Klinische aanteekeningen en verhandelingen
kwalitatief afwijkende, en verminderde opwekking, wélke zich niet alleen in de gevoels- maar ook in de motorische spheer uiten. — De eerste toestand uit zich onder den vorm van manie, de tweede onder die van vesanie, de derde onder de gedaante van melancholie. In de twee uiterste grenzen vindt men alle overige vormen van krankzinnigheid of zielsstoornissen. — De onstoffelijke menschelijke ziel, als onmiddelijke emanatie uit de algemeene wereldziel — uit God, kan nimmer het voorwerp eener ziekelijke aandoening zijn ; zien wij dezelve in hare verrigtingen gestoord , zoo ligt de schuld aan de organisatie, welke de verschillende rapporten uit den mikro- en makrokosmus verkeerd aan haar overbrengt. — Deze materiele afwijkingen der organisatie — aangeboren of verworven — in alle derzei ver modificatiën op te sporen, moet het doel en de strekking zijn van den arts, welke zich de studie der zielsperturbatiea tot theoretisch of practisch onderwerp gesteld heeft. Eiken anderen weg heeft ons de ondervinding als vruchteloos leeren kennen, en rukt de psychiatriek uit handen der geneesheeren, om ze aan Theologen, Philosophen en Schoolmeesters over te laten. — Terrent vestigia. — Derhalve is ook de naam van Psychische Neurosen der Duitsche Schrijvers niet ongepast, en wijst ons het» standpunt aan, van hetwelk dat onderzoek moet uitgaan. De psychische digniteit van de verschillende onderdeelen der hersenen, gelijk die der peripherische organen op te sporen, het meest naauwkeurig onderzoek in het werk te stellen naar den toestand der organen en stelsels, welke van den normalen toestand afwijken, en soms jaren lang onopgemerkt bestaan hebben, alvorens de krankzinnigheid zich openbaart, de uitwerkingen zoo mogelijk te verwijderen, welke ten gevolge van hevige en langdurige gemoedsaan- doeningen in de bewerktuiging ontstaan en wederkeerig den kranken gemoedstoestand onderhouden: — Ziedaar de weg, welken de psychiatriek moet inslaan (en gelukkig reeds sedert 2 a 3 lustra ingeslagen heeft) om aan haar doel te beantwoorden. Voor als nog bestaan intusschen drie hoofdmeeningen omtrent het wezen der krankzinnigheid, en wel: 1) de moraliteitsleer; 2) de somatische of organische; 3) de gemengde. De eerste beschouwt de krankzinnigheid als eene afwijking der ziel van hare verhevene strekking, de zedelijkheid , de zonde is hier de oorzaak aller zielsstoornissen. De tweede, waartoe de meeste thans levende geneesheeren overhellen, is de somatische; volgens haar is zielsstoornis slechts het gevolg van organische afwijkingen. De derde eindelijk, zoekt beide meeningen te vereenigen. De psychische en somatische school bestrijden elkander met dezelfde argumenten. De eerste zegt: «bijaldien organische stoornis in de buik— en borstingewanden, in de hersenen, het ruggemerg en in de peripherische zenuwen krankzinnigheid te weeg kunnen brengen, waarom openbaart zich dezelve niet menigvuldiger ten gevolge dezer stoornis ?" terwijl de tweede aanhaalt: »zoo gemoedsaandoeningen van verschillenden aard, verkeerde opvoeding, onzedelijkheid, ongelukkige liefde en huwelijk, verlies van tijdelijke goederen , trots , ij delheid en meer anderen , krankzinnigheid kunnen verwekken, waarom is de helft der menschheid niet krankzinnig/]1' — De beantwoording van beide deze vragen is echter niet zeer moeijelijk. Er moet eene zekere stemming der hersenen — de aanleg — voorhanden zijn, om krankzinnig te worden; even als van 2 menschen, 5 welke zich aan eene en dezelfde gelegenheidsoorzaak, b v. aan cene koude temperatuur bij sterke uitwaseming, blootstellen, de een hoegenaamd geene stoornissen zijner verrigtingen ondervindt, terwijl de andere binnen een paar maanden aan phthisis pulmonum bezwijkt. Waarin deze aanleg tot krankzinnigheid ligt, weten wij nog niet genoegzaam. Deze dispositie op te sporen— vooral bij erfelijkheid — en zoo mogelijk te verwijderen, is de groote strekking voor den psychischen arts. Alle zoogenaamde zielsstoornissen zijn dus, volgens hel tegenwoordig standpunt der wetenschap, neurosen der hersenen , welke zich centraal door stoornis der psychische verrigtingen, en peripherisch door verhoogde, verminderde of in modo veranderde sensitieve en motorische verschijnselen te kennen geven, verwekt door idio- of sympathische aandoening van het orgaan der psyche. Tot de zenuwziekten, door verhoogde opwekking der centra ontstaande, welke zich, zoowel door ziekelijke verschijnselen dier centra zelve, als ook der peripherie openbaren, behooren ook: t) de acute en chronische ontstekingen der hersenen en ruggemergzelfstandigheid en derzelver vliezen. Zij vinden hier geene plaats, omdat het aandeel van het bloedvatenstelsel in den acuten toestand vooral van dien aard is, dat zij niet meer als zuivere zenuwziekten kunnen beschouwd worden, terwijl met de verschijnselen der acute bloeddyscrasie, die der zenuwniergontsteking te gelgker tijd te voorschijn treden. 2) de koortsen in het algemeen, en de zenuwkoortsen in het hijzonder. Ten opzigte van de eersten, zal bij de spinaalneurosen nader gewag worden gemaakt. Aangaande de zenuwkoortsen verkeeren wij tegenwoordig in een overgangstijdperk ; het is ons vergnnd door de onderzoekingen van andral, gevaret, franz simon en anderen eenen meer helderen blik in deze duisternis te werpen, en het laat zich voorzien, dat door de meer grondige kennis der zenuwverrigtingen eensdeels , en der scheikundige veranderingen, welke de vochten en vooral het bloed in deze ziektevormen ondergaan, anderdeels , eene nieuwe aera voor de kennis der zenuwkoortsen zal beginnen. Nieuwe hypothesen tot de bestaande te voegen moeten wij vermijden in een tijdperk, waar het slechts te doen is om stoffelijke daadzaken. Het is derhalve beter de zenuwkoortsen voor het oogenblik geheel buiten onderzoek te laten, daar de voorhandene bouwstoffen nog niet voldoende zijn, de pathogenie en verdere ontwikkeling dier ziektevormen volgens positieve grondbeginselen te kunnen daarstellen, I. VERÜOOGDE OPWEKKING DER CENTRA, ZICH UITENDE IN DE PERIPHERISCHE ZENUWEN. A. van het vegetatieve leven. b. van het animale leven. Physiologische weiten. Elke ziekelijke idio- of sympathische opwekking der gevoe/szenuwen in de centra, verwekt de gewaarwording, 5 4 als of de prikkeling in de peripherie plaats had, en kan reflectorische beweging ten gevolge hebben. Elke ziekelijke ideo- of sympathische prikkeling der bewegingszenuwen in de centra, verwekt in de peripherie abnormale beweging, spasmus clonicus vel tonicus. Elke ziekelijke idio- of sympathische prikkeling der vaatzenuwen (vasomotorische) in de centra, verwekt in de peripherie abnormale zamentrekking en daarop volgende verwijding der haarvaten met derzelver boven vermelde gevolgen. A. VERHOOGDE OPWEKKING, ZICH UITENDE IN DE PERIPHERLSCHE ZENUWEN VAN HET VEGETATIEVE LEVEN. (Neurosis vitae vegetativae). 1) Neuroses der gevoelszenuwen (neuralgiae, hyperaesthesiae). 2) Neuroses der bewegingszenuwen (spasmi in den uitgestrekten zin van het woord). 1. NEUROSES DER GEVOELSZENUWEN IN DE VEGETATIEVE ORGANEN. NEURALGIAE, HYPERAESTHESIAE VITAE VEGETATIVAE. Hoofdverschijnsel; Excentrische pijn. a. Neuralgitt. coeliaca 1). De pathognomonische verschijnselen zijn : eene hevige plotseling ontstaande pijn tusschen den navel en den processus (1) De hierna vermelde neurosen en verdere zenuwziekten, zijn door den Schrijver hij voorkeur gekozen, omdat ze hem allen door autopsie bekend zijn. De hier en daar vermelde kortere ziektegeschiedenissen schenen hem toe eene plaats te mogen vinden, daar zij in staat zijn, het beeld van den respectieven-ziektevorm zoo aanschouwelijk mogelijk te maken. Wijken deze schilderingen van die in de handboeken soms ook af, zoo 1 xyphoïdeus, welke door drukking toeneemt, zich tot in de horstholte uitstrekt, soms een gevoel van henaauwdheid in de keel te weeg brengt (medegevoel van den vagus) en met hevige hart- en buikkloppingen gepaard is. Het aangezigt is in het begin bleek, wordt echter spoedig rood, de gelaatstrekken zijn angstig en verraden hevige pijn, de oogleden naderen elkander krampachtig, de bovenlip opgetrokken , brakingen van succus gastricus soms in zeer groote hoeveelheid (reflectien op den facialis en op de motorische ruggezenuwen); de pols is zeer versneld, dan groot, dan klein, doch week; de secretien zijn gestoord en verminderd, drooge huid, bleeke urine, drooge mond, geene stoelontlasting (invloed der ziekelijk opgewekte vasomotorische en der organische spierzenuwen op de haarvaten en op de tunica muscularis der buiksingewanden). Dezen toestand zag ik zelfs in stuiptrekkingen overgaan (irradiatio van den prikkel op de motorische ruggemergswortels). Na korteren of langeren tijd 2—6 uren, laten deze verschijnselen na» (of zulks ook zonder geneesmiddelen het geval zoude geweest zijn, weet ik niet, want ik heb ze in dit pijnlijk lijden steeds zeer spoedig, en zeer schielijk op elkander toegediend); de plaatselijke en algemeene verhoogde gevoeligheid vermindert, .insgelijks de hart- en buikkloppingen, en de onderdrukte secretien verschijnen wederom in groote hoeveelheid en veranderde hoedanigheid (opgeheven prikkeling der vasomotorische zenuwen, en herstelde porositeit deihaarvaten). In dien vorm heb ik het onderhavig lijden meermalen behandeld. ovcrwege men, dat een ziektegeval in concreto, wel de pathognomonische hoofdtrekken, maar nimmer alle nuances van een genus morbi ii, zich bevat. a Door velen wordt deze neuralgie als gastro-enteritis , eii als peritonitis behandeld. Algemeene bloedsontlastingen zijn geheel vruchteloos, plaatselijke door scarificatiën meestal nuttig. De doelmatigste (palliatieve) behandeling is een warm bad, infus. chamomill. met laudanum of j grein morphiuin, gedurende den aanval 1 of 2 maal herhaald. Yooral bij hooge gevoeligheid door drukking tusschen den navel en den processus xyphoid. doen bloedige scarificatiën goede diensten. — Deze neuralgie maakt dikwijls recidiven. De centrale zetel is de plexus coeliacus, de peripherische deszelfs takverdeelingen. Nieuwere pathologen zijn genegen den centralen zetel dezer neuralgien in het ruggemerg te zoeken, en dezelve als eene spinaalneurose te doen voorkomen. Theoretisch is hiertegen niets in te brengen, practisch kan zulks echter niet worden aangetoond. Pijn bij de drukking der processus spinosi is niet aanwezig, bloedzuigers en koppen daar ter plaatse, hebben geene uitwerking , ook vermeerdert de drukking (sterke of zwakke) de neuralgische verschijnselen niet, gelijk bij sommige andere spinaalneurosen het geval is (1). Oorzaak en wezen van het grondlijden zijn onbekend. Rheuma speelt eene hoofdrol, insgelijks haemorrhoïdes. De lijder die het onderwerp der 2e ziektegeschiedenis is, is een der bélangrijkste voorbeelden van neuralgia coeliaca, waarop de lezer verwezen wordt. b. Neuralgia gastrica, cardialgie. Est crux medicorum. — Het eerste vereischte is eene naauwkeurige differentiele diagnostik van gastritis chroni- (1) Er is slechts écu verschijnsel aanwezig, hetwelk bij spinaalneurosen veelvuldig voorkomt; dit is de pulsatio abdominalis. ca, en Legiutienden of reeds gevormdeii scirrhus vertnculi. 1'athognomouisch is eene onder alle gedaanten voorkomende pijn in de maagstreek, (gedurende de aanvallen) stekend , brandend, knagend, knijpend. De aanval ontstaat niet plotselijk, de lijder er aan onderhevig, gevoelt denzelven allengskens aankomen. Koude en natte voeten, treurige gemoedsaandoeningen, schrik enz., insgelijks diëetfouten verwekken deze neuralgie. De pijn strekt zich ook hier door irradiatio tot in de horst, verwekt henaauwdheid der ademhaling, bleekheid van het aangezigt, lippen en vingers worden blaauw , gevoel van koude langs den rug bij brandende pijn in de maag, hevige hartkloppingen, versnelde kleine pols. Sommigen braken, anderen hebben slechts vomituritiones. Het uitgebraakte is, behalve de kortelings genuttigde spijzen en dranken, succus gastricus en maagslijm. De aanval kan van een uur tot een' geheelen dag duren; in het laatste geval laten de consensuele verschijnselen na, en slechts de maagpijn en de brakingen houden aan. Drukking op de maagstreek vermeerdert meestal de pijn. Obstipatio alvi en bleeke urine ontbreken zelden. Het vrij algemeen aangenomen zijnde diagnostisch criterium van cardialgie en gastritis chronica, dat wijn en vleesch bij de eerste goed verdragen worden, is zeer onzeker. Velen kunnen hoegenaamd geen wijn verdragen, en hebben eenen afkeer van vleeschspijzen. Niets kan spoediger een' aanval verwekken dan gebak. Onanie onderhoudt dikwijls de ziekte zelfs jaren lang. De menses zijn gewoonlijk ongeregeld, en fluor albus voorhanden. De nutritie is slechts lijdende, wanneer de neuralgie in eenen hoogen graad aanwezig is. De oorspronkelijke zetel is meestal het ruggemerg, en wel de onderste ruggezenuwen, niet zelden ook hooger, (lex pro- * gressus). Het onderzoek der columna vertebralis is van zeer veel belang, en wordt in het algemeen verwaarloosd uit niet genoegzame kennis van den physiologischen zamenhang der maagzenuwen met het ruggemerg. Drukking op de ruggewervels (op de peripherische ruggemergzenuwen) verwekt van 10 gevallen, bij 9 pijn of hooge gevoelligheid dier deelen. Waar dit het geval is, helpen bloedzuigers en koppen op het gevoelig punt der ruggewervels, afleiding door veratrine-zalf, fontanellen, koude douche. Vanuit de peripherische maagzenuwen zijn het meest werkzaam de flores zinci en het nitras bismuthi, het laatste niet in al te kleine giften, welke weinig helpen, 24 k 30 grein in het etmaal worden meestal goed verdragen. Grootere giften heb ik zelden noodig gehad. Het is een der meest zekere palliatieve middelen, radicale herstelling bewerkt dat middel niet. Bijvoeging van Extr. hyosc. werkt gunstig. De geneeswijze van mijnen hooggeachten vriend en ambtgenoot, den Heer Dr. kerst, van een chronisch maaglijden door oleum olivarum (1), heb ik gelegenheid gehad te beproeven bij eene dame, welke sints verscheidene jaren aan cardialgie leed, en door haren vroegeren geneesheer met vele stimulantia en laxantia behandeld werd. (1) Nedcrlandsch Lancet. 5e Jaargang, 1" Stuk, N°. 5. c. De neuralgia mesenterica, of colica saturnina met reflectie op de bewegingsworlels der aangedane gevoelszenuw en van het ruggemerg. De sympathische zenuwen der darmen verkrijgen cilindrische gevoels- en bewegingszenuwen uit het borst- en lendengedeelte van het ruggemerg. Door deze verbinding der darmzenuwen staan deze ingewanden met de medulla spinalis in een innig verband, kunnen hunne ziekelijke veranderingen op de medulla sp. verspreiden, en ontvangen wederkeerig prikkels van dezelve, alhoewel in den natuurlijken staat de wederkeerige betrekking door de zenuwknoopen aan den grensbundel als het ware verduisterd wordt. — Geene ziekte der buiksingewanden vertoont zich duidelijker als neuralgia spinalis dan de onderhavige. Het loodkolijk is slechts een onderdeel, een verschijnsel der intoxicatio saturnina. Tanquerel des Planches (1) van de Jaarboeken der Charité in Parijs gebruik makende, in welk gesticht sedert 200 jaren alle loodvergiftigingen behandeld worden, heeft over dit onderwerp de uitkomsten medegedeeld, door de numerische methode (welke, vooral bij groote hoeveelheden van ziektegevallen, gewigtige uitkomsten oplevert) verkregen. Volgens dien Schrijver vertoont zich de intoxicatio saturnina onder 4 vormen, te weten, als: colica saturnina, arthralgia, paralysis der gevoels en bewegingszennwen, en encephalopathie. Deze 4 vormen kunnen elk afzonderlijk, of ook allen achtereenvolgende verschijnen, en zich menigvuldig met elkander complice- (1) Traité des maladies de plomb ou saturnines. 2 deelen. 1830, Uirsch Spinaalneurosen, p. 347 cn volgende. reu. Met het loodkolijk gezamentlijk komt meestal voor de arthralgie, of de pijnlijkheid in de gewrichten. Hierdoor is reeds ontegenstrijdig bewezen, dat het eigenlijk loodkolijk niets anders dan eene neurose is. Ook de verschijnseleu en de uitkomsten der behandeling pleiten hiervoor. De sterkste drukking op den buik brengt verligting te weeg (1). Antiphlogistica zijn nadeelig, terwijl laxantia (door de verwekking van eenen antagonistischen prikkel op de vasomotorische zenuwen, waardoor vermeerderde secretien in het darmkanaal ontstaan) en anodyna in verband met warme zwavelbaden, het meest behulpzaam zijn. Strangurie, pijn in de ballen, optrekken van dezelven, dyspnoë, hartkloppingen, zwakke stem, pulsatio epigastrica, dysphagie en globus zijn tevens voorhanden, en bewijzen den zetel van het lijden in het ruggemerg, van waar uit de prikkeling zich door medegevoel en reflectiebewegingen, zoowel door contiguiteit der vezels als door irradiatie op de hals-, borst-, lendenzenuwen, en op den vagus uitbreidt. — De duur van het loodkolijk is verschillende, van drie dagen tot weken, gaat in andere vormen over, of houdt voor het oogenblik geheel en al op; tot dat de lijder zich aan eene nieuwe intoxicatio (1) Bij de neuralgia coeliaea en gastrica is dit liet geval niet; hier vermeerdert de drukking de gevoeligheid, waarschijnlijk omdat de hyperaesthesie van het ruggemerg niet in dien graad aanwezig is, om door middel der vasomotorische zenuwen, de circulatie van het aangedane deel te belemmeren, waardoor eene voorbijgaande hyperaemie te weeg gebragt wordt, terwijl bij de colica saturnina de kramp zoo hevig is, dat de capillaire circulatie in de ingewanden tijdelijk belemmerd wordt. Deze verklaring is evenwel slechts eene hypothese, te meer daar de pathologische anatomie tot heden nog weinig licht over dezen zicktevorm verspreid heelt. Men vindt hij de lijkopening echter gecne sporen van hyperaemie of ontsteking. blootstelt (1). Het loodkolijk eindigt als zoodanig zelden doodelijk, maar wel door zijne overgangen in paralysis en encephalopathie. De lijkopeningen geven meestal negatieve resultaten, geen spoor van ontsteking. De hardnekkige obstipatio alvi is slechts reflectiebeweging op de motorische darmzenuwen, ten gevolge der steeds voorafgaande, hevige buikpijn. Met het ophouden der pijn verdwijnt de obstipatio, benevens alle andere idio- en sympathische verschijnselen der ziekte. Het loodkolijk is dus niets anders dan eeu excentrisch verschijnsel van het aangedaan ruggemerg, welke aandoening zich peripherisch door pijn in den buik, reflectorisch door obstructio alvi, synergisch door verschillende ziekelijke gewaarwordingen en abnormale bewegingen te kennen geeft. (De modus quo dezer ruggemergsaandoening is ons onbekend). Een tweede vorm der lood vergiftiging is de Arthralgia Sa.tum.ina. Zij kenmerkt zich door aanhoudende, knagende, bij de beweging toenemende pijn in de ledematen, vooral in de onderste, doch ook in den rug, de lendenen en in de borstkas. De pijn strekt zich niet langs den loop der zenuwen uit, de ledematen nemen eene gebogene houding aan, de uitstrekking is zeer pijnlijk. De uitgang is niet zelden anaesthesie of ook gedeeltelijke bewegingsparalysis. De verlamming ontstaat meestal plotselijk onder den vorm van hemiplegie; niets kondigt het ontstaan derzelve aan. Meestal gaat een aanval van sterke koude vooraf, waarop hitte en zweet volgt. Deze para- (1) Een pathognomoniseh kenteeken der intoxicatio saturnina chronica is eene loodkleurige tint van liet tandvlecsch, hetwelk men in twijfelachtige gevallen steeds onderzoeken moet. iysis is meestal het gevolg eener apoplexia spinalis nervosa , welk lijden ons nog ten eenenmale onbekend is. Het sensorium is zelden medelijdende; in enkele gevallen ontstaat ook doofheid en blindheid. Atrophie der geparalyseerde deelen is meestal het gevolg. Met de paralysis motoria is dikwijls anaesthesia dolorosa verbonden. Eene eigenaardige complicatie heb ik eens waargenomen (1). De lijder aan hemiplegie ten gevolge van chronische loodvergiftiging hersteld, moest over onbeduidende dingen, zelfs in spijt van zich zeiven lagchen. Deze lachlust duurde eenigen tijd voort, en hield eindelijk van zelve op. Hier had eene ziekelijke reflectie op den nerv. facialis plaats, eene encephalopathia partialis, welke eerst met de volkomen herstelde integriteit der hersenen^verdween. Deze encephalopathie kan algemeen en plaatselijk zijn, en vertoont zich ook onder den vorm van epileptische, en cataleptische verschijnselen, met coma en delirium. Deze toevallen ontstaan soms onverwachts, nadat de andere vormen der intoxicatio saturnina voorafgegaan zijn; het gevaar is zeer groot en de dood volgt veelal plotselijk door paralysis cerebri, welke geene tot dusverre bekende organische beleedigingen achterlaat. Over het algemeen heeft de pathologische anatomie der loodvergiftiging weinige of geene resultaten opgeleverd, en het is welligt aan de mikroskopische anatomie voorbehouden, eenig licht over dezelve te verspreiden. Gluge (2) vond intusschen de primitiefvezels der hereenen van lieden, die aan loodvergiftigingen gestorven (1) In mijne Klinische Bijdragen tot de theorie en practijk der geneesen heelkunde. Utrecht 1839 pag. 23—25. (2) Abhandlungen fur Physiologie und Pathologie. 1841 pag. 9. waren, zoodanig veranderd, dat men ze moeijelijk onderscheiden kon, ten bewijze strekkende, dat bij die intoxicatio saturnina chronica eene wezenlijk organische verandering der hersenzelfstandigheid plaats heeft. Ook het kolijk van Poitou, dat van Cayenne, het kolijk van Madrid schijnen in hetzelfde grondlijden als de colica saturnina te bestaan. Eenige andere neuralgiën van het vegetatieve zenuwstelsel, b. v. de hysteralgie, de neuralgia recti, waarvan sommige nieuwere Nosologen gewag maken, zijn diagnostisch nog weinig bekend, en berusten welligt meer op eene organische ziekte der aangedane deelen zelve, dan op een zenuwlijden, waarover verdere nasporingen zullen moeten beslissen. 2. NEUROSES DER BEWEGINGSZENUWEN IN DE VEGETATIEVE ORGANEN. HYPERCINESIAK VITAE VEGETATIVAE. Hoofdverschijnsel; Excentrische Spasmus. De hierna te vermelden neurosen komen allen in de organen der ademhaling en van den bloedsomloop voor, en zijn dus minder aandoeningen van de sympathische dan wel van cerebro-spinale zenuwen. Dezelve intusschen in de organen der plasticiteit abnorme bewegingen verwekkende, zoo schijnt het doelmatiger deze bewegingsneurosen hier ter plaatse te vermelden, dan bij de zuivere neurosen der cerebro-spinale zenuwen. Eene groote hoeveelheid zenuwen van verschillenden ■ oorsprong besturen de verngting der ademhaling, welke in derzelver peripherisch uiteinde, of in haren centralen oorsprong aangedaan, tot menigvuldige pathologische verschijnselen der ademhalingswerktuigen kunnen bijdragen. De facialis, de vagus, de accessorus W. de phrenicus en de hals- en ruggezenuwen in verband met den sympathicus, zijn allen zenuwen der ademhalingswerktuigen, en kunnen zonder pathologische verandering der organen zelve in welken zij zich begeven, verschillende ziektevormen verwekken, welke meer of min, ziekten dier organen nabootsen. De prikkel kan van de centripetale vezels van het strottenhoofd, de luchtpijp en derzelver vertakkingen, of ook van de centrale deelen uitgaan en centrifugale bewegingen dier organen te weeg brengen, welke zich over het algemeen onder den vorm van kramp openbaren. Menig asthmaticus, die voor phthisisch gehouden is, heeft nimmer een spoor van tuberculosis in de longen gehad, in weerwil van hoest, blennorrhoea, nachtzweeten, en vermagering; menige hoest is slechts het gevolg eener spinaalneurose, en houdt soms plotselijk op, zonder dat onze gegevene anticatarrhale en andere middelen iets vermogten uit te rigten. — De naauwkeurige onderscheiding dier ziektetoestanden van organische borstziekten, is van het hoogste gewigt voor de practijk, en wij hebben derhalve juist in zulke gevallen de hulpmiddelen noodig, welke ons het stethoscoop en de percussie aanbieden, om tot eene juiste diagnosis te kunnen geraken. — Nog menigvuldiger bestaat zulk een nerveuse oorsprong bij vele ziekten van den bloedsomloop, en vooral van het hart, waardoor de meest verontrustende toevallen zich vertoonen, en niet zelden bestaat de vermeende organische hartziekte, het anevrysma enz. slechts in het brein van « den geneesheer of van den patiënt, terwijl de vermeerderde en versterkte bewegingen van het hart niets dan nerveuse'aandoeningen zijn, voortspruitende uit eene hyperaesthesie der centraalorganen. — De angina pectoris , door heberden zoo meesterlijk geschilderd, door wichman nog meer in het licht gesteld, een lijden, hetwelk veelal op klapvliesinduratiën zoude berusten, laat niet zelden geen spoor van deze organische klapvliesveranderingen na den dood na, niettegenstaaude alle subjectieve verschijnselen gedurende het leven er voor pleiten. Men heeft wel eens, en niet geheel ten onregte, aan het gebruik van het stethoscoop ten last gelegd, van in vele gevallen overtollig te zijn, b. v. in peripneumonie, pleuritis, bydrothorax enz., waar een goed waarnemend arts ook zonder dat hulpmiddel zoodanige ziekte zeer goed onderkennen en behandelen kan. Men verontschuldige deze afwijking van ons onderwerp, in het belang van een, door vooroordeel en al te groote gemakkelijkheid, verwaarloosd diagnostisch hulpmiddel, en keeren wij tot de neurosen der borstorganen terug Een ziektevorm, welke in de nieuweren tijd met regt in vele gevallen slechts als een symptoma van organische long- en hartziekten beschouwd wordt, berust evenwel niet zelden op eene aandoening van hersenen en ruggemerg, en vertoont zich peripherisch als neurose. Ik bedoel hier het asthma en sommige vormen van hoest, onder welke de eerste plaats verdient: a. Het asthma laryngis Koppii, den laryngismus stridulus der Engelsche schrijvers. Boerhaave beschreef reeds den onderhavigen ziektevorm onder den naam van asthma infantile, en fr. hofman onder dien van asthma dentenlium. D1'. KOPP heeft dit lijden tot onderwerp eener afzonderlijke verhandeling gemaakt (1), en op de gedane lijkopeningen steunende, eene hypertrophie der glandula thymus als aanleidende oorzaak van hetzelve beschouwd ; welke meening echter door de meeste artsen , die lijkopeningen van aan deze ziekte overledene kinderen gedaan hebben, voor niet gegrond gehouden wordt. Het onderhavig vraagpunt heeft echter geene genoegzame waarde, om het tot onderwerp eener lange discussie te maken; want diagnosticeren laat zich eene vergroote thymus niet gemakkelijk, genezen evenmin, en zijn de ziekteverschijnselen eenmaal verschenen, zoo moeten wij handelen als of er geene vergroote thymus aanwezig ware. Ik verlaat derhalve dat vraagstuk , om tot de beschrijving dier ziekte zelve over te gaan, wier naauwkeurige symptomatologische kennis van het grootste gewigt voor den kinderarts is, omdat dezelve zoo menigmaal miskend wordt, en de dood op kosten van de stuipen komt, welke wel is waar, zelden ontbreken, doch (1) Denkwiirdigkeiten aas der arztlichen Praxis, 1830, B. I, Nro 1. slechts sympathisch opgewekt worden. Ik ken dit lijden helaas! uit eigene treurige ondervinding, en die hetzelve eens gezien heeft vergeet het nimmer, daar de verschijnselen zeer in het oog loopen. — De laryngisinus stridulus (deze naam is de meest eigenaardige aan de kramp der glottis), komt voor bij kinderen van 3 maanden tot 2 jaren ; vooral bij volsappige goed gevoede voorwerpen. De eerste verschijnselen worden ons door de ouders gewoonlijk beschreven : dat het kind «eene zinking" op de keel gehad heeft, die echter spoedig, zelfs in een oogenblik wederom verdween. Deze zoogenaamde zinking bestaat in een, van de gewone stem van hel kind geheel afwijkend geluid «eenen korten kraaijenden schreeuw," die zich duidelijk voordoet te weeg te zijn gebragt door eene schielijke doch gedwoiigene inademing bij eene gedeeltelijk geslotene rima glottidis. Deze schreeuw kan zoo schielijk en zoo kortstondig zijn , dat de moeder of de dienstbode, welke het kind toevallig niet in handen had, er door verschrikt omziet, doch in het gelaat van het kind niets ziekelijks, noch bleekheid, noch roodheid bespeuren kan. Deze schreeuw is voor mij het zekere kenteeken der dispositie tot het onderhavig lijden, of van deszelfs aanwezigheid — Eene, twee tot 10 weken kunnen verloopen zonder dat zich zulk een aanval herhaalt. De geringste gelegenheids-oorzaken kunnen dezelve echter verwekken; zulke kinderen houden meestal de tong tusschen de lippen, en zijn zeer genegen van zich te verslikken, waarna gewoonlijk een reeds sterker acces volgt. Ook bij de geringste catarrhale aandoening van het slijmvlies der luchtpijp kan men elk oogenblik eenen aanval verwachten. Dezelve ontstaat in het eerst meestal gedurende dat het kind wakker is ; niet zelden echter hoort men dien kraaijenden angstschreeuw 2 a 3 malen in den slaap, waarna het kind huilende ontwaakt. Is het 6 • acces zeer sterk, zoo ontstaan terstond met hetzelve hevige stuipen, het gelaat wordt blaauw en koud, de ademhaling heeft geheel opgehouden, insgelijks de hartslag, schuim voor mond en neus, telanische stijfheid der armen en heenen, convulsieve bewegingen der oogen en aangezigtsspieren, inslaan der duimen , koud zweet bedekt het aangezigt, en het lijdertje ligt als dood door strangulatie. Fn dien toestand heb ik kinderen gedurende 10 minuten en langer schijndood zien liggen , tot dat door de aangebiagte hulp, sprenkelen met koud water in het aangezigt en op de borst, eene plotselijke inspiratorische beweging ontstaat, de kinderen de oogen openen, en als bewustloos rondstaren. De oorzaken dezer moorddadige ziekte zijn: 1) Peripherische. 2) Centrale. En hiernaar moet zich ook de behandeling rigten. De peripherische oorzaken zijn tandprikkels (centripetale prikkeling der takken van den quintus, waardoor ziekelijke reflectorische bewegingen van uit de hersenen en het ruggernerg ontstaan) gastrische prikkels, kinderen die met pap opgebragt worden of vroegtijdig de borst moeten misseu, en met zoogenaamde middagspijs, met groenten en aardappelen gevoed worden, alvorens de maag en ingewanden de geschiktheid bezitten, de ingesta te digereren, zijn meestal aan deze ziekte onderhevig. Ook wormen, abnormale zuurvorming , obstructie en diarrhee kunnen het lijden door prikkeling der splanchnische zenuwen verwekken. Er behoort intusschen tot het ontstaan dezer neuralgie, zekere aanleg, eene abnormale stemming van den vagus, wier geaardheid ons even als zoo vele andere dispositiën ten eenen male onbekend is. — De centrale oorzaken zijn meestal hyperaemie en drukking, tuberculosis cerebri, hydrocephalus chronicus. De behandeling moet zich naar de oorzaken rigten; bij aanwezigen tandprikkel, sterke en herhaalde insnijdingen van het tandvleesch ; kinderen van de 3 tot 12 maanden, die inet pap enz. gevoed worden, moet men zoo spoedig mogelijk eene gezonde min verschaffen, en alle andere spijzen moeten worden onthouden, tot de meer volkomene ontwikkeling der digestie-organen. Tegen wormen, diarrhee en obstructiën worden de bekende middelen aangewend. Elke aanval eene zekere hyperaemia cerebri ten gevolge hebbende , zoo zijn bij volsappige en welgevoede kinderen kleine bloedsontlastingen door bloedzuigers aan het hoofd na den aanval in de meeste gevallen aangewezen, daar elk acces reeds de voorwaarden tot een'nieuwen in zich bevat. — Zijn de schadelijke oorzaken verwijderd, zoo is volgens de getuigenis dergenen, die deze ziekte dikwijls behandeld hebben, moschus met oxydum zinci aangewezen , welke middelen op eene nog onbekende wijze de sterke prikkelbaarheid der centra schijnen te verminderen. Opium is steeds nadeelig. Het gebruik van mochus met oxydum zinci of met calomel zal tot na het 2e jaar in kleine giften moeten worden voortgegeven, en men zegt dat deze mid- 6 * delen den aanleg tot de onderhavige ziekte kunnen verwijderen. — Ik was zoo gelukkig niet mijne lijders daarmede te behouden, hebbende ik mij over de genezing van geen derzelven te verheugen. Tegen vergrooting van den thymus zijn geene middelen bekend. Welligt zoude Iodiurn, levertraan iets uitwerken. De prognosis blijft, gelijk reeds gezegd is, in alle opzigten ongunstig, en de dood ontstaat soms geheel onverwachts door apoplexia cerebri, spinalis of pulmonum, in welk geval, in het dagelijksch leven gezegd wordt, »het kind is aan eene stuip bezweken." Het tijdperk wanneer de aanvallen niet meer terugkomen, is tot nu toe nog niet bekend. Na het 2ejaar neemt het gevaar af. Ontstaat de ziekte uit centrale oorzaken, vooral door hypertrophie der hersenen, zoo is de behandeling nog moeijelijker en onzekerder. Afleiding naar het darmkanaal door laxantia, lavementen, herhaalde bloedsontlastingen achter de ooren, zijn daarbij zeer aangewezen. De aanleg tot steeds vernieuwde accessen is bij den centralen zetel der ziekte nog grooter dan bij den peripherischen. Al wat in den nerv. vagus eene abnormale opwekking verwekt, kan eene excentrische of reflectorische prikkeling van den nervus recurrens (ramus laryngeus infeï'ior) en dien ten gevolge eenen paroxysmus van den laryngismus stridulus te weeg brengen. In de aangedane deelen (het strottenhoofd) heeft de pathologische anatomie geene andere abnormiteiten tot dus verre aangewezen, dan die der hyperaemie, welke hier gevolg en niet oorzaak is. b) Het Asthma bronchiorum. Een ziektevorm bij sommige ambachten, b. v. steenhouwers, metselaars, werklieden in kolenmijnen niet zelden voorkomende, te weeg gebragt door eene reflectorische werking der gevoelszenuwen van den vagus en den sympathicus (plexus pulmonalis) op derzelver bewegingszenuwen , waardoor eene excentrische zamentrekking van de ringspieren der luchtpijp ontstaat. — De centrale oorsprong dier ziekte komt ook voor bij lijders met chorea, welke zeer dikwijls asthmatisch zijn , voorts bij rheumatisclie en arthritische aandoening van het ruggemerg; de peripherische vorm ontstaat door vreemde ligchamen , stof, niet respirable gazen, welke eenen excito-motorischen prikkel op het ruggemerg en de bewegingszenuwen der bronchiën te weeg brengen , voorts door gastrische en intesti— naalprikkels. De zoogenaamde nachtmerrie, veelal ontstaande door een rijkelijk avondeten, bestaat alleen in eene krampachtige zamentrekking van de ringspieren der luchtpijp, en is dus een reflectorische actus van het ruggemerg. Ook wormen kunnen asthina verwekken ; insgelijks belette huiduitwaseming. In chronische gevallen van asthina moet de stethoscoop als hulpmiddel der diagnostik steeds gebezigd worden. Zijn geene kenteekenen van tuberculosis of hartlijden aanwezig, zoo moet de oorzaak in andere centrale of peripherische zenuwaandoeningen worden gezocht. c) De kinkhoest. Alhoewel het gevolg van eenen oorspronkelijk epidemisch-contagieusen catarrhus van het slijmvlies der luchtwegen , zoo onderscheidt zich deze ziekte evenwel reeds op den eersten aanblik van den gewonen catarrhus bronchiorum, en draagt de kenmerken eener spinaal - irritatie, welke van de centripetale gevoelszenuwen der ademhalingswerktuigen uitgaande, eene voorbijgaande of blijvende centrale prikkeling van de medulla, en eene ziekelijk reflectorische of excentrische zarnentrekking der luchtpijpspiervezels ten gevolge heeft. Hiervoor pleit ook, de periodiciteit der ziekte, het ontstaan der hoest-accessen in den slaap, wanneer de invloed des wils op de ademhaling ophoudt, en de reflectorische kracht van hetruggemerg versterkt is, de geringe werking der meeste inwendige geneesmiddelen met uitzondering der emetica , welke den excentrischen prikkeltoestand naar eene andere spheer van het peripherisch zenuwstelsel overplanten , en de goede uitwerking van sterke afleidingen naar de huid. In nieuweren tijd zijn het acidum quercinum (tannine) en de cochenille als specifica tegen kinkhoest dringend aanbevolen. Het waarom is ons nog, even als de aard der werking van de meeste nervina, geheel onbekend. In deze kategorie schijnt mij ook te hehooren een hoest, dien ik, een jaar geleden, bij een nog niet gemenstrueerd, doch overigens goed ontwikkeld 16jarig meisje heb waargenomen , aan welken hoest ik , uit hoofde van het eigenaardig geluid en de oorzaak , den naam van nerveusen menstruaalcroup zou willen geven. De hoest had volkomen den crouptoon, en was zoo sterk, dat, wanneer het meisje op straat was, ik haar reeds op eenen zeer verren afstand uit dien eigenaardigen toon kende. Het was een wezentlijk blaffen van een' grooten hond. De moeder verontrustte zich en verzocht mijnen raad. De lijderesse was een lang opgeschoten, bloeijend en gezond uitziend meisje, had nimmer eene borstziekte gehad, en bij een herhaald en naauwkeurig stethoscoplsch onderzoek was er niets abnormaals te bespeuren. De amandels , welke bij zulk eene soort van hoest meestal gezwollen zijn, waren integendeel klein en bleek, de geheele pharijnx normaal , de hoest was onpijnlijk, droog, met warm en koud weêr steeds dezelfde , overigens de gezondheidstoestand zeer gunstig. Ik heb haar langer dan vier maanden met vesicantia, oxydum zinci met extr. hyosc. mur. amon. enz. geplaagd, zonder de geringste beterschap. Wij waren het eindelijk beiden moede, en ik gaf niets meer. In Januarij 1843 verschenen de menses, doch uiterst weinig. d.) Hartkloppingen. Wanneer men immer twee tijdperken in de geschiedenis der geneeskunde beknopt wil vertegenwoordigd zien, zoo moet men een consult van eenen ouden en een'jongen arts bijwonen bij eenen lijder, over sterke hartkloppingen klagende. Terwijl de eerste weinig met de pathologische anatomie bekend, dezen tak der Wetenschap slechts als een curiosum beschouwt, en de oorzaak der hartkloppingen meestal in den onderbuik zoekt, droomt de ander van niets dan van aneurysma activum en passivum, hypertrophie, insufficientia valvularum enz, klopt en hoort en meet, en kan den ouden collega evenwel niet overtuigen. — Het »in medio verkas" is hier niet eens toepasselijk. Want van de 20 lijders aan hartkloppingen lijdende, zijn er nog niet 5, bij welken een organisch hartgebrek in dien schrik- baren zin van het woord bestaat, gelijk men het gewoonlijk uitdrukt. De wezentlijke degeneratien van het hart zijn diagnostisch genoegzaam bekend, en de kenteekenen eener organische hartziekte zijn door Laennec, skoda en bouillaud zoodanig beschreven, dat degene, die zich slechts een half jaar met de stethoscoop in een groot hospitaal oefent, geen oogenblik aan het al of niet bestaan van zoodanig lijden in het onzekere behoeft te zijn. Daarentegen zijn de bronnen van het niet organisch hartkloppen zoo menigvuldig^ dat er oneindig meer studie vereischt wordt,"deze laatste te doorgronden, dan de eerste te onderkennen. Vele, ja de meeste hartkloppingen zijn niet dan neuroses. Wie kent niet de blijvende of voorbijgaande palpitatiën van hysterische vrouwen, van chlorotische meisjes, van hypochondrische mannen , vooral van zulken , die aan haemorrhoïdes lijden. Waar anders ligt de bron dezer hartkloppingen dan in de centra van het zenuwstelsel, doch vooral in het ruggemerg, het orgaan der onwillekeurige bewegingen ? Eene ziekte, welke ons als het sprekende voorbeeld der spinaalirritatie jtar' i£oyiii> steeds voor oogen is — de chorea — vertoonen ons deze hartkloppingen als een zuiver symptoma dier ruggemergsaandoening. Zelden zal men eenen lijder met chorea vinden, bij welken deze hartkloppingen niet voorhanden zijn, en evenwel knnnen ze in deze en andere gevallen gedurende het geheele leven bestaan, zonder dat men na den dood eene andere organische verandering van het hart vindt, dan eene meer of min ontwikkelde verdikking van die spier, even als de deltoïdes bij lieden sterk ontwikkeld is, welke hunne armen veelvuldig gebruiken, en de kuit- en dijespieren bij voorwerpen, welke hun brood loopende moeten verdienen Hiermede zal echter niet gezegd zijn , dat bij chorea geene wezentlijke organische hartziekten kunnen bestaan. — Dat is het eigenaardige aller spinaalneurosen, dat, alhoewel zij in den beginne slechts geringe, zelfs niet merkbare organische en functionele verschijnselen verwekken, eene langdurende centrifugale prikkeling der organen , in welke zich de zenuwen der geprikkelde centra verspreiden, ten laatste veelvuldige ontaardingen , volgens de meening van sommige Schrijvers zelfs carcinosis, tuberculosis, en andere pseudoplasmata kunnen te weeg brengen. Wij kennen intusschen den invloed der peripherische zenuwen op deze pseudaplasmata nog te weinig, om nu reeds eene gevolgtrekking te kunnen maken ; doch mogen wij als zeker aannemen, dat deze secundaire ontaardingen der organen uit eigentlijke spinaal-irritatiën zeer lang, of geheel kunnen achterwege blijven, bijaldien geene hereditaire of verworvene dispositie tot dezelve bestaat. Het aandoenlijk gezegde van den ongelukkigen eisenmann »gar oft sind die Lungentuberkeln nach innen ge«weinte Thranen" (l), schijnt mij toe slechts in zooverre waar te zijn, dat treurige gemoedsaandoeningen bestaande longtuberkels spoedig tot ontwikkeling kunnen brengen (door de vermeerderde bloedcongestie naar longen en hart); doch is het onwaarschijnlijk, dat zoodanige gemoedsaandoeningen alléén in staat zijn tuberkels te verwekken, wanneer zij niet reeds bestaan, tenzij nog andere oorzaken , b. v. slechte voedsels , gebrek aan versche lucht en beweging, tot derzelver vorming medewerken. In de 2e ziektegeschiedenis van dit werk, wordt gewag gemaakt van eene hartklopping, welke met buik- (1) Scbmidt'S Encyclopadic enz. 5e deel, pg. 644. kloppingen, neuralgia coeliaca en ziekelijke afscheiding van urine afwisselde, welke verschijnselen, gelijk mij toeschijnt, en daar ter plaatse nader uiteengezet is, slechts in het ïuggemerg, en dus in eene spinaalneurose hunnen oorsprong schijnen te hebben. ILer moet nog gewag worden gemaakt van eene soort van hartklopping, voorkomende bij jonge lieden, welke, gelijk men zegt, uit hunne krachten gegroeid zijn. Zulke voorwerpen van beiderlei kunne, hebben niet zelden bij de geringste beweging zoo sterke hartkloppingen, dat zij alle verdere bewegingen tusschenbeiden moeten staken. Hierbij komt neusbloeding, en steking in de zijde. Men is ligt genegen in zulke gevallen kleine aderlatingen te doen, die echter meer schadelijk dan nuttig zijn. Welk aandeel het ruggemerg aan deze hartkloppingen heeft, is niet genoegzaam bekend, beginnende Scoliosis is dikwijls voorhanden , en de bovenste ruggewervels zijn meestal gevoelig. Tonica, zelfs martialia zijn hier nuttig (even als bij de hartkloppingen van chlorotischen). Marshall hall gaf in zulke gevallen inwendig versterkende middelen, en appliceerde spaansche vliegen en bloedzuigers op de gevoelige punten der ruggenwervels, in verband met horizontale J'gging (1), (1) Hirsch , op. citat. pag. 257. B. VERHOOGDE OPWEKKING, ZICH UITENDE IN DE PERIPHEPJSCHE ZENUWEN VAN HET ANIMALE LEVEN. 1) Neuroses der gevoelszenuwen (neuralgiae, hyperaesthesiae). 2) Neuroses der bewegingszenuwen (spasmi in den uitgestrekten zin van het woord). 3) Neuroses der gevoels- en bewegingszenuwen gezamentlijk. NEUROSES DER GEVOELSZENUWEN (1). Iloofdverschijnsel: Excentrische pijn. a. Neuralgia culanea generalis. Eene zeldzaam voorkomende, en meestal zeer hardnekkige neuralgie. Ik heb gedurende 2^ jaar eene dame met deze ziekte behandeld, in welk geval rheuma de aanleidende oorzaak scheen te zijn. Deze persoon in de 30 jaren, van een tenger, uiterst gevoelig gestel, verkrijgt, zoodra de wind noordelijk wordt, eene pijnlijke gewaarwording in de ledematen. De pijn wordt niet overal te (1) De physiologische wetten der cerebro-spinale van die der vegetatieve neurosen werkelijk niet verschillende, «oo moet de verdecling der eersten ook geheel met die der laai sten overeenstemmen. Dit is wclligt een der grootste voordeden van de physiologisclie ontwikkeling dezer toestanden , dat men pathologisch, naar vastere grondbeginselen te werk kan gaan. waardoor ook de therapie zich van de, haar veelal kenmerkende empirische rigting — de treurige schaduwzijde der ^eweeskunde — vroeger of later zoude kunnen ontdoen. gelijker tijd bespeurd, en verspringt in zeer korten tijd v an de eene plaats naar de andere. Ook de trigeminus deelt in deze affectie, zich te kennen gevende door eene gewaarwording in de tanden van de bovenkaak, als werden dezelven naar boven getrokken. — De pijn verspreidt zich over de geheele galea aponevrotica en veroorzaakt de hevigste hoofdpijn, waardoor meestal brakingen ontstaan. De gevoeligheid dezer vrouw is zoo sterk, dat elke prikkeling der huid, b. v. het steken met een' naald, volgens hare beschrijving, eene drillende gewaarwording in de hersenen te weeg brengt. Niet alleen de huidzenuwen, maar ook de takverspreiding van den vagus, op het maagslijmvlies verkeert in eenen aanhoudend hyperaesthesischen toestand. Drinken van koud water verwekt terstond maagdrukking, en door eene reflectorische zamentrekking der darmspieren hardnekkige obstipatio alvi. Daarentegen worden alle warme dranken goed verdragen. Er bestaat hier zonder twijfel eene hevige spinaalirritatie, welker genezing welligt slechts in een warm klimaat mogelijk ware. Laauwe en later koude zeebaden zouden in zulke gevallen van nut kunnen zijn. Een heir van antinervina sedantia heeft ook niet de geringste verbetering van den toestand te weeg kunnen brengen. Gevoelige punten zijn langs de ruggewervels niet te bespeuren , en de aanwending van afleidingen is steeds hardnekkig geweigerd. b). D/eura/gia facialis. De symptomatologie dezer ziekte is bekend. Minder bekend is echter, dat bij verre na de meesten aan dolor faciei lijdenden , eene meer of min sterke gevoeligheid bij de drukking op een' der processus spinosi van de halswer- veis te kennen geven, waarvan ik mij reeds verscheidene malen heb overtuigd. Hyperaemia spinalis is bij jonge meisjes en bij vrouwen in de klimakterische jaren niet zelden oorzaak van het lijden. Bloedzuigers of koppen op de gevoelige punten, aan de hals of ruggewervels, helpen meer dan de applicatie derzelven in het aangezigt. De bloedzuigers , beter de bloedige koppen, moeten in vele gevallen tot 10 of 12 malen , niet in groote hoeveelheid (3 a 4) gezet worden. — Alle zoogenaamde specifica dier ziekte zijn even goed en even slecht, en wij hebben tot nu toe nog geen criterium, waarom wij het een of ander dier hooggeprezene middelen zouden bezigen. De doorsnijding van den facialis behoort reeds aan de geschiedenis toe, en kan slechts daar helpen, waar een neuroma eenen tak van den quintus of van den facialis in het aangezigt drukt. In alle centrale gevallen dier ziekte staat de doorsnijding gelijk, als of men de chorea wilde genezen, door de handen en voeten , welke in abnormale beweging zijn, af te snijden (1). Deze neuralgie kan peripherische en centrale oorzaken hebben; met dezelve op te sporen en doelmatig te behandelen , zal men meer nut stichten, dan met het avonturieuse opzoeken van specifica. (1) Als eene niet ongeestige satyre mag beschouwd worden, dat een Fransch geneesheer uit de provincie aan magendie eenen lijder toezond, aan neuralgia facialis lijdende, met het verzoek bij dien persoon »den stam van den quintus in de hersenen te willen doorsnijden. (James , des neurargies et de leur traitement, Paris 1841 , 8). In het aangehaalde werk vermeldt james de behandeling door magendie bij neuralgie in het algemeen en bij tic douloureux in bet bijzonder gebezigd, hoofdzakelijk bestaande in de galvanoputicluur. Deze geneeswijze verdient allezins een nader onderzoek. c). Neuralgia lumbo-abdominalis. Ook deze neuralgie komt zeer zelden voor, en is zeer iiai dnekkig. Ik behandelde korten tijd geleden eenen officier welke sedert 1| jaar daar mede behebt is , dan in eenen hoogeren , dan in een' minderen graad. De ziekteverschijnselen zijn de volgende. Hij gevoelt eene knagende, soms ook stekende pijn, beginnende één duim voor den Istea lendenwervel, zich uitstrekkende naar links onder de 12e rib tot aan den processus xyphoïdeus. De pijn verspringt nooit, en ook de regterzijde is nimmer aangedaan. Drukking op de wervels en langs de aangedane deelen (onder de laatste rib) vermeerdert de pijn niet; ook de beweging heeft weinig invloed. De gevoelige punten , welke valleix in zijne neuralgia ileo-lumbalis vermeldt, zijn hier niet aanwezig. De lijder ontwaakt geregeld 's morgens tusschen 3 en 4 uren met de hevigste pijn, welke niet, dan na verloop van eenige uren bedaart. De toestand is tevens gecompliceerd met hevige hartkloppingen, te weeg gebragt door eene vrij sterke excentrische hypertrophie. Daarentegen is de radiaalpols klein , en vooral links bijna niet te bespeuren. Intermissiën in den pols bestaan niet. De ademhaling is in den omtrek der 6 — 9 linker rib bijna niet te bespeuren, en de percussie dof, zoodat ik eene tuberculeuse infiltratie , welligt ook een ander pseudoplasma daar ter plaatse veronderstel; hetgeen ook door de kortademigheid bij het spreken, eene zwakke stem en een' droogen hoest, bovendien meer en meer waarschijnlijkheid verkrijgt; ligchaamsbewegingen vermoeijen schielijk, en de huiduitwaseming is steeds zeer sterk. Ook de spijsverteringswerktuigen zijn aangedaan. Een uur na den eten begint de buik te zwel- len, er ontstaat een pijnlijk gevoel in de maagstreek, waardoor ook meestal de neuralgia ileo-lumbalis verergerd wordt, flatus en ructus in groote hoeveelheid, en slechts om de 3 a 4 dagen eene sciballeuse stoelontlasting, wanneer dezelve niet door geneesmiddelen bevorderd wordt. Blinde haemorrlioïden bestaan sints lang. Dat er rheumatische, welligt ook arthritische oorzaken onder schuilen is meer dan waarschijnlijk. De lijder heeft gedurende den winter, alvorens hem deze neuralgie overkwam, aanhoudend pijn in de scheenbeenen gehad. Verdenking van plaats gehad hebbende syphilis bestaat niet. De behandeling was A'an den beginne af de volgende. Bloedige koppen en bloedzuigers verscheidene malen langs de pijnlijke plaats, meestal zonder eenige baat, warme baden, inwrijvingen van veratrine, aromatische en pikpleisters, vesicatoria en endermatische behandeling met morphium, afleiding naar het darmkanaal door oleum crotonis , oleum ricini, pillen van sapo met extr. aloës, hirudiues ad anum, vinum stibiatum met extractum aconiti in klimmende giften. Het middel hetwelk ik in het laatste halfjaar der behandeling met het meeste nut gebezigd heb, was het vinum seminum colchici in verband met laudanum (vin. sem. colch. 5 i. laud. liq. sydenh. 9 i) , waarvan 3 maal daags 20—60 droppels. Sedert het gebruik van het colchicmn volgden geregeld 1 of 2 stoelontlastingen per dag. De toestand is nu dragelijk, ook de haemorrhoides bloeden van tijd tot tijd. In weerwil van dien blijft de neuralgia ileo-lumbalis onafgebroken aanhouden , dan in een1 minderen, dan in een' sterkeren graad. Slechts in Junij 1843 was zij geheel verdwenen, doch kwam reeds de volgende maand terug. Hij gebruikt bij voortduring het colchicum , en ondervindt ter- stond verergering der verschijnselen, wanneer hij dat middel eenige dagen achterwege laat. Vele overeenkomst met deze neuralgie heeft de neuralgia dorso-intercostalis, welke zich alleen door eenen hoosreren zetel van de voorgaande onderscheidt. 