Elshof, Toke (2009), Van huis uit katholiek. Een praktisch theologisch, semiotisch onderzoek naar de ontwikkeling van religiositeit in drie generaties van rooms-katholieke families
180 180 Boekbesprekingen­ Boekbesprekingen­ rationele keuze–theorie niet alles kan verklaren, zoals bijvoorbeeld huiselijk geweld en 
zelfmoordaanslagen (p. 54), en ook niet altijd de keuze voor het martelaarschap, denk 
ik dat hij hier de plank misslaat. Stark is eerder een market–theorist dan een r(ationele) 
k(euze) socioloog. Voor rk-sociologen geldt dat ze alle maatschappelijke, i.e. dus niet in-
dividuele, verschijnselen kunnen verklaren. Mensen hebben behoefte aan fysiek welzijn 
en willen daarnaast status, en willen ook nog van andere mensen houden, en willen dat 
anderen ook om hen geven. Tenslotte willen ze dat ‘relevante anderen’, degenen die er 
voor hen toe doen, hen bevestigen in hun gedrag. Relevante anderen hoeven geen 
mensen van vlees en bloed te zijn, maar ook het geweten of ‘God’ kunnen als zodanig 
functioneren (zie ook Hak 2007). Daarmee laten ook ‘irrationele’ maatschappelijke 
verschijnselen zich verklaren. Bremmer stelt dat Stark niet in de zelfde ‘league’ speelt als Gibbon en Von Harnack. Vanzelfsprekend stond deze uitslag van te voren vast. Immers een uitgesproken alfa-
wetenschapper die de levenswerken van eveneens alfawetenschappers vergelijkt met een 
bijdrage van een gammawetenschapper die vanuit zijn algemene theorie hypothesen af-
leidt en zich waagt aan de verklaring van een probleem als de groei van het christendom 
zal altijd in het nadeel van de laatste uitvallen. Dat neemt niet weg dat het een genot is 
om deze mooi geschreven en erudiete verhandeling (298 noten op 65 pp.) te lezen. (als docent verbonden aan de Stichting Pedagogische Opleidingen te Groningen) Hak, Durk (2007), Stark and Finke or Durkheim on conversion and (re-) affiliation. An 
outline of a structural functionalist rebuttal to Stark and Finke’, in: Social Compass 
54/2, 295-313. Elshof, Toke (2009), Van huis uit katholiek. Een praktisch theologisch, semiotisch onderzoek 
naar de ontwikkeling van religiositeit in drie generaties van rooms-katholieke families, Delft: 
Eburon, pp. 493, ISBN 9789059722798, € 43.00. Elshof, Toke (2009), Van huis uit katholiek. Een praktisch theologisch, semiotisch onderzoek 
naar de ontwikkeling van religiositeit in drie generaties van rooms-katholieke families, Delft: 
Eburon, pp. 493, ISBN 9789059722798, € 43.00. Voor Toke Elshof is ‘Van huis uit katholiek’ een praktisch theologische term in het religi-
euze vormingsproces van katholieken, die duidt op de cruciale rol van het gezin. Daarbij 
worden andere invloeden betrokken: de kerkelijke betrokkenheid, het deel uitmaken van 
een bepaalde generatie, van een sociale laag en van een gender. 180 Haar onderzoek doet ver-
moeden, dat in Nederlandse katholieke kringen de huiselijke religieuze socialisatie in be-
weging is. Daarin onderscheidt zij processen van ont-traditionalisering, van privatisering, 
van subjectivering. Al deze termen krijgen een nadere uitleg. In deze bespreking maak ik Religie & Samenleving, Jrg. 5, nr. 2 (september 2010) 181 Boekbesprekingen  een keuze uit de overvloed van materiaal dat aangereikt wordt. Ik noem eerst 5 kenmerken 
waarmee deze studie zich presenteert 1. Het eerste dat opvalt: in het katholieke religieuze socialisatieproces wordt aan de 
ouders een cruciale rol toebedeeld. Op zich niet verwonderlijk, maar bij deze rol 
vallen de rol van de katholieke school of van de parochie in het niet. Daar wordt aan 
toegevoegd: in de laatste eeuw is deze rol vormelijk en inhoudelijk aan het veranderen. De auteur toont dit aan door drie opeenvolgende generaties in een familie met elkaar 
te vergelijken: de grootouders, de ouders, de kinderen. 1. Het eerste dat opvalt: in het katholieke religieuze socialisatieproces wordt aan de 
ouders een cruciale rol toebedeeld. Op zich niet verwonderlijk, maar bij deze rol 
vallen de rol van de katholieke school of van de parochie in het niet. Daar wordt aan 
toegevoegd: in de laatste eeuw is deze rol vormelijk en inhoudelijk aan het veranderen. De auteur toont dit aan door drie opeenvolgende generaties in een familie met elkaar 
te vergelijken: de grootouders, de ouders, de kinderen. De auteur toont dit aan door drie opeenvolgende generaties in een familie met elkaar 
e vergelijken: de grootouders, de ouders, de kinderen. 2. De auteur hanteert een breed religiebegrip. Daardoor wordt het mogelijk naast 
godsdienst ook over religie te spreken, en alle aandacht te schenken aan de inbedding 
in het maatschappelijke en kerkelijke leven. Religieuze socialisatie is in deze studie 
met name opvoeden. Daarbij zijn twee partijen in het geding: de opvoeders en de 
opvoedelingen. Er wordt meer gezegd. Opvoedelingen moeten in het leven en denken 
van de opvoeders kunnen onderscheiden wat er in godsdienst relevant is en waarom. 2. De auteur hanteert een breed religiebegrip. Daardoor wordt het mogelijk naast 
godsdienst ook over religie te spreken, en alle aandacht te schenken aan de inbedding 
in het maatschappelijke en kerkelijke leven. Religieuze socialisatie is in deze studie 
met name opvoeden. Daarbij zijn twee partijen in het geding: de opvoeders en de 
opvoedelingen. Er wordt meer gezegd. 180 Opvoedelingen moeten in het leven en denken 
van de opvoeders kunnen onderscheiden wat er in godsdienst relevant is en waarom. 3. Een derde kenmerk van deze studie is, dat een religiebegrip van binnenuit wordt 
gehanteerd. Religie wordt niet in reeds bekende patronen verondersteld, maar 
vormelijk en inhoudelijk gezocht. Deze benadering geeft de mogelijkheid, dat wat 
uiteindelijk religieus wordt genoemd, niet al op voorhand als religieus te herkennen 
is. Families en gezinnen in opeenvolgende generaties kunnen daarvoor hun eigen 
invullingen hebben. Dit dwingt de waarnemers te onderscheiden tussen objectieve 
en subjectieve aspecten. Dit dwingt ook voorzichtig om te gaan met het verbindingen 
leggen met de katholieke traditie en de kerkelijke betrokkenheid van de religie in een 
familie. Vorm en inhoud kunnen niet bij voorbaat getekend worden, maar moeten 
zich in drie opeenvolgende generaties in relatie tot traditie en kerk manifesteren. 4. In het voorgaande zit het vierde kenmerk opgesloten: de gezochte religiositeit is 
niet per se de katholieke godsdienst. De aanwezigheid daarvan in opeenvolgende 
generaties wordt niet bij voorbaat verondersteld; daar wordt juist naar gezocht. De 
focus van waarneming is gericht op de aanwezige waardeoriëntaties in gezins- en 
familieleven. Het interessante van een dergelijke zoektocht is, dat allerlei soorten van 
religiedefinities opduiken, zoals functionele en substantiële religie. Deze definities 
maken het mogelijk om van godsdienstige en ongodsdienstige religiositeit te spreken. In een katholiek milieu is niet alle religiositeit katholiek. 5. Als eenmaal zo je ogen voor allerlei vormen van religiositeit in het familiale leven zijn 
geopend, zal ook de zoektocht naar het specifiek katholieke in de familiale traditie 
nauwkeurig moeten zijn. De vraag naar de verhouding tussen de godsdienstige traditie 
in de familie en de rooms-katholieke traditie is dan op zijn plaats. Daarmee kan dan de 
interessante vraag gesteld worden: welke bijdrage leveren de opeenvolgende gezinnen 
aan de voortgang van het katholieke geloof in de loop van de tijden en door de cultuur. Religie & Samenleving, Jrg. 5, nr. 2 (september 2010) 182 Boekbesprekingen Deze studie presenteert zich als een praktisch theologisch en semiotisch onderzoek. Dit is een methodologische richtingwijzing. Achteraf zeg ik: het kan ook een waarschu-
wing zijn. Langzamerhand raken jonge theologen vertrouwd met de empirisch kritische 
en hermeneutische benadering van de praktische theologie. Of alle jonge theologen ge-
schoold zijn in de semiotiek weet ik niet. Voor mij is de semiotiek een vernieuwing ge-
worden voor het empirisch onderzoek. 180 2 (september 2010) 183 Boekbesprekingen  –	
De auteur ziet in de religiositeit van individuele gezinsleden ‘katholieke’ trekken:
gemeenschapszin, relativering van religieuze kennis en het religieuze allereerst zien
ingebed in het dagelijks handelen, de nieuwe nadruk op religieuze beleving, ervaring
en emotie. –	
De auteur ziet in de religiositeit van individuele gezinsleden ‘katholieke’ trekken:
gemeenschapszin, relativering van religieuze kennis en het religieuze allereerst zien
ingebed in het dagelijks handelen, de nieuwe nadruk op religieuze beleving, ervaring
en emotie. –	
Religiositeit van de individuele katholiek wordt niet alleen gevoed in gezinsverband,
maar put ook uit de religieuze cultuur van een familie, vanuit een familiaal verleden,
die zich onderscheidt van andere families. Maar in die familiale cultuur zijn
opeenvolgende generaties te onderscheiden, en verschillen in kerkelijke binding. –	
Religiositeit van de individuele katholiek wordt niet alleen gevoed in gezinsverband,
maar put ook uit de religieuze cultuur van een familie, vanuit een familiaal verleden,
die zich onderscheidt van andere families. Maar in die familiale cultuur zijn
opeenvolgende generaties te onderscheiden, en verschillen in kerkelijke binding. –	
Een dergelijke studie maakt het spreken over onkerkelijke religiositeit mogelijk die in
een theologisch kader op basis van een situatieanalyse nog nauwelijks uitgewerkt is. De studie van Toke Elshof maakt duidelijk, dat deze onkerkelijke religiositeit niet in de
lucht hangt, maar in een familiale plot is gevat en wordt gevormd. –	
Een dergelijke studie maakt het spreken over onkerkelijke religiositeit mogelijk die in
een theologisch kader op basis van een situatieanalyse nog nauwelijks uitgewerkt is. De studie van Toke Elshof maakt duidelijk, dat deze onkerkelijke religiositeit niet in de
lucht hangt, maar in een familiale plot is gevat en wordt gevormd. Wanneer ik deze aspecten zo opsom, komt de gedachte bij mij op: pastores en pastoraal 
verantwoordelijken zouden erbij gediend zijn, indien de bevindingen van deze weten-
schappelijke studie gepopulariseerd zouden worden. De studie is praktijkgericht. Maar 
ik schat dat de taal en begripsvorming op een grote afstand staat van de mensen die voor 
de dagelijkse pastorale praktijk staan. Achter deze opmerking staat mijn overtuiging dat 
Toke Elshof een rijke bron voor pastorale vernieuwing in onze moderne tijd kan leveren. P.G. van Hooijdonk (emeritus-hoogleraar Faculteit Katholieke Theologie) Schilder, Aleid (2009), Spiritueel misbruik. De gevaren van goeroes, paragnosten en sekten, 
Kampen: Ten Have, pp. 145, ISBN 9789025960032, € 14,90. 180 Semiotisch onderzoek stelt ons in staat achter de 
woorden en de zinnen te kijken, niet alleen de objectieve uitingen maar ook de subjectieve 
belevingen en gevoelens te registreren. Religiositeit en godsdienstigheid kunnen beter 
onderscheiden en totaler beschreven worden. Familiale godsdienst wordt een begrip. Dit 
maakt beter mogelijk te weten, wat onder mensen leeft, en maakt beter mogelijk veran-
deringen af te stemmen. De auteur heeft met grote acribie gewerkt. Via haar boek kijk ik 
naar haar schrijftafel en de vele papieren van bewerking en van verzameling. Je zou zeg-
gen: voor haar bijna ondoenlijk. Maar ik zeg ook voor de lezer: als je er serieus werk van 
maakt, heb je hier een stevige klus aan. Maar na herhaaldelijk lezen zeg ik: je krijgt een 
hoop materiaal aangereikt over de godsdienstoverdracht en overdrachtsmogelijkheden in 
katholieke gezinnen. Soms krijg je het gevoel: kan ik het nog wel aan en kan ik het alle-
maal onthouden. Maar ben je eenmaal thuis in het semiotisch taalgebruik dan leest het 
boek eenvoudig. Ik markeer een paar impressies. Ik markeer een paar impressies. –	
In de geloofsoverdracht spelen familie en gezin een veel grotere rol dan de parochie 
en de school. In deze studie krijgt de katholieke geloofsoverdracht gestalte als een 
huiselijk socialisatieproces. –	
In de geloofsoverdracht spelen familie en gezin een veel grotere rol dan de parochie 
en de school. In deze studie krijgt de katholieke geloofsoverdracht gestalte als een 
huiselijk socialisatieproces. –	
De inter-generatieve benadering in familie- en gezinsverband legt bloot welke 
betekenis het katholicisme van binnenuit krijgt, zowel door de opvoeders als door 
de opvoedelingen. ‘Het’ katholicisme wordt pluriform, divers, en vraagt om nieuwe 
indelingscategorieën. –	
Hermeneuse van de gesproken en geschreven ‘alledaagse’ religieuze taal wordt 
een belangrijk onderdeel van de studie wil men de religie van de generaties van 
familieleden begrijpen. –	
De auteur is vertrouwd met de sociale encyclieken die in de opeenvolgende tijden 
van de generaties verschenen zijn, en interpreteert religieuze gezegden tegen 
die achtergrond. De betrokkenen zullen zich weinig bewust geweest zijn van de 
theologische implicaties van hun woorden. –	
Vergeleken met vroeger krijgt het gezin een andere religieuze functie. Het zwaartepunt 
komt te liggen op het emotionele en het affectieve. Niet wat ouders aan hun kinderen 
voorschrijven, maar wat ouders aan eigen godsdienstig beleven en gevoelen aan hun 
kinderen laten blijken, raakt hen. Religie & Samenleving, Jrg. 5, nr. Religie & Samenleving, Jrg. 5, nr. 2 (september 2010) 180 Dat sommige spirituele therapeuten hun cliënten financieel uitkleden en bepaalde re-
ligieuze groeperingen hun aanhangers op allerlei manieren uitbuiten kan niet worden 
ontkend. Tegen dergelijke praktijken kan niet genoeg worden gewaarschuwd. Vanuit dat 
oogpunt is het boekje van Aleid Schilder te waarderen. Zij schrijft dat ze als therapeut en 
spirituele gelovige in haar praktijk de nodige gevallen van spiritueel misbruik heeft aan-
getroffen en met dit boek wil zij die kwalijke praktijken aan de kaak stellen. Op pp. 19-20 
geeft zij haar spirituele credo, waaruit blijkt dat zij onder andere gelooft in de geesten-
wereld, chakra’s, aura’s, mediums, channeling en in spirituele genezing. Het schrijven 
van dit werk, zo geeft zij aan en dat is gezien haar geloofsstandpunt niet verwonderlijk, 
kan aan de geestenwereld, waarin goede en duistere machten verblijven, niet ongemerkt 
voorbij zijn gegaan. Zij veronderstelde dat de duistere machten haar boek niet zouden 
waarderen en haar bij het schrijven zouden dwars zitten, maar door te beseffen dat God Religie & Samenleving, Jrg. 5, nr. 2 (september 2010)