  11.20  mM  ,  met  9.5  mM  en 
13  mM. als  uitersten;  de  gemiddelde  breedte  bedraagt  8  mM. Het  gemid¬ 
deld  gewicht  der  rondboon  bedraagt  iets  meer  dan  dat  der  platboon; 
beide  blijven  boven  de  middelmatige  waarde. De  productie  gedurende — 643  — 
Mei  —  Juli  heeft  bedragen  6.771  Kg. beskoffie,  gelijkstaande  met  ongeveer 
1.8  katti  marktproduct. Coffea  stenophylla. Moederboom  NN. Cultuurtuin. De  bladeren  van  dezen  boom  zijn  betrekkelijk  klein ;  de  gemiddelde 
lengte  bedraagt  9.79  cM.,  met  7.0  cM.,  en  11.4  cM  als  uitersten. Voor 
de  breedte  werd  een  gemiddelde  gevonden  van  3.0  cM.,  met  2.1  cM. en 
3.7  cM. als  uitersten. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen  schom¬ 
melt  tusschen  2.48  en  3.95  als  uitersten  met  3.26  als  gemiddelde. De  bladsteel  is  2  — 5  mM. lang,  met  een  gemiddelde  van  3.5  mM.,  de 
bladtop  9  —  16  mM.,  met  12.8  mM. als  gemiddelde. Het  aantal  nerven 
bedraagt  5  —  8;  de  nerfhoek  is  ongeveer  50®  groot;  de  domatien  zijn 
gewoonlijk  weinig  ontwikkeld. De  bessen  zijn  kort,  bijna  kogelvormig; 
de  grootste  breedte  ligt  iets  boven  het  midden. De  discus  is  laag  en 
heeft  den  vorm  van  een  vlak  zuiltje. Afmetingen  der  bessen  in  mM. Afmetingen  der  bessen  in  mM. Partij  473  Partij  541 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus 
Lengte 
Breedte 
Dikte 
Discus. 13 
13 
11.5 
6 
6 
13 
12.5 
11 
6.5 
6 
13 
13 
12 
6 
6 
13 
13 
11.5 
7.6 
7 
13.5 
12.5 
11.5 
7.6 
7 
13 
13 
12 
6.5 
6 
13.5 
12.5 
12 
6.5 
6.5 
13 
13 
12 
7 
6.5 
13.5 
13 
11.5 
6.5 
6 
13.5 
13 
12 
6 
5.5 De  bessen  met  platboon  zijn  gemiddeld  13.44  mM. lang,  met  10  mM. en  16.5  mM. als  uitersten. Voor  de  bessen  met  rondboon  is  de  gemid¬ 
delde  lengte  11.40  mM.,  de  uitersten  zijn  10  rnM. en  13  mM. Het  per¬ 
centage  rondboonbessen  varieert  voor  de  verschillende  partijen  tusschen 
2  ®/o  en  18  ®/o;  gemiddeld  bedraagt  het  10.6  ®/o. Drieboon  komt  een  paar 
maal  voor;  het  gehalte  aan  voosboon  is  uiterst  gering,  gemiddeld  slechts 
0.2  ®/o. Voor  de  uitlevering  werd  een  cijfer  gevonden  van  6.04. 0.2  ®/o. Voor  de  uitlevering  werd  een  cijfer  gevonden  van  6.04. De  hoornschilboonen  zijn  afgerond  van  vorm,  de  zijkanten  zijn  door 
sterk  gebogen  lijnen  begrensd. De  platboon  in  hoornschil  is  gemiddeld 
10.42  mM. lang,  met  7.5  mM. Coffea  stenophylla.  Moederboom  HH.  Cultuurtuin. en  12.5  mM. als  uitersten;  de  gemiddelde 
breedte  is  8.5  mM. Voor  de  rondboon  bedraagt  de  gemiddelde  lengte 
9.61  mM.,  met  9  mM. en  11  mM. als  uitersten,  en  7.7  mM. als  gemidd. breedte. Het  gemidd. gewicht  is  voor  de  rondboon  iets  hooger  dan  voor 
de  platboon. De  productie  heeft  gedurende  Mei — Juli  bedragen  3.324  Kg. beskoffie,  of  ongeveer  0.9  katti  marktproduct. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 647 Coffea  
stenophylla. Moederboom  
No. 1. 1907. 'PJ9M  U91UOU 
-93  tt)jed)90jd  (injeEM 
‘hlJBd  i9p  )I49!M93  91B10X 
o 
o 
DJ 
d 
'9!]}0]|  9P 
-!9J9q  J9'p  )q9!M93  |  |  |  |  |  |  | 
UBA  U00q9!Jp  93E)U99i9(J 
'9!})0}t  9p 
-!9i9q  J9P  )q9!M93  tdq  |  |  |  |  |  |  | 
UEA  UOOqpUOJ  93e)U99J9(] 
•9!H0>(  9P 
-!9J9q  J9P  )q9iM93  )9q  |  |  |  |  |  1  | 
UEA  UOOqiEld  93e)U93i9c] 
1  [iiJBdjdOJd 
J3p  udssdq  9|C)0X 
395 X 
335 
1 
280 144 
! iiqosujooq  ui  uooq 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
-pUOJ  J9p  9)3U9I  'PPIUJ90 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
1  'iiqosuiooq  ui  uooq 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
o5 
'  -)Eld  J9p  9t3U9|  'PPIUI90 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
- 
'uooqpuoj  }3ui 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
U9SS9q  J9P  9)3u91  'ppiUI90 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
! 'UOoq)E|d  )9ui 
1 
1 
I 
1 
1 
co 
1  U9SS9q  J9p  9)3U9|  'PPIUI90 
1 
1 
1 
1 
1 
d 
‘;u9UJ9pua^ 
5o 
1 
1 
1 
1 
1 
'uooq9!Jp  'd  'M93  'ui90 
i  1 
1 
1 
1 
1 
1 
'uooqpuoi  'd  ‘m93  'u190  I  I  I  I  I  I  I 
'uooq)E|d  ‘d  •m93  'uigo 
■'  1 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
’qsooA  'UI  'sssq  )U90J9<i 
lO 
o 
ö 
<N 
irs 
co 
- 
kA 
1  ‘qdMP  ’ui  *ss3q  ‘lUdDJdd 
;  1 
1 
1 
1 
1 
lO 
o 
1 
1  ‘qpuoj  'UI  'sssq  '|U90Jd(i 
GO 
CD 
co 
DJ 
DJ 
DJ 
GO 
GNJ 
ic 
ïfi 
lA 
■q)E|d  'UI  'SS9q  ')U93J9cl 
X 
ci 
X 
X 
KO 
o 
X 
•S3q  'd  ■m33  •pp!ui30 
cc 
lO 
ic 
uo 
lO 
lO 
co 
-qnid  U3P  UEA  UintEQ 
- 
DJ 
DJ 
o? DJ 
co 
'flViEd  J9p  J3uiuiniq 
o 
o 
co 
o 
lO 
X 
o 648 Coffea  
stenophylla. Moederboom  
No. 1. 1908. ! EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. i>w 
1  pjaM  U31UOU  oj  o  ë  cc 
-33  fl}JBdj30jd  JiniBBM  i-;  Oi  00 
1  ‘flJiBd  'isp  JI)3IM33  3IBJOJ,  O  ^  O  Ö 
•3IJJ051  3P 
-!343q  J3P  J11DIAV33  }3l|  1  1  1 
UBA  U00q3Up  33B)U3Di3d  ^ 
1  'SUJOll  3p 
-!3J3q  J3P  )qD!M3S  }3q  co  cc  oo 
UBA  uooqpuoj  33BJU33J3d  ” 
1  ■3!Jio>i  ap 
1  -i9J3q  J9p  ;qDiM3S  ^  co  fM 
UBA  uooqjBid  aSBjuaojaj  oo  oc  cs  oi 
■f!jjBd}30jd  o  o  o  o 
J3P  U3SS3q  IB^UBB  3|B}0X  2  S  2 
’nqDSUJOOq  UI  uooq  S  ^  o  23 
-puoj  J3P  3}SU3|  •pp!U130  .rt  .-4 
IiqDSUiOoq  ui  uooq 
-;Bid  Jap  9;3u3|  -ppiuiao 
12.30 
1 
'uooqpuoJ  ;9Ui 
U9$S9q  J9P  9;SU91  'PPI^^O 
13.31 
13.33 
12.75 
j 
•uooq}B|d  ;3ui 
U3SS3q  J3P  3)3U3|  'PPIU130 
15.87 
15.60 
1
1
-UJOOq  UI  ;Ü9lU9pU9^ 
1 
1 
6.2 
6.0 
5.5 
i 
5.7 
j 
•uooq3!jp  'd  ’/ASV)  '0130 
1 
1 
i 
t 
1 
1  'uooqpuoj  'd  ‘AvsS  •u]30 
0.16 
0.15 
0.13 
0.14 
'  'uooqjBid  ‘d  •m33  '0139 
0.15 
0.14 
0.13 
I 
i 
•qsooA  'UI  'ssoq  ^uoDjaj 
,  lO 
*  C'I  CO 
•qaup  -UI  -ssaq  iuaojad 
^  1  1  1 
•qpuoj  ‘UI  ’ssaq  •juaojaj 
OJ 
(M  ^ 
•qjB|d  'UI  •SS3q  •}U33J3d 
74 
1 
•S3q  ’d  ■a\33  •pp!UJ3Q 
tc  CO 
'i'  IC  m  cc 
•Jinid  U3p  UBA  UirUBQ  c"  (M  ^  .-h 
’-i'  05  r-  CO 
•fjlJBd  J9p  jaiuuin^q  Sq  ^  ^  2$ -  649  - Coffea  
stenophylla. Moederboom  
No. 2. 1907. *PJ9M  U91U0U  C'l  (M  O 
-33  fiijedpoid  )injEEM  S  S  ?S  S2 
;  ‘tiJJBd  J3P  mSIMSS  3|E}0J,  §  O  3  d  d  § 
! EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. '3!})0>t  ap 
-!3J3q  J3P  )t|3!M33  J31J 
UEA  uooqsup  33B)U93i3(l 
1  1  1  1  1  1 
1  '3!})o’1  ap 
-!3J3q  isp  iqoiMaS  jaq  1  1  1  1  1  1 
UEA  uooqpuoi  33e)U33J9c]  I  I  I  I  I  I 
'3!}}0>t  9p 
-!9J9q  J9p  }q9!AV93  )3q 
UEA  UOOqjEld  93e)U93J9(] 
1  1  1  1  1  1 
'fi)jFd|aojd 
Jdp  udssdq  le^ueB  9|e;ox 
CD  iC  O  CD 
UO  1  o  i  ^ 
*[tl{3SUJ00ll  UI  uooq 
-puoj  Jdp  a)9udi  'pp|uidQ 
i  1  i  1  1  1 
‘liqDSUjooq  ui  uooq 
-lüfd  Jdp  a;9udi  ppiuidQ 
1  1  1  1  1  1 
'uooqpuoj  |dui 
udSSdq  J9P  d^Sudi  'ppiuisQ 
1  1  1  1  1  1 
'uooq)E|d  )9ui 
U9SS9q  J9p  9)3u3|  •pp!ui30  1  1  1  1  1 
■  tS  H  330JPU1M)  »U3U13pU3a  «  |  1  |  1  | 
’uooq9up  'd  '«33  ‘mao 
1  1  1  1  1  1 
'uooqpuoj  "d  'AvaS  ‘uiaQ 
1  1  1  1  1  1 
'uooqiEid  'd  'm33  'uj90 
1  1  1  1  1  i 
•qsooA  *ui  ‘sssq  ^uaDJad 
lO  kC  iO  iC 
— ’  1  ö  ^  ö 
-qaijp  'UI  'ssaq  ';ud3Jdci 
1  1  1  1 
uC  lO  IC  lO  kO 
•qpuoj  'w  'ssaq  'tuaDjad  oó  »c  co  ^ 
T-«  (N  c^^ 
1  kC 
•qïB|d  'UI  'ssaq  '^uaDia^j  o  cc  cd 
1  cct>t^i>oc 
.o  (M  ,  cc  ,  <M 
•saq  'd  'AvaS  'ppiuiao  ^  |  |  ^ 
lO  IC  iO  IC  kC  (M 
•jfnid  uap  UBA  uiniHQ  ic  ^  ^  cï  o  ^ 
C'l  cc 
j  -tnaBd  J3p  iauiuiuN  g  ^  ^  g  g *PJ9M  U91U0U
-33  fiijedpoid  )injEE
  ‘tiJJBd  J3P  mSIMSS  3|E}0 ! '3!})0>t  ap 
-!3J3q  J3P  )t|3!M33  J31J 
UEA  uooqsup  33B)U93i3(l 650 Coffea  
stenophylla. Moederboom  
No. 2. 1908. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'pi3M  U3UIOU 
-33  t!;jed}90jd  jihjeem 
‘InJBd  'isp  )1(3!M33  3IBJ01 
'3!)}0}|  3P 
-!3i3q  isp  ;ii3!M33  J3q 
UBA  uooqsup  33B;U93i3c] 
1  1  1  1  1  1 
'3!)]0>|  3P 
-lajsq  J3p  tqaiMsS  )3q 
UBA  uooqpuoj  3'3B)U93J3c] 
\ 
1  O  1 
\  ca  ^  ^  ^  1 
'3!J}0}|  3p 
-isjsq  J9p  ;q3!M33  )9q 
UBA  UOOq)Bld  9'3b)U93J9c1 
80 
83 
88 
•fi|iBdj30Jd 
J3p  uassóq  ib;ufb  aiB^ox 
O  O  O  O  O 
lO  o  o  o  o  1 
tH  ^  i 
'jiqosujooq  ui  uooq 
-puoj  J3p  o;3u3i  •ppiuiof) 
9.30 
9.88 
9.32 
10.07 
'liqosujooq  ui  uooq 
-jBid  iop  3;3U3I  ‘ppiUIOQ 
10.10 
10.43 
10.18 
10.44 
•uooqpuoj  Ï3U1 
udssdq  Jdp  o^Susi  ‘ppiuiao 
11.29 
11.75 
11.50 
11.65 
11.58 
•uooq)B|d  J3UI 
u9SS3q  i9p  9)3u9i  'ppiuiao 
1 
12.60 
12.80 
12.74 
12.74 
12.87 
*;U9U13pU9^ 
5.8 
6.0 
6.3 
6.1 
-uooqaup  'd  'AvaS  'uiao 
1  1  1  1  1  1 
-uooqpuoj  -d  'MaS  -uiao 
0.10 
0.12 
0.10 
0
'  'uooqjBid  'd  ‘Mas  ’uiao 
0.11 
0.11 
0.10 
*qsooA  'UI  ‘ssdq  ;u33i3c] 
1  . ic 
1  1  €Ó  ^ 
-qdup  'ui  'ssoq  luoojo^] 
1  1  1  1  1  1 
•qpuoj  ‘UI  -ssaq  •juaDJad 
22 
19 
21 
-q)Bid  'UI  'ssaq  ';u33J3c] 
78 
80 
'saq  'd  'Mas  'ppiuiao 
1.0
•>inid  uap  UBA  uinjBQ 
16 
'f!)JBd  Jap  Jauiu]n(vi 
333 
796 —  651  - Coffea  
stenophylia. Moederboom  
No. 'PJ3M  U3U0U 
•3? t!Vied]30jd 
‘flJJBd  i3p  )q3!M33  31BJOJ, 
co  Q  W 
CO  co  o  05 
O  ^  kO  CO 
GO 
O 
'3!)J0](  3p 
-!3J3q  J3p  )II3!M33  )3lt 
UBA  U00q3Up  3ÉB)U33J3(] 
j  1  ^  1 
■3!J}03|  3p 
-!3i3q  J3p  )q3!M33  pq 
UBA  uooqpuoi  33B)U33J3c] 
6 
17 
i 1 1 
'3!)JO}|  3P 
-!3i3q  J3p  ;q3!M33  )3q 
UBA  UOOq)B|d  33B)U33J3(] 
93 
*rnjed|30id 
jdp  U9ssaq  ib;ube 
O  O  O  O 
lO  O  O 
'imosujooq  UI  uooq 
-puoj  isp  d}3uai  ppiiudo 
8.82 
8.26 
8.60 
'Iiqosujooq  UI  uooq 
-jBid  jap  a)3uat  'ppiuidQ 
9.98 
9.57 
9.76 
'uooqpuoj  }dui 
uassaq  Jap  d;3uai  'ppiiuao 
10.55 
10.29 
10.40 
'uooq)B|d  )3ui 
U3SS3q  J3P  3)3u3|  ’PP!UI3Q 
12.30 
11.75 
11.86 
1  ';uauiapua^ 
5.2 
5.0 
5.0 
'uooq3!jp  -d  •m33  'Uiso 
0.09 
'uooqpuoj  'd  ’m33  'ui30 
0.10 
0.11 
0.09 
'uooq)Bid  'd  •m33  ‘0130 
0.10 
0.09 
0.09 
*qsooA  'UI  ‘ssaq  ;uaojac] 
4 
4 
4.5 
1 
-qaijp  ‘UI  'ssaq  )ua3ja<j 
11^1 
-qpuoj  'UI  'ssaq  '^uaojaj 
9 
12 
1 
'q)B|d  '01  'SS3q  ')U33i3(] 
'83q  'd  ‘m33  'PPIU130 
‘qnid  n3p  UBA  uin)BQ 
2 
'5 
'|i;jBd  J3p  isuintOM 
kC  ^  Oi  rH 
CO  CO  05  ca 
d  CO  CO  kA 'PJ3M  U3U0U 
•3? t!Vied]30jd 
‘flJJBd  i3p  )q3!M33  31BJOJ, 652 Coffea  
stenophylla. IVloederboom  
AA. EINDCIJFERS  DER  PARTIJEN. 'PJ3M  U9UI0U 
-93  r!)JEd}90jd  tinJEBM 
‘fijjBd  jop  ;i|9!M93  9|B}ox 
•9IJJ051  9p 
-!9J9q  J9p  )q9|M93  J9q 
UBA  U00q9Up  93B}U99J9(J 
1  (M  1  1 
•9!}}051  9p 
! -!9i9q  J9p  )q9!M93  jgq 
UBA  uooqpuoj  '93e)U99J9(1 
^  CO  W  j 
1  'S.'HOJI  9p 
-!9J9q  J9p  )q3iA\93  j9q 
UBA  UOOq^Bld  93b)U99J9c] 
89 
1  J9p  udssaq  diH;ox 
O  O  O 
O  O  O  \ 
^  ^  1-H  1 
1  '[iqosuiooq  ui  uooq 
-puoj  Jap  a;3udi  ‘ppiuidQ 
10.62 
10.57 
10.63 
'imasujooq  UI  uooq 
! -ïBid  jap  a;3ua|  ‘ppiuiaQ 
11.76 
11.70 
11.72 
11.73 
1 1 
'uooqpuoj  ;aui 
uassaq  jap  a;3ua{  ‘ppiuiao 
13.12 
12.65 
1
•uooqjBid  J9U1 
! U9SS9q  J9P  9)3U9I  'pp!U19g 
14.81 
14.95 
15.04 
14
;  ')uauiapua^ 
6.1 
5.7 
5.83 
1  ■uooq9up  'd  •m93  'uigo 
0.13 
! ‘uooqpuoj  -d  •m93  '«90 
0.12 
0.12 
0.12 
•uooq}B|d  'd  •m93  ‘0190 
0.13 
0.12 0.12 
1 
•qsooA  'UI  *ssaq  iuaojaj 
4.5 
6.5 
6 
5
1  ‘qsiJp  ‘UI  ’ssaq  )uaajad 
1  -  1  § 
•qpuoj  UI  ‘ssaq  ’^uaajaj 
20 
•qjBid  'UI  •SS9q  ')U93J9(] 
•S9q  'd  •M33  'PPIU19Q 
1.23 
•>|nid  U3P  UBA  UinjBQ 
'f!)JBd  J3p  J3U]uinM 653 Coffea  
stenophylla. Moederboom  
CC. ’pjdM  uaiuou 
riijed|90jd  (injseM 
‘[|)jed  Jdp  ;q3iM99  9|e|Ox 
\ 
428 
1 
'3I|}0})  3p 
-!3J3q  J3P  )q3IM33  )3I{  1  1  1 
UEA  UOOq3!Jp  33e)U33J3cl 
'3!}{0)t  3p 
-!3i3q  i3p  )q3!M33  )3q 
UEA  uooqpuoj  33E)U33i3(J 
co 
*3!])0](  3p 
-!3J3q  jsp  tqoiMES  )3q 
UEA  UOOqiEld  33e)U33J3(1 
lO 
Ci 
CD 
05 
r^JHdpojd 
iap  usssaq  ib;ubb  9|b;ox 
i 
o 
o 
'imDSUjooq  UI  uooq 
(N 
Ci 
iA 
CA 
X 
-puoj  J3p  3)3U3|  'PPIU13Q 
ö 
ö 
o 
'Iiqosujooq  UI  uooq 
Ift 
ïO 
IA 
CD 
lA 
-)B4d  J3P  3)3U3|  'pptUI30 
'uooqpuoj  }9ui 
05 
CD 
CD 
<N 
05 
U3SS3q  i3p  3)9U3I  'PPIU130 
có 
(ri 
CQ 
'UOoq)E|d  )3ui 
«M 
IA 
co 
CA 
j  U3SS3q  J3P  3)3u3I  'PPIU130 
ic 
lA 
LA 
';u3ujapuo^ 
o 
lA 
CD 
6.75 
'  'uooq3up  -d  •m33  'uiso  i  III 
■uooqpuoj  'd  'M33  'uiog 
0.13 
0.13 
'uooqjBid  -d  •m33  'mso 
0.12 
0.12 
‘qsooA  *ui  ‘ssaq  )UdOJ3j 
(M 
CD 
1  'qsup  'UI  'ss3q  ’^uosjod  III 
‘qpuoj  ‘ui  ‘ss9q  luaojdcj 
05 
CD 
LA 
■q)Eid  ’ui  'ss3q  '{uoojod 
05 
00 
00 
X 
1 
•S3q  'd  •m33  -pp!ui30 
CD 
lA 
']|nid  U3P  UEA  Uin)EQ 
lA 
<M 
CD 
CD 
1 
■[!)JEd  J3p  J3uiuin(4 
lA 
544 
1 ’pjdM  uaiuou 
riijed|90jd  (injseM 
‘[|)jed  Jdp  ;q3iM99  9|e|Ox 
\ 
'3I| 654 Coffea  
stenophylla. Moederboom  
DD. 'PJ3M  U31UOU 
-33  f!)JEd)30jd  jmjeeAv 
‘fijjBd  '  jsp  )1|3!M33  3ieiox 
'3!))0]f  3p 
-!3J3q  J3P  )1|3!M33  )31J 
UEA  UOOq3|jp  33e;U33J3(1 
1  1  ^  1  1 
-3!}]0}|  3p 
-!3J3q  J3p  )q3!M33  )3q 
1  UEA  uooqpuoj  33E)U33J3(] 
OO  00  00  O  1 
•3!}}051  3p 
-!3J3q  J3p  tqDiMsS  )3q 
UEA  UOOqiEld  33e)U33J3(] 
06 
S6 
1 
'  *ft)jedpojd 
J9p  udssdq  31H}ox 
O  O  O  O 
o  o  o  o  1 
'[iifDSUJOOii  UI  uooq 
-puoj  Jap  a;Suai  'ppiuiaQ 
9.94 
10.25 
10.37 
10.26 
'liqasujooq  ui  uooq 
-;Bid  jap  a)3ua|  ‘ppiuiaQ 
11.09 
10.95
11.16
‘uooqpuoj  ;auj 
j  uassaq  jap  ajSuai  'ppiuiao 
12.37 
12.50 
12.22 
12.50 
12.40 
1  'uooq)E|d  )3ui 
1  U3SS3q  i3p  3)3U3|  'pp!U130 
14.30 
14.53 
13.86 
14.21 
i 
*)uauiapua^ 
6.5 
6.4 
6.0 
5.9 
6.2 
’uooq3!jp  'd  •m33  '0130 
0.12 
1  'uooqpuoi  'd  •m33  ‘uno 
0.13 
0.12 
0.13 
0.14 
•uooqiEid  'd  •m33  •ui30 
0.13 
0.12 
0. 0
'qsooA  ‘UI  ‘ssaq 
irS  lO  iO  ^ 
■th'  Ö  ^  ^  ^ 
‘qaup  ‘uj  ‘ssaq  )uaajacj 
1  1  ^  1  S 
qpuoj  ‘UJ  'ssaq  ‘jua3ja<j 
14 
14 
14 
16 
•qiE|d  -Ui  •SS3q  ■)U33J3d 
•S3q  ‘d  '^33  •pp!Ui3Q 
1.42 
•)inid  U3p  UEA  uinjEa 
'fl^JEd  J3p  J3UIUintj 
528 —  655  — Coffea  
stenophylla. Moederboom  
EE. 'PJ3M  U3U10U 
‘  -33  t!)jed)30jd 
1  jsp  )M3!m33  3|e)ox 
'3!)}Oq  3p 
-!3J3q  J3p  )q3!M33  )3q 
UEA  UOOq3Up  33e)U33J3c] 
1  1  1  1  1 
'3!)}0)|  3p 
-!3J3q  J3p  )I(3!m33  )3q 
:  UEA  uooqpuoj  33E)U33i3(J 
^  o 
1  '3!))0]t  3p 
-!3J3q  J3p  )q3!M33  )3q 
UEA  UOOq)E|d  33E)U33i3cJ 
96 
89 
96 
'fi)jed|30Jd 
1  Jdp  udssdq  ie;uFe 
o  o  o  o  o 
o  o  o  o  o 
1  'imosujooq  UI  uooq 
<  -puoj  J9p  3)3u91  ‘PplUldQ 
9.00 
9.19 
9.04 
9.28 
9.25 
1 
! '|ii]9SUJOoq  UI  uooq 
1  -}Eld  J9p  9|3U9[  *PP!U190 
10.24 
10.06 
1
'uooqpuoj  )9ui 
U9SS9q  J9P  9)3U91  'ppiUlOQ 
10.75 
11.09 
10.71 
'Uooq)E|d  )3ui 
U3SS3q  J3p  3)3U3|  'PPIU130 
13.00 
12.93 
12.84 
1U9U19PU9^ 
6.2 
6.3 
5.9 
5.8 5.7 
i 
'uooqdijp  *d  *MdS  'uiSQ 
1  'uooqpuoj  ’d  ‘m33  'ui30 
0.09 
0.10 
0.09 
0.10 
0.11 
'uooq)E|d  -d  •m33  ‘uisq 
0.10 
0.10 
0.10 
0.10 
0.11 
'qSOOA  'UI  ‘SS9q  )U99J9cJ 
1  C3  ^  t—t 
*qdup  'UI  *ss9q  ;u99J9cj 
'qpuoj  'UI  'SS9q  ';u99J9(j 
00  Ci  iTi 
■q)E|d  -UI  ■8S3q  ')U33J3(] 
91 
82 
'S3q  'd  'm33  'PPIUI30 
<N  TH  ^  C'l 
^  ^  tH  «cH  ^ 
'>in|d  U3p  UEA  mniEQ 
1  i3p  jduiuinM 
1 
806 
1 656 
<N Coffea  
stenophylla. Moederboom  
FF. •pJ3M  U31UOU 
-aS  fuiHdpojd 
‘I4ied“j3p  lUDiMaS  aiE^ox 
o  cc 
o  o 
(ci  o 
•9i}}o>i  ap 
-i3jaq  jap  iuaiMaS  ;aii 
UBA  uooqaup  aSB^uaaiaj 
■3!j}05i  ap 
-lajaq  jap  jqDiMaS  jaq 
UBA  uooqpuoj  aSBjuaajaj 
■3!}}051  ap 
-lajaq  jap  maiMaS  ;aq  i 
UBA  uooqiBid  aSBjuaajaj 
F-  O 
CD  CC  CC  O 
CO  Oi  05 
•fHjBdjaojd 
jgp  uassaq  ib}ubb  aiB}0X 
o  o  o  o 
o  o  o  o 
'liqasuiooq  UI  uooq 
-puoj  jap  aj3uai  -ppiuiao 
10.67 
10.50 
10.12 
11.11 
'Iiqasujooq  uj  uooq 
-jBid  Jap  aj3uai  'pPliuaD 
11.73 14.79 
11.84 
12.10 
1 
•uooqpuoj  ;aiu 
uassaq  Jap  a^Suai 
12.96 
12.37 13.44 
12.79 
•uooqiBid  jaui 
uassaq  jap  a^Suai  ppiuiao 
15.20 
14.61 
16.21 
15.42 
:  00  CC  CC  iC 
^uauiapuay  :  ^  zó  ^  ^ 
•uooqaup  'd  ‘MaS  'uiaQ  | 
1  1  1  i 
■uooqpuoj  'd  'AvaS  'uiao  | 
0.13 
0.13 
0.1
0.13 
1 
*uooq;eïd  *d  *Ma3  'uiao 
CC  CC  VC 
ö  o  ö  ö 
•qsooA  'UI  ‘ssaq  luaajad 
iC  lO  iC  uc 
■rH*  o  ö  o 
•qaup  -UI  -ssaq  luaajaj 
1  1  1  1  . •qpuoj  ’ui  'ssaq  -juaDjad 
cc  C<1  cc  05 
(Cl  ^ 
•q^Bjd  'UI  'ssaq  'luaDjaj 
IC  kC  iC  uc 
:  IC  CD  Ö 
:  co  cc  00 
■saq  -d  -MaS  -ppiuiag 
lo  in 
•Jinid  uap  UBA  mnjBQ 
•tijjBd  jap  jauiuiuM 
455 485 657 Coffea  
stenophylla. Moederboom  
QG. 'PJ3M  U9U10U 
-33  f!;iEdj30JCl  imiEEM 
J3p  )I(3im33  |ee)ox 
'3!}}0}|  9p 
-!3J3q  J3P  )q3!M33  )31(  1  1  1  1  1  1 
USA  U00q3Up  33e)U33J3(] 
'3I)]0}|  3p 
-!3J3q  jsp  m3!M33  |3q  ^  22  ^  | 
UEA  uooqpuoj  93E)U33i3cl 
'3!]}0)t  3p 
-i3J3q  J3p  )q3!M33  )3q 
ueX  uooqteid  33e)U33J3(i 
’-r  05  X  CC  1 
05  05  X  X  C5  • 
*ri;jedpojd 
J9p  udssaq  ie|uee  9ie;ox 
100 
‘liiiosuiooq  UI  uooq 
•puoj  J9P  9iSU9|  ‘pplUldQ 
9.08 
9.00 
8.90 
9.50 
9. 9.16 
‘liqosujooti  UI  uooq 
-)e|d  Jap  3)3u3|  ‘ppiuioQ 
9.66 
9.58 
10.02 
‘uooqpuoj  )duj 
udssaq  jsp  a^Susi  *pp|ui3Q 
11.25 
11.70 
11.30 
11.54 
'uooqieid  )9ui 
U3SS3q  J3p  3)3U9I  -pp!U130 
13.04 
13.39 
13.04 
')U3U13pU9^ 
0^  CO  CC  l>  CO  X 
X  X  X  X  cd 
'uooq3up  'd  'm33  'U130 
1  i  1  1  1  1 
■uooqpuoj  'd  'M33  uisq 
0.09 
0.09 
0.10 
0.10 
0.10 
■uooq)e|d  d  'moS  ui30 
0.10 
0.09 
0.10 
0.10 
0
0.98 
•qsooA  UI  'ssaq  luaojdci 
0.5 
0.5 
0.5 
'qdijp  'UI  'sssq  ‘;u90J9(j 
1  1  1  1  1  1 
‘qpuoj  UI  *ss9q  juaDJad 
CC  CC  O  CJ  CC  1 
•.1  ^  (N  CJ  1-H 
•qjE|d  'ui  -ssoq  •ju3DJ3d 
•S3q  'd  'MoS  -ppiuioo 
ca  ca  Cl  CJ  Cl 
-]|n|d  usp  UEA  uiniEQ 
Jdp  J9iuiuni>4 
^  ^ 
r-  lO  X  o  ca 
lO  lO  X  X 
Med. Dep. v. Landbouw  11 658 Coffea  
stenophylla. Moederboom  
Hfl. a  <N  C5*CO  co  00 
‘pJdM  UdUJOU  er»  <N  05 
-a3  ft;jed|d0jci  o  ic  co  iro 
*fi;jed  'j3p  ;q3iM33  9ie|0x  o  o  o  o 
•3!}jii>l  ap 
. -lajaq  jap  tqafMaS  laq  1  '  I  1  I  1 
{  UEA  uooqaup  aSe^uaajad 
'a!}}0}|  ap 
-lajaq  ja'p  ^qafMaS  jaq  |  ^  i2  |  |  | 
,  UBA  uooqpuoi  'aSetuaaiad 
9p 
-i3J9q  Jap  )qo!M33  jaq  1  S  S  1  1  1 
UEA  uooq)e|cl  aSetuaaia^j 
•fHJBdjaoid  1  o  o  1  1  1 
j  Jap  uassaq  iB)uee  aie^ox  |  ^  ^  |  |  | 
'pqasuiooq  ui  uooq  ®  f2  ^ 
-puoj  jap  a)3uai  -ppiuiao  SS  S 
'Iiqasujooq  ui  uooq  ^  S  i  ^ 
-}Eid  iap  a)3ua|  -ppiuiao  ^  ^  ^ 
‘uooqpuoj  ;aui 
uassaq  jap  a^Suai  'ppiuiaQ 
12.75 
13.10 
1 
'uooqtBid  )aui 
uassaq  Jap  a)3ua|  'ppiuiao 
14.54 
14.77 
1 
*:tuaiuapu3^ 
7.0 
6.9 
6
'uooqaijp  d  'MaS  uiaQ 
0.15 
•uooqpuoj  'd  'Mas  ’uiao 
O  ö  o 
'uooq)B|d  'd  'AvaS  'uiao 
0.14 
0.13 
•qsooA  ’ui  ‘ssaq  ;uaaja(j 
5 
4 
qaijp  *ui  'ssaq  ïuaaja^] 
1 
'qpuoj  ‘UI  ‘ssaq  ‘luaDjaj 
24 
1 
22 
•qjBid  -ui  -ssaq  'luaDjad 
74 
72 
73 
•saq  d  -Mas  'ppiuiao 
to  CO  1  1 
'>|n|d  uap  UBA  uin)BQ 
16  
6 
27  
6 
24  
7 
'f!)JBd  jap  jauiuinjq -  659  — Coffea  
stenophylla. JVloederboom  
1 
1 
'pi9M  U3UI0U 
! -93  [!)jedi90jd  imjBBM 
‘f!)J6d  j9p  )1{3!M93  9|B)0X 
9!}}0>|  9p 
-!9J9q  J9P  )1]3!M93  )9l{ 
UBA  U00q9!ip  93b)U93J9(] 
III'" 
'9!))0>|  3P 
-!3J9q  J9P  )q3!M33  13q  co  ^  OO  C5 
UBA  uooqpuoj  93b)U93J9c1 
'3!}}0>|  9P 
-!9J3q  J9p  iq3!M93  )9q 
UBA  U00q)B|d  '93b)U93J9c1 
90 
‘f^iBdpojd 
Jdp  uassaq  le^uee  3ie|ox 
o  o  o  o 
o  o  o  o 
'imosujooq  UI  uooq 
-puoj  Jdp  d)3udi  'pptuidQ 
9.20 
9.33 
9.29 
9.38 
qiqosujooq  ui  uooq 
-juid  iap  3ï3u3|  ’ppiuiao 
10.18 
10.06 
10.16 
10. 1  'uooqpuoi  )9ui 
uassaq  jap  3)3u9i  ppiuiao 
11.17 
11.05 
11.31 
11.33 
'uooq)B|d  )9ui 
U3SS3q  J9P  3|3U9I  -pp!ui90 
13.40 
13.27 
13.21 
13.02 
‘;U3UI9pU9^ 
CD  co  lO  1-; 
(^5  CD  CD  CD 
•uooq3up  ‘d  •a\33  •ui30 
0.09 
'uooqpuoi  'd  •av33  '^30 
o  ö  ö  o 
•uooqjBid  'd  ■m93  '^30 
o  c=>  ö  o 
i  'qSOOA  'UI  •SS3q  )U33J3J 
2 
3.5 
0.5 
4.5 
1 
•qgiJp  'UI  *ss9q  ju9DJ9d 
1  1  1  ^ 
*qpU0J  *U1  ’SS9q  ’)U99J9c{ 
(N  Cl  ÏO  CD 
ic  lO  kO 
•qjBld  UI  •SS3q  •»U33i3d  g  f::  S  S  ^ 
'  co  (M  co  (N 
•S9q  d  •M93  •pp!UI9Q  ^  ^  ^ 
■^n[ó  udp  ueA  uin^BQ 
CD  CD 
r-  X 
*ri)j(»d  J9P  jaiuuin^ 
o 
1-1  Ci 
CD  Oi 
iO  lO 
O —  660  — Coffea  
stenophylla. Moederboom  
KK. ■pJ3M  U9U10U 
-93  fiJJBdpOid  JinjBBM 
‘flJJBd  j9p  il|9!M9S  91BJOX 
1 
•9!JjO>(  9p 
-!9J9q  J9p  jqDiAvgS  49q 
UBA  U00q9!Jp  93B4U99J9(J 
*^1  1  1^1 
■9U}OJ|  9P 
-!9J9q  i9p  )1|9!M93  49q 
UBA  uooqpuoj  93B)U99J9c1 
CD  O-  CC  lO  -Tf  1 
•gijjoq  gp 
-!9i9q  jgp  4q9!A\93  49q 
UBA  UOOq4B|d  93B}U9Di9d 
93 
'fi)jHdpojd 
J3P  uassaq  ib^ubb  3Ib;ox 
O  O  O  O  O 
o  o  o  o  o  1 
*ni|3SUJOoq  UI  uooq 
-puoi  J3p  a;2u9i  'PPI^^O 
9.00 
8.50 
9.06 
9.08 
9.06 
8.94 
'imosujooq  UI  uooq 
-)Bid  jop  9i3u3|  'PPIUI90 
9.68 
9.51 
9.54 
9.65 
‘uooqpuoj  pui 
uassdq  jop  9}Su9t  'ppiuiao 
11.12 
11.00 
10.94 
11.08 
11.08 
‘uooqjBid  49U1 
U9SS9q  J9P  943u9|  'PPIUI90 
13.40 
13.06 
12.99 
13.10 
13.09 
';U9U19pU9^ 
7.3 
7.3 
6.4 
6.3 
6.6 
6.78 
uooqgup  ’d  ‘AvgS  'uigo 
0.08 
0.10 0.09 
•uooqpuoj  'd  'MoS  'uioo 
0.09 
1 
0.08 
0.09 
0.10 
'uooqjBjd  'd  'A^gS  'uioq 
0.10 
0.09 
0.09 
0.10 
0.10 
•qsooA  -UI  ’ssaq  paDjaj 
J  IC  o 
^  1  ö 
1  'qdi-ip  'UI  'SS9q  ;u99J9c} 
cl  1  1  ^  d 
1  -qpuoj  -UI  -ssaq  'paDiaj 
o  r»  Ci 
'  'qjEld  'uj  'ssoq  'jugDjgj 
! 87 
91 
■S9q  ‘d  ‘AvgS  -ppiuioo 
j  qnid  U9p  UBA  Uin^BQ 
•fijiBd  jgp  jguiuintq 
525 661 
irs Coffea  
stenophylla. Moederbooni  
LL. 1  ’pJdM  U9UJOU 
CO 
05 
05 
CO 
X 
CO 
X 
o 
Ci 
co o  : 
-aS  fujEdpojd  tiniBBAV 
C5 
q 
X 
co 
q 
1  ‘tiiJBd  Jap  jifDiMaS  siBjox 
d 
o 
d 
d 
ut 
■3ijjo>i  ap 
-lajaq  Jap  jqaiMaS  jai| 
UBA  uooqaijp  aSBiuaaja^j 
1 
1 
1 
(M 
1 
■aijjoM  ap 
1  -lajaq  jap  jqaiMaS  jaq 
o 
X 
UBA  uooqpuoj  aSEjuaaja^] 
ap 
uo 
05 
o 
05 
(M 
05 
05 
X 
-lajaq  iap  iqaiMaS  )aq 
UBA  uooq)B|d  a3E)uaaja(j 
c: 
'titJBdpojd 
o 
o 
o 
d 
O 
o 
d 
jap  uassaq  ie;ucB  aiü^ox 
oc 
X 
X 
ut 
X 
'imasujooii  UI  uooq 
00 
co 
o 
X 
o 
-puoj  jap  a)3ua|  'ppiuiao 
2 
05 
05 
d 
d 
2 
’liqasujooq  ui  uooq 
O 
X 
X 
Cï 
05 
X 
X 
05 
-jE|d  jap  aj3ud|  'ppfuiao 
d 
2 
d 
o 
- 
d 
‘uooqpuoj  )auj 
00 
X 
ut 
co 
co 
(M 
(M 
05 
ut 
uassaq  jap  a^Sua)  'ppiuiao 
(N 
zn 
ci 
d 
'uooq)Bid  )aui 
(M 
05 
O 
ut 
d 
(N 
o 
oi 
1  uassaq  jap  ajSuai  'ppiuiao 
co 
'’t 
VS  H  33ojppu!Av)  luauiapuay 
6.3 
1 
6.6 
6.0 
X 
q 
O 
'uooqaijp  ’d  'AvaS  "uiao 
co 
co 
1 
1 
1 
1 
o 
o 
•CS  'H  aSojppuiAv) 
CO 
CO 
(OJ 
co 
•uooqpuoj  •d  •Ma3  •ujao 
d 
d 
d 
d 
d 
d 
••  S  H  aSojppujAV^ 
co 
X 
loa 
•uooq)B|d  •d  •iwaS  •uiaQ 
d 
d 
d 
d 
d 
d 
1  ’qsooA  UI  ssaq  )uaaja(j 
q 
co 
co 
<N 
d 
•qaijp  •UI  •ssaq  ^uaaja^j 
-- 
1 
1 
1 d 
X 
•qpuoj  •UI  •ssaq  •juaajaj 
o 
y-^ 
05 
X 
(M 
Ut 
Ut 
•qjBid  UI  •ssaq  -juaajad 
05 
05 
X 
X 
ut 
00 
X 
X 
X 
O 
X 
•saq  -d  •A\a3  -ppiuiao 
CC 
co 
'Tp 
CD 
UO 
X 
CD 
X 
;  -ijnid  uap  uba  iuihbq 
o 
co 
(M 
X 
ut 
- 
lO 
CO 
CO 
ÏO 
(M 
co 
•tijjEd  Jap  jauiuiuM 
(M 
Ut 
CD 
Ut 
X 
co ’pJdM  U9UJOU 662 
—  662  — Coffea  
stenophylla. Moederboom  
MM. / 
'ssq  ap  fiq 
a^pasjq  :3;3u9|  É'ufpnoqjaA  i 
o  00  co  co  co 
co  05  r-*  GO 
05  co  co  C^l 
ö  ö  ö  ö 
'9!)}0}t  9p 
-!9J9q  J9p  iqoiAvaS  )9i| 
UBA  uooqaijp  93e)U99J9c1 
1  1  1  1  1 
'9!]jo}|  ap 
-lajaq  J9p  ^qaiAvaS  )aq 
UEA  uooqpuoj  aSBiuaDJaj 
05  <M  1 
'a!])0)|  ap 
-lajaq  aap  tqaiMaS  )aq 
UEA  uooqteid  aSejuaaiati 
co  co  00  1 
05  00  05  00  1 
•niiBdjaojd  o  o  S  8  1 
i9p  udssdq  ib;usb  diB^ox  ^  ^  ^  1 
•nqasujooq  ui  uooq  S  °  S  ® 
-puoj  iap  a)3ua[  -ppiuiao  ^  ^  ^  ^  ^ 
'liqosuiooq  ui  uooq 
-;eid  jsp  9;3u9[  'ppiuiOQ 
11.73 
11.73 
11.78 
11.90 
11.78 
•uooqpuoj  »aui  S  8  8  q 
uassaq  jap  a^Suai  -ppiuiao  ;  ^  ” 
•uooqjBid  ;aui  S  q  8  8  8 
uassaq  iap  a;3ua|  'ppiuiao  ^  ^  i2  ^ 
ic 
•1U9UI9PU9M  ^  ®  ^ 
'uooqaiip  'd  'MaS  'uiao  I  1  1  1  1 
(M 
•uooqpuoj  'd  'MaS  'uiao  12  ^  ^  ^  ^ 
c5  c5  ö  ö  ö 
1  -uooqiBid  ‘d  ‘m93  •uj90 
o  ö  ö  ö  ö 
ïO  t  ïO 
•qSOOA  *UJ  *SS9q  ;U9DJ9d  1  ^  ^ 
•qaup  'UI  'ssaq  tuaajaa  1  1  1  1  1 
-qpUOJ  *U1  'SS9q  *}U93i9cl 
28 
•q}Bid  'UI  'ssaq  '^uaaiad 
•saq  ’d  ‘Maa  'ppiuiao 
•Jinid  uap  UBA  iuihbq 
8/7 
IV  O  lO 
•fiiJBd  Jap  jauiuiUM  2h  S  8  8 663 Coffea  
stenophylla. Moederbootn  
NN. 'PJ3M  usinou 
-33  r!)jed}90Jd  imjecM 
fUJBd  Jap  )q3|M3É  siBJox 
n 
C'J 
GO 
o 
o 
cc 
'3!))0)|  ap 
-!3J3q  Jap  tqaiMaS  laq 
USA  uooqaup  aSe^uaajacj 
1 
1 
1 
CC 
'a!)}0}|  ap 
-lajaq  Jap  jqaiAvaS  jaq 
ucA  uooqpuoj  aSeiuaajad 
= 
- 
05 
03 
'aijjo))  ap 
-lajaq  jap  jqaiMaS  )aq 
UBA  uooq;E|d  aSeiuaajad 
C5 
X 
05 
05 
05 
X 
X 
05 
fnjedpojd 
Jap  uassaq  lE^use  aie^ox 
OOI 
1 
OOI OOI s 
'liqasujooq  ui  uooq 
-puoj  jap  a)3uai  ‘ppiuiao 
ci 
iC 
05 
9. X 
X 
05 
9.84 
'(iqasujooq  ui  uooq 
cc 
i-C 
X 
03 
-)E|d  jap  3)3ua|  'ppiuiaQ 
o 
Ö 
d 
d 
d 
'uooqpuoj  ;aui 
O 
un 
OJ 
ic 
r» 
uassaq  jap  aiSuai  'ppiuraQ 
- 
- 
- 
'uooq)e|d  jaui 
(M 
UC 
03 
CO 
cc 
uassaq  Jap  a)3ua|  'ppiuiao 
CC 
cc 
CC 
cc 
cc 
'  *}uauiapua^ 
ZÓ 
p 
I.C 
— 
d 
'uooqaup  'd  'MaS  'uiao 
1 
1 
1 
c 
05 
o 
d 
'uooqpuoj  'd  'MaS  'uiao 
0.11 
0.11 
0.11 
0.13 
'uooq)E|d  'd  'MaS  'uiao 
oro 
0.11 
0.11 
*qsooA  ‘UI  ‘ssaq  ^uaajaci 
- 
1 
1 
1 
1 
'qa(jp  ‘UJ  ‘Ssaq  ^uaaia^j 
1 
1 
1 
OI 
- 
‘qpuoj  ‘ui  ‘ssaq  'ïuaojaj 
X 
cc 
2 
•qjE|d  'UI  'ssaq  'luaDJaj 
X 
X 
05 
X 
03 
X 
UC 
05 
CO  CO  GO 
‘ssq  *d  ‘m33  'ppiinaQ 
'}|n|d  uap  UBA  uin)EQ 
O 
^  : 
cc 
03 
cc 
X 
05 
LC  • 
'fi^JEd  Jap  jauimniq 
lO 
co 
X 
o 
X AFDEELING  VI. Losse  gegevens  over  eenige 
nieuwe  soorten. 1)  Chevalier,  Compt.  Rend.  1905  1  p.  518.  Un  nouveau  Cafeier. §  1.  Kenmerken  der  vegetatieve  deelen. De  excelsa-koffie  werd  in  1904  door  den  Franschen  pionier 
Aug. Chevalier  1)  ontdekt;  zij  groeit  in  het  wild  in  de  omgeving 
van  het  Tchadmeer,  in  West- Afrika. Het  product  wordt  alleen 
ingezameld  in  de  vallei  van  de  Bororivier,  het  gebied  van  den 
Sultan  van  Snoussi;  vandaar,  dat  de  soort  ook  wel  Snoussi-koffie 
genoemd  wordt. Als  verspreidingsgebied  geeft  Chevalier  op  de 
galerijwouden  langs  een  paar  West-Afrikaansche  rivieren;  men 
vindt  haar  daar  op  een  hoogte  van  500  —  800  Meter  boven  zee. vindt  haar  daar  op  een  hoogte  van  500  —  800  Meter  boven  zee. Het  belangrijkste  kenmerk,  waarin  deze  soort  zich  van  de 
overige  bekende  koffiesoorten  onderscheidt,  is  haar  hooge  groei. Men  vindt  soms  volwassen  boomen  van  20  M. hoog;  als  normale 
hoogte  wordt  opgegeven  6  —  15  M. De  naam  excelsa  draagt  zij 
dus  met  eere. De  excelsa-koffie  behoort  tot  de  groep  der  Liberia-achtige 
vormen. Wij  zullen  straks  zien,  dat  zij  in  menig  opzicht  met 
Abeokutakoffie  overeenkomt. In  de  kenmerken  der  bladeren  en 
de  groeiwijze  bestaan  echter  duidelijke  verschillen  tusschen  beide 
vormen. Door  eenige  eigenaardigheden  van  blad  en  vrucht  is  zij 
gemakkelijk  van  Liberiakoffie  te  onderscheiden. De  bladeren  zijn  ovaal;  voor  de  wildgroeiende  planten  geeft 
Chevalier  als  afmetingen  op  18  — 28cM. lengte  bij  9  —  12cM. breedte. De  planten,  die  ik  hier  op  Java  zag,  vertoonden  andere 
cijfers;  over  het  algemeen  zijn  hier  de  bladeren  grooter. Mis¬ 
schien  moet  dit  aan  den  jeugdigen  leeftijd  van  onze  boomen 
worden  toegeschreven. In  ieder  geval  wijken  de  kenmerken  van 668  — 668  — 
de  bladeren,  bij  vergelijking  van  de  afzonderlijke  boomen,  onder¬ 
ling  sterk  af;  reeds  op  het  oog  valt  het  op,  dat  de  eene  boom 
veel  kleinere  bladeren  bezit  dan  de  ander. In  een  aanplant  van  ongeveer  1 60  excelsa-boomen  op  de  on¬ 
derneming  Medinie  (Bodja  bij  Semarang)  nam  ik  van  een  paar 
boomen  de  cijfers  op. Bij  een  kleinbladig  type  vond  ik  als 
afmetingen  voor  een  der  grootste  bladeren  20  cM. bij  10  cM- 
bij  een  grootbladigen  boom  mat  ik  een  blad  van  47  cM. bij 
20  cM. ;  bij  een  paar  andere  40  cM. bij  20  cM. en  37  cM. 20  cM. Het  verschil  tusschen  de  bladeren  van  beide  boomen  bedraagt 
dus  meer  dan  het  dubbele;  daarbij  zij  nog  opgemerkt,  dat  het 
kleinbladige  type  er  kerngezond  uitzag  en  van  gelijken  leeftijd 
was  als  het  grootbladige. §  1.  Kenmerken  der  vegetatieve  deelen. Niet  alleen  de  afmetingen,  ook  de  vorm 
der  bladeren  varieert  sterk;  in  bovengenoemden  aanplant  kan 
men,  wat  dat  betreft,  allerlei  typen  onderscheiden;  de  meeste 
hebben  langwerpige,  andere  breede,  ronde  bladeren,  terwijl  bij 
sommige  het  bladtype  sterk  op  dat  van  Liberiakoffie  gelijkt. Er  bestaan  echter  eenige  duidelijke  verschillen  tusschen  de  beide 
soorten. Met  eenige  cijfers  kunnen  de  variaties  der  bladkenmerken  nog 
nader  toegelicht  worden;  zij  zijn  ontleend  aan  moed erboomen  uit 
den  aanplant  in  den  proeftuin  te  Bangelan. Voor  moederboom  No. 1 1  werd  als  gemiddelde  bladlengte 
gevonden  14.56  cM.,  terwijl  bij  moederboom  No. 72  de  gemid¬ 
delde  lengte  28.51  cM. bedroeg,  of  bijna  dubbel  zooveel. Ook  de  vorm  van  het  blad  vertoont  sterke  verschillen;  het 
blad  is  gewoonlijk  breeder  en  meer  afgerond  dan  van  Liberia- 
of  Abeokutakoffie. De  gemiddelde  breedte  wisselt  af  tusschen 
8.9  cM. voor  moederboom  No. 11  en  15.7  cM. voor  moederboom 
No. 89. De  verhouding  tusschen  beide  afmetingen,  waardoor  dus 
tevens  eenigszins  den  vorm  van  het  blad  wordt  aangegeven, 
loopt  uiteen  van  1.67,  bij  moederboom  No. 89  tot  2.64  bij  moe¬ 
derboom  No. 12;  gewoonlijk  blijft  het  cijfer  onder  2,  bv. bij 
moederboom  No. 11  met  1.74,  moederboom  No. 92  met  1.91, 
moederboom  No. 33  met  1.92. De  excelsa-koffie  heeft  dus  betrek¬ 
kelijk  breede  bladeren. Het  materiaal,  dat  bewerkt  werd,  is  nog —  669  — te  weinig  omvangrijk  om  uitersten  voor  de  kenmerken  te  ver¬ 
melden;  slechts  zij  er  hier  op  gewezen,  dat  men  bij  grootbladige 
excelsaboomen  niet  zelden  bladeren  van  40  —  45  cM. lengte  kan 
vinden Over  het  algemeen  zijn  de  domatien  bij  excelsakoffie  minder 
sterk  ontwikkeld  dan  bij  Liberia,  dikwijls  ontbreken  zij  geheel. Verder  is  bij  excelsakoffie  het  vlak  van  de  bladschijf  effen,  ter¬ 
wijl  het  bij  Liberia  min  of  meer  gebobbeld  is. De  bladsteel  is 
dik;  de  lengte  ervan  wisselt  af  tusschen  12.2  mM. (bij  boom 
No. 33)  en  22.9  mM. (bij  boom  No  89). Voor  den  bladtop  werd 
een  gemiddelde  lengte  gevonden  van  10  —  11  mM. ;  als  uitersten 
kwamen  voor  8.1  mM. (bij  boom  No. 11)  en  15.1  mM.- (bij  boom 
No. 33). Men  houde  echter  in  het  oog,  dat  dit  slechts  voorloopige 
cijfers  zijn. Het  aantal  nerven  hangt  met  de  grootte  van  het  blad  samen ; 
bij  Coffea  excelsa  wisselt  het  af  tusschen  6  en  10. 670  — 
§  2.  Kenmerken  der  bloemen. De  bloemen  zitten  in  de  bladoksels,  in  groepjes  van  ongeveer 
twintig,  bijeen. Bij  een  onzer  jonge  boomen  telde  ik  in  een 
bladoksel  22  knoppen. De  bloemen,  die  op  het  punt  staan  zich 
te  openen,  zijn  van  2  tot  2.5  cM. lang;  de  grootte  van  de  bloem 
komt  dus  met  die  van  Liberia  overeen. Meestal  is  de  bloemkroon 
samengesteld  uit  5  petalen,  volgens  Chevalier  zelfs  uitsluitend; 
te  Buitenzorg  heb  ik  echter  bij  eiken  bloei  eenige  bloemen  met 
6  petalen  kunnen  waarnemen. Men  vindt  bij  het  optreden  van  den 
bloei  dikwijls,  dat  uit  de  groepen  van  jongere  en  oudere  knoppen 
(kaarsjes)  slechts  eenige  opengaan ;  een  volgenden  dag  gaan  dan 
weer  enkele  andere  open,  en  zoo  door,  tot  alle  knoppen  uitgebloeid 
zijn;  een  zelfde  verschijnsel  dus,  als  bij  Liberia  wordt  waargenomen. zijn;  een  zelfde  verschijnsel  dus,  als  bij  Liberia  wordt  waargenomen. In  bouw,  kleur  en  reuk  lijken  de  bloemen  der  excelsa  op  die 
van  Liberiakoffie. Ook  het  verloop  van  den  bloei  is  als  bij  laatst¬ 
genoemde  soort. Op  1 1  Maart  1 908  nam  ik  een  bloei  waar  bij 
bewolkte  lucht;  de  bloemen  waren  om  6  uur  30  reeds  geopend 
en  om  1 1  uur  nog  niet  verflensd. Op  zonnige  dagen  is  de  duur  van  den  bloei  korter. Op  zonnige  dagen  is  de  duur  van  den  bloei  korter. De  bloei  schijnt  in  Afrika  in  een  bepaald  seizoen  plaats  te 
vinden,  en  wel  in  Februari- Maart,  dus  tegen  het  einde  van  den 
drogen  tijd. De  boomen,  die  ik  op  Java  gezien  heb,  maken  niet 
den  indruk  een  gescheiden  bloeitijd  te  hebben. De  eerste  bloe¬ 
men  te  Buitenzorg  nam  ik  waar  eind  October  1 907 ;  na  dien 
tijd  openden  zich  telkens,  nu  eens  aan  dezen,  dan  aan  genen 
boom,  eenige  bloemen. In  het  begin  van  Maart  traden  een  paar 
kleine  bloeitjes  op  over  al  de  boomen;  zoo  kon  ik  een  vrij  ster¬ 
ken  bloei  aanteekenen  op  1 1  Maart. De  eerste  bloeien  schijnen 
op  jeugdiger  leeftijd  plaats  te  vinden  dan  bij  Liberia  en  Abeokuta. Bij  den  aanplant  te  Buitenzorg  kwam  een  eerste  bloei  open 
binnen  21  maanden  na  het  planten. Toen  ik  in  December  1907 
in  den  proeftuin  te  Bangilan  was,  vond  ik  daar  bij  verscheidene 
boomen  werking  en  jonge  knoppen;  deze  boomen  zijn  eind  1905 
geplant. §  1.  Kenmerken  der  vegetatieve  deelen. Aan  de 
bovenzijde  is  het  blad  donkergroen  gekleurd  en  eenigszins  glim¬ 
mend  ;  van  de  onderzijde  is  de  kleur  lichtergroen,  dof,  en  iets 
blauwachtig  getint. De  poepoes  is  bij  de  boomen  op  Java  (alle 
nog  jonge  boomen)  gewoonlijk  rood  gekleurd. Het  groene  deel 
van  stam  en  takken  en  ook  de  bladsteelen  zijn  bij  excelsa 
grover  dan  bij  Abeokuta-koffie. grover  dan  bij  Abeokuta-koffie. De  takken  staan  op  vrij  grooten  onderlingen  afstand  langs 
den  stam;  ook  wat  dit  kenmerk  betreft,  bestaan  er  sterke  ver¬ 
schillen  tusschen  de  afzonderlijke  boomen. Over  het  algemeen 
zijn  de  grootbladige  typen  ijl  gebouwd,  meestal  ijler  dan  Liberia, 
terwijl  de  kleinbladige  een  meer  gedrongen  bouw  vertoönen. De  hoek,  dien  de  takken  met  den  stam  maken,  verschilt  even¬ 
eens;  de  gedrongen  kleinbladige  typen  zijn  steiltakkig,  terwijl 
bij  de  ijler  gebouwde  grootbladige  boomen  de  takken  zich  in 
horizontale  richting  wijd  uitspreiden,  dikwijls  eenigszins  naar 
beneden  gebogen  zijn. Stam  en  takken  zijn  met  een  grijsachtige, 
in  de  lengterichting  spletige  schors  bedekt. De  groei  van  den 
stam  is  opvallend  vlug,  zooals  uit  de  hieronder  volgende  cijfers 
blijkt. Tweejarige  boomen  van  2.80  en  2.75  M. zal  men  bij  andere 
koffiesoorten  niet  licht  vinden. 670  — 
§  2.  Kenmerken  der  bloemen. Een  sterke  knopvorming  nam  ik  waar  bij  de  boomen 
op  Medinie,  twee  en  een  half  jaar  na  het  planten ;  er  hadden 
nog  geen  bloeien  plaats  gehad. Ten  slotte  moge  een  geval  vermeld  worden  van  een  bloei  tengevolge  van  den  ziekelijken 
toestand  der  plant;  op  19  Februari  1908  nam  ik  te  Buitenzorg  bij 
een  boom  een  bloei  waar,  over  de  geheele  lengte  der  takken ; 
de  boom  stond  zoo  goed  als  kaal  en  het  bleek,  dat  hij  hevig 
aangetast  was  door  stam-djamoer-oepas,  even  boven  den  grond. aangetast  was  door  stam-djamoer-oepas,  even  boven  den  grond. Men  kan  dus  wel  aannemen,  dat  twee  jaar  na  het  planten  de 
eerste  bloeien  gaan  optreden. Van  zulke  eerste  bloeien  slaagt, 
zooals  gewoonlijk,  slechts  een  zeer  gering  percentage;  men  vindt 
slechts  1  —  3  gezette  vruchtjes  per  ros. —  0 
—  0 
—  0 
—  0 
— slechts  1  —  3  gezette  vruchtjes  per  ros. Een  paar  cijfers,  die  bloem-  en  vruchtdracht  weergeven,  laat 
ik  hier  volgen : 
0 
—  1 
—  1 
  0 
—
—  3 
—  0 (18) 
Bloei. 6 
3  — 
2  — 
3  — 
veel  knp. — 
veel  knp. — 
poepoes. Vruchtdracht. poepoes. Vruchtdracht. -  4' (16) 
2  — 
0  — 
—  4 
3  — 
1  — 
—  veel  knopp. 1  — 
0  — 
—  6 
1  — 
—  4 
—  veel  knp. 3  — 
—  2 
—  veel  knp. — — 
—  3 
— 
— — 
—  3
— 
— — 
vijf  rossen 
en  poepoes. Vruchtdracht. 0  — 
1  — 
0  — 
—  3
—  
vijf  rossen 
en  poepoes. poepoes. poepoes. poepoes. 0  — 
0  — 
3  — 
0  — 
2  — 
3  — 
en  poepoes. In  de  eerste  rij  zijn  geplaatst  de  cijfers,  die  aangeven  hoeveel 
bloemen  op  eenzelfden  dag  geopend  waren ;  het  aantal  bijna  open 
knoppen  is  er  voor  een  ros  tusschen  haakjes  bij  vermeld. In 
beide  andere  reeksen  vindt  men  de  cijfers  voor  de  vruchtdracht. De  bessen  waren  in  hoofdzaak  afkomstig  van  een  bloei  op  25 
October;  zij  hadden  op  het  oogenblik,  dat  zij  gemeten  werden 
(29  Februari  ’08),  een  lengte  bereikt  van  14  mM  ,  hetgeen  met  de 
lengte  der  rijpe  bessen  overeenkomt. Waren  de  boomen  niet  afge¬ 
storven,  dan  zouden  de  bessen  vermoedelijk  in  Juni  rijp  geweest  zijn. Men  ziet  uit  de  cijfers,  dat  de  vruchtdracht  het  derde  jaar  nog 
schraal  is,  en  dat  oogsten  van  eenige  beteekenis  eerst  later  ver¬ 
wacht  mogen  worden. Daarbij  komt  nog,  dat  de  boomen  op 
verschillende  tijdstippen  in  dracht  komen,  de  kleinbladige,  ge¬ 
drongen  typen  vertoonen  later  hun  eersten  bloei  dan  de  ijle, 
grootbladige. Te  Buitenzorg  was  duidelijk  te  zien,  dat  de  boo¬ 
men  met  een  eenigszins  belangrijke  vruchtdracht  daaronder  te 
lijden  hadden,  een  deel  der  bladeren  was  afgevallen  en  op  de 
nog  aanwezige  vormde  de  bladziekte  groote  gele  plekken. 672  — 
Voor  de  beschrijving  van  de  vrucht  kon  ik  boomen  uit  den 
Cultuurtuin  niet  gebruiken. Op  het  eind  van  April  zijn  al  de 
boomen,  binnen  den  tijd  van  enkele  dagen,  afgestorven ;  de 
eenige  ziekte,  die  erop  kon  worden  waargenomen,  was  djamoer 
oepas. Over  het  tijdsverloop  van  bloem  tot  rijpe  vrucht  is  dus 
nog  niets  met  zekerheid  te  zeggen;  het  komt  mij  echter  voor, 
in  verband  met  de  grootte,  die  de  bessen  in  Februari  reeds 
hadden,  dat  zij  in  Juni  rijp  zouden  zijn,  en  dat  het  tijdsverloop 
dus  ongeveer  8  maanden,  misschien  iets  meer  zal  bedragen. In  dat  opzicht  zou  dus  de  excelsa  weer  met  de  Abeokuta  over¬ 
eenkomen  en  van  Liberiakoffie  afwijken. §  3.  De  kenmerken  der  bessen. Een  viertal  bessen,  van  een  boom  in  den  tuin  van  het  Agri- 
cultuur-Chemisch  Laboratorium  afkomstig,  hebben  mij  gediend 
voor  een  beschrijving  van  de  vruchtkenmerken. Deze  vier  bessen 
bevatten  ieder  slechts  een  rondboon,  wat  moet  worden  toege¬ 
schreven  aan  de  omstandigheid,  dat  het  de  eerste  vruchten  waren, 
die  de  boom  droeg. De  afmetingen  der  bessen  waren,  lengte 
13 — 14  mM. ;  breedte  13 —  14  mM. ;  dikte  11.5  —  12  mM. De 
doorsnede  van  den  discus  wisselde  af  tusschen  4  en  2.5  mM. . y 
de  discus  was  bij  dezen  boom  dus  betrekkelijk  klein ;  hij  stak  niet 
uit. De  kleur  der  bessen  was  glimmend  karmijnrood,  naar  de 
steel  toe  iets  bleek  er  wordend ;  de  kleurstof  was  in  flauwe  strepen 
verdeeld. Vlak  bij  de  steel  is  de  schil  groen. Het  gemiddeld  gewicht  per  bes  was  1.3  gram;  de  rondboon, 
eruit  verkregen,  (winddroog,  in  de  hoornschil)  woog  gemidd. 0.33  gram,  hetgeen  aan  een  uitleveringscijfer  van  ongeveer  8 
beantwoordt,  wanneer  men  aanneemt,  dat  bij  het  glashard  af¬ 
drogen  en  hullen  het  gewicht  van  het  product  tot  op  de  helft 
verminderd  wordt. Wel  is  waar  mag  aan  een  cijfer,  uit  slechts 
vier  bessen  berekend,  niet  te  veel  gewicht  gehecht  worden; 
maar  men  kan  toch  wel  zeggen,  dat  de  uitlevering  gunstiger 
is  dan  bij  Liberia,  en  meer  met  die  van  Abeokuta  overeenkomt. De  vruchtschil  van  excelsa  is,  evenals  die  van  laatstgenoemde 
soort,  gemakkelijk  met  de  vingers  stuk  te  knijpen. De  afme- De  vruchtschil  van  excelsa  is,  evenals  die  van  laatstgenoemde 
soort,  gemakkelijk  met  de  vingers  stuk  te  knijpen. De  afme- 3 tin  gen  van  de  boonen  in  de  hoornschil  waren;  lengte  11  — 11.5 
mM.;  breedte  8  mM.;  dikte  7  mM. De  excelsa  behoort  dus  onder 
de  kleinboonige  koffie’s. Dit  is  in  overeenstemming  met  de  be¬ 
schrijving,  die  Chevalier  ervan  geeft;  voor  ik  die  in  het  kort 
mededeel,  wil  ik  nog  even  er  de  aandacht  op  vestigen,  dat 
men  bij  excelsa-koffie  weer  gelijksoortige  variaties  vindt  in  de 
kenmerken  der  vrucht  als  bij  Liberia-,  Abeokuta-  en  stenophylla- 
koffie. De  straks  genoemde  vier  bessen  waren  van  eenzelfden 
boom  afkomstig  en  vertoonden  dus  alle  ook  hetzelfde  type. Bij 
de  onrijpe  bessen  van  den  aanplant  in  den  Cultuurtuin  nam  ik 
duidelijk  verschillende  typen  waar. Zoo  waren  zij  bij  boom  No. §  3.  De  kenmerken  der  bessen. 3  breed,  aan  het  onder-  en  boven¬ 
eind  afgeplat,  en  met  een  kleinen,  vlakken  discus  voorzien,  waar¬ 
onder  de  vruchtschil  een  kleine  verhevenheid  vormde;  bij  boom 
No. 8  zijn  de  vruchten  langwerpig,  onderaan  afgerond  met  een 
grooten,  kegelvormigen  discus  voorzien,  die  het  grootste  gedeelte 
van  het  bovenvlak  in  beslag  neemt:  bv. bij  een  bes  met  een 
breedte  van  1 1 .5  mM. had  de  discus  een  doorsnee  van  8  mM. Bij  boom  No. 10  vond  ik  breede  bessen,  met  de  grootste  breedte 
ver  boven  het  midden,  en  een  kleinen,  vlakken  discus  met  een 
doorsnee  van  slechts  3.5  mM. Van  de  boomen  in  den  proeftuin  te  Bangelan  kon  in  1908/09 
reeds  eenig  product  worden  ingezameld;  de  bij  de  bestudeering 
der  bessen  gevonden  cijfers  toonen  aan,  dat  men  bij  excelsa- 
koffie,  op  dezelfde  wijze  als  bij  Liberia,  weder  sterk  uiteen- 
loopende  typen  vindt. Zoo  werd  voor  moederboom  No. 92,  een 
grofboonige-  type,  voor  bessen  van  gemiddelde  lengte  als  afme¬ 
tingen  gevonden : Lengte 
Breedte 
Dikte  Discus 
(alles  in  mM.): 
19 
18 
16 
6 
19 
19 
17 
5 
19 
19 
17 
6 
20 
20 
17 
6 
20 
20 
18 
6 
20 
21 
19 
7 bessen  zij n  iets langwerpig 
van 
vorm. Het  gemiddeld 
Med. Dep. v. Landbouw  11. 43. bessen  zij n  iets langwerpig 
van 
vorm. Het  gemiddeld bessen  zij n  iets langwerpig 
van 
vorm. Het  gemiddeld 43. Med. Dep. v. Landbouw  11. 43. —  674  — gewicht  bedraagt  3.0  —  3.6  gr. Voor  de  gemiddelde  lengte  der 
bessen  met  platboon  werd  gevonden  19.38  mM. en  19.75  mM., 
voor  de  bessen  met  rondboon  18.31  mM,  en  18.00  mM, De  kleur  der  bessen  is  donkerkarmijnrood. De  kleur  der  bessen  is  donkerkarmijnrood. Bij  boom  No. 1 04  werd  voor  een  partij  bessen  gevonden : 
Lengte Breedte 
Dikte  Discus  (alles  in  mM.' Bij  boom  No. 1 04  werd  voor  een  partij  bessen  gevonden : 
Lengte Breedte 
Dikte  Discus  (alles  in  mM.' Bij  boom  No. 1 04  werd  voor  een  partij  bessen  gevonden : Bij  boom  No. §  3.  De  kenmerken  der  bessen. 1 04  werd  voor  een  partij  bessen  gevonden : 
Lengte Breedte 
Dikte  Discus  (alles  in  mM.' 
15 
13.5 
11 
3.5 
15 
12.5 
11 
3.5 
15 
12 
10.5 
3.5 Lengte Breedte 
Dikte  Discus  (alles  in  mM.' Dikte  Discus  (alles  in  mM.' 
15 
13.5 
11 
3.5 
15 
12.5 
11 
3.5 
15 
12 
10.5 
3.5 Dikte  Discus  (
15 
13.5 
11 
3.5 
15 
12.5 
11 
3.5 
15 
12 
10.5 
3.5 Van  dezen  boom  zijn  de  bessen  helderrood;  de  discus  is  veel 
kleiner  dan  bij  den  vorigen;  de  bessen  zijn  meer  langwerpig; 
de  gemiddelde  lengte  voor  die  met  platboon  is  hier  1 6.25  mM., 
voor  die  met  rondboon  1 4.25  mM.,  waaruit  blijkt,  dat  de  bessen 
hier  ook  belangrijk  kleiner  zijn. Het  gemiddeld  gewicht  per  bes 
bedraagt  ongeveer  1.2  gr. Voor  moederboom  No. 98,  met  nog  kleiner  bessen  vonden  wij : 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  (alles  in  mM.). Voor  moederboom  No. 98,  met  nog  kleiner  bessen  vonden  wij : 
Lengte  Breedte  Dikte  Discus  (alles  in  mM.). 13 
10.5 
10 
3 
13 
12 
10.5 
4 
13 
12.5 
12 
3.5 Het  gemiddeld  gewicht  der  bessen  bedroeg  hier  1.1  gr. §  4.  De  kenmerken  van  het  product  en  de  uitlevering. Van  de  verschillende  moederboomen  werd  tot  nu  toe  geen 
product  in  eenigszins  groote  hoeveelheden  bereid,  aangezien  alle 
boonen  moesten  dienen  voor  zaadkoffie. Chevalier  geeft  voor  het 
product  de  volgende  cijfers  op  : 100  cM. bevat  700  —  710  boonen,  die  69.2  gram  wegen. 100  boonen  wegen  7.40  —  13.95  gram;  100  gram  bevat  een 
goede  duizend  boonen. 100  boonen  wegen  7.40  —  13.95  gram;  100  gram  bevat  een 
goede  duizend  boonen. De  door  ons  voor  eenige  moederboomen  in  den  Proeftuin  te 
Bangelan  gevonden  cijfers  zijn  hiermede  in  overeenstemming. Zij  zijn  in  overstaande  tabel  vermeld. De  drie  partijen  van  moederboom  No. 92  afkomstig  vallen 
dadelijk  op  door  het  belangrijk  grooter  gewicht  der  bessen. De 
gemiddelde  lengte  van  de  platboon  bedraagt  eveneens  veel  meer —  675  — Excelsakoffie. 'PJ9M  U9U10U 
-93  (iMBdpojd  jmJBBM 
'  ‘HtJEd  j9p  )IJ3!M93  9|B)0X 
'9!J}0)|  9p 
-!9J9q  J9'p  )q3!M9S  )9l{ 
j  UBA  UOOq3!Jp  93B)U93J9cJ 
i  ’uooqpuoj  3;pddjq  'ppiuiaQ 
10.1 
7.6 
7.1 
8.1 
8.2 
j  'uooq)B|d  9)p99jq  'pp!ui30 
10.7 
8.7 
7.7 
8.9 
9.1 
*ri;jBd|aojd 
J3p  udssbq  |e)U£e  die^oj. lOCOOC^OOOiC^O 
<M  o  1-1  (M 
1  'iiqosujooq  UI  uooq 
:  -puoj  jap  d;3u3i  'ppiuiao 
13.50 
13.92 
14.27 
11.75 
11.10 
11.06
;  [iqasujooq  ui  uooq 
1  -)Bid  iap  a^Suai  ‘ppiuiaQ 
14.50 
15.12 
14.94 
12.38 
11
*uooqpuoj  )3ui 
'  uassaq  jap  a^Suai  'PPI^^O 
18.00 
18.31 
i 
13.92 
13.77 
13.12 
'uooq)B|d  ;9Ui 
'  U3SS3q  i3p  9)3U91  -pp!iu30 
19.75 
19.38 
17.25 
16.2
16
(S  H 
1  93oip)q3ni  ui)  )U9m9pu3)i 
5.6 
5.9 
9.0 
5.6 
6.2 
! 'uooq9up  ‘d  •M33  •UI30 
1  1  1  1  i  1  1  1 
,  •(3oojpm3ni  s 
j  ‘H)  ’uooqpuoi  ‘d  '«33  '0190 
0.42 
0.49 
0.23 
0.19 
0.26 
0
0.23 
1  •(3ooipm3ni  s 
i  'H)  uooqjBid  'd  •m93  '0190 
0.50 
0.53 
0.25 
0.17 
0. 0.24 
•qsooA  'UI  ssaq  '^uaaiaj 
5 
qaiip  ‘uj  ’ssaq  '^uaajacj 
1  1  1  1  1  1  1  1 
•qpuoi  ‘UI  •SS9q  ■}U93J9d 
80 
1  •qteid  -UI  -ssgq  ')U93i9<j 
20 
I  ■S9q  ’d  •m93  ■pp!Ui9r) 
0.84 
•Jin|d  U9p  UBA  Uin)BQ 
1 
1  'Ulooq 
j  -japaoui  uap  uua  jauiuinM 
^  03  "-t  w  ^  CO 
O  CO  CO  Ci —  676  — dan  bij  de  andere  moederboomen. Voor  de  plat-  en  rondboon 
vindt  men,  wanneer  zij  nog  in  de  hoornschil  en  luchtdroog  zijn, 
ongeveer  0.50  gr.,  zoodat  het  gewicht  der  bereide  koffie  op 
ongeveer  0.25  gr. mag  gesteld  worden,  of  belangrijk  meer  dan 
het  gemiddelde  voor  de  soort. §  4.  De  kenmerken  van  het  product  en  de  uitlevering. Bij  de  andere  moederboomen  vindt  men  een  gemiddeld  boon- 
gewicht  {luchtdroge  hoornschil),  dat  van  0.17  gr. tot  0.25  gr. gaat ;  als  gemiddelde  kan  men  nemen  ongeveer  0.20  gr.,  waar¬ 
aan  dus  een  gemiddeld  boongewicht  (voor  het  bereid  product) 
van  ongeveer  0.10  gr. beantwoordt. De  lengte  der  hoorschilboonen  wisselt  af  tusschen  1 2.38  mM. en  10.83  mM. Ook  de  vorm  der  boonen  blijkt  weder  te  verschillen; 
zoo  vertoonen  laatstgenoemde,  kleine  boonen  een  grootere  gemid¬ 
delde  breedte  dan  de  veel  langere  van  boom  No. 104. Ten  slotte  moeten  wij  nog  een  oogenblik  stilstaan  bij  de  cijfers 
voor  de  uitlevering. Men  ziet,  dat  dit  cijfer  sterk  verschilt  en 
daarbij  vooral  verband  houdt  met  het  percentage  voosboon,  dat 
voor  enkele  partijen  meer  dan  de  helft  bedraagt. Waarschijnlijk 
zal  dit  moeten  worden  toegeschreven  aan  het  feit,  dat  de  boomen 
slechts  hun  eerste  oogst  opleverden,  en  zal  dus  later  het  abnor¬ 
maal  hooge  percentage  dalen. Onder  deze  omstandigheden  kan 
men  de  cijfers  voor  de  verhouding  van  bes  tot  winddroge  koffie 
moeilijk  met  elkander  vergelijken. De  hoornschilkoffie  gelijkt  sterk  op  de  hoornschil  van  Abeo- 
kuta;  het  schilletje  is  eveneens  bruingeel,  bros  en  dunner  dan 
bij  Liberia. Het  zilver  vlies  laat  niet  gemakkelijk  los,  zoodat  wel 
steeds  de  bereiding  met  behulp  van  een  drooghuis  zal  dienen 
te  geschieden. De  kleur  van  de  weinige  boonen,  die  glashard 
afgedroogd  werden,  is  geel. 1)  I>eze  aanplant  werd  in  Januari  1906  in  den  grond  gebracht;  de  tuin  ligt 
op  een  hoogte  van  2400  voet  boven  zee;  eind  Juli  vertoonde  zich  de  eerste  bloei. §  5.  Productie,  groeikracht  en  ziekten. Over  de  productie  op  Java  is,  met  het  oog  op  de  jeugd  der 
aanplantingen,  nog  geen  oordeel  te  vellen;  enkele  cijfers  mogen 
aan  Chevalier  ontleend  worden. Een  in  het  wild  groeiende  boom  van  ongeveer  5  jaar,  8  Meter 
hoog,  leverde  600  bessen,  of  1 200  boonen,  wat  dus  op  een  jaar-  lijksche  productie  van  1 20  gram  markproduct  neerkomt. De  pro¬ 
ductie  is  dus  in  vergelijking  met  onze  gecultiveerde  koffiesoorten 
uiterst  gering;  neemt  men  aan,  dat  er  500  boomen  op  een  bouw 
gaan  —  en  bij  den  snellen,  forschen  groei  zal  men  wel  niet  dichter 
opeen  kunnen  planten —  dan  zou  een  vijfjarige  aanplant  slechts  een 
pikol  produceeren. Het  is  echter  wel  waarschijnlijk,  dat  de  produc¬ 
tiecijfers  voor  gecultiveerde  boomen  belangrijk  hooger  zullen  zijn. De  kwaliteit  van  de  koffie  moet  zeer  goed  zijn. Chevalier 
deelt  een  analyse  van  de  marktkoffie  mede,  waarin  voor  het 
coffeïne-gehalte  wordt  opgegeven  1.89%,  een  betrekkelijk  hoog 
cijfer  dus. De  gebrande  koffie  geeft  een  uitstekenden  drank ; 
alle  deskundigen,  die  de  koffie  te  beoordeelen  hebben  gehad, 
waren  het  er  over  eens,  dat  zij  behoort  onder  de  zeer  goede 
middelmatige  kwaliteiten. Ten  slotte  mogen  hier  nog  enkele  waarnemingen  over  de 
groeisnelheid  en  ziekten  van  excelsa  een  plaats  vinden. Voor 
bladziekte  is  de  soort  zeer  vatbaar. Toen  in  Februari  1906  het 
jonge  aanplantje  in  den  Cultuurtuin 
in  den  grond  gebracht  werd,  hadden 
de  planten  een  hevigen  aanval  van 
bladziekte  te  doorstaan. Later  hebben 
zij  er  zich  grootendeels  van  hersteld. Enkele  boomen  en  het  is  opvallend, 
dat  het  juist  die  zijn,  welke  het  eerst 
gebloeid  hebben  —  zijn  voortdurend 
bladziek  gebleven. Hemileiaplekken  op  een 
blad  van  Coffea  excelsa. De  gele  Femileiaplekken  nemen 
bij  deze  bijna  het  geheele  ondervlak 
van  sommige  bladeren  in. Bij  een  soort,  waarin  de'  bladziekte 
sterk  optreedt,  is  het  niet  te  verwon¬ 
deren,  dat  men  sterk  uiteenloopende 
boomen  vindt;  in  een  aanplant  staan 
naast  boomen  van  meer  dan  2  M. hoog, 
rijkelijk  met  primaire  takken  voorzien 
en  dikwijls  flink  in  bloem  en  knop Hemileiaplekken  op  een 
blad  van  Coffea  excelsa. Hemileiaplekken  op  een 
blad  van  Coffea  excelsa. Hemileiaplekken  op  een 
blad  van  Coffea  excelsa. 678 andere  van  gelijken  leeftijd,  die  nog  geen  enkelen  primairen  tak 
gevormd  hebben,  en  met  een  paar  geelachtige  blaadjes  aan  den 
top  van  een  dun  stammetje  een  kwijnend  bestaan  voortsleepen. Uit  enkele  cijfers blijken deze verschillen  het  best. §  5.  Productie,  groeikracht  en  ziekten. andere  van  gelijken  leeftijd,  die  nog  geen  enkelen  primairen  tak 
gevormd  hebben,  en  met  een  paar  geelachtige  blaadjes  aan  den 
top  van  een  dun  stammetje  een  kwijnend  bestaan  voortsleepen. Uit  enkele  cijfers blijken deze verschillen  het  best. N. V. d. Hoogte 
boom  stam 
Omtrek 
1  vt. b. d. g. Straal  v. d. sprei 
Aantal takken. N. 3  2,80  M. 12,5 cM. 1,35  M. 16X2 vrucht. „  4  2,75  „ 
13,5 
1,50  „ 
15X2 
„  10  2,50  „ 
1 1 
>» 
1,00  „ 
17X2 vrucht. „  11  2,10  „ 
1 1 
» 
1.00  „ 
1 1  X  2  knop. „  2  1,10  „ 
6 
>> 
0,50  „ 
2X2 
„  6  1,18  „ 
6 
)) 
0,25  „ 
1X2 
.. 14  1,30  „ 
6 
1) 
9.30  „ 
1X2 
„  1 3  0,80  „ 
3 
M 
geen  takken. 17  0,75  „ 
3 
n 
geen  takken. 2,5  7o geen  takken. De  aanplant  op  Medinie 
1)  gaf  de  volgende  cijfers; Dood  .... Minder  dan  0,49  M. . . . . . 29 
)>  ï> 
18,0  „ 
0,50  —  0,99  M. . . . . 44 
27,3  „ 
1,00  —  1,49  „  . . . . 32 
1»  >> 
19,9  „ 
1,50  —  1,99  „  . . . . 36 
1»  ft 
22,5  „ 
2,00  —  2,49  „  . . . . 15 
lt  tt 
9,3  „ 
2,50  en  meer 
. . . 1  plant  „ 
0,6  „ Uit  de  cijfers  blijkt  voldoende,  dat  er  belangrijke  verschillen 
bestaan  in  de  hoogte  der  verschillende  planten. De  oorzaak  van  het  achterblijven  moet  weer  gezocht  worden 
in  de  aantasting  door  bladziekte. Wij  hebben  dus  thans  reeds 
bij  de  excelsa-koffie  met  dezelfde  verschijnselen  te  doen  als  bij 
onze  Liberia-koffie. Een  tweede  ernstige  plaag  is  de  djamoer  oepas. Deze  para¬ 
siet  trad  in  den  jongen  aanplant  te  Buitenzorg  aan  het  ondereind 
der  stammen  op  en  maakte  in  de  eerste  twee  jaar  reeds  eenige 
slachtoffers. Eind  April  vielen  alle  boomen  aan  haar  ten  offer; 679 alle  stammen  zijn  thans  op  stomp  gezaagd  en  enkele  hebben 
reeds  weer  een  nieuwen  uitlooper  ontwikkeld. alle  stammen  zijn  thans  op  stomp  gezaagd  en  enkele  hebben 
reeds  weer  een  nieuwen  uitlooper  ontwikkeld. Van  de  minder  ernstige  plagen  is  nog  de  luis  te  noemen,  die 
op  de  bedden  en  ook  op  uitgeplante  boomen  nog  al  eens  voor¬ 
komt,  zonder  zichtbare  schade  aan  te  richten. §  5.  Productie,  groeikracht  en  ziekten. De  vatbaarheid  voor  bladziekte  en  djamoer  oepas  maakt,  dat 
wij  niet  te  hooge  verwachtingen  moeten  koesteren  van  de  excelsa- 
koffie. Tegenover  deze  nadeelen  staan  slechts  de  goede  kwaliteit 
van  het  product,  volgens  de  beschrijving;  en  verder  de  forsche 
groei. Dit  laatste  kenmerk  maakt  de  excelsa,  naar  het  mij  voor¬ 
komt,  tot  een  zeer  geschikten  onderstam  bij  het  enten. Men  zal 
echter  eerst  haar  weerstand  tegen  aaltjes  moeten  bepalen,  eer 
zij  daarvoor  aanbevolen  kan  worden. §  1.  Invoer  en  eerste  aanplantingen  op  Java. Er  is  toen  van  de  bibit  een  aanplantje  aangelegd,  dat  zich 
eveneens  buitengewoon  snel  en  krachtig  ontwikkeld  heeft. Op 
3  September  1 907  in  den  grond  gebracht,  begon  het  in  Mei-Juni 
1908  reeds  rijkelijk  te  bloeien;  de  boomen  zijn  thans  flink  met 
vrucht  beladen  en  het  laat  zich  aanzien,  dat  nog  in  dit  jaar,  of 
in  het  begin  van  het  volgende  een  eerste,  kleine  oogst  van  rijpe 
bessen  ingezameld  zal  kunnen  worden. Wanneer  men  daarbij 
in  aanmerking  neemt,  dat  de  aanplant  op  een  stuk  grond  staat, 
dat  vroeger  na  eiken  flinken  regenbui  blank  stond;  dat  de  scha- 
duwboomen  tusschen  de  koffie  slecht  geslaagd  zijn ;  bovendien  de 
nabijheid  van  hoog  geboomte  een  ongunstigen  invloed  heeft  — 
in  de  randrij  komen  verscheidene  geelstaande  boomen  voor  —  dan 
is  de  gunstige  stand  van  den  jongen  aanplant  nog  meer  opval¬ 
lend. Ofschoon  het  kleine  aanplantje,  onder  zulke  afwijkende 
omstandigheden  geplant,  geen  beslist  oordeel  toelaat,  toch  meen 
ik  wel  als  een  voorloopig  oordeel  te  mogen  uitspreken,  dat  de 
Uganda-koffie  de  evenknie  der  robusta  is,  ja,  haar  misschien  op 
kleigrond,  waar  de  robusta  niet  zulk  een  gunstige  ontwikkeling 
vertoont  als  op  maagdelijken,  lossen,  humusrijken  bodem,  in 
snelheid  van  ontwikkeling,  in  groeikracht  en  productiviteit  over- Het  weinig  florissante  uiterlijk  van  de  hoornen  is  er  waar¬ 
schijnlijk  de  oorzaak  van,  dat  zij  nooit  eerder  de  aandacht 
getrokken  hehhen. Ik  de  jaarverslagen  van  den  Cultuurtuin  zijn 
geen  aanteekeningen  ov^er  de  Ugandakoffie  te  vinden ;  slechts 
hij  toeval  kwamen  haar  gunstige  eigenschappen  aan  het  licht. Toen  ik  in  1906  verschillende  koffiesoorten  op  haar  weerstand 
tegen  aaltjes  onderzocht  en  voor  het  nemen  van  infectieproeven 
een  zoo  groot  mogelijk  aantal  koffiesoorten  uitgezaaid  had,  hleek 
mij,  dat  de  hihit  van  de  Ugandakoffie  zich  buitengewoon  snel 
ontwikkelde,  sneller  zelfs  dan  die  der  rohustakoffie. Een  klein 
zaaisel  ervan,  op  hedden  aangelegd,  hleek  na  enkele  maanden 
een  hoogte  bereikt  te  hebben,  meer  dan  dubbel  zoo  groot  als 
van  de  ernaast  staande  canephorakoffie;  de  planten  hadden  op¬ 
vallend  veel  minder  te  lijden  van  bladziekte  dan  laatstgenoemde 
soort. Er  is  toen  van  de  bibit  een  aanplantje  aangelegd,  dat  zich 
eveneens  buitengewoon  snel  en  krachtig  ontwikkeld  heeft. §  1.  Invoer  en  eerste  aanplantingen  op  Java. Voorzoover  ik  heb  kunnen  nagaan  is  de  Ugandakoffie  nog 
niet  beschreven  of  bestudeerd ;  wij  bezitten  er  dus  slechts  onvolle¬ 
dige  gegevens  over. Wil  men  haar  bij  een  andere  groep  uit  het 
genus  Coffea  aansluiten,  dan  hoort  zij  thuis  dicht  bij  de  robusta- 
achtige  vormen,  waarvan  Coffea  canephora  het  hoofdtype  is. Een  uitvoerige  beschrijving  van  de  verschillende  voor  de  praktijk 
belangrijke  kenmerken  is  nog  niet  te  geven ;  toch  scheen  het  mij 
gewenscht  de  aandacht  op  de  Ugandakoffie  te  vestigen,  omdat 
zij  den  indruk  maakt  een  bijzonder  krachtige  en  productieve 
soort  te  zijn. De  nieuwe  soort  is  in  den  Cultuurtuin  door  twee  boomen 
vertegenwoordigd,  die  daar  1  Februari  1903  geplant  zijn;  waar¬ 
schijnlijk  is  de  soort  als  zaad  uit  Dar-es-Salam  op  Java  geïm¬ 
porteerd. De  naam  wijst  erop,  dat  zij  in  Uganda  inheemsch  is. Uganda  is  een  onder  Engelsch  protectoraat  staand  landschap  in 
Afrika,  ten  noorden  van  het  Victoriameer  gelegen. In  een  be¬ 
schrijving  van  het  land  wordt  medegedeeld,  dat  op  de  eilanden 
in  het  Victoriameer  koffie  in  het  wild  voorkomt;  vermoedelijk 
in  dit  de  Ugandakoffie. De  boomen  in  den  Cultuurtuin  staan  in  zeer  ongunstige  om¬ 
standigheden. Zij  zijn  geplant  onder  Hevea,  die  een  veel  te  zware 
schaduw  geeft;  de  weinig  doorlatende  bodem  heeft  eveneens  een 
ongunstigen  invloed. Het  is  niet  te  verwonderen,  dat  de  boomen 
in  erge  mate  te  lijden  hebben  van  djamoer  oepas;  hoewel  zij 
de  aanvallen  van  dien  parasiet  tot  nu  toe  steeds  weer  te  boven 
zijn  gekomen,  door  het  vormen  van  nieuwe  uitloopers,  is  de 681 mogelijkheid  niet  uitgesloten,  dat  te’  eeniger  tijd  de  schimmel  de 
hoornen  doet  afsterven. hoornen  doet  afsterven. Het  weinig  florissante  uiterlijk  van  de  hoornen  is  er  waar¬ 
schijnlijk  de  oorzaak  van,  dat  zij  nooit  eerder  de  aandacht 
getrokken  hehhen. Ik  de  jaarverslagen  van  den  Cultuurtuin  zijn 
geen  aanteekeningen  ov^er  de  Ugandakoffie  te  vinden ;  slechts 
hij  toeval  kwamen  haar  gunstige  eigenschappen  aan  het  licht. Toen  ik  in  1906  verschillende  koffiesoorten  op  haar  weerstand 
tegen  aaltjes  onderzocht  en  voor  het  nemen  van  infectieproeven 
een  zoo  groot  mogelijk  aantal  koffiesoorten  uitgezaaid  had,  hleek 
mij,  dat  de  hihit  van  de  Ugandakoffie  zich  buitengewoon  snel 
ontwikkelde,  sneller  zelfs  dan  die  der  rohustakoffie. Een  klein 
zaaisel  ervan,  op  hedden  aangelegd,  hleek  na  enkele  maanden 
een  hoogte  bereikt  te  hebben,  meer  dan  dubbel  zoo  groot  als 
van  de  ernaast  staande  canephorakoffie;  de  planten  hadden  op¬ 
vallend  veel  minder  te  lijden  van  bladziekte  dan  laatstgenoemde 
soort. §  1.  Invoer  en  eerste  aanplantingen  op  Java. Op 
3  September  1 907  in  den  grond  gebracht,  begon  het  in  Mei-Juni 
1908  reeds  rijkelijk  te  bloeien;  de  boomen  zijn  thans  flink  met 
vrucht  beladen  en  het  laat  zich  aanzien,  dat  nog  in  dit  jaar,  of 
in  het  begin  van  het  volgende  een  eerste,  kleine  oogst  van  rijpe 
bessen  ingezameld  zal  kunnen  worden. Wanneer  men  daarbij 
in  aanmerking  neemt,  dat  de  aanplant  op  een  stuk  grond  staat, 
dat  vroeger  na  eiken  flinken  regenbui  blank  stond;  dat  de  scha- 
duwboomen  tusschen  de  koffie  slecht  geslaagd  zijn ;  bovendien  de 
nabijheid  van  hoog  geboomte  een  ongunstigen  invloed  heeft  — 
in  de  randrij  komen  verscheidene  geelstaande  boomen  voor  —  dan 
is  de  gunstige  stand  van  den  jongen  aanplant  nog  meer  opval¬ 
lend. Ofschoon  het  kleine  aanplantje,  onder  zulke  afwijkende 
omstandigheden  geplant,  geen  beslist  oordeel  toelaat,  toch  meen 
ik  wel  als  een  voorloopig  oordeel  te  mogen  uitspreken,  dat  de 
Uganda-koffie  de  evenknie  der  robusta  is,  ja,  haar  misschien  op 
kleigrond,  waar  de  robusta  niet  zulk  een  gunstige  ontwikkeling 
vertoont  als  op  maagdelijken,  lossen,  humusrijken  bodem,  in 
snelheid  van  ontwikkeling,  in  groeikracht  en  productiviteit  over-  treffen  zal. Uit  dit  voorbeeld  ziet  men,  dat,  al  schijnt  een  soort 
op  het  eerste  gezicht  van  weinig  waarde  —  degeen,  die  de  oude 
hoornen  ziet,  zal  nauwelijks  willen  gelooven,  dat  er  iets  in  de 
soort  zit  —  zij  toch,  wanneer  zij  maar  een  goede  kans  krijgt, 
nog  wel  van  waarde  kan  blijken. Ieder  planter,  wien  ik  den 
jongen  aanplant  toonde,  stond  verbaasd  over  den  buitengewoon 
krachtigen  groei  ervan. Het  spreekt  van  zelf,  dat  reeds  werk  gemaakt  is  van  een  uit¬ 
breiding  van  den  Uganda-aanplant  op  Java. In  den  Proeftuin 
te  Bangelan,  en  ook  in  den  proeftuin  voor  koffiesoorten  op  Bajoe 
Kidoel  zijn  bedden  met  bibit,  in  den  laatsten  ook  reeds  een  jong 
aanplantje  in  den  vollen  grond  aanwezig. Over  een  paar  jaar 
zal  het  zaad  dus  wel  in  het  groot  verspreid  kunnen  worden. Op 
het  oogenblik  is  tusschenbeide  entrijs  te  verkrijgen. Ik  hoop, 
dat  het  hieronder  medegedeelde  de  aandacht  van  de  planters  op 
de  Ugandakoffie  mag  vestigen  en  dat  zij,  die  in  de  gelegenheid 
zijn  enten  te  maken,  eens  een  proef  met  de  nieuwe  soort  zullen 
nemen. Zij  laat  zich  zonder  bezwaar  verenten ;  op  de  ond. Sido 
Redjo  (Oengaran)  heeft  de  Hr. D. Mac  Gillavry  een  ent  ervan 
gemaakt  op  een  Liberia  onderstam. Deze  ent  werd  gemaakt  ,23 
Januari  1908. Op  een  afstand  van  10  cM. §  1.  Invoer  en  eerste  aanplantingen  op  Java. boven  de  entplek 
beginnen  de  eerste  primaire  takken  ;  op  30  Juni  had  de  sprei  een 
middellijn  van  85  cM. (horizontaal  gemeten);  de  hoogte  boven 
het  eerste  stel  takken  was  30  cM. Den  31  sten  Juli  had  de  sprei 
een  middellijn  van  1,03  cM. en  bedroeg  de  hoogte  38  cM. De 
ent  had  toen  reeds  eenige  bloemen  gedragen  en  vertoonde  nog 
knoppen. §  2.  Kenmerken. De  kenmerken  van  de  Ugandakoffie  komen  in  vele  opzichten 
met  die  van  canephora  overeen. De  bladeren  zijn  meestal  hel¬ 
dergroen,  soms  donkergroen,  steeds  lichter  van  tint  dan  bij  de 
Liberia-achtige  vormen. De  vorm  doet  eenigszins  aan  die  van 
het  Javakoffieblad  denken;  de  bladschrijf  is  niet  effen,  maar  ge¬ 
golfd,  geribbeld,  en  gewoonlijk  eenigszins  schuitvormig  gebogen. De  nerven  springen  aan  de  onderzijde  scherp  tegen  de  bladschijf  uit;  er  zijn  er  9  —  12  aanwezig;  de  domatien  zijn  weinig  ont¬ 
wikkeld  ;  wanneer  zij  aanwezig  zijn,  openen  zij  zich  met  een 
smalle  spleet,  die  in  den  hoek  tusschen  hoofd-  en  zijnerf  ligt, 
bijna  evenwijdig  aan  de  hoofdnerf;  met  de  loupe  kan  men 
reeds  waarnemen,  dat  de  opening  ervan  met  haren  voorzien 
is. De  bladrand  is  om  gekruld  en  sterk  gegolfd. Aan  den  top 
is  het  blad  toegespitst;  de  bladtop  is  iets  meer  dan  0.5  cM. lang,  driehoekig. De  dikte  van  den  bladsteel  bedraagt  ongeveer 
2.5  mM.,  van  het  derde  ros  3  —  4  mM. De  lengte  van  het 
blad  is  gemidd. ongeveer  anderhalve  decimeter;  de  verhouding 
tusschen  lengte  en  breedte  wisselt  af  tusschen  2.1  en  2.5. Het  blad  is  dus  belangrijk  kleiner  dan  van  de  gewone  robusta- 
typen. uit;  er  zijn  er  9  —  12  aanwezig;  de  domatien  zijn  weinig  ont¬ 
wikkeld  ;  wanneer  zij  aanwezig  zijn,  openen  zij  zich  met  een 
smalle  spleet,  die  in  den  hoek  tusschen  hoofd-  en  zijnerf  ligt, 
bijna  evenwijdig  aan  de  hoofdnerf;  met  de  loupe  kan  men 
reeds  waarnemen,  dat  de  opening  ervan  met  haren  voorzien 
is. De  bladrand  is  om  gekruld  en  sterk  gegolfd. Aan  den  top 
is  het  blad  toegespitst;  de  bladtop  is  iets  meer  dan  0.5  cM. lang,  driehoekig. De  dikte  van  den  bladsteel  bedraagt  ongeveer 
2.5  mM.,  van  het  derde  ros  3  —  4  mM. De  lengte  van  het 
blad  is  gemidd. ongeveer  anderhalve  decimeter;  de  verhouding 
tusschen  lengte  en  breedte  wisselt  af  tusschen  2.1  en  2.5. Het  blad  is  dus  belangrijk  kleiner  dan  van  de  gewone  robusta- 
typen. typen. De  bloemen  zitten  in  groepen  in  de  bladoksels,  in  groepen 
van  4  op  een  gemeenschappelijken  steel;  meestal  komen  in  een 
bladoksel  meerdere  zulke  groepen  voor. De  bloem 'gelijkt  op 
die  van  robustakoffie ;  de  bouw  is  wat  fijner  en  teerder  dan  van 
Javakoffie. De  bloei  heeft  het  geheele  jaar  door  plaats;  reeds 
spoedig  na  het  planten  vindt  men  de  eerste  bloemen. Een  jonge 
aanplant  van  U gandakoffie,  op  de  ond. §  2.  Kenmerken. Kemiri  in  het  Peka- 
longansche  geplant,  slechts  weinig  boven  zeehoogte  gelegen, 
kwam  in  het  begin  van  Januari  in  den  grond  en  vertoonde,  toen 
ik  de  ond. in  het  begin  van  Juli  bezocht,  reeds  overal  boomen, 
die  enkele  geopende  bloemen  of  zg. kaarsjes  droegen. Uit  een 
proef,  waarbij  eenige  groepen  bloemen  geïsoleerd  werden,  bleek 
mij,  dat  de  soort  op  kruisbestuiving  aangewezen  is;  geïsoleerde 
bloemen  zetten  geen  vrucht. De  steeltjes  der  bloemen  dragen  kleine  blaadjes,  die  dikwijls 
tot  kleine  loofblaadjes  uitgroeien,  zoodat  de  bessen  als  het  ware 
in  nestjes  van  blaadjes  zitten. Men  merkt  hetzelfde  ook  wel  eens 
bij  canephorakoffie  op. De  vruchtdracht  wordt  weergegeven  door 
de  volgende  cijfers,  waarbij  de  rechte  lijnen  takken  voorstellen, 
de  cijfers  aan  weerszijden  ervan  aangeven,  hoeveel  vruchten  of 
knoppen  aanwezig  waren. —  684  — Stam. Stam. 9  gr. vr. 9  gr. vr. 4  kl. vr. 4  kl. vr. 5  gr. vr. 7  gr. vr. 8  gr. vr. 8  gr. vr. 8  gr. vr. 11  gr. vr. 10  kl. vr. 12  kl. vr. 7  gr. vr. 15  gr. vr. 5  kl. vr. 6  kl. vr. 15  kl. vr. 15  kl. vr. 14  kl. vr. 17  kl. vr. 8  kl. vr. 7  kl. vr. 8  kl. vr. 16  kl. vr. 1  pentil. 5  pentil. 15  kl. vr. 14  kl. vr. 6  pentil. 7  pentil. 17  kl. vr. 12  kl. vr. 5  pentil. 9  pentil. 18  pentil. 17  pentil. 7  bloem. 3X4  knopp. kleine 
zeer  kleine. 11  bloem. 11  pentil. 3X4  knopp. knoppen, 
knoppen. 7  pentil. Poepoes. Poepoes. bc 
o a 
bc 
o 
c 
oT 
o S  S 
XS 
O 
D 
u  (£ 
43 
s 
Vi 
> 
c 
>  >  g  'X3 
0^  C 
Sh  ^  <1> 
tiC  ^  ^ 
o Poep a> 
Uit  deze  cijfers  blijkt  voldoende,  dat  de  vruchtdracht  v'oor  jonge 
planten  zeer  ruim  mag  genoemd  worden. De  vruchten  werden 
geteld  1 6  October  1 908,  dus  goed  1 3  maanden  na  het  planten. Bij  rijpheid  zijn  de  bessen  niet,  als  bij  de  meeste  koffiesoorten, 
helderrood,  maar  fletsrood  met  een  eenigszins  paarsachtige  tint; 
bij  nauwkeurige  beschouwing  kan  men  er  onduidelijke  strepen 
op  waarnemen. De  schil  is  dun  en  leerachtig,  het  vruchtvleesch 
in  een  eveneens  zeer  dunne  laag  aanwezig. De  discus  is  klein 
en  steekt  meestal  in  den  vorm  van  een  laag  zuiltje  een  weinig 
uit. De  bessen  zijn  langgesteeld  en  daardoor  niet  zoo  dicht  opeen 
gepakt,  als  bij  robusta  dikwijls  het  geval  is. §  2.  Kenmerken. Van  de  beide  oude  moederboomen  zijn  geregeld  de  bessen 
onderzocht. Van  een  gemiddelde  partij,  van  Moederboom  No. 2 
afkomstig,  worden  hier  de  cijfers  weergegeven  (Partij  No. 236, 
1 00  bessen  groot,  1 0  April  1 908  geplukt). Het  gemidd. gewicht  per  bes  bedraagt  1  gram. De  lengte 
der  bessen  met  platboon  varieert  van  1 2.5  tot  1 6.5  mM.,  en 
bedraagt  gemidd. iets  meer  dan  14  mM. Daarbij  behoort  een 
breedte  van  ongeveer  1  3,  en  een  dikte  van  1 1  mM. ;  de  bes  is  dus 
langwerpig. De  lengte  der  bessen  met  rondboon  varieert  tusschen 
9.5  en  13  mM.,  bedraagt  gemidd. bijna  12  mM. De  discus  is  1.5 
mM. in  doorsnede. De  hoornschilboon  is  langwerpig;  de  lengte  varieert  tusschen  9.5  en  1 2.5  bij  platboon ;  de  gemidd. lengte 
bedraagt  1 1  mM.,  waarbij  een  breedte  behoort  van  8.25  mM, 
De  rondboon,  tusschen  8.5  en  1 1 .5  mM. varieerend,  vertoont  als 
gemidd. lengte  10.25  bij  een  breedte  van  7.5  mM. De  boonen 
zijn  dus  klein Het  hoornschilletje  is  dun  en  perkamentachtig,  het  zilvervlies 
rossig  bruin ;  bij  kunstmatig  gedroogde  koffie  laat  het  zeer 
gemakkelijk  los. De  kleur  van  de  braskoffie  is  blauwgrijs. Het 
gemidd. gewicht  van  platboon  en  rondboon  der  bereide  koffie 
bedraagt  iets  minder  dan  0.1 3  gr. Het  rendement  is  ongeveer  gelijk 
met  dat  van  robustakoffie;  de  verhouding  tusschen  het  gewicht 
der  bessen  en  de  bereide  koffie  was  als  4.5:  1. Van  de  bessen 
bevatte  66  %  platboon,  33  %  rondboon  en  slechts  1  %  voosboon. De  smaak  is  nog  niet  beoordeeld  kunnen  worden,  aangezien 
nog  niet  voldoende  product  daarvoor  aanwezig  was. Het  spreekt 
van  zelf,  dat  voor  een  definitief  oordeel  over  de  waarde  der 
soort  dit  punt  van  het  hoogste  gewicht  is. De  overige  kenmerken 
echter  zijn  zoo  gunstig,  dat  zij  een  proef  op  groote  schaal  recht¬ 
vaardigen. Vooral  de  krachtige  groei  onder  slechte  condities, 
als  in  den  Cultuurtuin  te  Buitenzorg,  doet  mij  veel  van  de  nieuwe 
soort  verwachten. Het  hoornschilletje  is  dun  en  perkamentachtig,  het  zilvervlies 
rossig  bruin ;  bij  kunstmatig  gedroogde  koffie  laat  het  zeer 
gemakkelijk  los. De  kleur  van  de  braskoffie  is  blauwgrijs. Het 
gemidd. gewicht  van  platboon  en  rondboon  der  bereide  koffie 
bedraagt  iets  minder  dan  0.1 3  gr. Het  rendement  is  ongeveer  gelijk 
met  dat  van  robustakoffie;  de  verhouding  tusschen  het  gewicht 
der  bessen  en  de  bereide  koffie  was  als  4.5:  1. §  2.  Kenmerken. Van  de  bessen 
bevatte  66  %  platboon,  33  %  rondboon  en  slechts  1  %  voosboon. De  smaak  is  nog  niet  beoordeeld  kunnen  worden,  aangezien 
nog  niet  voldoende  product  daarvoor  aanwezig  was. Het  spreekt 
van  zelf,  dat  voor  een  definitief  oordeel  over  de  waarde  der 
soort  dit  punt  van  het  hoogste  gewicht  is. De  overige  kenmerken 
echter  zijn  zoo  gunstig,  dat  zij  een  proef  op  groote  schaal  recht¬ 
vaardigen. Vooral  de  krachtige  groei  onder  slechte  condities, 
als  in  den  Cultuurtuin  te  Buitenzorg,  doet  mij  veel  van  de  nieuwe 
soort  verwachten. §  3.  Groeikracht. De  jonge  aanplant  in  den  Cultuurtuin  bestaat  in  het  geheel 
uit  50  boomen,  waarbij  nog  enkele  exemplaren  komen,  die  op 
stomp  gekapt  zijn,  en  die  daarom  in  het  volgend  overzicht  niet 
medegeteld  zijn. Ik  heb  van  elk  der  50  boomen  hoogte,  stam- 
omtrek  en  sprei,  gemeten,  verder  het  aantal  stellen  primaire 
takken  geteld. Daarna  zijn  de  cijfers  op  de  volgende  manier 
gerangschikt. De  boomen  zijn  naar  de  hoogte  in  groepen  ver¬ 
deeld  ;  de  boomen  van  een  hoogte  tusschen  140  — 160  cM. b.v. bijeengevoegd  tot  één  groep,  verder  die  van  160  —  180  cM. hoogte  tot  een  tweede  groep  enz. Daarna  is  voor  iedere  groep 
het  aantal  opgenomen,  en  daarna  door  de  cijfers  voor  om  trek, 
de  cijfers  voor  de  sprei  en  die  voor  het  aantal  stellen  takken 
van  iedere  groep  bijeen  te  tellen  en  deze  sommen  door  het —  686  — aantal  te  deelen,  het  gemiddelde  van  elk  dezer  kenmerken  voor 
iedere  groep  bepaald. Bovendien  is  dan  nog,  op  dezelfde  manier 
te  werk  gaande  de  gemidd. hoogte  voor  iedere  groep  berekend. Groeikracht  van  Ugandakoffie. Jonge  aanplant  in  den  Cultuurtuin  te  Tjikeumeuh. Geplant  3  Sept. 1907. Opgenomen  14  Oct. 1908. Jonge  aanplant  in  den  Cultuurtuin  te  Tjikeumeuh. Geplant  3  Sept. 1907. Opgenomen  14  Oct. 1908. Hoogte  van 
de  groep. Aantal 
hoornen. Gemidd. omtrek. prei. van  
het  
to¬ 
141—160  cM. 3 
7.5  cM. 68.3  cM. 18.70 
15.3  cM. 3  pCt. 161-180  „ 
4 
9 
87.5  „ 
18.75 
16.9  „ 
8  „ 
181—200  „ 
22 
10.25  „ 
87.7  „ 
20.50 
18.7  „ 
44  „ 
201  -  220  „ 
15 
10.70  „ 
93.1  „ 
21.10 
20.5  „ 
30  „ 
221-240  „ 
5 
11.10  „ 
98  „ 
24.00 
22.3  „ 
10  „ 
241-  260  „ 
1 
13 
100  „ 
25 
24.2  „ 
2  „ Uit  de  tabel  blijkt,  dat  het  grootste  aantal  boomen  (44  %) 
een  lengte  heeft  van  180  —  200  cM.,  terwijl  30%  tot  de  daarop 
volgende  groep  behoort. Het  gemiddelde  van  de  lengte  mag  dus 
op  bijna  2  M,  gesteld  worden,  wat  voor  een  aanplant  van  1 3 
maanden  oud,  in  het  volle  licht  groeiend,  zeker  een  flinke  hoogte  is. Bij  de  hoogte  van  2  M. behoort  een  gemidd. omtrek  van  10.5 
cM.,  een  sprei  van  90  cM. straal  en  een  aantal  van  21  stel 
primaire  takken. Sommige  boomen  beginnen  thans  reeds  secundair  hout  te 
maken;  het  zal  noodig  zijn  spoedig  tot  toppen  over  te  gaan  om 
de  ontwikkeling  ervan  te  bevorderen. Over  de  ziekten  en  plagen  slechts  een  enkel  woord. Voor 
aaltjes  en  voor  boeboek  is  de  Uganda-koffie  even  gevoelig  als 
de  robusta;  voor  djamoer  oepas  misschien  iets  minder;  voor 
bladziekte  zeker  minder. Van  de  in  vorige  opstellen  behandelde  en  de  andere  op  Java 
in  het  groot  aangeplante  soorten  is  het  zeker  de  vorm,  die  het 687 best  tegen  Hemileia  bestand  is;  alleen  de  hybride  van  Kalimas 
is  misschien  iets  sterker  in  dat  opzicht. best  tegen  Hemileia  bestand  is;  alleen  de  hybride  van  Kalimas 
is  misschien  iets  sterker  in  dat  opzicht. Dit  alles  maakt,  dat  het  hoogst  wenschelijk  is  met  de  Ugan- 
dakoffie  een  flinke  proef  te  nemen. De  soortentuinen  te  Bangelan 
en  op  Bajoe  Kidoel  zullen  binnen  enkele  jaren  antwoord  kunnen 
geven  op  de  vraag,  of  niet  de  Ugandakoffie  boven  de  robusta 
de  voorkeur  verdient;  en,  wanneer  ooit  de  robusta  teekenen 
van  achteruitgang  mocht  vertoonen,  de  Uganda  niet  als  een 
geschikt  vervanger  ervoor  gebruikt  kan  worden. §  1.  Herkomst. §  1. Herkomst. Deze  nieuwe  koffiesoort  is  het  eerst  beschreven  in  1897  door 
Froehner  (in  het  Notizblatt  d. Kgl. botan. Mus.,  1897  p. 230). Zij  is  inheemsch  in  de  Belgische  Congo-kolonie;  men  vindt  haar 
daar  langs  de  oevers  der  groote  rivieren,  langs  den  middenloop 
van  de  Congo  en  langs  de  Oubangui,  waar  zij  groeit  op  de 
periodiek  overstroomde  rivieroevers. Volgens  Chevalier,  aan 
wien  ik  deze  bijzonderheden  ontleen  (zie  Journ. d’  Agric. tropic., 
6me  ann.,  No. 60,  p. 172)  zou  Coffea  congensis  nog  niet  in 
geregelde  cultuur  genomen  zijn,  alleen  in  proeftuinen  aangeplant 
worden. Laurent  heeft  haar  op  zijn  plantkundige  expeditie  in 
het  Congogebied  in  1903  en  1904  op  verschillende  plaatsen 
aangetroffen,  op  enkele  in  geculti veerden  staat,  bij  de  posten 
in  het  binnenland. (Zie  DE  Wildeman,  Enumeration  d. plantes 
récoltées  par  Emile  Laurent,  Fase. III,  p. 335). Eerst  in  de 
laatste  jaren  is  de  congensis-koffie  de  aandacht  gaan  trekken, 
nadat  men  ontdekt  heeft,  dat  zij  een  buitengewoon  groot 
weerstandsvermogen  bezit  tegen  de  aanvallen  van  de  blad- 
ziekte. Het  schijnt,  dat  men  deze  belangrijke  eigenschap  het 
eerst  opgemerkt  heeft  op  Madagascar. In  een  schrijven  van 
den  Gouverneur  van  dat  eiland,  van  8  Sept. 1 903  (geciteerd  door 
Chalot,  in  Compt,  Rend. d  Congrès  Colonial  de  Marseille  1 906 
p. 216),  wordt  medegedeeld,  dat  in  1901  een  dertigtal  planten 
van  Coffea  congensis  var. Chalotii,  afkomstig  uit  de  centrale 
kweek erij  van  tropische  lanbouwgewassen  te  Nogent  s/-  Marne 
bij  Parijs,  op  Madagascar  werden  uitgeplant. Deze  planten  ont¬ 
wikkelen  zich  goed ;  zij  zijn  vrij  gebleven  van  bladziekte,  hoewel, 
vlak  bij  een  aanplant  van  C. arabica  zoo  hevig  bladziekte  had, 
dat  de  aanplant  als  verloren  beschouwd  werd. De  tweejarige -  689  — planten  waren  1 .40  a  2  00  M. hoog  ;  zij  zagen  er,  hoewel  zij  op 
een  winderige  plaats  stonden,  krachtig  uit ;  enkele  droegen  reeds 
vruchten,  bijna  alle  hadden  gebloeid. Drie  jaar  later  kon  Prud- 
HoM.ME,  Directeur  van  Landbouw  op  Madagascar,  den  weerstand 
tegen  bladziekte  nog  eens  bevestigen. In  tegenstelling  met  de  proeven  op  Madagascar  hadden  de 
pogingen,  die  Martret  deed  om  in  den  proeftuin  te  Krébedjé 
(West-Afrika)  de  congensiskoffie  te  kweeken  een  weinig  bemoe¬ 
digend  resultaat. §  1.  Herkomst. In  den  Belgischen  Congo  schijnt  men  in  den  tuin  te  Eala  met 
meer  succes  de  Coffea  congensis  gekweekt  te  hebben  In  het  begin 
van  1907  ontving  het  Departement  van  Landbouw  op  zijn  verzoek 
van  daar  zaden  ;  later  hebben  wij  uit  verschillende  andere  instellin¬ 
gen  zaden  betrokken ;  ik  hoop  straks  nog  uitvoeriger  op  den  invoer 
op  Java  terug  te  komen. Aangezien  het  niet  onmogelijk  schijnt, 
dat  Coffea  congensis  een  waardevolle  vorm  zal  blijken  te  zijn, 
scheen  het  mij  nuttig  nu  reeds  de  bijzonderheden  over  haar  ken¬ 
merken  en  invoer  op  Java  bijeen  te  verzamelen  en  vast  te  leggen Med.  Dep.  v.  Landbouw  II. §  2.  Botanische  kenmerken. Coffea  congensis  is  een  struik  of  boompje  met  dunne  takken 
en  lederachtige,  heldergroene  bladeren. De  afmetingen  van  het 
blad  schommelen  tusschen  1 2  cM. en  20  cM. voor  de  lengte, 
4  —  6  cM. voor  de  breedte;  volgens  DE  Wildeman  zijn  de  afme¬ 
tingen  def  bladeren  zeer  variabel. De  bladtop  is  ongeveer  1  cM. lang,  de  bladsteel  is  iets  langer. Op  het  blad  zijn  6  —  7  paren 
zijnerven  duidelijk  te  zien. De  internodien  zijn  gemiddeld  ongeveer  5  cM. lang,  als  uiter¬ 
ste  vond  ik  2.5  cM. en  7.5  cM. Het  derde  internodium  van  de  takken  is  2.5  —  3  mM. dik;  de 
dikte  van  den  bladsteel  bedraagt  2  -  2.5  mM. De  bladrand  is 
sterk  gegolfd  en  dikwijls  omgekruld,  de  bladschijf  zelf  'geribd. De  jonge  boomen,  die  in  den  Cultuurtuin  te  Tjikeumeuh  (Bui¬ 
tenzorg)  staan,  doen  sterk  aan  Coffea  stenophylla  denken;  een 
afbeelding  van  een  ouden  boom,  door  DE  Wildeman  gepubliceerd 
(Enumeration,  fase  III,  p. 336,  fig. 54),  vertoont  ook  gelijkenis 
met  C. stenophylla. 44. 44. Med. Dep. v. Landbouw  II. —  69Ü  — iDe  bloemen  zitten  op  korte  steeltjes,  die  van  steelblaadjes 
voorzien  zijn;  ook  op  de  steeltjes  der  cymen,  waarin  de  bloemen 
vereenigd  zijn,  vindt  men  steelblaadjes. De  onderste  paren  zijn 
gewoonlijk  als  kleine  loofblaadjes,  de  hoogere  als  schubjes  ont¬ 
wikkeld;  de  onrijpe  vruchten  zitten  daardoor  als  het  ware  in 
nestjes  van  blaadjes,  zooals  men  dat  ook  bij  Ugandakoffie  en  bij 
Coffea  canephora  kan  opmerken. Er  worden  drie  of  vier  variëteiten  van  Coffea  congensis  on¬ 
derscheiden. De  meest  bekende  is  de  var. Chalotii,  waartoe  onze 
planten  behooren. De  verschillen  tusschen  de  variëteiten  betreffen 
voornl. de  bloemkenmerken ;  volgens  PlERRE  zou  de  var. Froehneri 
door  een  6  —  8  deelige  bloemkroon,  de  variëteit  Chalotii  door 
een  bloemkroon  met  5  slippen  gekenmerkt  zijn. Onze  planten 
van  de  var. Chalotii  droegen,  naast  bloemen  met  5  bloemkroon- 
slippen,  er  verscheidene  met  6  en  zelfs  7  slippen. Wat  betreft  de  bloeiwijze  werd  door  Pierre  opgemerkt,  dat 
er  dikwijls  slechts  één  cyme  van  3  —  4  bloemen  in  den  bladok- 
sel  zit;  de  vruchtdracht  zou  dus  tamelijk  gering  zijn. Bij  den 
eenigen  boom  in  den  Cultuurtuin,  welke  reeds  flink  gebloeid  heeft, 
nam  ik  een  veel  grooter  aantal  bloemen  waar. Het  volgend  schema 
geeft  een  beeld  van  de  verdeeling  der  bloemen  langs  den  tak  ; 
Stam  O Stam  O 
1 
De  cijfers  geven  het 
2  +0 
aantal  bloemen  aan. §  2.  Botanische  kenmerken. 0  -L  
3 
De  met  een*  gemerkte 
4  -f  (3  -f  1*)  ,  4  +  4 
cijfers  vermelden  knop¬ 
3  +  (3  +1*)  -j-4* 
pen;  de  cijfers  tusschen 
2  +  (3  +  1*)  +  4  ^4+(2  +  2*)  +  4 haakjes  geplaatst  gelden 
3  +  (3  +  1  *)  +  4  4  +  2  +  3* 
4*  4  . _  4+2 
telkens  voor  één  cyme. 2*  +  2*  +  4*  -L  4*  +  4*  +  2*  1 
2*  +  4*  +  4*  _L  4*  +  4*+  2*  ) 
T 
kleine  groene  knoppen. Poepoes. Stam  O 
1 
De  cijfers  geven  het 
2  +0 
aantal  bloemen  aan. 0  -L  
3 
De  met  een*  gemerkte 
4  -f  (3  -f  1*)  ,  4  +  4 
cijfers  vermelden  knop¬ 
3  +  (3  +1*)  -j-4* 
pen;  de  cijfers  tusschen 
2  +  (3  +  1*)  +  4  ^4+(2  +  2*)  +  4 haakjes  geplaatst  gelden 
3  +  (3  +  1  *)  +  4  4  +  2  +  3* 
4*  4  . _  4+2 
telkens  voor  één  cyme. 2*  +  2*  +  4*  -L  4*  +  4*  +  2*  1 
2*  +  4*  +  4*  _L  4*  +  4*+  2*  ) 
T 
kleine  groene  knoppen. De  cijfers  geven  het 
aantal  bloemen  aan. De  met  een*  gemerkte 
cijfers  vermelden  knop¬ 
pen;  de  cijfers  tusschen 
 haakjes  geplaatst  gelden 
telkens  voor  één  cyme. kleine  groene  knoppen. 691 Ook  DE  Wildeman  nam  bij  het  door  Laurent  in  den  Con- 
gostaat,  gedeeltelijk  van  gekweekte  planten  afkomstig  materiaal 
waar,  dat  meermalen  2  —  3  cymen  in  één  bladoksel  aanwezig 
waren  en  de  bloemkroon  vaak  6  slippen  vertoonde. Het  is  na¬ 
tuurlijk  mogelijk,  dat  PlERRE  bij  zijn  beschrijving  slechts  over 
weinig  materiaal  beschikte,  of  de  variaties  moeten  worden  toe¬ 
geschreven  aan  de  gunstiger  omstandigheden,  waaronder  de 
planten  in  gekweekten  staat  verkeeren. planten  in  gekweekten  staat  verkeeren. De  afmetingen  van  de  bloemorganen  werden  voor  een  boom 
in  den  Cultuurtuin  en  van  een  viertal  bloemen  van  een  boom 
in  den  botanischen  tuin  opgenomen ;  laatstgenoemde  boom  ver¬ 
keerde  onder  ongunstige  omstandigheden. Het  gemidd. aantal 
bloemkroonslippen  was  6.5  ;  de  kroonbuis  was  bij  eerstgenoemden 
boom  gemidd. 1 1 .5  m.M.,  voor  den  anderen  gemidd. 8.2  m.M. lang. De  lengte  van  de  bloemkroonslippen  bedroeg  14.6  mM., 
de  breedte  6  —  7  mM. De  bloemkroonslippen  zijn  vlak  uitge¬ 
spreid,  niet  als  bij  stenophylla-koffie  omgekruld. Voor  de  helm- 
draden  werd  een  gemidd. §  2.  Botanische  kenmerken. lengte  van  3  mM  ,  voor  de  helmknoppen 
van  ongeveer  8  mM. gevonden. Een  eigenaardigheid  van  de 
congensiskoffie  is  nog,  dat  de  bloemen  een  veel  minder  zoeten 
geur  verspreiden,  dan  die  van  Java-  en  liberiakoffie ;  de  lucht  doet 
aan  die  van  kemoeningbloemen  denken. De  bes  moet  volgens  de  beschrijvingen  en  afbeeldingen  lang- 
gesteeld  zijn ;  DE  Wildeman  heeft  van  materiaal  uit  den  Congo- 
staat  takken  afgebeeld,  waarbij  de  langgesteelde  bessen  in  trosjes 
uit  de  bladoksels  neerhangen. Ook  op  de  door  Fauchère 
gepubliceerde  photographische  afbeelding  valt  de  lange  steel 
der  bessen  op. Bij  een  bepaalde  door  DE  Wildeman  beschreven 
variëteit  echter,  Coffea  congensis  var,  subsessilis,  zijn  de  bessen 
kort  gesteeld. De  vruchten  zijn  langwerpig;  de  breedte  bedraagt  hoogstens 
1 0  mM.,  de  lengte  hoogstens  1 5  mM. Het  door  Pierre  beschre¬ 
ven  materiaal  droeg  11  —  13  mM. lange  bessen. De  kleur  der 
bessen  is  volgens  Fauchère  bij  rijpheid  helderrood;  de  schil 
en  de  pulplaag  moeten  beide  dun  zijn,  het  pulpen  gaat  uiterst 
gemakkelijk. De  boomen  in  den  Cultuurtuin  dragen  rijkelijk 692 volwassen,  echter  nog  groene  bessen;  zij  vallen  op  door  den 
langgerekten  vorm,  die  naar  den  discus  toe  toegepunt  is. De  boonen  zijn  langwerpig. Van  de  zaden,  welke  wij  uit 
Madagascar  ontvingen,  heb  ik  er  eenige  gemeten. De  lengte 
van  de  platboon  wisselde  af  tusschen  10  mM. en  13,5  mM., 
met  als  gemiddelde  11,20  mM. De  breedte  bedroeg  slechts  7  —  8 
mM. Voor  de  rondboon  schommelde  de  lengte  tusschen  9.5  mM. en  11  mM. met  10.25  mM. als  gemiddelde. De  vorm  der  boorten 
is  sterk  langwerpig;  de  grootste  breedte  ligt  op  het  midden;  de 
zijkanten  zijn  door  gebogen  lijnen  begrensd. Aan  beide  uiteinden 
in  de  boon  evenveel  afgerond. Het  gemiddeld  gewicht  der  winddroge  hoornschil  bedroeg 
ongeveer  0.2  gram. Het  hoornschilletje  is  dun  en  vliezig. §  3.  Practisch  belangrijke  eigenschappen. In  het  bovenstaande  werd  reeds  met  een  enkel  woord  ver¬ 
meld,  dat  het  uit  een  practisch  oogpunt  meest  belangrijkste 
kenmerk  bestaat  in  den  buitengewoon  grooten  weerstand  tegen 
bladziekte;  het  schijnt,  dat  Coffea  congensis  zoo  goed  als  immuun 
is  voor  deze  gevreesde  plaag,  De  bekwame  Fransche  landbouw¬ 
kundige  FauchèRE,  die  de  koffiecultuur  in  verschillende  tropische 
landen  bestudeerd  heeft,  is  meen  ik  de  eerste  geweest,  die  daarop 
de  aandacht  gevestigd  heeft  (Agricult. d. Pays  Chauds,  Ier  sem. 1906,  p. 160). Er  heerscht  eenige  verwarring  over  de  kwestie 
van  den  weerstand  tegen  bladziekte  bij  C. congensis. Volgens 
den  onlangs  helaas  overleden  specialiteit  op  het  gebied  der 
tropische  plantenziekten  Delacroix  zou  de  Hemileia  vastatrix 
behalve  op  Coffea  canephora,  ook  op  C. congensis  voorkomen. (Maladies  des  Caféiers  Agric. d. Pays  Chauds,  2me  sem. 1907  p. 34). Deze  meening  berust  blijkbaar  op  een  verkeerd  lezen  van 
een  mededeeling  van  FauchÈre  (Journ. d’  Agric. tropic. 1909, 
No. 68,  p. 63),  waarin  de  vatbaarheid  van  C. canephora  voor 
bladziekte  toegegeven  wordt,  echter  niet  van  C. congensis;  van 
deze  laatste  soort  wordt  slechts  als  bezwaar  vermeld,  dat  de 
versche  koffie  een  minder  aangenamen,  zg. „groenen”  smaak  bezit. Door  den  Franschen  koffie-expert  H. Vermond  echter  werd  de  congensis-koffie,  na  verscheidene  maanden  belegen  te  zijn, 
„trés  acceptable”  genoemd;  wij  komen  straks  nog  even  op  de 
beoordeeling  van  den  smaak  terug. Ten  einde  zekerheid  over  de  vatbaarheid  voor  bladziekte  van 
C. congensis  te  krijgen,  wendde  ik  mij  twee  jaar  geleden  tot  den 
Hr. Fauchère,  die  mij  het  volgende  daarover  schreef: „Le  Coffea  congensis  a  résisté  depuis  huit  ans  d’une  fa^on 
absolue  a  l’Hemileia  vastatrix,  qui  ravage  ici  les  plantations  de 
Coffea  arabica  et  qui  cause  des  dégats  au  Coffea  liberica. Je  dois  cependant  vous  signaler  que  l’année  dernière,  sur  un 
plant  de  Coffea  congensis,  j’ai  observé  des  taches  d’Hemileia; 
l’arbuste  en  a  porté  pendant  plusieurs  mois  sans  paraitre  en 
souffrir,  puis  le  parasite  a  disparu. Ne  recommencera-t-il  pas  des 
tantatives  d’acclimatement  sur  cette  nouvelle  espèce  de  Coffea  si 
rustique? c’est  ce  que  l’avenir  nous  apprendra. rustique? c’est  ce  que  l’avenir  nous  apprendra. En  tout  cas  les  caféiers  appartenant  a  l’espèce  canephora, 
sont  ici  trés  sensibles  aux  attaques  de  l’Hemileia;  ils  ne  sont 
guére  plus  résistants  que  les  formes  de  l’arabica.” guére  plus  résistants  que  les  formes  de  l’arabica.” 
Ook  in  het  Journ. d’Agric. tropic.,  6-me  ann.,  1906,  p. 172 
wordt  vermeld,  dat  volgens  een  correspondent,  die  C. §  3.  Practisch  belangrijke  eigenschappen. congensis 
geplant  had,  deze  soort  absoluut  bladziekte-vrij  bleef. geplant  had,  deze  soort  absoluut  bladziekte-vrij  bleef. Het  is  van  te  meer  belang,  dat  de  congensis  zich  op  Mada- 
gascar  zoo  weerstandskrachtig  tegen  de  bladziekte  vertoond  heeft, 
omdat  dit  eiland  vergeven  schijnt  te  zijn  van  dezen  parasiet, 
zoodat  bv. de  Liberiakoffie,  die  zich  hier  op  Java  jarenlang 
tegenover  de  bladziekte  heeft  kunnen  staande  houden,  op 
Madagascar  van  het  begin  af  aan  er  door  aangetast  werd  (zie 
Fauchère  in  Agric. Pays  Chauds,  1906  p. 458). Bij  de  op  Java  ingevoerde  planten  heb  ik  nog  nimmer  Hemileia 
kunnen  constateeren,  hetgeen  te  meer  opvalt,  omdat  sommige 
planten  onder  zeer  ongunstige  voor  waarden  groeiden. Thans  nog  een  enkel  woord  over  den  smaak,  een  tweede  punt, 
voor  de  praktijk  van  het  hoogste  belang. De  reeds  genoemde 
koffie-expert  H. Vermond  deelt  daarover  mede: koffie-expert  H. Vermond  deelt  daarover  mede: 
„Deze  koffie,  geheel  volgens  de  regels  bereid,  regelmatig,  fraai 
geel  van  kleur,  ziet  eruit  als  Enconge  of  Gazengo-koffie  (Afri-  694  — 
kaansche  koffiesoorten) ;  zij  is  niet  groot  van  boon  en  is  nog 
eenigszins  hard,  wat  haar  belet  om  bij  het  branden  te  zwellen. De  smaak  ervan  is  eigenaardig,  echter  verre  van  onaangenaam ; 
zonder  twijfel  zal  men  de  koffie  algemeen  lekker  vinden,  wan¬ 
neer  men  maar  eenmaal  aan  den  smaak  gewend  is. Het  is  geen 
fancykoffie,  een  soort,  alleen  voor  verwende  gehemelten  bestemd ; 
men  zal  het  moeten  zoeken  in  de  hoeveelheid  en  het  product 
verkoopen  aan  het  groote  publiek,  dat  goedkoope  koffie’s  vraagt. (Journ. d’Agric. Tropic. óme  ann.,  No. 60,  p. 172.)” (Journ. d’Agric. Tropic. óme  ann.,  No. 60,  p. 172.)” 
Wat  de  kwaliteit  betreft,  sluit  de  col^ensis  koffie  zich  dus  aan 
bij  de  robusta. Zij  vertoont  hetzelfde  bezwaar  als  laatstgenoemde 
soort,  dat  de  boonen  niet  zwellen,  de  gebrande  koffie  dus  niet, 
wat  de  branders  noemen  „hoppig”,  niet  volumineus  wordt. §  4.  De  invoer  op  Java. Reeds  in  1903  werd  Coffea  congensis  op  Java  geïmporteerd; 
24  September  van  dat  jaar  werden  door  ’s  Lands  Plantentuin  enkele 
plantjes  van  de  variëteit  Chalotii  uit  den  Jardin  colonial  te  Nogent 
s/Marne  ontvangen. 9  Februari  1904  in  de  systematische  collectie 
van  den  botanischen  tuin  uitgeplant,  schijnen  enkele  dezer  planten 
afgestorven  te  zijn. Een  plant  sloeg  goed  aan,  ontwikkelde  zich 
echter  weinig  gunstig,  hetgeen  wel  zal  moeten  worden  toege¬ 
schreven  aan  de  voorwaarden,  waaronder  de  plant  groeit;  ineen 
systematische  collectie,  waarin  dikwijls  de  eene  plant  komt  te 
staan  naast  een  nauw  er  mede  verwante  soort  uit  een  geheel  ander 
klimaat,  kan  men  de  planten  niet  geven,  wat  haar  toekomt;  de 
uit  een  wetenschappelijk  oogpunt  uiterst  gemakkelijke  rangschik¬ 
king  is  een  bezwaar,  wanneer  men  de  planten  uit  een  practisch  oog¬ 
punt  beoordeelen  wil. De  congensis-struiken  stonden  in  de  volle  zon, 
terwijl  de  bodem  eronder  bedekt  was  met  gazon ;  alleen  vlak 
om  den  stam  was  deze  bedekking  weggenomen. De  planten 
bloeien  onder  deze  omstandigheden  wel,  de  vruchten  zetten  zich 
echter  niet. Op  mijn  verzoek  stond  de  Hr. Wigman  bereidwillig 
een  plant  aan  den  Cultuurtuin  te  Tjikeumeuh  af ;  deze  werd  daar 
in  de  collectie  koffiesoorten  geplant  onder  groeivoorwaarden,  die 
beter  aan  haar  eischen  beantwoorden. 695  — 
Behalve  deze  oudere  boom  bevinden  zich  in  de  soorten- col¬ 
lectie  van  den  Cultuurtuin  nog  enkele  planten,  afkomstig  uit  de 
Serres  van  den  Congostaat  te  Laeken  bij  Brussel,  en  een  plant, 
uit  Nogent  s/Marne  ontvangen;  deze  werden  alle  in  Wardsche 
kisten  als  kleine  planten  op  Java  ingevoerd. Zij  werden  Mei  1 908 
geplant  en  hebben  thans  een  hoogte  bereikt  van  0.90  —  1 .60  M. Enkele  dezer  boomen  willen  niet  goed  aan  den  groei  komen; 
zij  blijven  schraal,  de  bladeren  zien  er  geel  uit. Van  de  goed 
ontwikkelde  boomen  en  van  het  exemplaar,  uit  den  Plantentuin 
afkomstig,  is  reeds  entrijs  genomen,  waarvan  ten  behoeve  van 
de  soortencollectie  in  den  Proeftuin  te  Bangelan  en  op  de  onder¬ 
neming  Bajoe  Kidoel  enten  gemaakt  zijn. Behalve  deze  planten  in  Wardsche  kisten  werden  ook  herhaal¬ 
delijk  zaden  ingevoerd. Een  eerste  partij  ontvingen  wij  in  1907, 
uit  den  Congostaat. De  zaden  waren  verpakt  in  verweerde  blad¬ 
aarde;  voor  een  groot  deel  waren  zij  ontkiemd  en  tot  kepelans 
uitgegroeid,  die  ei;  tengevolge  van  het  gebrek  aan  licht  wit  en 
waterig  uitzagen. §  4.  De  invoer  op  Java. Een  deel  van  den  inhoud  was  uit  het  blik 
gevallen ;  tengevolge  van  het  schudden  gedurende  de  reis  waren 
van  bijna  alle  plantjes  de  kepelblaadjes  afgebroken ;  slechts  twee 
gave  plantjes  waren  te  vinden. Deze  werden  voorzichtig  in  een 
pot  met  zand  uitgeplant  en  onder  een  stolp  geplaatst,  die  eerst 
bedek  gehouden  werd  om  de  plantjes  geleidelijk  aan  het  licht 
te  wennen. Een  van  de  beide  plantjes  sloeg  niet  meer  aan ;  het 
andere  begon  reeds  groen  te  worden,  toen  plotseling  op  een 
morgen  het  plantje  omgevallen  bleek  te  zijn ;  het  stengeltje  was 
vlak  boven  den  grond  doorgerot. Ik  heb  toen  beproefd  het  plantje 
nog  te  redden  door  het  stengeltje  boven  de  rotte  plek  door  te 
snijden  cn  het  bovengedeelte  te  planten ;. dit  stengeltje  heeft 
spoedig  weder  een  nieuwen  wortel  gevormd  en  thans  is  het  reeds 
tot  een  flink-  boompje  uitgegroeid,  dat  rijkelijk  met  onrijpe 
vruchten  beladen  is. De  kenmerken  van  het  boompje  wijken 
echter  zoo  sterk  van  die  der  andere  congensisplanten  af,  dat  het, 
naar  het  mij  voorkomt,  tot  een  andere  soort  zal  moeten  gerekend 
worden. Een  later  ontvangen  bezending  zaden  uit  den  Congo¬ 
staat  gaf  geen  resultaat. In  November  1908  ontvingen  wij  een 696 500-tal  zaden,  van  de  congensisboomen  op  Madagascar  geoogst; 
zij  zijn  in  de  beide  soortentuinen  uitgelegd,  en  bleken  grooten- 
deels  kiemkrachtig  te  zijn. 500-tal  zaden,  van  de  congensisboomen  op  Madagascar  geoogst; 
zij  zijn  in  de  beide  soortentuinen  uitgelegd,  en  bleken  grooten- 
deels  kiemkrachtig  te  zijn. Men  ziet  dus,  dat  wij  reeds  over  een  aantal  jonge  congensis- 
planten  beschikken,  en  dat  binnen  enkele  jaren  zaden  van  de 
nieuwe  soort  voor  planters  op  Java  beschikbaar  gesteld  kunnen 
worden.