Willem de Zwijger, Prins van Oranje
Van dat geld kocht hij van een soldaat van
de lijfwacht, Réné genaamd, een pistool; doch daar hem bij onderzoek
bleek, dat dit ketste, kocht hij nog twee andere pistolen van den
onderofficier de la Forest, die in de compagnie van kapitein Caulier
diende. Daarmee oefende hij zich een paar malen; hij trachtte zich
toen van kettingkogels te voorzien en had nog ruzie met een soldaat
van de garde, die ze weigerde voor hem te maken. Met een en ander ging
Maandag de 9e Juli voorbij. Den volgenden dag zou hij de aanslag doen. Geheel onbewust van het gevaar, dat hem bedreigde, volgde de Prins
dezelfde gewoonten als altijd. Wel was hij vol angst en zorg in
die dagen, maar vrees voor eigen persoonlijke veiligheid kwelde hem
niet. Vooral Vlaanderen bekommerde hem zeer; Gent was het tooneel
van een strijd, zooals de woelige stad nog nimmer had beleefd. Door
Parma hoe langer hoe meer ingesloten, was er een Spaansche en
anti-Spaansche partij in de stad zelve en Hembyze stond aan het hoofd
der eerstgenoemde. Wel werd deze in den loop van den zomer van verraad
beschuldigd en ter dood gebracht, maar in September moest de stad
voor Parma bukken. Ook Antwerpen werd reeds in den zomer van 1584 bedreigd. Het fort
Liefkenshoek, dat door de Staten tot bescherming van Antwerpen gebouwd
werd, viel op den dag van den moord van Oranje in Parma's handen. Dat
de Prins zich dus in die dagen bezighield met overleg omtrent nieuwe
plannen, om Vlaanderen en Brabant te hulp te komen, behoeft geen nadere
aanwijzing. Daarbij zagen wij, hoe Oranje in die laatste maanden van
zijn leven, met de Staten van Holland over zijn verheffing tot het
graafschap onderhandelde. Wat zijn briefwisseling aangaat, de laatste
brieven, die hij schreef, en ons althans bekend zijn, waren gericht aan
Catharina de Medicis en aan Koning Hendrik III van Frankrijk; het waren
condoleantiebrieven, naar aanleiding van den dood van Anjou. Die dood
was ongetwijfeld voor den Prins een groote misrekening en zeker zijn
de zestien dagen, die nog verloopen zouden voor zijn eigen sterven,
dagen geweest van groote bekommering over de vraag, wat thans te doen,
nu het met de Fransche alliantie gedaan scheen. In Mei of Juni schijnt de Prins er over gedacht te hebben, zijn
uitersten wil te maken en hij raadpleegde verschillende personen
daarover, maar het kwam niet tot de daad. Mogelijk dacht hij wel, dat
het kon wachten, totdat de zaak van het graafschap geregeld zou zijn. Gérard was voldoende bekend geworden met de inrichting en gewoonten
van het huishouden van Oranje; hij kende de uren van de maaltijden en
derhalve de oogenblikken, waarop de Prins de gangen van het Prinsenhof
doorging. Op dien Dinsdag, den 10en Juli, wachtte hij aan den voet van
de trap het oogenblik af, waarop de familie tusschen twaalf en een uur
aan den maaltijd zou gaan. Toen de Prins hem voorbij ging, vroeg Gérard
hem om zijn paspoort. Louise de Coligny hoorde die vraag en zag den
man in het gelaat; ze ontving daarvan zulk een ongunstigen indruk, dat
ze haar echtgenoot nog waarschuwde en vroeg, wie hij was. Niets kwaads
vermoedende, antwoordde hij, dat die man een depêche moest overbrengen
en hij gaf bevel, hem zijn paspoort gereed te maken. Toen ging het
gezin aan den maaltijd. Die oogenblikken gebruikte de moordenaar om
zijn pistolen te gaan halen; het een laadde hij met twee, het ander met
drie kogels. Een paar minuten later had hem iemand uit de stallen zien
komen. Hij keerde terug, plaatste zich bij de deur der eetkamer, tegen
een pilaar leunende. De beide pistolen waren in zijn gordel aan den
linkerkant gestoken en zijn mantel, die naar beneden hing, bedekte ze. Oranje had aan tafel den burgemeester van Leeuwarden, Rombert
Uylenburgh, bij zich. Die moest verschillende zaken van Friesland
met hem bespreken. Hij was dien dag de eenige vreemdeling. De
Prinses van Oranje, de zuster van den Prins, gravin Schwarzburg en
drie dochters van Oranje maakten deel uit van het gezelschap. De
belangen van Friesland waren bovenal het punt van gesprek geweest
gedurende den maaltijd. Toen zij ongeveer één uur des namiddags van
tafel opstonden, kwamen kolonel Morgan, een Engelschman en een paar
andere menschen binnen. Oranje sprak eenige woorden met den kolonel en
ging met Uylenburgh de kamer uit. Nauwelijks was hij buiten de deur,
of de moordenaar kwam te voorschijn en terwijl hij hem herinnerde
aan zijn verzoek, schoot hij het pistool af, welks kogel Oranje de
borst doorboorde. Weinig oogenblikken daarna gaf hij den geest. De laatste woorden,
die hij sprak, waren een bewijs van zijn innige godsvrucht, zoowel
als van zijn liefde tot het vaderland. Die woorden: "Mon Dieu, mon
Dieu, ayez pitié de moi et de mon pauvre peuple!" zijn een dierbare
nalatenschap voor het Nederlandsche volk. Aan de echtheid dier woorden
valt niet te twijfelen. Wel kan men van de eerste verhalen af, die
van den moord van den Zwijger zijn gegeven, den invloed ontdekken
van den geest der schrijvers, die dien moord verhaalden. Men heeft n.l. beweerd dat de Prins zou gestorven zijn, zonder iets te
zeggen. Zelfs een later bewerker van een oud verhaal van een Delftsch
katholiek schreef: "De Prins is terstond neergevallen en heeft niet
langer dan den tijd van een paternoster zijn lippen een weinig geroerd,
alzoo zijn oproerig leven met een onzaligen dood besluitende."

Volgens Fruin mag echter het Nederlandsche volk zich die laatste
woorden door geen onrechtmatigen twijfel laten betwisten en
bestaat er geen grond om aan de echtheid daarvan te twijfelen. De
lijkschouwing heeft geleerd, dat de Prins niet in het hart getroffen
en dus niet onmiddellijk is gestorven. Behalve de heer van Malderé,
zijn stalmeester, die den doodelijk gewonde in zijn armen opving
was ook de Leeuwarder burgemeester van Uylenburgh bij het sterven
tegenwoordig; deze schreef op denzelfden 10en Juli een brief aan
de magistraat te Leeuwarden met bijzonderheden over den moord. De
algemeene mare, dat de Prins de schoone woorden gesproken had,
bestond van het eerste oogenblik af. Vosberghen, die op denzelfden
dag aan de regeering te Veere schreef, verhaalt, dat de Prins zei:
"Mon Dieu, mon Dieu, ayez pitié de moi et du pauvre peuple," terwijl
de oudste verhalen ze eveneens vermelden. "Zelden," zegt Fruin,
"treft men ten opzichte van eenig woord zulk een eenstemmigheid aan."



De moordenaar had, al was hij ten volle bereid zijn daad met den
dood te boeten, niets verzuimd, om te kunnen ontsnappen, indien
hem de gelegenheid was geboden. Hij was geheel op de hoogte van de
lokaliteit. Hij had twee blazen en een buis bij zich, om die op te
blazen, waarvan hij gebruik hoopte te maken om de grachten achter het
oude klooster over te zwemmen. Vlak buiten de stad stond een paard,
geheel gezadeld, gereed op hem te wachten. Zoodra hij geschoten had,
sprong hij de vier treden van den ingang tot het plein ineens af
en verloor in die haast zijn tweede pistool. Hij kwam nog door de
stallen en had juist de kleine laan, nu de schoolstraat genoemd,
die naar den wal leidde, bereikt, toen hij struikelde en viel. Toch
gelukte het hem, den top van den walmuur te bereiken en was hij op het
punt in de gracht te springen, toen een lakei en een hellebaardier
hem beetgrepen. Een van dezen riep: "Jij schavuit!"--"Ik ben
geen schavuit," hernam hij, "ik heb alleen des konings bevelen
gehoorzaamd."--"Van welken koning?"--"Van den koning van Spanje,
mijn meester!" Ze brachten hem terug naar het Prinsenhof en daar
in de deurwachterskamer binnengebracht, vroeg hij papier en inkt en
schreef zijn confessie. Die confessie is eeuwenlang verloren geweest,
doch eerst in een afschrift in 1852, later als origineel in 1862
teruggevonden, tegelijk met de oorspronkelijke verhooren. De tegenwoordigheid van geest van den moordenaar was verbazend. In dit
document vertelde hij de geheele waarheid wat hem zelf aanging, maar
gaf geen aanleiding om te doen meenen, dat Parma hem had gemachtigd;
en evenmin maakte hij er gewag van, dat de Jezuïet te Trier en de
geestelijke te Doornik zijn plan hadden goedgekeurd. Hij toonde
niet het minste berouw, maar verklaarde integendeel, dat, al was
hij ook duizend mijlen van Delft verwijderd, hij zou terugkeeren
om den aartsketter, die een pest voor het land was geweest, te
dooden. Vier dagen achtereen werd hij daarop gruwelijk gepijnigd,
om hem tot verdere bekentenis te brengen; doch hij bleef met een
standvastigheid, een betere zaak waardig, volharden in zijn geloof,
dat hij een rechtvaardige daad had bedreven; en al laadde hij op
niemand anders de schuld van zijn bedrijf, hij ontkende toch niet
bij het scherper verhoor, dat Parma van zijn aanslag had geweten en
dat de Jezuïet en de geestelijke hem hadden gezegend. Op den 13en Juli werd zijn vonnis uitgesproken, en op den 14en werd
hij ter dood gebracht met al de afschuwelijkheid, die, den tijdgeest
eigen, hier in volle mate werd toegepast. Hoe weinig die gruwelijke
terdoodbrenging, die wij in haar bijzonderheden onzen lezers sparen,
met den geest van zijn slachtoffer overeenkwam, blijkt voldoende uit de
edele tusschenkomst van den Prins voor Jaureguy en de zijnen, waarover
wij vroeger reeds spraken. En zonder een klacht te slaken, stierf
hij. Dat feit wordt zelfs bevestigd door Aerssens, die in zijn brief
naar Brussel o.a. schrijft: "Nooit heb ik zulk een standvastigheid in
het lijden bijgewoond, geen ai mij! ontglipte zelfs den lijder." De
beulen schreven die Spartaansche hardnekkigheid aan tooverij toe;
de katholieken, die niet alleen zijn standvastigheid, maar zelfs
zijn zachtmoedigheid roemen, beschouwen hem daarom als een martelaar,
die een heiligverklaring verdiende. Granvelle gaf in deze woorden zijn blijdschap te kennen over den
welgelukten aanslag: "Alençon en Oranje"--zoo schreef hij aan zijn
neef den Prins van Bellefontaine--"zijn nu, waar ze zijn. Men zal
het martelaarschap dat onze goede Bourgondiër heeft geleden, die
zulk een heldendaad heeft verricht, wel dankbaar erkennen." En aan
Don Juan de Idiaquez schreef dezelfde kardinaal: "Alençon is op den
10en Juni en Oranje op 10 Juli gestorven; als nu op den 10en Augustus
de koningin-moeder Catharina de Medicis sterft, dan zal het verlies
gering zijn."

De priesterschap gaf uiting aan haar haat tegen Oranje en verhief
den dood van den ellendigen moordenaar ten hemel. Toch waren er
enkele steden, ook in het Spaansche kamp, waar de blijdschap niet
algemeen was. In den Bosch werd een feestviering, die men voor had,
verhinderd door de gemeente en waren de kanunniken verplicht, alleen
in de kathedraal hun Te Deum te zingen, maar dit Te Deum, zeggen
enkele schrijvers, scheen geen goedkeuring in den hemel te vinden,
want op den avond daarna werd de toren van de kerk door den bliksem
getroffen, terwijl geen ander huis in de stad werd beschadigd. Parma wenschte, toen hij den koning bericht gaf van den moord,
hem geluk, dat zulk een gevaarlijk man, die zooveel kwaad aan de
Christenheid, aan den godsdienst en aan den koning had berokkend,
thans de straf ontvangen had, zijne misdaden waard. Hij beloofde in
dien brief ook, dat hij de bloedverwanten van den heiligen moordenaar
zou trachten uit te vinden, opdat die de belooning, door die dappere
daad verdiend, zouden kunnen ontvangen. Een van Gérards broeders
haastte zich naar de Nederlanden om de 25.000 kronen op te eischen,
die hun thans wettig toekwamen. Parma drong daarop bij Filips aan,
maar de koninklijke schatkist was niet ruim voorzien. Hij stelde
daarom voor, aan de familie Gérard een aequivalent te geven in enkele
der verbeurdverklaarde goederen van Oranje in Bourgondië, met het
gevolg, dat de drie heerlijkheden van Lievremont, Hostal en Dammartin
in Franche-Comté aan die familie werden geschonken. De brieven van
adeldom aan de vier broeders en drie zusters van Balthasar Gérard en
hun wettige nakomelingschap gegeven, dragen den datum van 4 Maart 1589. Toen Filips Willem, graaf van Buren, in 1595 naar de Nederlanden
terugkeerde, werden die goederen op hem weder overgebracht en ontvingen
de Gérards een geldelijke schadeloosstelling. Voltaire zegt, dat de
adelbrieven van die familie zijn teruggetrokken, toen Franche-Comté
bij Frankrijk kwam. Een donkere wolk van neerslachtigheid hing over Holland; maar weinig
verwarring was er, zelfs in Delft, op het bericht van 's Prinsen
dood. De vrees voor een wijdvertakt verraad, die in Maart 1582
bij den aanslag van Jaureguy heerschte, toen men zelfs de Fransche
bondgenooten verdacht van medeplichtigheid, bestond thans niet. De
confessie van Gérard sprak duidelijk. De Staten-Generaal namen
onmiddellijk het gezag, dat ze aan den Prins hadden willen geven,
tot zich, en schreven, in hun souvereiniteit, brieven naar Engeland,
Frankrijk, Duitschland en de steden, terwijl ze de Prinses van Oranje
en Maurits hunne condoleantie aanboden. Het lijk van den vermoorde bleef tot 3 Augustus boven aarde
staan. Gedurende dien tijd waren er, die een portret van den
afgestorvene wilden vervaardigen, doch de Staten verboden dat, uit
vrees, dat de vijand het bespottelijk zou maken, als het soms in zijn
handen viel. Een zekere Chr. Janszoon van Bieselingen vervaardigde
trots dit verbod toch een kleine schets van den Prins gelijk hij op
zijn doodbed lag en de gelijkenis werd zeer geprezen. Die schets
schijnt verloren te zijn, want het moet betwijfeld worden, of het
schilderijtje, waarop het hoofd van den gestorven Prins is afgebeeld
en dat nog heden in het Prinsenhof hangt, hetzelfde is als dat van
van Bieselingen. Op den 3en Augustus begeleidde een breede optocht het lijk door de
straten der in rouw gedompelde stad naar zijn laatste rustplaats
in de groote, toen de nieuwe kerk. Voorop gingen de burgers met
neerhangende vlaggen, omgekeerde wapens en zwijgende trompetten. De
lijkwagen was bespannen met acht paarden, met zwarte kleederen bedekt,
waarop de wapens van Breda, Vlissingen, Châlons, Diest, Vianden,
Catzenellenbogen, Nassau en Oranje geborduurd waren. De lijkkist werd
een eind weegs gedragen door twaalf edellieden. Maurits ging te voet
daar achter; hij was gehuld in een langen zwarten mantel, waarvan
de sleep door zijn voogd gedragen werd. Daarop volgden verscheidene
familieleden en de Staten-Generaal, de Raad van State, de leden van
den Hoogen Raad van Holland, andere leden van het gouvernement, al
de officieren van Delft enz. Zoo werd het dierbaar overschot naar de
nieuwe kerk gebracht en in de aarde gelegd. Toen werd er een korte
preek gehouden over Openb. XIV : 13. "Zalig de dooden die in den
Heer sterven van nu voortaan; ja, zegt de geest, opdat ze rusten
mogen van hun arbeid en hun werken volgen hen." Ieders oog was week
van tranen en ook de kinderen schreiden op de straten. De man, die
zoo was veroordeeld, misverstaan, en slecht ondersteund door hen,
voor wier zaak hij geleefd had, was heengegaan en het volk rouwde om
zich zelf, terwijl het rouwde om hem. Alzoo was de loopbaan van den Prins van Oranje; zijn levensdraad werd
afgesneden op den leeftijd van 51 jaar, twee maanden en 15 dagen. Door
geenerlei ziekte verzwakt, gezond van gestel, zou hij nog vele
jaren lang in den gewonen loop der gebeurtenissen zijn leven hebben
kunnen voortzetten. Middelmatig van lengte en mager, was hij toch goed
gebouwd. Zijn hoofd was breed, maar goed geproportioneerd, zijn gelaat
schraal, zijn neus was groot met wijde neusgaten, zijn uitzicht donker,
zijn oogen bruin met een vriendelijke uitdrukking. Hij droeg zijn
donkerbruinen baard een weinig gepunt. Als jong man was zijn haar van
dezelfde kleur als zijn baard, dik en weelderig gegroeid. Later was het
dunner geworden en droeg hij een klein kapje. Op vier-en-dertig-jarigen
leeftijd beschreef hij zich zelf als een Calvinist, calbo y calbanista,
waarvan de woordspeling in onze taal niet kan worden weergegeven. SLOT. De beschrijvingen van het uiterlijk van den Prins van Oranje stemmen
tamelijk wel overeen. Niet aldus het oordeel over zijn karakter. Zelfs
is bijna geen historisch persoon van beteekenis zoo verschillend
beschreven als hij. Door zijn vijanden werd hij gehaat, door vroegere
geschiedschrijvers uitbundig geprezen of belasterd en weinig door
zijn warmste aanhangers begrepen. Volgens mijne meening zat er in
zijn jeugd meer in hem dan hij zelf wist en kwam de werkelijke waarde
van zijn karakter eerst langzaam te voorschijn. Misschien is het goed
voor een man, een onbezorgde jeugd zonder veel verantwoordelijkheid
te hebben. In een zekeren zin had hij die nooit. Zijn later gebrek
aan spontaneïteit, het berekenend element van zijn karakter, zoo
onaantrekkelijk bij een jongen man, waren zeker het gevolg van zijne
vroegtijdige verantwoordelijkheid. Hij dacht voor hij handelde en
bij zijn handelingen werd hij door verreikende beweegredenen geleid;
politiek was de voornaamste bron van al zijne daden. Langs politieken
weg ontwikkelde zich zijn edele gezindheid. Over het geheel genomen was Oranje in zijn latere jaren een beter man
dan hij beloofde te zijn in de dagen, toen hij het troetelkind der
fortuin aan het hof van Karel V was, toen het lot hem vriendelijk
tegenlachte en zijn pad gemakkelijk scheen. In die dagen was hij
wereldsch en eerzuchtig, zeer gewillig om zijn levensboot te sturen
overeenkomstig de winden, die uit het Zuid-Westen van het hof van
Spanje waaiden, wanneer daarvan voordeel voor zich of zijn familie
te wachten was. Want persoonlijke eerzucht was het niet alleen. De
Nassau's hadden een groot familiezwak en waren zeer aan elkander
gehecht; de hartelijkste gevoelens heerschten onder hen, gelijk elke
brief van moeder en zoons, van broeder aan broeder ons bewijzen kan. Theologische begrippen bekommerden den Prins op vroegen leeftijd
allerminst. Hoewel opgevoed in Luthersche denkbeelden, voegde
hij zich geheel naar de praktijk van den hofkring, waarin hij zich
bewoog. Om waarneming van godsdienstige gebruiken gaf hij niet veel. In
zijn huwelijk met Anna van Saksen kwam de plooiende aard van zijn
karakter sterk uit. Tusschen de zandbanken van het ultra-katholicisme
eenerzijds en de klippen van het Protestantisme aan den anderen
kant zeilde hij heen, en hij bereikte zijn doel; het huwelijk werd
evenmin door den meest katholieken koning veroordeeld, als dat het
door Anna's ultra-Lutherschen grootvader werd tegengehouden. Wat
hij onder die omstandigheden kon doen, dat deed hij en bewees zijne
onafhankelijkheid, zoover die toen in zijn vermogen lag. Doch het
moet erkend worden, dat er zich in dat tijdvak in den jongen Prins
geen heldennatuur openbaarde. Hij miste warmte en er smeulde in hem
niet die levenwekkende vonk, die in staat is een vuur van sympathie
te ontsteken. Of hij op het ontvangen der merkwaardige vertrouwelijke mededeeling
van Hendrik II in het bosch van Vincennes, onmiddellijk besloot,
zich aan de levenstaak te wijden, om godsdienstvervolging tegen te
gaan, mag betwijfeld worden. Maar zeker begon er in dat jaar 1559 in
de Nederlanden een haat te ontstaan tegen de vreemde overheersching;
en ook de houding van Oranje veranderde tegenover dien souverein, voor
wien hij als jong officier met het grootste geduld, in 't aangezicht
van den vijand, de forten Philippeville en Charlemont had gebouwd. De
verantwoordelijkheid, die op hem als medelid der regeering rustte,
begon in dat jaar mee te tellen. Zeker had de Prins toen nog niet den werkelijken geest van
verdraagzaamheid, die hem in later tijd kenmerkte, maar hij gevoelde
er afkeer van, een waardig volk slecht behandeld te zien. Toen
Granvelle steeds onbeschaamder optrad, toen de scheidsmuur tusschen
vreemdelingen en inboorlingen steeds hooger werd opgetrokken, toen
de inquisitie als een roofvogel, niets dan kwaads voorspellende,
zich vertoonde en zich boven het vredelievende, handeldrijvende en
nijvere land nederzette, toen begon hij naar middelen uit te zien,
om dien vogel uit zijn nest te verjagen. Het was niet, omdat hij
de leerstellingen van het hervormd geloof was toegedaan, dat hij de
poging haatte, om de vrijheid van het volk te onderdrukken, maar het
was, omdat hij begon in te zien, dat het volk rechten had en dat een
natie niet kon bestaan zonder het vermogen om adem te halen. De jaren tusschen 1563 en 1567 zijn zeer belangrijk voor de
ontwikkeling van 's Prinsen karakter. De brieven gewisseld tusschen
Graaf Lodewijk en verschillende menschen in Duitschland, bewijzen
duidelijk, hoe lang de weerstand tegen de tirannieke maatregelen werd
voorbereid. Toch ging Oranje gedurende dat tijdvak standvastig voort,
met zijn plicht te doen als stadhouder van den afwezigen koning en als
vriend en raadgever van de regentes. Er is in dien tijd een zekere
tegenstrijdigheid en onvereenigbaarheid tusschen zijn gemeenzame
woorden en zijn uitingen van trouw aan den koning. Toch was hij reeds
toen in zijn oordeelvellingen over Filips vrij en onbeschroomd, zoowel
in brieven, die door hem in vereeniging met Egmond en Hoorne werden
geschreven als in zijn eigen brieven, waarin hij duidelijk aan Filips
te kennen gaf, dat zijn regeeringsmanieren niets goeds zouden uitwerken
in een land, door den vrijen noordenwind bestreken, onder een volk,
welks wereldhandel het reeds tot zelfstandig denken had opgevoed. Hij gaf zich geen rekenschap van al het voor en tegen, dat in zijn
geest opkwam en zoo waren gedurende die jaren enkele zijner daden
verre van idealistisch; doch terwijl 's konings zegels hem nog
waren toevertrouwd, deed hij ongetwijfeld zijn best, om den wil van
Filips te volvoeren, al weigerde hij ook tot een zekere grens zijne
gehoorzaamheid. Het keerpunt in zijn loopbaan was zijn vertrek uit
de Nederlanden. De geheele toekomst zag hij niet--welk mensch kan
dat? Langzaam ging hij voort van punt tot punt en langen tijd liet
hij een weg open, om zich met den vorst te verzoenen, tegen wien hij
het zwaard had opgenomen. Lang voor hij den katholieken koning afzwoer, verbrak hij de trouw aan
de katholieke kerk. Na dien stap veranderden wel zijne godsdienstige
uitingen, maar daarom was hij nog niet een godsdienstig man geworden
in den zin, dat voor hem een godsdienstige overtuiging zijn steun en
gids zou zijn, gelijk het dat wel was voor tallooze kleine luiden
in de Nederlandsche gewesten, die zoowel in de oude kerk als onder
het nieuw geloof vol blijmoedigheid vervolging verdroegen; of gelijk
het dat was voor zijn moeder Juliana. Deze gevoelde, dat God alles
bestuurde, dat Hij met alles een doel had, en dat elke aardsche
gebeurtenis voor het bestwil der menschen plaats had, al kon men
niet altijd begrijpen, waarom alles aldus geschiedde. Oranje hoopte,
dat de hoogere machten met hem zouden zijn, maar hij geloofde in de
noodzakelijkheid der menschelijke waakzaamheid. De overtuiging, dat
er een dieperliggend geestelijk doel in Gods bestuur lag, ontstond
zeer langzaam in zijn ziel. Hij geloofde in God en godsdienst en ook
in uitwendigen eeredienst, maar hij gevoelde ook de tegenstrijdigheid
van het aandringen op gelijkvormigheid van godsdienstige gebruiken;
dit laatste was echter niet zijn vroegere meening. Nog minder theologisch dan ritueel was hij in die bij uitstek
theologische eeuw. Hooft vertelt, dat hij, voor hij de Nederlanden
in 1567 verliet, Lutherschen, Calvinisten en Anabaptisten opwekte, om
tot een overeenkomst in geloof te komen, waaraan ze zich allen zouden
kunnen houden. "Het geschil is te kleen, om dierhalve gesplijt te
blijven." "Laat toch die kleine verschilpunten u niet verdeelen," zoo
sprak hij. Voor hem waren de verschilpunten zeer klein en onwezenlijk;
wat hij wenschte was, dat elk mensch datgene kon verkrijgen, wat hem
het eene noodige scheen. In 1580 was Utrecht in hevige beroering door de prediking van Huibert
Duifhuis. Toen trof het geval, dat de Prins een Zondag in de stad was
en naar den dienst in de Jacobskerk ging, waar Duifhuis predikte. Dit
ergerde velen en men vroeg hem, of hij daardoor wilde toonen, dat
hij het met dien prediker eens was. "O neen"--hernam hij--"ik wilde
alleen daarheen gaan, waar het best gepreekt werd en toen bracht men
mij hier. Ik wist van den strijd niets. Het was een zeer goede preek,
doch een volgenden keer zal ik den anderen predikant gaan hooren."

Waar de hervormde partij de bovenhand had, trachtte hij de katholieke
kerkgebruiken te beschermen. Vervolging van Anabaptisten stond hij
evenmin toe. Dat hooge standpunt werd noch door zijne broeders,
noch door St. Aldegonde, die overigens het innigst met hem verbonden
waren, ingenomen. Toch was die verdraagzaamheid geen onverschilligheid en geen gebrek
aan godsdienst. Zijn schalksch, maar ondeugend gezegde, toen hij Anna
van Saksen huwde, dat Amadis de Gaule de beste lectuur voor een jong
meisje was, valt in zijn vroegere dagen. Op lateren leeftijd werd hij
ernstiger van levensbeschouwing. Hij kon zich geen staat voorstellen
zonder godsdienst als wezenlijk bestanddeel, doch dit moest volgens
hem eene individueele zaak zijn. Mocht hij in zijn jeugd den godsdienst
alleen om zijn doelmatigheid waardeeren, allengs steeg hij tot hooger
en beter opvatting. De manier, waarop hij als diplomaat tusschen de Staten en
de verschillende vreemde landen betrekkingen aanhield, was
zeer verschillend van zijn zeilen tusschen de zandbanken in
1561. Ongetwijfeld duldde hij wel oogluikend transacties, die voor
een zedelijke rechtbank niet waren te verdedigen. Het was de eeuw van de staatkunde van Macchiavelli en vele praktijken
werden toen voor wettige staatkundige middelen gehouden, die, zooals
Motley terecht opmerkt, door moderne staatslieden zouden worden
veroordeeld, ook al worden ze nog wel toegepast. De school, waarin Oranje werd opgevoed, de hoven van Karel V, ook
zijn zuster en zijn kinderen gaven hem vele middelen aan de hand, die
hij met een goed oogmerk tegen zijn vijanden gebruikte. Van modern
standpunt kon het niet als rechtmatig beschouwd worden, bijzondere
dienaren van andere menschen om te koopen, teneinde achter de geheimen
van dezen te komen. Dat is jarenlang door den Prins gedaan en daardoor
was hij geheel op de hoogte van Filips' gedachten. En toch waag ik het
te zeggen, dat Oranje een veel hooger zedelijken standaard had. Als
we zijn daden wegen op de schaal der toenmalige moraliteit en hem
vergelijken met zijn tijdgenooten en gelijken als Elisabeth, Filips,
Matthias, Johan Casimir, Catharina en haar zoons, dan moet worden
erkend, dat zijne zedelijke daden zich uit hem zelf ontwikkelden en
niet de gave waren van de eeuw, waarin hij leefde. De overdaad en eerzucht van zijn jeugd verdween voor de alles
beheerschende aandrift van het eene denkbeeld, dat hem later
bezielde. Elke penning, die hij bezat, elk voorwerp van waarde,
dat zijn eigendom was, werd in de algemeene schatkist geworpen. De
jaren van zijn onthouding en zorgen vormen een scherp contrast met
den tijd, toen hij de meest fantastische maaltijden gaf, waarop zelfs
de tafelkleeden van suiker waren. De tijd zou komen, dat hij er om
moest denken, welk pak kleeren hersteld moest worden en dat hij, die
open tafel had gehouden en de kwistigste gastvrijheid had getoond,
de zuinigste berekeningen moest maken, om nog een klein geschenk te
kunnen geven en te overleggen, welk tafelservies van waarde kon worden
uitgespaard. Zeker later gaven de Staten-Generaal hem verschillende
geschenken; maar de sommen daarvoor noodig, waren op verre na niet
gelijk aan hetgeen hij had uitgegeven. Het bedrag aan graaf Jan alleen
verschuldigd, bedroeg in het jaar 1594 nog 1.400.000 fl. Zijne vijanden hebben tot heden niet opgehouden, hem van eerzucht
te beschuldigen. Die beschuldiging is zoo onwaar, dat juist het
gemis van die eerzucht tot schade is geweest van de algemeene zaak,
toen er in het land een vast standpunt gewonnen was. Had Oranje
even sterk geloofd in de onafhankelijkheid van de Nederlanden, als
hij geloofde in haar eenheid; had hij zelf ook in naam willen zijn,
wat hij in de daad was, het hoofd der regeering, dan zou er eenige
jaren vroeger een grondwettig bestuur gevestigd zijn. Oorspronkelijk
ontbrak het den Prins waarlijk niet aan ambitie, getuige zijn zucht in
Granvelle's tijd, om Ruwaard van Brabant te worden. Toen echter Holland
en Zeeland hem later tot graaf wilden verheffen, berustte hij slechts
met tegenzin in dien wensch. Waarschijnlijk kwam de beschuldiging van
eerzucht hem meermalen ter oore en was dat een der redenen waarom
hij zich zelf niet op den hem toekomenden voorgrond plaatste, maar
allerlei vreemde, inzonderheid Fransche beschermers voor de gewesten
zocht. Al de betrekkingen, die hij bekleedde, waren tijdelijk en ad
interim; hij zelf maakte die bepalingen. Kortom, zijn belangeloosheid
en onbaatzuchtigheid worden door alles duidelijk bewezen. In zijn bizonder leven was de Prins geliefd en geacht door zijne
familie, al bestond er ook een meer gemeenzame verhouding tusschen zijn
dochters en hun vaderlijken oom Jan van Nassau, bij wien ze hun jonge
jaren hadden doorgebracht. De namen van de twaalf kinderen van den
Prins spiegelen de verschillende phasen van zijn loopbaan af. Filips
Willem ontving zijn naam van den man, die in 1554 de rijzende zon kon
worden genaamd. Ondertusschen hield deze peetvader hem jaren lang in
Spaansche gevangenschap en gaf hem een Spaansche opvoeding. Maria, de koningin van Hongarije, de landvoogdes, onder wie Oranje
zijne eerste wapenfeiten verrichtte, werd door hem vereerd bij de
naamgeving zijner dochter Maria. Anna van Saksen wilde haar kinderen:
Anna en Maurits naar zich zelf en naar den grooten keurvorst noemen
en Oranje bestreed dien wensch niet. De oudste dochter van Charlotte
van Bourbon heette Juliana, naar Oranje's moeder. De tweede ontving
haar naam van koningin Elisabeth in de dagen, dat men hoopte, dat
Engeland de arme Nederlanden zou ondersteunen. Catharina Belgica,
Charlotte Flandrina, Charlotte Brabantina en Emilie Antwerpiana
ontvingen hare Zuid-Nederlandsche namen in den tijd, dat de Prins
nog hoop had op een vereeniging van Noord en Zuid. Zijn twaalfde kind
werd geboren in een tijd, toen er een donkere wolk hing over Oranje's
verhouding tot het huis van Valois. De gelegenheid werd aangegrepen
om te toonen, dat hij wel Fransche protectie, maar geen katholieke
bescherming wilde. Daarom werden de koning van Denemarken en de koning
van Navarre, de latere Hendrik IV, de peetvaders van Frederik Hendrik. Wat door zijn geheele briefwisseling heenstraalt, is niet zijn
onafhankelijkheid en zijn zelfvertrouwen, maar veeleer zijn behoefte
aan sympathie van de zijde dier menschen, op wier oordeel hij uit
eenig oogpunt vertrouwen stelde. Zijne scherpzinnigheid wordt door
vriend en vijand erkend. Terwijl hij wonderlijk bij de hand was,
om de middelen te gebruiken, die hij had, om zich te voegen naar
de actueele omstandigheden, waarin hij verkeerde, in plaats van
zijn weg door theorieën en hypothesen af te bakenen, toonde hij een
merkwaardige vasthoudendheid om bij zijn doel te volharden, ook al
werkten de omstandigheden niet mee en een buitengewone bekwaamheid om
kalm te blijven, als alles tegen hem was. Donkere wolken trokken over
zijn hoofd; onbewogen bleef hij onder het gemor en de ontevredenheid
zijner minderen, onder den nijd en de jaloezie zijner gelijken,
onder den haat en de vervolging van den kant zijner meerderen. Algemeen is het getuigenis, dat zijn manieren levendig en bekoorlijk
waren en dat hij daardoor vele vrienden won. Vooral aan tafel ontspande
hij zich gaarne door aangename gezelligheid en dan wierp hij voor
een uur den last van zijn arbeid van zich af en hij vermaakte zich
zoo met scherts en luim, dat het scheen, alsof hij door geen enkele
zwarigheid werd gedrukt. "Sommige wijsneuzen," zegt Hooft, "ergerden
zich daaraan, niet bemerkende, dat hij den kommer menigmalen met
nagebootste blijdschap bedekte. Om geen afkeer van 't gebruik des
landaards te toonen, dronk hij somtijds wel een duitschen dronk,
maar zijn wezen bleef tot het laatste toe hetzelfde en zijn verstand
was op zijn stel. In latere jaren was de dischvreugd schier zijn
eenige ontspanning; in spelen, rijden en jagen had hij geen lust
meer. De overige uren bracht hij door met blokken en zorgen." Hoe
onvermoeid zijn ijver was, is genoegzaam door ons aangetoond. Er
waren weinig menschen in dien tijd, toen er zooveel geschreven werd,
die zoo onvermoeid waren in dat deel der staatkunde als Willem van
Oranje en Filips van Spanje. Een der meest gewone lasteringen omtrent 's Prinsen karakter is
de beschuldiging van vreesachtigheid geweest. Die wordt zoo vaak
herhaald, dat het mogelijk is, dat hij van temperament niet zoo
moedig geweest is als een soldaat voegt, doch des te meer eere dan,
dat hij een natuurlijke neiging zoozeer heeft overwonnen. Want
voor gevaren deinsde hij waarlijk niet terug. Onder de oogen van
den vijand bouwde hij reeds in zijn eerste krijgsjaren forten. In
de veldtochten van 1568 en 1572 spaarde hij zich zelf niet. Hij
ging kort na de belegering naar Leiden, toen de pest daar nog met
al haar verschrikkingen heerschte en gedurende de laatste jaren van
zijn leven vervolgde hij onverschrokken zijn weg, al wist hij ook dat
er moordenaars achter de gordijnen konden verscholen zijn. Er wordt
niet gemeld, dat hij eenige bijzondere voorbehoedmiddelen tegen dat
gevaar nam. Wel was hem een buitengewone lijfwacht geschonken, maar
die was niet voortdurend tot zijn bescherming aanwezig; ook droeg hij
geen maliënkolder. Zijn vrouw moest hem vragen, in Brussel 's avonds
niet uit eten te gaan, en de moordenaar Gérard was verbaasd, dat hij
op zijn slaapkamer, terwijl hij te bed lag, bij hem werd toegelaten;
zoowel die vrouwelijke voorzorg, als die verloren gelegenheid van
den moordenaar, bewijzen wel, dat de Prins niet voortdurend om zijn
eigen veiligheid dacht, gelijk een lafhartig mensch gedaan zou hebben. Wat zijne wapenfeiten aangaat, ongetwijfeld stonden Alva en Parma
veel hooger dan hij in militaire kennis; doch beiden wist hij toch
ook om den tuin te leiden; Requesens werd door hem ontmoedigd en met
groote bekwaamheid maakte hij vaak gebruik van de omstandigheden. Zoo
was het ontzet van Leiden zijn denkbeeld en dit was een zeer
oorspronkelijk idee, dat zelfs de Spaansche veteranen verraste. Toch
was de oorlogswetenschap der 16e eeuw niet wat ze, na Gustaaf Adolf,
in de 17e eeuw werd. Oranje's technische bekwaamheid in militaire
zaken was echter ver beneden die van zijn tijdgenooten en bestrijders
en ook beneden die van zijn zoon Maurits. Des te meer komt hem eere
toe voor de steden, die hij won en den grond, dien hij behield. Zijn natuurlijke voorliefde had zeker de staatkunde meer dan de
krijgskunde. Militaire operaties verrichtten anderen, maar alle draden
van de regeering waren in zijne hand. Zijn persoonlijke invloed werd
in elke daad gevoeld. Was hij tegenwoordig, dan zeilde het schip van
staat; was hij afwezig, dan liep het op de zandbanken van plaatselijke
jaloezie of op de klippen van gewestelijke vooroordeelen. Geen
staatsman had ooit duidelijker visie van persoonlijke rechten
en van nationale eenheid dan Willem van Nassau en zelden zijn er
zulke heldere gedachten over de beginselen van de regeering eener
confederatie geuit, als de tallooze uitspraken daaromtrent van de
lippen van den beroemden Zwijger. Willem Frederik (Kleinzoon van Jan den Oude)
                   geb. 7 Aug. 1613 [+] 21 Oct. 1664 geh. met
                Albertina Agnes (dochter van Frederik Hendrik.)
                                       |
     ----------------------------------+-------------------------+----------
                                                                 |
        Amalia              Sophia Wilhelmina           Hendrik Kasimir
    geb. 25 Nov. 1655       geb. 30 Juli 1664          geb. 18 Jan. 1657
    [+] 16 Febr. 1695. [+] 15 Januari 1667. [+] 15 Maart 1696. geh. met Henriëtte Amalia
                                                        van Anhalt-Dessau. |
  +--------------------------------------------------------------+----------
  |                                                              |
  |    Willem George        Henriëtta               Johan Willem Friso
  |       Friso              Albertina        geb. 4 Aug. 1687 [+] 14 Juli 1711
  |  geb. 24 Juni 1685   geb. 24 Juli 1686       Prins van Oranje, Erfgenaam
  |  [+] 25 Juni 1686. [+] 22 Jan. 1754. van Willem III geh. met
  |                                                   Maria Louise
  |                                                 van Hessen-Cassel. |                                                              |
  |                                                              +------------+
  |                                                                           |
  +---------------------------------------------------------------------      |
  |      Maria Amelia           Sophie Hedwig              Isabella           |
  |    geb. 8 Febr. 1689      geb. 8 Maart 1690             Carlotta          |
  |    [+] 27 Jan. 1771. [+] 1 Mei 1734. geb. 22 Jan. 1692    |
  |                                                      [+] 18 Sept. 1757. |
  |                                                                           |
  +---------------------------------------------------------------------      |
        Johanna Agnes             Louisa                 Henriëtta            |
       geb. 15 Dec. 1693            Leopoldina             Casimira           |
       [+] 19 Mrt. 1765. geb. 22 Jan. 1695        geb. 29 Juli 1696      |
                              [+] 20 Jan. 1758. [+] 18 Dec. 1738. |
                                                                              |
                                                                              |
     ----------------------------------------------------+--------------------+
                                                         |
         Anna Charlotte Amalia               Willem Karel Hendrik Friso
           geb. 13 Oct. 1710             geb. 1 Sept. 1711 [+] 22 Oct. 1751
           [+] 18 Dec. 1777. Prins van Oranje,
                                           (sinds 1747 als Willem IV
                                             erfstadhouder van alle
                                            Nederlandse Provinciën)
                                         geh. 1734 met Anna van Engeland. |
  -------------------------------------------------------+--------------------
     Dochter       Dochter       Wilhelmina Carolina        Anna Maria       |
   geb. en [+]   geb. en [+]     geb. 28 Febr. 1743      geb. 15 Nov 1746    |
  19 Dec. 1736. 22 Dec. 1739. [+] 6 Mei 1787. [+] 29 Dec 1746. |
                                                                             |
                                      +---------------------------------------
                                      |
                              Willem V (Batavus)
                       geb. 8 Maart 1748 [+] 9 April 1806. Prins van Oranje
                           Erfstadhouder der Nederl. Provinciën geh. 1767
                    Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen. |
  +-----------------------------------+--------------------------------------
  |       Zoon            Frederika Louisa Wilhelmina         Kind
  |   geb. en [+]            geb. 28 Nov. 1770             geb. en [+]
  |  23 Maart 1769. [+] 15 Oct. 1819. 6 Augustus 1771. |
  +----------------+---------------------------------------------------------
                   |
             Willem Frederik                    Willem George Frederik
    geb. 24 Aug. 1772 [+] 12 Dec. 1843     geb. 15 Febr. 1774 [+] 6 Jan. 1799. Prins van Oranje
   (sinds 1813 Willem I; eerst Souverein
      vorst, dan in 1815 Koning der
        Nederlanden) geh. met
      Frederika Louise Wilhelmina
             van Pruisen
                   |
                   +---------------------------------------------------------+
                   |                                                         |
    Willem II (Frederik George Lodewijk                   Zoon               |
      geb. 6 Dec. 1792 [+] 17 Maart 1849            geb. en [+] 18 Aug. 1795.|
  Koning der Nederl. Prins van Oranje-Nassau                                 |
        geh. 1816 met Anna Paulona                                           |
          Grootvorstin van Rusland. |
                   |                                                         |
  +----------------+                                                         |
  |                                                                          |
  |   -----------------------------------------------------------------------+
  |   Willem Frederik Karel   Wilhelmina Frederica   Wilhelmina Frederica
  |    geb. 28 Febr. 1797       Louisa Paulina        Louisa Charlotta
  |    [+] 1 Sept. 1881. Charlotta              Marianne
  |                            geb. 1 Maart 1800      geb. 9 Mei 1810
  |                            [+] 20 Dec 1806. [+] 29 Mei 1883. |
  +--------------------------------------------------------------------------+
    Willem III (Alexander Paul Frederik Lodewijk)  Willem Alexander Frederik |
          geb. 19 Febr. 1817 [+] 28 Nov. 1890           geb. 2 Aug. 1818     |
     Koning der Nederl. Prins van Oranje-Nassau         [+] 20 Febr. 1848. |
    geh. I 1839 Sophia Frederica Mathilda van                                |
                                      Wurtemberg. |
        II 1879 Adelheid Emma Wilhelmina                                     |
                    Theresia van Waldeck-Pyrmont. |
                       |                                                     |
  +--------------------+                                                     |
  |                                                                          |
  |  ------------------------------------------------------------------------|
  |   Willem Frederik Hendrik    Willem Alexander          Wilhelmina Maria
  |      geb. 13 Juli 1820     Frederik Ernst Casimir       Sophia Louisa
  |      [+] 13 Jan. 1879. geb. 21 Mei 1822          geb. 8 April 1824
  |                              [+] 22 Oct. 1822. [+] 23 Maart 1897. |
  |
  +---------------------------------------------------------------------------+
             I                      I                           I             |
     Willem Nicolaas          Willem Frederik            Willem Alexander     |
      Alexander Frederik        Maurits Alexander    Karel Hendrik Frederik   |
       Carel Hendrik            Hendrik Carel           geb. 25 Aug. 1851     |
      geb. 4 Sept. 1840        geb. 15 Sept. 1843       [+] 21 Juni 1884. |
      [+] 26 Juni 1879         [+] 4 Juni 1850. |
      (te Parijs.)                                                            |
                                                                              |
    -----------------------------------+--------------------------------------+
                                       |
                                      II
                        Wilhelmina Helena Paulina Maria
                  geb. 31 Aug. 1880 Koningin der Nederlanden
                 Prinses van Oranje-Nassau geh. 7 Febr. 1901
                        Hendrik Wladimir Albrecht Ernst
                           Hertog van Meckelenburg. |
                -----------------------+---------------------
                    Juliana Louise Emma Marie Wilhelmina
                    Prinses van Oranje-Nassau. Hertogin van Meckelenburg. geb. 30 April 1909. VOLGORDE DER ILLUSTRATIËN. Bladz. 1. Willem de Zwijger                                   titelplaat. 2. Gezicht op slot en stad Dillenburg (1540)                     8
 3. De jonge Oranje aan het hof van Karel V                      16
 4. De Prins leidt als generaal den fortenbouw aan de Fransche
    grens. Oct. 1555                                             24
 5. Afstand van Karel V. 25 October 1555                         32
 6. Oranje's rit met Hendrik II in de bosschen van Vincennes. Juli 1559                                                    48
 7. Filips II vertrekt uit Vlissingen naar Spanje. 26 Augustus
    1559                                                         64
 8. Juliana van Stolberg  1506-1580                              80
 9. Oranje houdt de beroemde rede in den Raad van State. Dec. 1564                                                    96
10. De optocht der Edelen. 5 April 1566                         104
11. Gastmaal bij  Brederode. 8 April  1566                      112
12. De openbare prediking buiten Amsterdam op "de Rietvink,"
    aan den Haarlemmerdijk door Jan Arendsz. van Alckmaar. 9 Augustus 1566                                             128
13. Fernando Alvarez de Toledo, Hertog van Alva                 136
14. Oranje bedwingt de Antwerpsche burgerij. Maart 1567         144
15. Eene zitting van den Bloedraad                              152
16. Slag bij  Heiligerlee. 23 Mei 1568                          160
17. Onthoofding van Egmond en Hoorne. 5 Juni 1568               168
18. 's Prinsen leger trekt over de Maas bij Stockhem. October
    1568                                                        176
19. De Watergeuzen voor den Briel.--Koppelstok begeeft zich
    naar de stad. 1 April 1572. 192
20. Rede van Marnix van St. Aldegonde tot de Statenvergadering
    in Dordrecht. Juli 1572. 208
21. Lodewijk van Nassau trekt uit Bergen (Henegouwen)
    20 Sept. 1572                                               216
22. Aanval der Spanjaarden op de ingevroren vloot nabij den
    Diemerdijk. 1572                                            224
23. Op den tweeden wal aan de Kruispoort, te Haarlem. 1 Februari 1573                                             232
24. Stormaanval der Lombardische benden op Alkmaar              248
25. Slag op de Zuiderzee. 11 en 12 October 1573                 256
26. Oranje op de vloot tot ontzet van Leiden. 28 September 1574                                           272
27. Straatgevecht voor het Antwerpsche Raadhuis. 4 November 1576                                             304
28. Intocht van den Prins te Brussel. 23 September 1577         336
29. Beëediging van den Prins en Matthias. Januari 1578          352
30. Kaartje van De Zeventien Vereenigde Nederlanden             384
31. Aanslag van Balthazar Gérard. 10 Juli 1584                  416
32. Grafmonument te Delft                                       432






AANTEEKENINGEN BIJ DE PLATEN. No. 1. Portret van Prins Willem. De beeltenis is, met eenige wijziging in het gewaad, een navolging
van het portret door Adriaen Thomasz Key omstreeks 1577 geschilderd. No. 2. Slot en stad Dillenburg. 1540. Het Kasteel, door Hendrik den Rijke in 1240 gebouwd en onder 't bewind
der opvolgende graven versterkt en uitgebreid, ligt 250 M. boven
de zee. Een geweldige muur, meer dan 100 M. lang en 20 M. hoog, die
als een meesterstuk van vestingbouw geprezen wordt, rijst tegen de
steilte. Deze muur bleef in de slotruïne nog bijna gaaf staan. Rechts
is de slotkapel. Aan den voet van de hoogte ligt het stadje aan de
Dill, een zijtak van de Lahn. No. 3. De jonge Oranje aan het hof van Karel V. De Keizer geeft hier audiëntie aan gezanten. Karel V zit in den
armzetel waarin hij ook door Titiaan, omstreeks dezen tijd, is
afgebeeld. Aan den wand hangt een Vlaamsch tapijt uit de XVe eeuw,
met zinnebeeldige vrouwenfiguren en zwevende engelen met bazuinen
en spreukbanden. Een documentenkast, met de wapens en emblemen van
het Habsburgsche huis, vult den wand. Tegen het wandtapijt komt een
rijkversierd tournooi-harnas van Filips den Schoone uit. Op de tafel,
van florentijnsch model staat tusschen de documenten een inktkoker
waaraan een gelddoos verbonden is. Op een z.g. faldisterium of
kruisstoel ligt een lederen documententasch. Om de prachtige statiekleedij werd een Engelsch gezantschap gekozen,
gelijk ook uit de ordeketen van St. George blijkt. No. 4. De Prins leidt als generaal den fortenbouw aan de Fransche
grens. Oranje is hier met zijn officieren in zware uitrusting. De nabijheid
van de Fransche troepen houdt het leger bij den bouw onder de
wapenen. De bediening blijft bij 't geschut. Eenige Duitsche
hellebaardiers op wacht, zijn achter den Prins zichtbaar. Ook het
tweetal officieren vooraan behoort tot de Duitsche troepen van
Schwarzburg, Rosenberg en Buren. Een tweetal zware haakbussen steunt op de in den grond geslagen
gaffels. Op de voorste vestingmuur staat een kraan of bok voor 't
ophijschen van bouwmateriaal. In het kamp is bij de tenten ook een
afdak voor paardenstalling te zien. Boven den schanskorf waait de
Spaansche vlag met 't Bourgondische St. Andrieskruis en de vuurstalen
geledingen en vlammenbundels der vliesorde-keten. De batterij is met paal en vlechtwerk versterkt. No. 5. Afstand van Kavel V. Aan den voet der verhooging staat de wapenheraut van Oostenrijk, wiens
wapenrok de tweekoppige rijksadelaar met 't wapen van den Keizer en de
guldenvliesorde vertoont. Naast hem, in de fluweelen tabbaard gezoomd
met bont, staat Filibert van Brussel; meer naar rechts is raadsheer
Jacob Maas te zien. De Duitsche keizerskroon ligt op een rijk geborduurd kussen vooraan
op eene kleine tafel. Boven op de verhevenheid komt ter rechterzijde van Karel V, koning
Filips II te zien. Achter hem bevindt zich Antonie Perenot, de
toekomstige kardinaal Granvelle. Voor de groep prinsen en edelen
zijn de regentes, Maria van Hongarije, iets lager, 's keizers zuster
Eleonora koningin-weduwe van Frankrijk gezeten. Uit deze groep rijst de keizerlijke standaard op. Het wandtapijt
achter de vorstelijke zetels vertoont ook 't keizerlijke wapen met
de vlies-orde. Een van de lijfwacht, gewapend met stormzeis waarop
de gekroonde C uitkomt, staat terzijde van het baldakijn tapijt. No. 6. Oranjes rit met Hendrik II in de bosschen van Vincennes. De Prins rijdt ter linkerhand van Hendrik II. Het zadelkleed van
den Koning is met de Bourbonsche leliën versierd, een motief dat in
het tuig nevens de gekroonde H. en de monogrammen van het geslacht
telkens weerkeert. De kleedij van Oranje is in 't lederen jachtbuis
met splitten naar Duitsch model, gelijk ook het paardentuig. De koning
draagt de orde van Saint Michel, de Prins aan een eenvoudig koord
het "gulden vlies." Oranje heeft evenals de koning de kleine toque
"à la Henri II" op 't hoofd. No. 7. Filips II vertrekt uit Vlissingen naar Spanje. Het statige galjoen is met banieren van Spanje en Bourgondië en
met kleine vlaggen en wimpels in de kleuren van Filips getooid. De
kwartieren van het koninklijke wapen zijn op afzonderlijke schilden
op spiegel en verschansing aangebracht. Achter het groote galjoen is
de achtersteven van eene galei te zien. De statiebark waarin Filips
gezeten is, heeft onder de tent verschansingkleeden met 's konings
wapen en initialen van Philippus-Rex. Een bootsman, een heraut en een standaarddrager staan op de voorplecht. No. 8. Juliana van Stolberg. In hoofdzaak nagevolgd naar het schilderij op het kasteel van
Sommerhausen a. d. Main met steun van verscheidene oude prenten. No. 9. Oranje houdt de beroemde rede in den Raad van State. In de raadzaal waarin anderhalf jaar later het smeekschrift zal worden
aangeboden, is de staatsraad bijeen. Aan den rechterhand van den
spreker zit Egmond. Tegen den haard aan de linkerhand der landvoogdes
is Bossu gezeten. Rechts van Margareta zit Barlaymont aan tafel,
terwijl tegenover de landvoogdes Viglius, president van den Geheimen
Raad, zetelt. Achter Oranje staat de graaf van Meghen; naast Oranje,
ter linkerhand zit Mansfelt ter zijde van graaf Hoorne. Tegen het
wandtapijt komt, boven op een kastje staande, een borstbeeld van Filips
den Goede uit. Een documententasch, als op No. 3, staat vooraan tegen
de tafel. No. 10. De optocht der Edelen. De stoet is hier op den "berg van 't Hof" gekomen en richt zich naar
den ingang van het paleis der oude hertogen van Brabant, 't vorstelijk
verblijf der landvoogdes. Op den achtergrond verrijst, achter de huizenrij van de markt,
't Hof van Nassau, waarvan de bouw in 1481 onder graaf Engelbrecht
II van Nassau begon. Geheel rechts verheft zich het gebouw van den
hoofdingang, bekroond op de torenspits met 't beeld van St. Michael. In
't gewaad der edelen is de heerschende Spaansche mode kenbaar soms, in
de geheel rechtsche figuur, door Duitsche vormen eenigszins gewijzigd
of (gelijk in de drie voornaamste figuren van links en de tweede van
rechts) door Franschen invloed veranderd. Een wachtende page staat
links vooraan. No. 11. Gastmaal bij Brederode. Hendrik van Brederode houdt hier een houten bedelnap omhoog gelijk
aan de kleine nabootsing, die aan de bekende geuzenpenning hangt;
ook de lederen tasch is op die penning afgebeeld. Achter Brederode's
zetel staat zijn bedienende page, kenbaar aan 't wapenschildje op
z'n borst. Een page van Culemborg buigt zich naast Brederode met een
schenkkan om zijn beker te vullen. Barthold Enthens van Mentheda,
de later befaamde watergeus, wendt zich achter den page om met een
toejuichend gebaar. Het ernstiger gelaat van den markgraaf van Bergen
is half achter hem zichtbaar. Op de tafel staat o.m. een zilveren
drinkhoorn met 't Culemborgsche wapen. No. 12. De openbare prediking buiten Amsterdam op "De Rietvink"
door Jan Arendsz. van Alckmaar. De Alckmaarsche mandenmaker richt het woord vanaf de "bekwaame stede"
die inderhaast voor hem in elkaar is getimmerd. In 't verschiet, links,
verrijst de Haarlemmerpoort met de korenmolens aan den dijk. Aan
de overzijde van den dijk ligt een der Hofsteden van 't Karthuizer
klooster. Een wacht van enkele gewapenden heeft nabij de stad post
genomen, links vooraan staat een schipper bij den kop der schuit,
een "verrejager," polderstok en spiets in den arm. Het "buitendijksch
voorland de Rietvink" lag, volgens Jan Wagenaar "naar de tegenwoordige
gedaante der stad" op 't einde der Haarlemmer Houttuinen, tusschen
Dommerstraat en Houtstraat. No. 13. Portret van Alva. Met wijziging in de wapenrusting, naar 't portret van Willem Key. No. 14. Oranje bedwingt de Antwerpsche burgerij. De burgers zijn te hoop geloopen in de nabijheid van de Roode Poort. In
't midden der groep rijdt Oranje. Op korten afstand van hem wordt
de haakbus afgewend, die door een een lakenvoeler op den Prins
gericht werd. Achter Oranje is Hoogstraten te zien. Links, op den
achtergrond, komt ook de burgemeester Van Straaten boven de menigte
uit. Een Antwerpsche standaard wordt rondgezwaaid; een werkman,
't hoofd gedekt met een vijftiend' eeuwschen stormhoed heeft, den
lontstok in de hand, bij een kanon postgevat. Een ander komt met
een breed slagzwaard aanloopen. De galerij met houten overkapping
deed waarschijnlijk dienst voor de nabijgelegen paardenmarkt. Op den
achtergrond komt een kleinere poort te zien, die op eenigen afstand
van de hoofdpoort aan de stadsgracht uitkwam. No. 15. Een zitting van den Bloedraad. Op de indagingen van den raad verscheen bijna niemand. Ook teekent
verhoor of onderzoek het karakter der instelling niet. Aanbrengers
loopen af en aan. Alva verlaat juist, vergezeld van Don Sancho d'
Avila, Hopman van de lijfwacht des hertogs, en gevolgd door een
page, de vergaderzaal. Onder het Crucifix zetelt Vargas, naast
hem leunt Barlaymont op een stoelrug. Aan de linkerzijde van den
voorzitter zit Del Rio. Rechts, aan 't hoofd der tafel, is Jan du
Bois, procureur-generaal gezeten. Een hellebaardier van de wacht
en een rotmeester gewapend met partisaan, brengen den militairen
groet. Waar de vergaderzaal van den raad van beroerten niet is aan te
wijzen, werd heel de inrichting ontleend aan de arsenaalzaal in het
Gentsche raadhuis, waar de Gentsche pacificatie werd onderteekend. Dit
Gotische vertrek gebouwd in 1482, bewaart een fraai beeld van de
deftige hallen, die in de adelijke huizingen der 16e eeuw een zoo
voorname plaats innamen. No. 16. "Graaf Adolf is gebleven in Friesland in den slag."

De jonge graaf valt hier onder de slagen van Aremberg's ruiters, waar
zijn hollend paard hem midden in de veenplassen heeft gevoerd. Achter
hem bedreigt een ruiterhamer zijn hoofd. Spaansche en Nassausche
ruiters komen schermutselend aanrennen tusschen omgeworpen turfstapels
door. Een houten molen op een dijkje heeft vlam gevat. No. 17. Een Prince van groter machten, Den Grave van Egmond als een
schaep ginc ter slachten. Egmond is neergeknield, terwijl de bisschop van Yperen hem het
kruisbeeld toereikt. Naast den bisschop staat Noircarmes. De
provoost-maarschalk Spelle rijdt om 't schavot met de roode roede van
justitie in de hand. Onder de prent van zijne terechtstelling in 1570
staat in Hogenberg's prentwerk dit rijmje:


    Hij bracht "viel unschuldich umbs leben
      Doch ist er auch zu letst gfangen
      Und an sein besten hals gehangen. Links is een gerechtsdienaar te paard, met hellebaard gewapend. De musketiers staan, het musket op de gaffel gesteund, met
brandende lont aangetreden. Met 't beulszwaard onder den arm gaat de
scherprechter den schavottrap op. Juliaan Romero staat met getrokken
degen vooraan. Naast hem een rotmeester met de hellebaard in de
hand. Een hoek van 't Brusselsche stadhuis komt boven de lansen uit. No. 18. 's Prinsen leger trekt over de Maas bij Stockhem. Achter het voetvolk, piekeniersvendelen van afdeelingen haakschutters
en musketiers omgeven, komt hier het geschut aan. Zware Brabantsche
paarden, twee voor elk kanon, door Duitsche boeren bestuurd, trekken
de zware kartouwen door de rivier. Een Duitsch kanonnier grijpt in het
rad om bij het afgaan der oeverhelling het zwaar afrollend stuk mee
te weerhouden. Een ander maakt zich gereed om bij 't voortgaan aan te
trekken. Op den oever is geheel vooraan een trompetter te zien. Hier
en daar steekt een vaandel boven de troepen uit, soms in 's prinsen
kleur, blauw, of met de groen en witte banen des konings of met de
spreuk: "Pro lege, rege, grege." De ruiters, die als stroombrekers
midden door de rivier staan, zijn door 't mastbosch van pieken te
zien. Vooraan volgen eenige Duitsche musketiers een kanon. No. 19. De Watergeuzen voor den Briel; Koppelstok begeeft zich naar
de stad. De geuzensloepen roeien van boord. Een bewapende koopvaarder ligt
naar links achter den veerman. In de veerschuit ligt een kussen met 't
Brielsche wapen. Aan 't havenhoofd, dat van de Noorderpoort uitgaat,
klimmen de geuzen aan wal. Boven de wal, waarin een waterpoort te
zien is, komt de St. Catharinatoren uit. No. 20. Rede van Marnix van St. Aldegonde tot de Statenvergadering
in Dordrecht. 't Is de vergadering van 18 Juli. Marnix dringt in krachtige teekening
van 's Prinsen nood op geldelijken steun aan. Naast hem zit Paulus
Buys, de aangestelde advocaat van Holland. Vooraan, op de bank die
langs drie zijden van de tafel staat, zijn de edelen van Holland:
Jacob van Wijngaerden en rechts, Arent van Duivenvoorde gezeten. No. 21. Lodewijk van Nassau trekt uit Bergen (Henegouwen). Graaf Lodewijk, gewikkeld in een slaaprok, wordt in een draagkoets
of rosbaar vervoerd, omstuwd door de achterhoede van zijn leger. Een
Nassausche trompetter rijdt voor de koets uit; op eenigen afstand
gaan de Spaansche ruiters die als geleide meetrekken. Naast de koets
rijdt François La Noue (Bras de fer) wiens ijzeren linkerarm stijf
neerhangt. Eenige Hugenootsche soldaten marcheeren voorop. De eerste
van links der drie soldaten draagt een haakbus. De haak gaf steun aan
de borstwering bij den terugstoot van 't schot. Het tweetal naast hem
is met een musket gewapend; de gaffel of 't furquet, waarop het wapen
bij 't schieten werd gesteund, hebben zij in de hand. Een kruithoorn,
kogelzakje en lontsnoeren voltooien hun rusting. Achter Lodewijk's
troepen trekken de Spanjaarden door de poort. Tegen de lucht komt
het kasteel van Mons uit. No. 22. Aanval der Spanjaarden op de ingevroren vloot nabij den
Diemerdijk. De haakschutters en musketiers zijn gelijk als Lodewijk's soldaten
bewapend. Een zware musket valt op den gevallen Spanjaard. De kolf
van een dubbelhaak, een zware haakbus die een ijzeren kogel van 5, of
een looden kogel van 7 oncen schoot, is links vooraan te zien. Achter
de schermutselende waterlanders is de ingevroren vloot zichtbaar. No. 28. Op den tweeden wal achter de Kruispoort. De geweldige rookwolken geven de werking aan van 't uiteenspringen
der mijn onder 't Kruispoort-ravelijn. Van den wal richten de burgers
musket- en haakbusvuur op de vluchtende bestormers. Rechts richten
eenige poorters een vogelaar (klein kanon uit het begin der 16e eeuw)
op de Spanjaarden. De houten voet is ingegraven en met omvlochten
paalwerk bevestigd. Een zwaarder kanon daarnaast wordt opnieuw
geladen. Een bout, die 't sluitstuk opsluit, wordt uitgetrokken. Van
de borstwering wappert Kenau's banier; de geuzenvlag met de bedelzak,
de ineengeslagen handen en de spreuk Vive les Geux wordt, verder op den
wal, rondgezwaaid. Een kruitvat met wisser staat tusschen het geschut. De in puin geschoten torens der Janspoort komen boven de verdedigers
uit. Een deel van 't Spaansche kamp met het hoofdkwartier van Don
Frederik, 't Huis te Kleef, komt naar links, boven de vluchtende
troepen, te zien. No. 24. Stormaanval der Lombardische keurbenden op de Friesche Poort. De musketiers, die bij den wal het vuur openen, stormen in 't berennen
vooraan, voorafgegaan door tamboers en pijpers volgen de piekeniers,
geheel in 't harnas en met dijstukken, met geschouderde piek. Aan 't
hoofd gaan ook de vaandrigs die de vaandels met de Lombardische kleuren
boven 't hoofd zwaaien. Een radslotpistool hangt bij een veldkruik aan
den degenriem van de meest linksche figuur. Rechts komt een hopman met
rondas en hellebaard aanloopen, voor zijn afdeeling uit. De troepen
stormen aan tusschen de batterijen op de gasthuisweide (rechts)
en die tegen den Rooden Toren. Don Frederik vuurt de stormers aan. No. 25. Slag op de Zuiderzee. Bossu's schip "de Inquisitie" is omringd van geuzenschepen. Jan Haring
van Hoorn haalt den Spaanschen standaard neer van zijn steng; van den
fokkemast en van de voorplecht der "Inquisitie" waait de Amsterdamsche
vlag. Een Vlieboot met 't wapen van Enkhuizen vaart links achter de
roertent met 't St. Andrieskruis van een Spaanschen kotter. Rechts
komt een bewapende boeier, met de Hoornsche vlag op 't zeil, aanzetten. No. 26. Oranje op de vloot tot ontzet van Leiden. Boisot wijst den Prins de vordering van 't water en de met Spaansche
troepen bezette waterkeeringen. Op den achtersteven staat een
bootsman met stuurriem. Het bootsvolk, de kruithoorn op zij, en met
breede, korte sabels gewapend draagt op de muts de halve maan met
't randschrift: "En despit de la mes," "Liver Turkcx dan Paus." Een
pistool ligt tusschen de twee roeiers in. Eenige hellebaardiers en
een musketier staan als lijfwacht achter 's Prinsen gezelschap. Op de
kap met de lantaarn is 't wapen van Zeeland te zien. Op de linksche
schuit zwaait een bootsman met de Zeeuwsche vlag. Rechts, aan den
horizont komt 't silhouet van den Leidschen St. Pieter uit. No. 27. Straatgevecht voor het Antwerpsche Raadhuis. De Ruiterij van Vargas jaagt op de aantrekkende Antwerpenaars,
die van achter 't stadhuis komen, aan. Het raadhuis, van 1561-1565
door Cornelis Floris gebouwd, begint te branden. Vooraan staat een
der muiters, die van Aalst kwamen, de helm met groen opgetooid, te
vuren. Voor hem ligt een der Duitsche knechten bij den vernielden
vrachtwagen. Een gewonde piekenier, die zich tracht op te heffen,
heeft aan zijn rusting een breeden rugdolk die bij degengevecht voor
't pareeren werd gebruikt. No. 28. Intocht van Willem van Oranje in Brussel. De stoet gaat over de groote markt in de richting van 't Nassausche
hof. Het Gotische gebouw met de slanke galerijen is het Broodhuis
(Halle au Pain; Maison du Roi, gebouwd van 1514-1525. In eenigszins
gewijzigde verhoudingen in 1877 herbouwd,) waar Egmond en Hoorne van
3-5 Juni 1568 gevangen zaten en vanwaar hun schavotgang begon. Rechts
van dit gebouw komt de linker kolom eener eerepoort voor de zijstraat
te zien. Bovenop is een zittend beeld van de Brusselsche Stedemaagd
met 't wapenschild der stad met St. Michaël den beschermheilige. Het embleem van den Prins: het nest van den ijsvogel, met de zinspreuk;
"Saevis tranquillus in undis": "rustig te midden der woedende
baren," siert het middenvak der kolom. Prins Willem rijdt naast graaf
Schwarzburg achter de stadsmuzikanten aan. Op eenigen afstand volgt
de hertog van Aerschot. Achter de trompetters komen de burgervendels
van Antwerpen en Brussel. Een vaandel van een schuttersgilde met een
omlauwerden voetboog waait uit achter den Prins. No. 29. Beëediging van den Prins en Aartshertog Matthias. Op het balcon, gevormd door de afdekking der zuilengalerij aan het
Brusselsche stadhuis is het vorstelijk gezelschap samengekomen. Onder
het baldakijn met het wapen van Spanje en een tweetal gewestelijke
wapens staan Prins Willem en aartshertog Matthias met enkele
raadsheeren en een Oostenrijksche heraut. De aartshertog legt zijn
hand op het Evangelie, Oranje heft de rechterhand op bij den eed, die
door een der raadsheeren wordt voorgelezen. Over de balustrade hangt
een kleed, gesierd met de gewestelijke wapens. Beneden op het plein
staan de burgervendels geschaard. Een sergeant met partisaan, een
vaandrig in lederen kolder en eenige musketiers staan op den voorgrond. Ook nevens het bordes onder den zuilengang staat een wapenheraut. No. 31. "Mon Dieu! Mon Dieu! ayez pitié de mon âme et de ce pauvre
peuple!"

De moord geschiedt op den nieuwen trap van 's Prinsen hof in 't
St. Aagtenklooster te Delft. Een raam, boven op 't portaal bevat 't
Oranje-wapen. Jacob van Malderé, 's Prinsen stalmeester snelt toe,
terwijl boven op het portaal ook de figuur der gravin Schwarzburg
zichtbaar wordt. Prins Willem draagt een grijslakensche tabbaard met bont gevoerd
en omzoomd, gelijk ook in het liggend beeld zijner graftombe is
afgebeeld. Een geuzenpenning hangt op zijn borst. In den rechter muur
toont een afgeschilverd gat de plaats waar een der kogels aansloeg. No. 32. Liggend beeld van den Prins op de graftombe te Delft, door
Hendrik de Keijser (1566-1621.)

"De staaten der Vereenigde Nederlanden, een weinig aan ademtogt
gelaakt, ten tijde van het twaalfjarig bestand, hebben (den Prins)
in 't koor der nieuwe kerke te Delft, eene pragtige grafstede
gestigt." (Jan Wagenaar.)


Sept. 1910. J. H. ISINGS Jr. AANTEEKENINGEN


[1] Ook geeft men voor de geboorte van Maria wel het jaar 1556 op. [2] Prof. Rachfahl ontkent in zijn "Wilhelm von Oranien und der
Niederländische Aufstand" het bestaan van zulk een consulta met
Viglius, Barlaimont en Granvelle. [3] Het kwaad, de hel. [4] Egmonds titel was Prins van Gavere. [5] "Nu of nooit, herwinnen of sterven."

[6] Klaagzang. [7] Lofzang. [8] Dit en het vorige versje uit: "Een gedenkwaardig Liedeke,"
voorkomende in  het "Kort Verhaal van de Belegering der stad Alkmaar"
door Nanning van Foreest. [9] Zie kaartje, overgenomen uit het Tijdschrift voor Geschiedenis,
Land- en Volkenkunde, ons door den ontwerper, den Heer D. Ritman,
welwillend afgestaan. [10] Regeering van weinigen. [11] Begunstiging en verrijking van bloedverwanten door hooggeplaatste
personen.