Wat dunkt U van den Christus? Is hij god, halfgod of mensch?
ZAALBERG EN ZMNE CHRISTELIJKE TOESPRAKEN BEOORDEELD. II. WAT DUNKT U VAN OEN CHRISTUS? IS HIJ GOD, HALFGOD OF MENSCH? UTRECHT, J. J. H. KEMMER. 1864. II. WAT DUNKT U VAN DEN CHRISTUS? IS HIJ GOD, HALFGOD, OF MENSCH? Ik heb in mijne eerste tegenspraak van Ds. Zaalberg's „Christelijke toespraken" gezegd, nog roet een enkel woord terug te zullen komen, op een hoog gewigtig onderwerp» waarover de heer Zaalberg op spotachtigen toon heen springt. Dat is trouwens van iemand die over helsche afgronden heen kan springen, niet te verwonderen. Springers valt dat werk natuurlijk minder moeijelijk. Ik wil dan in dit stukje de taak zoeken ten einde te brengen, om voor de menigte, die den heer Zaalberg nog steeds staan aan te staren, of hij ook over zijne vele duisterheden eindelijk het noodige licht verspreiden zal, een paar. gezegden van hem op te helderen. Het schijnt immers, hoe de heer Zaalberg ook bezig is om de Heilige Schrift verdacht te maken, dat hij toch voor waarheid heeft aangenomen, dat Jezus op aarde geleefd heeft! Is dat zoo, dan weet hij dat natuurlijk alleen uit de Schrift, en het is dan immers al vrij inconcequent „het geloof op gezag van de Schrift aan de overlevering van grootvader of grootmoeder" toe te schrijven. Mogt hij het uit Flavius Josephus, of uit eenige andere schrijvers weten, en die berigten voor waarheid hebben aangenomen , om daardoor zich zeiven m het ontkennen der H. Schrift gelijk te blijven, dan heeft hii toch voor de echtheid van Flavius Josephus of anderen geen meer bewijs dan voor die der Schriftl Het moet dus de Bijbel zijn, waaruit de heer Zaalberg weet dat Jezus op aarde geleefd- heeft niet alleen, maar dat hem de vrijmoedigheid geeft, om le verklaren: „de modernen hebben ook een hart voor Jezus, den heerlijken Jezus.» Waarin nu de heerlijkheid van Jezus bestaat heeft hij zijne hoorders niet medegedeeld. Dat geheim te ontsluijeren is hij hun nog schuldig gebleven; en daar hij in zijne tweede toespraak de vraag voorop gezet heeft: „Waar vindt ik rust?' Zoo had hij bij de verklaring van Matth. XI: 28-30, die vraag wel met de aanwijzing van Jezus heerlijkheid mogen oplossen. Of is het gezegde: „den heerlijken Jezus," maar een stopwoord, waarmede hij de oogen der menschen verblindt? Dan zou hij toch waarlijk een verkapt goochelaar moeten, zijn. De wetenschap schijnt hij voor dien heerlijken titel niet te baat genomen te hebben, en de Bijbel heeft bij hem geen gezag! Wat sommige schrijvers er van zeggen is toch geene genoegzame reden voor deze veel bevattende uitdrukking. Hij moest toch begrijpen - ten minste een echt geleerde doet dit - dat hij op alle punten tot verantwoording geroepen kan worden! Wat beteekenen toch de woorden die de heer Z. tot tekst gekozen heeft? „Komt herwaarts tot mij, allen die vermoeid en belast zijt, en ik zal u ruste Jven. Neemt mijn juk op u en leert van mij dat ik zachtLedig ben en nederig van harte, en gij zult ruste vinden voor uwe zielen. Want mijn juk is zacht en mijn last is ligt." Maakt hij welligt hieruit de gevolgtrekkmg dat Jezus heerlijk is? Zoo ja, dan is het duidelijk dat de Schnft de bron is waaruit hij het weet. Maar dat voelt ook een ieder die de tweede toespraak van den heer Zaalberg doorgelezen'heeft, dat hij de groote taak, die hij in zyne tekst- woorden voorgegeven heeft te zullen vervullen, schuldig gebleven is. Het is het gehein dat ontdekt moet worden, en waardoor de evangelie-dienaar het bewijs geeft, of hij van God geleerd, dan of hij door de valschelijk genaamde wetenschap vervoerd is, om als een ongoddelijke ijdelheidspreker de zielen der menschen te verderven. De heerlijkheid van Jezus aan het licht brengen, zal dan wel de groote taak zijn die mij thans te vervullen staat! Voorwaar een gewigtig punt, waarop toch velen zijner hoorders zullen zien, en reikhalzend het oogenblik verbeiden, waarin zij dien sluijer weggeschoven zullen vinden, waarachter de heerlijkheid van Jezus verborgen is, en waardoor zijne ontroerde consciëntie de ware rust'verkregen heeft. De middelste titel, geloof ik met vrijmoedigheid te mogen doorschrappen, en de heer Zaalberg zal daardoor niet het minst geërgerd zijn, wijl ik niet geloof dat hij die voor een punt van rast zal willen aangrijpen. De heerlijkheid van Jezus moet dus in de eerste of derde titel verborgen zijn — of in beiden te gelijk en wel even glansrijk. Dit wilde ik nu eenvoudig onderzoeken, en om dat geredelijk, zonder verwarring te kunnen doen, hoop ik de vraag te beantwoorden: „Wat dunkt u van den Christus? En ik begin te verklaren: 1. Dat Hij waarachtig God is. 2. De noodzakelijkheid van Zijne Godheid. S. Dat hij waarachtig mensch is, en 4. De noodzakelijkheid van Zijne menschheid. Wij beantwoorden dan de hoogst gewigtige vraag, die door de modernen ontkend wordt, en waartegen, de in mijne eerste tegenspraak genoemde Heraut zich reeds verklaard heeft: Is Jezus Christus, God boven al te prijzen in der eeuwigheid ? Zoo spreekt de dichter in den 83. Psalm: „Door het wookd des heeeen zijn de hemelen gemaakt, en door den Geest zijns monds al haar heir. Hij vergadert de wateren der zee als op eenen hoop. Hij stelt de afgronden sohatkameren. Laat de gansche aarde voor den Heere vreezen; laat alle inwoners van de wereld voor Hem schrikken. Want Hij spreekt en het is'er; Hij gebiedt en het staat er. De Heere vernietigt den raad der heidenen, Hij breekt de gedachten der volken." En ongetwijfeld heeft Jöhannes in zijn Evangelie hier het oog op, als hij zijn boek opent met deze woorden: „In den beginne was het woord, en het Woord was bij God en het Woord was God. Dit was in den beginne bij God. Alle dingen zijn door hetzelve gemaakt, en zonder hetzelve is geen ding gemaakt, dat gemaakt is. In hetzelve was het leven, en het leven was het licht der menschen. En het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft hetzelve niet begrepen." Hier zit juist het struikelblok voor den heer Zaalberg en voor alle vleesch. Het vleesch, zoo wel het vrome als het godlooze, zoo wel het moderne als het orthodoxe vleesch wil begrijpen, — het wil in het licht wandelen, — het heeft zich een licht geformeerd om dit licht te verdringen. Het is het licht der rede. Het is des duivels licht, dat den mensch doet zeggen: „Zijn1 wij dan ook blind?" Het is volgens den heer Zaalberg het geweten der menschen, — ook het licht der natuur, waardoor de sterren bezien en de afgronden gepeild en onderzocht worden. Bij dat licht vindt men steenkolenlagen en versteende planten, maar geen poel die brandt van vuur en sulfer, ook geen duivel; maar die vindt men op het sterfbed of voor het oordeel Gods! In de sterren ontdekt men duizend werelden en even zoo veel zonnen, maar geen hemel of troon waar God woont!! Alles werkt dus zamen om dat waarachtige licht, om Hem, doorwien de wereld gemaakt is te niet te maken. Evenwel zegt Johannes in zijn eersten brief: „Hetgeen wij aanschouwd hebben en onze handen getast hebben van het woord des levens (Want het Leven is geopenbaard, en wij hebben het gezien, en wij getuigen en verkondigen ulieden dat eeuwige leven, hetwelk biji xien Vader was en ons is geopenbaard). Hetgeen wij dan gezien en gehoord hebben dat verkondigen wij u." Dat kan niet waar zijn, zegt de heer Zaalberg, want de Bijbel is niet geschreven door ooggetuige; bovendien is toch dat eerste Hoofdstuk van Johannes reeds lang voor onecht verklaard! Eilieve bij welk licht is dat onderzocht? Van waar hebben de modernen het regt om hunne geloofwaardigheid boven die der BijbeJsche Schrijvers te zetten ? Is dat het licht der wetenschap? Dan is het gewis niet dat licht waarvan Paulus zegt, 2 Corr. IV: 6: „Want God die gezegd heeft, dat het licht in de duisternis zou schijnen, is degene die in onze harten geschenen heeft, om te geven v&üófcting der kennis der heerlijkheid Gods in het aangezigt van. Jezus Christus. Maar wij hebben dezen schat in aarden vaten, opdat de uitnemendheid der kracht zij Godes en niet uit ons." Dat spreken de modernen tegen, die zijn thans ontzettend veel verder met hun licht gekomen, al k het dan ook niet dat God in hunne harten geschenen heeft; of zij moesten zich op hunnen Alvader beroepen, dat die hen1 ini de wetenschap zoo ver voornit gezet heeft, dat zij op hunne vingers kunnen uittellen, dat hunne ontdekkingen de Bijbelsche verhalen tot niet maken. Zij kunnen evenwelbij hun licht niet zien, even zoo min als de farizeën en schriftgeleerden uit den tijd waarin Jezus of Paulus geleefd hebben, dat hun alvader [de duivel is, die door Jezus voor een leugenaar en een menschenmoorder verklaard werd. Gij moogt nu over dit oordeel het hoofd schudden en zeggen: „Die blinde aanhangers van al wat in den Bijbel staat, zijn nog te weinig in de kennis der natuur onderwezen." — Zij willen u die geleerdheid gaarne laten, maar noemen u eene andere, en zeggen u met den Apostel Johannes: „Doch wij weten dat de Zone Gods gekomen is, en heeft ons het verstand gegeven, dat wij den waarachtigen kennen: en wij zijn in den waarachtigen, namelijk in Zijnen Zoon Jezus Christus. Deze is de waarachtige god en het eeuwige leven." Gij hebt, mijnheer Zaalberg immers ook „een hart voor Jezus, voor den heerlijken Jezus?" Wel nu, bestaat bij u Zijne heerlijkheid daarin, dat hij u dan het verstand gegeven heeft om Hem als den waarachtigen God en het eeuwige leven te kennen? Is Hij, wanneer gij door twijfel geslingerd wordt, ook bij u als bij een Emmausganger, dien Hij telkens liefelijk teregt wijst met Zijn: „O ongeloovige en trage van harte om te gelooven alles wat door Mozes en de Profeten gezegd is?" Of bezit Jezus bij u zulk eene heerlijkheid niet, dat gij het voor waar kunt houden, dat Mozes en de Profeten van Hem gesproken hebben? Wat baat u dan uwen heerlijken Jezus? Wat kan zulk een dan bij u voortbrengen, wat van u maken als uw stervensuur aanbreekt, als de verschrikkingen des doods u overweldigen, zoo hij niet is de waarachtige God en het eeuwige leven? O ongelukkige met uwen ingebeelden Jezus! Gij moogt hem eene heerlijkheid toekennen zoo groot gij naar het licht uwer rede uitdenken kunt, het is toch niet die heerlijkheid, die Hij bij den Vader had eer de wereld was. Of hebt gij welligt tegen deze uitdrukking reeds eene bedenking gereed, dat als Jezus eene heerlijkheid bij den Vader had, hij dan in elk geval minder dan God was! Ik weet wel dat het verstand zich op die wijze tegen de waarheid Gods aankant', maar als de Profeet zegt Jesaja IX: 5 „Want een kind is ons geboren, een zoon is ons gegeven, en de heerschappg is op Zijnen schouder} en men noemt zijnen naam Wonderlijk, Raad, sterke God, Vader 'der eeuwigheid, Vred^-vortt," dan zwijge de gansche aarde! Hoe zal de heer Zaalberg zich hier nu doorheen slaan? Door de Profetie te niet te maken? Maar waar door en op welken grond? Welligt hierdoor, om dat het verstand zegt: dat kan niet! Maar waar, of hoe zal het verstand God begrijpen? Voelt gij het niet Mijnheer, dat, welk een God gij u ook voorstelt, hij toch altijd boven u verheven zijn moet, wil het iets beteekenen dat „gij ook een binnenkamer hebt die gij sluit," als gij uwe gebeden tot uwen God opzendt! Of kunt gij zijne daden berekenen? Zult gij de toevlugt tot den Hoogleeraar Scholten nemen, die uit de algebra poogt te bewijzen dat water in geen wijn veranderen kan? Is God dan een wezen, dat zich door de cijferkunst laat narekenen ? Kunt gij met uw verstand zijne daden begrijpen, o dan is Hij slechts een wezen aan u gelijk. Maar de Waarachtige God en het eeuwige leven, Jezus Christus, kan alleen uit zijn Woord gekend worden, door diegenen die Hij Zijnen Geest gegeven heeft, en dan eerst gelooven zij dat het waarachtig is wat Jesaja op eene andere plaats zegt: „Uw God is Koning" en wederom „Eene stem des roepende in de woestijn: Bereidt den weg des Heeren, maakt regt in de wildernis eene baan voor onzen God!" En op eene andere plaats is het: „Zegt den onbedachtzame van harte: Weest sterk, en vreest niet; ziet, ulieder God zal ter wrake komen met de vergelding Gods, Hij zal komen en ulieden verlossen." Zoo ook wordt onze Heere Jeztt* Christus bij den Profeet Maleachi, de Engel des Verbonds genoemd en Heere der heirscharen. Waarlijk ik zou te veel ruimte noodig hebben, om al de schriftuurplaatsen aan te halen waaruit het bewezen is, dat Jezus.is, waarachtig en eeuwig God. Nog deze enkele plaatsen wil ik uit het Nieuwe Testament bijbrengen. Ind ien onze Heere Jezus Christus niet was, God, boven al te prijaen in der eeuwigheid, gelijk hij dat blijkens de reeds gegevene getuigenissen is, zoo waren wij verloren gebleven. De gansche schepping, was gelijk aan eene gevangenis, waarin wij als veroordeelde misdadigers met eene knagende consciëntie, sidderende ons doodvonnis moesten afwachten; gelijk dit het geval is met den heer Zaalberg, die daarvan in zijne tweede toespraak reeds het duidelijk bewijs geeft, als hij de vraag: „Waar vind ik rust," onbeantwoord heeft moeten laten. Jezus moet noodzakelijk God zijn, want anders bleef die vraag voor degenen die in Hem gelooven even duister, en zij.zouden met geene vrije «iftnscientie kunnen zeggen: „Wij hebben de verlossing in zijn bloed, namelijk de vergeving onzer misdaden!" Zij zouden in een nare nacht van angstige duisternis hunne dagen moeten slijten en de klagt moeten slaken: „Bergen valt op ons en heuvelen bedekt ons," terwijl zij nu eikanderen met blijdschap kunnen toeroepen: „indien iemand gezondigd heeft, wij hebben een voorspraak bij den Vader Jezns Christus den Begtvaardige." Jezus moet noodzakelijk God zijn, zullen wij vrede in onze consciëntie kunnen hebben, daar, buiten zijne goddelijke eigenschap, de deugd der liefde onmogelijk zou kunnen bestaan. Want, behalve dat Johannes zegt; dat God daarin zijne liefde openbaart, dat Christus voor ons gestorven is toen wij nog vijanden waren, zoo zou God tegenover den mensch bloot als Schepper staan, of volgens de modernen als een eeuwigen geest of een alvader, die geene meerdere betrekking op ons hebben kan dan de natuur — dat eigentlijk volgens Zaalberg de eeuwige geest is — ons toelaat te leven, en het noodlot ons hier eenige jaren doodarm, middelmatig of schatrijk laat blijven, dat wij vorsten, heeren, of slaven zijn; en is de tijd door het noodlot afgebroken dan is ons bewind, of onze ellende uit, en wij worden begraven! Geven de modernen toe dat er eene vergelding na dit leven is, en dat God een gerigt uitoefent over de godloozen, zoo kan er in het wezen Gods geene liefde bestaan, zoo dat wezen Gods niet is geopenbaard in Jezus Christus, maar als het waar is, dat God in Christus was, de wereld met zich zeiven verzoenende, haar hare zonden niet toerekenende, zoo bewijst God daarin Zijne liefde, die buiten de Godheid van Christus niet openbaar gemaakt kan worden, en wel om de volgende redenen. a. Omdat God, bloot als schepper zijne liefde niet openbaar maken kan. b. Dat, indien het waar is, wat de modernen zoo ruim in den mond hebben, dat God liefde is, die liefde voorwerpen onder zich hebben moet waaraan zij hare eigenschap, door genade openbaar maakt. a. Dat God bloot als schepper zijne liefde niet openbaren kan, komt daarvan dat de schepselen, tenzij zij in eenen staat van onwaardigheid gekomen zijn, niet vatbaar kunnen wezen voor het besef of gevoel van Gods liefde. Een kind dat onder het oog zijner ouders leeft, en zich nooit, even als een braven Hendrik, aan eenig verzet schuldig maakt, heeft geen begrip van de liefde der ouders, al offerènarj ook alles op, om het kind gelukkig te maken. Indien er intusschen een Zoon is die alles met hoeren en snoeren doorbrengt, en dan een Vader met geopende armen vindt, die heeft besef van de liefde des Vaders gekregen, b. Indien het waar is, dat God liefde is, gelijk Hij het is, dan moet die liefde voorwerpen hebben waaraan ziphnie eigenschap openbaart. Hoe, of wat is Gods liefde ? Dat is de groote vraag die beantwoord moet worden! Is zij aan de menschelijke liefde gelijk? Is zij eenzelvig, of met andere eigenschappen verbonden ! God is liefde, en die liefde wordt gekenmerkt door zijne regtvaardigheid en heiligheid. Zij is volmaakt. Zij kan zich niet openbaren met krenking van regtvaardigheid of heiligheid, en bij gevolg wordt zij in de regtvaardigheid en heiligheid openbaar. Volgens de modernen is Gods liefde niets meer dan een toegeven, een door de vingeren zien van zwakheden, eene eigenschap die door de wetenschap nagestreefd kan worden. Dat is Gods liefde in geene deele, en zoo men slechts het bestaan van God niet loochenen kan, dan zal men moeten bekennen dat een wezen, zoo ver boven den mensch verheven, zijne liefde ook zoo ver boven ons bereik staat, dat wij niet in staat zijn dezelve met onze hoedanigheden te meten. De liefde moet dus voorwerpen hebben waaraan zij zich in haren geheelen omvang kan openbaren, en dat is door genade. Hoe groot zal men nu Gods liefde denken ? Dat kan men toch zeker wel niet te groot doen. Ziet, zoo redenerende, want de modernen redeneren ook, komt men immers tot eene bovennatuurlijke, alle verstand te boven gaande liefde! Ik moet hier eene enkele opmerking maken, die eigentlnk bij het volgende onderwerp te huis behoort, maar, om de zaak op te helderen hier niet gemist kan worden. Wij moeten gezondigd hebben, verschrikkelijk zwaar, ter dood toe, willen wij Gods liefde kennen. Hebben wij dat, dan moet die zonde vergeven worden, zullen wij tot die kennis komen. Wat is vergeven? Door de vingeren zien? Neen, vergeven is op grond van heilig regt vrijspreken van schuld en straf en regtvaardig en heilig verklaren. Liefde is dus, een godloozen zondaar opnemen zonder krenking van eenige deugd in het goddeiijk wezen, hem geregtigheid en heiligheid toerekenen, en hem zoo stellen als of hij nooit zonde gehad of gedaan heeft. Om nu die liefde te openbaren moest God van den hemel komen, om als de regtvaardige Eegter in het vleesch te verschijnen, zijn geschonden regt te herstellen, de verlorene zondaars op te zoeken en hen zoo in Zijne gemeenschap op te nemen. Om te vervullen wat Hij door Daniël den Profeet voorzegd had, „zeventig weken zijn bestemd over uw volk en over uwe heilige stad, om de overtreding te sluiten en om de zonden te verzegelen en om de ongeregtigheid te verzoenen en om eene eeuwige geregtigheid aan te brengen." Dat is dus geschied opdat de liefde Gods voor godloozen zou geopenbaard worden. Daarom moet dus Jezus waarachtig God zijn, om den last des eeuwigen toorns Gods, die krachtens zijne regtvaardigheid tegen de zonde ontstoken moest zijn, te kunnen dragen, en om alle belasten en beladenen in het heil te doen deelen, wat door den Profeet Jesaja wordt verkondigd : „De Heere heeft zijnen heiligen arm ontbloot voor de oogen aller heidenen en alle einde der aarde zullen zien het heil onzes Gods." En nu moderne heeren, gij spreekt over eenen Jezus dien gij niet kent, en die ook niet bestaat; gij verkondigt den menschen een voortreffelijk hervormer dien gij met den naam van Jezus bestempelt, ook spreekt gij over Gods liefde, doch over zulk eene, die niet eens in staat is uwe onrust te verdrijven, maar u steeds laat vorschen naar het geen gij u als waarheid hebt voorgesteld, namelijk een altoos durend voortbestaan der voorwerpen, die wel heden verdwijnen of sterven, maar morgen welligt weer in andere voorwerpen, die gij niet onderkennen kunt, verrijzen. Neen, wij hebben wel een gezag waarop wij gelooven, al is het de valschelijk genaamde wetenschap niet, wij hebben een gezag dat ons toeroept: „Mij aangaande, dit is mijn verbond met hen zegt de Heere: mijn Geest, die op u is, en mijne woorden die ik in uwen mond gelegd heb, die zullen van uwen mond niet wijken, noch van den mond uws zaads, noch van den mond des zaads uws zaads, zegt de Heere, van nu aan tot in eeuwigheid toe!" En nu mijnheer Zaalberg, de wetenschap bewijst u het tegendeel van het geen gij hier uit de H. Schrift hebt vernomen, nier waar? Maar hebt gij de wetenschap wel aan alle zijden goed onderzocht? Zijn de bijzondere deelen en onderdeelen u reeds duidelijk? Uit uw luid geroep over de nieuwere wetenschap, blijkt nog niet dat gij hooger gekomen zijt, dan de sterren en niet dieper dan eenige voeten in de aarde! En weet gij wel dat er op het gebied der wetenschap nog meer te leeren is dan gij tot dusverre geleerd hebt? Gij verheelt u slechts den geheelen omvang der wetenschap doorgeloopen te hebben, door uwen hoorders, in plaats van hen de ware rust aan te wijzen, toe te duwen: „Begint gij nu een weinig de onrust van duizenden uwer broederen te begrijpen ? En wat dan, als ik spreken ga van den oorsprong des Bijbels ? O gij, wien men geleerd heeft eenvoudig op schriftgezag te gelooven, waar bergt gij u tegen den wind der geweldige wetenschap, die de gansche kerkelijke overlevering omtrent den oorsprong der Schriften als kaf verstuiven doet?" Ik zeg, gij verheelt u slechts den geheelen omvang der wetenschap doorloopen te zijn. Is het, bij een weinig nadenken dan geen volslagen onverstand, te zeggen: „O gij die geleerd zijt op schriftgezag te gelooven," als gij van uwe hoor- fiers vordert, dat zij zullen gelooven op gezag van hetgeen gij wetenschap noemt? Zij moeten dan toch op gezag gelooven! Gij roept hun wel toe: De wetenschap zegt dit, en de wetenschap zegt dat! Maar als ik daar tegenover uitroep: De Schrift zegt: „Aan de vier jongelingen, Daniël, Sadrach, Mesech en Abed-nego* gaf God wetenschap en verstand" en wederom, dat de Schrift zegt: 1 Thim. VI: 20: „O Thimotheus! bewaar het pand u toevertrouwd, eenenafkeer hebbende van het ongoddelijk ijdelspreken, en van de tegenstellingen der valschelijk genaamde wetenschap." Hoever zijt gij dan gevorderd met uwe wetenschap ? Op welken grond moeten uwe hoorders meer gezag toekennen aan uwe valschelijk genaamde wetenschap, dan aan de Heilige Schrift? Gij hebt uwe hoorders hier alweer geene schrede nader gebragt! En toch maakt gij, uit hetgeen gij nu nog maar weet, reeds de gevolgtrekking dat de Bijbelverhalen enkel verdichtsels zijn. Het is toch werkelijk wat al te overdreven, om uit eene regte lijn te bewijzen dat men een goeden cirkel getrokken heeft. Er is dus, om wetenschappelijk te zijn, wat meer noodig om met grond een oordeel over den Bijbel te kunnen uitspreken. Daar nu hier de ruimte ontbreekt, hoop ik de bedoelde twee takken van wetenschap, die ik niet geloof dat door de modernen bestudeerd zijn, in het volgende stukje, dat een vervolg hiervan uitmaakt, bloot te leggen. Calvinüs. 