Cor de Vries, Gespierde zielen. Johannes Lublink (1736-1816): menslievendheid, sociabiliteit en welzijnspolitiek in de achttiende eeuw
Citation for published version (APA):
Koopmans, J. W. (2022). Recensie van: C.H.H. de Vries, 'Gespierde zielen. Johannes Lublink (1736-1816):
menslievendheid, sociabiliteit en welzijnspolitiek in de achttiende eeuw' (Hilversum: Verloren, 2020).
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 137.
https://doi.org/10.51769/bmgn-lchr.13244 University of Groningen University of Groningen University of Groningen Recensie van: C.H.H. de Vries, 'Gespierde zielen. Johannes Lublink (1736-1816):
menslievendheid, sociabiliteit en welzijnspolitiek in de achttiende eeuw' (Hilversum: Verloren,
2020).
K
J
W Recensie van: C.H.H. de Vries, 'Gespierde zielen. Johannes Lublink (1736-1816):
menslievendheid, sociabiliteit en welzijnspolitiek in de achttiende eeuw' (Hilversum: Verloren,
2020). Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden DOI:
10.51769/bmgn-lchr.13244 DOI:
10.51769/bmgn-lchr.13244 IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below. Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record Publication date:
2022 Publication date:
2022 Link to publication in University of Groningen/UMCG research database Citation for published version (APA):
Koopmans, J. W. (2022). Recensie van: C.H.H. de Vries, 'Gespierde zielen. Johannes Lublink (1736-1816):
menslievendheid, sociabiliteit en welzijnspolitiek in de achttiende eeuw' (Hilversum: Verloren, 2020). Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 137. https://doi.org/10.51769/bmgn-lchr.13244 Citation for published version (APA):
Koopmans, J. W. (2022). Recensie van: C.H.H. de Vries, 'Gespierde zielen. Johannes Lublink (1736-1816):
menslievendheid, sociabiliteit en welzijnspolitiek in de achttiende eeuw' (Hilversum: Verloren, 2020). Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 137. https://doi.org/10.51769/bmgn-lchr.13244 Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons). The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license. More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverne-
amendment. Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim. Download date: 25-10-2024 Take-down policy
If
b li
h Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to
and investigate your claim Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim. Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum. Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum. Download date: 25-10-2024  bmgn  —  Low Countries Historical Review  |  Volume 137 (2022) | review 37 bmgn  —  Low Countries Historical Review  |  Volume 137 (2022) | review 37 Cor de Vries, Gespierde zielen. Johannes Lublink (1736-1816): menslievendheid, sociabiliteit en 
welzijnspolitiek in de achttiende eeuw (Hilversum: Verloren, 2020, 320 pp., isbn 9789087048419). Cor de Vries, Gespierde zielen. Johannes Lublink (1736-1816): menslievendheid, sociabiliteit en 
welzijnspolitiek in de achttiende eeuw (Hilversum: Verloren, 2020, 320 pp., isbn 9789087048419). Johannes Lublink jr. (1736-1816) is een sprekend voorbeeld van een persoon 
die in zijn eigen tijd bekendheid genoot, maar na zijn dood geen prominente 
plaats in de historiografie verwierf. Toch was hij een vooraanstaand figuur 
in de Nederlandse genootschapscultuur van de achttiende eeuw en een 
gezaghebbend staatsman in de Bataafse Republiek. Ook manifesteerde hij 
zich als letterkundige, toneelspeler, musicus en schilder in de Amsterdamse 
culturele wereld. Voor zijn eigen geloofsgemeenschap van lutheranen 
berijmde hij psalmen en maakte hij gezangen. Zijn lijst van geschriften 
en vertalingen is imposant, zeker gezien alle werkzaamheden die hij op 
zich nam. Lublinks brede gerichtheid is ongetwijfeld mede debet aan zijn latere 
onbekendheid. Wanneer slechts een of enkele facetten van zijn activiteiten in 
specifieke kaders worden belicht, is hij niet uitzonderlijk genoeg om als een 
uniek persoon op te vallen. Pas bij de optelsom van zijn bezigheden wordt 
duidelijk hoe gedreven, dynamisch en actief hij was. Bovendien zocht Lublink 
als politicus niet de schijnwerpers op. Hij werkte liever achter de schermen, 
bijvoorbeeld in commissies. Vele tijdgenoten moeten zijn inspanningen echter 
hebben gewaardeerd, want anders was hij niet diverse keren herkozen in de 
Bataafse volksvertegenwoordigingen. Voor de docent Nederlands Cor de Vries is dit al vele jaren bekend. Take-down policy
If
b li
h Zijn onderzoek naar het leven en werk van Lublink begon tijdens zijn studie 
Historische Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam in de jaren 1980. Dit leidde tot een eindscriptie over het literaire werk van Lublink en nadien 
tot diverse publicaties over de man en zijn context. De zoektocht van De 
Vries kon uiteindelijk via een promotiebeurs voor leraren uitmonden in een 
proefschrift, dat in 2020 is verdedigd aan de Vrije Universiteit Amsterdam. De 
onderhavige handelseditie, die nog in datzelfde jaar verscheen, is zonder meer 
de spreekwoordelijke kroon op het langdurige onderzoekswerk van De Vries. De meervoudige hoofdtitel Gespierde zielen verraadt impliciet dat  
dit boek niet alleen over Lublink gaat, maar ook over geestverwanten met 
wie hij samenwerkte in een aantal genootschappen. Lublinks levensloop 
komt echter wel voldoende voor het voetlicht. Ten eerste doordat er na 
het inleidende hoofdstuk, waarin het onderzoek wordt ingekaderd, een 
biografisch hoofdstuk volgt. Maar ook in de vier aansluitende thematische  
hoofdstukken over achttiende-eeuwse gevoelens, genootschappen, 
welzijnsidealen en Bataafse politiek weet de auteur de levensloop van zijn welzijnsidealen en Bataafse politiek weet de auteur de levensloop van zijn Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.13244 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505 doi: 10.51769/bmgn-lchr.13244 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505 hoofdpersoon, voor zover dat mogelijk is, te integreren. Daarbij is de vraag naar 
het ideologische verband tussen Lublinks letterkundige, genootschappelijke 
en politiek activiteiten leidend; een koppeling die nog niet was gemaakt. ‘Menslievendheid’, ‘verdraagzaamheid’, ‘gelijkwaardigheid’ en ‘vrijheid’ zijn 
de belangrijke sleutelwoorden om tot de beantwoording van de hoofdvraag 
te komen. De Vries bouwt hiermee voort op ideeën van historici die in de 
afgelopen jaren de invloed van gevoelens op cultureel, maatschappelijk 
en politiek terrein tijdens de achttiende eeuw hebben onderkend, zie 
bijvoorbeeld nummer 129-2 (2014) van bmgn – Low Countries Historical Review, 
waarin de resultaten te vinden zijn van het knhg-najaarscongres van 2011, 
het eerste in Nederland dat gewijd was aan emotiegeschiedenis. De Vries beschouwt Lublink als een representant van de ‘gevoelige 
Verlichting’, als een ‘gespierde ziel’, een term uit het werk van Lublink 
zelf. Kenmerkend voor de ‘gevoelige Verlichting’ was het streven naar 
vreedzame hervorming van de samenleving, met daarbij veel empathie 
voor gediscrimineerden en zwakkeren. De auteur bestudeert het leven en 
werk vanuit dit emotioneel-historische perspectief, dat wil zeggen met veel 
aandacht voor de verwoording van gevoelens van naastenliefde en medelijden. Take-down policy
If
b li
h In het derde hoofdstuk beschouwt hij op die wijze Lublinks literaire 
werk, vooral diens treurige mortuaire teksten, sentimentele romans en 
kerkliederen. Hij concludeert dat Lublink via deze literaire genres probeerde 
de ontwikkeling van gevoelens te stimuleren. Vervolgens is het emotioneel-
historische perspectief ook de invalshoek van waaruit Lublinks politiek-
maatschappelijke handelen wordt benaderd. Het vierde hoofdstuk is met 89 van de 320 pagina’s een waterhoofd 
in dit boek. Dat komt doordat De Vries al het genootschappelijke werk van 
Lublink hierin behandelt. Gezien de betekenis en omvang ervan had dit 
gemakkelijk een apart boek kunnen opleveren. Lublink heeft namelijk vanaf 
1765 een belangrijke rol gespeeld in een groot aantal maatschappelijke 
instellingen. Dat waren – deels achtereenvolgens en deels gelijktijdig – de 
genootschappen Diligentiae Omnia, Concordia et Libertate en Libertate 
et Concordia, de nog altijd bestaande Maatschappij tot Redding van 
Drenkelingen, de Oeconomische Tak van de Hollandsche Maatschappij der 
Wetenschappen en de ook nog altijd actieve Vaderlandsch Fonds-Kweekschool 
voor de Zeevaart. Voor de geschiedschrijving van de Nederlandse genootschappen is 
dit vierde hoofdstuk van grote waarde. Het valt dan ook te hopen dat het 
niet onopgemerkt blijft doordat er niet aan wordt gerefereerd in de titel van 
De Vries’ boek. Het was daarom slim geweest om het woord ‘sociabiliteit’ 
in de ondertitel te vervangen door de term ‘genootschappelijkheid’, ook al 
heeft die een andere lading en is die minder modieus. Dit laat onverlet dat de 
auteur op systematische wijze bij alle genoemde gezelschappen en instanties 
nagaat wat Lublink als bestuurslid heeft gedaan en hoe hij de bevordering 
van het maatschappelijk welzijn diende. Door subparagrafen te wijden  aan het patriotse gehalte van de behandelde organisaties slaat de auteur in dit 
hoofdstuk ook de brug van het maatschappelijke naar het politieke domein, 
waarin Lublink in toenemende mate verzeild raakte. Politiek activisme kon Lublink openlijk tonen in de patriottentijd. Hij opereerde niettemin gematigd en hoefde niet te vluchten in 1787, toen 
Pruisen het orangistische gezag in de Republiek herstelde en vele patriotten 
het land moesten verlaten om aan vervolging te ontkomen. Daarna was hij 
tot 1795 gedwongen zijn welzijnsidealen op de achtergrond te bepleiten. Maar ook daarin slaagde hij zo goed en zo kwaad als het ging. Na de Bataafse 
Revolutie kon hij zich volledig uitleven, onder andere in ruim zeventig 
politiek-bestuurlijke commissies, ingesteld voor bijvoorbeeld onderwijs, 
armenzorg, kerkelijke zaken, justitie en gezondheidszorg. Joop W. Koopmans, Rijksuniversiteit Groningen Take-down policy
If
b li
h De politieke 
vertaling van Lublinks genootschapsidealen analyseert De Vries verdienstelijk 
in het vijfde en zesde hoofdstuk, die allebei waardevolle bijdragen zijn voor 
de geschiedschrijving over het patriotse en Bataafse tijdvak. Evenals Joost 
Kloek en Wijnand Mijnhardt toont hij aan dat Lublink geen onbetekenend 
figuur was, zoals hij wel is weggezet door bijvoorbeeld Gerrit Paapes biograaf 
Peter Altena. Johannes Lublink was getrouwd met Cornelia Rijdenius. In het 
biografische hoofdstuk stelt de auteur dat zij haar echtgenoot ondersteunde 
bij zijn werk en dat van commentaar voorzag. Ook vermeldt hij dat haar 
egodocumenten zijn benut. Toch blijft Rijdenius vrijwel geheel onder de 
radar in dit boek, wat in een ware biografie waarschijnlijk minder het geval 
zou zijn geweest. Daarin zou ook stellig meer aandacht geschonken zijn 
aan de economische activiteiten van de firma Lublink, die zich bezighield 
met tabaksspinnerij in Suriname en het beheer van een beleggingsfonds in 
Surinaamse suikerplantages en Engelse beleggingen. Anders gezegd, Lublink 
verdient nog meer onderzoek en publicaties. In deze handelseditie zijn niet de nuttige appendices van de dissertatie 
opgenomen met daarin onder andere ledenlijsten van de genootschappen 
waaraan Lublink deelnam. De titels van deze bijlagen worden echter wel 
vermeld in de inhoudsopgave, inclusief een verwijzing naar de digitaal 
beschikbare versie van het proefschrift. Beide uitgaven bevatten gelukkig wel 
een groot aantal relevante illustraties. Deze veraangenamen het lezen van dit 
qua invalshoek originele en prettig geschreven boek alleen nog maar meer. Joop W. Koopmans, Rijksuniversiteit Groningen