Een theologische faculteit als huis van vele woningen: Over de institutionalisering van de theologie in de pluralistische, seculiere samenleving
1  
Navorsingsgenoot, Prof C J Wethmar, Departement Dogmatiek en 
Christelike Etiek, Universiteit van Pretoria. A theological faculty as a house with many rooms: On the 
institutionalisation of theology in a pluralistic, secular society. A theological faculty as a house with many rooms: On the 
institutionalisation of theology in a pluralistic, secular society. Religious pluralism is changing the Western world. The transmission 
of Christian faith is less a matter of course than it has been. People 
are free to form their own opinions and ‘choose’ their way of life. Because pluralism affects the basic values of society that have to be 
supported by world view traditions, religious pluralism is one of the 
main political problems of the ‘secular’ state as well. Faculties of 
Theology can be organised better as apartments buildings for 
religions with common rooms, exchange and debates, instead of 
gradually becoming departments of descriptive religious studies. A 
public inter-religious dialogue on values and political issues will be 
supported by such an institution, and prevent accountability for 
views of life to disappear from the public arena into privacy and 
hidden places. Students can be educated in plural theological 
faculties of universities that reflect societal realities, in an 
atmosphere of respect, integrity, dialogue and accountability. The first section of this contribution describes the changing situation 
in the European (EU) culture; the second the consequences of 
pluralism for churches; the third the crisis of traditional theology; 
and the fourth points out the perspective of a plural but confessional 
institutionalisation of theology/ies. Een theologische faculteit als huis van vele woningen: Over 
de institutionalisering van de theologie in de pluralistische, 
seculiere samenleving H Vroom1 
(Vrije Universiteit, Amsterdam) 1 
INLEIDING De ‘Westerse’ christelijke theologie staat voor grote veranderingen. De globalisering en de pluralisering van de cultuur gaat niet aan haar 
voorbij. In deze bijdrage zal ik de ontwikkelingen beschrijven, de 
gevolgen voor kerk en theologie duiden en uiteenzetten waarom de 
theologie in de plurale cultuur om een andere organisatie van de EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 562 geloofsdoordenking vraagt2. Op de achtergrond staan eerdere 
publicaties van Conrad Wethmar en schrijver dezes3. We schreven 
niet alleen beiden een dissertatie op het gebied van de hermeneutiek, 
maar 
werkten 
ook 
samen 
in 
twee 
projecten 
over 
de 
institutionalisering van de theologie; in 1996 in een project van de 
Teologische Fakulteit in Pretoria over diverse modellen om 
oecumenische samenwerking in de theologie te organiseren, en in 
2000 in een project over ‘Theology between the Academy, Church, 
and Society’. Deze bijdrage ligt in het verlengde van deze 
‘navorsingsprojecten’ en handelt over het thema Theologie en 
Publiek domein - Universiteit, dat Conrad Wethmar gedurende de 
ontwikkelingen in Zuid-Afrika steeds heeft bezig gehouden, zowel 
in de theorie als in de praktijk. Na de Inleiding schets ik in de tweede paragraaf de 
veranderingen in de cultuur die het bestaande paradigma van de 2  
Er bestaat veel literatuur over de culturele en maatschappelijke 
ontwikkelingen in de West-Europese cultuur, maar minder over die in de 
theologie. Deze bijdrage steunt in sterke mate op persoonlijke ervaring. Daarom zal ik hier enkele verbanden noemen waarin ik bij deze zaken 
betrokken ben of ben geweest, zodat de lezer zich enigszins een oordeel kan 
vormen over de herkomst van de meningen in deze bijdrage: de 
onderzoekgroep Ontmoeting van tradities; het Centrum voor Islamitische 
Theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, VISOR (VU-Institute for the 
Study of Religion, Culture, and Society); het bestuur van de Nederlandse 
OnderzoekSchool voor Theologie en Religiewetenschappen NOSTER; de 
Interfaith Committee van de Nederlandse Raad van Kerken; de European 
Sociey for Intercultural Theology and Interreligious Studies (ESITIS); en 
voordien de European Area Committee of the World Alliance of Reformed 
Churches; de Universitaire Toetsingscommissie van de VU (advisory 
committee on research); het Bestuur van het Wetenschappelijk Instituut van het 
CDA – verbanden waarin steeds vragen over pluralisering van de samenleving, 
de plaats van de levensbeschouwing op het publieke domein en van de 
theologie aan de orde zijn. 2  
Er bestaat veel literatuur over de culturele en maatschappelijke 
ontwikkelingen in de West-Europese cultuur, maar minder over die in de 
theologie. Deze bijdrage steunt in sterke mate op persoonlijke ervaring. 
Daarom zal ik hier enkele verbanden noemen waarin ik bij deze zaken 
betrokken ben of ben geweest, zodat de lezer zich enigszins een oordeel kan 
vormen over de herkomst van de meningen in deze bijdrage: de 
onderzoekgroep Ontmoeting van tradities; het Centrum voor Islamitische 
Theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, VISOR (VU-Institute for the 
Study of Religion, Culture, and Society); het bestuur van de Nederlandse 
OnderzoekSchool voor Theologie en Religiewetenschappen NOSTER; de 
Interfaith Committee van de Nederlandse Raad van Kerken; de European 
Sociey for Intercultural Theology and Interreligious Studies (ESITIS); en 
voordien de European Area Committee of the World Alliance of Reformed 
Churches; de Universitaire Toetsingscommissie van de VU (advisory 
committee on research); het Bestuur van het Wetenschappelijk Instituut van het 
CDA – verbanden waarin steeds vragen over pluralisering van de samenleving, 
de plaats van de levensbeschouwing op het publieke domein en van de 
theologie aan de orde zijn. 1 
INLEIDING 3  
In 1996 ging het over het dilemma tussen een faculteit met een 
godsdienstwetenschappelijke basis en confessioneel-bepaalde theologische 
vervolgopleidingen (duplex ordo) of een oecumenische theologische opleiding 
met eigen accenten voor denominaties (simplex ordo) – daarna gepubliceerd in 
Skrif en Kerk (1997-8). In 2000 ging het zowel om de theologie in eigenlijke 
zin en de vergodsdienstwetenschappelijking als over simplex/duplex ordo. Conrad Wethmar beschreef toen de ontwikkelingen in de Teologische Fakulteit 
van Pretoria en gaf een uitvoerige nabeschouwing over de gehele bundel 
(2003). ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 
563 ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 563 ‘neutrale, liberale staat’ doorbreken en de vergaande consequenties 
van de levensbeschouwelijke pluralisering van de samenleving: van 
Verlichtingsparadigma tot dialoog. Mensen maken individuele 
keuzen op de levensbeschouwelijke ‘markt’. De veranderingen in de 
cultuur brengen de klassieke christelijke theologie in een crisis. In de 
derde paragraaf schets ik deze crisis. Tot slot geef ik argumenten 
voor de ontwikkeling van een Faculteit voor de Studie van Religies 
en Levensbeschouwingen waarbinnen ieder de eigen traditie 
bestudeert en zoekt naar verantwoord geloof. Binnen deze Faculteit 
heeft de dialoog een vanzelfsprekende plaats. Ik ga niet in op de 
ingrijpende 
verschillen 
tussen 
de 
wereldreligies 
en 
hun 
overlappingen (zie Gort et al. 2006) en noem kortheidshalve elke 
bezinning op religie en seculiere levensbeschouwing theologie. In deze Inleiding schets ik de ingrijpende veranderingen die we 
in de West-Europese cultuur meemaken. De meeste grote steden in 
West-Europa kennen een sterk gemengde bevolking. Temidden van 
de ‘oorspronkelijke bewoners’ leven er veel mensen die uit de 
vroegere koloniën afkomstig zijn. In Nederland bestaan de 
‘oorspronkelijke bewoners’ in de steden traditioneel ook voor een 
hoog percentage uit nageslacht van vluchtelingen – protestanten uit 
Frankrijk en het huidige België en joden uit Spanje en Polen – en 
mensen die om redenen van armoede vooral uit Duitsland naar de 
Lage Landen zijn getrokken. Vanaf de jaren zestig van de twintigste 
eeuw zijn er grote groepen ‘gastarbeiders’ binnen gekomen, die na 
verloop van tijd hun gezin mochten laten overkomen. Ook uit landen 
met gewelddadige conflicten zijn er vluchtelingen gekomen – vaak 
hoger opgeleid. Deze groep verschilt van de mensen die als 
gastarbeiders zijn gekomen. 1 
INLEIDING Gastarbeiders bezoeken hun familie in 
het land van herkomst met grote regelmaat; men voelt zich voor 
elkaar verantwoordelijk; het percentage huwelijkspartners uit de 
streek van herkomst daalt maar ligt deze jaren op ongeveer de helft 
van het aantal huwelijken – wat leidt tot nieuwe instroom van 
mensen zonder kennis van de taal en de cultuur. Veel vluchtelingen 
hebben hun schepen achter zich verbrand; voormalige gastarbeiders 
niet. Bovendien zijn veel van de gastarbeiders moslim. Alleen al 
door de gebedstijden en de ramadan en afwijkingen van de (post-) 
christelijke inrichting van de cultuur, manifesteert de islam zich in de 
publieke ruimte (Scheffer 2007:37). In de Europese Unie leven meer dan tien miljoen mensen met 
een islamitische achtergrond. Frankrijk, België en Nederland hebben EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 564 het hoogste percentage moslims (respectievelijk ongeveer 8%, 6% 
en 6%). De islamitische bevolking leeft als alle nieuwkomers 
hoofdzakelijk in de steden. In sommige wijken van grote steden als 
Amsterdam en Utrecht en kleinere als Roermond is bijna de helft 
van de bevolking moslim. Daarnaast is er een bijna even groot 
percentage van de ‘nieuwe’ bevolking christen, zodat er in Parijs en 
Lyon, in Brussel en Amsterdam veel niet-westerse christenen zijn: 
uit voormalige koloniën afkomstig of als vluchteling naar Europa 
gekomen. De scholen in deze wijken worden ‘zwarte scholen’ 
genoemd. Een moeilijkheid van zulke wijken met ‘nieuwe’ 
Nederlanders is dat de beheersing van het Nederlands sterk tekort 
schiet, waardoor een groot deel van de jongeren in opleidingen en 
beroepen terechtkomt waarin men weinig taalvaardigheid nodig 
heeft, en veel werkeloosheid. Er bestaat reëel gevaar voor segregatie. Met name vrouwen kunnen in de grote steden leven zonder de 
Nederlandse taal te spreken. Omdat delen van de nieuwe bevolking 
niet sterk mengen met de oude bevolking, blijven cultuurverschillen 
een grote rol spelen. Na de aanslagen in New York is de vrees voor ‘de Islam’ sterk 
toegenomen. De aanslagen die Al-Kaida en verwante groepen 
wereldwijd plegen houden die angst levend. Dat sommige van de 
aanslagplegers van 9/11 in Hamburg hadden gestudeerd en de 
gewelddadige jongeren die Nederland en Engeland werden 
gearresteerd uit eigen land afkomstig waren, maakte de spanningen 
rond radicale moslims en achtergebleven groepen tot een intern 
probleem van West-Europese landen. Nuances worden daarbij over 
het hoofd gezien; men spreekt meestal massief over ‘de Islam’. ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 1 
INLEIDING Er is 
een tendens tot wat ik ‘etnisering’ van ‘de Islam’ zou willen noemen, 
ook al heeft men juist niet één taal, één geschiedenis en eenzelfde 
culturele achtergrond. Toch scheren de krasse islamcritici hen over 
één kam. De verschillende islamitische richtingen kiezen hun eigen 
ontwikkeling en ook de mate en de manier waarop zij integreren 
loopt wijd uiteen. Alle landen van de EU worstelen met de plaats van de nieuwe 
religie, de Islam. Tegelijk verheugen ook andere wereldreligies zich 
in een zekere mate van populariteit. Hindoe-gemeenschappen zijn uit 
India en het Caraïbische gebied afkomstig. Een aanzienlijk 
percentage jongere goedopgeleide mensen wordt geïnspireerd door 
boeddhistische stromingen. Religie is ‘terug van weggeweest’. De 
opleving van religiositeit wereldwijd maakt een eind aan de ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 565 populaire secularisatiethese – zoals bijvoorbeeld Peter Berger 
ruiterlijk toegeeft; hij legt er ook nadruk op dat religie niet in de 
oude vormen terugkeert maar in nieuwe (Berger 1999). De sterke 
secularisatie in een groot aantal Europese landen is, wereldwijd 
gezien, een ‘exceptional case’ (Davie 2002:1-26, 138-50). Door de globalisering en in Europa de eenwording in de 
Europese Unie hebben de Europese regeringen veel van hun macht 
verloren. De veranderingen treffen ook het sociale stelsel dat in de 
landen aan de rivier de Rijn in een hoge mate van bestaanszekerheid 
voorzag: het ‘Rijnlandse economische model’ met zijn nadruk op 
solidariteit. Door de wereldwijde competitie is het recht op sociale 
bijstand sterk ingekrompen – voor een deel ook terecht want waarom 
zou iemand van vijftig jaar oud die zijn baan verliest in een ruim 
aantal gevallen tot zijn pensioen zonder te werken grotendeels 
worden doorbetaald? Door deze kortingen op de solidariteit neemt 
de ‘sociale geborgenheid’ af en bijgevolg de onzekerheid toe. De 
kleinere gezinnen en de toegenomen modernisering en complexiteit 
van de samenleving maakt dat jonge mensen in sterke mate hun 
eigen weg in het leven moeten vinden; men spreekt van 
‘risicosamenleving’. Deze ontwikkeling heeft stellig bijgedragen aan 
een toenemende belangstelling voor ‘religie en spiritualiteit’. De 
vraag naar zin en onzin van het leven laat zich moeilijker 
onderdrukken. Terwijl de klassieke kerkelijke richtingen veel van hun kracht 
hebben verloren, staat religie vanaf het einde van de twintigste eeuw 
weer meer in de belangstelling. Men waarschuwt er terecht voor om 
dit niet als een terugkeer van de oude situatie te beschouwen, want 
de structuren van religieuze gemeenschappen verschillen. 1 
INLEIDING Aan de 
ene kant van het spectrum zijn er de talloze bricoleurs, die uit de 
veelheid van het religieuze aanbod hun eigen geloof en leefwijze 
samenstellen, aan de andere kant de vormen die men ‘strong 
religion’ heeft genoemd (Almond 2003). Deze ontwikkelingen raken de klassieke theologie in haar kern. Traditioneel is de theologie met kerken verbonden, maar de kerken 
verliezen veel van hun gezag – zowel aan de kant van de bricoleurs 
als bij ‘strong religion’. Islamitische en christelijke jongeren gaan bij 
websites te rade. Traditioneel opgeleide predikanten met grondige 
kennis van Hebreeuws en de dogmatische klassieken komen vaak 
niet toe aan de geloofsvragen waarmee hun gemeenteleden EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 566 worstelen. De traditionele christelijke theologische studie is – of 
men het prettig vindt of niet – zowel vanuit de kerk als vanuit de 
samenleving gezien aan een grondige heroriëntatie toe. De theologie 
heeft een taak: hoe anders scheiden we het religieuze kaf van het 
spirituele koren?; wie anders brengt studenten met de diepere lagen 
van tradities in aanraking? ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 4  
Men denke aan studies over de ‘invention of tradition’ en 
identiteitsconstructie. 2 
VAN VERLICHTINGSPARADIGMA TOT DIALOOG 2 Na de Tweede Wereldoorlog brak een periode aan waarin de 
koloniën van West-Europese landen zelfstandige staten werden. Het 
koloniale beleid had naast handelsbelangen als een van de leidende 
gedachten dat de Westerse ‘beschaving’ – ik zie ervan af om in deze 
bijdrage hieronder vele begrippen tussen aanhalingstekens te 
schrijven – een hoger stadium van de ontwikkeling van de mensheid 
vertegenwoordigde. Deze gedachte had christelijke wortels maar 
was ook sterk door de Verlichting bepaald. Christenen wilden 
idealen van gelijkheid, barmhartigheid en solidariteit verbreiden; 
men denke aan diaconaat, zending en katholieke congregaties. In de 
tijd van de Verlichting werden deze idealen met vooruitgangsdenken 
verbonden zodat de notie ‘heidense volkeren’ of, milder, ‘volkeren 
aan wie men het Evangelie mocht brengen’ verbonden werd met een 
historische beoordeling als minder en meer ontwikkeld – en met 
Idealistische en Romantische, ‘organologische’ ideeën over de 
ontwikkeling van volkeren met elk een eigen ‘ziel’ en plaats in het 
grote historische proces. Het verband met de gedachte aan apartheid 
is helder. In de tijd van de ‘Pacific War’ vinden we de gedachte van 
een superieure cultuur overigens ook in Japan met consequenties 
voor de rol van Japan in Oost-Azië. Deze ordening van culturen 
heeft diepe sporen getrokken in de negentiende en vooral in de 
twintigste eeuw. De wonden die door de praktische gevolgen van de 
beoordeling van volkeren en culturen als ‘hoger’ en lager’ zijn 
ontstaan, zijn nog lang niet geheeld. Maar, zoals zo vaak, de reactie 
op de onrechtvaardige nadruk op cultuurverschillen loopt gevaar in 
een tegengestelde fout te vervallen, zoals cultuurrelativisme of de 
verwaarlozing van culturele en religieuze verschillen. Omdat dit 
punt centraal is voor wat volgt, ga ik er iets dieper op in. Het tegendeel van een ordening van culturen als lager en hoger 
– zeg: cultuurprioritering – is cultuurrelativisme, dat alle culturen 
gelijkwaardig acht en ervan uitgaat dat er geen boven-culturele, 
universele maatstaven bestaan waarmee men de waarde van culturen SSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 567 kan beoordelen. De schema’s van de verschillende culturen zijn 
incompatibel: het is onmogelijk om ze geheel te begrijpen. Omdat 
een cultuur een geheel vormt, kan men de waarde van onderdelen 
van diverse culturen – bijvoorbeeld de man-vrouw-verhouding – ook 
niet tegen elkaar afwegen. Cultuurprioritering en cultuurrelativisme 
staan weliswaar tegenover elkaar inzake de waarde van culturen, 
maar zij delen één grote vooronderstelling: dat culturen ‘gehelen’ 
vormen. 2 
VAN VERLICHTINGSPARADIGMA TOT DIALOOG Het zijn beide massieve, holistische visies op ‘een cultuur’ 
– de één vanuit een westerse vooruitgangsidee, de andere vanuit de 
gelijkwaardigheid van verschillende culturen. Het zal duidelijk zijn 
dat deze visies op cultuur hun parallellen hebben wat betreft religie 
en de verhouding tussen religies. Ook hier kan men vanuit een 
reïficatie van religie – ‘de islam’, ‘het hindoeïsme’ – tot een gradatie 
qua niveau van beschaving en waarheid komen of tot een 
nevenschikking en relativering van waarheidsaanspraken – de 
‘pluralismethese’. Wilfred Smith (1964) wees in 1962 al op de 
onhoudbaarheid van reïficatie van religieuze tradities. Wat de cultuur betreft wordt deze holistische visie 
tegenwoordig door cultureel-antropologen meestal afgewezen als 
essentialistisch: alsof culturen een essentie, een wezen, zouden 
hebben dat hun identiteit uitmaakt en onveranderlijk is. Culturen zijn 
dynamische, contextuele en complexe verschijnselen die in zichzelf 
pluraal zijn en zich verder ontwikkelingen in wisselwerking met 
andere culturele tradities. Het overeenkomstige kan men van religies 
zeggen. Ook zij zijn historisch gegroeide fenomenen die men niet 
lichtvaardig op een noemer mag brengen. Het probleem hierbij is dat 
er ontegenzeggelijk verschillen tussen culturele tradities bestaan – 
die mensen om strategische redenen kunnen benadrukken of 
verdoezelen4. Ook de ontkenning van cultuurverschil kan uit 
strategische motieven voortkomen en dienstbaar zijn aan de 
identiteitsconstructie en emancipatie van een groep mensen. Cultuurverschillen 
spelen 
onmiskenbaar 
een 
grote 
rol 
in 
intermenselijke verhoudingen en kunnen niet alleen problemen 
opleveren als men ze overdrijft of negeert maar ook als men over het 
hoofd ziet dat culturele en religieuze identiteitsconstructies kunnen 
worden gebruikt op grond van persoonlijke en gemeenschappelijke 
belangen. Cultuur en levensbeschouwing zijn met elkaar verweven, 4  
Men denke aan studies over de ‘invention of tradition’ en 
identiteitsconstructie. en EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 568 want levensbeschouwingen omvatten een visie op waarden, en 
culturen zijn op waarden gebouwd. Men moet dus onderscheiden 
tussen religie en cultuur maar men kan ze niet van elkaar losmaken. Om een voorbeeld te geven, dat veel moslimse mannen vrouwen 
geen hand geven, is een cultureel gegeven met een religieus-ethische 
motivatie, de zedigheid. De hoogachting voor de profeet Mohammed 
is religieus, maar werkt door in de wetgeving van islamitische staten 
en heel de cultuur (Okumus 2008). Omdat religie en cultuur zo nauw 
verweven zijn, kan men vaak beter van religio-culturele tradities 
spreken. 2 
VAN VERLICHTINGSPARADIGMA TOT DIALOOG De specifieke moeilijkheid van politiek beleid inzake cultuur, 
religie en integratie komt voort uit het feit dat men met vier 
inzichten moet rekenen die zich niet gemakkelijk laten verbinden: 1) 
culturele en religieuze identiteiten zijn historisch gegroeide, 
groepsgebonden constructies; 2) tussen religieuze en culturele 
groeperingen bestaan aanmerkelijke verschillen in gewoonten, 
waarden en opvattingen; 3) culturele en religieuze tradities 
ontwikkelen zich in wisselwerking met elkaar en de verdere context; 
4) een cultuur behoeft een aantal gemeenschappelijke waarden, 
normen en gewoonten, en dus ook voldoende gemeenschappelijke 
inzichten in het leven. De erkenning van de eerste drie punten samen levert een 
probleem op voor de realisering van het vierde. Hoe realiseren wij 
gemeenschappelijkheid op de werkvloer, op de school en in de straat 
en hoe bouwen we aan een sociaal stelsel dat mensen 
bestaanszekerheid biedt en sociale samenhang schept? Wie de eerste 
drie inzichten beaamt, kan gemeenschappelijkheid niet meer 
deductief uit een idee van universele menselijkheid afleiden, maar 
zal haar inductief moeten ‘vinden’ in het proces van de 
wisselwerking tussen mensen uit verschillende tradities. Deze constatering heeft twee belangrijke consequenties. In de 
eerste plaats vervalt hiermee de mogelijkheid om mondiale waarden 
en normen af te leiden uit één van de religio-culturele tradities. Dit 
heeft gevolgen voor de status van het eerste artikel de van de 
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948): ‘Alle 
mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij 
zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens 
elkander in een geest van broederschap te gedragen.’ Deze zinsnede 
is niet de uitkomst van een sociaal-wetenschappelijk onderzoek naar ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 
569 ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 569 standen van zaken wereldwijd, maar een gedeelde normatieve 
overtuiging van de opstellers van deze Verklaring – en dus een ideaal 
en geen feit, zoals de preambule ook uitdrukkelijk stelt.5 Bij het 
ondertekenen ervan door overheden die deze rechten met voeten 
treden, spelen politieke motieven en economische belangen een 
grote rol. Deze constatering – het gaat hierbij niet om een universele, 
transculturele waarheid – betekent dat de waarde die met deze 
zinsnede wordt uitgedrukt, voortdurend bevestiging vanuit diverse 
culturen behoeft, wil ze geen dode letter worden.6 In de tweede plaats staat de erkenning van cultureel pluralisme 
haaks op wat bekend staat als ‘de liberale moraal’ – die niet verward 
mag worden met de opvattingen van politieke liberale partijen. 2 
VAN VERLICHTINGSPARADIGMA TOT DIALOOG De 
term slaat op de fundering van de morele grondslag van de (Westerse 
georiënteerde) grondwetten. De daarin verwoorde waarden komen – 
zoals men het in Nederland vaak uitdrukt – voort uit de ‘joods-
christelijke’ traditie in combinatie met Humanisme en Verlichting. Deze waarden hebben zich – is de gedachte – van hun afkomst 
losgemaakt en zijn gemeengoed geworden (Taylor 2002:89). Ik denk 
dat men hierbij wezenlijke punten over het hoofd ziet. Wat in de 
geschiedenis sociaal geconstrueerd is, kan in een latere ontwikkeling 
ongedaan worden gemaakt –ook als het een tijd lang voor algemeen 
beschaafd doorgaat, men denke aan de voorgeschiedenis van de 
Tweede Wereldoorlog. Deze visie lijkt mij een voorbeeld van een 
waarheidsaanspraak vanuit bepaalde tradities die zonder empirisch 
onderzoek wordt veralgemeniseerd tot een algemeen geloof. Om 
deze reden is de inductieve weg van de dialoog de enige methode 
om tot bredere overeenstemming te komen en gemeenschappelijke 
waarden van de wereldsamenleving langdurig te onderbouwen. In dit proces neemt men de waarheidsaanspraken van 
religieuze tradities serieus. Religies dragen immers fundamentele 
inzichten in het bestaan over en daarmee inzicht in het leven en de 
waarden die mensen wel en niet moeten nastreven. Ik geef een 5  
http://www.unhchr.ch/udhr/lang/dut.htm 6  
Men 
zie 
voor 
visies 
op 
mensenrechten 
vanuit 
verschillende 
wereldreligies de bundel Human Rights and Religious Values, m.n. voor de 
spanning tussen de noodzaak van hun universele geldigheid ervan en de 
noodzaak van culturele en religieuze onderbouwing en formulering ervan in de 
bijdragen van drie juristen in deze bundel: An-Na’im, De Waardt en De Gaay 
Fortman (1995). Zie ook Tennekes-Griffioen (2002). EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 570 voorbeeld dat aan de Abrahamitische religies is ontleend. Zij 
beschouwen mensen als door God geschapen en als zodanig 
gelijkwaardig. Van hieruit geloven zij dat mensen in beginsel met 
een zelfde moraliteit zijn uitgerust. ‘In beginsel’, want niemand zal 
beweren dat deze moraliteit van de mens overal en altijd goed vorm 
heeft gekregen in het leven. Als men het religieus pluralisme serieus 
neemt zal men moeten erkennen dat deze ‘Abrahamitische’ visie op 
mens en samenleving internationaal één van de vele visies is. Zowel 
seculiere als monotheïstische als non-theïstische religieuze visies 
zijn, politiek gezien, meningen van groepen mensen en hun 
voorstellen aan anderen. In de wisselwerking tussen religieus 
tradities met al hun innerlijke pluraliteit kunnen mensen elementen 
van andere tradities overnemen of verwerpen. Dat proces is de 
eeuwen door gaande en is door de globalisering en internet 
geïntensiveerd. De uitkomst moeten we afwachten. De rechten en 
plichten van mensen zijn neerslag van onderhandelingsprocessen 
tussen mensen met uiteenlopende levensovertuigingen en als 
zodanig historische constructen. De toepassingen ervan zijn 
contextueel. Daarom zijn ze beïnvloed door locale religio-culturele 
inzichten en sociaal-economische processen en machtsverhoudingen. De relatie van politiek en levensbeschouwelijke organisaties is 
lastig. Ze kunnen niet zonder elkaar maar ook niet met elkaar. De 
politiek beslist over wetgeving en neemt besluiten op grond van 
inzicht in complexe problemen op grond van waarden die men in 
politieke stromingen erkent. Politici zijn dus zelf deel van tradities 
die waarden erkennen, propageren en toepassen in de vormgeving 
van de samenleving. Deze politieke tradities zijn verweven met 
levensbeschouwelijke tradities. De overheid van een land is voor 
haar waarden dus van levensbeschouwelijke tradities afhankelijk. De 
grondwaarden staan onophoudelijk ter discussie, niet alleen wat 
betreft hun toepassing en uitwerking maar daarmee ook wat betreft 
hun geldigheid en prioriteit. Omdat politieke stromingen zich 
groeperen naar gelang hun visies op waarden en de prioriteiten 
tussen deze waarden – bijvoorbeeld: eerst solidariteit of eerst 
persoonlijke 
vrijheid 
– 
zijn 
politieke 
stromingen 
en 
levensbeschouwelijke stromingen met elkaar verweven. 7  
Zie voor mijn visie op de relaties tussen ‘religious studies’, theologie, 
(godsdienst)wijsbegeerte en dialoog, mijn 2007. Zie voor de taak van de 
universiteit in verband met religieus pluralisme, Cheetham (2005). 5  
http://www.unhchr.ch/udhr/lang/dut.htm De 
religieuze leider heeft opvattingen over praktische zaken – 
seksualiteit, promiscuïteit, aids en voorbehoedsmiddelen en de 
omgang met buitenlanders – maar de minister beslist of het volk doet 
wat het wil. De minister heeft opvattingen over menselijke waarden, ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 
571 ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 571 maar is wat waarde-tradities betreft meestal een leek met 
aanvechtbare opinies. De situatie is nog complexer, want het gezag 
van zowel de minister als de bisschop kan door leden van de 
politieke partij of religieuze gemeenschap ter discussie worden 
gesteld. Dit neemt niet weg dat de politiek waarden toepast bij de 
oplossing van complexe problemen en de brede reflectie op 
waarden-tradities 
aan 
anderen 
moet 
overlaten: 
aan 
levensbeschouwelijke organisaties met hun instituties voor reflectie 
en besluitvorming. Ernst-Wolfgang Böckenförde, rechter in het 
Duitse Bundesverfassungsgericht, heeft dit ooit op een klassiek 
geworden manier als volgt verwoord: de vrije geseculariseerde staat 
leeft uiteindelijk van vooronderstellingen die hij zelf niet kan 
garanderen (Böckenförde 1976:60). Dat wil zeggen dat de 
samenleving en de overheid voor deugden en waarden op 
levensbeschouwelijke instituties is aangewezen die zich in allerlei 
organisaties, zoals scholen, kerken, zendo’s en beschouwelijke 
afdelingen 
van 
de 
media 
presenteren. De 
reflectie 
op 
levensbeschouwelijke waarden is de expertise van filosofie en 
theologie – vakgebieden die met elkaar verweven zijn omdat 
neutrale wijsbegeerte niet bestaat en theologie in vrijheid wordt 
beoefend, loyaal en kritisch7. In een plurale cultuur is de overheid voor het ‘waarden-debat’ 
op de dialoog tussen mensen van verschillende overtuigingen 
aangewezen. De vraag is hoe dit ‘gesprek’ gestimuleerd kan worden 
zonder dat het een speelbal van politieke of commerciële krachten 
wordt. De geloofsdoordenking van de diverse tradities heeft hierin 
een cruciale taak. Maar juist ook de theologie is in een crisis geraakt. 3.1 Kerkelijke terugloop De terugloop van het ledental van de kerken, en met name van de 
staatskerken en publieke kerken uit de tijd vanaf de Reformatie heeft 
geleid tot een zeer sterke reductie van het aantal studenten in de 
theologie. Onder theologie versta ik hier de studie van de eigen 
traditie met oog op verantwoord geloof – in onderscheiding van de 
godsdienstwetenschap als de studie van aspecten van religie en 
vergelijking van aspecten van religies dwars door godsdiensten heen. De afname van het aantal studenten heeft tot verkleining van 
theologische faculteiten geleid, tot reductie van het aantal faculteiten 
en tot de omzetting van theologische faculteiten in departementen 
voor theologie en godsdienstwetenschap. Deze reductie heeft grote 
gevolgen voor de variëteit binnen theologische studies. Concentratie 
in enkele landelijke instellingen betekent dat de verschillende 
vleugels van de voormalige volkskerken niet meer in de staf van 
kleinere theologische faculteiten weerspiegeld worden. 3 
DE CRISIS VAN DE KLASSIEKE THEOLOGIE 3 De klassieke theologie is in een crisis geraakt. Deze crisis heeft meer 
oorzaken die alle op de een of andere manier met de veranderingen 
in de cultuur van doen hebben: secularisatie in de zin van terugloop 
van het ledental van de kerken; verval van autoriteit; religieus 
pluralisme en individualisering; de gerichtheid van de theologie op 
de eigen traditie; een meer laïcistische opvatting van de scheiding 
tussen kerk en staat; en een wetenschapsopvatting waarin EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 572 vooruitgang, consensus en neutraliteit voorop staan. Deze culturele 
veranderingen hebben de theologie in een crisis doen belanden. In 
deze paragraaf schets ik deze veranderingen en de gevolgen voor de 
christelijke theologie zoals die zich had ontwikkeld. ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 
573 3.2 Verval van autoriteit Niet alleen de kerkleiding heeft een gezagsprobleem maar ook de 
theologie. Tot een halve eeuw geleden lazen de predikanten de 
boeken van ‘hun’ theologische staf, vooral van die in hun land. Tegenwoordig lezen de predikanten minder studieboeken – hun 
taken zijn ook veranderd; de boeken die zij lezen en de 
bijbelcommentaren die ze gebruiken kiezen zij op kwaliteit, 
bruikbaarheid en hun eigen belangstelling, en veel minder op 
denominatie. Een uitzondering zullen de evangelikale en orthodoxe 
vleugels zijn, maar juist die zullen tamelijk sterk internationaal 
georiënteerd 
zijn. Het 
aantal 
kerkleden 
dat 
theologische 
studieboeken leest, is sterk afgenomen. Dit betekent dat de staf van 
theologische faculteiten minder vanzelfsprekend achterland heeft en 
dat de meeste uitgevers kleinere oplagen maken en zorgvuldig 
moeten overwegen welke van de hun aangeboden boeken zij wel en 
welke zij niet publiceren. Tegelijk maakt de internationalisering van 
de wetenschap dat ook theologen meer en meer in gespecialiseerde 
internationale tijdschriften publiceren en zo minder zichtbaar zijn in 
hun cultuur, de publieke discussie en ook in hun eigen kerkelijke ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 573 ‘achterland’. Dit leidt tot verder verlies van autoriteit van de 
theologie, niet alleen in eigen kring maar ook in de landelijke 
beeldvorming. 8  
Voor de verschuivingen in de Schotse Reformed Church (Church of 
Scotland). Zie ook: Iain Torrance (2004); in de bundel Contextuality in 
Reformed Europe worden de veranderingen in de gereformeerd-hervormde 
kerken in de verschillende delen van Europa beschreven. 3.4 Theologische vernieuwing binnen de eigen traditie Binnen kerk en theologie heeft men deze ontwikkeling lang met 
argusogen bekeken, haar afgewezen maar niet kunnen tegenhouden. Alle goeds van de tweede helft van de twintigste eeuw aan 
oecumene, politieke betrokkenheid, aandacht voor geloofsleven en 
kerkopbouw, gedegen dogmatische studies en diepgaand en 
inspirerend bijbelonderzoek heeft niet kunnen verhinderen dat ‘de 
theologie’ met vrijwel lege handen staat tegenover de pluralisering. Klassieke dogmatische studies over problemen die mensen de 
eeuwen door hebben beziggehouden – voorzienigheid en vrije wil; 
drie-eenheid; twee naturen; de oorsprong van het kwaad; genade en 
verdienste – zijn voor de meeste mensen, ook veel predikanten en 
meelevende kerkleden, nauwelijks relevant. Mijns inzien ligt dat niet 
aan de onderwerpen, maar aan de manier waarop men ze meestal 
behandelt, vanuit de geschiedenis van de christelijke leer en niet 
vanuit 
het 
levensgevoel 
van 
mensen 
en 
de 
alternatieve 
levensbeschouwingen. De kerk in een land van zoekers heeft andere 
theologie nodig dan de ‘established church’, meer apologetisch en 
dialogisch. Om deze opvatting te ondersteunen geef ik een klein 
voorbeeld. De ontmoeting met moslims wijst men aan de islamoloog 
toe en niet aan de dogmaticus, de filosoof, de ethicus en de praktisch 
theoloog – alsof een dogmaticus zich aan een faculteit voor 
islamitische theologie in een islamitisch land prettig zou voelen bij 
een ‘christendommoloog’ in plaats van bij zijn collega kalam. De 
‘Auseinandersetzung’ met alternatieve geloofswijzen is traditioneel 
uitbesteed aan godsdienstwetenschappers en maakt geen deel uit van 
de 
eigen 
geloofsdoordenking. Men 
scheidt 
tussen 
interne 
geloofsdoordenking en externe geloofsverantwoording, terwijl die 
twee voor de zoekers samengaan. 3.3 Religieus pluralisme en individualisering Tegen het einde van de twintigste eeuw is het westerse gevoel van 
suprematie goeddeels weggevallen – zoals al eerder is aangeduid. Daardoor is het religieus pluralisme dat men zich altijd wel bewust 
was, van aard veranderd. Anders-geloven werd een optie. Sinds de 
theosofie zijn er altijd mensen geweest die vanuit ‘het Oosten’ zijn 
geïnspireerd, maar door de globalisering en met name films, 
nieuwsgaring en de toegankelijkheid van kennis via internet is 
religieus pluralisme van aard veranderd. Het is een realiteit van 
alledag geworden. Voor de één schept het onzekerheid, de ander 
biedt het een alternatief. De bricoleurs ondergaan invloeden vanuit 
meer tradities. Met het wegvallen van de onontkoombare religieuze 
autoriteiten staat ieder voor de taak zelf tot eigen overtuigingen te 
komen 
en 
de 
eigen 
‘levensbeschouwelijke 
identiteit’ 
te 
‘construeren’. Hier spreken we niet over de variabele kwaliteit van 
het aanbod, maar over het wegvallen van de vanzelfsprekendheid 
van geloofsoverdracht en de grotere vrijheid van elke persoon – die 
voor de meeste mensen binnen hun sociale verbanden zal worden 
‘benut’. Voor de universitaire theologische faculteiten bracht dit een 
verschuiving in de studentenpopulatie met zich. Er kwamen meer 
zoekers en twijfelaars, ook onder de christelijke studenten. Daardoor 
is ook de opdracht van de theologische faculteiten qua vorming van 
studenten verschoven – en bleef vaak de praktijk achter bij de 
realiteit. George Newlands (2003) heeft beschreven hoe ingrijpend 
deze verschuiving voor de theologische faculteit in Glasgow is 
geweest. De Church of Scotland heeft in 2006 twee theologische 
seminaria 
vanuit 
de 
orthodox 
en 
evangelikale 
kring 
als 
opleidingsinstituut voor predikanten zijn erkend. Zij hebben meer 
studenten die predikant willen worden dan de vier Schotse 
theologische faculteiten8. 8  
Voor de verschuivingen in de Schotse Reformed Church (Church of 
Scotland). Zie ook: Iain Torrance (2004); in de bundel Contextuality in 
Reformed Europe worden de veranderingen in de gereformeerd-hervormde 
kerken in de verschillende delen van Europa beschreven. EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 574 Binnen de cultuur heerste langere tijd een ruimharige openheid 
voor ander geloof. Men sprak in termen van ‘waar voor jou, waar 
voor mij’ en gaf er de voorkeur aan over smaak en geloof niet te 
twisten. Na 2001, 9/11 ligt dit wat de Islam betreft anders, maar we 
moeten nog afwachten in hoeverre deze kritiek in de kritiek blijft 
steken dan wel in echte dialoog uitmondt. 3.5 Scheiding Kerk – Staat In een aantal westerse landen werken de secularisatie in de zin van 
ontkerkelijking, de re-religionisering en het religieus pluralisme een 
sterkere scheiding van kerk en staat in de hand. De staat moet zich ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 575 verre houden van religie – in de vorige paragraaf hebben we 
uitvoerig 
bij 
de 
verhouding 
van 
de 
overheid 
en 
levensbeschouwelijke stromingen stil gestaan en verdedigd dat de 
overheid nooit levensbeschouwelijk neutraal kan zijn (maar groepen 
wel gelijk kan berechtigen). De tendens tot een striktere scheiding 
van kerk en staat verzwakt de positie van de theologie in het 
universitaire bestel. In de mate waarin een overheid of een 
departement voor hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek 
zich wat betreft het publieke domein ‘neutraal’ – in de zin van niet-
religieus bepaald en los van religieuze organisaties – opstelt, is de 
theologie die banden onderhoudt met religieuze groeperingen 
verdacht. Hoe omvattender iemands geloofsvoorstellingen, des te 
verdachter zijn wetenschappelijkheid. Dit beleid heeft ernstige 
consequenties voor de theologie. Aan staatsuniversiteiten in landen 
als de USA, Frankrijk (met uitzondering van de Elzas) en Nederland 
mag er geen theologische faculteit in strikte zin aan een 
staatsuniversiteit bestaan (Dyrness 2003). Daarom zijn de 
theologische faculteiten in de USA aan private universiteiten 
verbonden; daarnaast bestaan er talloze private seminaries die door 
kerkgenootschappen en particulieren worden gefinancierd. De 
combinatie van de scheiding van kerk en staat en de 
godsdienstvrijheid zijn er de oorzaak van dat godsdienstvrijheid tot 
een individuele, kritiekloze vrijheid kan worden. 3.6 Wetenschapsopvatting: vooruitgang en consensus Ook waar er in West-Europa wel theologische instellingen bestaan 
aan staats- en private universiteiten is de ‘secularisatie’ van het 
wetenschapsbedrijf merkbaar. Veel collega’s aan de universiteit 
vinden dat onderzoek neutraal moet zijn – ik ga hier voorbij aan de 
discussies in hoeverre neutraliteit mogelijk is. Dit leidt tot wat wel 
‘descriptivisme’ is genoemd. Onderdelen van de theologie gelden als 
wetenschappelijk 
– 
zoals 
tekstkritiek, 
historische 
studies, 
beschrijvingen van het denken van grote theologen en denkers – en 
van andere wordt de wetenschappelijke kwaliteit als zwak 
beschouwd – zoals praktische theologie in relatie tot kerkelijk 
beleid, geestelijke vorming, stellingnemende dogmatiek, dialogische 
studies in relatie tot anders denkenden. De ‘zwakke’ theologische 
vakken delen dit lot met soortgelijke vakken in andere faculteiten 
zonder zwaar descriptief of analytisch gehalte, zoals theoretische 
pedagogiek, 
klinische 
psychologie, 
onderdelen 
van 
huisartsengeneeskunde en wijsbegeerte die zelf denkt. Terzijde, het EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 576 is merkwaardig dat het na-denken van grote denkers die zelf nooit 
seculiere subsidies hadden verworven, wel als echte wetenschap 
geldt maar diens activiteit – zelf denken – in onze context niet: zelf 
denken over belangrijke vragen die men niet empirisch en descriptief 
kan beantwoorden. In de discussies over de theologie als wetenschap nemen 
theologen soms hun toevlucht tot een wetenschapstheoretische 
discussie die moet aantonen dat geen enkele wetenschap geheel 
neutraal kan zijn. Vele malen kan men lezen dat men onder 
verwijzing naar klassieke studies in de wetenschapsleer als die van 
Michael Polanyi en Thomas Kuhn zegt dat elke discipline binnen 
een bepaald paradigma werkt, om daartoe te verantwoorden dat de 
christelijke theologie binnen een christelijk paradigma staat. Deze 
redenering gaat voorbij aan het seculiere punt in de verschuivingen 
binnen het wetenschapsbedrijf. Descriptief onderzoek is gericht op 
consensus en dus op herhaalbaarheid van waarnemingen en 
conclusies. Kenmerk van de waarheid is instemming van 
deskundigen. Veel onderzoek is bovendien gericht op vooruitgang 
qua kennis en techniek. Een voorbeeld is onderzoek naar een stof die 
een medicijn naar de zieke plaats in een bloedvat kan ‘brengen’. Men weet welke stof genezend werkt maar nog niet hoe men het 
geneesmiddel ter plekke kan ‘afleveren’. Een onderzoeksaanvrage 
kan zich dan richten op het ‘gat’ in de kennis – en men kan daarnaar 
zoeken in een internationaal onderzoekprogramma en de resultaten 
van diverse pogingen nauwkeurig in een specialistisch tijdschrift 
rapporteren. Veel onderzoek gaat om vooruitgang van beschrijvende 
kennis en consensus. Zulk onderzoek is levensbeschouwelijk 
neutraal. ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 
577 3.6 Wetenschapsopvatting: vooruitgang en consensus Levensbeschouwelijk gericht onderzoek mist deze gerichtheid 
op feitenkennis want het is gericht op inzicht in het leven in de brede 
verbanden waarin het staat. Ik heb grote eerbied voor gedegen 
onderzoek naar de natuur, de historie, de uitleg van klassieke 
geschriften, naar wat mensen feitelijk geloven, denken en doen, 
enzovoorts, maar daarnaast ook voor onderzoekers die in staat zijn 
de culturele ontwikkelingen als geheel te duiden, te analyseren waar 
waarden van verschillende culturen met elkaar overeenstemmen, 
waar ze elkaar weerspreken en op welke punten ze wellicht van 
elkaar kunnen leren. Het lijkt mij voor de samenleving erg belangrijk 
dat moslims zelf hun traditie bestuderen en doordenken met oog op 
de vragen van de plurale globaliserende samenleving en boeddhisten ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 577 nagaan 
op 
welke 
wijze 
westerse 
boeddhisten 
passende 
meditatievormen kunnen vinden en hoe zij zich tot de samenleving 
verhouden. Dit soort academische theologie (inclusief de doordenking van 
boeddhisme en humanisme) voldoet niet aan de criteria van het 
heersende wetenschapsparadigma in de meeste westerse landen. Laat 
ik een voorbeeld geven. Theologische studies naar Augustinus’ 
visies op de zonde, de aard van religieus gebruik van taal of heresie 
missen de urgentie van een medisch of biologisch onderzoek zoals 
zojuist beschreven. Het onderwerp is ietwat vaag; er is al veel over 
geschreven, en of het ergens toe leidt behalve tot een boek in 
gespecialiseerde bibliotheken is de vraag. Vanuit de gedachte dat 
wetenschappelijk 
onderzoek 
neutraal 
moet 
zijn, 
valt 
de 
onderzoeksvraag naar de aard van de zonde of de drie-eenheid 
buiten de wetenschap. Deze onderzoeksvragen zijn ten eerste niet 
neutraal te beantwoorden, ten tweede is hun onderwerp ongrijpbaar 
en daarom zal het, ten derde, nooit tot consensus leiden. ‘In deze tak 
van wetenschap is het blijkbaar voldoende om deel te nemen aan de 
internationale discussie’ – deze uitspraak van een adviseur over een 
aanvrage uit een Faculteit van Wijsbegeerte formuleert exact om 
welke bezwaren tegen normatief onderzoek het gaat. Deze visie op de neutraliteit van wetenschap – vooruitgang en 
algemene instemming met controleerbare resultaten van onderzoek – 
wreekt zich ook in de strategie van wetenschapsfinanciering waarin 
steeds meer geld via competitie moet worden verworven. In de 
Nederlandse situatie is het zo geregeld dat een commissie uit een 
lange lijst aanvragen een voorselectie maakt van aanvragen die 
mogen worden uitgewerkt en dan definitief ingediend. 3.6 Wetenschapsopvatting: vooruitgang en consensus De 
uitgewerkte aanvragen worden elk aan vier experts toegezonden, 
waarvan 
enkele 
personen 
uit 
een 
enigszins 
verwante 
onderzoekstraditie en enkele anderen uit andere ‘richtingen’ of 
vakgebieden. Deze 
procedure 
heeft 
nadelen 
voor 
onderzoeksvoorstellen die een bepaalde visie op het leven en de 
samenleving veronderstellen. De kans is gering dat de vier adviseurs 
(referees) alle vier een zeer lovende bespreking van het voorstel 
geven. In normatieve vakken – waarin de levensbeschouwelijke 
waarheidsvraag aan de orde is – uiten mensen van andere richtingen 
voorbehouden of geven scherpe kritiek omdat zij niet instemmen 
met de aanpak en veronderstellingen waarop deze rust. Mensen uit 
descriptieve vakken vrezen dat het onderzoek niet tot consensus en EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 578 dus niet tot vooruitgang zal leiden. De bestuurlijke implicatie van 
deze beoordelingsstrategie is dat dergelijke voorstellen eigenlijk 
nooit 
een 
zelfde 
lovende 
waardering 
krijgen 
als 
onderzoeksvoorstellen die van meer gangbare, ‘neutraler’ ideeën 
uitgaan. Voor de theologie speelt de secularisatie hierbij mee in 
zoverre veel onderzoekers in aanpalende disciplines van mening zijn 
dat levensbeschouwelijk gekleurd onderzoek geen middelen uit de 
staatskas mag ontvangen. Hier komt bij dat er sinds de opleving van 
de belangstelling voor religie, in allerlei universitaire faculteiten 
onderzoek naar psychologische, sociale en andere aspecten van 
religie wordt gedaan. De theologie heeft dus geen streepje voor wat 
betreft omvattende kennis van religie maar juist een nadeel. Omdat externe financiering van onderzoek steeds belangrijker 
wordt, is er binnen de theologie een sterke tendens tot 
‘vergodsdienstwetenschappelijking’. Men ziet dat in de leus van veel 
bijbelwetenschappers die zeggen dat de bijbel op precies dezelfde 
wijze moet worden uitgelegd als alle andere geschreven teksten – 
enerzijds is dit terecht, omdat men alle aspecten van de bijbel open 
en vrij kan en moet onderzoeken, anderzijds is het noodzakelijk dat 
men de bij het unieke voorwerp van onderzoek passende methoden 
kiest. Op overeenkomstige wijze zegt een godsdienstpsycholoog dat 
het onderzoek geen rekening houdt met het al dan niet bestaan van 
God, zegt menig godsdienstfilosoof dat hij religie vanuit een 
buitenperspectief doordenkt zonder de godsidee aan te hangen of te 
verwerpen en onderzoekt een historicus het historisch verloop van 
het christendom en niet de kerkgeschiedenis. Veel christelijke 
theologie is in feite godsdienstwetenschappelijke studie van aspecten 
van het christendom. Het onderscheid tussen islamologie en 
islamitische theologie ontgaat velen. 3.6 Wetenschapsopvatting: vooruitgang en consensus Zo zien we dat de theologie door een reeks van factoren in een 
stevige crisis verkeert: secularisatie, individualisering, verval van 
autoriteiten, terugloop van het aantal predikantsplaatsen, religieus 
pluralisme, een striktere opvatting van de scheiding van kerk en 
staat, en wetenschapsbeleid waarin neutraliteit, consensus en 
vooruitgang voorop staan. 4 
VAN CONFESSIONELE NAAR INTERRELIGIEUZE 
FACULTEIT Een verdere vergodsdienstwetenschappelijking van de theologie zou 
onvermijdelijk leiden tot een uiteenvallen van de theologie in ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 579 literaire 
en 
sociaal-wetenschappelijke 
onderzoeksvelden. De 
theologische opleidingen zullen onderwijsinstituten worden die voor 
de verschillende aspecten van de theologie docenten uit diverse 
wetenschapsgebieden zullen aanstellen. De eenheid van de theologie 
gaat op die manier verloren. De eenheid van de theologie is in de 
loop van de tijd op allerlei manieren uitgedrukt, zoals bezinning op 
het Woord van God, studie van het geloof in de God van de bijbel of 
studie van de geopenbaarde kennis van God. Hoe men het ook 
omschrijft, steeds gaat het om een studie die zowel de Schriften als 
de context als de tussenliggende historie omvat. De theologie vergt 
dat onderzoekers en onderwijzers van elkaars werk op de hoogte zijn 
en allen dat doel dienen: verantwoord christelijk geloof. Elke 
theologische discipline heeft descriptieve en normatieve elementen. De theoloog-sociaal wetenschapper zal niet alleen beschrijven wat er 
in het land gaande is, maar ook bedenken welke implicaties dit voor 
de kerk heeft. De exegeet is niet klaar met een beschrijving van de 
teksten als teksten uit het verleden – zoals een Egyptoloog zich niet 
behoeft af te vragen welke betekenis zijn hiëroglyfen voor de 
mensen nu hebben – maar is medeverantwoordelijk voor de vertaling 
en vertolking van hun zeggingskracht in het heden – zo men wil: de 
rol die de Bijbel of de Koran, de Vedische geschriften en de 
Bhagavadgita, de Gesprekken van de Boeddha, enzovoorts kunnen 
hebben in de identiteitsconstructie van religieuze en niet-religieuze 
personen en gemeenschappen. Naast de vraag hoe mensen de Koran 
of de Bijbel gebruiken in hun identiteitsconstructie staat de vraag of 
de teksten daarin willekeurig of met goede redenen worden gebruikt. Deze vragen reiken verder dan alleen een wetenschappelijke 
reconstructie van de betekenis van de tekst in de context van het 
verleden. Dit betekent dat de theologie niet moet verdwijnen als een 
zelfstandige wetenschap. Juist in een plurale cultuur met vrijheid van 
meningsuiting zijn er kritische instanties nodig die beweringen tegen 
het licht houden. In een tijd van verval van een gemeenschappelijk 
zinkader, is het nodig dat de bronnen van inzicht in het leven en 
moraliteit binnen de universiteit worden bestudeerd in eigen rechte 
en in hun betekenis voor het heden. 4 
VAN CONFESSIONELE NAAR INTERRELIGIEUZE 
FACULTEIT Dit impliceert dat de 
islamitische gemeenschap zou kunnen opteren voor het tweede of 
het derde model, vestiging van een integrale theologische opleiding ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 
581 ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 581 bij een theologische faculteit of een (duplex ordo) theologische 
aanvulling na een studie islamologie. De overwegingen in de voorgaande paragrafen over de 
problematiek van multiculturaliteit en religieus pluralisme en over 
de crisis in the klassieke christelijke theologie leiden mij tot een 
voorkeur 
voor 
vestiging 
van 
meer 
religieuze 
en 
levensbeschouwelijke ‘theologische’ opleidingen aan één Faculteit. Deze oplossing heeft voor de opleiding de volgende voordelen: 1) de 
studenten worden integraal opgeleid in hun eigen traditie en leren 
die traditie te verantwoorden ten overstaan van de bronnen van de 
traditie, de geschiedenis van de traditie, de vragen van de huidige 
geloofsgemeenschap en ten overstaan van andersdenkenden; 2) de 
studenten leren zowel teksten uitleggen als teksten uit een andere 
tijd, als ze te vertolken en toe te passen in de eigen context; ze leren 
de competentie om te beschrijven en om zelfstandig een mening te 
vormen; 3) in de gezamenlijke colleges leren de studenten respect 
voor anders denkenden, leren hun visie op het leven beter kennen en 
kritische vragen van anderen te beantwoorden; 4) de docenten staan 
aan dezelfde uitdagingen bloot als de studenten; 5) een dergelijke 
Faculteit krijgt expertise in diverse klassieke talen, Hebreeuws, 
Grieks, Sanskriet en Arabisch, in de geschiedenis van verschillende 
religies en culturen, in het denken en de spiritualiteit van 
verschillende tradities en bouwt zo een unieke expertise op wat 
religie betreft; 6) de kritische vragen van anderen houden studenten 
en docenten wakker en geven hun weinig gelegenheid om zich met 
haarkloverijen bezig te houden en dwingen hen om de relevantie van 
het onderwerp van hun studies aan te geven. Een dergelijk samenstel van opleidingen de broodnodige 
uitwisseling van gedachten over maatschappelijke onderwerpen in 
het publieke domein ondersteunen, zowel door studie als door 
thematische bijeenkomsten. Aan het slot van paragraaf 2 hebben we 
al gesteld dat de overheid in de samenleving waarden moet 
vooronderstellen die zij niet zelf genereert. Aan de andere kant moet 
de overheid verschillende levensbeschouwelijke tradities gelijk 
berechtigen. 4 
VAN CONFESSIONELE NAAR INTERRELIGIEUZE 
FACULTEIT Voor de inrichting van de confessionele theologie (theology 
proper) bestaan er internationaal drie modellen (vgl mijn 1998:1) 
theologische seminaria, al dan niet gefinancierd door de kerk, de 
overheid of een groep particuliere burgers; 2) Theologische EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 580 Faculteiten 
of 
afdelingen 
theologie 
in 
Faculteiten 
van 
Geesteswetenschappen – in sommige landen alleen aan private 
universiteiten en in andere landen ook aan staatsuniversiteiten; 3) 
een aanvullingsmodel: godsdienstwetenschappelijke studie aan 
universiteiten (exegese, geschiedenis van het christendom, sociale 
wetenschappen & religie, enzovoorts) met een kerkelijke aanvulling 
(voor confessionele vakken als dogmatiek en kerkrecht, en 
praktische theologie). Ook dit aanvullingsmodel komt op allerlei 
manieren voor, afhankelijk van de vormgeving van de scheiding 
tussen kerk en staat en andere historische of praktische factoren. De 
eerste twee modellen staan in de Nederlandse organisatie van 
theologie bekend als simplex ordo en het derde als duplex ordo. Simplex ordo staat voor integrale christelijke theologie en duplex 
ordo 
voor 
godsdienstwetenschap 
met 
een 
theologische 
vervolgstudie. Leden van andere religieuze gemeenschappen dan christelijke 
hebben ook opleidingen gesticht – joodse bijvoorbeeld in Londen, 
Amsterdam en Berlijn – of zijn doende ze op te richten. In 
islamitische landen en in de hindoe cultuur is men gewend aan de 
parallel van de simplex ordo: men wordt ingevoerd in de eigen 
traditie en leert ook wat men als imam of pandit moet weten en 
kunnen. In landen waar de overheid christelijke opleidingen 
subsidieert, ligt voor de hand dat ook islamitische en hindoeïstische 
instellingen zullen worden gesubsidieerd. West-Europese overheden 
zullen hierbij aarzelen als het om losstaande nieuwe opleidingen 
gaat. De aarzelingen komen voort uit zorg over een haperend proces 
van 
integratie; 
separate 
instellingen 
buiten 
het 
bestaande 
universitaire systeem lopen gevaar het integratieproces te vertragen. Ook zal het langer duren voor zulke opleidingen aan westerse 
academische standaards voldoen. In Nederland zijn er op initiatief 
van moslims twee eigenstandige theologische instellingen opgericht. Beide hebben slechts een kleine instroom van studenten met de 
kwalificaties die voor toelating tot de universiteit zijn vereist. Bovendien 
hebben 
vertegenwoordigers 
van 
de 
islamitische 
gemeenschap liever dat de opleiding van imams de studenten in 
nauwer contact brengt met anders-denkende studenten en aan een 
voluit academische instelling is gevestigd. 4 
VAN CONFESSIONELE NAAR INTERRELIGIEUZE 
FACULTEIT Omdat de overheid neutraal moet zijn, is haar probleem 
welke waarden zij moet stimuleren en zelfs als zij de waarden die in 
de grondwet zijn verankerd wil verbreiden, is ze van anderen 
afhankelijk want politici en ambtenaren zijn zelf als zodanig geen 
opvoeders, rechters, docenten of filmmakers. Bovendien verschuift 
de inhoud van de waarden die in de grondwet zijn verankerd EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 582 historisch en contextueel. De nationale gemeenschap heeft dus zelf 
belang bij een dialoog tussen levensbeschouwelijke richtingen over 
de waarden die de gemeenschap kunnen samenbinden en dragen. Maar 
zonder 
institutionalisering 
kan 
het 
woord 
‘dialoog’ 
gemakkelijk een modewoord worden, een panacee om de 
tegengestelde opvattingen in de samenleving te verzoenen. Mij lijkt 
dat een dergelijk samenstel van ‘theologische’ opleidingen kan 
helpen om de relativistische sfeer van ‘ik maak zelf wel uit wat ik 
geloof, en zal jou niet lastig vallen’ te boven te komen. Een 
dergelijke faculteit kan een kweekvijver van levensbeschouwelijke 
dialoog en publieke discussie worden – juist doordat men de eigen 
traditie bestudeert, doordenkt en verantwoordt. Tot slot, aan de Vrije Universiteit hebben we een begin 
gemaakt met een dergelijke Faculteit. Sinds 2005 is er een BA-
opleiding islamitische theologie en een MA-opleiding voor 
islamitische 
geestelijk 
verzorgers 
in 
zorginstellingen 
en 
gevangenissen. Per september 2008 worden er varianten voor MA-
islamitische 
jeugdzorg 
en 
islamitische 
levensbeschouwelijke 
vorming opengesteld. Er wordt accreditatie gevraagd voor een drie-
jarige MA Islamitische Theologie en een onderzoek-master van twee 
studiejaren. De BA-studenten hebben een aantal vakken samen; 
daarbij wordt onder meer van hen gevergd dat ze een stelling van 
een ander kritiseren en later een inzicht van een ander vanuit diens 
gezichtpunt verdedigen – in gemengde kleine groepjes. De moslim 
docenten menen dat als hun studenten hier niet tegen opgewassen 
zijn, zij als imam geen goede voorganger voor hun jongeren kunnen 
zijn. De decaan in 2005-8, Bram van de Beek, verwoorde dit eens 
zo: als onze christelijke studenten de drie-eenheid niet aan een 
moslim kunnen uitleggen, kunnen ze dat ook niet aan hun 
catechisanten. In een dergelijk facultair verband is er alle ruimte om 
verschillen te benoemen en te bespreken – daarnaast zoekt men ook 
naar overeenkomsten. Vanuit integratiebeleid én vanuit de tradities 
zelf gezien lijkt me een dergelijk samenstel van opleidingen en 
studies een waardevolle ontwikkeling. An-Na’im, A et al. (eds.) 1995. Human Rights and Religious Values: An 
Uneasy Relationship? Amsterdam / Grand Rapids: Rodopi / Eerdmans. Almond, G A R, Appleby, S & Sivan E 2003 (eds.). Strong Religion. The Rise 
of Fundamentalisms around the World. Chicago: The University of Chicago 
Press. Literatuurverwysings An-Na’im, A et al. (eds.) 1995. Human Rights and Religious Values: An 
Uneasy Relationship? Amsterdam / Grand Rapids: Rodopi / Eerdmans. SSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 583 An-Na’im, Abdullahi 1995. Toward an Islamic Hermenutics for Human Rights, 
in An-Na’im, A et al. (eds.), Human Rights and Religious Values: An Uneasy 
Relationship? Amsterdam / Grand Rapids: Rodopi / Eerdmans, 229-242. Berger, P 1999. The Desecularization of the World: A Global Overview, in 
Berger P L (ed.), The Desecularization of the World. Resurgent Religion and 
World Politics. Grand Rapids: Eerdmans, 1-18 Böckenförde, Ernst-Wolfgang 1976. Staat, Gesellschaft, Freiheit. Frankfurt. Brinkman, M E, Schreurs, N F M, Vroom, H M & Wethmar, C J (eds.) 2003. Theology between Church, University, and Society. Assen: Van Gorcum. Cheetham, D 2005. The University and Interfaith Education. Studies in 
Interreligious Dialogue 15(1), 16-35. Davie, G 2002. Europe: The Exceptional Case. Parameters of Faith in the 
Modern World. London: Darton, Longman and Todd. De Gaay Fortman, B 1995. Human Rights, Entitlement Systems and the 
Problem of Good Governance, in An-Na’im, A et al. (eds.), Human Rights 
and Religious Values: An Uneasy Relationship? Amsterdam / Grand Rapids: 
Rodopi / Eerdmans, 62-77. De Waart, P J I M 1995. International order and Human Rights: A matter of 
Good Governance, in in An-Na’im, A et al. (eds.), Human Rights and 
Religious Values: An Uneasy Relationship? Amsterdam / Grand Rapids: 
Rodopi / Eerdmans, 45-61. Dyrness, W 2003. The Church, the University and Culture: Can Theology Find 
its Way? An American Perspective, in Brinkman, M E, Schreurs, N F M, 
Vroom, H M & Wethmar, C J (eds.), Theology between Church, University, 
and Society. Assen: Van Gorcum, 47-60. Gort, J, Jansen, H & Vroom H M 2006. Religions View Religions. Explorations 
in Pursuit of Understanding. Amsterdam / New York: Rodopi. Newlands, G 2003. Theology and Cultural Change: A Variety of Students, in 
Brinkman, M E, Schreurs, N F M, Vroom, H M & Wethmar, C J (eds.), 
Theology between Church, University, and Society. Assen: Van Gorcum, 
164-174. Okumus, F 2008. De Profeet als voorbeeld, in El-Bouayadi-van de Wetering, S 
& Vroom H (eds), In het spoor van Jezus en Mohammed. Op zoek naar God 
en hoe te leven. Zoetermeer / Kapellen: Meinema / Pelckmans, 109-124. Scheffer, P 2007. Het land van aankomst. Amsterdam: De Bezige Bij. Smith, W C 1964. The meaning and end f religion. Literatuurverwysings New York: The New 
American Library of World Literature. Taylor, C (2002). Varieties of Religion Today. William James Revisited. Cambridge (Mass.): Harvard University Press. Tennekes, J & Griffioen, S 2002. Culturele universalia en multicultureel 
samenleven, in Lucassen J & De Ruijter, A (eds.), Nederland multicultureel 
en pluriform? Een aantal conceptuele studies. Aksant: Amsterdam, 85-140. EEN THEOLOGISCHE FACULTEIT 584 Torrance, I 2004. From Established Church to Minority Church: A Scottish 
History, in Lienemann-Perrin, C, Vroom, H M & Weinrich, M (eds.), 
Contextuality in Reformed Europe. The Mission of the Church in the 
Transformation of European Culture. Amsterdam / New York: Rodopi, 179-
194. Vroom, H M 1997. Staatsvakken en kerkelijke vakken aan openbare 
universiteiten. Skrif en Kerk 18(1), 210-231 -,  1998. De inrichting van de theologie in de plurale cultuur. Skrif en Kerk 
19(2), 419-437 -,  2003. Theology and Religious Studies: ‘Progress and Relevance’, in 
Brinkman, M E, Schreurs, N F M, Vroom, H M & Wethmar, C J (eds.), 
Theology between Church, University, and Society. Assen: Van Gorcum, 88-
105. -,  2007. Philosophy of Religion in a Pluralistic Culture, in Sanders A F (ed.), 
D.Z. Phillips’ Contemplative Philosophy of Religion. Questions and 
Responses, Aldershot, Hampshire: Ashgate, 181-196. Wethmar, C J 1997. Ecclesiology and theological education: A South African 
reformed perspective. Skrif en Kerk 18 (2), 415-430. -,  2003a. Theological Education in an Ecumenical Context: Principles and 
Procedures of the Pretoria Mehod, in Brinkman, M E, Schreurs, N F M, 
Vroom, H M & Wethmar, C J (eds.), Theology between Church, University, 
and Society. Assen: Van Gorcum, 61-74 -,  2003b. Theology Between Church, University and Society, in Brinkman, M 
E, Schreurs, N F M, Vroom, H M & Wethmar, C J (eds.), Theology between 
Church, University, and Society. Assen: Van Gorcum, 217-238. ISSN 1609-9982 = VERBUM ET ECCLESIA JRG 26(2) 2008 585