Handboek der algemeene Pathologie
Het 111 de door nieuw-vorming ontstane vaten voorkomende bloed is immer uit de oorspronkelijke vaten van het ligchaam daarin geraakt en nimmer nieuw gevormd. De meeste andere gezwellen kunnen op elk tijdstip van hun bestaan, hetzij op slechts enkele plaatsen, hetzij over grootere uitgestrektheid, zeer vaatrijk worden; men noemt, zoodanig proces alsdan: caverneuse- of teleangieetasische ontaarding, of geeft aan die gezwellen ook bijzondere namen, bijv. fungus haematodes. De nieuw-vorming van capillaire vaten komt op verschillende wijze tot stand: 1) de normale vaten worden langer, kronkelen zich in verschillende rigtingen en treden ten slotte, op eene nog geheel onbekende wijze, met elkander in communicatie; — 2) van de capillaire vaten gaan spruiten uit, welke aan het naar het vat toegekeerde einde breed zijn en spits uitloopen; aanvankelijk zijn deze spruiten niet hol, doch allengs worden zij meer en meer cylindrisch, verkrijgen een lumen en treden ten slotte met andere overeenkomstige spruiten, nimmer onmiddellijk met de capillaria, in verbinding, om zoodoende de communicatie met de capillaire vaten te herstellen; — 3) spil- of stervormige bindweefselligchaampjes worden verwijd en in kanalen gemetamorphoseerd, deze vereenigen zich later met andere, op dezelfde wijze veranderde bindweefsel-ligchaampjes en vereenigen zich ten slotte op die wijze met de vaten; 4) de bindweefsel-ligchaampjes van het m de omgeving der capillaire vaten gelegen bindweefsel ondergaan eene herhaalde verdeeling, en geven aanleiding tot de vorming van aanvankelijk niet holle cel-strengen, welke laatste ten slotte een lusien verkrijgen en met de vaten in communicatie treden. De kleine aderen en slagaderen ontstaan meestal door vervorming van capillaire vaten; hierbij worden door verdeeling enz. cellen gevormd, welke rondom de capillaria aanliggen en zich ten slotte met de verschillende weefsels van den vaatwand vereenigen. Welligt ontstaan dergelijke groote vaten ook primair, even als de capillaria op de bij 4) aangegeven wijze. De nieuwgevormde vaten zijn nu eens op normale, dan weer eens op geheel eigenaardige wijze ingerigt; in sommige nieuw-vormingen komen bijv. betrekkelijk lange, eenvoudige verlengsels voor, welke zich somtijds even als kysten verwijden en afsluiten; terwijl men in vele pseudomembranen van sereuse vliezen zoogenaamde bipolaire wondernetten aantreft. Er koinen verschillende soorten van vaat-gezwellen voor: Het capillaire-vaatgezwel (eigenlijke teleangiëctasie, het erectiele gezwel, de vaatvlek, naevus vasculosus) is steeds een aangeboren gezwel, hetwelk echter na de geboorte dikwerf snel in omvang toeneemt. Voornamelijk wordt het in de huid, met name aan het hoofd en aan den hals, zelden in den nek, aan de bovenarmen of aan andere ligchaamsdeelen, waargenomen en is aldaar öf slechts in de papillair-laag van de huid öf in het geheele corium gehuisvest. Betrekkelijk minder dikwijls treft men het in slijmvliezen, in vetweefsel, in spieren, in beenderen (voornamelijk in de sponsachtige beenzelfstandigheid), in de tong of in de hersen-plexus aan. Nu eens komen de vaat-gezwellen alleen, dan weer eens in grooter aantal vereenigd voor en keeren na algeheele exstirpatie niet terug. De capillaire vaat-gezwellen kunnen in grootte van eene gierstkorrel af tot aan eene walnoot, ja zelfs tot aan eene vuist toe verschillen; zij zijn scherp omschreven of diffus; vlak of bolvormig verheven; gelijkmatig of gelobt; donker-rood en week, terwijl zij voor opzwelling en inkrimping vatbaar zijn; zij vallen na insnijding spoedig te zamen en doen zich op de doorsnede als gelijkmatig donker-roode, soms met enkele meer vaste, bleeke plekken doorzaaide massa's voor. Onder het mikroskoop neemt men als hun hoofdbestanddeel capillaire vaten waar, welke op zeer verschillende wijze gerangschikt en regelmatig, varikeus of aneurysmatisch verwijd zijn; voorts ook kleine aderen, slagaderen en bindweefsel. In de uitwendige huid neemt men bovendien dikwerf nog vetweefsel (zoogenaamde teleangiëctasia lipomatodes), zweet- en smeerklieren, ook haren met hunne haarzakjes waar. — Grootendeels zijn de in het gezwel voorkomende vaten nieuwgevormd, ten deele zijn zij oud en gelijkmatig of ongelijkmatig, doch sterk verwijd. Het zoogenaamde vaatkluwen-gezwel (tumor glomeruiosus van Billroth) is zeer apparent slechts eene soort van zeer vaatrijken kanker. Het caverneuse of veneuse gezwel komt zeer zelden aangeboren, meestal later verkregen bij jongere of oudere individuen voor in de huid, in het onderhuidschcelweefsel, in de spieren, in de beenderen, in de milt, in de nieren, in de hersenvliezen en in de hersenen. Nu eens is het als door een kapsel omkleed en omschreven, dan weer eens is het diftus en verschillend zoowel van grootte als vorm. Het heeft veel overeenkomst met het caverneuse weefsel van den penis en bestaat uit een meestal teeder, somtijds hier en daar verdikt en zeer digt netwerk van bindweefsel, welks mazen door talrijke commumcatien met elkander in gemeenschap staan en met bloed gevuld zijn. Nu eens zijn zij met epithelium bekleed dan weer eens niet. Na doorsnijding wordt het bloed voor het grootste gedeelte ontlast; de gezwellen worden kleiner en vormen alsdan eene grijs-roode of grijze, losse massa, in welke somtijds op enkele plaatsen oude of nieuwe vezelstof-stremsels en adersteenen worden aangetroffen. Nu eens groeijen deze gezwellen langzaam dan eens zeer snel; wanneer zij primitief diffus zijn, dan breiden zij zich later tot in de nabij gelegen weefsels uit, bijv. van de huid tot m de spieren, zelfs tot in de beenderen. De caverneuse gezwellen (juister uitgedrukt: de caverneuse ontaardingen) van de lever komen slechts bij volwassenen, inzonderheid op hoogeu Iceftyd, voor; zij ontwikkelen zich dan op de oppervlakte van — of ook inwendig in de lever, hetzij als slechts een enkel gezwel, hetzij in grooteren getale vereenigd; zij zijn of zeer klem of zoo groot als eene walnoot (zelden grooter) en hebben eenen min of meer ronden, doch niet kapsel-aardig begrensden !°7' .?? oppervlakte van suh-sereuse gezwellen ziet er meestal gelijkmatig donker- of blaauw-rood gekleurd uit, doch kan zich, ten gevolge van verdikking van de kapsels, somtijds ook minder gelijkmatig gekleurd voordoen. Na doorsnijding va„ deze gezwellen ontlast zich eene betrekkelijk groote hoeveelheid bloed en blijft er een regelmatig of onregelmatig, van zeer naauwe of wijde mazen voorzien netwerk over, hetwelk somtijds in hetzelfde gezwel in digtheid zeer verschilt, meestal week en hier en daar met dikke, vezelige atrooken is doormengd en onafgebroken met het normale leverweefsel zamenhangt. De mazen van dit net staan door middel van talrijke communicatiën met elkander in verband en bevatten of bloed ot ook vele, op verschillende wijze gemetamorphoseerde (vooral verdroogde), bloedstremsels. Ten slotte staan zij ook in zamenhangend verband met de drie soorten van levervaten. Het mikroskoop toont ons de zamenstelling van zoodanig netwerk aan, als bestaande uit een vezelachtig of vast bindweefsel en uit eenige weinige kernen o onontwikkelde bindweefsel-hgchaampjes. De vrije oppervlakte der bindweefselstrooken is met eene uit spilvormige cellen bestaande epithelium-laag bedekt. Nieuw-vorming van lymphe-vaten is slechts in zeer weinige gevallen met zekerheid kunnen worden aangetoond. 12) Nienw-vorming van klierweefsel. Nu eens komt het nieuw-gevormde klierweefsel voor als zoogenaamde klier-hypertrophie of — hyperplasie, in welk geval de eigenlijke klier-elementen werkelijk in aantal zijn toegenomen, terwijl hun omvang is vergroot of normaal gebleven; dan eens vormt het gezwellen, welke öf met breede basis, (ook wel als het ware gesteeld) met het oorspronkelijk orgaan in verbinding staan, of wel geheel op zich zelve, buiten alle verband met het oorspronkelijk orgaan, voorkomen. In dergelijke gezwellen speelt het klierweefsel, met betrekking tot het uiterlijk aanzien van de massa, nu eens eene meer ondergeschikte rol, dan eens weer doet het zich als hoofdbestanddeel kennen. Het nieuw-gevormde klierweefsel komt in even zoovele wijzigingen voor als het normale; zulks geldt waarschijnlijk in de meeste gevallen ook van deszelfs wording. De functiën van het nieuw-gevormde klierweefsel zijn nu eens gelijk aan die van het normale klier-weefsel, dan weer eens mist het alle functie. De gevallen van klier-nienwvorming, welke gedurende het foetaal-leven tot stand komen, bijv. van het zoogenaamde neven-pancreas, van deneven-milt, van de bij-nieren, van leverzelfstandigheid in het ligamentum suspensorium enz. behoorcn niet te dezer plaatse te huis. I. Nieuw-vorming van zoogenaamd echt klierweefsel, waarin de zoogenaamde klier-cellen het wezenlijk hoofd-element uitmaken: 1) nieuw - vorming van leverweefsel komt somtijds voor in den vorm van zoogenaamde lever-hypertrophie; meestal echter als gevolg van mechanische hyperaemiën, bij longen-emphysema en bij gebreken aan de klapvliezen van het hart. De omvang van de lever neemt daarbij in alle afmetingen toe; op de doorsnede vertoont zij, behalve meerderen rijkdom aan bloed, overigens geene wezenlijke abnormiteiten, namelijk geene belangrijke ot noemenswaardige vergrooting der leverkwabjes. Het mikroskoop toont ons evenmin wezenlijke veranderingen aan; de levercellen hebben gemiddeld hare normale grootte behouden, bevatten overigens eenen in vele opzigten verschillenden inhoud, en een of twee kernen. Het bewijs van het bestaan van zoodanige soort van hypertrophie is voorloopig nog van meer negatieven aard; de normale verhouding toch van het lever-bindweefsel, de normale grootte der levercellen, de verhouding der bloedvaten — welker, zij het dan ook matige, verwijding de vergrooting der lever niet alleen verklaren kan — en het ontbreken van eenig ander, aan zoodanige vergrooting ten grondslag liggend moment, doen de numerische hypertrophie der levercellen, met vorming van lever-eilandjes, minstens waarschijnlijk zijn. 2) de nieuw-vorming van druiventros-vormige klieren komt menigvuldiger voor, dan die van eenige andere kliersoort en is in praktisch, doch niet minder in chirurgisch opzigt, van bijzonder groot belang. De nieuw-gevornide kliermassa biedt gewoonlijk veel overeenkomst aan met de eenvoudige druiventrosvormige klieren, welker grondtype door alijmklieren, zelden door druif-vormige klieren, geleverd wordt. Niéuw-vorming van slijmklieren komt dikwerf in de zoogenaamde slijm-polypen voor. Door slijm-polypen verstaat men, in tegenstelling van zoogenaamde fibreuse of van andere polypen, die producten van nieuw-vorming, welke op de meest verschillende slijmvliezen worden aangetroffen; welke daarop met eene meer of minder breede, zelden smal gesteelde basis zijn vastgehecht, rond, langwerpig, regelmatig of onregelmatig van vorm zijn en de grootte van eene linze, van eene boon, van een duiven-ei, ja zelfs van een hoender-ei en daarboven kunnen bereiken; welker oppervlakten met die van het moeder-slijmvlies meer of mm overeenkomen; zoowel op het gezigt als op het gevoel eene bepaald slijmachtige hoedanigheid bezitten; welker doorsneden over het algemeen eene matige consistentie en eeae meerder of minder fibreuse textuur bezitten en, bij gewonen bloedrijkdom, met vele m aantal en grootte zeer verschülende kysten gelijkmatig zijn doorweven. Deze slijm-polypen ontleenen haren naam, aan de door derzelver geheele massa verspreide, doch voor het grootste gedeelte aan hare oppervlakte uitmondende slijmklieren,'die over het algemeen genomen, in vrij groote hoeveelheid in die polypen voorkomen. Nu eens zijn het eenvoudig-buisvormige, dan weer eens meer zamengesteld-buisvormige of onregelmatig-druifvormige klieren, welker inhoud uit eene.slijmige massa bestaat, en die, behalve enkele eiwit- en vetmoleculen, ook normaal epithelium of overblijfselen daarvan bevatten. Het epithelium bestaat uit eene enkelvoudige laag cylindrische cellen, welke laatste aan de uitgebogen klier-einden eene meer teerling- of plavei-vormige gedaante aannemen, duidelijk kernhoudend en eenigzins gegranuleerd zijn. Zij zijn op een vast, homogeen, aan de membranae propriae gelijkend vlies gehecht. De oppervlakte der polypen is over het algemeen met hetzelfde epithelium bedekt, als dat waarmede het slijmvlies is bekleed, uit hetwelk de polyp ontspruit. De naar buiten dringende polypen of de naar buiten tredende gedeelten daarvan (oor- en endeldarm-polypen) zijn met een meer plaatvormig epithelium bedekt. De hoofdmassa van de polyp wordt door hetzelfde bindweefsel gevormd, als waaruit het slijmvlies bestaat, waaraan zij haren oorsprong heeft ontleend. Deze massa is aan hare oppervlakte öf gelijkmatig begrensd en vlak öf van talrijke, in gedaante zeer verschillende papillen voorzien. Het bindweefsel is zeer vaatrijk; de door de basis van de polyp intredende vaten vormen aan hare oppervlakte een capillair vaatnet en gaan daar ter plaatse in aderlijke vaten over, welke langs denzelfden weg (door de basis) het gezwel weer uittreden. In slechts enkele polypen heeft men zenuwen kunnen aantoonen. Behalve de aan de oppervlakte uitmondende klieren, vindt men in het inwendige gedeelte van die polypen nog talrijke andere klieren, welke, ofschoon niet aan de oppervlakte uitmondende, waarschijnlijk dezelfde eigenschappen bezitten als de eerstgenoemde. Voorts komen in die polypen bijna constant talrijke kysten voor, welke nu eens meer in de diepte, dan meer aan de oppervlakte gelegen en daar ter plaatse zigtbaar zijn. Deze kysten zijn meestal klein en rond, bezitten eenen nu eens meer slijmigen, dan meer sereusen, hetzij helderen hetzij door etter-ligchaampjes en celdetritus troebelen, levendig rooden of bruinrooden inhoud; hunne sereuse binnen-vlakte is glad. Genoemde kysten-vorming kan in zoodanige mate in de polyp zijn ontwikkeld, dat daardoor hare klierachtige of slijmachtige hoedanigheid min of meer is verloren gegaan en zij ten slotte meer het karakter van zoogenaamde kysten- of blaas-polypen hebben aangenomen. In het bindweefsel-stroma neemt men somtijds hyperaemie, oedemateuse infiltratie, ontsteking, abscesvorming, haemorrhagie en versterf waar. De slijrapolypen vertegenwoordigen als het ware, eene wezenlijke hypertrophie van het slijmvlies in al deszelfs deelen. Hare klieren zijn over het algemeen zoo talrijk, dat zij geenszins als overblijfselen van dat gedeelte van het slijmvlies kunnen worden aangemerkt, waaruit de polyp ontsproten is. Zij ontstaan door instulping van het epithelium, hetwelk de oppervlakte der polypen bedekt en wel geheel en al op dezelfde wijze als zulks bij het embryo of ook op kinderlijken leeftijd met de overeenkomstige klieren plaats vindt; terwijl hare vergrooting insgelijks tot stand komt door uitstulping enz. van de aanvankelijk nog buisvormige kanaaltjes. De gevolgen der klier-slijmpolypen en derzelver invloed op het daarmede in onmiddellijk verband staande slijmvlies zijn van verschillende momenten afhankelijk en wel voornamelijk van de verhouding van haar volumen tot het daarmede in verband staande slijmvlies-kanaal; van de plaats en van de mogelijkheid tot plaats-verandering van dezelve (vooral bij dun-gesteelde polypen); van hare meerdere of mindere nabijheid aan de uitwendige ligchaams-oppervlakte; van hare vaatrijkheid; van de verandering van derzelver parenchyma en van den prikkel, welke zij op het daarmede in verband staande slijmvlies uitoefenen. Naar gelang daarvan bieden zij of hoegenaamd geene symptomen aan (kleine, middelbaar groote, ja zelfs zeer groote polypen in wijde slijmvliesholten^ bijv. m de maag); öf zij geven aanleiding tot het ontstaan van blijvende of van voorbijgaande vernaauwing en verstopping van de kanalen , waarin zij voorkomen (voornamelijk de polypen, welke op liet slijmvlies van de trachea voorkomen); terwijl de* daaruit voortvloeiende bezwaren, naar gelang van verschillende omstandigheden (vochtige weersgesteldheid, verergering van slijmvlies-catarrhi enz.), meer of minder sterk geprononceerd uitkomen. — Wanneer zij zich op eenig beweeglijk slijmvlies, digt in de nabijheid van de ligchaamsoppervlakte hebben ontwikkeld, dan treden zij öf tijdelijk óf voor altijd naar buiten en geven aanleiding tot het ontstaan van tenesmi of van soortgelijke gewaarwordingen; ook tot uitzakking van het slijmvlies. Zoowel onder bovengenoemde omstandigheden, als spontaan kunnen zij voorts als oorzaak van belangrijke, voor de gezondheid nadeelige, ja! zelfs doodelijke verbloedingen optreden. Bijna immer geven zij aanleiding tot het ontstaan van chronische catarrhi van de slijmvliezen waaruit zij zich hebben ontwikkeld; deze catarrhale slijmvlies-aandoeningen worden meestal na verwijdering van de polypen opgeheven, doch geven bij voortgaande ontwikkeling van de polypen aanleiding, zoowel tot hypertrophie van het slijmvlies, als van het geheele orgaan. Klier-slijmpolypen komen bijna op alle slijmvliezen voor Op het slijmvlies der ademhalingsorganen komen zij veelal aan het bovenste gedeelte (in den neus en in de keel-engte) voor. De slijmpolypen van de neus-holte vercischen meestal chirurgicale hulp; zij zijn in het bovenste gedeelte van den neus, voornamelijk op de zijdelingsche plooijen van het slijmvlies, gezeteld en proemmeren bij verderen groei naar buiten, in de choanae of in de keel-engte. Zij zijn enkelvoudig of meervoudig en verschillen zoowel in groo te als m gedaante. Zulks geldt ook van die polypen, welke in de neuskeel-engte voorkomen; deze ontleenen haren oorsprong nu eens aan het slijmvlies zoowel van den neus als van de keel-engte, dan eens aan slechts een van beiden en bereiken bij verderen groei het andere slijmvlies of vullen deszelfs holten op. in de holten van de bovenkaak komen meer kysten-polypen dan wel slijmpolypen voor; de eerste bevatten somtijds enchondromateuse bestanddeelen en veroorzaken vooral door hare ontwikkeling aan den binnenwand van genoemde o e en door de daaruit ontstaande verstopping van de neus-holte, zeer dikwerf de zoogenaamde hydrops ..tri Highmori. De zich daar ter plaatse ontwikkelende slijmpolypen onderscheiden zich op het uiterlijk aanzien niet van de analoge neus-polypen, doch bevatten, niettegenstaande het rijke kliergehalte van het moeder-slijmvlies, geen klierachtig weefsel. Zeer zelden heeft men slym- of kysten-polypen in de voorhoofds-boezems aangetroffen; zoo ook schijnen polypen. zeer zelden in de ethmoïdaal- en sphenoïdaal-ho 11en voor te komen. In den larynx, in de trachea en in de bronchien komen zelden slijmpolypen voor; meermalen worden daarentegen kysten-polypen in het bovenste gedeelte van den larynx aaugetroffen. Met uitzondering van het intestinum rectum en van de maag, gaat de ontwikkeling van slijm-klier-polypen zelden van het slijmvlies der spijsvertering s werkt u igen uit; hij voorkeur schijnen zij dan nog in de mondholte of in de keel-engte voor te komen en zijn meestal klein en slechts onduidelijk gesteeld. Even zeldzaam ontmoet men ze in den oesophagus. In de maag ontwikkelen zich dikwerf allerlei soorten van polijpen; deze zijn echter wegens haar meestal gering volumen doorgaans van weinig praktisch belang. ILct meest van allen schijnen dan nog wezenlijke slijm-klier-polypen voor te komen , nu eens slechts ééne dan weer meerdere te gelijk; deze zijn meestal aan het pars pylorica van de maag, ja dikwerf zoo nabij mogelijk den pylorus, gezeteld. Zij zijn doorgaans zeer onduidelijk gesteeld, bezitten de grootte van eene erwt, boon of kers, zijn rond of gelobt en vertoonen overigens geene eigenaardige bijzonderheden. Het meest komen zij op hoogen leeftijd, hetzij met — hetzij zonder gelijktijdig bestaanden chronischen catarrhus van de maag voor. Op hare oppervlakte hebben zich meestal vele pigment-korrels afgezet, ten gevolge waarvan de polypen een zwart gespikkeld aanzien verkrijgen. Omtrent de verhouding der klieren in de door nieuw-vorming ontstane wrat- of plooivormige, polypeuse slijmvlies-woekeringen, welke, hetzij met breede hetzij met gesteelde basis zich uit het slijmvlies hebben ontwikkeld en niet zelden nu eens aan den pylorus, dan eens over het geheele maag-slijmvlies zijn verbreid en zeer dikwerf met — of ook als gevolg van chronische maagcatarrhi, bovendien met hypertrophie van al de vliezen van de maag gepaard gaan, is ons voor als nog weinig bekend. Bij sterke ontwikkeling van dergelijke woekeringen verkeeren de klieren in atrophischen toestand en zijn in het digte bindweefsel naauwelijks meer te ontdekken. In de dunne darmen worden zelden slijm-klier-polypen aangetroffen; evenmin in de dikke darmen, met uitzondering namelijk van het rectum. In het intestinum rectum komen de slijm-klier-polypen vooral bij kinderen, doch ook bij volwassenen menigvuldig voor; zij zijn meestal klein, zelden grooter dan eene hazelnoot. Meestal hebben zij eenen zeer eenvoudigen, zelden eenen gelobdcn vorm en zijn aan hare oppervlakte donker rood gekleurd. De doorsneêvlakte is week, onduidelijk vezelig, zeer bloedrijk, gelijkmatig of met vele kleine kysten doormengd, welke eenen slijmigen of etterigen inhoud bezitten. Nu eens ontwikkelt er zich slechts eene polyp, dan weer eens neemt men meerdere polyj?en tegelijk waar. Als de voornaamste zitplaats der polypen moet men de onderste 2" van het rectum (aan deszelfs achterwand) beschouwen. Bij mikroskopisch onderzoek vertoonen zij dezelfde eigenschappen als de slijm-klierpolypen in het algemeen. Derzelver epithelium bestaat uit eene enkelvoudige laag, welke nu eens uit plavei- dan weer eens uit cylinder-epithelium bestaat; de eerste soort treft men waarschijnlijk alleen bij die polypen aan, welke, hetzij aanhoudend hetzij afwisselend, uit het rectum naar buiten treden. Zoowel aan hare oppervlakte als in haar centrum bezitten zij vele klieren, welke echter voor het grootste gedeelte niet aan de oppervlakte uitmonden. De klieren zelve zijn lang en breed en overtreffen in beide afmetingen de normale klieren doorgaans verre; zij zijn cylinder- of fleschvormig van gedaante of ook wel van meerdere uitbuigingen voorzien. Noch epithelium noch inhoud bieden iets eigenaardigs aan. Het tusschen-klierweefsel kenmerkt zich door zoodanigeu rijkdom aan vaten, dat dien ten gevolge aan de oppervlakte van het tusschen-klierweefsel somtijds vele tepelvormige, bijna geheel uit zeer wijde eapillaria bestaande verhevenheden worden waargenomen. De steel is doorgaans van slechts kleine en zeer eenvoudige klieren voorzien of wel worden deze daarin ten eenenmale gemist. Op het slijmvlies vandegenitalia ontwikkelen zich de polypen niet alleen zeer dikwijls, maar zijn daar ook van overwegend praktisch belang. De eigenlijke slijm-klier-polypen komeu, in vergelijking met de fibreuse polypen, daar ter plaatse zelden voor en zijn ten deele om die reden, ten deele ook om derzelver meestal kleinen omvang en mindere vaatrijkheid in praktisch opzigt van minder belang dan de fibreuse polypen. De meest algemeene vorm van u t er us - polypen wordt vertegenwoordigd door de fïbro-ky st oïde n. Deze ontwikkelen zich zelden op jeugdigen leeftijd maar meestal in de klimacterische jaren of zelfs op hoogen ouderdom. In de meeste gevallen ontwikkelen zij zich in het bovenste (zelden in het onderste) gedeelte van de uterus-holte en wel, hetzij aan den voor- hetzij aan den aehterwand, bij voorkeur in de nabijheid van de inmonding der tubae. Meestal zijn zij slechts klein, zelden grooter dan eene walnoot, regelmatig of onregelmatig, rond, ovaal, eylindrisch of vierhoekig van vorm, hebbende in het laatste geval afgeronde hoeken; somtijds zijn zij aan de oppervlakte gelobt. Nimmer zijn zij kogelvormig maar meestal bepaald plat, in het midden dikker, aan de randen dunner en, op eenige uitzonderingen na, meestal met breede basis aangehecht. De oppervlakte der fibro-kystoïden is helder of donkerrood gekleurd en hier en daar geinjicieerd. Over het geheel genomen zijn zij meestal glad; iu eenige meer zeldzaam voorkomende gevallen daarentegen zijn zij op enkele plaatsen met talrijke, op zich zelve staande of gegroepeerde kysten, ter grootte van eene gierstkorrel of van eene erwt, bezet. Zij zijn óf slijmig op het aanvoelen óf, en dat wel iu de meeste gevallen, droog. Derzelver doorsneêvlakte verschilt doorgaans niet vau de doorsueevlakte van het normale slijmvlies van de baarmoeder of is iets weeker. Gewoonlijk vertoont de doorsnede, ofschoon dan ook in geringer mate, dezelfde kysten als de oppervlakte en is tamelijk vaatrijk; somtijds is zij door pigment gekleurd. De polypen zijn voorts door eene scherpe grens van de onderliggende spierlaag afgescheiden. Het cpithelium der fibrokystoïde-polypen bestaat óf uit eene enkelvoudige óf ook uit eene zamengestelde laag van cylindrische cellen, welker vrije oppervlakten steeds met trilharen zijn bezet; deze cellen zijn meestal op eene gelijkvormige, gladde, zelden op eene onregelmatige, of van korte tepels voorziene vlakte aangehecht. De hoofdmassa dier polypen is meestal volkomea analog aan het weefsel van het normale uterus-slijmvlies; in enkele gevallen bestaat de hoofdmassa hier en daar uit lange, spilvormige, van lange draadvormige uitloopers voorziene cellen, met smalle kernen. Behalve makroskopische bevat zij nog talrijke mikroskopische kysten; de laatste zijn lang, smal, buiskliervormig, spilvormig of onregelmatig vertakt en liggen parallel aan dé vrije polyp-oppervlakte gerangschikt; zij komen op vele plaatsen, doch voornamelijk aan de oppervlakte der polypen in verschillend aantal voor. De polypen, welke bijna immer geneeskundige hulp vereischen, zijn allen van fibrensen of van fibro-musculeusen aard (zoogenaamde polypeuse fibroïden). In de vagina komen zelden polypen voor. Zulks geldt ook van het hymen en van de kleine schaamlippen, aan welke men slechts zeer zelden zoogenaamde slijm-polypen waarneemt. lil het stelsel der piswerktuigen ontwikkelen zich de slijm-klier-polypeu slechts in de blaas, iu de pisbuis en in den omtrek van het orificiuni urethrae; op de eerstgenoemde plaats komen zij zelden voor, op de laatstgenoemde plaats bij vrouwen tamelijk menigvuldig, somtijds zelfs meerdere te gelijk. De zoogenaamde caruncnli zijn voor het grootste gedeelte slijm-klier-polypeu. Over de ïiieuw-vorming van sineerklieren: zie verder. Veel zeldzamer nog dan nieuw-vorming neemt men hypertrophie van de slijmklieren of vergrooting van oude en vorming van nieuwe acini waar. Zij schijnt zeer zelden zuiver, als zoodanig, maar meestal gepaard aan colloïd-metamorphose van de kliercellen voor te komen en wel voornamelijk in de slijmklieren van de onder- en bovenlip, alwaar zij tot het ontstaan van eenvoudige of' zamengestelde gezwellen, van de grootte van eene erwt of walnoot aanleiding geven kan. Of de zoogenaamde hypertrophie van de slijmklieren van het zachte verhemelte ook hiertoe behoort, is nog niet uitgemaakt. De gezwellen, welke zich dien ten gevolge daar ontwikkelen en ter oorzake van belemmering in het spreken, ademen en slikken veeltijds heelkundige hulp vereischen, bereiken somtijds de grootte van eene erwt of walnoot; ook kan de woekering van het klierweefsel zich daar ter plaatse als het ware diff'us over geheel het velum palatinum uitbreiden. Zuivere hypertrophie van zamengestelde, druiventros-vormige klieren is naauwelijks ooit met zekerkeid kunnen worden aangetoond. Over het algemeen verdienen de met dien naam bestempelde nieuw-vormingen denzelven niet; vermits zij in structuur nu eens slechts oppervlakkig op het moeder-orgaan gelijken, dan weer eens — bij betrekkelijk grootere, histologische overeenkomst — geene waarneembare functiën bezitten; althans in geene verdere gemeenschap met de uitvoerbuizen der moederklieren staan. Het gezwel, dat onder dezen naam het meest voorkomt, is het zoogenaamde borstklier-gezwel; een gezwel, hetwelk zoowel in anatomische zamenstelling als ten opzigte van deszelfs nomenclatuur zeer variabel is (chronic mammary tumour, pancreatie sarcoma, fibröse Gesehwulst, cysto-sarcoma, adenoïde Geschwulst, lobular imperfect hypertrophy, adenocele' serocystic tumour, partielle Hypertrophie, glandular tumour, Drüsengeschwulst). Dit gezwel bestaat uit eene, zich tot slechts eene enkele, tot meerdere of tot alle lobben van de borstklier uitstrekkende, nieuwvorming van ronde, langwerpige, rondom afgeslotene, op klierblaasjes gelijkende, doch meestal grootere en meer onregelmatig gevormde ligchamen, welke — van een periphaerisch homogeen membraan voorzien — in hunne holten vele kernhoudende, meestal even als epithelium gerangschikte, cellen (zelden alleen kernen) bevatten; hetzij met, hetzij zonder eene als klierlumen aangeduide ruimte. Deze zoogenaamde klierblaasjes zijn, meestal in groepen gerangschikt, in een week bindweefsel gelegen; zij vereenigen zich echter niet tot nieuwgevormde kliergangen, noch staan met de uitvoerbuizen van de moeder-klier in eenig verband. Zelden komen hierop uitzonderingen voor. Over het algemeen zijn deze gezwellen grijsrood of donkerrood van kleur, vleezig-klierachtig van aanzien, in verschillende rigting met bindweefsel-strengen doormengd en bevatten in meerdere of mindere mate een slijmig sap. De overige meer grove anatomische eigenschappen van deze gezwellen zijn aan vele afwijkingen onderhevig, al naar gelang zij slechts eene of meerdere lobben, ofwel de geheele borstklier innemen (partieel of algemeen kliergezwel); voorts ook naar gelang van grootte, vorm, vereeniging enz der meuw-gevormde klierblaasjes; naar gelang van derzei ver verdere metamorphose (kysten-vorming, tuberculisatie enz.); — van hoeveelheid en aard van het nieuwgevormde, als stroma dienende weefsel (fibreus- of slijmweefsel); — van de verhouding der normale klierkwabben (atrophie, hypertrophie, induratie enz.); voorts verschillen zij naar gelang van den toestand der melkgangen (der laatsten dikwerf voorkomende, zich somtijds tot blaasvormige ruimten uitstrekkende verwijding, het ontstaan zoowel van tepelvormige als van andere woekeringen van verschillende structuur op hunne bmnen-oppervlakte: hydatiden-ziekte, cystosarcoma mammae simplex, — phyllodes, — proliferum, carcinoma hydatides sereus kysten-gezwel enz.). De ontwikkeling van het borstkliergezwel is nog slechts onvoldoende bekend. Velen houden het borstklier-gezwel voor niets anders, dan voor een sarcoma, waarm gelijktijdig verwijding van de kliergangen voorkomt. Het tnsschencellig: weefsel bevat cellen en mtercellulair-zelfstandigheid; de laatste is meestal onduidelijk vezel,g eu bevat langwerpige cellen, of is slijmig en bevat dan stervor- mige cellen; somtijds ook bestaat zij uit eene homogene slijmige grondzelfstandigheid, waarin kleine ronde kern-celleu voorkomen. Met uitzondering van de prostata heeft men dergelijke gezwellen als de zoogenaamde partiële hypertrophie van de borstklier nog nimmer in de overige zamengestelde druiventrosvormige klieren aangetroffen. Behalve algemeene hypertrophie van de prostata neemt men, vooral op meer gevorderden leeftijd, niet zelden partiële hypertrophie van dezelve waar; welke laatste zich alsdan voordoet als eene nieuw-vorming van verschillende, meestal scherp omschreven en gemakkelijk uitpelbare gezwellen, van de grootte van eene kers of zelfs nog grooter; zij zijn öf in het centrum van de klier öf aan hare oppervlakte gelegen en geven in het laatste geval somtijds aanleiding tot het ontstaan van breede gezwellen of ook van de zoodanigen die even als eene polyp in de blaas proëmineren. Deze bezitten eene aan het weefsel der normale prostata tamelijk analoge structuur, zonder evenwel met de uitvoerbuizen van de laatste in verband te staan; hun klierweefsel is, in vergelijking met het spier- en bindweefsel, slechts spaarzaam toegenomen. Even als de normale klier verstrekken zij menigmaal tot zitplaats voor de ontwikkeling van amyloïde- en colloïde-ligchamen of van zoogenaamde prostata-concrementen. Het partiële kliergezwel van de prostata kan, bij grooten omvang en bij eene daartoe gunstige plaatsing, aanleiding geven tot vernaauwing van den hals van de blaas en, ten gevolge daarvan, ook tot catarrhus van haar slijmvlies of tot hypertrophie van hare spierlaag, enz. Nog zeldzamer voorkomende en in histologisch opzigt nog minder naauwkeurig bekend dan de partiële hypertrophiën zijn de algemeene hypertrophiën van de zamengestelde, druiventrosvormige klieren; weshalve eene slechts korte aanhaling daarvan voldoende zijn zal. Hiertoe behoort de algemeene hypertrophie zoowel van de mannelijke als van de vrouwelijke borstklier, welke nu eens alleen op het eigenlijk klierweefsel, dan weer eens, tegelijk met het klierweefsel, ook op het bind- en vetweefsel betrekking heeft; zij heeft zelden de ontwikkeling van omvangrijke gezwellen ten gevolge. Algemeene hypertrophie van de prostata schijnt zelden voor te komen; zeer ontwikkelde gevallen daarvan bestaan meestal uit partiële hypertrophie van de klier, gepaard aan algemeene hypertrophie van haar bindweefsel. Hypertrophie van de speeksel-klieren heeft men nog slechts aan de parotis en aan de pancreas-klier, nimmer aan de overigen speeksel-klieren waargenomen. Ten slotte kunnen ook de traan-klieren door wezenlijke, algemeene hypertrophie worden aangedaan. 3) meuw-yorming van pijp- 0f buisvormige klieren ,s slechts door enkelen met zekerheid aangetoond geworden Een* eerste plaats wordt te dien opzigte ingenomen, door de nieuwvorming van zweetklieren in den wand van vele kysten (zooge- zelve sH^r y8teU); Zij k°lnt eCht6r Zeld6n alleen of °P zich staande voor, maar gaat meestal gepaard aan gelijktijdige nieuw-vorming van smeerklieren, zoodat wij hier beiden vereenifd zullen te zamen vatten. Zoodanige kysten waarin nieuwvorming van rnkele se™""- »»k >« troffen H ™en tot no® toe het meest in de ovaria aange¬ troffen, zelden - en dan nog hoogstens eens of althans zeer weinig- ~:,Ze m f brm°eder' ^ de ballei1' «A» ^ uitwendige der sere T , ?P" 611 °0gstreek)> hersenvliezen, on- riumHo^t T f ' Perit°naeum' mediastinum, mesenteum), voorts m de longen of in de hersenen waar. Nu eens ziin in T '°i'!' 7kn 66118 ZanU'ngeSte]d; zij bevatte» als inhoud eene m hoeveelheid zeer afwisselende, vuilgele, smerige, op ver„,x caseosa gelijkende zelfstandigheid, welke somtijds met haren is doormengd en die op slechts enkele plaatsen, of over de geheele b nnen-opperWakte inet den wand der kysten tamelijk vasfis vZ oaild 1 ^ 611 b6Zltten' hetziJ overal, hetzij slechts op beeTbestt T' T ^ ^ ^ dö huid OTereenkomstige structuur inhot T epidermis, welke zeer overvloedig afschilfert en den inhoud vormt; uit rete Malpighii; uit eene met papillen voorziene menTa f K ^ kDgere haren' bovendien neemt men aan de bmnen-oppervlakte dier wanden niet zelden talrijke e ne tIIZ^ ^ ^ Zi°h ** ^ngsche drukkLg eene talkachtige massa ontlast; deze openingen komen gehee! Lerk'lfe™, «lkt ~"r S"ijke schubben A r ./ Um' 111 vereemgmg met epidermis- deze u > i' r" 1 Van de h°lte der k^te* uitmaakt. Uit , "0 fiS'0PMlnS<:n treedt ni6t Z6lden een haar te voorchijn, terwijl zoowel grootte als ontwikkeling van de smeerklie ren zelve meestal gelijken tred houden mef die van H 11 dende haren Zweetklieren ontbreken nu eens geheel, dan weer klierejin d'Tl^ felheid dan de smeer¬ klieren) m dergelijke kysten werkelijk aanwezig en komen in structuur volkomen met de normale zweetklieren overeen staand!61"/ f huidSe™ellen voor, welke, niettegen- k ,'U ,0U'.1' hefc geheel genomen op epitheliaal-kanker gelijken, geheel uit zweetklieren of tegelijk ook uit smeerklieren bestaan; ile zweetklieren zijn dan ten deele vergroot, ten deele in aantal toegenomen. Alle andere gevallen van zweetklier-nieuwvorming zijn twijfelachtig. — Bare nspr uiig heeft bij versterving* processen en bij andere oppervlakkige verwondingen regeneratie van hare uitvoerbuizen waargenomen. Regeneratie van de geheele klier, in likteekenen bijv. van diepe huidwonden, komt even zeldzaam voor, als de nieuw-vorming vau smeer- en haarklieren. Daarentegen heeft me» meermalen vergrooting "van zweetklieren en wel met name verwijding vau haar lumen waargenomen, bijv. bij elephantiasis Graecorum en bij vele weeke wratten. Volgens Virchow zoude aan het overmatig zweeten van vele zieken (bijv. van tering lijders), eene zoodanige vergrooting van het zweetklier-kanaal, met gelijktijdige vet-degeneratie van het klier-epithelium ten grondslag liggen, terwijl het. laatste proces ook zonder die vergrooting kan voorkomen. De zoogenaamde zamengestelde pijp- of buisvormige klieren schijnen zelden of nimmer geregenereerd te worden. Bij de, meermalen voorkomende, zoogenaamde nier-hypertrophie, hetzij van beide nieren (bij zuipers of bij lijders aan diabetes), hetzij van slechts eene enkele nier (bij opgeheven tunctie of bij verlies van de andere nier) heeft men nog nimmer regeneratie van de piskanaaltjes noch vermeerdering van epithelinm-cellen waargenomen, zelfs niet in die gevallen, in welke, bij verstoring van de eene nier, hare functie in allen opzigte door de andere nier werd overgenomen. De daarbij plaatsgrijpende, somtijds zeer belangrijke vergrooting van het orgaan is een gevolg, zoowel van de vergrooting der epithelium-cellen en van vaatverwijding als van hypertrophie der bindweefsel-zelfstandigheid. In de testes heett men enkele malen niet alleen regeneratie, maar ook vergrooting van de zaadkanaaltjes en vermeerdering van hun epithelium waargenomen. 4) Nieuw-vorming van klieren, welke behalve uitgesloten klierblaasjes, uit eene membrana propria, uit epithelium en uit eenen vloeibaren inhoud bestaan, komt buiten allen twijfel aan de schild-klier voor. Men onderscheidt de volgende toestanden van schildklier-hypertrophie (struma); 1) verwijding van de oorspronkelijke klierblaasjes, hetzij deze gelijkvormig door de geheele glandula thyreoïdea is verspreid of zich slechts tot enkele kwabben beperkt en meestal gepaard gaat aan eolloïd-ontaarding (zoogen. eenvoudige krop); — 2) nieuw-vorming van klier-elementen, welke meestal gelijktijdig met den eerstgenoemden vorm voorkomt en ten gevolge waarvan vele ronde knobbels ontstaan, van de groote van eene erwt, van eene walnoot of nog grooter, die door middel van een bindweefsel-omhulsel van de normale klier zijn afgescheiden; — 3) ontwikkeling van nieuwe rondachtige , ner 'g larilnJeH in de nab«heid van de schildklier (aceseene LoónTf' llfh^mpje8 de grootte eener erwt, van treft men n ™ ^ eln°0t bereik('"- D^e veranderingen en ofï 1 T U\ J de kliCT' ^ WeCT eens "s een of ln meerdere kwabjes van dezelve aan, of ook komen zij tot t 7^ ^ de ^ ZBlve' in naaste omgeving tot stand Het nieuwgevormde klierweefsel kan op dezelfde wii/e , ypcraemie, ontsteking, haemorrhagie, colloïd-, vet- kalk- voor'riven ' 7' r°T 7* ~ °f de nicUW^™r,nde massa's voor en geven aanleidmg tot de vele en verschillende vormen welke de schildklier zoo dikwerf aanneemt. eene^h^r^8?6"/66^ *""* ^ in de eijerstokken blaasjes waar ph^18che -euw-vorming van de Graafsche weefstl Ni®UW-VOrming zoogenaamd onecht klier- element ' ^ zoodanig klierweefsel, welks wezenlijke "rrhI ,r ?genlljke kHerCellen' n°Ch ^Mier-epitheliim Sweefse^ , 7 * *ader ^band staat tot ceS in ',1 Z1J/ t0t, ^ Iymphe" en bl0edvateu en -lks chaampjes overeeTklr ^ * kleUrl°°Ze bl°edli^ vormei nieUW"VOrThlg VW1 6en Z°°daniS ^erweefsel, hetzij in den he™iiZ,Zlllre, nertr0phie' h6tzi)' in dien van to^ame van Ï met3' ï"? ^ ^ ^ te" deele vroe- ger met zekerheid aangetoond geworden. vooral116 gedetfleerde beschouwing daarvan zullen wij evenwel voor al, nog achterwege laten, vermits men, nog slechts kor'Jl gleden, omtrent de normale structuur dier klieren (met mune van de lymphe-klieren), meerdere zekerheid heeft vèrkre- deele bekend' ™ Path°l0glSChe anatomie ons nog slechts ten HiertoeVZü1inë ^ ^mFhe-klie'en komt zeer dikwijls voor. . ! beh.00rt m de eerste plaats de aan uitwendige deel en primaire ziekeKi'ke ^ ^ ^ meestal pnmaire ziekehjke aandoening, welke men reeds sedert geruimen mee'jr J,Vr°eger gf°nde als bÜ «^ophujeuse individuen lvmnl J]P lg6U leeftijd als zo°genaamde hypertrophie der lymphe-kheren kent. De hypertrophische lymphe-kLren bezitten and "eree:; met 8arCOmen' d0ch onderscheiden zich van d' 1 '1 hü<" T UU1 klier;°pzwellingen, zoowel door de geliikaarVaU Hare °PP- en doorsneêvlakte als door hS inn^ verband, waarin zij met (le in hare nabijheid liggende klieren en andere deel en staan. Acute, sub-acute en chronische zwelling of ontsteking van lymphe-klieren komt in verschillende vormen voor. Hiertoe behooren de meeste, bij eenvoudige ontsteking van de periphaensch gelegen deelen ontstaande, opzwellingen der watervaatsklieren, hetzij die ontsteking alleen uitwendige deelen (huid-ontstekmg, pseudo-erysipelas, periostitis, enz.), hetzij zij meer inwendig gelegen deelen betreft (bijv. van de bronchiaalklieren bij bronchitis en pneumonie; van de mesenteriaal-klieren bij darm-catarrhi, bij cholera, enz.); voorts bij zoogenaamde zoönosen; bij lijk-besmetting; bij vele contagieuse ziekten, vooral bij roodvonk, mazelen, pokken, kinkhoest en syphilis; bij vele miasmatische ziekten (puerperaal-koorts, cholera, pest); bij vele zoogenaamde pyaemiën; bij typhus (zoogenaamde merg-achtige infiltratie van de mesentenaal-, lever-, milt- en bronchiaal-klieren); bij leukaemie (zoogen. lymphatische' leukaemie); bij kanker (zoogen. sympathische- of consensuele klier-opzwellingeu); bij scrophulosis en bij tuberculosis. Nu eens zwelt slechts ééne of zwellen er slechts eenige weinige klieren op, welke digt bij elkander aan de oppervlakte, zelden meer inwendig' gelegen zijn; dan weer eens strekt die opzwelling zich tot een „eheel klier-systeem uit, hetzij aan de ligchaams-oppervlakte (eenvoudige en syphilitische ontstekingen, lijk-besmetting, scrophulosis, enz.), hetzij van meer inwendig gelegen deelen (bronchiaal-klieren bij pneumonie, mesenteriaal-klieren bij typhus abdominalis, darmtuberculose, enz.); somtijds ook zwellen de meeste uitwendig of de meeste inwendig gelegen lymphe-klieren op, of wel strekt zich die zwelling tot beiden uit (leukaemie, zoogen. primaire hypertro'phie zonder leukaemie, enz.). De op die wijze veranderde lymphe-klieren blijven nu eens gedurende langen tijd in dienzelfden toestand bestaan dan weer eens nemen zij steeds in ontwikkeling toe of wel ondergaan zij nog andere veranderingen (ontsteking goedaardige of ichoreuse verettering, tuberculisatie, colloïd- of amyloïd-ontaarding, pigmentvorming, of verkalking). Van groot pathologisch en physiologisch belang is de invloed, door de hypertrophiselie lymphe-klieren op de vorming van nieuwe bloed-bestanddeelen uitgeoefend. Met zeer veel waarschijnlijkheid weten wij, dat vele hypertroph.en als voorname oorzaken van de nieuw-vorming van kleurlooze bloedlichaampjes optreden en eene matige, ja soms zelfs belangrijke toename van kleurlooze bloedligchaampjes in de geheele bloedmassa daarvan afhankelijk is; zulks wordt zoowel in vele acute ziekten (vooral in typhus en puerperaalziekten) als hij scrophulosis en voornamelijk bij leukaemie waargenomen. Deze laatste ziekte was het, ie aan de onderzoekingen nopens den haemato-poètischeu invloed der lymphe-k ie- ,' '. PatI'0,0?,sch™ ra physiologischen toestand, den laatste,, stoot ™„ , , an\ere" n heeft men daarentegen geene vermeerderde functionering h^t InM'Tl li re"1.1VVaa.rgeI10mer|; althans heeft men Seene vermeerdering van aantal k'ei|rlooze bloedligchaampjes kunnen aantoonen. 2) De solitaire folliculi van de maag, van de dunne darmen en van den dikken darm, ook de Peyer'sche plaques vooral de klieren van het onderste gedeelte van de dunne darmen' kunnen onder vele omstandigheden in verschillenden graad zijn' opgezwollen. De overeenkomst van zoodanig in het laatstgenoemde orgaan voorkomend proces met eene gelijksoortige aandoening van de mesentenaal-klieren, laat zich zoowel uit eene analoge structuur als uit hare onderlinge wederkeerige afhankelijkheid gemakkelijk verklaren. In histologisch opzigt bezitten wij geene verdere opheldering omtrent de bedoelde klieropzwellingen Over het algemeen genomen kunnen wij echter de vermeerdering van lersap en ook die van ligchamelijke bestanddeelen, als boven allen twijfel verheven, aannemen; zelfs al zijn dan ook de veranderingen ons onbekend, welke zoowel de inwendig in de klieren gelegen vaten ondergaan als die, welke zich in hare omkleedende vliezen bevinden. 3) Hetzelfde geldt ook van de milt; ten opzigte van deze toch is het voorkomen van zuivere hypertrophie even waarschijnijk, als dat van opzwelling van genoemd orgaan; eene opzweling welke hetzij met - hetzij zdnder hyperaëmie, met vergroong der toliculi met vermeerdering van de pulpa of ook wel met beiden gepaard kan gaan. De omstandigheden waaronder dergebjke vergrootingen van de milt tot stand komen, zijn dezelfde als bij de opzwelling der lymphe-klieren; over het algemeen genomen verhoudt zich echter bij de milt zoodanige zwelling meer constant, ontwikkelt zij zich sterker en treedt zij vroeger in. 4) Aan de meeste opzwellingen der tonsillae ligt eene wezenlijke hypertrophie van het klierweefsel der amandelen, gepaard aan gelijktijdige toename, zoowel van het stroma als van den inhoud der folliculi, ten grondslag. 5) Ten opzigte van de in verschillenden graad, zoowel bij pasgeborenen als bij kinderen en volwassenen, voorkomende hypertrophie van de thymus-klier, ontbreken ons ja geene me- "pori°41' "eI °P. 6) Ten slotte heeft men noch aan de by-nieren, noch aan Ll'ZlZr "e h~n I!. Nieuw-vormingen, welke ofschoon in bestanddeelen aan het normale weefsel gelijk, evenwel eigenaardige makroskopische vormen bezitten. 1) Het papillair- of vlokgezwel. Het papillair-gezwel bestaat, even als de huid-tepeltjes, darmvlokken, enz., meestal uit eenen vaatrijken, door bindweefsel, zelden door slijmweefsel, gevormden stam, welke met eene epithelium-laag is overtrokken. Deze bindweefsel-stam is óf enkelvoudig óf op verschillende wijze vertakt en, in verhouding tot den omvang van het geheele gezwel, in dikte dikwijls zeer afwisselend. De vaten van het gezwel bestaan nu eens uit eene eenvoudige capillair-strik, dan weer uit een meer wijd, opklimmend en daarna weer neerdalend bloedvat, met een daar tusschen gelegen capillair vaatnet; zelden vindt men zoodanige papillair-gezwellen waarin geen enkel bloedvat voorkomt. Hun epithelium-overtrek komt over het algemeen genomen overeen, met dat van de huid of van de slijmvliezen waaruit het papillair-gezwel ontspringt en bestaat op de uitwendige huid uit plavei-epithelium van verschillende dikte, op de slijmvliezen uit cylinder-epithelium, hetwelk meestal uit slechts eene enkele of althans uit slechts weinige lagen bestaat, of ook — uit een soort van overgangs-epithelium. De verschillende hoedanigheid van de papillair-gezwellen is afhankelijk, zoowel van de verhouding waarin die drie genoemde hoofd-bestanddeelen in zoodanig gezwel tot elkander voorkomen (harde en weeke papillair-gezwellen), als van de hoedanigheid van hunne oppervlakte (eenvoudige en zwerende papillair-gezwellen) en van de gesteldheid van hunnen moeder-bodem (gewone en kankerachtige papillair-gezwellen). A. Harde papillair-gezwellen. 1) De huid-wrat, gewone wrat. Zij bestaat uit eenen betrekkelijk dunnen, tamelijk vaatrijken bindweefsel-stam, welke met eene zeer dikke epidermis-laag is bekleed. Zoodanige wrat is of half-kogelrond ot zij bestaat uit afzonderlijke tepeltjes en zal zich onder den eerstgenoemden vorm vertoonen, wanneer hare tepeltjes gemeenschappelijk door eene algemeene, hoornachtige epidermis-laag zijn bedekt; zij komen voornamelijk aan de handen voor. Eene wijziging van de gewone wrat ontmoeten wij in de zoogenaamde vochtige of zwerende wrat, welke het meest aan de lippen voorkomt en, zoowel om haren aard als om hare zitplaats, dikwerf met epitheliaal-kanker is verward geworden. Zij is in structuur gelijk aan de gewone wrat, maar bereikt eenen meestal grooteren omvang; terwijl zij haar eigenaardig karakter nu eens tegelijk met hare ontwikkeling, dan weer eens eerst lateiaanneemt, wanneer zij reeds jaren als gewone wrat heeft bestaan. In den beginne wordt het gezwel meer bloedrijk, deszelfs oppervlakte wordt vochtig, de epidermis-cellen worden afgestooten, de papillen treden meer duidelijk te voorschijn, gaan eindelijk in verzwering over en worden verwoest. De ontaarding breidt zich middelerwijl voortdurend in den omtrek uit; terwijl uit liet centrum van het gezwel steeds een stinkend etterachtig, tot korsten opdroogend vocht blijft afvloeijen. Zelden komt eene van het centrum uitgaande likteeken-vorming tot stand en nog zeldzamer ontwikkelt zich, na een reeds langdurig bestaan van zoodanige gezwellen, in hun corium wezenlijke epitheliaal-kanker. 2) De gewone of spitse condylomen, vijg-wratten; vochtige wratten. Zij vormen eenen uit vezelig, of uit homogeen bindweefsel bestaanden, regelmatig of onregelmatig vertakten stam, die van een zich in vele takken uitstrekkend, gekronkeld en tamelijk wijd, capillair bloedvat voorzien, bovendien met eene dunne, zeer gemakkelijk afschilferende epidermis-laag is bekleed. De overige op deze gezwellen voorkomende variëteiten zijn afhankelijk zoowel van hunne grootte, als van de nu eens meer drooge, dan weer meer vochtige hoedanigheid hunner oppervlakte; niet minder ook van hunne zitplaats, hetzij deze op eene vrije plaats van de huid, op een slijmvlies, in de nabijheid van een slijmvlies of tusschen eene huidplooi gevonden wordt. Zij komen voornamelijk op — of in de nabijheid van de mannelijke en vrouwelijke gemtalia voor, (aan den hals van den eikel, aan de voorhuid , aan de kleine lippen en aan de binnenvlakte van de groote schaamlippen) ook aan den anus; zelden aan den mond of den neus. Zeer zeldzaam worden zij inwendig in de mannelijke of vrouwelijke urethra, in de vagina, aan de portio vaginalis uteri, in den mond, in den keel of in den neus aangetroffen. B. Weeke papillair-gezwellen, vlok-gezwellen. Zij bestaan uit weeke, enkelvoudige of vertakte bindweefsel- stammen, welke, rijk aan meestal wijde capillair-vateu, met eene enkel- of' meervoudige laag plavei- of' cylinder-epithelium zijn bedekt, hetwelk gemakkelijk wordt afgestooten. Nu eens komen zij voor onder den vorm van wezenlijke vlokgezwellen, dan weer eens onder dien van kogelvormige, gelobde, polypeuse, weeke of' bloedrijke massa's, welker vlokkig karakter eerst te voorschijn treedt, nadat al de epithelium-lagen zijn verwijderd, waardoor de uiteinden der vlokken als het ware tot één geheel waren vereenigd. Hun moeder-bodem bestaat uit normaal slijmvlies-weefsel. Zij komen voornamelijk voor in de pisblaas, in de vagina, inzonderheid aan de portio vaginalis (Clarke's bloemkool-gezwel), in de maag, in het darmkanaal (voornamelijk in het colon), op de binnenvlakte van de dura mater en op de zachte hersenvliezen. Als het ware in het midden, tusschen de harde en de weeke papillair-gezwellen, staan nog de meestal kleine, draadvormige, vaatrijke, zoogenaamde dendritische vegetatiën, welke op de weivliezen, in de gewrichten, op de valvulae seminulares van de aorta en van de arteria pulmonalis, op de tunica adventitia der kleinere bloedvaten, enz. voorkomen; voorts behooren hiertoe ook de grootere, maar vaatlooze, zoogenaamde arachnoïdeaal-vlokken of Pacchionische granulatiën. De verwoestende papillair-gezwellen van de uitwendige huid en van de slijmvliezen ontwikkelen zich als groote, boomachtig vertakte papillen, welke met eene dikke laag epithelium overdekt, de gedaante van een bezie-vormig condyloma aannemen. Later echter strekken zich die papillen door woekerenden groei ook tot in de diepte uit, doordien zij zich onderling tot balken vereenigen, waaruit zich in elke rigting nieuwe papillen ontwikkelen ; op deze wijze kan daaruit eene volkomen verwoesting, zoowel van de huid als van de onderliggende deelen, volgen. De ontwikkeling van groote slijm-blazen in het epithelium der papillen geeft aanleiding tot het ontstaan van eene variëteit, zijnde een gewijzigde vorm waarin zij, zoowel aan hunne oppervlakte als op de doorsnede, eene slijmerig-geleiachtige hoedanigheid vertoonen (Eörster). Eene audere afwijking van Je verwoestende papillair-gezwellen bestaat daarin, dat zij niet uit bindweefsel, maar uit slijmweefsel bestaan (zoogenaamde cv li tidromata). Op het uiterlijk aanzien bezitten zij veel overeenkomst met de klier gezwellen, doordien hun uit slijmweefsel bestaand centraal-gedeelte ons den indruk van een klier-luincn geeft. Wanneer de epithelium-cellen van zoodanige gezwellen afvallen, dan blijven er 8lechts hyaline buizen en knobbels over, welke oor eenigen als hol, door anderen als gevuld of soliede beschouwd zijnb.nnen deze hyaline buizen bevinden zich cellen (op bindweefsel-ligchaampjes gelijkende) en vezelige massa's (bindweefsel-vezelen). Somtijds vindt men daarin ook spil- ot stervormige cellen, ook geheele reeksen van cellen, welke op lymphe-Iigchaampjes gelijken en vaten of slijmkogeitjcs. Deze gezwellen komen het meest In speeksel-klieren voor. 2) Ky-ten. Blaasgezwellen. Door kysten of blaasgezwellen verstaat men zoodanige gezwellen welk uit een gesloten, fibreusen, inwendig met epitheium bekleeden zak of' blaas bestaan, waarvan de inhoud zoowel a s een product van het genoemde epithelium, als van de blaas zelve moet beschouwd worden. 