Homo sum: Roman
HOMO SUM

                         Homo sum, humani nil a me alienum puto. Terentius, Heautontimorumenos, 77. ROMAN
                                  VAN
                              GEORGE EBERS

                    IN HET NEDERLANDSCH BEWERKT DOOR
                            Dr. H. C. ROGGE



                              VIERDE DRUK
               Naar de elfde Hoogduitsche uitgave herzien

                               AMSTERDAM
                        VAN HOLKEMA & WARENDORF







                              AAN DEN HEER

                          ALMA TADEMA, M. A.,

                 DEN GROOTEN MEESTER IN HET SCHILDEREN
                       VAN VOORSTELLINGEN UIT HET
                            LEVEN DER OUDEN,

                           WIJDT DIT VERHAAL

                        MET VRIENDELIJKEN GROET

                             DE SCHRIJVER. VOORREDE. Toen ik bezig was mij voor te bereiden tot het schrijven van eene
geschiedenis van het Sinaïtisch schiereiland, hield ik mij geruimen
tijd onledig met de studie van de eerste christelijke eeuwen. Onder de
massa martyrologische en ascetische geschriften, de geschiedenissen
van heiligen en monniken, die ik voor mijn zeer beperkt doel had te
doorworstelen en te ziften, vond ik, en wel in de Ecclesiae graecae
monumenta van Cotelerius, een verhaal dat, hoe weinig beteekenend ook
op zichzelf, mij zeer eigenaardig en roerend toescheen. Het tooneel
der handeling was de Sinaï en de aan zijn voet gelegen oase Pharan. Toen ik daarna op mijne reis door Petraeïsch Arabië de holen der
Anachoreten van den Sinaï met eigene oogen zag en met mijn eigen
voeten betrad, kwam dit verhaal mij weder voor den geest, en ik kon
het maar niet vergeten, terwijl ik verder door de woestijn trok. Het kwam mij voor, dat in het eenvoudig verloop der gebeurtenis zich
een zielkundig probleem voordeed, bijzonder eigenaardig in zijn soort. Een Anachoreet, ten onrechte in plaats van een ander beschuldigd,
neemt, zonder zich te verdedigen, diens straf, de verbanning,
op zich. Eerst door de bekentenis van den misdadiger wordt zijne
onschuld aan het licht gebracht. Ik gevoelde mij bijzonder aangetrokken, de zielsaandoeningen te
ontleden, die tot zulk eene apathie, zulk eene vernietiging van
het gevoel konden leiden, en terwijl de denk- en handelswijze der
zonderlinge grotbewoners voor mij steeds grooter aanschouwelijkheid
verkreeg, ontstond voor mijne verbeelding de gestalte van
Paulus. Weldra groepeerden zich om deze figuur een kring van
denkbeelden, en eindelijk inzichten, die mij geen rust lieten,
vóor ik eene poging waagde, om ze in het kleed van een verhaal,
in kunstvorm weer te geven. De naaste aanleiding tot het uitwerken van dezen stof, die reeds lang
bij mij tot volledige aanschouwelijkheid was gerijpt, in een roman,
werd mij gegeven door het lezen van Koptische monniksgeschiedenissen,
waartoe ik gebracht werd door Abel's Koptische Studiën. Later maakte
het kleine maar degelijke werk van R. Weingarten, over den oorsprong
van het monnikwezen, een diepen indruk op mij, die mij ook thans,
bij de studie der eerste eeuwen van het christendom, met name in
Egypte is bijgebleven. Het is hier de plaats niet om de punten te doen uitkomen, waarin ik
van Weingarten meen te moeten afwijken. Mijn scherpzinnige collega
uit Breslau verwerpt veel, dat geen recht van bestaan heeft, maar
op vele plaatsen van zijn boek schijnt hij mij met een al te ruwen
bezem te vegen. Het zou mij even gemakkelijk zijn geweest, mijn verhaal van het
dertigste naar het veertigste jaar van de vierde eeuw te verplaatsen;
maar ik heb dit gelaten, omdat ik met zekerheid meen te kunnen
aanwijzen, dat er in het door mij gekozen tijdperk niet slechts
heidensche kluizenaars in de Serapis-tempels, maar ook christelijke
Anachoreten waren. Hierin ben ik het geheel met Weingarten eens,
dat het begin van een georganiseerd christelijk monnikenwezen in elk
geval niet voor het jaar 350 gesteld kan worden. Mijn Paulus mag niet met den eersten heremiet Paulus van Thebe
verwisseld worden, wiens naam Weingarten terecht op de lijst van
historische personen heeft doorgehaald. Hij is, evenals elke andere
figuur in dit verhaal, een persoon van mijne eigene vinding, de drager
van een idee, niets meer en niets minder.--Voor mijn held heb ik geen
bepaald voorbeeld gekozen, en ik onderstel alleen de mogelijkheid,
dat er in zijn tijd zulk een man bestond. Allerminst heb ik gedacht aan
den heiligen Antonius, die nu ook zijn uitstekenden levensbeschrijver
Athanasius heeft moeten verliezen, en die ons geteekend wordt als een
man met een zeer gezond verstand, maar van zoo gebrekkige ontwikkeling,
dat hij enkel het Egyptisch verstond. De dogmatische geschillen, die reeds in den tijd van dit verhaal
ontbrand waren, zijn met opzet onvermeld gebleven. In later tijd hebben
de Sinaïeten en de bewoners van de oase er levendig aan deel genomen. De Sinaï, waar ik den lezer heenvoer, mag niet verwisseld worden met
den berg, die een groote dagreis zuidelijker gelegen is. Deze berg,
aan welks voet het beroemde "klooster der opstanding" ligt, draagt
in ieder geval sedert Justinianus dien naam, en wordt algemeen voor
den Sinaï van den bijbel gehouden. In de beschrijving van mijne
reis door Petraeïsch Arabië [1] heb ik getracht de door Lepsius op
wetenschappelijke gronden uitgesproken zienswijze, dat namelijk de
reusachtige berg, die thans Serbal wordt genoemd, en niet de Sinaï
der monniken, voor den berg der wetgeving gehouden moet worden en
ook in den tijd vóor Justinianus daarvoor gehouden is, door nieuwe
bewijzen te staven. Wat aangaat het steenen huis van den Senator Petrus, met zijne vensters
aan de straatzijde, iets wat geheel in strijd is met de Oostersche
zeden, moet ik, om gegronde twijfelingen te voorkomen, doen opmerken,
dat nog heden ten dage in de oase Pharan, de bijzonder goed onderhouden
buitenmuren van een tamelijk groot aantal van dergelijke gebouwen
aanwezig zijn. Maar aan zulke uitwendige dingen ruim ik in dit psychologisch tafereel
slechts eene ondergeschikte plaats in. Terwijl in mijne vroegere
romans de geleerde wel gedwongen was aan den dichter en de dichter
wederom aan den geleerde iets toe te geven, heb ik in dit verhaal,
enkel en alleen aan eene idee, die mijne ziel vervulde, een afgeronden
kunstvorm willen geven, zonder rechts of links te zien, zonder te
willen onderrichten, of de resultaten mijner studiën in gestalten
van vleesch en been te willen omzetten. De eenvoudige figuren, wier
innerlijk wezen ik aan mijne lezers tracht bloot te leggen, vullen
de ruimte van de schilderij, terwijl de stroom der wereldgeschiedenis
zich op den donkeren achtergrond beweegt. Ik heb den Latijnschen titel gekozen, gedachtig aan een dikwijls
gebruikte spreuk, waarin eene opvatting ligt opgesloten, waartoe ik
gekomen ben door het denken en zijn aller menschen opmerkzaam gade
te slaan, ook van hen die meenen reeds hoogere sporten beklommen te
hebben van den ladder die ten hemel leidt. In den Heautontimorumenos van Terentius (Act. I, sc. I vs. 77)
antwoordt Chremes zijn buurman Menedemus: "Homo sum, humani nil a me
alienum puto"; hetgeen woordelijk vertaald zeggen wil: "Ik ben mensch,
ik acht niets menschelijks mij vreemd."

Doch reeds Cicero en Seneca gebruiken dezen dichtregel als spreekwoord,
en wel in een zin, die veel verder reikt dan die daarin, volgens den
samenhang van de plaats waar zij voorkomt, schijnt te liggen. Mij
bij hen aansluitende, vertaal ik, doelende op den titel van dit boek:

"Ik ben een mensch, en meen dat ik overal mensch ben."


    GEORGE EBERS. Leipzig, den 11den November 1877. EERSTE HOOFDSTUK. Rotsen, aan alle zijden niets dan naakte, harde, roodbruine
rotsen; geen struik, geen grasscheutje, zelfs geen zich vastklemmend
mosplantje, dat de natuur soms op de steenvlakte van het hoog gebergte
heeft doen wassen, als ware een ademtocht van hare scheppende
levenskracht over den onvruchtbaren bodem gegaan. Niets dan kaal
graniet, en daarboven een hemel zoo arm aan wolken, als de rotsblokken
aan planten en halmen. Toch leven er menschen in gindsche holte van den bergwand. Twee kleine
grijze vogels zweven in de reine, fijne, door de middagzon verhitte
woestijnlucht, en verdwijnen achter eene rij klippen, die eene diepe
kloof begrenzen, als een muur door menschenhanden opgetrokken. Dáar is het uit te houden, want een bron bevochtigd den steenachtigen
bodem, en gelijk overal waar het water de woestijn besproeit, zoo
bloeien er ook welriekende kruiden en groeien er vriendelijke struiken. Toen Osiris,--zoo verhaalt ons de mythe der Egyptenaren,--de
godin der woestijn omarmde, liet hij zijn groenen krans op hare
legerstede achter. Doch in den tijd en in de kringen, waarin onze
geschiedenis speelt, kent men de oude sage niet meer, of wil ze
niet meer kennen. Wij verplaatsen onze lezers in het begin van het
dertigste jaar van de vierde eeuw onzer jaartelling, en wel op het
Sinaïtisch gebergte, op welks geheiligden bodem sedert eenige jaren
enkele Anachoreten, die der wereld zijn afgestorven en zich geheel
aan boete willen wijden, nog zonder orde of regel samenwonen. Naast de bron in de dalkloof, waarvan wij spraken, groeit
een veelgetakte waaierpalm, maar hij beschut haar niet voor de
zonnestralen, die op deze breedte loodrecht nederdalen. Hij schijnt
alleen zijne eigene wortels te beschaduwen. Toch zijn de gevederde
takken veerkrachtig genoeg om een blauwgazen doek te dragen, dat als
een zonnescherm het aangezicht van een meisje overdekt. Zij ligt
lang uitgestrekt op den verhitten steenbodem en droomt, terwijl
eenige geelachtige klipgeiten, naar voeder zoekende, zoo vroolijk
van den eenen steen op den anderen klimmen en springen, alsof hun
de middaghitte recht welkom was. Het meisje grijpt van tijd tot tijd
naar een herdersstaf, die naast haar ligt, en lokt de geiten met een
fluitend geluid, dat ver in het rond kan worden gehoord. Een jong
geitje nadert haar huppelend. Weinige dieren zijn in staat hunne
opgeruimdheid uit te drukken, maar deze kleine dieren kunnen het. Ziet, daar strekt het meisje den naakten slanken voet uit, en stoot
er het lustig met haar spelende geitje vol dartelen luim mede terug,
en altijd weder terug, wanneer het opnieuw komt aanhuppelen. Het
herderinnetje buigt daarbij de teenen zoo sierlijk, als noodigde zij
een toeschouwer uit hunne fijnheid te bewonderen. Het sikje springt wederom toe, ditmaal met den kop voorover
gebogen. Zijn voorhoofd raakt haar voetzool, maar als het zijn kromme
neusje zachtkens wrijft aan den voet van het herderinnetje, stoot
zij het beestje zoo hevig terug, dat het ineen krimpt en onder luid
geblaat het spel opgeeft. Het scheen als had het meisje het rechte oogenblik afgewacht, om
het dier gevoelig te treffen, want zij had het met kracht, zelfs
met zekere boosheid dien stoot gegeven. Het blauwe doek hield de
gelaatstrekken der herderin verborgen, doch zeker hadden hare oogen
gefonkeld, toen zij zoo opeens aan dit spel een einde maakte. Gedurende eenige minuten bleef zij nu roerloos liggen, maar de doek,
die op baar gezicht neerhing, golfde zachtkens heen en weer, bewogen
door hare snelle ademhaling. Zij luisterde met groote inspanning,
met hartstochtelijk ongeduld; dat kon men ook bespeuren aan de wijze,
waarop zij krampachtig hare teenen samentrok. Daar liet zich eenig gedruisch hooren. Het kwam uit de richting van
de ruwe, uit onbehouwen steenblokken gevormde trappen, die van den
steilen wand naar de bron beneden leidden. Eene huivering voer door de teedere, nog maar half ontwikkelde
leden der herderin; doch zij verroerde zich niet. De grijze vogels,
die naast haar op den doornstruik zaten, vlogen op, doch zij hadden
slechts eenig geluid vernomen, en konden niet onderscheiden wie het
had voortgebracht. Het oor der herderin was scherper dan dat der vogels. Zij hoorde dat
iemand haar naderde, en wist dat er maar een was, wiens voetstap dit
zijn kon. Zij strekte de hand uit naar een steen die naast haar lag, en wierp
dien in de bron, waardoor het water dadelijk troebel werd. Daarop
ging zij op de zijde liggen, met het hoofd rustende op den arm, alsof
zij sliep. Duidelijker, steeds duidelijker lieten zich krachtige
voetstappen hooren. Hij die de trappen afkwam was een jongeling, lang van gestalte. Naar
zijne kleeding te oordeelen behoorde hij tot de Anachoreten van
den Sinaï, want hij droeg niets dan een hemd-rok van grof linnen,
waaraan hij ontgroeid scheen te zijn, en ruwe lederen voetzolen,
die om zijne voeten vastgesnoerd waren met banden van palmbast. Zoo armelijk als deze er uitzag zou geen heer zijn slaaf kleeden,
en toch zou niemand hem voor een onvrije hebben gehouden, want met
opgerichten hoofde schreed hij voort, zich blijkbaar bewust van zijne
beteekenis. Hij kon niet veel ouder zijn dan twintig jaren; zulk een
leeftijd verried althans het zachte pas te voorschijn komende haar
op zijn bovenlip, om zijn kin en op zijne wangen. In zijne groote
blauwe oogen las men echter niet de frischheid der jeugd, maar zekere
onvoldaanheid. Hij hield zijne lippen als uit trots stijf op elkaar
gedrukt. Thans bleef hij staan en streek zich de ongeordende bruine lokken,
die in dichte massa, als de manen van een leeuw, zijn hoofd omgaven,
uit het gezicht. Vervolgens naderde hij de bron. Zoodra hij bukte,
met de groote gedroogde schaal van een pompoen in de hand, om water
te scheppen, bemerkte hij eerst dat de bron troebel was; toen zag
hij de geiten en eindelijk ook de sluimerende herderin. Mismoedig zette hij de schaal voor zich op den grond, en riep daarop
het meisje met luider stem. Zij verroerde zich echter niet voordat hij
haar met zijn voet vrij onzacht aanstiet. Toen rees zij plotseling
op, als had haar een adder gestoken. In haar jeugdig, door de zon
gebruind gelaat vlamden twee oogen, zwart als de nacht, die op den
jonkman waren gericht. De sierlijke vleugels van haar scherp gebogen
neus bewogen zich snel, en hare sneeuwwitte tanden schitterden,
terwijl zij hem toeriep: "Ben ik dan een hond, dat gij mij zóo wekt?"

Hij kreeg een kleur, wees onwillig op de bron en zeide norsch: "Uw
vee heeft het water als altijd troebel gemaakt. Ik zal hier moeten
wachten tot het weer helder wordt en ik er uit scheppen kan."

"De dag is lang," gaf de herderin ten antwoord, en rolde, terwijl
zij opstond, als geschiedde het bij ongeluk, een nieuwen steen in
het water. De zegevierende blik, waarmede zij in den bron had neergezien, was den
jongeling niet ontgaan en toornig hernam hij: "Hij heeft gelijk! Gij
zijt eene vergiftige slang, een demon der hel."

Lachend keerde zij zich tot hem, en zette een gezicht, alsof zij
wilde toonen, dat zij werkelijk een schrikkelijk monster was; en
dit viel haar gemakkelijk bij het buitengewoon scherpe van hare licht
bewegelijke, jeugdige trekken. Zij bereikte dan ook volkomen haar doel,
want onder allerlei teekenen van ontzetting week hij terug, strekte de
armen uit als wilde hij haar van zich weren, riep den naam van God aan,
en zeide heftig, toen hij haar zag lachen, steeds uitgelatener lachen;
"Terug, demon, terug! In den naam des Heeren vraag ik u, wie zijt gij?"

"Mirjam ben ik, wie anders?" antwoordde zij overmoedig. Hij had een ander antwoord verwacht. Hare dartelheid verdroot hem, en
met weerzin zeide hij: "Hoe gij dan ook heet, gij zijt een monster,
en ik zal Paulus verzoeken u te verbieden, uw vee te drenken uit
onze bron."

"Wat mij betreft mocht gij naar uw voedster loopen en mij bij haar
aanklagen, als ge er eene hadt," hernam zij, terwijl zij verachtelijk
de lippen optrok. Het bloed steeg hem naar het hoofd, doch zij ging onbevreesd en met
levendig gebarenspel voort: "Gij behoordet een man te zijn want gij
zijt sterk en groot, maar gij laat u als een kind of als een hulpeloos
meisje leiden. Uw dagelijksche bezigheid is wortels en bessen te
zoeken, en met dat armzalige ding water te scheppen. Dat heb ik
geleerd, toen ik zóo klein was." Bij deze laatste woorden duidde zij
met de lang uitgestrekte spitse vingers harer beide handen, die niet
minder bewegelijk waren dan hare gelaatstrekken, eene bespottelijke
kleine maat aan. "Schaam u toch! Gij zijt sterker en schooner gebouwd,
dan al die Amalekieten-knapen daar beneden, doch beproef het eens u
met hen te meten in het pijlschieten of in het werpen met de lans!"

"Kon ik maar doen wat ik wilde," zeide hij, haar in de rede vallende,
terwijl hij rood werd tot over de ooren. "Ik zou wel tien van die
schrale wichten kunnen staan!"

"Dat wil ik gaarne gelooven," hernam het meisje, en met haar levendig
oog monsterde zij vol fierheid de breede borst en de sterk gespierde
armen van den jongeling. "Dat geloof ik wel; maar waarom durft gij
niet? Zijt gij de slaaf van dien man daarboven?"

"Hij is mijn vader, en dan...."

"Wat dan!" riep zij, met de hand zwaaiende, als wilde zij een
vleermuis verjagen. "Het zou een mooi gewemel worden in het nest,
als geen vogel wilde uitvliegen! Zie mijne jonge geiten daar: zoolang
zij de moeder noodig hebben loopen zij haar achterna, maar zoodra
zij zelve hun voedsel kunnen opsporen, zoeken zij 't waar zij het
vinden kunnen. Die eenjarige ginds, dat verzeker ik u, weet niet
eens meer of zij door de gele of door de zwarte gezoogd is.--En wat
voortreffelijks doet uw vader dan voor u?"

"Zwijg!" viel de jongeling haar in de rede, met kennelijken onwil. "Er
spreekt een booze geest uit u. Ga weg van mij, want ik mag niet
aanhooren, wat ik niet zou durven uitspreken."

"Durven, durven, durven," brauwde zij hem na. "Wat durft gij dan? Gij
durft niet eens luisteren."

"Allerminst naar de dingen, die gij zegt, gij duivelin!" riep hij op
heftigen toon. "Ik haat je stem, en als ik je weder bij de bron vind,
zal ik je met steenen wegjagen."

Zij staarde hem zwijgend aan, terwijl hij deze woorden sprak. Hare
lippen waren doodsbleek geworden en hare kleine handen balden zich tot
vuisten. Hij wilde haar voorbijgaan om water te scheppen, maar zij trad
hem in den weg en hield hem staande met den strakken blik harer oogen. Eene kille huivering voer hem door de leden toen zij met bevende
lippen en eene doffe stem vroeg: "Wat heb ik u gedaan?"

"Laat mij met rust," sprak hij, en hief zijne hand op om haar van
het water weg te dringen. "Gij zult mij niet aanraken," riep zij buiten zichzelve van toorn. "Wat
heb ik u toch gedaan?"

"Gij weet niets van God," antwoordde hij, "en wie God niet toebehoort
is des duivels."

"Dat zegt gij niet uit uw zelf," hernam zij, en wederom klonk er iets
spottends in haar stem. "Wat zij u laten gelooven, dat brengt uw tong
in beweging, evenals de hand het koord van een ledepop. Wie heeft u
gezegd, dat ik des duivels ben?"

"Waarom zou ik het voor u verbergen?" antwoordde hij trotsch. "De
vrome Paulus heeft mij voor u gewaarschuwd, en ik mag er hem dankbaar
voor zijn. Uit uw oog, zeide hij, blikt de booze. En hij heeft gelijk,
duizendmaal gelijk. Als gij mij aanziet is het mij, als moet ik alles
met voeten treden wat mij heilig is. In den afgeloopen nacht heb ik
gedroomd, dat ik met u rondzweefde in luchtigen dans..."

Bij deze woorden verdwenen ernst en boosheid uit Mirjam's oogen. Zij
klapte in de handen en riep: "Ware het maar werkelijkheid geweest
en geen droom! Schrik nu niet weder, gij gek! Weet ge wat het is,
als de snaren klinken bij de tonen der fluiten, en de voeten zich in
de maat opheffen, als hadden ze vleugels?"

"De vleugels van den Satan," hernam Hermas op strengen toon. "Gij
zijt eene duivelin, eene verstokte heidin!"

"Zoo zegt de vrome Paulus," sprak Mirjam lachende. "Ook ik zeg dat!" zeide de jongeling. "Wie heeft u ooit in de
vergadering der vromen gezien? Bidt gij? Dankt gij den Heer en
Heiland?"

"Waarom zal ik toch danken?" vroeg Mirjam. "Daarvoor misschien,
dat de vroomste onder u mij voor een boozen geest uitmaakt?"

"Juist omdat gij eene zondares zijt, onthoudt de hemel u het goede."

"Neen, neen, duizendmaal neen!" riep Mirjam uit. "Geen godheid heeft
zich ooit om mij bekommerd. Ben ik niet goed, hoe zou ik het kunnen
zijn, daar mij nooit anders dan het kwade ten deel viel. Weet gij
wie ik ben, en hoe ik zoo werd? Was ik misschien reeds slecht, toen
zij op den pelgrimstocht hierheen mijne beide ouders doodsloegen? Ik
was toen nog slechts zes jaren oud, en wat beteekent een kind van
dien leeftijd! Maar ik herinner mij nog zeer goed, dat bij ons huis
vele kameelen weidden, en ook paarden, die ons toebehoorden, en dat
een groot edelgesteente schitterde aan de hand--zeker wel die mijner
moeder,--die mij zoo vaak streelde. Ik bezat ook eene zwarte slavin,
die mij gehoorzaamde. Als zij niet wilde gelijk ik, dan ging ik aan
hare grijzende wollige haren hangen, en mocht haar zelfs slaan. Wie
weet wat er van haar geworden is? Toen had ik haar niet lief, maar als
zij nu bij mij was, hoe goed zou ik voor haar zijn! Nu eet ik zelve
sedert twaalf jaar het brood der slavernij en hoed de schapen van den
senator Petrus. Waag ik het op het feestterrein mij bij de overige
meisjes te voegen, dan jagen ze mij weg en rukken mij de krans uit
het haar.--En ik zou dankbaar zijn! Waarvoor dan? En vroom! Welke God
heeft dan voor mij gezorgd? Noem mij een booze demon, noem mij vrij
aldus, doch wanneer Petrus en uw Paulus zeggen, dat Hij daarboven,
die mij tot zulk een lot liet opgroeien, goed is, dan liegen zij. God
is boos, en het komt geheel met zijn karakter overeen, wanneer hij
u in het hart geeft mij met steenworpen van de bron te verjagen."

Bij deze woorden barstte zij in een smartelijk snikken uit, en op
haar gelaat vertoonden zich allerlei hevige zenuwtrekkingen. Hermas gevoelde medelijden met de weenende Mirjam. Honderdmaal had
hij haar ontmoet, en altijd had zij zich hetzij overmoedig, hetzij
ontevreden betoond. Nu eens was zij hem uitdagend, dan weder toornig
tegengetreden, maar nooit had hij haar week of bedroefd gezien. Heden ontsloot zij voor het eerst haar hart voor hem, en de tranen,
die nu haar gelaat zoo veranderden, gaven haar persoon voor hem eene
waarde, die zij tot hiertoe niet bezeten had. Hermas gevoelde thans dat
zij eene vrouw was, en terwijl hij hare zwakheid zag en hoe zij onder
leed gebogen ging, schaamde hij zich over zijne hardheid, naderde hij
haar vriendelijk en sprak: "Gij behoeft niet te weenen. Kom altijd
maar weder aan de bron, ik zal u niet weren."

Zijn zware stem klonk zacht en vriendelijk bij het uitspreken
dezer woorden; zij begon echter nog heviger, bijna krampachtig te
snikken. Zij wilde maar kon niet spreken. De slanke herderin stond
daar voor hem, bevende over al hare teedere leden, diep geschokt,
als wegsmeltende in hare tranen, en het was of eene inwendige stem
hem zeide, dat hij haar helpen moest. Tot in het diepst zijner ziel gevoelde hij medelijden, en zijne niet
zeer buigzame tong was als verstijfd. Toen hij geenerlei troostwoorden
kon vinden, nam hij de waterkruik in de linkerhand, waardoor de
rechter vrij werd, die hij vriendelijk op haar schouder legde. Zij kromp ineen, maar verroerde zich niet. De warme adem van haar mond gleed over hem heen. Hij wilde zich
terugtrekken, maar gevoelde zich als vastgekluisterd. Nauwelijks wist
hij of zij weende of lachte, terwijl hij zijne hand op hare zwarte
lokken liet rusten. Zij verroerde zich niet. Ten laatste hief zij het hoofd op. Hare vurige
oogen ontmoetten de zijne, en op hetzelfde oogenblik gevoelde hij,
hoe twee teedere armen zijn hals omsloten. Toen was het hem als vernamen zijne ooren de branding der zee,
als flikkerden vlammen op voor zijn blik. Naamlooze angst greep hem
aan. Met geweld scheurde hij zich van haar los, en vloog onder een
luiden gil, alsof de geesten der hel hem vervolgden, naar den trap
die tot de bron leidde. Hij gaf er zelfs geen acht op, dat hij zijn
kruik tegen den rotswand in duizende stukken verpletterde. Zij bleef als aan den grond genageld staan en keek hem na. Daarop
sloeg zij zich met de kleine hand voor het voorhoofd, wierp zich
weder bij de bron neer en staarde in de ruimte. Roerloos lag zij daar; haar mond bleef gestadig in beweging. Eerst
toen de schaduwen der waaierpalmen langer werden sprong zij overeind,
lokte de geiten en richtte scherp luisterend den blik naar den trap,
waarlangs hij verdwenen was. In de nabijheid van den keerkring is de schemering kort, en zij wist
dat zij op den steenachtigen weg naar het dal, die zoo rijk was aan
kloven, door de duisternis zou kunnen overvallen worden, wanneer zij
langer toefde. Zij was ook bang voor de schrikbeelden van den nacht, voor geesten en
demonen en ontelbare gevaren, van welker aard zij zich geen rekenschap
kon geven. Doch zij week niet van de plek en hield niet op te luisteren
en naar zijn terugkomst uit te zien, tot dat de zon achter den heiligen
berg was verdwenen en de gloed in het westen verbleekte. Rondom haar was alles doodelijk stil; zij kon hare eigene ademhaling
hooren. Huiverend kromp zij ineen, bij het gevoel van de kilheid
der nacht. Daar hoorde zij boven haar hoofd een luid gerucht. Een troep
steenbokken, die gewoon waren op dit uur hun dorst te lesschen,
kwam nader en nader, maar week terug bij het bespeuren van eene
menschelijke gedaante. De aanvoerder van de kudde alleen was aan den
rand van de kloof blijven staan, en zij wist dat deze wachtte tot
zij zou opgebroken zijn, om de overigen voor te gaan naar de bron. Reeds hief zij, eene vriendelijke opwelling van haar hart volgende,
den voet op, om voor de dieren plaats te maken. Doch opeens herinnerde
zij zich de bedreiging van Hermas, dat hij haar van de bron verjagen
zou, en onwillekeurig nam zij een steen op, waarmede zij naar den bok
wierp, die van schrik ijlings wegsprong, gevolgd door de geheele kudde. Mirjam hoorde ze vluchten, en dreef nu met gebogen hoofd de kudde
in de duisternis huiswaarts, terwijl zij met hare voeten al tastende
den weg zocht. TWEEDE HOOFDSTUK. Hoog boven de kloof met de bron lag eene effene rotsvlakte van niet
zeer grooten omvang, aan de achterzijde begrensd door een veelvuldig
gespleten wand van kaal roodbruin porfier. Door den voet liep, als een
groene band, een diorietader, zoo hard als staal, en daaronder zag
men de opening van eene kleine ronde holte, die de scheppende hand
der natuur hier zelve had aangebracht. Vroeger hadden wilde dieren,
panters en wolven hier hun verblijf gehouden, thans diende zij tot
woning voor den jongen Hermas en zijn vader. Er bevonden zich in den heiligen berg vele dergelijke holen, en de
grootste waren door Anachoreten in beslag genomen. Die van Stephanus
was bijzonder hooggewelfd en diep; toch was er maar eene smalle ruimte
over tusschen de legersteden van gedroogde bergkruiden, waarop hier
de vader, dáar de zoon sliep. Het middernachtelijk uur was reeds lang voorbij, maar noch de jonge
noch de oude grotbewoner scheen te slapen. Hermas zuchtte luide, en
wierp zich onrustig van de eene zijde op de andere, zonder acht te
geven op den ouden man, die zwak en door smarten gekweld, den slaap
niet ontberen kon, terwijl Stephanus zich de verademing ontzegde
van zich om te wenden of te steunen, toen hij meende te bemerken,
dat zijn krachtige zoon rust gevonden had. Wat mocht toch den knaap, die anders zoo vast sliep en moeilijk te
wekken was, wel de rust benemen? "Hoe komt het," dacht Stephanus, "dat de krachtige jeugd zoo zwaar
en lang slaapt, de ouderdom, die behoefte heeft aan rust, ja ook
de kranke, zoo licht en zoo weinig? Moet het waken hun levenstijd,
waarvan zij het einde vreezen, verlengen? Waarom is men toch zoo
kinderachtig gehecht aan dit jammerlijk bestaan, en zou men zich
uit de voeten willen maken en verbergen als de engel ons roept en
de gouden deuren zich voor ons openen? Wij zijn niet ongelijk aan
Saul, den Hebreër, die zich schuil hield, toen men naderde om hem
te kronen.--Hoe smartelijk brandt mijn wond! Had ik maar een teug
water! Als het den armen jongen niet zooveel moeite had gekost den
slaap te vatten, zou ik hem om den kruik vragen."

Stephanus boog zich over naar zijn zoon en luisterde, doch hij wekte
hem niet, toen hij zijne zware regelmatige ademhaling hoorde. Huiverend
trok hij zijne leden samen onder de schapenvacht, die slechts
halverwege zijn lichaam bedekte, want door de opening van de spelonk,
waarin het overdag gloeiend heet was, drong nu eene ijzige nachtlucht. Zoo verliep er geruimen tijd. Eindelijk meende hij op te merken,
dat Hermas zich oprichtte. Ja, de slaperige jonkman moest wel ontwaakt zijn, want hij begon te
spreken en Gods naam aan te roepen. Nu wendde de oude man zich tot zijn zoon en waagde het zacht te vragen:
"Hoort ge mij, kind?"

"Ik kan niet slapen," antwoordde de jonkman. "Geef mij dan wat drinken," vroeg Stephanus; "mijne wond brandt zoo
ondragelijk."

Hermas stond dadelijk op en stak den lijder de waterkruik toe. "Dank, dank, mijn kind," sprak de oude, en greep terstond naar de
hals van de kruik. Maar dezen kon hij niet vinden en verwonderd
zeide hij: "Wat is dit vochtig en koud. Dat is leem, en onze kruik
was een pompoen."

"Ik heb haar gebroken," antwoordde Hermas, en "Paulus leende mij
de zijne."

"Zoo, zoo," prevelde Stephanus. Na gulzig gedronken te hebben, gaf
hij de kruik aan zijn zoon terug en wachtte tot deze zich weder op
zijn leger had neergevlijd. Toen drong de bezorgdheid hem te zeggen:
"Gij zijt heden avond lang uitgebleven, de kruik is gebroken, en gij
hebt in uw slaap telkens gedroomd. Wat hebt gij toch ontmoet?"

"Een demon der hel," antwoordde Hermas. "En thans vervolgt mij dit
gedrocht in onze grot en jaagt mij onder allerlei gedaanten schrik
aan."

"Verban het dan en bid," sprak de oude man ernstig. "Voor den naam
van God vlieden alle onreine geesten."

"Ik heb hem aangeroepen," zeide Hermas met een zucht, "doch te
vergeefs. Ik zie vrouwen met roode lippen en vliegende haren,
en witmarmeren beelden met ronde leden en gloeiende oogen, die mij
altijd en altijd weder wenken."

"Neem dan den geesel ter hand," beval de vader, "en zie of ge u
daarmee rust kunt bezorgen."

Dit bevel gehoorzamende stond Hermas andermaal op en ging met den
geesel naar buiten. De beperkte ruimte van de grot belette hem
daarbinnen dit werktuig met krachtigen arm te zwaaien. Weldra hoorde Stephanus in de stilte der nacht het snorrend geluid
der lederen riemen, de slagen op de veerkrachtige menschelijke spieren
en het smartelijk steunen van zijn zoon. De oude man kromp samen bij
elke striem, als had deze hemzelven getroffen. Eindelijk riep hij,
zoo luid hij kon: "Genoeg, thans is het genoeg!"

Hermas keerde in de grot terug. Zijn vader riep hem aan zijne
legerstede en noodigde hem uit met hem gemeenschappelijk te bidden. Toen het Amen was uitgesproken, streek hij met de hand over de dichte
haren van zijn zoon en zeide: "Sedert gij in Alexandrië waart, zijt
gij veel veranderd. Ik wenschte, dat ik den bisschop Agapitus geen
gehoor gegeven en u de reis verboden had! Weldra zal mijn Heiland mij
roepen, dat weet ik, en niemand zal hier voor u zorgen. Dan zal de
verzoeker komen, en al die heerlijkheden van de groote stad, die toch
maar lichten als rottend hout, als slangen die een weerschijn geven,
als giftige purperbeziën...."

"Ik verlang ze niet," viel Hermas hem in de reden. "Die woelige stad
bracht mij in verwarring, maakte mij beangst. Nooit, neen nooit zal
ik haar weer betreden."

"Zoo spreekt gij altijd," gaf Stephanus ten antwoord, "en toch zijt
gij sedert de reis veranderd. Vroeger dacht ik zoo dikwijls, als ik u
hoorde lachen: die klank zal den Hemelschen Vader welgevallig zijn. En
thans?--Gij waart den zangvogel gelijk, en nu loopt gij zwijgend
daarheen; somber en mistroostig is uw blik en booze gedachten weren
den slaap van uwe sponde."

"Dat is mijn lijden," antwoordde Hermas. "Wat ik u bidden mag, laat
mijne hand los. De nacht is weldra voorbij, en gedurende den geheelen
langen dag hebt gij tijd mij lessen te geven."

Stephanus zuchtte, en Hermas zocht zijn leger weder op. Zij konden
beiden den slaap niet vatten, en de een wist van den ander, dat hij
waakte. Zij hadden elkander gaarne toegesproken, maar ontevredenheid
en trots sloten de lippen van den zoon, en de vader zweeg omdat hij
maar altijd de juiste woorden niet vinden kon, waarnaar hij zocht,
woorden die doordringen tot het hart. Eindelijk brak de morgen aan. Eene lichte schemering drong door de
opening naar binnen en het werd langzamerhand helderder in de sombere
ruimte van de spelonk. De jongeling ontwaakte en stond geeuwend op. Toen hij zijn vader zag liggen met geopende oogen, vroeg hij
onverschillig: "Zal ik hier blijven of naar den morgendienst gaan?"

"Laat ons samen bidden," verzocht Stephanus. "Wie weet hoe kort ons
dit nog maar vergund is. De dag is voor mij niet verre meer, waarop
geen avond zal volgen. Kniel hier neder en laat mij het beeld van
den gekruisigden kussen."

Hermas deed overeenkomstig het verlangen zijns vaders, en toen beiden
hun lofzang ten einde hadden gebracht, sprak een derde stem mede het
Amen uit. "Paulus!" riep de oude. "De Heiland zij geloofd! Onderzoek mijne wonden
toch eens. De pijlpunt tracht een uitweg te vinden en veroorzaakt
mij onlijdelijke smart."

De zoo even aangekomen Anachoreet, die als eenige kleeding een
soort van hemd van bruine ongevolde stof en een schapenvacht droeg,
onderzocht de wond zorgvuldig, legde er kruiden op en prevelde daarbij
eenige vrome spreuken. "Nu is het veel beter," zeide de oude man met een zucht. "Terwille
uwer goedheid erbarmt de Heer zich mijner."

"Ik goed? Ik, zondig vat!" hernam Paulus met een diepe metaalstem,
terwijl hij zijne bij uitnemendheid vriendelijke blauwe oogen
opsloeg, als wilde hij de verzekering geven, dat men zich zeer in
hem vergiste. Daarop streek hij met de hand het grijsachtig haar, dat
ongeordend en in groote lokken over zijn hals en zijn gelaat hing, uit
het gezicht en zeide opgewekt: "Een mensch is niet meer dan een mensch,
en velen zijn minder! In de ark was veel vee doch maar éen Noach!"

"In ons scheepje zijt gij de Noach," zeide Stephanus. "Dan is die groote lummel hier de olifant," hernam Paulus lachende. "Gij zijt niet kleiner dan hij," antwoordde Stephanus. "Het is jammer dat deze steenen ark zoo laag van verdieping is,
anders konden wij terstond meten," sprak Paulus. "Ja, als Hermas en
ik zoo vroom en rein waren als wij groot en sterk zijn, dan hadden wij
beiden den sleutel tot het paradijs in handen.--Gij hebt u heden nacht
gegeeseld jonkman; ik hoorde de slagen. Goed zoo! Wanneer het zondige
vleesch zich laat gelden, dan moet men er zich tegen verzetten."

"Hij heeft zwaar gesteund en kon niet slapen," zeide Stephanus. "Wel, dat zal ik hem afleeren," riep Paulus den jonkman toe, terwijl
hij zijne gespierde armen met gebalde vuisten naar hem uitstrekte. Doch
deze dreigende woorden klonken meer luid dan boos, en hoe wild die
reusachtige man in zijn schaapsvel er ook uitzag, er lag toch zulke
ene onweerstaanbare vriendelijkheid in zijn oogopslag en in zijne stem,
dat niemand gelooven kon, dat hij het met zijn toorn ernstig meende. "Helsche geesten hebben hem gekweld," zeide Stephanus vergoelijkend,
"en ik zou toch ook zonder zijn steunen geen oog hebben toegedaan. Dit
is nu reeds vijf nachten zoo geweest."

"In den zesden echter," haastte Paulus zich te zeggen, "hebt gij rust
noodig. Sla de schapenvacht om, Hermas. Gij moet beneden in de oase
naar den senator Petrus gaan, en van hem of van zijne vrouw Dorothea,
de diakones, voor onze kranke eene goede slaapdrank halen.--Zie
nu eens aan; de jongen denkt waarachtig nog aan het ontbijt zijns
vaders! Waarlijk, uw eigen maag is een goed raadgever. Steek nu dat
brood bij u, en zet het water hier naast het bed neder. Gedurende
uwe afwezigheid zal ik een frisschen dronk halen. Ga nu met mij mede."

"Wacht nog even," riep Stephanus. "Breng eene nieuwe kruik uit de
stad mede, mijn kind. Gij hebt ons gisteren de uwe geleend, Paulus
en ik wil...."

"Ja, dat had ik haast vergeten," viel deze hem in de rede. "Ik ben dien
onvoorzichtigen jongen dank schuldig, want nu weet ik eerst hoe men
drinken moet, zoolang men gezond is. Voor geen last goud wil ik mijne
kruik terug hebben. Het water smaakt alleen, wanneer men uit de holle
hand drinkt. De pot behoort u toe. Ik zou mijzelven een zeer slechten
dienst bewijzen, als ik dien terug wilde vorderen. Goddank, thans
kan zelfs de slimste dief mij niets ontstelen, behalve mijn vacht."

Stephanus wilde hem bedanken, maar hij greep Hermas bij de hand en
trok hem mede naar buiten. Beide mannen liepen een tijdlang zwijgend bergopwaarts over klippen
en rotsblokken heen. Paulus bleef eindelijk stilstaan op eene rotsvlakte, gelegen aan den
weg die van de zee over den berg naar de oase leidde. Hij richtte
zich tot den jongeling en zeide: "Als wij altijd de gevolgen van onze
handelingen konden voorzien, dan zou er geene zonde zijn."

Hermas zag hem vragend aan; Paulus ging echter voort: "Indien gij
bedacht had, hoezeer uw arme vader slaap noodig heeft, zoudt gij
heden nacht doodstil hebben gelegen."

"Ik kon niet," gaf de jonkman knorrig op deze berisping ten
antwoord. "Gij weet toch hoe onzacht ik mij gegeeseld heb."

"Daaraan hebt gij goed gedaan, want als een stoute jongen hebt gij
slagen verdiend!"

Hermas zag den berispenden vriend vragend aan. Schaamrood bedekte zijne
wangen, want hij herinnerde zich het woord der herderin, dat hij haar
bij zijne voedster mocht aanklagen. Daarom antwoordde hij op onwilligen
toon. "Zóo wil ik u niet langer te woord staan; ik ben geen kind meer?"

"Ook niet het kinds uws vaders?" vroeg Paulus, en zag hem daarbij
zoo verwonderd en vragend aan, dat Hermas verlegen de oogen neersloeg. "Het is toch niet mooi, wanneer iemand juist hem, die alleen om
zijnentwil verlangt te leven, het weinigje leven dat hem rest
verbittert."

"Gaarne had ik stil gelegen, want ik heb mijn vader lief, zoo goed
als ieder ander."

"Gij slaat hem niet," hernam Paulus. "Gij brengt hem brood en water,
en drinkt den wijn niet alleen op, die de bisschop u voor hem van
het avondmaal mede naar huis geeft. Dit is nu wel iets, maar toch
lang niet genoeg."

"Ik ben geen heilig man!"

"Ik ook niet," zeide Paulus weder. "Ik ben vol zwakheden en zonden;
maar wat de liefde is, die de Heiland ons leerde, weet ik en dat kunt
gij ook weten. Hij werd aan het kruis voor u, voor mij, voor de armen
en tollenaren gefolterd. Liefde is zelfopoffering! En gij? Hoe lang is
het geleden sedert gij uw vader voor de laatste maal, een vriendelijk
gelaat hebt getoond?"

"Ik kan niet huichelen."

"Dat behoeft gij ook niet te doen; maar gij zult liefhebben. Inderdaad,
men bewijst geen liefde met hetgeen de hand doet, maar met hetgeen
het hart blijmoedig geeft, of zich weet te ontzeggen."

"Is het dan geen offer, dat ik hier zoo armzalig mijn jeugd
verslijt?" vroeg de jongeling. Paulus deed verrast een schrede achterwaarts, schudde bedenkelijk
het ruige hoofd en zeide: "Staat het zóo met u? Denkt gij aan
Alexandrië? Voorzeker, het leven vliegt daar sneller voorbij dan op
onze eenzame bergen. Het bruine herderinnetje moogt ge niet lijden,
maar misschien heeft u daar eene mooie blanke Griekin met roode wangen
in de oogen gezien."

"Spreek mij niet van de vrouwen!" hernam Hermas met oprecht gemeenden
weerzin. "Daar waren wel andere dingen te zien."

Bij deze woorden fonkelden de oogen van den jonkman, zoodat Paulus
in groote spanning vroeg: "Wat dan?"

"Gij kent Alexandrië beter dan ik," antwoordde Hermas ontwijkend. "Gij
zijt daar geboren, en men zegt dat gij een rijk jongeling geweest
zijt."

"Zeggen ze dat?" vroeg Paulus. "Misschien hebben ze gelijk. Doch dit
moogt gij weten: ik ben blijde dat ik niets meer bezit van al de
nietswaardige zaken, die daar omlaag mij toebehoorden, en ik dank
den Heiland, dat ik het gekrioel der menschen thans den rug kan
toekeeren. Wat komt u toch in dat gewoel zoo bijzonder uitlokkend
voor?"

Hermas aarzelde. Hij vreesde te spreken, en toch werd hij door eene
onweerstaanbare kracht gedreven, eindelijk eens te bekennen wat zijne
ziel verontrustte. Indien er onder al de ernstige mannen, die de wereld verachten en
waaronder hij was opgegroeid, zich éen bevond die hem begrijpen
kon, dan, dit wist hij, moest het Paulus zijn. Hem had hij, toen
hij nog klein was, in den ruigen baard gegrepen. Vaak had hij op
zijne schouder gezeten, en hem duizendmaal getoond, hoe lief hij hem
had. Wel was de Alexandrijn een der gestrengste, doch hij was alleen
hard voor zichzelven. Eens moest Hermas zijn hart ontlasten. Hij nam een haastig besluit
en vroeg den Anachoreet: "Hebt gij dikwijls de baden bezocht?"

"Dikwijls?--Het verwondert mij zeer dat ik in al dat lauwe water niet
ben geweekt en uit elkander gevallen als een stuk wittebrood."

"Waarom drijft gij den spot met hetgeen de schoonheid van den
mensch verhoogt?" vroeg Hermas vol vuur. "Waarom mogen in Alexandrië
christenen de baden bezoeken, terwijl wij hierboven, terwijl gij en
vader en alle Anachoreten het water slechts gebruiken om den dorst
te lesschen? Gij dwingt mij als een uwer te leven, maar ik wil geen
morsig dier gelijk zijn!"

"De Allerhoogste trekt ons enkel aan," gaf Paulus ten antwoord,
"en voor Hem reinigen wij onze zielen."

"Maar de Heer heeft ons ook het lichaam gegeven," viel Hermas hem in
de rede. "Het heet dat de mensch Gods evenbeeld is. En wij? Ik kreeg
een afkeer van mijzelven, alsof ik een leelijke aap was, zoo vaak
ik de jongelingen en mannen uit het groote badhuis bij de Zonnepoort
zag komen, met keurig geschikte welriekende haren en fijne kleederen,
die er zoo frisch en rein uitzagen. Toen zij daarheen gingen, dacht
ik aan mijn schurftig schaapsvel en meer dan verwilderd hoofdhaar;
als ik mijne armen en voeten aanzag, die niet minder fraai of stevig
gevormd zijn dan die van hen, werd ik beurtelings heet en koud, en was
het mij als trok een bittere drank mijne keelspieren samen. Het liefst
ware ik van schaamte, van spijt en verdriet in tranen uitgebarsten. Ik
wil geen vogelverschrikker zijn!"

Hermas had de laatste woorden tandenknarsend uitgesproken, en Paulus
keek hem met onrust aan, toen hij voortging: "Mijn lichaam behoort
God toe, zoo goed als mijne ziel, en wat den christen in de stad
geoorloofd is...."

"Dat mogen wij toch niet doen," viel Paulus hem ernstig in de
rede. "Wie zich eenmaal aan den hemel heeft toegewijd, die moet zich
geheel losmaken van de bekoringen des levens, en den eenen band na den
anderen losrijten, die hem aan het stof gekluisterd houdt. Er is een
tijd geweest, waarin ook ik mijn lichaam heb gezalfd en deze stugge
haren gekapt. Hoe verheugde ik mij, als ik mijn eigen beeld in den
spiegel zag! Toch zeg ik u, Hermas, en bij mijn dierbaren Heiland,
ik zeg het alleen omdat ik het gevoel, hier diep in het hart gevoel:
bidden is beter dan baden, en ik arm nietswaardig schepsel ben met
uren begenadigd, waarin mijne ziel zich vrijgeworsteld heeft, met uren,
waarin het mij vergund werd vol zaligheid en verrukking als eere-gast
deel te nemen aan de feestvreugde des hemels."

Onder het uitspreken dezer laatste woorden had Paulus zijne
wijdgeopende oogen omhoog gericht, terwijl zij straalden met
wonderbaren glans. Een tijdlang stonden beiden zwijgend en roerloos tegenover
elkander. Ten laatste streek de Anachoreet zich het haar uit het
gezicht, waardoor zijn voorhoofd voor het eerst zichtbaar werd. Het was schoon gevormd, hoewel niet hoog, terwijl de blanke huidkleur
scherp afstak bij zijn door de zon gebruind gelaat. "Gij weet niet knaap," sprak hij, na eene diepe ademhaling, "welk
eene vreugde gij zoudt prijs geven voor nietige dingen. Eer de hemel
eene vrome tot zich roept, trekt de vrome den hemel tot zich op
aarde neder."

Hermas verstond den Anachoreet zeer goed, want zijn vader staarde
ook vaak na urenlange gebeden, roerloos ten hemel, zonder te zien of
te hooren wat rondom hem gebeurde. Ook deze was gewoon, als hij uit
zijne ekstátische visioenen ontwaakte, aan zijn zoon te vertellen,
dat hij den Heiland gezien en de koren der engelen gehoord had. Doch
het was hem nooit gelukt zich in zulk een toestand te verplaatsen,
hoewel Stephanus hem niet zelden gedwongen had, vele eindeloos lange
uren op de knieën te liggen en met hem te bidden. Het was dikwijls gebeurd, dat na zulke oefeningen, die zijne ziel
diep schokten, het zwakke levenslicht van den ouden man dreigde uit
te gaan. Daar Hermas hem liefhad, zou hij hem gaarne verboden hebben
zich aan zulk eene gevaarlijke opwinding over te geven. Maar deze
zinsverrukkingen werden voor buitengewone begenadigingen gehouden,
en hoe zou de zoon het hebben durven wagen, zijn afkeer voor zulke
bij uitnemendheid heilige dingen voor zijn vader uit te spreken? Tegenover Paulus echter had hij, in de stemming waarin hij verkeerde,
den moed daartoe, daarom zeide hij: "Ik hoop stellig op het paradijs,
doch het wordt ons in elk geval eerst na den dood geopend. De
christen moet geduld hebben; waarom wacht gij niet op den hemel tot
de Heiland u roept, en wilt gij zijne vreugde reeds hier op aarde
genieten? Eerst het eene, en dan het andere! Waartoe heeft God ons
de gaven des lichaams gegeven, dan om ze te gebruiken? Schoonheid en
kracht zijn waarlijk niet gering te achten, en een gek alleen geeft
iemand kostelijke geschenken om ze weg te werpen."

Paulus kon niet nalaten wederom met verbazing den jonkman aan te
zien, die zijn vader en hem tot deze ure in alle geestelijke dingen
zonder tegenspraak was gevolgd, en antwoordde, terwijl hij het hoofd
schudde: "Zoo denken de kinderen dezer wereld, die verre staan van
den Allerhoogste. Gewis, wij zijn evenbeelden Gods, maar welke zoon
kust het beeld zijns vaders, wanneer de vader zelf hem zijne lippen
voorhoudt?"

Paulus had "moeder" in plaats van "vader" willen zeggen; daar hij
echter nog intijds bedacht, dat Hermas reeds zoo vroeg het voorrecht
had moeten missen van eene moeder te kunnen omhelzen, had hij het
verbeterd. Hij behoorde tot de zoodanigen, die het zooveel leed zou
doen anderen te kwetsen, dat zij, als konden zij gissen waar ook
zelfs de meest verborgene wonden van hunne naasten gelegen zijn,
ze nimmer willen aanraken dan om ze te heelen. In den regel sprak hij niet veel, heden echter ging hij haastig
voort: "Zooveel hooger God staat boven ons erbarmerlijk Ik, zooveel
waardiger is het ook voor een christen aan hem te denken, in plaats
van aan zijn eigen persoon. O, indien het ons gelukken kon dit Ik
geheel te verliezen en op te gaan in God! Maar het loopt ons altijd
achterna, en wanneer de ziel meent zich reeds in den Allerhoogsten
opgelost te hebben, roept het: 'Hier ben ik', en trekt het edelste
deel van ons wezen neer in het stof. Het is ellendig genoeg, dat
wij onze ziel in hare vlucht belemmeren, en ons vergankelijk deel
tot schade van het eeuwige door brood en water en armzalig slapen
onderhouden en versterken moeten, terwijl wij zoo gaarne zouden vasten
en waken. Zullen wij dan het vleesch nog, tot schade der ziel, zulke
eischen toestaan, die zich zoo gemakkelijk laten afwijzen? Slechts
hij, die zijn rampzalig Ik veracht en prijs geeft, zal door de genade
des Verlossers, als hij zichzelven verloren heeft, zich wedervinden
in God."

Hermas had den Anachoreet geduldig aangehoord. Thans schudde hij
het hoofd en zeide: "Ik versta noch u, noch mijn vader. Zoolang ik
op deze aarde wandel ben ik Ik en geen ander. Na den dood echter,
maar ook eerst dan, begint het nieuwe eeuwige leven."

"In geene deele," hernam Paulus, hem met levendigheid in de rede
vallende. "Dat andere hoogere leven, waarvan gij spreekt, begint niet
eerst aan gene zijde des graf voor hem, die hier reeds zonder ophouden
tracht terwijl hij leeft te sterven, zijn vleesch te dooden, de eischen
der zinnelijkheid te overwinnen, de wereld en zijn Ik te verloochenen,
en den Heer te zoeken. Het was velen vergund reeds te midden van dit
leven wedergeboren te worden tot een hooger bestaan. Zie mij aan, den
armsten van alle armen. Ik ben een wezen en toch ben ik voor den Heer
zoo zeker een ander, dan die ik was vóor zijne genade mij aangreep, als
deze palmtwijg, die opschiet uit den wortel van den omgevallen boom,
niet éen is met den verrotten stam. Ik ben een heiden geweest, en elke
lust der zinnelijkheid heb ik met volle teugen genoten. Daarna ben ik
een christen geworden; de genade des Heeren is over mij gekomen; ik
werd opnieuw geboren en andermaal een kind, maar ditmaal mijn Verlosser
zij dank! een kind des Heeren. Midden in het leven stierf ik, stond
ik op, vond ik de vreugde des hemels. Eens was ik Menander, en als
Saulus ben ik Paulus geworden. Alles wat Menander lief was: baden,
gastmalen, tooneelspelen, paarden en wagens, wedstrijden, zalvingen,
rozen en kransen, purperen kleederen, gezang en vrouwenliefde, dat
alles ligt achter mij als een vuil moeras, waaraan de wandelaar met
moeite is ontkomen. Geen ader van den ouden mensch is in den nieuwen
teruggebleven, en gelijk voor mij, zoo is voor alle vromen, midden
op den weg naar het graf, een nieuw leven begonnen. Ook uwe ure zal
slaan ook gij zult afsterven...."

"Ware ik slechts als gij een Menander geweest!" riep Hermas uit, den
ander haastig in de rede vallend. "Hoe kan men iets van zich werpen,
wat men nooit bezeten heeft? Om te kunnen sterven, moet men eerst
leven! Dit jammerlijk leven is verachtelijk in mijn oog, en ik ben
het moede u na te loopen als het kalf de koe. Ik ben een vrij man
en van een edel geslacht, dat heeft mijn vader mij zelf gezegd, en
waarlijk ik ben niet zwakker dan de burgerzonen in de stad, die ik
van het badhuis naar het worstelperk volgde."

"Zijt gij dan in de palaestra geweest?" vroeg Paulus verwonderd. "In het Timagetische worstelperk!" riep Hermas in geestdrift. "Vóor
de poort zag ik de spelen der jongelingen, hoe zij worstelden en met
zware schijven naar een doel wierpen. De oogen sprongen mij bijna
uit het hoofd, toen ik dit aanzag, en ik zou het luid hebben kunnen
uitschreeuwen van spijt, dat ik daar zoo staan moest met die lompe
vacht en uitgesloten blijven van dien wedkamp. Als Pachomius er niet
op aangekomen was, bij de wonden des Heilands, ik zou in de baan zijn
gesprongen, ik zou den sterksten van allen zeker uitgedaagd en met hem
geworsteld hebben, ik zou den schijf verder hebben geslingerd dan die
welriekende gek, die de overwinning behaalde en dien zij bekransten."

"Dank Pachomius," zeide Paulus lachend, "dat hij u terug hield, want
gij zoudt in het worstelperk slechts bespotting en schande hebben
verworven. Sterk zijt gij zeker, maar het werpen met de schijf moet
geleerd worden, gelijk iedere andere kunst. Hercules zelf zou bij
dit spel moeten onderdoen zonder oefening en kennis der handgrepen."

"Het zou de eerste maal niet geweest zijn, dat ik wierp," hernam de
jongeling. "Zie maar eens wat ik kan!"

Bij deze woorden bukte hij, nam een der platte steenen op, die hier
bij menigte lagen om den weg vast te maken, strekte krachtig den arm
achterwaarts, en slingerde de werpschijf van graniet over de helling
in de diepte. "Nu ziet gij het!" zeide Paulus, die den worp opmerkzaam en niet
zonder nieuwsgierige spanning gevolgd had. "Hoe sterk uw arm ook zijn
mag, ieder nieuweling werpt verder dan gij, als hij de kunstgrepen
kent. Zóo is het niet goed; de schijf moet met den scherpen kant
als een mes de lucht doorsnijden. Zoo als gij uw hand houdt, werpen
vrouwen. Het handgewricht gestrekt, de linkervoet achterwaarts, de
knie gebogen!--Zie nu dien domoor eens aan! Geef mij den steen!--Dáar,
zoo neemt men den schijf in de hand, zoo trekt men het lijf samen
en drukt de knie naar beneden, gelijk het hout van een boog,
opdat elke spier van het geheele lichaam het werptuig, als ge het
loslaat, helpt voortstuwen.--Ja, zoo zal het beter gaan; maar het
is toch nog het rechte niet. Hef de schijf eens op met uitgestrekten
arm! Houd nu het oog goed op uw doel gericht! Beweeg haar nu hoog naar
achter!--Hola! Nog eens! De arm moet sterker gespannen zijn eer gij
slingert.--Dat was vrij wel; maar de steen moet komen tot gindschen
palm.--Geef mij deze schijf en dien steen dáar. Zoo! De ongelijke
hoeken belemmeren de snelheid! Let nu eens op!"

Paulus had met steeds klimmende levendigheid gesproken, terwijl hij
den jonkman leerde met den discus te werpen. Thans nam hijzelf de
schijf in de hand, gelijk hij jaren geleden gewoon was te doen, toen
geen jongeling in Alexandrië hem in het werpspel kon overtreffen. Hij
boog de knie, bracht het bovenlijf een weinig vooruit, draaide het
handgewricht heen en weer, strekte den arm, waarvan alle spieren
tot het uiterste werden gespannen, zoo ver mogelijk uit, en wierp
den steen met vliegende snelheid in de ruimte, terwijl de gekromde
teenen van zijn rechtervoet in den grond boorden. De schijf viel vóor den palm neder, waarop hij gemikt had, zonder
hem geraakt te hebben. "Wacht," riep Hermas, "laat mij nu beproeven of ik den boom treffen
kan!"

Zijn steen snorde door de lucht, maar bereikte niet eens den heuvel,
waarop de palm zich verhief. Paulus schudde afkeurend het hoofd, greep andermaal een platten
steen, en thans begon er tusschen beiden een levendige wedstrijd. Bij
elken worp vloog de steen van Hermas, die met groote vaardigheid
zijn meester in houding en greep wist na te volgen, een eind verder,
terwijl de arm van den ouden man vermoeid begon te worden. Daar bereikte de schijf van Hermas reeds voor de tweede maal den
palmboom, terwijl Paulus bij zijn laatste worp zelfs den heuvel
had gemist. De lust tot den wedkamp overmeesterde den Anachoreet hoe langer hoe
meer. Hij wierp zijn vacht af, en terwijl hij een nieuwen steen
opraapte, riep hij, als stond hij nog onder zijne van zalfolie
glimmende gezellen in het Timagetische worstelperk, waarin hij
zoovele kransen veroverd had: "Bij Apollo met zijn zilveren boog en
de schietlustige Artemis, nu wil ik den palm toch raken!"

Het werptuig doorkliefde de lucht, zijn bovenlijf richtte zich snel
vooruit, zijn linkerarm strekte zich achteruit om zijn wankelend
lichaam het evenwicht weder te geven. Een krak werd gehoord. De boom,
die getroffen was, schudde. "Verbazend!" riep Hermas juichend uit, "verbazend! Dat was een
worp! De oude Menander is dus nog niet gestorven. Vaarwel, morgen
werpen wij verder!"

Met deze woorden verliet Hermas den Anachoreet en snelde met groote
stappen den berg af naar de oase. Evenals een slaapwandelaar, wanneer iemand hem wekt door hard zijn naam
uit te roepen, zoo schrikte ook Paulus bij deze woorden op. Verward zag
hij rondom zich, als was hij in eene vreemde wereld verplaatst. Op zijn
voorhoofd parelden heldere zweetdruppels. Beschaamd raapte hij zijn
op den grond liggend kleed op en bedekte daarmede zijne naakte leden. Een tijdlang staarde hij Hermas na; vervolgens bracht hij in diepe
smart de hand aan zijn voorhoofd, terwijl dikke tranen in zijn baard
rolden. "Wat heb ik gezegd!" prevelde hij in zichzelven. "Elke ader
van den ouden mensch zou hier binnen uitgeroeid zijn? Ik dwaas,
ik ijdele dwaas! Ze noemen mij Paulus en ik ben nog maar een Saulus!"

Bij deze woorden wierp hij zich op de knieën, drukte zijn voorhoofd
tegen de harde rotsen en begon te bidden. Het scheen hem toe alsof
hij uit de hoogte was neergevallen op zwaarden en lansen, als bloedde
zijn hart, terwijl hij wegsmolt in tranen en verzuchtingen, zichzelven
aanklagende en veroordeelende, gevoelde hij niet hoe heet de zon,
die al hooger en hooger rees, brandde, bedacht hij niet hoe de tijd
voorbijging, hoorde hij niet, dat vele pelgrims, die onder leiding
van den Bisschop Agapitus de heilige plaatsen kwamen bezoeken,
hem naderden. De bedevaartgangers zagen hem bidden, hoorden zijn snikken, bewonderden
zijne vroomheid en knielden op een wenk van hun aanvoerder achter
hem neder. Toen Paulus eindelijk opstond, bemerkte hij tot zijne verrassing
en schrik de menschen, die getuigen waren geweest van zijne
verootmoediging in het gebed. Hij naderde Agapitus, om diens gewaad
te kussen. "Niet alzoo!" sprak deze. "De vroomste is de grootste onder ons. Komt
vrienden, buigen wij de knieën voor dezen heiligen man!"

De pelgrims voldeden aan dit bevel. Paulus bedekte zijn gelaat met de handen en zeide al snikkend: "Ik
arme, ik arme!" Doch de pelgrims prezen zijn deemoed en trokken met
hun aanvoerder verder. DERDE HOOFDSTUK. Hermas was voortgesneld, zonder zich op te houden. Reeds stond hij aan de laatste kromming van den door de bergkloof
gevormden weg, dien hij gevolgd had, en zag aan zijne voeten in het ver
uitgestrekte dal het heldere water van de beek, dat hier den bodem der
woestijn vruchtbaar maakte. Hier verhieven zich hoogstammige palmen
en groeiden ontelbare tamarisken-struiken, waartusschen de huizen
der oase-bewoners, door kleine tuintjes en zorgvuldig bevochtigde
strooken bouwgrond omgeven, overal kwamen uitkijken. Reeds vernam hij
het hanengekraai en het vriendelijk geblaf der honden, hetgeen hem,
wien dag en nacht, ginds op de rotsachtige hoogte, de diepe stilte
der eenzaamheid omgaf, als een groet midden uit het leven, waarnaar
hij smachtte, in de ooren klonk. Hij bleef staan en volgde met zijne oogen de dunne rookzuilen, die
statig in den helderen glans van de steeds hooger en hooger rijzende
zon, uit de talrijke woningen beneden hem opstegen. "Daar koken nu," dacht hij, "de vrouwen voor hunne mannen, de moeders
voor hunne kinderen het ochtendmaal, en dáar, waar die donkere rook
zich verheft, wordt misschien voor gasten een heerlijken maaltijd
bereid. Doch ik ben nergens te huis en niemand noodigt mij."

De wedstrijd met Paulus had hem opgewekt en wat vroolijker gestemd,
maar het zien van de stad vervulde zijn jeugdig hart met nieuwe
bitterheid. Zijne lippen beefden, toen hij een blik sloeg op zijn
schapenvacht en zijne onreine ledematen. Hij stond niet lang na te denken, keerde ijlings de oase den rug toe en
liep den berg op. Bij eene bron, die hem alleen bekend was, wierp hij
zijn harig kleed af, liet het koele water over zijn lichaam stroomen,
wiesch zich zorgvuldig en met welgevallen, streek met zijne vingers
zijne dichte haren in orde en ijlde daarop weder naar het dal terug. De kloof die hij volgde kwam bij een heuvel uit, die zich te midden
der vlakte verhief en op welks oostelijke helling eerst onlangs een
kerkje was opgetrokken. Overigens werd deze hoogte omgeven door muren
en wallen, waarachter de inwoners van die plaats beschutting vonden,
wanneer roofzuchtige Saracenen de oase bedreigden. Zij wordt nog voor
eene bij uitnemendheid heilige plaats gehouden, want op den top zou
Mozes in den slag tegen de Amalekieten gebeden hebben, terwijl Aäron
en Hur zijne hoog opgehevene armen ondersteunden. Doch er waren in de nabijheid van deze oase nog andere eerwaardige
plaatsen. Daar zag men, wat verder noordwaarts, de rots, waaruit Mozes
eene bron te voorschijn had doen komen; ginds, iets meer zuidoostelijk
en hooger op, den heuvel waar de Heer met zijn wetgever gesproken had,
waar ook het braambosch had gebrand. Hier werd ook de bron gevonden,
waarbij Mozes de dochters van Jethro had aangetroffen, die de oude
legende Zippora en Ledja noemt. Naar deze heilige plaatsen gingen vrome pelgrims in grooten getale
ter bedevaart. Onder dezen bevonden zich vele inboorlingen van het
schiereiland, en met name Nabateërs, die weleer den heiligen berg
hadden bezocht, om op zijn top aan hunne goden, de zon, de maan en
de planeten te offeren. Aan den noordelijken ingang verhief zich een sterkte, waarin, sedert
onder Trajanus de Syrische praefect Cornelius Palma Steenachtig Arabië
had onderworpen, een keizerlijke bezetting lag, die de bloeiende
stad der woestijn moest verdedigen tegen de invallen der Saracenen
en Blemmyers. Ook de Pharanietische burgers hadden maatregelen genomen voor de
beveiliging van hunne bezittingen. Op den bovensten top van den
veelgespleten bergkroon, het hoogste verblijf wijd en zijd in het
land, onderhielden zij wachters, die dag en nacht in de verte tuurden,
om bij naderend gevaar een waarschuwend teeken te geven.