Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch-Indië 
26 Oktober; de ganze dag regen niet min of meer hevig, heid, zoo zelfs dal geen kolen uit de bark konden gelost worden. Hier is ook een kolendepot van het Gouvernement, uit welks voorraad de bark vroeger 70 ton genomen had, doch, daar deze nu niet meer noodig waren, werden zij terug gestort. 27 Oktober. Het weer was weer fraai. Het gelukte mij met een sloep, die naar de wal roeide, mede te gaan, en bij de Heer Beijer een bezoek af te leggen. 28 Oktober; fraai en zeer warm weer. Het kolen lossen was afgeloopen en de Papoea’s, die met veel moite daartoe verkwamen, werden afgepeld met peda’s, een soort van kapmessen, die de Sundanezen golloks zouden noemen, hoewel ze een anderen vorm hebben, bijlen en lijnwaad, behalve enige flessen jenever, waarvan die lui dolle liefhebbers zijn, en waarvan zij zolang drinken, als er nog wat in de flesch is; wel een groot verschil met de bewoners in de Humboldtbaai, die niets daarvan willen nuttigen. 29 Oktober. Heden overleed de derde matroos aan de beribari-beribari; hij werd nog aan de wal begraven. Het weer was gunstig en wij verlieten nu voor goed de reede van Doreh om naar Ternate terug te koeren; om 10 uur een regenbui. 30 Oktober: des morgens goed weer, ’s middags regen. Te vergeefs gezocht naar de kleine Geelvinkbaai. De zee was vrij onrustig, zodat de boot geweldig slingerde; wij zagen hier ook weer dode hoornen aan het strand. 31 Oktober. Goed weer maar hoge zee; wij bevonden ons op de hoogte van de Kaap de Goede Hoop, die ook al uit een menigte in elkaar geschoven bergruggen van misschien 5000 à 4000 voet hoogte bestaat. De horizontale kammen lopen allen spits toe en de steile, hellingen of loodrechte wanden strekken zich tot in zee uit. Van woningen of cultuur is geen spoor te ontdekken, hoewel enige inhammen, waar het minder steil is, wel voor bewoning geschikt zouden zijn. De kust, waarop sterke branding staat en waarvoor geen ankergrond aanwezig moet zijn, zal hier een vestiging wel in den weg slaan. Er schijnen zich hier ook kleine beekjes in zee te ontlasten, doch het is zonderling dat, bij zoovele hoge en steile gebergten, zoo weinig rivieren van enig belang te zien krijgt. Het is alsof het milde regenwater, dat nergens op dit eiland schijnt te ontbreken, daar de vegetatie zich overal even weelderig voordoet, zich meestal door den ondergrond in zee ontlast. Bergstroomen zijn hoogst zeldzaam, doch de kleinere beken kunnen onder het lommer van het dichte bos verscholen zijn. Aan de kust, waar de zee een gedeelte der steile oevers heeft weggeslagen, ziet men op enkele plaatsen de rotsen te voorschijn treden. Eindelijk kwamen wij aan de eigenlijke kaap, doch nergens bestond uitzicht om te kunnen landen, ten einde ook hier het Nederlandse wapen te planten. Tegen den avond ankerden wij bij het eiland Middelburg, Poeloe-doea, dat onbewoond is, maar toch kwam er een visschers-prauw op ons af, waarin zich vier personen van Waigioe bevonden, die hier waren gekomen om schulden in te vorderen van de inwoners der op den vasten wal liggende, doch ver afgelegene, kampong. De bewoners daarvan kwamen echter niet opdagen, misschien omdat zij geen zuiver gewapen hadden, daar zij als menscheneters bekend slaan. De Waigioeërs hielden zich intussen met vissen bezig en woonden lijdelijk op Middelburg. 1 November. Alweder werden steenkoolen overgescheept. Het weer was weer winderig en guur en de lucht bewolkt. De visscherspraw van gisteren bracht ons weer verse vis. Hier overleed de vierde matroos en hij werd op het eiland Middelburg begraven, alwaar ook een paal met het wapen van Nederlandsche Indië werd opgericht. Wij trachtten aan den wal te gaan, doch konden daarvoor liggende koraalbanken niet genagen. De stuurlui en matrozen brachten toen het lijk en den paal zwemmend aan den wal. Het weer was gelukkig gunstig en de zee bedaard. 2 November; des morgens weer onder stoom. Wij zagen ook het in de nabijheid gelegen eiland Amsterdam van Poeloe-doea, dat zelf groove schijnt dan Middelburg, stoomden langs dit en den vasten wal door, hetgeen nog al een gevaarlijke doortocht moet zijn, wegens de vele daarin voor komende koraalbanken en vervolgden de reis op grooter afstand van den vasten wal, om daarvan iets te kunnen onderscheiden, koers nemende naar de Dampierstraat, waarvoor wij den volgenden morgen aankwamen. Des nachts om halfe 2 uur waren de beide sleeptrossen, door het geweld der hooge zee, gesprongen. De wind was echter gunstig, zodat de bark zeilende volgen kon. Veel wind en hooge zee. 5 November. Onder stoom en zeilen werden nieuwe sleep trossen aangebracht en zo kwamen wij des morgens 8 uur de Dampierstraat binnen. Het weer had zich ook ten goede geschikt. Op 4 november hadden wij de straat achter den rug en wij zagen al in de verte, voor het eerst op de reis, een driemastschip, dat waarschijnlijk op reis naar China was. Weder twee matrozen, de vijfde en de zesde, overleden en werden over boord gezet. Eindelijk verkregen wij verscheidene eilanden en ook Halmahera te zien en voeren wij langs de hooge en steile kust van dit eiland, aan welks voet hier en daar enkele huizen en kalapa-huizen te zien waren, in de straat. Patiënten binnen. Tegen den avond bevonden wij ons tusschen Halmahera en Baluan, doch vorderden weinig, daar men des nachts de Hela- of Larie-eilanden niet durfde passeeren. Ware dit niet het geval geweest, dan hadden wij den volgenden dag Ternate kunnen bereiken. Op 9 november voeren wij weder de straat in en passeerden omstreeks 8 uur de Larie-eilanden en kregen toen ook de Piek van Tidore in ’t gezicht. Op de Larie-eilanden wordt een weinig kuituur gedreven door bewoners van den vasten wal — Halmahera of het grote eiland wordt hier overal als vast land beschouwd — uit het gebied van den Sultan van Tidore, waaruit men moet opmaken dat die vaste wal alhier, wegens de steile hellingen, weinig voor kuituur geschikt is. Het eiland Batjan vertoont zich hier in de straat, in allerlei vormen, afwisselend met hoge bergen en lagere streken, die dwars over het geheele eiland reiken. Bevandaar Piek van Ternate kregen wij niet te zien, wijl die in wolken verscholen was, zodat wij nog steeds in het onzekere verkeerden omtrent den afloop der eruptie van den berg in de maand Augustus. Deze kalastropie had zich echter ten beste gekeerd. 6 november. Reeds des morgens voor 8 uur ankerden wij op de reede van Ternate. Niet wetende of de resident Schenk weer de vriendelijkheid zou willen hebben en in de gelegenheid zou zijn om ons te logeeren, verzocht ik aan de Prinsen van Tidore, om des noods in het aan den Sultan van Tidore toebehoorende grote huis, — dat hier niet ver van de residentie-woning gelegen is en waarin de Sultan zijn intrek neemt, als Z.H. op Ternate komt, doch dat nu ledig stond, — te mogen logeeren, hetgeen mij met de meeste bereidwilligheid werd toegestaan. Deze voorzorg kwam mij bijzonder te stade, daar het huis van den resident in reparatie was en hij ons dus tol zijn leedvermaat geen logement kon aanbieden. Van zijne tafel heb ik echter steeds mogen profiteren. De Heer van der Crab werd door den Heer Jungmichel goedgunstig opgenomen. De Prinsen hadden mij, voor hun vertrek naar Tidore, met de onbegrensde macht van den Sultan over het huis, de karaton, bekleed, voor zoolang ik daarvan zou willen gebruik maken, en dit kwam mij zeer goed van pas, daar ik nu ruimte te over had om mijne bagage te bergen en te verzorgen. Men verbeelde zich echter niet, dat ik in een paleis of gemeubieleerd huis kwam: wel bevatte het een groote binnenzaal met 4 kleine kamers, breede voor- en achtergalerij, waar er echter niet zeer vorstelijk uitzag; gelukkig lag er een goed waterdicht dak op. Het meubilair bestond uit een paar tafels, 3 stoelen en een paar kribben, die tot slaap- en bergplaats dienden, alles naar het scheen uit de vorige eeuw afkomstig. Beddegoed en verdere benoodigdheden had ik zelf medegebracht en voor de keuken behoefde ik niet te zorgen, zodat ik hier een prinsenleven zou gevoerd hebben, indien de badplaats, een paar meer zuiver drinkwater en nog een zekere plaats, niet veel te wenschen hadden overgelaten. 9 November. Herbarium, planten en zaden gedroogd en verzorgd en mij voor een reisje naar Halmaheira gereed gemaakt, alwaar ik over Dodiengo, Bebaneh, Kauw en Tahello, naar Galela op de oostkust wensche te reizen. Hier in het hospitaal overleden op 8 en 9 dezer nog twee matrozen van de "Dassoon”. 10 November vertrok ik des morgens 8 uur van Ternate met een korja van den Sultan van Ternate, bemand met 11 roeiers en nietsdoeners, naar Dodiengo, waar wij des namiddags half vier uur aankwamen. De rivier is nog een eindweg bevaarbaar, tot aan een kleine kampong van Ternateanen, die direct aan de rivier gelegen is. Dit vaarwater is sedert 1860 aanmerkelijk verbeterd, wijl men nu met een prauw hoogwater tol voor de kampong naderen kan, het geen toen niet, dan met kleine kano’s, door een geul tussen de Rhizophoren, kon geschieden. Evenals lood loopt de weg naar een vervallen fortje steil naar boven. Dit fortje is nu sinds eenigen tijd verlaten en wordt thans bewoond door een posthouder met enige oppassers. De kampong Dodiengo, die daaraan grenst, is bijna geheel uitgestorven door de pokken, die daar vroeger hechten hebben. Een vroeger resident heeft hier naast het fort een huisje laten bouwen voor tijdelijk verblijf bij zijn inspectiereizen; hiervan mocht ik gebruik maken om te overnachten. Het was de hele dag drukkend warm geweest, doch des nachts werd het vrij koel. Op den 12e November, des morgens om 7 uur, wandelde ik over de pas naar Bebaneh, welken afstand men in een goed half uur kan afleggen. De roeiers van Ternate waren bestemd om de gehele reis mee te maken, zodat zij een gedeelte mijner bagage mee voerden en de rest door koelies van Dodiengo gedragen werd. De hoofden der kampongs waren mij daarbij zeer behulpzaam, hetgeen ook wel noodig was, want, anders loopen de lui hier niet hard. De prauw van den Sultan liet ik te Dodiengo achter, wijl het hoofd reeds een andere voor mij te Bebaneh in gereedheid had laten brengen. Ware dit niet het geval geweest, dan had men de reeds gebruikte prauw over de pas moeten slepen: nu kon ik mij reeds om half negen te Bebaneh inschepen om direct de reis voort te zetten. Daar er weinig gunstige wind woei, moest er aanhoudend geroeid worden en de roeiers, die door den kapala-prauw slecht werden aangespoord, maakten geen groote haast, zodat wij niet voor des avonds 10 uur te Kauw aankwamen. Daar het landen moeilijk was, bleef ik maar in de prauw overnachten. Van koken aan boord was geen kwestie, doch ik had gekookte rijst van Dodiengo mee genomen, waarmee ik reeds mijn middagmaal gedaan had. Ik deed er nu ook mijn avondmaal mee; een blikje hazenpeper verving alle verdere. De oostkust, die wij heden volgden, was van het gebergte tot in zee steil aflopende en geheel met woud bedekt; geen sporen van mensen of cultuur waren zichtbaar; slechts een enkele woning met enige kalapaspeer kregen wij te zien in de loop van de avond. In de nabijheid van Kauw zag ik dat het gebergte zich meer terugtrok en dat het land langs de kust lager werd; zoodanig zelfs, dat daar Sagoebosschen voorkwamen, die men niet anders dan in moerassige streken aan treft. De slank van trassie op onze prauw was aanvankelijk af schuwelijk, waarom ik dacht dat men die lekkernij aan boord had meegenomen. Bij onderzoek werd daarvan echter niets gevonden en het bleek nader dat dit een gevolg was van het uitlooien van de nieuwe prauw in het zeewater: de stank vermindert dan ook langzamerhand. 12 November. Des morgens ging ik aan wal om koffie te drinken en rijst voor middag- en avondmaal te laten koken: voor ontbijt gebruikte ik slechts droge beschuit. Ik vervolgde om 8 uur de reis naar Tabello. Kauw is een groote kampong waar zelfs Chinezen wonen, die handel met de Alfoeren drijven; zij koop hier rijst, sagoe, gedroogde visch, karet, schildpad, tripang, enz. en verkopen lijnwaden en snuisterijen. Langs het strand vindt men een lange reeks van kalapaboomen, waartussen hier en daar, ver van de eigenlijke kampong, nog huizen gezien worden. Verder zagen wij bij afwisseling een zandig strand of rotsen die in zee staan. De huizen staan hier en elders allemaal op den vasten wal, doch niet ver van zee verwijderd en niet op palen. De vloer is de aarde zelve. Om half twaalf passeerden wij Poeloe-Baleh; Tandjong-Bian Medehe ligt tegenover dit eiland. Hier kregen wij een weinig wind om te zeilen; bij tusschenpoozen moest er echter weer geroeid worden tot Tandjong Miti en het daar tegenover liggende eiland van dien naam. De geheele kust van Tandjong Bian tol Tandjong Miti is wel niet hoog doch het lage gebergte loopt steil in zee af en de kust is geheel onbewoond. De zonderlinge vorm van het eiland Halmaheira wordt nog zonderlinger, wanneer men aan die grote vertakkingen nog de vele uitstekende kapen en inhammen toevoegt, welke wij reeds gepasseerd waren en welke verder volgden: men kan hierbij nog de vele eilandjes voor en in den omtrek van Tabello, enz. voegen. Des avonds 8 uur kwamen wij voor Tabello aan, doch wijl het zeer donker en het landen moeilijk was, troostte ik mij maar weer in de prauw te overnachten. Wel was er een lange brug, aan welks hoofd men kan aanleggen, doch, hoe fraai de brug eens mogen geweest zijn, thans was zij onbruikbaar. 13 November, des morgens, ging ik aan wal en ontmoette daar den Heer Been met zijn echtgenote, die zich hier als zendeling gevestigd heeft. Hij heeft hier een lief huisje opgericht, dat kraakzindelijk is ingericht, hetgeen nog al eenig verschil oplevert met de vuile woningen der Alfoeren. Het terrein om zijn huis is netjes en schoon gemaakt en met bloemen en vruchtbomen beplant en omheind legen om indringen van geilen. Werkvolk is hier tegen ƒ 6.— ’s maand genoegzaam te bekomen, hetgeen elders weer niet altijd het geval is. Hier lijkt katoen te zien, dat hier zeer weelderig groeit. Het erf is een model voor de Alfoeren, maar het vindt nog weinig navolging; zelfs heeft de Heer Been nog zo ver niet kunnen brengen, dat zij den weg en hunne erven in de kampong schoon maken: alles is daar met gras en struiken begroeid. Er is hier ook, evenals te Kauw, een zoogenaamd Residentshuis, dat door het hoofd of den Djoegoegoe bewoond wordt en er even vuil en verwaarloosd uitziet als al het overige. Er wonen hier meest Orang Slam, die al niet beter zijn dan de Alfoeren en meestal nog werkelijke, doch zoogenaamd tot Islam bekeerde, Alfoeren zijn. Ook werd hier een Chinees gevonden. De Alfoeren in de verschillende streken van dit eiland hebben, evenals de inwoners van Nieuw-Guinea, Ceram, Celebes, Boeroe, Borneo, enz., ook verschillende talen en dialecten en slaan soms ook vijandig legen elkaar over. Het gezag van den Sultan maakt de twisten hier echter minder bloedig dan elders. Om 8 uur, ’s morgens, vervolgde ik de reis, na bij den Heer Been koffie gedronken en rijst te hebben laten koken. Het land langs de kust was laag en schijnt zeer vruchtbaar en voor een gedeelte door Alfoeren bewoond, hoewel aan het strand geen kampongs te zien zijn. Meer binnenwaarts steeg 260 echter hier en daar rook op. De Alfoeren bepalen zich hier dan ook niet alleen tot de stranden, maar wonen ook ver binnenlands. De kust is hier en daar zandig; verder op ook met zwarte rotsblokken bedekt, die meer en meer toenemen, hoe meer men den voel van den Goenoeng Mamaeja en Galela nadert, totdat eindelijk de kust nabij Tandjong Larie in een geheel zwarte vulkanische massa overgaat: Batoe Angoes. De Goenoeng Mamaeja, die 3000 voet hoog zal zijn, daalt met verscheidene tandjongs in zee af, waarvan de Tandjong Larie de uiterste punt uitmaakt; zodra men deze laatste tandjong gepasseerd is, en zowel den zonderling afgeknotten berg Kerkan van Galela, als de zwarte vulkanische massa, die zo boog de golven reiken, zwart en zonder vegetatie, doch daarboven met een groen plantenkleed bedekt is, in 't gezicht krijgt, rijst onmiddellijk het denkbeeld op, dat deze vulkanische massa haar aanzien te danken heeft aan den wel voor 2/3 ontbrekenden top van den Kerkan. Bij nader onderzoek bleek echter dat dit niet het geval kon geweest zijn. Omstreeks 11 uur kregen wij een flinke regenbui en legen 3 uur des namiddags landden wij te Galela, waar ik mijn intrek nam in de ook hier bestaande residentswoning, waarin ook het hoofd, de Oetoesan van Ternate, zijn verblijf hield; hij ruimde echter eene kamer voor mij in. Het was hier even vuil en haveloos als elders, doch ik was tevreden slechts onder dak te zijn, en in de gelegenheid om water en rijst te kunnen laten koken: de laatste had ik zelf meegebracht met al de verder benoodigde gereedschappen en provisiën. Niet lang geleden had hier een zware storm gewoed, die de zee vol aan den hogen oever had opgevoerd en waarbij vele prauwen, doch geen mensen, verongelukt waren. Den 14 November, des morgens, wandelde ik door de kamp pong, die er beter uitzag dan te Tabello, en langs het strand naar de Batoe Angoes, waar ik door een moeras gestuit werd. Ik beklom daar een prauwtje om langs het strand en de inhammen op die vulkanische massa te botaniseren en het gelukte mij er verscheidene merkwaardige planten op te vinden. Dit varen was ook al niet gemakkelijk wijl de zee vol aan de rotsen meestal met koraalbanken bezet was. In een dezer inhammen besteeg ik een gedeelte waar al een voetpadje, door een altijd nog rolsachtige geul, aanwezig was. Onder een groote verscheidenheid van planten, heesters en zelfs vrij grote hoornen, komen voornamelijk voor: Pandanus spurius, P. latissimus, Cycas Rumphii, Fagraea (sp.), Aegiceras Xylocarpus, Rhizophora, Bruguiera, Ceriops, Kandelia, Gyperacea, enz. Het is verwonderlijk hoe op deze rotsbodem, waar van humus noch verweering nog weinig sprake is, zelfs grote hoornen, door aanhechting, tussen de rotsen in dringen, en zich een beslaan weten te verschaffen. Hoe verder men naar het binnenland over die ver uitgespreide vulkanische massa heen ziet, hoe weelderiger de vegetatie wordt, terwijl die nader hij het strand langzamerhand afneemt. Het is daar ook niet mogelijk om zich door de uitstekende, onregelmatig daar neerge worpen rotsen, een weg te banen. Deze eruptie moet reeds in lang vervlogen tijden hebben plaats gehad, en men wist mij dan ook slechts bij overlevering enig bescheid daarover te geven, waarbij echter weer verschillende lezingen voorkwamen. Het waarschijnlijkst kwam het mij voor, dat, lang geleden, zekere berg, meer in 't binnenland gelegen, Goenoeng Tohloh, deze vulkanische massa heeft aangevoerd, die zich palen ver uitstrekt, eerst hier in zee eindigt en tussen de bergen Mamaeja en Herkan ingesloten is. Wellicht was ook toen de plaats, welke thans met die massa is aangevuld en opgehoogd, een baai of inham der zee, waarin de stof zich gemakkelijk kon voortbewegen. Dat deze vulkanische stroom niet van Goenoeng Herkan kon uitgegaan zijn blijkt dan ook ten duidelijkste, wijl de stroom niet van die zijde, maar uit het westen of zuidwesten gekomen is, en daarbij geen sporen van uitbarsting van den Herkan, noch een weg, welken die stroom zoude moeten gevolgd hebben, aanwezig zijn. Naar het verlies van waarschijnlijk 2/5 der hoogte van den Herkan zal ik nader mijn gevoelen mededeelen, wijl die mijns inziens nergens anders kan gebleven zijn, dan in de diepte teruggenomen. De zwarte rotsklompen, welke langs het strand van af den voet van den Goenoeng Mamaeja tot aan de Batoe-Angoes voorkomen, schijnen almede tot deze geschiedenis te behoren en door de zee derwaarts gevoerd te zijn. Aan den voet van den berg Mamaeja moet zich ook een warme bron bevinden, op een plaats van denzelfden naam als de berg. Het strand van Galela is van af de Batoe-Angoes met een mul zwart zand veel voeten opgehoogd. Hierop en hier achter is de kampong gelegen, waarin zowel Alfoeren als Chinezen en Mahomedanen gevestigd zijn. Van Chinezen was hier wel een dozijn woonachtig, die van den handel leven. Sagoe wordt hier door de Alfoeren veel aangevoerd, en voorts de artikelen onder Tabello vermeld. De Alfoeren onderscheiden zich hier weinig van de Mahometaanse, behalve dat zij slechts met de Tjidadja, schaamtebekleeding, gekleed zijn; bij feestelijke gelegenheden komen zij echter in hetzelfde kostuum als laatstgenoemden voor de dag en dragen zelfs ook hoofddoeken, ofschoon geen van beide lang haar laten groeien. Hunne vrouwen dragen onder gewone omstandigheden korte kleedjes, maar zijn bij feesten ook even fraai uitgedost als de Orang Sama; zij hebben ook, evenals deze, schoon, lang en zwart haar. Men vindt hier geen levend water, maar wel vele gegraveerde putten, waarin het water, dat ook gedronken wordt, zoo vuil is, dat men het noodzakelijk heeft om te baden te bezichtig. 15 November. De zendelingen Been en Klaassen hadden, nog niet lang geleden, zich hier te Galela gevestigd, doch nadat hunne huizen door onvoorzichtigheid in brand geraakt en geheel afgebrand waren, verhuisde de eerste naar Tabello en de tweede naar het zoetwater-meer Talaga-lamo, dat is: groot meer, hetgeen op een half uur gaans van de kampong Galela binnenslands gelegen is. Men loopt nog bijna een half uur varen om aan de woning van de heer Klaassen te komen, die aan een andere zijde van het meer gelegen is, in de bijna kampong Swakenara; Swake of Soewake, ook Doko, betekent: kampong, en nara: in het midden; dus de kampong in het midden, waarschijnlijk van de lengte van het meer. Daar tegenover, op korten afstand van het meer, woont een ander zendeling, de Heer van Dijken, niet ver van de kampong Doko-lamo, dat is: groote kampong, op zijn heerlijkheid, die hij Duina genoemd heeft. Aan die heeren verzocht ik, een paar dagen bij hen te mogen doorbrengen, hetgeen mij gereedelijk werd aangeboden. Ik begaf mij dan langs een vroeger goed aangelegd, doch nu bijna dicht begroeid voetpad, nu eens klimmende en dan weer afdalende, derwaarts op reis. Te Bebaneh, alwaar een steile helling naar het meer aldaar loopt, sliep ik in een piauw en landde daarna spoedig bij de Heer Klaassen aan, die, even als zijn echtgenote, mij hartelijk welkom heette. Zij bewoonden een klein, doch lief huisje, pas onlangs voor hen nieuw opgericht. Een ruim erf was hierbij, want aan gronden is hier nergens gebrek. Alles is hoog boven, doch dicht aan het meer gelegen. terwijl in de onmiddellijke nabijheid enige Alfoerse huizen staan, die tot de kampong Swakenara behoort. Het uitzicht, zowel op het meer als op de groene omtrek daarvan, een paar kleine eilandjes daarin, die allemaal met groen bekleed zijn, en op de berg Kerkan, die daar met zijn volle lengte in het meer reikt en aan die zijde nog geheel met bos bedekt is, heeft een afwisselend en aangenaam voorkomen; terwijl een paar soorten wilde eenden overal rondzwemmen. Minder aangenaam is het voorkomen van krokodillen in het meer, die soms de eenden en ganzen wegroven. Het klimaat is hier veel frisser en de nachten zijn koeler dan aan het strand te Galela. Het meer zou volgens deze heren 26 vadem diep zijn, drie kwart uur roeiens lang en gemiddeld 20 minuten breed. Het beslaat een onregelmatig langwerpig vierkant: vissollen van enige beleekenis komen er niet in voor; slechts zeer kleine visje, als stekelbaarsjes, en een soort ikan Iele of gaboes zijn de enige die men kende. Als een gevolg van de schaarschheid van visch zijn ook zelden watervogels te zien en wegens de diepte van het water groeien er ook geen waterplanten, behalve op sommige plaatsen langs de kanten. Nehimbium speciosum is er nog al vertegenwoordigd, doch komt zelden in bloei, wijl de bloemstengel zich niet kan heffen het water verheffen kan en de bladeren ook zelden opslaan, maar meest altijd op de oppervlakte van het water drijven. Een Potamogoton en een Utricularia ziet men ook veel op ondiepe plaatsen langs den oever. Het water is goed van smaak en wordt algemeen als drinkwater gebruikt, ofschoon de heren toch nog putten hebben laten graven, omdat het meerwater wel eens verontreinigd wordt. Het meer heeft wegens de diepte een donkere kleur, als men er over vaart. Bij het graven der putten te Swakenara werden eenige nieuwe Hollandsche Rijksdaalders in een graf gevonden. De vinders durfden zich deze echter niet toeëigenen, daar zij beweerden dat die niet hun, maar den daar begravene toebehoorden. Behalve de evengenoemde eilandjes, die men van uit de woning van den Heer Klaassen zien kan, bevinden zich nog vele andere in het meer verspreid, waarvan sommige met hunne rotswanden hoog boven het water uitsteken. Langs het meer, hoewel niet zichtbaar aan de oever, en verder in het binnenland zijn vele Alfoersche kampongs, wier huizen alle achtkantig zijn en daardoor een zonderling uitzicht hebben, wel iets gelijkend naar een volière of een kippenhok. De vorm wordt echter gemakkelijk verkregen door het afkappen der uiteinden van de galerijen, terwijl het middengedeelte toch vierkant is. Zij zijn allen zonder ondersteunende pilaren op den grond gebouwd, doch men vindt er toch ook verheven slaapplaatsen en zelfs houten zitbanken in. Even als elders werken deze Alfoeren liefst niet meer dan hoogst noodzakelijk is. Beperkte geldmiddelen aan den Sultan van Ternate noopt hen evenwel om rijst te planten, waarmeed, zij hun landrente kunnen betalen, door een gedeelte te verknopen, terwijl zij zelf ook wel rijst lusten, afgewisseld door Sagoe. Tabak telen zij op hunne ladangs tegelijk met en in de nabijheid van de rijst. De planten die ik er van zag waren klein van blad doch stonden overigens vrij goed. Ook de rijst had een goed voorkomen en kan wel met die der ladangs op Bangka concurreeren; zij was kort van stengel doch goed geladen Damar wordt in de hosschen ook voor eigen gebruik om te branden en voor den handel verzameld. De inwoners leven rustig onder elkaar, doch zijn zeer geneigd om ten oorlog te varen, vooral met het doel om buit te maken en ook voor de eer om voor heldhaftig gehouden te worden, daar zij bij elke overwinning hunne zegetekens in hunne Saboes ophangen. Het kost den Sultan weinig moeite om, wanneer dit door het gouvernement verlangd wordt, honderden Alfoeren geneigd te vinden om ten strijde te trekken. Doch ook uit verveling, omdat zij geen tijd niet weten te besteden, zwerven de jonge lieden soms jaren lang op goed fortuin rond. Dat zich onder die omstandigheden weleens een zeeroover vormt, is meermaals gebleken; anderen keeren, soms na een afwezigheid van 10 tot 20 jaren naar hunne betrekkingen terug. De zandelingen wonen echter rustig en vreedzaam onder deze Alfoeren, zonder de minste vrees noch voor hun leven, noch voor hunne bezittingen. Aan bijgeloovigheden ontbreekt het bij deze lieden evenmin als bij andere volken. Voor hunne doeden hebben zij meer achting dan voor de levenden en ouderen van dagen. Eerst na het overlijden wordt aan de lijken de meest mogelijke eer bewezen en men spaart alsdan geen kosten om de geest van den overledene te bevredigen. Het komt dan evenwel wat egoïsme in het spel, wijl men voor de zielen of geesten der overledenen, die steeds in hunne nabijheid zweven en al hun doen en laten gadeslaan, groote vrees koestert en zich dus met hen tracht te verzoenen. Zij zullen daarom een geloft nooit verbreken, wijl de geesten hun dit zeer kwalijk zouden nemen en hun ongeluk zouden berokkenen. Veel sierlijke dingen en zaken van dagelijksche behoefte, zelfs zilvergeld van aanzienlijke waarde, worden met hen ter aarde besteld of op de graven gedeponeerd. Het porselein of aardewerk, kopjes, schoteltjes, borden, enz., dat men op die graven vindt, is echter, evenals bij de Sekas op Bangka, altijd gebroken of beschadigd. Het doel daarvan is mij niet gebleken. De begrafenis geschiedt op verschillende plaatsen niet op dezelfde wijze. Sommigen te Galela begraven de lijken in de aarde, doch delven die later op om het dan nog overgeblevene gebeente te verzamelen en te, in een klein fraai kistje gelegd, op palen van 3 a 4 voet hoogte, boven het voormalige graf te plaatsen. Anderen - te Tabelo - begraven de lijken niet, maar leggen die, goed ingewikkeld, en met likkende wonden, in een eene open kist op palen van dezelfden vernielde hoogte, en wachten nu de ontbinding van het lijk af, om alsdan even als boven gemeld is, de beenderen te verzamelen en in een klein open kistje weer ter plaatse op te zetten. Het vreemde der zaak is dat beiden de begraafplaatsen direct aan hunne kampongs verbinden, zoodat die soms geen 25 passen van hunne woningen verwijderd zijn. Dit kan niet nalaten een verpestenden stank te verspreiden, waarvoor de reukorganen derze lijken echter minder vatbaar schijnen te zijn. De Alfoeren geloven, even als alle egoïstische mensen, aan een betere en genotrijker toekomst na den dood. Straffen van vagevuur, hel of soortgelijken, zijn bij hen niet bekend en de duiveltjes, Selan, Anloe, Swangie en dergelijken, kunnen hen in hun leven soms wat lastig maken. Zij schijnen dus ook wel een geween te hebben, zonder dat hun dit bekend is. Hunne beschermheiligen kiezen zij naar welgevallen, hetzij een slang of een ander gedrochtelijk wezen, dat zij in hout gesneden in hunne tempeltjes, Saboea, op hangen, waarin ook de zegetekens, in den strijd veroverd, gedeponeerd worden. Die expedities worden ook aangeduid door de jonge gele bladeren van den Arenboom, tiolla- Madolo, die aan de daklatten worden vastgeklemd. Hunne Saboeta's zijn min of meer grote gebouwen, die niet bewoond worden maar, behalve voor vorenstaande doeleinden, ook voor feestelijke of godsdienstige samenkomsten dienen; zij zijn niet omwandelbaar, maar soms van zitplaatsen voorzien, en vertegenwoordigen de moskee's der Moslims en de kerken der Christenen. Veel nog zoude van de adat's en bijgeloofigheden derze Alfoeren te verhalen zijn; ik heb daarom de leerlingen zendelingen aangespoord, daarvan al leid ik hun bekend te boek te stellen en door den druk meer algemeen bekend te maken. Den 16en November bracht ik met mijn gastheer, den Heer Klaassen, per prauw over het meer, een bezoek aan den beer van Dijken en zijn echtgenote Je Duma, die daar met hem een aardig huis met bloementuin heeft aangelegd. Koffie en Arrowroot zijn ook door hem aangeplant en van de laatste heeft hij reeds veel naar Nederland aan het genootschap te Utrecht gezonden. De bodem is er zeer onvruchtbaar; de katoenheester en wijnstok groeien er weelderig, maar het is jammer dat de Heren die laatste niet weten te behandelen. De Heer van Dijken bezat 7 vette koeien van Bengaalsch ras die er prachtig en welgevoed uitzagen. Er is hier dan ook geen gebrek aan voedsel, want tussen Duma en de kampong Doko-lamo ligt een uitgestrekt en vlak terrein, geheel met koesoe-ksesoe of alang-alang bekleed, waarop wel een honderd stukken rundvee ruim voedsel vinden kunnen. Het transport van vee van en naar Ternate, de eenige markt er voor, is echter bezwarend, daar het prauwloon voor enkelte te duur zou komen en het transport daarbij nog niet veel moeite zou gepaard gaan. Van Swakenara naar Duma hebben de Heren voor hun rekening een goed voedpad aangelegd, dat, op weinig afstand van het meer, eenige kampongs doorsnijdt. Men verbeeldt zich dat de Alfoeren dit voorbeeld verder zouden volgen en dat het maken van goede wegen een begin van beschaving zou tot gevolg hebben. Er bestond ook plan om deze weg van Swakenara verder naar Galela door te trekken, waarvan trouwens reeds een groot gedeelte van Galela aan het begin van het meer op Bebaneh beslaat. Het woord Bebaneh is zo hier als te Dodiengo toepasselijk op de slechte hellingen, die daar gevonden worden en waarop de weg klimt en daalt. Met den Heer van Dijken maakte ik een goede wandeling op den nieuw aangelegden weg en door enige kampongs, die bijna allen lijdelijk verlaten waren, daar de bewoners ervan, met den pas Bloeiende bezig, zich op hunne landbouwgevestigd hadden. Die kampongs waren vrij goed onderhouden en prijkten allen met de graven en beenderen-kistjes van hunne dooden op palen, in de onmiddellijke nabijheid. Vruchtboomen, voornamelijk Manga’s en Doekoe’s, werden ook overal aangeplant: Mangis of Manglans waren er schaarsch. De Rembang spatode, Hibiscus Hosa sinensis, de granaatappel, Punicia granatum, de Melati-gambier, Jasminum grandiflorum, de Melati beloel, Jasminum Sambac, enz., ontbraken nergens. Des avonds keerden wij per prauw naar Swakara terug. Het water in het meer was door den wind zeer bewogen, zodat wij gedurig kleine golfjes in onzen notendop binnen kregen die er met een kalapadavert uitgeschept werden. 17 November. Daar ik vernomen had dat er, behalve het grote meer, Talaga lamo, nog drie andere meeren, in oppervlakte naar het noorden, bestonden, wenschte ik ook die te bezoeken. De Heer Klaassen bood zich aan mij om vergezellen. Wij stapten nu weer in een prauw, voeren het meer over en worstelden met veel moeite door een veld van dicht in elkaar gesloten op het water drijvende bladeren van Nelumbium speciosum, Taratatah, en bereikten eindelijk den oever, dien wij opklommen. Wij vonden op de hoogte vele lege huizen, maar eindelijk ook een bewoond huis, welks bewoners ons terecht wezen, om, aan de andere zijde weer af te dalen, het tweede meer te bereiken. Dit meer besloeg veel minder oppervlakte, misschien nog geen vierde van het grote meer, en er was hier overigens niets bijzonders te zien. Wij dachten nu ook nog de twee andere meeren te bezoeken: doch daartoe bestond van hier uit geen gelegenheid en wij zouden daartoe een grooten weg hebben moeten maken. De tijd veroorloofde ons dit niet, zodat wij maar besloten terug te gaan. Van de twee verder gelegene meeren verhaalde men ons, dat er nog een klein en een groot lang meer bestond. Het laatste zou langs den voet van een in het verschiet zichtbare bergloop loopen en zich zeewaarts ombuigen, doch van geen van allen was een uitwatering bekend. Het ontstaan van deze meeren, in verband met het verdwijnen van den loop van den berg Kerkan, is waarschijnlijk aan verzakking van den bodem toe te schrijven. Na een hartelijk afscheid van deze brave lieden genomen te hebben, keerde ik des avonds naar mijn logement aan het strand terug. Het idee van het Utrechtsche genootschap om deze lieden hier midden onder de echte Alfonso's te plaatsen, is schoon, doch getuigt niet van zaakkennis, daar men hier evenmin slagen zal christenen te maken als op Nieuw Guinea. Vooreerst zijn de inwoners zoo bijgeloovig aan hunne oude overleveringen gehecht, dat zij daarvan niet durven afwijken, uit vrees voor de schimmen hunner voorouders: ten tweede gevoelen zij geen behoefte naar verandering van Godsdienstvereering: ten derde is de christelijke leer, zoals die door de zendelingen gepreekt wordt - Een hem eenmaal onbegrijpelijk. Daarbij komt nog, dat zij niet eens, behalve om bijzondere redenen, den Godsdienst van hunnen vorst, de Mahometaanse namelijk, willen aannemen, hoewel die voor hen veel aannemelijker is, dan de Christelijke. Leraren voor de jeugd zouden nog het wenschelijkste zijn, doch de jeugdige knapen, die van de ouders geen aansporing te wachten hebben, vinden het leuker, zich in het zand of in het water rond te spelen en zich in de zon te braden, dan naar school te gaan. Hier waren ten minste ook daarvan geen resultaten verkregen. 18 November. Met den Heer van Dijken had ik afgesproken, dat wij heden te zamen den goede Herken zouden beklimmen, om diens zonderlingen vorm van nabij te beschouwen. Onze weg lag aan de oostzijde des bergs en liep eerst door Alang-Alang-velden, doch al spoedig onafgebroken door het woud. De hoogte van dezen berg schatten wij op niet veel meer dan 1000 voet boven de zee en wij beklommen dien, langzaam voortgaande, daar het nog al steil in een rechte lijn opwaarts ging, in 1 1/2 uur, terwijl wij slechts 1 uur beschoten om snel aan te dalen. Boven gekomen zagen wij een gelijk terrein, dat rondom den top des bergs liep als een ring, die dan eens zeer smal, dan weer eenige roeden breed was. Het binnenste van die ring liep even steil naar beneden, als de buitendeel van des bergs, zodat het binnen gedeelte, waar de top moet gestaan hebben, nu in een grooten trechter herschapen is, die echter rondom langs de steile hellingen, even als de buitenkant, met bos bezet is, zodat van den bodem, wellicht een paar honderd voet diep, niets zichtbaar was. Een van onze volgelingen daalde in de trog, tol op de bodem af en kwam aan de overzijde weer te voorschijn. Hij wist ons niets anders te verhalen, dan dat er op de bodem geen water stond, maar dat die, even als de wanden, met woudboomen, struiken, Bamboe, enz. begroeid was. Het regenwater moet dus langs een onderaardsch kanaal wegvloeien, waarschijnlijk in het bel daaraan grenzende meer Talaga-lamo. Wij lieten onze kleine bagage op de plaats waar wij het eerst het hoogste punt bereikt hadden, hingen onze door de regen nat geworden kledingen daar in de zon te drogen en begonnen nu de wandeling op de ring rondom de grote trog. Meestal vonden wij zwaar bos, doch ook veel Alang-Alang-velden, ontstaan door het vellen van het bos, om daarop te boekhouden uit te oefenen. Deze ring was, zoals reeds gemeld is, bij afwisseling meer of minder breed daar, waar zij het smalste was, was de helling naar binnen minder steil, zodat men daar het gemakkelijkste kon afdalen bijna waterpas, doch ook soms eenigszins rijzende of dalende, maar nergens was een doorbraak aanwezig, waaruit de inhoud zou kunnen uitgestroomd zijn. De bodem was met een dikke laag humus bedekt. Van lava of vulcanische stoffen vonden wij niets: slechts enige lichte poreuze steenen werden hier en daar gezien, die waarschijnlijk tot de formatie van de berg zelf behoorden. Hoewel het ongebaande voetpad, dat over de hele ring liep, ten nietje was dat de inlanders hier soms ronddwalen om boschproducten te zoeken — waaronder ook eieren van Maleo megapodius behooren, waarvan wij de kolossale nesten of aarde-hopen aantroffen - ons soms veel moeite kostte om het door te worstelen, vooral waar dit pad geheel met alang-alang was dicht gegroeid, en ofschoon wij, lot over de oren er door waaiend, in de brandende zon, een doortocht moesten forceeren — hadden wij toch in twee uren de cirkel afgewandeld, en kwamen wij (na weer bij onze achtergelaten goederen te zijn) terug op de plaats waar we onze achtergelaten goederen hadden achtergelaten. Ik vond enige interessante planten maar ook veel bekende, zoals kolossale Canarium commune, kanarie, wier vruchten de bodem bedekten: voorts veel palmsoorten, waaronder de kolossale hoornen: Laurineën; een klimmende Strijknot, met rijpe vruchten: jonge planten van een soort Livistona, wier jonge bladeren tot wateremmers gevormd worden; grote stammen van een Caryota. De voorzieningen die gebruikt worden, een paar soorten Pinanga: Arenga Sacharifera, die over de hele berg met honderden voorkomt en van wier palmwijn veel gebruik gemaakt wordt, doch waarvan men geen suiker kookt; verscheidene rotan- en bamboesoorten; vele soorten lianen, waaronder een Smilax, die ons met zijn doornen, over de grond liggende, stengels menigmalen deed struikelen of ons den weg versperde; van Scilamineën kwamen vele en ook zeldzame soorten voor, waarbij ook de Globba doerian, met grote bolvormige vruchttrossen, die niet onaangenaam van smaak zijn: zelfs Kalapa en Pinang-boomen loonen nog de plaatsen aan, welke vroeger in cultuur zijn geweest. De zuidoostzijde van de berg wordt voor een groot deel, tot bijna aan zijn top, tussenpoozen en af wisselend in cultuur gebracht en, hoe steil ook, toch met padie beplant, nadat al de geboomde, behalve de Arenga Sacharifera, Gotte-madolo of Arenboom, is weggekap. Die streek, die sterk afsteekt bij de aangrenzende bosschen en meer best voorkomend van een boomgaard heeft, bevat honderden en de hele berg duizenden Arenboomen van verschillende hoogte en ouderdom, die niet geplant, maar van zaden, door hoge afstroomende water of door dieren verplaatst, zijn voortgekomen en die allen eigenaars hebben, doch bij lange niet allen geopt worden. De Alfoeren zijn liefhebbers van de Sagowier of den gegisten palmwijn en laten dien onmiddellijk verzuren, als ze uit de bloemsteng in de bamboekokers vloeit door steeds een gedeelte droesem in die kokers te laten. Deze kokers worden dientengevolg ook nooit schoon gemaakt. Bij de inzameling der Sagowier wordt die in daartoe medegebrachte kokers overgegoten. De zuidwestzijde van de berg zoude volgens zeggen minder voor cultuur geschikt zijn, wijl het daar te sleenachtig is, van daar ook dal de natuurlijke vegetatie daar nog in volle kracht is. Herten, varkens en koesoen — Phalangisla — moeten hier ook veel voorkomen; van de varkens zagen wij vele sporen van het omwroeten van de grond; witte, roode en groene kakeloenen en roode Loeries zijn er ook overvloedig en zij maken zich steeds door hun vervelend geschreeuw bekend. Onder meer aardigheden verhaalde men hier ook, dat de top van de Kerkap aaneenvolgend daarvan was afgeworpen en in dezelfde vorm er vlak naast was neergezet. — Nu staat er werkelijk een kleinere berg naast den Kerk, die er wel haast op zou passen, maar ook deze gaat aan ’t zelfde euvel mank, namelijk dat ook hij zijn kruin verloren heeft en dus waarschijnlijk van binnen ook trechtervormig is. Dit alles tezamen genomen en met de vier meeren in verband gebracht, komt het mij waarschijnlijk voor, dat het een zoowel als het ander aan verzakking van den bodem moet worden toegeschreven. 19 November. Des morgens 7 uur nam ik de terugreis weer aan en arriveerde reeds om 12 uur des middags te Tabello, waar ik door den Heer Been en zijne echtgenote vriendelijk ontvangen en uitgenoodigd werd een paar dagen bij hen door te brengen, waartoe ik dan ook besloot. — Des namiddags wandelden wij de vuile hoofdkampong en de omgeving zo ver mogelijk rond, en vonden de erven der hier en daar verspreide Alfoeren veel netter onderhouden dan die in de hoofdkampong, en zelfs met enkele soorten van bloemperken en sierplanten verrijkt. Langs het erf van den Heer Been loopt ook een beekje met goed water, dat echter, door veelvuldig gebruik in de kampong, te veel verontreinigd is, om als drinkwater te dienen. Daarom had de Heer Been hier ook een put laten graven, die heerlijk water opleverde. 20 November. De heer Been vergezelde mij in een prauw naar een paar voor Tabello liggende eilandjes, waarop ook enkele mensen van Tabello lijdelijk woonden, om er op den vruchtbaren bodem — ontbonden koraal en humus — eenig kuituur te drijven, voornamelijk padi, suikerriet en kladie, en waar zij, even als de Alfoeren in de kampongs, enkele planten tot siertuin en huiselijk gebruik kweeken, die bij sommigen dezelfde zijn als bij de Baltak’s op Sumatra, bv. Gomphrena globosa, Celosia cristata en plumosa en deze wel in vier kleuren als oranje, geel, donker- en lichtrood, Celosia argentea, Vinca rosea. Codiaeum moluccanum, Colocrodon 18 274 Jacquinii, Hibiscus Rosa sinensis, enz. De Anona muricata, zuurzak, was hier reeds verwilderd. Eene vreemde soort Broussonetia, waarvan de dames korte badjes droegen en de mannen Lijndako’s bereidden, en een fraaie boonbladerige Acalypha, behoorden ook tot hunne aanplantingen. Deze lieden waren zoo beleefd, dat zij ons zelfs, met suikerriet beladen, van de ene hut naar de andere volgden : wij waren onbeleefd genoeg om er niet van te profiteert. Ik verzamelde langs de stranden nog eenige planten en toen een regenbui uit de verte ons dreigde te overvallen, keerden wij haastig huiswaarts. Des namiddags, 5 uur, nam ik ten tweede male een hartelijk afscheid van deze, waarlijk niet hoognedigde, pioniers voor het Christelijk geloof, — dan ook hun eenig illusie heeft gemaakt. Ik dacht den volgenden morgen reeds te Kauw te zullen aankomen, doch de roeiers hadden er anders over beschikken hadden zich om 9 uur ter ruste begeven en de prauw laten drijven. Eerst tegen 5 uur van den volgenden morgen waren die lui weer aan de riemen, zodat wij niet voor half vier des namiddags te Kauw aankwamen. 21 November. Des gehele dag tegenwind, zodat er steeds moest geroeid worden. Het was echter aangenaam koel in tegenstelling met vorige dagen. Eerst kort na Kauw kregen wij een gunstigen wind. Wij kwamen daar om half vier des namiddags aan; om 5 uur werd de reis voortgezet. De zee was nog al bewogen met veel deining, doch er kwam wind genoeg opdagen om te kunnen zeilen en, met behulp der riemen, kwamen wij reeds des nachts te Bebaneh aan. Dikwijls heb ik mij verwonderd, hoe het mogelijk is, dat de roeiers die beweging zo lang kunnen volhouden, doch mij ook dikwijls geërgerd over degenen, die zich op alle mogelijke manieren, aan die dienst zochten te onttrekken, door eten, drinken, vuur maken om te ronken, en nog andere, soms zeer veelzakelijke verrichtingen, te volbrengen. Jongens van 16 tot 25 jaar waren gewoonlijk de beste en meest volhardende roeiers. Gewoonte en oefening schijnt hun dit werk gemakkelijk en uitvoerbaar te maken. Benijdenswaardig vind ik het echter niet en toch verkiezen velen het boven veld- of andere geregelde arbeid. 22 November. Des morgens 6 uur te Bebaneh geland, den pas overgewandeld en om 7 uur te Dodiengo aangekomen. Met het overbrengen mijner bagage, maar voornamelijk van het geen de roeiers op reis hadden ingekocht, zooals: labak, olie, kalapas, enz. verliep de tijd tot half twaalf, eer wij van Dodiengo konden vertrekken. De eb had hiertoe ook wel wat bijgedragen, daar de, met kalapas, enz. volgeladene, prauw moeilijk uit de rivier te brengen was. Die pas van Dodiengo naar Bebaneh is mijns inziens zeer ondoelmatig aangelegd en een groot bezwaar voor het vervoer der prauwen, die er overheen gesleept moeten worden. Ik geloof dat de steile hellingen, die men nu, zoo te Dodiengo als te Bebaneh, te passeeren heeft, zouden kunnen vermeden worden, door te Dodiengo niet in eens steil naar boven te gaan, maar den oever der rivier te volgen, en langzamerhand klimmende, het hoogste punt, daar men op den pas moet passeeren, te bereiken. Van daar zou men weer door een vallei langzaamhand kunnen afdalen tot vlak voor Bebaneh, waar die vallei door een hooge dam gesloten is; dezen dam zou men kunnen uitgraven, of wel er een tunnel doorheen leggen, zodat men bijna gelijkvloers te Bebaneh aan strand zou uitkomen. Ik geef dit echter slechts voor beter; een nauwkeurig onderzoek ter plaatse, waartoe ik niet geroepen en ook niet in de gelegenheid was, zal in dezen moeten beslissen. Slechts weet ik, dat er in der tijd gelden toeloop verbetering van die weg zijn toegestaan, doch dat die verbetering niet heeft plaats gehad. Ook is de bevolking van Dodiengo legering en met te veel werkzaamheden overladen, om dit werk ten uitvoer te kunnen brengen. Men zou daarvoor wel een zeker getal van toch niets doende kettinggangers kunnen bezigen. Eindelijk geraakten wij met roeien en duwen de rivier en hadden aanvankelijk goed weer, met een weinig wind om te zeilen. Tegen 5 uur des namiddags kregen wij echter zware golfslag, waarbij de prauw geweld begon te slingeren en de vleugels met geweld in het water ploften. Ik begon zelfs te vrezen dat ons vaartuig er onder zou bezwijken; dat het niet buiten gevaar was, hebben vele voorbeelden geschaafd; want er behoeft slechts een der niet zeer stevige vleugels te breken of los te raken, om het vaartuig te doen zinken. Ik hield de roeiers in het oog, om te zien of zij er ook gevaar in zagen, doch op hun gelaat was geen vrees te lezen. Dit boezemde mij dan ook weer nieuwen moed in, maar toch was ik niet recht op mijn gemak, daar de golven gedurig over de rand der prauw heensloegen en dat ding vrij lek was, zodat er gedurig moest gehoosd worden. Die onaangename positie duurde voort, totdat wij om 7 uur des avonds onder den wal van Ternate aankwamen, waar de zee wat tot bedaren kwam en wij voor den kraton van den Sultan van Tidore den vasten wal bereikten. Ik betrok mijn oud logie weer en werd bij den Resident, de Heer Schenck, weer hartelijk ontvangen. Van 25 tot 28 November vond ik werk genoeg om mijn verzamelingen te drogen en in te pakken voor de terugreis naar Java. Het gelukte mij, na lang zoeken, een paar groove kisten te bekomen om het herbarium in te pakken, dat, voor een gedeelte nog niet geheel droog, tot het laatste oogwenk ongepakt werd gelaten. Hetgeen toen nog niet droog was, werd in de bamboe sasaks gelaten, om aan boord nog verder gedroogd te kunnen worden. Het geheel bestond uit 570 soorten. Vier kisten met levende planten en ter kieming gelegde zaden, die op de reis meerendeels waren opgekomen, bevatten 70 soorten; voorts 150 soorten gedroogde zaden en 27 soorten vruchten op spiritus; welke een en ander aan de Directeur van ’s lands plantentuin alhier, is overgegeven. De Papoea genaamd Mangareni van het eiland Roon in de Geelvinkbaai, die tol Ternate met ons was mee gereisd, verhaalde dat de ziekte, bekend onder de naam van berri-berri, bij hen om de 3 a 4 jaren meestal hevig heerst, doch dat zij daartegen een probaat middel bezaten, bestaande uit de wortels van de kanarieboom (Canarium commune) en bij gebrek aan die, de wortels van de katapangboom (Terminalia Catappa), welke, gewassen en gestampt, in koud water geweekt werden, onder toevoeging van fijn gesneden stukjes van Beraboe. Deze laatste haalde hij uit zee, waar ze tegen rotsen of koraalriffen met hun voet zijn vastgeklemd. Hij bracht er mij wat van. Het scheen mij toe dat het niets anders kon zijn dan een kwallenpolyp, Nephthya Celosia, bekend als in de Molukse zee voorkomende. Ik vroeg hem of dit de eeuwige soort was, die met nut kon worden aangewend, waarop hij antwoordde, dat ook andere soorten van deze familie konden worden gebruikt. Met het afwitsel nu van deze twee componenten wordt het lichaam of de zieke delen bestreken en ook het hoofd ermee gebed, zodat het aangezicht reeds is aangedaan. Den 28en November kwam de mailboot Weenseil, gezag voerder Lochman van Koningsfeld, van Menado hier aan en vertrok den 29en des morgens 10 uur. Ik had dus tijd genoeg om mijn bagage aan boord te bezorgen, waartoe zich genoeg vrijwillige koelies aanboden. 50 November. Des namiddags om 3 uur kwamen wij voor Buru, en vertrokken weer later die avond. Ik trof daar nog een oud vriend van 1860, de luitenant Tuanakotta, aan, met wien wij toen een reisje naar Boeroe-Oki maakten, waarbij hij ons goede diensten bewees. 1 December: des morgens 8 uur te Ambon aangekomen. Men huilt van die naani in de later leid Ambon gefabriceerd, hetgeen echter door geen enkel Ambonees begrepen wordt. Ook hier trof ik een oud vriend van 1860, de Heer de Fretes, aan, die, door zijn zendingen van planten, ’s lands 278 plantentuin te Buitenzorg zeer aan zich verplicht heeft. Van niemand in de hele Archipel ontving ik de planten zo goed verzorgd en netjes ingepakt. Bij hem logeerde ik tot den volgenden middag, toen hij mij nog over land naar Wai-niti bracht, waar de stoomboot vertrokken was om kolen te laden. Ook had ik het genoegen de oude vrienden kapitein Kraal en echtgenote en kapitein Mekem daar te ontmoeten en vele blijken van vriendschap van hen te ontvangen. 2 December; des namiddags 5 uur vertrokken. 5 December; des morgens 8 uur op de reede van Banda aangekomen, waar het zeer levendig was en alles een veel frisser aanzien heeft dan te Ambon en te Ternate, welke laatste plaatsen in verval geraken, terwijl de eerste floreert. Hieruit blijkt dat de Heeren Perkeniers goede zaken maken, niettegenstaande wij hun werkvolk van Java moeten toevoeren. 4 December, des namiddags 4 uur. van de reede van Banda vertrokken en den 6en December, des morgens 8 uur, voor Timor-Deli aangekomen. Hier werden 600 picols koffie, sandelhout en was, voor Makassar, ingeladen. De inlanders brachten ten verkoop: Manga’s, Oranje-appelen, Delima, Kalapa, Pisang, rood en witte wijn. Om een uur des namiddags vertrokken wij weer. 7 December, des morgens 9 uur. ter reede Timor-Koepang aangekomen. 8 December, des morgens, ging ik met de Heren van Gorkum en Vermeulen aan wal, en maakte een toer te paard in de omgeving. Wij hadden dit paardrijden aan den Resident Caspersz te danken, wijl er op de hoofdplaats, wegens gebrek aan gras, geen andere dan eenige politiepaarden waren, waarvan wij mochten profiteren. De Resident zelf had zijn paarden naar het binnenland gezonden. Het land ziet er, vooral nu de regentijd nog niet was ingetreden, allerdroevigst uit. Overal komt de koraalkalk aan de das en deze is meestal nog te weinig verweerd om met goed gevolg in cultuur gebracht te kunnen worden. Gras groeit er weinig en in den drogen tijd verdort het geheel en al. De vegetatie, die nog op zulk een terrein lijkt te kunnen groeien, wordt wegens gebrek aan brandstof spoedig weggekapt, zodat zij ook geen humuslaag vormen kan. Op de hoofdplaats zelf en in de valleitjes, waar, door bemesting of heel afspoelen der hoogten, zich eenige humus verzameld heeft, of waar leven en water gevonden wordt, komen evenwel weelderig groeiende hoornen en heesters voor. Zoo ik wel onderricht ben, dan heeft de tegenwoordige Resident, de waterleiding aangelegd, die de geheele stad en ook de schepen van goed drinkwater voorziet. Dit water wordt verkregen door de afdamming van een kleine rivier, op genoegzame hoogte om verval genoeg te hebben, om het overal te kunnen verspreiden. Op onze route wees men ons ook nog een kleine bron van helder en frisch water, waar men bezig was kleeren te wassen en waar ook de Heren van de Hoofdplaats zich wel eens gaan baden. De Lontarpalm - Borassus flabelliformis - zagen wij veel op de hoogte in de verte groeien. Van de jonge bladeren worden hier, evenals op Ambon en Ternate van de Woka (Livistonia rotundifolia) watervaten en putemmers gemaakt : terwijl van de palmwijn de bekende deugdzame Lontar-suiker gekookt wordt. Het vlezige, met pulpa opgevulde, gedeelte der vrucht wordt ook een smakelijke marmelade bereid. Het naast de stad gelegen, zacht hellende gebergte ziet er zeer dor en kaal uit, en is slechts dun met heesters en struiken bezet, waaronder enkele door de bijl gespaarde palmen en ook andere hoornen voorkomen. Het strand is rotsig en zandig en een kleine rivier, die men, bij hoog water, uit zee binnen varen kan, maakt het landen alsdan nog al gemakkelijk. Goed onderhouden en gewitte Chinese sleens huizen staan onregelmatig langs het strand, en vormen aan de binnenzijde een regelmatige straal, met huizen aan weerszijden, waarop kleine dwarsstraten uitkomen. De woningen der Europeanen staan hier en daar verspreid langs goed onderhouden binnenwegen. Het fortje, dat thans door de bezetting verlaten en in verval geraakt is, is nog bewoond door de civiele geneesheer de Jong, de schout en zijn satellieten. Het ligt vlak aan strand op een verhevene rots aan de westzijde der stad en is geheel door de voorliggende rotsen gedekt. Het voormelde riviertje stroomt langs den voet van deze rots in zee. Alles wacht hier op den regentijd, die in de maand Januari moet invallen, om de toebereide schrale stukjes land te beplanten. Hoornvee ziet men nergens, wegens gebrek aan voedsel; zelfs geilen, die zich nog al met blaadjes behelpen kunnen, hebben wij niet ontmoet. Sandelhout wordt slechts uit het gebergte verkregen: ik zag er op onze route geen enkel exemplaar van. Dit schijnt dus ook al niet veel te zijn, want de Santalum album of het sandelhout groeit slechts op schrale sleenachelige gronden. Timor is beroemd wegens het daar ook voorkomende Bidara-laul, Strijknotos Colubrina, dat men voor hetzelfde gehouden heeft als Strijknotos ligustrina; doch de vruchten, die ik van den Resident Caspersz mocht ontvangen, waren bepaald verschillend van die, welke op Java en Bali voorkomen, zoodat het werkt als twee verschillende soorten schijnen te zijn. Onder den naam van Bidara-laul toonde men mij echter ook Alstonia specabilis. Nog vele andere planten worden met den naam van Bidara-laul, bestempeld, zonder er in de verste verte eenigszins naar te gelijken. Des avonds om 6 uur vertrokken wij naar Makassar. 11 December, des morgens tien uur, te Makassar aangekomen. 12 December, des morgens half 9 uur, van Makassar vertrokken naar Soerabaia. De handel van Makassar schijnt te bloeien en meer en meer vooruit te gaan, doch hij richt zich voornamelijk naar Singapore. 13 December. Om één uur des namiddags te Soerabaia aangekomen, en aan wal gaan logeeren. Dit was noodzakelijk, wijl de Willem III eerst den 21en naar Batavia zoude vertrekken. Wel was er gelegenheid om met een andere boot reeds den volgenden dag de reis te doen, doch, om aan alle formaliteiten te kunnen voldoen, was die laat wat kort. Hierbij kwam dan nog de last van het overscheepen van bagage, waartoe almede consent noodig is. Gelukkig kwam er evenwel laat van Batavia dat de Willem III reeds den 18en moest vertrekken. 18 December, des morgens half twaalf uur, van Soerabaia vertrokken. Tot dusverre hadden wij van af Ternate het prachtigste weer en een kalme zee. Op de reede van Soerabaia liep echter reeds een sterke stroom en zoodra waren wij de straat Madura niet uit, of de zee begon hol te worden. De slinger van de boot nam steeds in hevigheid toe, zoodat alles, wat niet goed vastgezet was, omvergeworpen en sommige zaken verbrijzeld werden, zoals glazen, borden, lepsteentjes, enz. hetgeen een vreeselijk rumoer te weeg bracht. Hoe aangenaam de Willem III ook bij goed weer is, bij hoge zeeën slingert hij des te erger wegens zijn hoge bouw. Door zijn lengte wordt het stampen wel getemperd, doch de golven verhief zich desniettemind van achter en van voren hoog boven het duikende schip. Op de hoogte van 1 gal werd de zee iets kalmer, maar zij nam later weer in hevigheid toe, tot op de reede van Batavia, waar het ook boos weer was. Wij stoomden, dus naar het eiland Onrust waar wij den 21en December om 11 uur des voormiddags aankwamen. Wij vonden daar ook de boot, die heden naar Semarang moest ver trekken, liggen, terwijl het stoombootje Tjiliwoeng er de passagiers voor Semarang had aangebracht. Wij profileerden van dat bootje om naar wal te gaan. De overscheping vond daar geen bezwaren en de Tjiliwoeng bracht ons, trots de hoge zee op de reede en de golfslag op de kust, 282 gemakkelijk het kanaal binnen, tot voor de kleine boom, waar wij op den middag aanlandden. 25 December, naar Buitenzorg teruggekeerd. Buitenzorg, den 20en Maart 1872. VERSLAG OVER DE GOVERNEMENTS-KINA-ONDERNEMING OF JAVA OOST EN ZUID HET JAAR 1879. DOOR J. C. BERNELOT MOENS. 1. Weersgesteldheid » Het weer was, gedurende 1879, zeer gunstig voor de planten. Een eigenlijke droge maand ontbrak, daar de regens steeds aanhielden en het zelden langer dan eenige dagen achter elkaar droog was. De planten hebben zich daaraan ten gevolge over het algemeen gunstig ontwikkeld. Op twee plaatsen van de ten zuiden van Bandong gelegen etablissementen, — te Tjinjiroean en Kawahjiwidei, werden regenmeters geplaatst van het meteorologisch Observatorium te Weltevreden, en de gevallen hoeveelheid regen dagelijks opgeteekend. Op den Tangkuban-Praoe werd zulks onnoodig geoordeeld, omdat daar reeds, door de particuliere Kina-onderneming Soekawana, regenwaarnemingen worden verricht. 2. Vermenigvuldiging Het totaal der met ultimo December in den vollen grond slaande planten bedroeg 1.678.670. Hiervan zijn 441.000 Ledgeriana-stekken, en 510.970 Ledgeriana-zaadplanten. Op de kweekbeddingen bevonden zich nog 597.500 planten, waaronder 746.000 Ledgeriana-stekken. In het laatst van 1878 werd een overvloed van uitmuntende Ledgeriana-zaden gewonnen, zodat niet alleen de kwekerijen der Gouvernements-onderneming, maar ook die der particuliere planters, in 1879 ruim van planten der beste soorten voorzien werden. Gelijk in het vorige jaarverslag voorspeld werd, is het Ledgeriana-zaad in 1879 eerst zeer laat — in November en December— rijp geworden. In de hoeveelheid was gering, zodat slechts aan de aanvragen van particuliere planters op Java koude werden voldaan, terwijl aan Britsch-Indische en Ceylonese planters ditmaal geen zaad van deze soort koude werden verstrekt. De Cinchona Ledgeriana schijnt, meer dan de andere soorten, een lang droog seizoen te behoeven om daarna, bij het vallen der regens, bloemen in overvloed voort te brengen, zodat, na dit uiterst droge jaar 1877, bijna iedere boom bloeide. Na de buitengewoon natte Oost-monsoon van dit jaar bestaat er vrees, dat ook nu weer weinig bloemen gezien zullen worden, en in ieder geval, dat ook in 1880 de vruchten weer niet voor December zullen rijpen. Met het stekken van Ledgeriana wordt steeds voortgegaan, maar het succes blijft gering, ofschoon op allerlei wijzen geprobeerd wordt in de wijzen van stekken verbeteringen aan te brengen. Nadat reeds vroeger — o.a. in 1876 — pogingen zijn gedaan om Ledgeriana op andere kina-soorten te telen, die niet met voldoende succes bekroond werden om er mee voort te gaan, is, in dit jaar, een andere wijze van telen in praktijk gebracht, die uitmuntend slaagt en zeer veel belooft. De Ledgeriana-telen worden nu op Succirubra-stammetjes van ongeveer één jaar oud, of op goed beworcelde stekken van deze soort geënt, op de wijze, die, in Europa, voor het telen van Rhododendrons o.a. wordt gebruikt. De geheele bewerking geschiedt in de kweekhuizen, waarin de planten blijven, totdat ze goed vergroeid zijn. Een gedeelte van deze telen, ruim 2600, werden reeds in de volle grond geplant en ze groeien nu in de eerste tijd zeer snel. Het zal de vraag zijn, — die door de proef moet worden uitgemaakt, — of de tael op de Succirubra-stam kan blijven voortgroeien, en dan deelt in het voordeel van de snelle, krachtige ontwikkeling van de roode Kina, of dat dit op de duur niet kan geschieden. In het laatste geval zal beproefd worden om de telen zeer laag op de Succirubra-stammen te plaatsen, en deze dan zo diep te planten, dat de tael gelegenheid heeft zelf wortels te maken en zelfstandig verder te groeien. Het grote voordeel, dat van deze kunstmatige vermenigvuldiging verwacht wordt, is, behalve een snellere groei van de Ledgeriana’s, de mogelijkheid om een aantal planten te winnen van de beste der onderzochte hoornen. Het was nimmer gelukt, hoe dikwijls het ook beproefd werd, om stekken van deze aan halt groeien te krijgen. Terwijl nu ruim een duizendtal geslaagde enten van deze hoornen, zeer welig ontwikkeld, gereed staan om in de vollen grond gebracht te worden. Daaronder bevinden zich o.a. ruim honderd stuks van den boom No. 67 die 13.5 pet. chinine bevalt. Het afleggen van Ledgeriana’s, vroeger nu en dan met goeden uitslag beproefd, is in dit jaar meer in het groot toegepast en ook deze wijze van vermenigvuldiging slaagt uitmuntend. De plantsoenen van C. officinalis worden alleen op het hoog gelegen etablissement Kawah-Tjiwidei uitgebreid: de nieuw aangelegde tuinen aldaar slaan zeer goed. C. succirubra is overal aangeplant waar de grond, of de ligging, voor andere Kina-soorten minder geschikt was. Het aantal hoornen deze soort is met 42600 vermeerderd. De vermindering van het totale aantal planten in de vollen grond is veroorzaakt door de volgende redenen. 80000 planten van G. officinalis zijn afgeschreven als waardeloos, zooals in Hoofdstuk 3 nader wordt vermeld. Te Lembang en te Tjibitong zijn oude tuinen van C. Calisaya Schnell opgeruimd, die weinig groeikracht meebieten vertoonden, zodat een vervanging door C. succirubra gewenscht voorkwam. Met die opruiming wordt ook in 1880 voortgegaan. Te Tjinjiroean, waar, in voor de tweede maal beplante terreinen, zeer veel sterfte was voorgekomen, is bij een telling gebleken, dat daardoor het cijfer der (aanwezige hoornen te hoog was opgegeven, en is dit aantal daarmede evenredig verminderd. De oogst heeft het cijfer met ongeveer 200.000 planten doen dalen, meestal slecht ontwikkelde hoornen van inferieure soorten. Van de beste soorten C. Ledgeriana en G. officinalis is dit jaar vooral gelogen geoogst door het afnemen van takken en het afsnijden in schillers (schrapen) van de bast, — en bij Officinalis ook door het gedeeltelijk schillen volgens Mac-Ivor’s methode. Slechts op Nagrak werden ruim 2400 Officinalis-planten gerooid uit een tuin, die noodzakelijk uitgedund moest worden. Onderhoud te Kendeng-Patih werd nog een terrein ontgonnen, dat ongeveer 10 buikten groot is. — Het gebrek aan werkvolk belette de tijdige afwerking, zodat, bij het einde van 1879, slechts 4 buikten plantklaar waren. Ook te Kioen-Goenoeng is een stuk boschgromd bij het beslaande plantsoen getrokken, ongeveer twee buikten groot. Op het nieuwe ontgonnen terrein, ten Noorden van Tjinjiroean aan het Malawar-gebergte gelegen en dat nu, als zelfstandig etablissement, den naam Tirtasari draagt, is een houtloods en tijdelijke opzienerswoning ingericht. Gebrek aan werkvolk verhinderde ook hier, dat men met het gereed maken van het terrein snel vorderde, doch langzamerhand konden toch enige bouwwerken plantklaar gemaakt worden, terwijl ook het aanleggen der hoofdwegen goed voorliet. Daar dit etablissement voorloopig uitsluitend bestemd blijft voor C. Ledgeriana, van de oorspronkelijke hoornen gewonnen door kunstmatige vermenigvuldiging (stekken, enten en afleggers), kan het verdere afwerken gewacht worden, tot zich meer werkvolk aanbod. In November werden daar de twee eerste bouwwerken beplant, voor de helft met stekken, voor de andere helft niet met enten. Op de oude etablissementen wordt voortgegaan met het op ruimen der tuinen van inferieure China-soorten, vooral om plaats te verkrijgen voor Ledgeriana-zaailingen. De ondervondene is opgedaan, dat de Ginchnona’s veel slechter groeien op gronden, die reeds eenmaal met kina beplant waren, dan op verse boschgronden. — Hetzelfde zie men bij de Koffie tuinen, en bij de Gouvernements-Koffiecultuur heeft die ondervinding aanleiding gegeven om een wijze van landbouw, waarbij telkens de oude tuinen afgeschreven en verlaten worden om te veranderen in alang-alang-, glagah- en Lantana-veldei, en op nieuw hout gekapt wordt om daarop nieuwe koffie-tuinen aan te leggen. Niettegenstaande de hoge kosten, aan een eerste ontginning verbonden, zou het voordeel, — door bevorderde groei der houtsoorten, — waarschijnlijk grooter zijn voor de onderneming, indien telkens de oude tuinen, nadat de eerste oogst is geoogst, werden verlaten, om nieuwe terreinen te ontginnen. Het is echter niet aan een Gouvernements onderneming om zulk een voorbeeld te geven, en daarom wordt, door meer en rationele grondbewerking en door meer moeite aan de plantsoenen te besteden, getracht, ook op deze bodem, die lijdelijk in minder gunstige condities verkeert, de hoornen tot goede ontwikkeling te brengen. Daar het voordeelig geacht werd, om deze, voor de tweede maal beplante gronden, zoo snel mogelijk met een gesloten plantsoen te bedekken, is nu op deze terreinen op een afstand van vier voet geplant, en wel op ongeveer vier voet. — Na een drie- of viertal jaar zullen die tuinen waarschijnlijk een uitdunning noodig hebben, die dan reeds, bij Ledgeriana, een bast kan opleveren van enige waarde. Daar, door het gebrek aan werkvolk, kon het Kendeng Patiënt niet genoeg terrein gereed komen voor de Officinalis-planten, die te groot werden om langer in de kwekerijen te blijven, moest daar op slechts drie voet afstand gepijnen worden. Dit gebeurde met veel hoop op een goeden uitslag. Ook hier zal bij tijd en ondertussen aan uitdunning gedacht moeten worden. Ten einde meer gegevens te verzamelen, tol eene op goede kennis van feilen berustende regeling van den afstand, waarop geplant behoort te worden, dienden ook de scheikundige onderzoekingen van jonge Ledgeriana-zaailingen en Officinalis-planten van 3- a 4-jarigen leeftijd. Een vierjarige Ledgeriana-boom leverde gemiddeld aan bast 0.26 kilogram, zodat vier boomen van die leeftijd noodig zijn om 1 kilogram droog bast te geven. De driejarige Officinalis-boomen gaven per boom 0.088, — de vierjarige 0.155 kilogram droog bast, zodat daarvan respectievelijk 12 en 7 boemen noodig zullen zijn om 1 kilogram bast te produceren. De boomen, waarmee deze proeven genomen zijn, slaan op afstanden van 6 voet voor Ledgeriana. en 5 voor Officinalis, en groeien welig. Volgens de analyse wordt de gemiddelde waarde van deze basten geschat op € 6 en € 4 per kilogram, volgens den legenwoordigen stand der markt. Metingen werden ook gedaan in een welig groeienden tuin te Tjibeureum van tweejarige boomen, die op voet geplant zijn. — De gemiddelde hoogte was 1.45 meter, de middellijn der kruin 1 meter, terwijl de stam-omtrek 0.1 meter was, gemeten op 0.1 meter boven den grond. Onder 30 boomen, die bij elkaar stonden, en tot deze meetproef dienden, en ook in het vervolg voor het voortzetting daarvan zullen dienen, kwamen er slechts twee voor, die als hybriden konden gelden. — Als maximum werd bij een derzer boomen een hoogte opgetekend van 1.9 meter, een diameter van het oppervlak van 1.4 meter en een dikte van stam-omtrek van 0.14 meter. De Helopeltis Anthonii bleef de plantsoenen teisteren, hoewel niet in zeer hevige graad. Het opvangen van deze insecten werd aanhoudend voortgezet. Doch wijl ze hier en daar zelfs in de hoogste afgemeten van de Succirubra-boomen voorkomen, waar ze niet te bereiken zijn, verspreiden ze zich telkens weer in de jonge plantsoenen, en valt aan uitroeiing van deze schadelijke dieren niet te denken. 