Mémoires couronnés et autres mémoires publićs par l'Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique. Collection in-80. Tome I-LXVI [1840-1904]
^ f Le mardi IX* jaillet se partirent de Mens Jaquemars de Biaamont, Jehans de le Loge, esquievin, et Jaqaemars ii Ferons, Willaumes Aubris et Jehans Deslers, clers, comme dou conseil, aloat leur varies a xiv chevaux et s'en allèrent celai jour au giste à Hal, en le compaignie de monsgr de Saint Gbislain et de monsign' de Cambron, de par les prêtas; item, de monsgr de Havrecb, monsgr dEstainquierque et Jake de Floyon, de par messigneurs les nobles, et avoecq les devant dis Jaquemart Hennekart et ceulx des villes de Valencbiennes, de Binch, dAlb, dEnghien et dAvesnes; et lendemain, ces dis ambassadeurs s'en allèrent à Brousselles , le joesdy dou matin eurent-il une audience de parler à.nodit tres-redoubtet signeur, qui moult admiaublement les rechupt et oy en exposant leur kierke, sour coy nos dis sires prist delay et le venredy leur en fistresponsce et le samedy revinrent... » {Stadsrekening van Bergen, 1419-1420.) « Pourdespens des eskevius et pluiseurs dou conseil, le X« jour de jullet, que li consaulx fu en le maison de la pais, par-devant liquel relations fu faite par ceulx qui de par le ville avoient à le requeste de no tres-redoubtée dame ta du cesse de Braibant eslet envoyés par-deviers elle au Quesnoit, avoecq les m estas de sen pays de Haynnau, des remonstrances faites par noditte dame. » (Id,) ' « Le dimencbe eusuiwant, XIV« jour doudit mois, se partirent de Mous 11 dessusdit a tel quautilet de personnes et chevaux que dit est, et sen allè rent par-deviers nos très redoublée dames au Quesnoit, celui jour au giste, et lendemain fisent relation de ce que besoiogniet avoient par-deviers no dit ires redoubtel signeur, et puis revinrent à Mons. » (Id.) (71 ) Nog den 13 derzelfde maaad vertrok een ander gezantschap naar den hertog te Brussel, en van daar weer bij Jacoba te KaDOOt ^ fievredigend was deze nieuwe poging voor den vorst weeral niet, daar hij den 6 Augustus opnieuw de Slaten samen riep ter bespreking van vier door hem voorgesehreyen punten , waarvan het voornaamste de terugkeer zijner ecbtgenoote was. Ditmaal drong de vorst, bij monde zijner getrouwe raadsheeren, den secretaris Jan Bont en den zegelbewaarder Nicolaas Colesoon, sterker dan te voren bij de Staten aan, dat hunne gezanten al het raogelijke zouden beproeven om tôt eenen goeden uitslag te komen. Hij, immers, verlangde niets zoo zeer als de scheiding te zien ophouden... K Wat al invloed en welsprekendheid de prelaten, edelen en poorters der gemeenten ook aanwendden om Jacoba tôt den terugkeer naar het hof te bewegen — nicts baatte. Zij was immers zoo gekrenkt, zoo bloedig gehoond geworden en als ecbtgenoote en als vorstin ! Jan van Brabant hield evenwel niet af. Den 9 Auguslus kwamen de Staten van Henegouw nogmaals bijeen, met last om de poging tôt verzoening te vernieuwen. Het gezantschap, bij Jacoba dit ' i( Pour otels despens des dis eskevins et aucans dou couseil, le samedi X1II« jour doudit mois, que ceux qui de par leditte Tille en?oyet avoient estet avoecq lesdis m estas par-deviers nodit très redoubtet signeur le ducq à Brousselles, pour a lui faire plulseurs remonstrances ou non et de par nodit te dame, sour aucunes instructions qui baîllies furent par escript, et liquel envoyet, apriès yaux revenus de Brousselles, râlèrent au Quesnoit par-de?iers nodilte dame et puis revinrent à Mons. » {Stduiârekening van Bergen, 1419-1420.) * « Pour despens des esqulevins et aucuns dou conseil, le mardi VI' jour daoast, que adont furent avoecq les m estas dou pays en le maison de le pais, pour oyr le exposition que fisent sour lettres de credensce ou non de no tres redoubtet signeur messire li baillius, maistres Jehans Bont et Glais Ck>llesoen, poar IV poins et par especiaul que 11 souverains désirs que nosdis sires avoit, estoit que no très-redoubtée dame la ducesse se retraislst viers loi corne ensi nos dis sires le avoit para vaut dit as envoyés par-deviers lui de par les dis m estas en ambassade, et a yaux requis et quierquiet que à ce volsissent mettre toute le paine qu*il pdroient... » {Id.) ( 72) maal te Aath gezonden , roiste zîjne twee Toornaamste leden, den abt van St-Ghislain en den heer van IIavrecb,door bijzonderc aan gelegeuheden verhînderd daar te komen. Den iO Augustus gaf Jacoba een mondelingen scbriftclijkantwoord, met last het den Staten mede te deelen *. Te Leuven wist men weldra wat Jacoba geantwoord had en om welke reden de Staten van Henegouw de zaak niet ten einde brachten ; daarop besloten de Staten van Brabant door een krach* tig vonnis te bewijzen, dat zîj niet langer verstonden de speelbal ' « Le Tenredy IX« joar daoust, sour ce que le mardy en-dcTant messî gneurs des m estas doa pays se estoienl mis ensamble a Mods a le maison de le pais la ù par monsigneur le bailliu de Haynnau et ossi par maistre Jeban Bont et Glais Colleson, sour lettres de credensce, ou non de no très redoublé sîgneur, li dis maistres Jehans exposa leditte credensce sour iiii poins, dont li princbipauls estoit que as ambassadeurs des m estas de sen pays de Haynnau qui de par no très redoubtée dame estet avoieut viers lui a Brousselles, il avoit especiaulment requis et pryetque par-dcTiers noditte dame veulsissent labou rer et tant faire que elle retournast viers lui no tres-redoubté signeur, comme ce estoit li chose au monde que plus il desiroit, dont nos dis sires n*avoit despuis oyt nouvelles que sa reqneste euist portet aucun fruit. Pour coy de requief nos dis sires requeroit que ceux qui la estoient ad ce se veu sissent employer. De Staten van Henegouw vernamen dit vonnis met onuitspre kelijk genoegen, en de eerstvolgende vergadering (5 September) was bijzonder talrijk. Jacoba had de heeren van Steenkerke en Henin, benevens den achepene Jacob Hennekar, met de ontwikke ling harer eischen gelast, en was zelve met hare moeder naar Bergen gekomen, waar de zitting plaats greep. De Staten vonden de grieven van Jacoba gegrond en hare eischen niet min dan billijk. Na haar vertrek uit Brusscl had zij met hare moeder de kosten harer hofhouding uit eigene mîdde len, of liever uit die harer moeder, bestreden ; en daar zij vruch teloos bij Jan IV op de teruggave der brieven nopens haar huwe lijksgoed en lijftocht had doen aandringen, vroeg zij nu den Staten bij haren echtgenoot zooveel te be^'crken, dat hij haar leyensonderhoud verzekeren en hare huwelijksquaesUe veref fenen zou. Men weet, hoe deze laatste stond. De paus had den 22 December i4i7 dispensatie verleend, den 5 Januari daarop* volgende ingetrokken, en die hcrroeping op 30 Maart bevestigd ; wel was, na het cchtverbond op iO April iiiS, eene belofte van den paus gekomen om de zaak opnieiïw door zijne kardinalen et laten onderzoeken en de bezwaren van het wettig huwelijk uit den weg te ruimen, maar tôt heden was de nieuwe dispensatie ^ De veroordeelden waren '.Jan Tan Grimbergen, heer van Assche, Jan, zyn oudste zoon, Jan Bont, Nîcolaas van de Werve, Eernaard Uuten Engen, Rei nier Moars, Jan van den Haffel, Nicolaas Coiensoou, Willem Bout, secretaris, Nîcolaas Coleuwe, zegelbewaarder, Rolger Teetfelen, bygenaamd Boone, grif fier des leenbofs. DeDtrter, ch. 173 en 178. — Zieook Henttb et Wadters, Histoire de Bruxelles, I, 200.) ( 74 ) niet verkregen en kon Jacoba zîch niet als de echtgenoote van Jan IV beschouwen. LôHBR merkt te recht op, dat in eene strcng geloovige eeuw, waarin het kerkelijke recht als het hoogste en ontwîjfelbaarste ter wereld werd beschouwd, vragen en bedenkingen als deze, voor ccnc jonge vorstin van ailes overwegend gewicht waren; dat harer ziele zaligheîd, hare eer,haar geheel lot en leven daarbij op het' spel stonden. Wanneer nu Jacoba aan de Henegouwsche Statcn vroeg,dat zij in deze zaak wenschte spoedig gerust gesteld te zijn, en, was geene behoorlijke dispensatîe véor Rerstfeest verkregen, zij zieh zououtslagen rekenenvan bij Jan IV terug te keeren, dan was or nicmand in de vergaderiug, die dit verzoek en voornemen laken kon, hoewel den Stalen een brief werd voorgelezen van Jan van Beieren, die, van Jacoba's voornemen onderricht, bij hen ten sterkste aandrong om de hertogin te verzoeken naar haren echt genoot terug te keeren. De bepaling van den tijd,waarop de paus zou uitspraak te doen hebben, kwam den Henegouwer echter onvoegzaam voor ; men oordeelde het beter, dat de hertog een gezantschap naar Rome zou zenden om de moeilijkhedeu betreffende het huwelijk te doen vereffcnen. Wat de regeling aangaat van Jacoba's onder houd, de billijkheid daarvan zou den hertog onder het oog worden gebracht. Het bcsluit der Staten werd denzelfden dag aan Jacoba mede gedeeld, die, na twee uren bedenkens, de leden dank zegde voor hunne bemoeiingen en beloofde die besluiten te zullen eerbie digen. Daarop vertrok het gezantschap der stad Bergen en der Staten naar Brussel. Toen den 4 Septembcr 1420 de gezanten te Brussel kwamen, vonden zij de hoofdstad geheel in oproer en dit naar aanleiding van de benoeming cens partijgangers van Jan IV tôt amman van Brussel. Deze aanstelling ging gepaard met de komst aldaar van drie gezanten uit Holland, en H volk, in tijden van gisting altijd bereid om van het minste geval eene bedenkelijke zaak te maken, vertelde nu dat Jan van Beieren eene aanzienlijkc wapenbende (78) afzond om Brabâodcrs eu Hcnegouwers in bedwang te houden. Meer was er niet Doodig om de gildea en neringen van Brussel gewapend naar de niarkt te doen stroomen. Men liet den hertog weten dat onmiddellijk al de hovelingen, die door de Staten te Leuven waren veroordeeld, hunne straffe moesten ondergaan, ofwel dat het volk hen in 't paleîs zelf zou konien opzoeken en ter dood brengen. De Hoilandsche gezanten achtten zieh te Brussel niet langer veilîg en namen de wijk naar Leuven, waar zij echter gevangen genomen werden. Ondertusschen greep er aan 't bof eene nieuwe intrigue plaats tusschen Jan IV en enkele zijner partijgangers, behoorendc tôt het gezantschap van Henegouw. Den woensdag te Brussel aange komen, hadden deze (de heeren van Edingen, Vertaing eu eenige andcren) zieh aanstonds naar het hof begeven, terwijl de anderen in hunne herberg wat zouden rusten; toeu nu de vrlenden van Jacoba aan 't paleis kwamen werd hun bericht, dat Jan IV hen onmogelijk ontvangen en dat dit eerst drie dagen later plaats hebben kon ^.. Onderwijl had de hertog vermoedelijk bericht * < Le mardy ]II« jour de septembre , soar ce que as signenrs desdis m estas li responsce de ooditte tres-redoubtee dame faite a ceux envoyés par (leviers elle eust estet remonstrée et qu'il se furent conclut de le faire savoir à nodit tres-redoubtet signeur, et de ce quierquet chiertains ambassadeurs,ou non diaux, se partirent de Mons Jaqaemars de Biaumont, Jehans de le Loge, eskevio,Willaumes Aubris, Golars dele Court, massart, Andrius Puce et Jakes Heonekars, comme dou conseil, à tout leur varies a xv chevaux, et s'en allè rent à Brousselle, en le compaignie de monsigneur de Saint-Ghislain, monsi peur de Gambron, de par les prelas; item, de par les nobles, monsigneur d'Eslainqaierque, monsigneur de Hoves et messire Pinkars de Hermies, et se y envoya li ville de Vallenchiennes; se vinrent a Brousselies le merquedy au dis ner, mais pour aucunes occupations souvenues, ne peurent avoir audience de parler a nodit signeur jusques au venredi enssuiwant dou matin, quMl remons trèrent leur quierque sour ii poins pour lesquels nodite dame se escusoit de se retraîre par-delà, Tun que elle euist lettres de le confiermation de sen ma riage,et Tautre de avoir provision pour sen estât... Et celui Jour apries-disner iidit ambassadeur eurent responsce. Item, le samedi revinrent au giste à Ath pour a nolres-redoubtee dame remonstrer et dire ce que besoingnet a voient. » (Stadsrekening van Bergen^ 1419-1420.) (76) gekregen van de Hollandscfae gezanten en onderhandeld met zijne Henegouwsche handiangers, en zoo gaf hij bel gezantschap van de Staten een weinig bevredigend antwoord. Nadat Jacoba te Aath versiag van de mislukte zending ontvangen had, begaf zij zieh met hare moeder, op aanraden van eenige uit Leuven gekomen edellieden, die baar vergezelden, naar Brabant, ten einde van daar beter bare recbten te kiinnen doen gelden en 't verzet tegen Jan van Beîeren gevoeglijker te kunnen leiden. Haar eerste werk was, opene brieven uit te vaardigen, waarinzij de Staten te Leuven erkende als de verdedigers van haar recbt en bare eer. Had Jan van Brabant den eisch des volks niets kunnen weder staan en het vonnis, te Leuven uitgesproken tegen zijne ver« trouwdste guustelingen, moeten bekracbtigen, hij benoemde nu in hunne plaats mannen, die nog slechter bîj het volk stonden aangeschreven, onder andere Everaard t* Serclaes ^ Nu zag men duidelijk, dat er met hem niets was aan te vangen, dat bij niet vatbaar was voor eenig edel gevoel. Men besloot een uiterste mid del te beproeven. In de eerste dagen der maand September zou er te Leuven een landdag zijn ter bespreking van al de bangende vraagstukken, en Jacoba met bare moeder, gevolgd door eenen aanzienlijken stoet van ridders en dienaren, trok er heen '. Alweer Hep de onder handeling, wat de vorstin betrof, op niets liit, maar eene boogst gewichtige beslissing werd genomen aangaande Jan IV. Men stelde voor hem de regeering te ontnemen en 't regentschap over Bra bant op te dragen aan zijnen broeder Philip, graaf van St.-Pol, die, rechtschapener en wijzer dan de hertog,eene zekere eerzucht bezat. Alecr echter dien beslissenden stap te doen, noodigde men Jan IV uit op eene Statenvergadering te Vilvoorde, op 20 Sep ^ Henné et Wauters, Hist. de Bruxelles^ 1, 200. * • À Jehan Lise qui le mardi X« jour de septembre fu par les esquievios envoyés deMons a Louvain pour enquérir et savoir des nouvelles dune journée que on disoit qui là se devoit tenir de nos tres-redoubtees dames madame de Braibant et madame sa mère, et des nobles et bonnes villes dou pays de Brai bant... » {Stadsrekening van Bergen^ 1419-1420.) ( 77 ) tember; doch de vorst verscheen er niet, onder voor^endsel eener ongesteidheid, en vertrok tien dagen later heimelijk uit Brassel, door ecn klein getal edellieden vergezeld. Hij ging over Hoogstraten naar's-Hertogenbosch, waarhij cène nieuwe laagheid beging. Vlainmend op weerwraak en bewust van de weinige genegenbeidy welke het groolsiedeelzijneronderdanen hem toe droegen^ riep hij hulp van vreemden in om zijn volk meester te worden. Eenige kieine vorsten uit het land tusschen Maas en Rijn, aangelokt door dcn rijken huit, die in 't nijverige Brussel en de kasteelen daar in *t ronde zou op te halen zijn, stemden er in toe hem met hunne huurbenden bijstand te hieden '. Inmiddels hadden Jacoba en hare moeder zich te Mechelen gevcstigd en was er te Vilvoorde eene nieuwe vergadering der Staten beroepen '. Toen deze de vlucht des hertogs vernameq, scheen het hun dat zij zonder eenig aanzien maar mochten vooruitgaan, en boden zij het ruwaardschap den graaf van ^ De Dtnter, bl. 198 en 201. — De helpers waren : Geeraard van Kleef, graaf van der Mark, Frederik, graaf van Meurs en Sarwerden, Jan van Los, béer van Heinsberg en Leeuwenberg, Jan van Heinsberg en zijn zoon Jan, Jan van Bueren, Jan van Appelteren, Scbiffaart van Merode, béer van Heimers bach, Dirk van Wijkrode, Simoen en Boudewijn van Birsel, Willem van Bruec huysen, Kerselijs van Palant, Arend van der Merweyden, Werner van Grons veld, Roelman van Gijsbacb, Bemaard de Wevert, Wouter van IJsendoren, Jan van der Borcb, Jan en Àrend de Gruutere, Steven van Brinen, Jacob Biervis en ongeveer 213 edelen. * Men dacht in Henegouw dat de zitling te Mechelen zou plaats hebben : « A Henry Gholaise, dit Gambelot, liquels fu le samedy XXI« jour de septembre par les esquievins envoyés de Mons a Mallines, pour savoir des nou velles dune autre journée que on disoit en ce lieu yestre assise pour les affaires de no tres-redoubtes signeurs et dames... » {Stadsrekening van Bergen, 1419-1420.) De stadsrekeningvan Mecbelen over 1419-1420 behelst nopens het verblijf aldaar van Jacoba van Beieren alleenlijk het volgende : « Item gbegbeven den hoofdman vanden scutters ende viii ghesellen met hem van wakene opt scepenhuus doen me vrouwe van Holland ende de grave van Siot Pauwel hier waren onder ben, xxxu nachten, elken v g., den hoofd man dobbel ende h. knape voir 1 maend comt xiii s. 1 d. g", ii ing. fl. val. un s. niid.gr. Il ing. » (78) St.-Po] bepaaid oan ^ Deze aanvaardde, en trok den volgeiiden dag, i 1 October, met de hcrtogin, hare moeder en de Staten naar de hoofdstad, waar de hartelijke toejuichingen des volks aan Jacoba eené lichte vergoedîng gaven voor den smaad, haar vroegcr aldaar toegebracht. Die plotselinge oromekeer mocht Jacoba nog onder een ander opzicbt bezielcn met nieuwen moed en hoop.Reeds den 5 October hadden de Staten van Brabant den oorlog verkiaard aan Jan van Beieren en de teruggâve geêischt van de landen, die Jan iV hem, zonder kennis der vorstin, had vcrpand. Ter heîrvaart, tegen het midden der maand October vastge steld, daagden schier al de opgeroepenen omtrent Breda op. Deze stad werd bezet, en Heusden zonder slag of stoot bemachtigd. Gaarne had Jacoba deze beidc grensplaatsen behouden, omdat daardoor de bedreigîngen van Jan van Beieren tegen Brabant minder gevaarhjk werden; maar de Hoekschen moesten tôt dek kîng der oorlogskosten, de stad Heusden aan de Hollanders ver panden. Nu werd de tocht naar Geertruidenberg gericht, waar Jacoba op de macht stuitte van haren oom. £en dappcr Hoeksch gezinde ridder, Dirk van Merwede, was hier bevelhcbber van het kasteel en had, bij de aankomst van Jan van Beieren, die zich meester wist te maken van de stad, geweigerd de sterkte over te geven. De Brabanders sloegen het beleg vôor de stad, doch gelukten er nîet in ze den Kabeljauwschen te ontweldigen, en Jacoba moest hier haar schoon en dapper, doch niet te talrijk léger, zien ontbinden (2^ October). Was de vorstin met moed tegen haren oom te velde getrokkeu, nu zag zij, dat het haar moeilijk zou vallen hare erflanden vv^eer meester te worden. Maar ook van zijnen kant had Jan van Beieren eene weinig bemoedigende ervaring opgedaan; bij wist nu, dat hij op de medehulp der Brabanders niet behoefde te rekenen. ^ Jan IV was korts nadien genoodzaakt de benoeming zijns broeders goed te keuren, geiykmede bet recht te bekracbtigen, dat zijne onderdapen zich hadden aangematigd eenen ruwaard te kiezen, indien hij of een ziJDer opvol gers poogde hunne privilèges te ontnemen. (De oorspronkelijke akte berust in 't archief der stad Leuven, n<* GLVII van den Inventarîs.) J (79) De krijg werd nu op kleine schaal, vooral langs den Schelde kant en aan de grens van Holland en Brabant voortgezet ; de Hol landers leden op de rivier aanmerkelijke nadeelen; Jan van Beîeren, daarentegen, zegepraaide geheel te Geertruidenberg, echter niel dan nadat de stad door de kasteelbezetting, die zich door de Kabeljauwschen heen eenen bloedigen doortocht wist te banen, grootendeels in asch was geschoten ^ Had Jacoba met haren tweeden veldtocht niets geoogst dan bartzeer en spijt, ook haar gemaal moesl nieuwe vernederingen in Brabant onderstaan. De beslissing van i Octobcr 1420, te Vil voorde genomen, werd door de Staten te Koudenberg den 25^ en ten stadhuize van Brussel den 36 November bekrachtigd. De amman der hoofdstad, laatstelijk door Jan lY benoemd, werd afgezet, en Philip van St.-Pol en de Staten des lands legden elk eene plechtige verklaring hunner handelwijze af '• Deherlogwist ondertusschen weer in Brassel tegeraken,dank aan de roedewerking van de hem verklecfde wethouders en edelen der stad; niaar de yreemde heeren en krijgsknechten, die hem van 's-Hertogcnbosch waren gevolgd, niaakten het in de hoofdstad z6o bont, terwijl, van den anderen kant, het gekend werd dat er aan 't hof eene sanienzwerîng was gesnieed tegen het leven en den eigendom der Statensgezinde edelen en rijke bur gers, dat de gilden en neringen te wapen kwanien , naar het paleis oprukten en van den hertog de overlevering eischten van denheer van Heinsberg, bijzonderlijk gehaat omdat hij vcrschei* deoe kooplieden op rantsoen gesteld en beloofd had tegen het land te oorlogen.Jan IV moest hem in de handen des volks stellen, en de onwaardigc werd, te gelijk met de meeste vreemde huarlingen, in hcchtenis genomen '. Terwijl Jan IV in zijn paleis zijne woede en spijt over de mis ^ Zie Wagenaar,II1, 446.— Zie ook : Korle beschrijving van Geertruiden berg^ door IZAAK VAN NOTSSBNBURG. ' Zie, voor bel laatste stuk, bel regîster der cbarters van de Rekenkamer van Brabant, n? i. ' Brabantsche Yeesten. — De Dtnter, 403-422. — Chastelain, Chron, — Henné et Wautbrs, Bist, de Bruxelles^ T, 205-206. (80) lukking zîjner wraakplaDnen zat te verkroppen,reed de graaf van St.-Pol, die na de komst zijas broeders naar Leuven getrokken was om met de Staten raad te 5laan,aan het hoofd van eenen aanzien lijken troep landheeren en afgevaardigden van Leuven en Âot werpen de hoofdstad binnen, door het volk met uilbundig vreugdegejuich begroet. Hij prees de gemeente voor hare waak zaamheid en krachtdadigheid, waardoor het gansche land was gered ^, en slelde daags nadîen de raadshceren en dienaren des hertogs af. Zooals altijd bij staatkundige omkeeringen, werd nu door de zegevierende parlij tegen de overwonnenen nvraak geoefend : kerkeringy plundering en onthalzing volgden op het gejuîch der meestcrs van den dag. £r kwam evenwel ook iets goeds uit : den llFebruari 1-420(0. s.) verleende de graaf van St.-Pol een uitge breid privilège aan de ambachten van Brussel, nu verdeeld in uegen natiè'n K Tôt dan toe van de openbare bedieningen ver stoken, zouden de neringen voortaan hun aandeel hebben in het gemeentelijk bestuur, ter belooning van den mocd en de Lroaw, waarmede zij den Ruwaard hadden gediend tegen de patriciërs, • die uit eigenbelang de partij des hertogs gekozen en de stad zoo goed als vcrraden hadden. De charter behelsde, overigens, nog andere bepalingen van belang, die het volk met blijdschap ver vullen moestcn en een diep besefgeven van zijne eigenwaarde en macht. Al deze nieuwc voorrechten werden door Jan IV erkend en bekrachtigd, waarop zijne verzoening met de Staten en met zijnen broeder den Ruwaard volgde. Den 1 Mei i42i legde de graaf van St.-Pol vrijwlllig het bewind weder, nadat de hertog ailes, wat tijdens het ruwaardschap was verrlcht of uitgevoerd, had goedgckcurd '. * De Dtnter. * De Dyhter, bl. lU. — HEN^ts et Wauters, Bist, de Bruxelles^ 1, 210. 5 Luystervan BràbanU H, 52. — Plakkatenvan Brabant, I, S59. (81 ) VI Blik in Jacoba's leven. — Hare afzondering te Kanoot. — Zij vlucht naar Engeland. Onderbreken wij voor eenige oogenblikken den draad van ons verhaal en volgen wij Jacoba van Beieren aan het hof en in hare afzondering te Ranoot. Uit hare handelingen buiten de staat kunde en 't huiselijk leven zuUen wij wel icts omirent haar kârakter en gewoonten Iceren kennen, dat de schuld haars ge/naals te meer zal doen uitschijnen en eenigszins tôt verzachting zal dienen van het oordeel, hctwelk over haar, uit hoofde van ^Foote misslagen, zal uit te spreken zijn. Reeds kennen wij de vorstin; laat ons nu ook de vrouw gaan opzoeken. Uit vorige mededeclingen is ons gebleken, dat Jacoba niet met hebzucht bcdeeld was^maar daarentegen uit hare eigene goederen den lijflocht harer moeder belangrîjk vermeerderde. Ook de nagedachtenis haars vaders was haar dierbaar, en deze moest nu levendiger bij haar opkomen, wanneer zij zich in 't gewest bevond waar hij zijne laatste dagen overgebracht en zij ook de eerste genuchten gesmaakt had van een gelukkig, veelbelovend echtverbond, door hem en hare moeder bewerkt. Hare vroomheid had getracht de rust der zielen van de geliefde dooden te verzeke ren en bij brief van 6 Februari 1-417 had Jacoba in de kerk van Bouchain , waar haars vaders ingewand ter aarde was besteld, Yoor zijne zieirust eene kapelnij met dagelijkschc misse gesticht, daartoe eene som bezcttende van 56 pond, Doorniksche munt, op hare inkomsten in Ilenegouw te hefTcn ^ * IV^ Charterboek van Henegouw, — Van Mibris, IV, 4S9. — De vroom heid van Jacoba is cas uit yerscheideoe andere oorkondeo gebleken. De reke ning der algemeene ontvangst van Henegouw, over 'l jaarl4i9-i420,vermeldl eene nitgave van 61 scbell. 4 den. aan Amout de Cuvillers, deurwaarder van Tome XXXF. 6 (82) Reeds als kind had Jacoba, te 's-Hage en te Kanoot, eeo bijzonder genoegen gevonden in het beluisteren van de zangen der zwervende menestreels en hofdichters, wier kunst evenwel nu langzamerhand in bngunst geraakte door de opkomst van ta! rijke spelersgezeischappen in de steden, die de godsdienstige fcesten met hunne vertoogen en berijmde mysteriën opluisterdeo. Zij waren echter nog vrij talrijk en vermaard, die hoffcHjke zan gers der burchten en paleizen,en werden nog door vorsten, adel vrouwen en gemecntelijke wethouderen onthaaid en gevierd aïs de vertegenwoordigers eener stervende kunst en van den zin kenden riddertijd, die tasschen velerlei geweld en barbaarsch heid heen, liefelijke levensbloemen en verkwikkende genuchteo hadden voortgebracht. Slechts kort na haar eerste huwelijk ^ en toen zij de gemalin des hertogs van Brabant was geworden ', zien wij Jacoba in Henegouw van raenestreels omringd. Jacoba, wij weten het, was jong en schoon, en menig bewonderend ridderoog mocst haar voorzeker de hulde niet geweigerd hebben, waarop ook hare hoe danigheden van hart en geest mochten aanspraak maken. Wat wonder, dat de reeds als kind gevierde prinses zich gaarne omringd zag door uitstekende zangers, nu vooral dat de poëzie de gewenschte afleiding kon geven aan de bekomraeringen der staatkunde; nu, dat eenlied van liefde ofhcidenmoed haareigen zieleleed mocht louteren en haar het lachende rijk der idealen heropenen, dat teleurstelling en beproeving zoo onbarmhartig voor haar hadden gesloten ! Jacoba, haars vaders voorbeeld volgende, toonde zich jegens hare menestreels mild ^, en zekerlijk zal zij meer dan cens de Jacoba, als teruggave van H geen « il avoil prestet a mondit signeur et a ma dite dame... pour leur ii offrandes. • ^ « As ménestrels de madame la dauphine, leXIlI«jour de jaing, donnet de courtoisie, au commanddes eskevins, i] escus de Dourdrech... » (Stadarekening van Bergen^ 1416-1417.) * « As ménestrels de notre redoublet signeur le duc de Braibant, comte de Haynnau, fu donnet de courtoisie, au command des esquievins, ensi quil le requisent, vi l. » (Id, 1417-1418.) 3 « A Jehan Partant, ménestrel a ma très redoubtee dame, que mon très (83) beroemdste zangers vao dien tijd aan ket hof hebben bij zich geroepen. Te Bergen, allhans, kwamen doorgaans ieder jaar een aantal dezer gezellen bijeen om er vergadering of c school > te houden, en waar de schepenen der slad hun edelmoedigheid bewezen ^, kon natuurlijk de voratin, in de nabijheid wonende, niet in beuschheid bij hen onderdoen. De liefde der vorstin tôt de kunst wordt ons nog bewezen door het feit dat, gedurende haar verblijf te Kanoot, elke maand en op al de kerkclijke feestdagen vier priesters, benevens de sehool meester der genoemde plaats, ten kasteele werden genoodigd om in de hofkapel, op plechtige wijze, de goddelijke diensten te zingen. Hare genegenheid voor de kunst ging zelfs tôt de kunste* naars over; op den avond van dezer aankomst en *8 middags, na de misse> mochten zij plaats nemen aan de tafel der vorstin K Haar harpenaar Johan verkreeg van haar in 1420 (o.s.) de vrij belang rijke sora van 12 gouden kronen ter vergelding van zijne aange name diensten en tôt het doen eener bedevaart naar St.-Jacob in Gallicië '. redouble signeur,cui Dieux pardoinsi,lui a donne cascun an a se Yie...xxx cou ronnes. > {Compte du bailliage du Hainaut, 1417-1418, te Rijsel.) ^ « À pluiseurs ménestrels qui en leditte ville de Mons avoient tenut leur escolle, fu donnet de courtoisie, au commant des esquievins, en m moutons de France en or à xxtii s. le pièce... » (Stadsrekening van Bergen^ 1418-1419.) c Au roy des ménestrels de Haynnau et de Braibant et as compaignons ménestrels en ayde des frais que fais avoient en tenant leur escoUes en le ville de Mons, fu donnet de courtoisie au commant des esquievins le XXVII* jour de March, cti lib. » {Stadsrekening van Bergen, 1419*1420.) ^ < À un priestres dou Quesnoit et au maistre de lescolle liquèl touttes les mus(«ic) et jours de fiestesde lan viennent chanter viespres et messes en lostel de madite dame et estoil de coustume de souper après viespres et disner lende main... » (Becette générale du Hainaut, 1421-1422, in *t Ârcbief van *t Noorder-departement te Rijsel.) ^ « Jaque de Baiviere, par la grâce de Dieu, contesse de Haynau, Holande, ZeeIande,etc.,ànoslre cher et féal consillier Guillaume duGambge, nostre rece veur de Haynnau, salut. Savoir vous faisons que nous avons donné à nostre amé varletJohannes, nostre barpeur,en récompensation des agreablez services qu'il nous puet avoir fait, la somme de douse couronnes en or, pour faire un voyage (84) Ook zag Jacoba de wanden van haar kasteel te Kanoot gaaroc versierd met de scheppingen der schildermeesters van die dageo * en door de heerlijke gewrochten onzer Vlaamsche (apijlwcvers. De < witte kamer » was behangen met Burgondisch laken, waar papegaaien, en jonkvrouwen die op de harpe speelden, waren geborduurd ; in eene andere karoer rustte de blik op groote jachttafereclen, en aan de muren der « groene zaal > zag men op de tapijten kruisvaarders afgebeeld, die v6or de roureo van Jeruzalem tcgen Mooren en Turken slag leverden ^. Maar Jacoba wist ook uit de paradijzen der verbeeldirig neer te dalen, oog en oor te sluiten voor de liefelijkheden der fraaie kuns ten, die verkwikkende bloemen van het leven, om de schamele hutten binnen te dringen en de scherpe doornen der armoede te gaan opzoeken. Vooral werd haar medeh'jden opgewekt door behoeftige kraamvrouwen van getrouwe dienaren ', en waar zij vers Saint Jaque en Galisse... Donné en noslre ville de Valenchiennes le vint densieme jour de feverier lan de grâce mil quatre cens et vint, selon le stile de nostre court. » (Oorspronkelijk stuk onder de charters der gra ven van Henegouw, in *t Staatsarchief te Bergen. — Zie Bulletin de la Commission royale d*histoire, 2« série, VII, bl. 352.) ^ Verder zal er spraak zijn van Jacoba*s portret. ' « A Jehan de Florence, ouvrier de tappisserie et de hauUe liche, démo rant à Valenchiennes pour sen sollaire de avoir renettytet et relavetleblancque cambre de ma très redoutée dame la ducesse, ycelle ouvrée de haulteliche, de pappegais semée et figurée de damoisielles, jewans de la harpe, restouppe plusieurs traux, qui estoient en pluisieurs lieux destachiet et deskiret, puis icelle toute fourre de neufve toile de fiourgoigne, pour tant que oncques ne le avoit, estet et pour ostel [semblablement] avoir fait et ouvret, nettjet et relavet une autre cambre en une salle verde, Tune semée et figurée de cache ries {chasses) et Tautre de le bataille de Jherusalem... » {Recette générale du Bainaut, 1419-1420.) 3 « Au grant Lotarl, demorans à Mons, pour une pouelle {scholel) d'argent pesans un onches et ix estrelins dargent blancq, cousta pour un fachon VII lib. X s. laquelle au command de madite très redoublée dame il donna au lever de fons lenfant Marie de Haspre, femme Colart de Hordaing, avoecq fu donnet a le saige dame ix s. et au priestre xviii d. > « A Jehan de Mons, cbaslellain dou Kesnoit, a lidis recheveres rechut les (85) zelve geenen Dood kon lenigen, geschiedde dit uit haren naam door tasschenkomst van den hofkapelaan ^ Ook was Jacoba niet oadankbaar : de weldaden of zorgen, die zij aïs kind had geno ten, wcrdea door haar erkeotelijk herdacht. Wij kenoen eenen brief van haar, gedagteekend den 5 Maart 4417 (o. s.), waarbij zij aan Agnes Poulette, dochter harer voedstcr, bij gelegenheid haars huwelijks met den Vlanii ng Pieter Wiileros, eene jaarlijk sche rent van 75 pond, Doorniksche munt, verleende, bezet op de ontvangst der goederen van doode hand in 't graafschap Henegouw '. qaels il avoit payet au command et par lettres... de ma très redoublée dame madame la ducesse de Brabant au lever de fons par ledit Jehan lenfant Henrjr Willebroit m escus de Dourdrecke en or... » t Au command de ma très redoublée dame a lidis recheveres delivret au lever de fons Tenfaot Jehanne de Haspre, femme de Biertrant, sergant de le court de Mons, lequel madite très redoubtee dame lui avoit rechargie de lever ou nom délie, vi demy angles dor, a le saige dame ix s. et ou priestre xTiii d. » {Recette générale du Hainaut, 1419-1430, in H archief der Noorder-departement le Rijsel.) < « Au command de mon 1res redouble signeur et de ma 1res redoubtee dame la ducesse il est delivret a plusieurs fols... pour a plusieurs povres don ner pour Dieu et en aulmosne a maistre EInooy Âlov, cappellain a madite dame... xxiiii lib. uni s. » {Idem). * « Jaqae, par la grâce de Dieu, ducesse de Baivière, daulphine de Viennois, contesse de Haynnau, etc.. Savoir faisons à tous que pour les agréables servi ces que nous a faiz, et que nous espérons que encores nous face eu temps à venir, notre bien-amée serviteresse Agnesçon Poulette, et pour laffection que nous avons et voulons avoir à elle à cause de ce que de nostre enfance et jonesse, fusmes nourie du lait de sa mère, laquelle chose nous doit induire et mouvoir en son prouflSt et avancement, nous, de nostre propre mouvement et certaine science, et aussi par laccord et consentement de notre tres-chiere dame et mère, la duchesse, lui avons donné et donnons la somme de sissante quinze livres tournois, monnoie coursaule en nostre dit pays de Haynnau, de rente chacun an, esquéans le premier jour davril tout les cours des vies délie leditte Agnechon et de Pierart Willesme, qui ont intention de procéder et venir ensamble en mariage, et du darrain vivant d*eux, en quelque estât qu*ils soient... Et de celle rente nous avons fait et faisons à ladiite Agneçou especial assenne sur tous les biens, exploiz et revenues de TofiSce de nostre recepte des mortes-mains en nostredit pays de Uaynnau... Données en nostre hostel de (86) Jacoba beminde de pracht en statigheid. Zij scbepte er genoe gen in , zich op de groote ontvangstdagen te tooîen met keur van paarlen en edelgesteenten, en bad eene voUedîge bofbouding, welke veel geld kostte ^ De rekening der algemeene ontvangst in 't graafsebap Hencgouw vermeldt, als zijnde te Kanoot in het jaar 4-422: een scbildknaap, een keldernieester, een opperkel dermeester, een klerk voor de uitgaven, twee boden te paard en een te voet, een stalknecbt, een hofmeester, drie toortsdragers voor de bertogin, een voederknaap, een kanierjonker , een bewaarder van bet zilverwerk, een jachtmeester, een gebeim scbrîjver, een rekenmeester voor de bofoffîcieren, drie brood meesters, twee keukenknecbten, twee knapen voor de kleerka mer^ een bewaker der visscherij, een portier en een zestal andere bedienden. Soros was daar ook een c garde des blancs chiens et lévriers, » die zeker wel als de voornaamste bofbedienden wer den geacbt; immers laatstgenoemde genoot een jaargeld van 200 pond, tegen eene vcrgelding van 30 pond voor den geheimschrij ver! Maar dat lag nu in de zeden en gebruiken van den tijd. Aan 't hof van Kanoot maakte men goede sier; verscheîdene La Haye en Hollande le * jour de mars lan de grâce mil quatre cens et dix sept. V (Gedruktin het Bulletin de la Commission royale d'histoire, 2« série VII, 349.) ' < Pour encores les fraix et despens de mondit très redouté slgnenr et de ma très redoutée dame la ducesse et de leurs hostels, fais ou dit hostel de Nasle à Mons,depuis le XVIII« jour doudit mois demarch jusquesau dimenche dou malin XXVI» jour doudit mois... tiii^liiu lib. ii s. tiii d. » < Pour les frais et despens de mon dit très redoubtet signeur et de monsi gneur de Charolois, de ma très redoublée dame la ducesse et de leurs hostels fais a lostel de Naste à Mons, depuis le joedi dou mattin IX« jour dou mois de march lan lin«XyiII jusques au dimenche dou mattin XVIU* jour doudit mois ensuivans... mil "lx lib. xi, s. ix d. » (Recette générale du Hainaut, 1419-1430.) « Par lettres de ma dite dame la ducesse données au Quesnoit, le XI1« jour dou mois de march lan mil I]II«XX, a li dis recepTerez payet et delivret au command de madile dame pour le despense d^oslel par elle faite à Valenciennes avoecq ma très redoublée dame se fille pour le terme de xly jours accomplis au VII" jour de march lan dessusdit... ii>»in«Lxiii lib. ti s. ti d.. » (Idem, 1420-1421.) (87) rekeningen, althans, Termeldeû betalingen van aanzienlijke hoe veelheden wijn. Jacoba bemînde dus de pracht, maar sloot het harte niet voor de reine gcnoegens der kanst en beoefende de liefdadigheid in den beperkten kring, waar lij de noodwendigen kon nultig zijn. Zeker pieîten deze verhevene neigingen en gevoelena voor bet karakter van Jacoba, dat wij toi bcden vlekkeloos hebben gevon den, terwijiy op verre na, zooveel gocds niet is te zeggen van haren gemaal, den verwijfden nieteling, die ofwel door de booze raadgevingen zijner gunstelingen ofwel door eigen snoodheid het Icven zijner jonge, schoone en begaafde vrouw door allerlei ter gingen verbitterde. Vijf maanden waren verloopen sedert de laatste onderhande lingen der Staten van Henegouw met Jan IV, en Jacoba was nu genoeg overfuigd, niet alleen van de onverschillîgheid haars gemaais te haren opzidite, maar ook van de eerloosheid zijns gedrags en levenswijze, welke gansch het deftige deel zijns volks van hem had afkeerig gemaakt. Zulk een lot als haar in de bloeiendste jaren was beschoren, moest der fiere vorstin, aan wie eenmaal 't streelende vooruitzicht werd geopend, koningin van Frankrijk te zijn, niet weinig leed en spijt veroorzaken ; ook ont stond nu van lieverlede in haren geest het denkbeeld, los te gera ken ait den knellenden, hatelijken band, welke haar aan Jan IV bechtte. Zij raadpleegde wijze vrienden en bloedverwanten , geieerde priesters en rechtsmanncn, om van hen zekerheid te bekomen of haar huwelijk als wettig te beschouwen was, en kreeg hier een afwijkend, daar een twijfelachtig antwoord. Hare oDzekerheid groeide nog aan door 't wegblijven van het pause lijk besluit, en ten laatste was het denkbeeld der geheele schei ding bij haar tôt rijpheid gekomen. Den i9 Februari 4420 (o. s.) riep Jacoba de Staten van Hene gouw te Valensijn bij zich, en liet hun zeggen, dat haars dun kens haar huwelijk met Jan IV om vier gewichtige redenen ongeldig was H*" Zij warea broeders en zusterskinderen , voile neef en nicht; 2* haar eerste echtgenoot, Jan van Touraine, was bloedverwant met Jan van Brabant; 3* hare moedcr had katst (88) genoemden over de doopvont gehouden, en 4® de eerste pause lijke dispensatie was, op 't oogenblik des eehtverbonds, te niet gedaan door de pauselijke herroeping *. Eene dergelijke verklaring moest, na al het gebeurde, de Sta ten van Henegouw mogelijk niet buitenmate bevreemden : de hertog van Brabant toch had, sedert bet vertrek van Jacoba, nog niets gedaan dat getuigen mocht van zijn recbtzinnig verlangen om haar weder bij zich te hebben. De Staten deden der vorstin dan ook geene tegenwerpselen en gaven den hertog, door cen tal rîjk gezantschap, bericht van haar besluit. Dit gezantschap, bij hetwelk wij dczcn keer, buiten de vertegenwoordigers van den adcl en de steden, vijf afgevaardigden der geestclijkheid aantref fen (waarondcr twee, die wij tôt heden in deze zaak niet hebben vermengd gezien : den deken van Gondë en den prior van Aime ries) had tôt last c faire responsce et supplication sour lestât de ce que le XIX* jour de Février en devant*el1e no ditte dame avoit fait dire et esclarchir asdis III estas touckant le fait dou dit mariage... '. » De gezanten verlieten Valensijn den 1'^° Maart, daags nadien gevolgd door een ander^ dat te Gent den hertog van Burgondië de beslissing van Jacoba moest gaan mededeelen en tevens zijne goede diensten voor haar afbiddcn ^. Het onthaal der Henegouwers bij Philip van Burgondië was bijzonder hoffelijk. Hij verkiaarde den Henegouwers gansch ^ Registre des résolutions du conseil de ville, n^l.— Staatsarchief van Bergen. * Stadsrekening van Bergen. 3 a Le diraenche second jour de march, se partirent de Mons Jaquemars Bourdons, eskevin , Pierars H Herus et Willaumes Aubris dou conseil, atout leur varleis à thi chevaux et del ordonnance faite par les m estas doudit pays, sen allèrent avoecq aucuns de mes signeurs les prelas, collèges et nobles, comme en ambassade par-deviers monsigneur de Bourgoigue qu'il trouvèrent à Gbant, pour a lui sour lettres de crédensce et chierlaines instruc tions de par lesdis m estas faire aucunes remonstrances et supplications, tou Icant li différent estant entre nos très-redoubtot signeur et dame de Braibant, à cause de leur mariage. De lequel cose ledit monsigneur de Bourgoigue fîst moult gratieuse et courtoise responsce, disans que a chiertain jour ensuiwant il seroit à Brouxelle et que la on reuvoiast viers lui pour ce fait ramen tevoir... » {Stadsrekening van Bergen, 1430-1421.) (89) bereid te zijn om ter slechting van het moeilijk geschil tusschen man en vrouw werkzaam te zijn en stelde eenen dag vast, waarop zij te zamen bij hertog Jan te Brussel de zaken zouden bespre ken*. Âan zulk kloek besluit als door Jacoba was genomen, had de hertog van Brabant zieb niet verwacht; nu haastle hij zich, zijne gemalin het behoorlijk onderhoud te verzekeren, dat zij zoolang tcvergeefs had gevraagd en nu zeker wel weigerde. Wat Jan van Bcieren en Philip van Burgondië betreft, deze waren niet min dan de Brabander door de groote tijding uit het veld gesiagen. Nieuwe pogingen tôt verzoening werden aangewend. Toen Philip van Burgondië den i2 Maart te Valensijn was, gingen de afgevaardig den der stad Bei^en hem aldaar vinden c pour lui.... sourplus supplyer quil lui empleusist avoir memore de y tenir la main pour le cose mettre de bien en mieux. £t que des plaisirs fust de eat parler à nos très-redoubtée dame la dowagière, adont venue à Valenchiennes, desquels coses Monsg' de Bourghoigne fist moult courtoise responce, disant que en feroit toute le bien quil pol roit ^. » Ongetwijfeld zal Philip al het mogelijke beproefd hebben om Jacoba op haar besluit te doen terugkeeren, ofwel om van haar uilstel te bckomen aleer eenen verderen gewaagden stap te doen; althans er hadden nog nieuwe onderhandelingen plaats tusschen Brussel en de Staten van Henegouw, wat zeker niet zou gebeurd zijn indien Jacoba haar c laatste woord » had gezegd. Den i 7 der maand Juni begaven zieh baljuw en proost van Bergen bij hertog Jan, te Brussel, om hem 't advies te overhandigen, dat hij aan Engelbert van Edingen, den heer van Havre en den heer van Ligne had gevraagd c sur les remonstrances que madame la duchesse, sa compagne, lui avoit fait faire par les députés des III estas du Hainaut ^. » ' Stadsrekening van Bergen^ 1419-1420. * Idem. ' Rekening van den hoogba^'uw van Bergen, 1420. — Zie Gaciaho, Rap^ porr, n« 413. (90) Nog den 29 derzelfde maand zood de staatsraad van Bergen Godfried Glauwez tôt den hertog, om hem te herinneren aan 't bezoek van twaalf dagen te voren en te zeggen, dat hij op de vertoogen van baijuw en proost der stad Bergen nog geen ant woord had gezonden. Godfried Clauwez berichtte hem verder, dat, ten gevolgc dier nalatigheid, Jacoba een aantal leden der Staten van Henegouw voor den eerstvolgenden dinsdag te Kanoot had bijeengeroepen, ten einde haar door hunnen raad en oordeel verder in te lichten en te versterken. Dit was de laatste gemeenschap die, rechtstreeks of onrechtstreeks, tusschen Jacoba en haren gemaal plaats had. Het lot werd geworpen. 