Waarheid in liefde; een godgeleerd tijdschrift voor beschaafde christenen, 1849, 01-04-1849 
Er is dan overeenkomst. Maar gevoelt gij ook het verschil ? Eerst spreekt Hij in den geest, zoo als Hij na de voeUvasscliing zeide: Gij heet mij Meester en Heer, en gij zegt teel, taant ik hen hel, XIII: 13, als de meerdere tot zijne minderen, als een vader tot zijne kinderen, hen leerende, hen vertroostende , gevende hun zijne geboden. Wat groole getuigenissen legt Hij in dit uur van zich zeiven af, sprekende van hetgeen Hij voor hen geweest was, wat Hij nog voor hen zijn zou, en van de betrekking waarin zij tot Hem moesten blijven. In de gesprekken ziet Hij op hen neder. In het gebed heft Hij hen tot zich op. Hij stelt nu zich zelf met de zgnen , als het hoofd met het ligchaam, Gode den Vader voor. Zij zijn niet in de wereld, maar behooren Hem toe. Zij zijn niet anders dan Hij , maar dragen denzelfden stempel. Wat Hij hun eerst bij optelling toezegde, dat Hij hun den geest zenden, hun zelf nabij blijven, hen tot groole dingen bekwamen zal , noemt Hij nu alleen met een enkel woord, zeggende, dat Hij hun den naam des Vaders verder bekend zal maken. Hij en de zijnen te zamen maken het toegerust heirleger Gods uit, dat Hem de wereld zal toebrengen. Hij bidt te gelijk en hetzelfde voor zich en de zijnen , als die één zijn. Hoe zou Hij, die nu tot den Vader heenging, deze dan ook niet als hun loop voleindigd was, bij zich wachten, om deelgenoot te zijn van zijne heerlijkheid! Gij weet, ludo! dat het in de Paaschzaal hoe langer zoo aandoenlijker en stiller werd. Na de bedrij- vigheid en beweging van het gaan aanliggen en maaltijd houden, van de voetwassching en wat er verder gebeurde, hield aan den disch alle handeling op. Het werd eerst zamenspreking met de zijnen, en dat ging weder over in alleenspraak tot hen. Maar de troostredenen van den Heer werden nog door beeld- spraak en gelijkenis verlevendigd en gekleurd. Hij spreekt er van het huis des Vaders met zijne vele woningen , van zich zelf als den weg tot den Vader, als den icaren icijnstok, en van zijn komen tot de zijnen. Hen zou Hij niet als weezen achter laten, en wat er verder voor vergelijking voorkomt. Jezus geeft van hel spreken in heelden zelf ook eene reden op, XVI: 25, vg. Mij dunkt, wie hel best bidt, is de beste Christen. Als wij welen le bidden zoo als hel behoort, zoo vroom, zoo kinderlijk, zoo uit den heiligen geest des geloofs, dan is de nieuwe menscli in ons volwassen. Daarom is zeker het Evangelie zoo overvloedig in de leer des gebeds. Naarmate wij dan leeren bidden, zoo als jezus bad, als of Hij zelf het ware, zal bet met de mate onzer grootte in den Heer beter slaan. Hebt gij wel opgemerkt, mijn Vriend! wat gewoonlijk wordt voorbij gezien ? Als wij naast het hoogepriesterlijk gebed het Onze Vader leggen, dan herkennen wij denzelfden Meester, dezelfde school, zoo dat de Heer werkelijk wil, dat wij bidden als Hij. Ook ons leert Hij lot den allerhoogsten God , die den hemel en de aarde geschapen heeft, als zijne kinderen met den Vadernaam spreken. Vader! bewaar ze in uwen naam, bidt Hij, en wij: Uw naam worde geheiligd. Bewaar ze van den Booze, zoo Hij, en wij : Verlos ons van den Booze. Heilig ze in uwe waarheid, weder Hij , en wij : Uw Koningrijk home. En gelijk zijn hart zich over de toebrenging der geheele wereld uitbreidt en hemel en aarde beide omvat, zoo ook bidden wij: Uw wil geschiede, gelijk in den hemel alzoo ook op aarde. Mijn yriend ! ook als gj de andere gebeden van den Heer ons in de Schrift bewaard vergelijkt met hetgeen ons geleerd wordt , dan zult gij dezelfde sprekende gelijkenis ontdekken. Ik zie dan, dat de lieer zich niet in de opgewondenheid en aandoening der afscheidsure boven zijne gewoonte verheft; maar ook als Hij onderwijst en leert, beweegt zich zijne effene, reine ziel in denzelfden hoogen kring van gedachten. Evenwel het verschil moet gij niet voorbij zien. Als de Heer in het eerste jaar zijner prediking, te midden der menigte , aan de onlangs eerst opgeschre■venen voor het Koningrijk der hemelen een voorbeeld om naar te bidden geeft, zoo kan dat niet geheel hetzelfde wezen met hetgeen Hy voor zijne vertrouwde Elven in deze ure bidt. Dal was voor eerstbeginnende, dit voor vergevorderde Discipelen: dat voor die niet verre van , dit vnor die binnen in het Koningrijk waren. Daarom kan daar niet van bewaring en heiliging in het goddelijke, maar nog alleen van verlossing van den Booze, van het komen van het Godsrijk en van den wensch naar de heiliging van 's Vaders naam sprake zgn. Daar paste dan ook de bede om dagelijksch brood en om schuldvergeving , welke hier misplaatst en onnatuurlijk zou geweest zijn. Het Onze Vader veronderstelt, zelfs in de naaslbijkomende beden, eene klove tusschen hemel en aarde, God en mensch, welke hier veel meer wegvalt. Inlusschen, ludo! van de zijnen wil de Heer niet, dat eenigen in hun gebed op den drempel slaan blijven , maar Hij opent voor allen den toegang lot het heilige van den Tempel des Nieuwen Verbonds. Wie zijn wij, onreinen en ongoddelijken als wij zijn, door duizend wereldsche begeerlijkheden omgevoerd, dat Hij ons zoo digt bij tot den Vader in de Hemelen wil inleiden! Niet minder stelt dat bidden , als Hij doet, ons voor, dan om naar zijn goddelijk evenbeeld in gedaante veranderd te worden. Mijn beste ludo! indien mijne brieven bij u en bij mij maar iets daaraan loebragten, dat de Zone Gods meer gestalte en wasdom in ons kreeg, zoodat wij ook alzoo met den Vader in het gebed leerden omgaan, hoe onuitsprekelijk goed ware het dan, dat ik het waagde u te schrijven! Moeijelijk valt het mij, u vaarwel te zeggen; maar het is tijd, om u aan u zelf over te laten. 1849. 24 Ludo! ontdacht aan mijne betrekking tot het aardsche, vervuld van mijne gemeenschap met Christus , opgetogen over de openbaring zijner goddelijke heerlijkheid in die ure, zou ik tot u willen zeggen: »Laat ons op dit Thabor tabernakelen bouwen , voor u éénen en voor mij éénen." Zijt gij alleen, ltjdo ! en kan niemand u sloren? Waag het dan, als gij uwe kamer gesloten hebt, om des Heeren gebed le herlezen : maar overluid, ten einde den adem er van op te vangen. Voor hel heilig donker van dit heiligdom is niet altijd ons oog geopend, maar alleen als ons van den geest de handen /.ijn opgelegd. Is het niet ongeloofelijk, dat er nog gevonden worden, Schriftverklaarders, ja Godgeleerden heelen zij, die de echtheid van dit gebed betwijfelen? De een noemt het flaauw van zin en mat van toon door gedurige herhalingen. De ander vindt er de denkwijze van lalere eeuw en de vrucht der wijsbegeerte in. Mij is het duidelijk, dat het in den hemel geleerd is, en niet op aarde. Z,ijn woord, dat geest en leven is, brengt voor zich zelf, in ieder wedergeboren en rein gemoed, de getuigenis des heiligen geestes mede. Maar — mijn ludo! wat is u? Knielt gij neder? Ik zwijg en verwijder mij. De geest der genade en der gebeden zij met u! VERHANDELINGEN EN GEDACHTEN. Wat is het hoofdgebrek der Roomsch - Catliolieke Kerk ? Verslag van : a. h. albert , voorheen Pastoor der Roomsch-Catholieke Gemeente te Hillegom, Mijne vroegere twijfelingen, en mijne tegenwoordige overtuiging en belijdenis omtrent Godsdienst en Christendom. Amsterdam, J. van der Hey en Zoon 1848. Linze Proteslantsche Lezers zullen gewis geen oogenblik in twijfel staan omtrent bet antwoord op de vraag, wat het hoofdgebrek is van de RoomschCatholieke Kerk. Wij «eten het allen , aan die Kerk ontbreekt in de eersle plaats Christelijke vrijheid. Het is aan hare leden verboden het Evangelie vrij te onderzoeken. In plaats van een vry geloof in Christus , op eigen inzigt en eigene overtuiging gegrond, eischt zij slaafsche onderwerping aan zoogenoemd onfeilbaar gezag. De Roomsche Kerk doe afstand van die aanspraak op onfeilbaar gezag, zij geve vrijheid van onderzoek, en de scheidsmuur lusschen haar en de Protestantsche is als door éénen slag gevallen. Of zouden alle die misbruiken en bijgeloovigheden, waarvan wij haar beschuldigen, zich kunnen staande houden legen een vrij onderzoek en eene vrije prediking van het Evangelie? Zou zij niet aanstonds na de afkondiging der Christelijke vrijheid , in Duitschland, in Frankrijk, ja in Ilalië zelve eene hervorming legen jglen? En hare leer van verdienstelijkheid der zoogenoemde goede werken — zou zij niet wijken moeten en plaats maken voor de Evangelisch Protestantsche der regtvaardiging uit genade door het geloof, zoodra het Evangelie, zoodra de Brieven van PA.ULUS vrij mogten worden gelezen, onderzocht en den volke verklaard ? Er is geen twijfel aan , Christelijke vrijheid.... en de Roomsche Kerk blijft geene Roonische meer , zij wordt eene Christelijke , Protestantsche, Hervormde, Evangelische. Het is eene oude , bekende waarheid , die wij hier uitspraken; maar het is eene waarheid, welke het nuttig is in onze dagen dikwijls en luide te herinneren. Zulk eene herinnering verschafte ons ook het werkje, welks titel aan het hoofd dezes vermeld slaat. Albert — die naam heeft bekendheid gekregen in ons Vaderland ; hij is in de hooge vergadering der volksvertegenwoordigers gehoord , bij gelegenheid van gewigtige beraadslagingen over de belangrijkste veranderingen in de grondwet; hij is daar van de eene zijde genoemd met ingenomenheid, van de andere met trotschen, minachtenden glimlach op het gelaat (1). Albert was Roomsch -Calholiek Priester en Pastoor te Hillegom. Op den 4den Mei 1848 heeft hij den geestelijken stand verlaten, en aan zijne geestelijke (1) Zie : a. h. albert , Antivoord aan de Edel. Mmj. Heeren muisaers en luïber , Amsterdam I. v. d. Hey en Zoon 1848. — Eene brochure, die veel piquante waarheid bevat. Jammer , dat zij hier en daar door valsch vernuft ontsierd wordt. Overheid schriftelijk kennis gegeven van dit zijn besluit. Zulk een slap door een Roomschen Priester gedaan , en gedaan uit gemoedelijke overtuiging, wordt ook door ons Protestanten met belangstelling gadegeslagen. Wij vragen, wat hem daartoe geleid heeft. Wij verlangen nadere bijzonderheden dienaangaande te vernemen. Aan dat verlangen heeft albert voldaan door ons de geschiedenis van zijne godsdienstige overtuiging mede te deelen. Niet dan na langdurige twijfelingen en hevigen slrgd is hg eindelijk zoover gekomen , dat hij aan het zich onfeilbaar noemend gezag der Roomsche Kerk de gehoorzaamheid heeft opgezegd. Het valt ons moeijelijk , ons geheel in een zielstoestand van zulk eenen man te verplaatsen, maar toch wij kunnen ons dien toestand eenigzins verbeelden. Velen onzer, wien toch nimmer het geloof aan de onfeilbaarheid der Gereformeerde Kerk was ingeprent , kostte het niet weinig strijd , tot de belijdenis te komen , dat er verschil bestaat tnsschen de leer des Bijbels en die der Dordsche Vaderen. Wat moest het hem, wien van kindsbeen af een grenzenlooze eerbied voor zgne Kerk als de alleenzaligmakende, heilige, onfeilbare Moeder was ingeboezemd, niet kosten, hare uitspraken in twijfel te trekken. » Men had mij van mijne jeugd af aan geleerd" verhaalt albert (IJ, »myne rede te wantrouwen , allen twijfel in het stuk der Godsdienst dadelijk te verwerpen , als ware het de ergerlijkste, meest gevaarlijke gedachte voor mijne zedelijkheid ; men had mij honderde malen gezegd , dat ik mijn verstand moest gevangen geven. — Ik moest van (1) bl. 9. mijn zevende jaar af tot aan mijne eerste heilige communie toe elk jaar" (na dien tijd minstens elke maand eens) » te biecht gaan en had ik dan sedert mijne laatste biecht getwijfeld aangaande een hoe gering iets der Roomsche Godsdienst , dan werd dit door mij beleden," en er volgde eene ernstige berisping, ten einde hem te doen gelooven, dal hy op dat stuk niet twijfelen mogl. Vroegtijdig was hij, vooral door zijne moeder, tot den geestelijken stand bestemd. Maar, na het overlijden van deze, gevoelde hij weinig lust, om van het ouderlijke huis naar de Latijnsche school te Boxmeer terug tp keeren. Weldra werd nu eene andere betrekking door hem gekozen. Ilij werd na afgelegde examina Officier van Gezondheid eerst der derde, later der tweede klasse. Maar hij gevoelde zich in dien stand niet bevredigd. Het was , alsof eene onzigtbare magt hem trok naar het pad , dat hij in zijne jeugd had bewandeld. Een heerlijk ideaal zweefde hem dikwijls voor den geest. Wat zou hij , uitgerust met de kennis van het mensehelijk ligchaam, nu als een Priester niet kunnen uitwerken tot eeuwig heil fijner medemenschen! Na maanden overlegs werd zijn besluit genomen , zijn ontslag uit 's lands dienst gevraagd en het Seminarie te Warmond betreden. Hier zocht men hem nog meer in zijne slaafsche onderwerping aan het gezag der Kerk te versterken. » Want (1) gelijk gehoorzaamheid in de Roomsche Kerk de voornaamste deugd is, zoo is nederigheid de schoonste : daarom tracht men er alle zelfstandigheid te vernietigen, en (!) bl. 11. meenen zg , die besturen, het regt te hebben , en dit te moeten uitoefenen, om te vernederen en te doen dulden; ja , trachten de meesten hunner van de leeken, vooral van hen, die zij tot priesters bestehimen , lijken te maken, of wezens gelijk aan den stok in de hand eens grijsaards." En het scheen aanvankelijk, dat die dressuur, zoo als bij zoo velen, ook bij albert zou gelukken. AI wat men hem leerde, hoe on-evangelisch en onredelijk ook, werd door hem aangenomen op gezag der Kerk. Hij werd tot Priester gewijd en nu was hij in zijne eigene oogen een lot heiligheid verpligt, ja een heilig mensch. Hij — dat was zijn geloof — niet God, hij moest de zonden vergeven. Hij moest Christus , niets dan Christus , den levenden Christus , den verheerlijkten Godmensch ontvangen en anderen uitreiken. En hij deed het met heilig ontzag. »lk was en bleef opregt geloovig," zegt hij , » ja ik was vroom." Maar het gezond verstand was toch sterker dan de leer , sterker dan de dressuur. Lezer! stel u een oogenblik in de plaats van een geloovigen Roomschen Priester, zoek elke gedachte aan de onredelijkheid. aan de bespottelijkheid der transsubstantiatieleer ter zijde te stellen, neem haar aan als onomstootbare waarheid ; stel u in de plaats van den man, die daar in feestgewaad voor het altaar staat, in het vaste geloof, dat door zijn woord, ouwel en wijn , wonderdadig in het ligchaam en bloed van ciiristus worden veranderd ; verbeeld u den heiligen eerbied, die hem bezielt voor dien in Christus veranderden ouwel, voor welken hg en de geheele schare der geloovigen aanbiddend nederknielt, als voor God , want die ouwel is Christus , en cnristus is God; verplaats u in den zielstoestand van zulk een Priester; en gij staat op het regte standpunt, om iets te gevoelen van den harden strijd, dien het gezond verstand van albert met het geloof aan de onfeilbaaiheid der Kerk te kampen had. — Wij laten hem zeiven verhalen (1). » De winter van 1822 op 1823 was gestreng; de Ï0de en llde Januarij waren de koudste dagen van het laatstgenoemde jaar. Het was op den eersten dier dagen , dat mijn geloof op eene zeer zware proef werd gesteld. De wind blies fel uit het Oosten, de koude was ondragelijk: de hostie, waarover ik de woorden der consecratie spreken zou, was glasachtig hard, de wijn, dien ik veranderen moest in het waarachtig bloed van jezus christüs — en waarbij ook zijn ligchaam , omdat bloed niet zonder ligchaam leven kan, tegenwoordig zijn zou — was bevroren. Men had mij vuur op het altaar gegeven, opdat ik de handen — waaruit , door de koude der voorwerpen , die ik moest aanraken, en die des dampkrings , en door het opgeheven houden , de warmte onophoudelijk tot verstijving toe ontvlood — zou kunnen warmen ; dit werd te baat genomen , de wijn ontdooid , de kelk gewarmd , en zoo tot aan de consecratie voorlgegaan. Na de verandering des broods in het ligchaam , wilde ik nu den wijn veranderen in des Heeren bloed. Doch de wijn was op nieuw bevroren. Toen deze weer geheel en al vloeibaar was geworden , zette ik de heilige verrigting voort. Maar, was mijne verwondering groot, dat bij het breken der nu gewijde hostie, die immers nu het ligchaam des Heeren was, deze knapte (1) bl. 14. als glas; die verwondering steeg ten top, toen ik zag, dat het heilige, levende bloed des Heeren, de waarachtige , levende , verheerlijkte jezus — een ijsklomp geworden was! God weet, wat ik leed, hoe hevig ik gestreden heb, hoe hartelyk gebeden, hoe lang geaarzeld, hoe dikwerf ik ten hemel en dan weder naar den oflerdisch , naar jezus de oogen wendde , vóórdat ik het heilige Sacrament (jezus onder de gedaante van brood) en het bloed des Heeren (onder de gedaante van wijn) , het ontdooide bloed des Heeren durfde nuttigen." »> lk had overwonnen en geloofde! Ik bad, bad vurig nog dienzelfden dag, en den volgenden morgen, vóórdat ik het altaar beklom, dat God mg niet meer aan zoo groote beproevingen zou blootstellen. Ik weet niet, wal ik wel zou hebben willen geven, als ik maar vrij had mogen zijn van dien dag mis te lezen; want de koude was nog toegenomen , en hetzelfde verschijnsel had , ja indien het mogelijk is geweest, nog in heviger graad plaats. Het was weder vóór en na de consecratie ijs! Het ligchaam van Christus, van den levenden, verheerlijkten chkistus bevroren, zijn levend bloed tot ijs gestold! ! En nogtans bleef het geloof overwinnaar!!! Het waren immers maar gedaanten , die ik zag, deze waren in de hostie gebroken , de gedaante van wijn was ijs geworden en ontdooid ; de zelfstandigheid des broods en des wijns was veranderd op mgn bevel in het ligchaam en het bloed des Heeren, en evenmin als het ligchaam des Heeren kon gebroken worden, kon ook zijn bloed bevriezen, omdat het bloed evenmin bevroren leven kan als van het ligchaam afgezonderd. De zaak was des Heeren ligchaam en bloed, deze konden niet bevriezen; de toevalligheden, de eigenschappen waren slechts gebleven en bevroren. Ik moest mijn gezigt, mijn reuk, mijn smaak, mijn gevoel, wantrouwen, deze allen werden bedrogen, maar de Kerk gelooven, en nu — ook ditmaal bleef het geloof overwinnaar in den strijd."— Nogtans die 10io en llio Januari) bleven hem steeds vervolgen. Weinige weken daarna wachtte hem eene nieuwe beproeving. Hij kreeg ongeluk met een rijtuig en bekwam eene zware kneuzing aan de reglerhand. Met de in windsels gewondene hand moest hij de mis bedienen, het ligchaam van Christus betasten, en moest alzoo wel tegen menig voorschrift der Kerk en tegen den eerbied voor Christus zondigen. » Als nu," verhaalt hij (1), » de heilige hostie (ik moest hand en arm gedurig nat houden) vochtig was geworden , ontstond vaak een gelijke strijd als toen zij bevroren was ; en dan die gemeenzaamheid met dat heilige, dat breken , dat scheuren, dat met zooveel moeite verdeelen (want in de mis moet zij in drie deelen worden gebroken) der gewijde zaak. Het gebed versterkte mij echter, en ik bleef ook toen geloovig." Wat ons hart tot albert trekt , wat ons hem lief doet krijgen , dat is vooral dat biddende strijden. En hy bad niet te vergeefs ! God is een hoorder des gebeds! Destyds heeft de jonge Kapellaan gedacht, dat zijn vurig gebed was verhoord, als hij na hetzelve zich gesterkt gevoelde tot onderwerping aan menschelijk gezag. Maar nu, na vijfentwintig jaren, blijkt hel, dat God dien ijverigen bidder hoorde en hem iels oneindig beters had voorbehouden , dan wat (1) bi. 16. hy vurig vvenschte en vroeg. Die zóó biddende streed, mogl niet een lijk, een stok in de band eens grijsaards worden. God zorgde , dat er telkens nieuwe twyfel bij hem w'erd opgewekt. In 1827 werd hij benoemd lot Pastoor aan den Langendyk by Alkmaar. Als Kapellaan had hij tot nog toe eene te moeijelijke dienst gehad (eerst te Koudekerk bij Leiden, daarna gedurende een viertal jaren te Amsterdam) , om aan wetenschappelyke studie zich te wijden. Nu had hy meer tijd te zijner beschikking, en hij ving een naauvvgezet onderzoek aan naar al wat de Roomsche Kerk onderwyst. En ziet! al wat hy zelfs in de beste bronnen vond opgeteekend met betrekking tot de leer en het getal der Sacramenten in de Roomsche Kerk, aangaande de mis, het vagevuur, de aflaten enz. kon zynen vorschenden geest, zijn naar waarheid smachtend gemoed niet bevredigen. Vele twijfelingen omtrent allerlei Roomsche leerstukken en plegtigheden ontstonden er bij hem. De uitvoerige mededeeling dier twijfelingen maakt een groot gedeelte van zijn werkje uit. Doch telkens zocht hij allen twijfel door het geloof aan het gezag der Kerk te onderdrukken. Hg geloofde (indien het aannemen van leerstukken op gezag van anderen gelooven mag heeten), omdat hy gedoemd was tot geloof. Eindelijk kwam hem een boekske in handen in 1843 uitgegeven, getiteld: Het ProtestanUcli-Katholicismus enz. Wij hebben van dat werkje in dit Tijdschrift (1) een verslag gegeven en den inhoud ook aan Protestanten ter behartiging aangeprezen. Dat (1) Jaarg. 1844, St II. geschrift werd rijn handboek. Daaraan had hij, naast God en het lezen van den Bgbel, zijne bekeering tot het ware Christendom te danken. Door middel der schoone en krachtige redeneringen , in dat boekje te vinden, kwam hij tot het duidelijk inzigt, dat de grond, waarop de Roomsche Kerk haar goddelijk gezag zoekt te bouwen, een zandgrond is; dat er voor haar gezag volstrekt geen andere grond beslaat dan — haar gezag. Zoo ontviel hem, wat tot nog toe aan Rome's dwalingen hem gekluisterd had. Geschriften noch ambtgenooten, die voor zeer geleerd doorgingen, en met wie hij menigmaal over zijne twijfelingen in het godsdienstige sprak , niemand en niets gaven hem meer zekerheid in hetgeen hij teregt voor de gewigligste aangelegenheid zijner ziel hield. »Alles," zegt hij (1), » was mij nu in de Roomsche Kerk menschelgk geworden; de Bijbel zelfs had voor mij geene hoogere dan eene geschiedknndige waarde. Het was alles akelig en donker om mij heen! Het was nacht geworden in mijne ziel! ! ! Ik was priester, moest onderwijzen wat ik niet meer geloofde, anderen in eene Kerk opleiden , die ik zelf niet meer voor de ware,, niet voor de bruid van christüs hield. En of ik nu al predikte naar de meening mijner hoorders, ik zou huichelaar geweest zijn, indien ik langer de Roomsche Kerk had gepredikt en hare Sacramenten bediend." Zóó kon het, met een man als albert was, niet blgven. Na langdurig en rijp beraad nam hij zijn ontslag uit de slavendienst (gelijk hg haar zelf noemt) der Roomsche Kerk. Hg heeft eene welberadene keu- (1) bl. 65. ze gedaan, die hij niet vreesl, dat hem immer berouwen zal. Albert is ook geen jeugdig heethoofd. Meer dan het vierde gedeelte eener eeuw heeft hij in den priesterlijken stand doorgebragt. Veel, zeer veel moest het hem kosten, dien stand te verlaten; maar de liefde lot de waarheid en de deugd , die in Christus is, drong hem ; hij was bereid te verdragen en te lijden om Christus wil. Wy laten hem zeiven nog eens spreken (1). » Noch de onzekerheid mijner toekomst; noch de vijanden zonder tal, waaronder er velen zijn , die my reeds vroeger, omdat mijne Godsdienstige beginselen niet de hunne zijn, vijandig waren; noch de liefde der mij zoo dierbare gemeente; noch de zekerheid, dat een herder tot mijne voormalige gemeente zou worden gezonden , die in een' anderen geest arbeiden zoude; noch de zeer groote waarschijnlijkheid, dat het [Godsdienstig gevoel van de mij zoo veel waardige Gemeente door mijnen stap zou worden geschokt, ent fcde overtuiging dat de Roomsche Kerk ook te Hillegom, en ^hier en elders, weldra hare wrange vruchten, ketterhaat, laster en verguizing, met kwistige hand tegen mij zoude uitstrooijen — niets kon mij terughouden van den stap, dien ik — ik betuig het hier voorjj den Alwetenden God! — uit Godsdienstige overtuiging , j zonder eene andere drijfveer , zonder daartoe, door wien ook, aangezet te zijn, of met iemand anders dan met God en mijn geweten daarover te hebbenj geraadpleegd , heb gedaan." Enj wat is het nu, dat albert gedreven heeft uit een stand , waarinj hij niet zonder vrucht werkzaam (1) bl. 67. ■was? Wat is het, flat hem gedrongen heeft tot een( stap, die hem zeiven zoo zwaar viel en zulke bittere gevolgen na zich moest slepen? Is het niet het vrij onderzoek des Evangelies ? Bestond er slechts vrijheid in de Roomsche Kerk , hij zou haar voortdurend met zijne talenten gediend hebben ; nu moest hij haar de dienst opzeggen. » Ik moest, wilde ik Roomsch Katholiek blijven, blind gelooven zonder verder onderzoek ; kiezen tusschen op haar gezag te gelooven , of verdoemd te zijn. Denken, redeneren mag men over geloofszaken in de Roomsche Kerk niet. De minste vrijwillige twijfel wordt als zondig door de schoolgeleerden opgegeven" (1). Albeb.t zag het, de Roomsche Kerk wil geene vrijheid , zij zoekt haar te vernietigen door alle middelen, ook door den vrijheidlievenden »lot den bedelstaf en de varkenstrog" te brengen. Hij had zelf die woorden, tegen spaan (2) door een invloedrijken geestelijke uitgesproken, gehoord. De tegen de Roomsche Kerk protesterende spaan moest arm worden. Den Roomsch-Calholieken Kapellaan gepkens , hoewel van misdaad, ja van gruwelen overtuigd, gevonuisd, ten toon gesteld en gevangen gezet, werd en wordt door de Priesters wel gedaan. Denkt, Lezers! denkt! Gehoorzaamheid, onvoorwaardelijke onderwerping aan hare voorschriften is in de Roomsche Kerk alles! (3). Toen het Duitsch-Catholicisme ontstond, zochten Roomschen het te brandmerken door de beschuldi- (1) bl. 62. (ö) Zie j. th. spaan ? Waarom heb ik den Priesterlijken stand verlaten en mij in het huwelijk begeven ? 7 de druk , Amsterdam 1838. (3) bl. 69. ging van Radicalisme. Zelfs Protestanten vergaten, dat er geen goud is zonder schuim, dat eene langdurige, harde onderdrukking het overslaan lot een ander uiterste verklaarbaar en eenigzins vergefelijk maakt. Albert is geen radicaal. Hij is veeleer in een paar brochures tegen de door velen verlangde vrijheid van Godsdienst en onderwijs ten strijde getrokken. Hij kende de Roomsche Kerk te goed, om met hare vrijheidskreten in te stemmen. Hg wist het, waar de geest des Heeren is , daar is vrijheid. Hy wilde waarlijk vrij zijn, en hij werd het. O! het is een wellust hem dankend te hooien juichen in het gevoel zijner vrijheid. — » God weet, hoe ik heb gestreden. Hem is het bekend, hoe hevig de strijd was, wat die mijn ligchaam, mijner gezondheid heeft gekost, en hoe ik heb overwonnen al hetgeen overwonnen moest worden door een' Pastoor, die het vertrouwen en de liefde zijner Gemeente en zijner mede - opgezetenen in volle mate bezat. Hem dank ik, die de ketenen heeft verbroken , welke mij gekluisterd hielden. Wel mij ! Ik heb niet naar vleesch en bloed geluisterd, maar naar de slem van den Vader, die in den hemel is. Ik ben zedelijk godsdienstig vrij. Ik geloof thans uit overtuiging (1)! !! » Daar liggen zij, de geslaakte boegen , de verbroken— door God verbroken —ketenen, de verscheurde banden des bloeds, des vleesches en der begeerlijkheid. Ik ben niets, en toch veel, ja alles! Ik was Priester en Pastoor eener belangrijke Gemeente, doch — een slaaf! En ik ben thans.... wat ? In (li M. 0. 1849. 25 de burgerlijke maatschappij heb ik geen' anderen litel , dan dien van mensch , die mij ook als Priester steeds de waardigste was; en in jezus Kerk ben ik gelooyig , overtuigd [Christen" (1). De moraal, die wij, overeenkomstig den tijd, dien wy beleven , uit alberts geschiedenis trekken, zij de volgende. De Roomsche Kerk slaat lijnregt tegenover den tijdgeest. De geest van onzen lijd vordert vrijheid! De volken willen als mondigen behandeld worden, zelve aandeel aan de regering hebben , althans hel inzigt en de overtuiging, dat er wel geregeerd wordt. Geen despotisme meer! Vrijheid! is de leus. En de Roomsche Kerk — zij vordert slavernij. Zy is niet democratisch, zij is zelfs niet eens aristocratisch, zy is niet constitutioneel monarchaal, zij is despotisch, in den volsten zin des woords. Zij is de vijandin der vrijheid. Zij wil het volk (de leeken) als kinderen behandelen en eeuwig minderjarig houden. Zy veroordeelt de begeerte naar overtuiging uit vrij onderzoek geboren. "Wij spreken sterk en stout , maar niet te sterk. De feilen, die de waarheid van hetgeen wij zeggen staven, zijn by honderden aan te voeren. En wanneer dan nu in ortzen tijd de Roomsche Kerk mede de vrijheitlskreet aanheft, wanneer zij vrijheid voor zich eischt en verkrijgt, dan eischt de waarheid en de liefde, dal wij het ook nu zeggen, gelijk wij het te voren gezegd hebben , wat dit in Roomsehen (1) bl. 4. zin beteekent; le weten , vrijheid, om de ware, de echt Christelijke vrijheid te onderdrukken, vrijheid, om zooveel mogelijk eene middeneeuwsche hiërarchie en barbaarschheid weder in te voeren. » Vrijheid in de Roomsche Kerk!" roept albert (1), » en de gedachten zelfs liggen er aan banden , alle vrij onderzoek is er verboden; vrijheid! en men mag slechts even als de Roomsche Kerk spreken; vrijheid! en mag niet lezen, dan hetgeen de Kerk, dat is: de Paus, of de Bisschop, of de Aartspriester, of de Pastoor, of de Kapellaan goedkeurt; vrijheid ! en in niets vrijheid, dan voor zooverre Rome dit wil. — Haar wil is hare wet; de wil der Geestelgke overheid is de wil en de wet der Kerk." — Vrijheid van drukpers, een vrij woord verlangt de tijdgeest ; Rome oefent de strengste censuur en verbiedt het lezen, zelfs van den Bijbel. Vrijheid van vereeniging wil de tijdgeest; Rome verbiedt aan hare dienaren de heiligste , door God zelf verordende vereeniging, het huwelijk , vele van hare vereenigingen strekken, om menschen levend in een klooster te begraven. Vrije verkiezing van hen, die onze belangen voorstaan ! en Rome dringt aan de Gemeente hare voorgangers op en laat zelfs aan den Priester niet de keuze, om de opgedrongene bediening aan tc nemen of in den kring, waarin hij werkzaam is, le blijven. Vrijheid van Godsdienst wil de tijdgeest; Rome slaafsche onderwerping aan Priestergezag. Vrijheid van onderwijs! roept de geest des tijds; Rome wil vrijheid, om alle opleiding tol zelfstandigheid te vernietigen. (1) A. li. aleegt , Gedaclile over de Vrijheid van Onderwijs, Amsterdam , J. v.d. I/ey en Zoon, 1848, bl. O, 10, Zullen wij er nog bijvoegen: de tijdgeest eischt Termindering van geldelijke opbrengsten ? en R.ome ? — laat albert spreken (1). »De Paus zelf, ofschoon hij zich Stedehouder noemt van Hem, die geene plaats had om zijn hoofd neder te leggen, en, volgens lijn zeggen, is gezonden door Hem, die beval , geene schatten te vergaderen , geene bezittingen of geen eigendom te hebben, geen twee paar schoenen, geen reiszak te bezitten —hij (de Paus) heeft zich evenwel lot een' aardsch Koning welen le verheffen , en dit alles niet het Evangelie getracht overeen te brengen. Alle Geestelijke orden hebben (ondanks hare gelofte van armoede), le allen tijde, de kunst verstaan , zich alles loe te eigenen , en zich van het vette der aarde welen meester le maken. Wie zal het durven loochenen? En zij zullen u uit den Bybel willen bewijzen, dat het zoo hoort." » Dat is geschied, cn heeft plaats door milddadige schenkingen onder levenden en mortis causa , of volgens onereuse contracten voor kerkelijke diensten , zielmissen, in schijn legen wil en dank dier Geestelijkheid, die men zijn geld, zijne goederen als opdringen moet; maar inderdaad is er niemand meer gehecht aan het aardsche dan de Roomsche Geestelijkheid , van den Paus af tot den klokkenluider en deurwachter toe: en dat is geen wonder, als de Paus en de Bisschoppen daarvan het voorbeeld geven en de voordeelen uiteen zetten." De Roomsche Kerk, wij herhalen het, staat dan in lijnregten strijd met den geest des tijds. — Och ! mogt men het alom in Europa inzien! mogt het door (1) Ged. over de Vrijheid van Ondci-wijs , bi. 13. velen krachtig worden uilgesproken en helder worden in het licht gesteld! De Roomsche Geestelijkheid zou er , ja stoffelijke voordeelen door verliezen, maar zij zelve , maar de zaak der ware vrijheid, maar de menschheid zou er veel , zeer veel bij winnen. De Roomsche Kerk is niet alleen strijdig met den tijdgeest , maar, wat erger is , ook met den geest van Christus. De geest des tijds kan eene verkeerde rigtirig nemen, hy kan geheel verwerpelijk zijn; maar waar de geest van ciiristus niet is, daar is God niet, daar is geene zaligheid. Niet, dat wij de Roomsche Kerk van een volslagen gebrek aan den geest van Christus beschuldigen. Er is, Gode zij dank! nog veel Christelyks in baar overgebleven. Maar als zij zich slelt lot heerscheres over het geloof, als zij de Christelijke vrijheid vertrapt , dan staat haar geest inzoover lijnregt over legen den geest van Christus. Of heeft Christus ooit het vrij onderzoek verboden? Heeft Hij het niet veeleer opgewekt en aanbevolen? Heeft Hij, die de Zoon van God, de waarheid zelve was, ooit door zijn gezag willen heerschen of zijne hooge denkbeelden willen opdringen? Heeft Hij het zwaard, ter zijner verdediging gelrokken , niet in de schede doen terugkeeren? Heeft Hij ze niet bestraft, die, om zijne eer te handhaven , vuur van den hemel wilden doen nederdalen? Heeft Hij immer anders dan door overtuiging en liefde willen leiden ? Heeft Hij ooit aan zijne Apostelen een onfeilbaar gezag geschonken ? Heeft Hij niet gezegd: » Één is uw Meesier, namelijk ciiristus, en gij zijt allen broeders?" Neen, hel Koningrijk van Christus is niet van deze wereld. Door de overtuiging der waarheid en de kracht der liefde alleen wil en zal jezcs de wereld overwinnen. Vrijheid! Christelijke Vrijheid! de Roomsche Kerk misl haar , wij" mogen door Gods genade ze genieten. Laat ons houden wat wij hebben , opdat niemand ons die kroone ontroove ! Laat ons slaan in de vrijheid , met welke christüs ons heeft vrij gemaakt ! Aan geen geloof beheerschend gezag willen wij ons immer onderwerpen. Wat zou er van worden , indien sommigen , gelijk zij wel verlangen , misschien wel door eene onbeperkte democratie, in de Hervormde Kerk de magt ontvingen , om hunne begrippen voor anderen ten rigtsnoer te stellen? Alberts voorbeeld leert het. De edelen en braven zouden een Kerkgenootschap verlaten, dat hen noodzaken wilde, of aan menschelijk gezag zich te onderwerpen of huichelaars te worden. De scheidsmuur lussclien de verschillende Kerkgenootschappen opgerigt, die door den tijd, die in dit opzigt door den geest van Christus is beziekf, begint af te brokkelen en welhaast gesloopt zal zijn, zou op nieuw ingevoegd, overpleisterd en gestevigd worden. — Christelijke Vrijheid! . . . . en de scheidsmuren vallen , en de Christenen , die broeders heeten, worden broeders, en de tijd komt, dat men zeggen zal, niet maar: ik geloof, ik hoop, maar ook: ik zie ééne, heilige, algemeene, Christelijke Kerk. S. GOOL1IAAS VAN DER "VVOUDE. Nieuw - Beerta , Januarij 1849. OVER HET BELANG DER MOEDERLIJKE OPVOEDING, EN VAN DEN BIJBEL IN DEZELVE. DOOR P. HOFSTEDE UE GROOT. 1 ijden, waarin land bij land in weer dan één werelddeel in spanning en onrust verkeert, en omwenteling op omwenteling volgt, gelijk in de laatste halve eeuw in Europa heeft plaats gehad, zoodat het menig een bijna te benaauwd valt, op aarde te leven, zijn er meermalen geweest. De Hervormingseeuw, de eeuwen der Kruistogten, en vooral die der oplossing van het Romeinsche wereldryk, welke de eerste onzer jaartelling waren, leveren ons dergelijke looneelen van verwarring en ellende, als deze dagen, ja als de geheele leeftijd van het tegenwoordige geslacht. Uit die dagen en jaren en eeuwen van rampen en verderf zijn dan echter telkens weder betere toestanden geboren; zy waren afbrekend en verwoestend, maar om, onder het bestel eener wijze en liefdevolle Voorzienigheid, die ook uit het kwade der menschen het goede, dat Hij wil, doet ontstaan, ruimte te maken voor eenen nieuwen en beteren opbouw; zij waren het afvallen van bloem en vrucht en loof, maar opdat de boom, na eenigen lijd van schijnbaren dood, nieuwe loten zou schieten, met jeugdig loof en geurige bloemen, en welhaast met rijke vruchten prijkend. Doch waardoor is het, dat de boom alleen schijnbaar sterft en de menschheid, na velerlei verwoesting, op nieuw leeft en bloeit? Het is, omdat er eene innerlyke levenskracht door God in zijne schepselen is gelegd, welke, trots alle geweld en eiken druk, zich telkens weder verheft en naar buiten werkzaam betoont. Maar deze Godskracht kan zoowel tegengegaan en onderdrukt als gekweekt en bevorderd worden; want wij zijn vrije menschen, die Gods gaven kunnen misbruiken, verwaarloozen of gebruiken. En de?e zal dan wel de groote vraag van onzen tijd zijn bij allen, die gevoelen, dat zy voor de geboorte van eene betere eeuw moeten medewerken — deze vraag : Wat kan en moet ik doen , opdat het goddelijk en eeuwig leven, welks kiem de Hemelvader in de menschheid legde, gelukkig worde ontwikkeld? Het algemeene antwoord is: Deugd en godsvrucht in u zeiven en anderen bevorderen. En op de wedervraag: Wat is het voorname middel hiertoe? luidt het wederantwoord van genoegzaam allen: Opvoeding, in huis, in school, in kerk, in maatschappij. Men vergunne mij, dat ik nog meer in bijzonderheden trede en mijne landgenoolen op die soort van opvoeding wijze, welke den grondslag van al de anderen uitmaakt, onder ons aller bereik valt, en evenwel misschien het meest van allen wordt verwaarloosd» op de huiselijke, en wel byzonder op de moederlijke , niet omdat de moeders over 't geheel de opvoeding harer kinderen meer dan de vaders zouden verwaarloozen: het tegendeel is waar: maar omdat in de huiselijke opvoeding dat verreweg het voornaamste en belangrijkste is, wat do moeder hierin doet. — Moeders mogen dan ook vooral deze bladen lezen, maar zij niet alleen ; ook voor vaders, kinderen en ongehuwden zyn ze geschreven. Om het belang der moederlijke opvoeding te doen inzien, wil ik eerst eenige voorbeelden uit de geschiedenis aanhalen. Van twee der uilstekendste menschen uit het Oude Verbond welen wij het, dat zij door hunne moeders vooral zijn gevormd, van siozes en samüel. Mozes werd waarschijnlijk door zijne eigene moeder, die eene vrouw van geloof en moed was, in Israëlietische godsvrucht, gelijk van wege zijne pleegmoeder, piiarao's dochter , zeker in Egyptische wijsheid opgevoed. En wat samuel aan de vurig tot God biddende en in verheven loflied God prijzende banna hebbe te danken gehad, gevoelt elk, die den knaap onbedorven ziet blijven in een zedeloozen tijd en onder eli's booze zonen. Nog veel meer komen de moeders en vrouwen in het Nieuwe Testament op den voorgrond. Moeders bragten meermalen hare kinderen tot den Heer, opdat Hij zijne zegenende handen op hun hoofd mogt leggen; vrouwen waren het, die den Heer dienden uit hare goederen; zwak geachte vrouwen stonden onder zijn kruis; vrouwen hoorden te Philippi, te Athene en elders bij voorkeur naar de Evangelieprediking; vrouwen komen reeds in het Nieuwe Verbond als profetessen, diakonessen en priesteressen voor (1). En kon het dan (1) Hand. XXI: 9, Rom. XVI: I, I Tim V : 9, Tit. II: 3. Dat \rouwen alt kerkelijke voorgangsters in het goede op dezelfde wijze missen, of velen van haar moesten ook, gelijk petrus (1) haar loevvenscht, door haren wandel zonder woord hare mannen voor den Heer winnen , en Telen bragten hare kinderen den Heer toe van de vroegste jeugd af? Maar wij behoeven niet alleen te gissen. Hoe spaarzaam de bijzonderheden zijn, ons van de godvruchtige vrouwen, in het Nieuwe Verbond voorkomende, medegedeeld, enkelen dezer moeders althans kennen wij genoegzaam. Vooreerst bedoel ik haar, die verwaardigd werd de moeder des Heeren te worden. Terwijl de pleegvader van jezus weinig bekend is, omdat hij weinig eigenaardigs en uitstekends had , blijkt zijne moeder cene vrouw te zijn geweest van eenen nederigen , stillen , nadenkenden geest, vol innige liefde, vol leedero zorg voor de haren, vol onwrikbaar geloof in God. Zulk eene moeder was het, die jezus kindschheid moest bewaken en verzorgen. Na maria trekken vooral twee vronwen in het Nieuwe Verbond onze aandacht: loïs en eunice , do grootmoeder en moeder van timotheus. Want deze timotheus zelf wekt, meer dan iemand na do Apostelen , onze liefde en boeit onze opmerkzaamheid. Niemand wordt zoo dikwijls in de brieven van paulus genoemd, als hij ; niemand verkrijgt zulke veelvuldige en veelsoortige lofspraken; niemand ontving zulke hartelijke en liefdevolle brieven van den grooten Apostel; van hem schreef paulus , dat hij niemand had, zoo edelmoedig gezind als timotheus (2). Zijn wij begeerig in de eerste eeuwen der Kerk voorkomen, ia vooral bewezen door K. H4.SE, Thcol. Streitsohriften , li, 35-40. (1) 1 Pctr. III: 1. (S) Phil. II: 20-23. te vernemen, wat hem wel tot zulk een uitstekend en beminnelijk mensch hebbe gevormd? Paulus geeft ons een wel niet alles, maar toch zeer veel afdoend antwoord (1) : het ongeveinsd geloof, dat in hem woonde , had eerst gewoond in zijne grootmoeder loïs en toen in zijne moeder eunice ; zoo wordt het verklaarbaar, dat hij van kinds af de Heilige Schrift heeft geweten en door het geloof wijs is geworden tot zaligheid (2). Te opmerkelijker is dit, daar timotheus een Heidenschen Vader had (3). Van dezen had hij zyne Joodsche en Christelijke godsvrucht dus niet; ja hij had haar van zijne moeder en grootmoeder, niettegenstaande de rader er niet toe medewerkte, maar alleen die vrouwen , zoo het wel ging, niet opzettelijk belemmerde, terwijl hij haar zeker zelfs ook beletselen in den weg leide, al was het alleen daardoor, dat hij de synagoge niet bezocht, en hij niet uit do volheid des harten met den jongen timotheus nu en dan over God sprak. En toch werd de jongeling, gelijk zijn naam beteekent, een innig Godsoereerder, de uitstekcndsto der vele kweekelingen van paulus. o y door de opvoeding hem van moeder en grootmoeder geschonken! Voorts weten wij nog van deze twee vrome Jodinnen , dat althans de moeder ook Christin is geworden (4); de grootmoeder kan vroeger overleden zijn, kan evenwel ook nog Christin zijn geworden. Wat ons van de opvoeding van timotheus is geboekt, is echter niet iets vreemds en eenigs ook in de geschiedenis der latere Christelijke Kerk. (1) 2 Tim. I: 5. (3) Hand. XVI: 1. (8) Daar 2 Tim. III: 15. (4) Hand. XVI: 1. Hoe weinig wij van hare eerste eeuwen weten, toch hebbon wij vele sporen , waaruit de groote invloed der vrouwen op de verbreiding des Christendoms in de huizen en harlen blijkbaar is (1), en menig voorbeeld , dal juist de uitstekendsle Kerkvaders geworden zijn, wat ze zijn geweest, door de moederlijke opvoeding. — Wil men enkele voorbeelden kennen ? Een der voortreffelijkste Kerkvaders is gregorius van Nazianzus, in de vierde eeuw Bisschop van Con6lantinopel, wiens leven ijver, vroomheid en liefde was, en wiens schriften ons nog door diepzinnigheid , welsprekendheid en gemoedelijkheid leeren en stichten. Wat hij was, had hij vooral aan zijne moeder, nohna, te danken. In de bezorging harer huishouding ijverig en naauwgezet, was zij levens hoog beschaafd en innig vroom. Gebedsverhooringen hadden haar een onbegrensd vertrouwen ingeboezemd op de werking van het geloovige gebed; zij bad veel, en overwon biddende ook de diepste smart over het lijden van haar zelve en van anderen; zij hielp weduwen en weezen; zij bezocht armen en kranken ; zij zeide , alles, ook zich zelve en hare kinderen, als slaven le kunnen verkoopen, indien dit noodig ware, om armen le helpen. Door haar leven won zij haren man voor het Christendom, door hare opvoeding maakte zij haren oudsten zoon, gregorius, lot eenen anderen samuel. Zij had hem dan ook reeds, gelijk hannJl , vóór zijne geboorte, aan de dienst van God gewijd, bragt hem dus nog als zuigeling in de kerk (1) Hierover bestaat een belangrijk geschriftje van den geleerden Deensehen Bisschop f. munter, De Christin in een Ileidensch huisgezin voor Constantijn, Amst. 1830. bij het altaar, en leide zijne teedere handen, ten leeken zijner wijding aan God, op de daar openliggende Heilige Schrift. Deze leerde hij als kind reeds kennen, deze als jongeling door medehulp van al de Heidensche geleerdheid te beter begrijpen, deze weldra als een der uitstekendste redenaars uitleggen, dczo door zijn heilig leven aan allen aanprijzen (1). Een nog bekender naam is die van johannes chrysostomus , een weinig later ook Bisschop van Conslantinopel. Zijn bijnaam chrysostomds beleekent Guldenmond , want zijne welsprekendheid is geheel eenig; maar zijne geleerdheid evenaart haar; en wat nog meer zegt, zijne vroomheid is even uitstekend. Hij schittert met heldere en, voor zoo veel eenen mensch mogelijk is, onbevlekte glansen. Wat hij geworden is, heeft hij echter voornamelijk aan zijne moeder, anthusa , te danken. Zij was eene zeer aanzienlijke vrouw, te Antiochië, de tweede Moedergemeente der Christelijke Kerk; in haar twintigste jaar weduwe geworden, onttrok zij zich aan een tweede huwelijk en aan de verstrooijingen der groote wereld, om voor haren zoon, het eenig pand harer huwelijksliefde, te leven, en wekte zulk eenen vromen en vasten zin en zooveel liefde voor de Heilige Schrift in hem, dat zij hem later durfde toevertrouwen aan de opleiding van een welsprekend en scherpzinnig bestrijder des Christendoms, om van hem te leeren even sierlijk en krachtig voor het Evangelie te kampen , als die er tegen streed. Zy vooral was het, die door hare trouw voor den (1) Wij kennen nonïa uit de berigten van haren zoon, welke sijn bijeengetrokken door c. ullmakn , Gregorius vort Aazianz, p. 15-83. 