None
Tevens zij erop gewezen dat belanghebbenden en het Verenigd Koninkrijk in het kader van de formele onderzoeksprocedure die de Commissie ter uitvoering van het bestreden arrest heeft ingeleid, „zeer uiteenlopende schattingen” van het potentieel van vraagrespons hebben gegeven. (
57
) De wettigheid van de litigieuze beslissing kan weliswaar niet in het licht van dergelijke schattingen worden beoordeeld, omdat er geen aanwijzingen zijn dat de Commissie daarover beschikte toen zij dat besluit vaststelde, maar ik wil er toch op wijzen dat ook de discrepantie tussen die schattingen bewijst dat het moeilijk was om betrouwbare informatie in te winnen over het potentieel van vraagrespons.
133.
Mijns inziens kan de Commissie, gelet op het feit dat het moeilijk was om betrouwbare informatie in te winnen, niet worden verweten dat zij geen eigen onderzoek naar het potentieel van vraagrespons heeft verricht.
134.
Dit geldt des te meer omdat, zoals de Commissie betoogt, het in de T‑1-veilingen ingebouwde correctiemechanisme dient te waarborgen dat vraagresponscapaciteit een rol krijgt die haar volledige potentieel tot uitdrukking brengt. Indien productiecapaciteit bij de eerste T‑4-veiling een grotere rol wordt toebedeeld dan strikt noodzakelijk, dan dient de T‑1-veiling, die vraagresponsoperatoren meer kans biedt om tot de capaciteitsmarkt toe te treden, die operatoren de mogelijkheid te bieden om de omvang van hun deelname aan die markt te vergroten.
135.
Mijn conclusie luidt derhalve dat het Gerecht in punt 158 van het bestreden arrest ten onrechte heeft geoordeeld dat het feit dat de Commissie geen onderzoek had verricht naar de mogelijke rol van vraagrespons op de capaciteitsmarkt een aanwijzing vormde voor het bestaan van ernstige moeilijkheden.
ii) De vraag of de discriminerende of nadelige behandeling van vraagresponsoperatoren ten aanzien van de looptijd van de capaciteitsovereenkomsten toereikend is onderzocht






136.
 Zoals het Gerecht in de punten 165 tot en met 168 van het bestreden arrest heeft vastgesteld, kunnen met vraagresponsoperatoren geen capaciteitsovereenkomsten met een looptijd van meer dan een jaar worden gesloten, terwijl met producenten overeenkomsten kunnen worden gesloten met een looptijd van maximaal drie jaar (als zij kapitaaluitgaven van meer dan 125 GBP per kW hebben, hetgeen het geval is wanneer zij een centrale renoveren) of met een looptijd van maximaal vijftien jaar (als zij kapitaaluitgaven van meer dan 250 GBP per kW hebben, hetgeen het geval is wanneer zij een nieuwe centrale bouwen). Uit regulation 11, lid 3, van de Electricity Capacity Regulations 2014 blijkt inderdaad dat die drempels uitsluitend voor producenten gelden (en dat vraagresponsoperatoren niet in aanmerking komen voor overeenkomsten met een looptijd van maximaal drie of vijftien jaar, ook niet als zij kapitaaluitgaven hebben die boven genoemde drempels liggen).
137.
 Zoals hierboven in punt 24 aangegeven heeft het Gerecht in punt 193 van het bestreden arrest geoordeeld dat, gelet op het feit dat capaciteitsovereenkomsten met een looptijd van meer dan een jaar worden aangeboden om gedurende meerdere jaren een inkomen te garanderen aan producenten die een nieuwe centrale bouwen of een bestaande centrale renoveren en die daardoor hoge kapitaaluitgaven hebben, teneinde tegemoet te komen aan hun financieringsmoeilijkheden, de Commissie had moeten onderzoeken of ook vraagresponsoperatoren vanwege hun kapitaaluitgaven en financieringsbehoeften in de gelegenheid moesten worden gesteld om dergelijke overeenkomsten te sluiten. De brief van de UKDRA van 9 juni 2014 had de aandacht van de Commissie hierop gevestigd. Het stond niet aan de UKDRA om dienaangaande gedetailleerdere gegevens te verstrekken, maar aan de Commissie om de kwestie nader te onderzoeken. Volgens het Gerecht vormde het feit dat de Commissie de financieringsbehoeften van vraagresponsoperatoren niet had onderzocht dus een aanwijzing voor het bestaan van ernstige moeilijkheden.
138.
De Commissie, daarin ondersteund door de regering van het Verenigd Koninkrijk (
58
), voert aan dat zij niet verplicht was om de kapitaaluitgaven en de financieringsbehoeften van vraagresponsoperatoren te onderzoeken alvorens elke inbreuk op het beginsel van gelijke behandeling van vraagresponsoperatoren en producenten ten aanzien van de looptijd van capaciteitsovereenkomsten te kunnen uitsluiten. Dit was met name het geval omdat het buiten kijf stond dat vraagresponsoperatoren aanzienlijk lagere financieringsbehoeften hebben dan capaciteitsleveranciers die bestaande centrales renoveren of nieuwe centrales bouwen. Tempus concludeert tot afwijzing van het middel van de Commissie.
139.
Ik ben van mening dat het Gerecht in punt 193 van het bestreden arrest ten onrechte heeft geoordeeld dat het feit dat de Commissie geen onderzoek had verricht naar de kapitaaluitgaven en de financieringsbehoeften van vraagresponsoperatoren een aanwijzing vormde voor het bestaan van ernstige moeilijkheden.
140.
 Ik wijs erop dat Tempus niet betwist dat vraagresponsoperatoren lagere kapitaaluitgaven en financieringsbehoeften hebben dan producenten die een nieuwe centrale bouwen of een bestaande centrale renoveren.
141.
Tevens merk ik op dat de UKDRA in haar brief van 9 juni 2014 louter heeft gesteld dat aan vraagresponsoperatoren overeenkomsten met een looptijd van een jaar werden aangeboden, terwijl met producenten overeenkomsten van maximaal vijftien jaar konden worden gesloten, en dat een dergelijke beperking van de looptijd van de aan vraagresponsoperatoren aangeboden overeenkomsten voor die operatoren een concurrentienadeel veroorzaakte, hun geen passende prikkels gaf om deel te nemen aan de capaciteitsmarkt, en in strijd was met de doelstelling van de richtsnoeren van geleidelijke afschaffing van milieuschadelijke subsidies. In de brief van de UKDRA van 9 juni 2014 wordt niet verwezen naar de financieringsbehoeften van vraagresponsoperatoren dan wel producenten die een nieuwe centrale bouwen of een bestaande centrale renoveren, laat staan dat de respectievelijke behoeften van deze twee typen capaciteitsleveranciers worden vergeleken. Nog belangrijker is dat de UKDRA tijdens de administratieve procedure geen bewijzen heeft aandragen ter staving van haar beweringen. Dit is des te opmerkelijker omdat de UKDRA als vereniging van aggregators waarschijnlijk van haar leden, onder wie Tempus, relevante informatie over deze kwestie had kunnen verkrijgen.
142.
Gelet op punt 95 van deze conclusie kan daarom niet worden vastgesteld dat de Commissie verplicht was om rekening te houden met de beweringen van de UKDRA, laat staan ambtshalve te onderzoeken of vraagresponsoperatoren vanwege hun financieringsbehoeften in de gelegenheid moesten worden gesteld om overeenkomsten met een looptijd van meer dan een jaar te sluiten.
143.
 Aldus heeft het Gerecht in punt 193 van het bestreden arrest ten onrechte geoordeeld dat het feit dat de Commissie geen onderzoek had verricht naar de kapitaaluitgaven en de financieringsbehoeften van vraagresponsoperatoren een aanwijzing vormde voor het bestaan van ernstige moeilijkheden.
iii) De vraag of de discriminerende of nadelige behandeling van vraagresponsoperatoren ten aanzien van de vastgestelde kostendekkingsmethode toereikend is onderzocht






144.
Ik herinner eraan dat, zoals hierboven in punt 17 is vermeld, de capaciteitsvergoedingen aan capaciteitsleveranciers worden gefinancierd door middel van een heffing die wordt opgelegd aan alle elektriciteitsleveranciers met een energievergunning. Krachtens de betrokken maatregel wordt de hoogte van de leveranciersheffing berekend op basis van hun marktaandeel in de elektriciteitsvraag, die op doordeweekse dagen in de winter, van november tot februari, tussen 16.00 en 19.00 uur wordt gemeten (hierna: „vastgestelde kostendekkingsmethode” of „vastgestelde methode”). (
59
)








145.
 Oorspronkelijk zou de hoogte van de heffing echter worden berekend op basis van het marktaandeel van de leveranciers dat tijdens de zogeheten triade wordt gemeten, dat wil zeggen de drie perioden van een half uur tussen november en februari met het hoogste jaarlijkse elektriciteitsverbruik (hierna: „aanvankelijk voorgestelde methode”). Na een nationale openbare raadpleging, die tussen oktober en december 2013 werd gehouden, heeft het Verenigd Koninkrijk de aanvankelijk voorgestelde methode gewijzigd en de hierboven in punt 144 beschreven kostendekkingsmethode vastgesteld, die is gebaseerd op het verbruik tussen 16.00 en 19.00 uur op doordeweekse dagen in de winter. In de aanmelding is gepreciseerd dat de kostendekkingsmethode is aangepast omdat triadeperioden achteraf worden vastgesteld en het gebruik van die perioden als referentie voor de berekening van de leveranciersheffing voor de leveranciers tot onzekerheid leidt. Aldus zette, volgens de aanmelding, de aanvankelijk voorgestelde methode leveranciers ertoe aan om verbruikers een risico-opslag in rekening te brengen die hoger was dan bij de vastgestelde methode. (
60
)








146.
De Commissie heeft zich in het litigieuze besluit niet verzet tegen de vastgestelde kostendekkingsmethode. Zij aanvaardde het standpunt van de regering van het Verenigd Koninkrijk dat de vastgestelde methode „nog steeds een prikkel bevat om de vraag tijdens perioden van piekbelasting te verlagen, en tegelijkertijd voorspelbaar is voor elektriciteitsleveranciers”. (
61
)








147.
 In punt 213 van het bestreden arrest heeft het Gerecht evenwel geoordeeld dat de Commissie had moeten onderzoeken in hoeverre de aanpassing van de kostendekkingsmethode gevolgen had voor de evenredigheid van de betrokken maatregel en daarmee voor de verenigbaarheid van de maatregel met de interne markt. Volgens het Gerecht was het feit dat de Commissie dit niet had onderzocht en derhalve niet over volledige informatie met betrekking tot de vastgestelde methode beschikte, een aanwijzing dat er aan het einde van het eerste onderzoek ernstige moeilijkheden bestonden.
148.
Ten overstaan van het Hof stelt de Commissie dat zij niet verplicht was om dat onderzoek te verrichten. De regering van het Verenigd Koninkrijk en de Poolse regering delen het standpunt van de Commissie, terwijl Tempus zich op het tegenovergestelde standpunt stelt.
149.
Ik ben van mening dat het Gerecht in punt 213 van het bestreden arrest ten onrechte heeft geoordeeld dat de Commissie had moeten onderzoeken of de in de punten 144 en 145 hierboven beschreven aanpassing van de kostendekkingsmethode gevolgen had voor de evenredigheid van de betrokken maatregel.
150.
 Volgens punt 69 van de richtsnoeren wordt energiesteun als evenredig beschouwd indien het steunbedrag per begunstigde beperkt blijft tot het minimum dat nodig is om de beoogde doelstelling inzake energie te verwezenlijken. (
62
) Volgens de punten 228 tot en met 231 van de richtsnoeren, die betrekking hebben op de evenredigheid van steun ten behoeve van leveringszekerheid, dient het steunbedrag zo te worden berekend dat begunstigden een redelijk rendementspercentage ontvangen, hetgeen wordt geacht het geval te zijn wanneer er sprake is van een concurrerende inschrijvingsprocedure op grond van duidelijke, transparante en niet-discriminerende criteria, die daadwerkelijk op de afgebakende doelstelling is gericht. Voorts dient de steunmaatregel ingebouwde mechanismen te hebben die beletten dat windfall profits ontstaan, en zo te worden opgezet dat verzekerd wordt dat de prijs die voor het beschikbaar houden van regel- en reservevermogen wordt betaald, automatisch naar nul tendeert wanneer de omvang van het aangeboden vermogen naar verwachting voldoet aan de omvang van de vraag naar vermogen.
151.
Om te beginnen breng ik in herinnering dat de Commissie in twijfel trekt of de kostendekkingsmethode – de financieringsmethode voor de capaciteitsvergoedingen – in aanmerking kan worden genomen om de verenigbaarheid van de betrokken maatregel met de interne markt te bepalen.
152.
 Volgens de rechtspraak vallen heffingen niet binnen de werkingssfeer van de bepalingen van het VWEU betreffende staatssteun, tenzij zij de wijze van financiering van een steunmaatregel vormen, zodat zij integrerend deel uitmaken van deze maatregel. Om een heffing als een integrerend onderdeel van een steunmaatregel te kunnen aanmerken, moet er krachtens de relevante nationale regeling een dwingend bestemmingsverband bestaan tussen de heffing en de steun, in die zin dat de opbrengst van de heffing noodzakelijkerwijs voor de financiering van de steun wordt bestemd en rechtstreekse invloed heeft op de omvang van de steun en bijgevolg op de beoordeling van de verenigbaarheid van deze steun met de interne markt. (
63
)








153.
Zo werd een belasting op betaaltelevisie geacht geen integrerend onderdeel te vormen van de aan RTVE – de Spaanse radio- en televisieomroep die met een publieke opdracht op die gebieden is belast – verleende steun, omdat het steunbedrag werd bepaald op basis van de nettokosten voor het vervullen van de publieke opdracht. De opbrengst van deze belasting had geen rechtstreekse invloed op de omvang van de steun, omdat ten eerste elk overschot aan fiscale inkomsten ten opzichte van de kosten voor het vervullen van de publieke opdracht van RTVE, naargelang van het geval, moest worden gestort in een reservefonds of moest terugvloeien naar de schatkist, en ten tweede, in het omgekeerde geval, de Spaanse Staat het verschil moest bijpassen wanneer de fiscale inkomsten niet volstonden om deze kosten te dekken. (
64
)








154.
 Daarentegen werd een heffing op omroepreclame geacht wel een integrerend onderdeel te vormen van de steunregeling voor de Franse radio-omroep die door deze heffing werd gefinancierd, omdat, ten eerste, de netto-opbrengst van de heffing uitsluitend en integraal was bestemd voor de financiering van de steun voor de radio-omroep, aangezien het orgaan dat verantwoordelijk is voor de toekenning van de steun niet bevoegd is om de beschikbare middelen voor andere doeleinden dan deze steun te gebruiken, en, ten tweede, het steunbedrag in wezen moest worden vastgesteld binnen de grens van de verwachte opbrengst van de heffing op omroepreclame. (
65
)








155.
Ik herinner eraan dat in casu de capaciteitsvergoedingen worden gefinancierd middels de leveranciersheffing. (
66
) Alle elektriciteitsleveranciers met een energievergunning betalen die heffing aan de „Settlement Body”, een instantie die in handen is van de regering van het Verenigd Koninkrijk en door haar is opgezet met het oog op, onder andere, het beheer van de betalingen uit hoofde van capaciteitsovereenkomsten, en die op haar beurt capaciteitsvergoedingen uitbetaalt aan leveranciers. (
67
)








156.
Enerzijds stel ik vast dat de Commissie ter ondersteuning van haar standpunt dat de leveranciersheffing geen integrerend onderdeel uitmaakt van de betrokken maatregel, betoogt dat de hoogte van de leveranciersheffing wordt bepaald door de hoogte van het steunbedrag, en niet andersom. Dit is volgens haar zo omdat het bedrag aan leveranciersheffingen wordt berekend nadat het bedrag aan capaciteitsvergoedingen gekend is, om de kosten te dekken die door die betalingen ontstaan.
157.
 Anderzijds moet ik, aansluitend bij het standpunt van Tempus dat de leveranciersheffing een integrerend onderdeel van de betrokken maatregel uitmaakt, opmerken dat voor het Hof niet is aangevoerd dat de Settlement Body bevoegd is om de opbrengsten uit de leveranciersheffing voor andere doeleinden dan de steun te gebruiken, zoals dat het geval was in het hierboven in punt 153 genoemde arrest – en zoals dat niet het geval was in het hierboven in punt 154 genoemde arrest, hetgeen het Hof ertoe heeft gebracht vast te stellen dat de betrokken heffing een integrerend onderdeel uitmaakte van de steunmaatregel. Ik moet echter benadrukken dat hierover weinig informatie aan het Hof is voorgelegd.
158.
Tevens zij erop gewezen dat volgens Tempus de regering van het Verenigd Koninkrijk zelf heeft erkend dat de kostendekkingsmethode van invloed is op het steunbedrag.
159.
De regering van het Verenigd Koninkrijk heeft in de aanmelding, zoals het Gerecht in punt 205 van het bestreden arrest heeft opgemerkt, inderdaad erkend dat de kostendekkingsmethode van invloed is op de hoeveelheid te veilen capaciteit. De argumentatie van de regering van het Verenigd Koninkrijk hierbij luidt dat verbruikers door de berekeningsmethode voor de leveranciersheffing op basis van de tijdens vraagpieken gemeten vraag een duidelijke prikkel krijgen om hun verbruik tijdens die pieken te verminderen, waardoor minder capaciteit hoeft te worden ingekocht om het gewenste betrouwbaarheidsniveau te bereiken. Aangezien de hoeveelheid ingekochte capaciteit wederom van invloed is op het steunbedrag (
68
) doet dit vermoeden dat de kostendekkingsmethode invloed heeft op het steunbedrag.
160.
 Het argument van de regering van het Verenigd Koninkrijk gaat echter alleen op indien de vastgestelde methode verbruikers passende prikkels geeft om de piekvraag te verminderen. Volgens de regering van het Verenigd Koninkrijk en de Commissie is dit het geval, terwijl Tempus overtuigd is van het tegendeel. Volgens Tempus leidt het gebruik van de perioden tussen 16.00 en 19.00 uur op alle doordeweekse dagen in de winter als referentieperiode voor de berekening van de leveranciersheffing, in plaats van de drie perioden van een half uur waarin in de winter de hoogste vraagpieken worden gemeten, ertoe dat de vastgestelde methode het prijssignaal afzwakt dat verbruikers tijdens de kritieke vraagpieken zou moeten aansporen om hun verbruik te verminderen.
161.
Bijgevolg is het niet zeker of er is voldaan aan de eis die volgt uit de hierboven in punt 152 aangehaalde rechtspraak dat de opbrengsten uit de leveranciersheffing rechtstreeks van invloed zijn op het steunbedrag. Zonder die invloed zou gelden dat de kostendekkingsmethode geen onderdeel uitmaakt van de betrokken maatregel, dat de Commissie niet verplicht was om rekening te houden met die methode met het oog op de beoordeling van de verenigbaarheid van die maatregel met de interne markt, en dat het Gerecht in punt 213 van het bestreden arrest ten onrechte heeft geoordeeld dat het feit dat de Commissie geen onderzoek had gedaan naar de gevolgen van de vastgestelde methode voor de evenredigheid van de betrokken maatregel een aanwijzing was voor het bestaan van ernstige moeilijkheden.
162.
 Daarentegen geldt in het geval dat de opbrengsten uit de leveranciersheffing rechtstreekse gevolgen hebben voor het steunbedrag en die heffing derhalve een integrerend onderdeel uitmaakt van de betrokken maatregel, dat dit niet van invloed zou zijn op mijn conclusie in punt 161 hierboven dat het Gerecht ten onrechte heeft geoordeeld dat het feit dat de Commissie geen onderzoek had gedaan naar de gevolgen van de vastgestelde methode voor de evenredigheid van die maatregel een aanwijzing was voor het bestaan van ernstige moeilijkheden.
163.
Zoals aangegeven in punt 96 van deze conclusie mag de Commissie zich in het kader van een eerste onderzoek in beginsel beperken tot de door de betrokken lidstaat verstrekte gegevens, tenzij een derde bewijzen aandraagt die deze gegevens in twijfel trekken. Aldus was de Commissie niet verplicht om ambtshalve nader onderzoek te doen, want de regering van het Verenigd Koninkrijk had haar verduidelijkt dat de vastgestelde methode in passende prikkels voorzag om verbruikers tot een vermindering van het verbruik te bewegen, de behoefte aan productiecapaciteit verminderde en daardoor de steun tot het noodzakelijke minimum beperkte. Ik erken dat in de brief van de UKDRA van 9 juni 2014 is vermeld dat de vastgestelde methode tot een ongelijke behandeling van vraagresponsoperatoren ten opzichte van producenten leidde omdat deze niet in voldoende prikkels voor verbruikers voorzag om het verbruik tijdens kritieke piekbelasting te beperken, waardoor vraagresponsoperatoren kansen werden ontnomen om tot de markt toe te treden terwijl dit voor producenten geen gevolgen had. (
69
) De UKDRA heeft evenwel niet nauwkeurig toegelicht hoe de capaciteitsvergoedingen werden berekend en waarom zij niet tot het noodzakelijke minimum werden beperkt. Nog belangrijker is dat de UKDRA haar beweringen niet met bewijzen heeft gestaafd. In deze omstandigheden kan de Commissie niet worden verweten dat zij de kwestie niet nader heeft onderzocht.
 164.
Mijn conclusie luidt derhalve dat het Gerecht in punt 213 van het bestreden arrest ten onrechte heeft geoordeeld dat het feit dat de Commissie geen onderzoek had gedaan naar de gevolgen van de vastgestelde methode voor de evenredigheid van de betrokken maatregel een aanwijzing was voor het bestaan van ernstige moeilijkheden.
iv) De vraag of de discriminerende of nadelige behandeling van vraagresponsoperatoren ten aanzien van de interactie tussen de T‑4-veilingen en de T‑1-veilingen, alsook van bepaalde voorwaarden voor deelname aan de capaciteitsmarkt, toereikend is onderzocht






165.
Nu zal ik achtereenvolgens de vermeende onjuiste rechtsopvattingen van het Gerecht in de punten 242 en 243 van het bestreden arrest (betreffende de toezegging van het Verenigd Koninkrijk om T‑1-veilingen te houden) en in de punten 256 tot en met 258 van dat arrest (betreffende de minimumdrempel van 2 MW voor deelname aan de reguliere veilingen) onderzoeken.
166.
Wat betreft, ten eerste, het middel inzake de onjuiste rechtsopvatting van het Gerecht in de punten 242 en 243 van het bestreden arrest, breng ik in herinnering dat – zoals hierboven in punt 13 is aangegeven – het Verenigd Koninkrijk „zich ertoe heeft verbonden” (
70
) om een T‑1-veiling te houden indien er een T‑4-veiling is gehouden, alsook om via de T‑1-veiling ten minste 50 % van de aanvankelijk voor die veiling gereserveerde hoeveelheid capaciteit in te kopen. Omdat vraagresponsoperatoren – vanwege hun doorlooptijden – via de T‑1-veilingen meer kans hebben om tot de markt toe te treden, wilde het Verenigd Koninkrijk deze operatoren op die wijze aanmoedigen om aan de capaciteitsmarkt deel te nemen.
167.
 In de punten 242 en 243 van het bestreden arrest heeft het Gerecht vastgesteld dat er „geen garantie” was dat het Verenigd Koninkrijk deze toezegging zou nakomen, omdat de Electricity Regulations 2014 aldus moeten worden gelezen dat de minister kan besluiten om geen T‑1-veilingen te houden, en dat noch de Commissie, noch de regering van het Verenigd Koninkrijk een nationaalrechtelijke bepaling kon aanwijzen die het bestaan van voornoemde garantie bevestigt. Op grond hiervan is het Gerecht tot de slotsom gekomen dat er ernstige moeilijkheden waren gerezen ten aanzien van de vraag in hoeverre dit stimulerende effect vraagresponsoperatoren ertoe zou aanzetten deel te nemen aan de capaciteitsmarkt.
168.
Voor het Hof voert de Commissie, daarin ondersteund door de regering van het Verenigd Koninkrijk (
71
), aan dat zij niet gehouden was om een dergelijke nationaalrechtelijke bepaling aan te wijzen. Tempus brengt hiertegen in dat zij daartoe wel degelijk gehouden was.
169.
Mijns inziens heeft het Gerecht ten onrechte geoordeeld dat de Commissie had moeten nagaan of de toezegging van het Verenigd Koninkrijk bevestigd werd door een nationaalrechtelijke bepaling.
170.
 De Electricity Capacity Regulations 2014 lijken de minister inderdaad niet te verplichten tot het houden van een T‑1-veiling indien er een T‑4-veiling is gehouden (
72
), maar uit overweging 46 van het litigieuze besluit, waarin staat dat „de [regering van het Verenigd Koninkrijk] zich ertoe [verbindt] om ten minste 50 % van de vier jaar eerder gereserveerde capaciteit op de veilingen voor één jaar later te veilen” (
73
) (en dus om met dat doel een T‑1-veiling te organiseren), blijkt duidelijk dat zij zich heeft verplicht om dit te doen. De toezegging van het Verenigd Koninkrijk maakt aldus een integrerend onderdeel uit van de betrokken maatregel (
74
), die bij het litigieuze besluit verenigbaar is verklaard met de interne markt. Bijgevolg zou, wanneer het Verenigd Koninkrijk geen T‑1-veiling houdt nadat er een T‑4-veiling is gehouden (
75
), de in strijd met haar verplichting verleende steun niet onder het litigieuze besluit vallen en moeten worden aangemerkt als nieuwe steun die inbreuk maakt op artikel 108, lid 3, VWEU.
171.
Volgens mij mocht de Commissie in die omstandigheden uitgaan van de door het Verenigd Koninkrijk gedane toezegging en was zij niet verplicht om na te gaan of die toezegging in intern recht was vastgelegd. Ik kom tot de conclusie dat het Gerecht in de punten 242 en 243 van het bestreden arrest ten onrechte heeft geoordeeld dat het ontbreken van een uitdrukkelijke juridische bepaling waarin de garantie is neergelegd dat het Verenigd Koninkrijk ten minste 50 % van het voor de T‑1-veilingen gereserveerde volume inkoopt, heeft geleid tot het ontstaan van ernstige moeilijkheden ten aanzien van de reikwijdte van het stimulerende effect op vraagresponsoperatoren.
172.
 Wat betreft, ten tweede, het middel inzake de onjuiste rechtsopvatting van het Gerecht in de punten 256 en 258 van het bestreden arrest, moet ik toelichten dat producenten en vraagresponsoperatoren onder bepaalde voorwaarden kunnen deelnemen aan de capaciteitsmarkt, en dat een van die voorwaarden is dat hun capaciteit tussen een minimumdrempel van 2 MW en een maximum van 50 MW ligt. Capaciteitsleveranciers kunnen die drempel zelfstandig halen of collectief, door met het oog daarop locaties te bundelen met die van andere leveranciers. (
76
) Een andere voorwaarde houdt in dat nieuwe producenten en niet-gecertificeerde vraagresponsoperatoren – in tegenstelling tot gecertificeerde vraagresponsoperatoren, wier vraagresponscapaciteit door de leverancier is aangemeld en na een test is gecertificeerd – een inschrijvingsgarantie moeten verstrekken van 5000 pond sterling (GBP) per MW voor de T‑4-veilingen en de T‑1-veilingen. (
77
)








173.
In de punten 256 tot en met 258 van het bestreden arrest heeft het Gerecht vastgesteld dat de minimumdrempel van 2 MW voor deelname tot ernstige moeilijkheden leidde ten aanzien van de vraag of de betrokken maatregel vraagresponsoperatoren passende prikkels gaf om deel te nemen aan de capaciteitsmarkt. Volgens het Gerecht was die drempel, anders dan in de aanmelding is gesteld, niet „laag”, maar significant hoger dan de drempel voor deelname aan de capaciteitsmarkt Pennsylvania-New Jersey-Maryland (hierna: „PJM”). Vraagresponsoperatoren zouden weliswaar meerdere klantlocaties kunnen bundelen teneinde de minimumdrempel van 2 MW te halen, maar in dat geval zouden zij de inschrijvingsgarantie over de volledige 2 MW moeten voldoen zodra een gedeelte van die capaciteit, hoe miniem ook, uit niet-gecertificeerde vraagresponscapaciteit bestond. De Commissie had zich er derhalve van moeten verzekeren dat er rekening was gehouden met de financieringsbehoeften van die operatoren. Zij heeft dit echter niet gedaan.
174.
 Ten overstaan van het Hof betoogt de Commissie, daarin ondersteund door de regering van het Verenigd Koninkrijk en de Poolse regering, dat zij geen reden had om de hoogte van de minimumdrempel van 2 MW voor deelname in twijfel te trekken, en dat die drempel hoe dan ook passend was. Tempus stelt zich op het tegenovergestelde standpunt.
175.
Mijns inziens heeft het Gerecht ten onrechte geoordeeld dat er ernstige moeilijkheden zijn gerezen bij de beoordeling van de minimumdrempel van 2 MW voor deelname.
176.
Ik sluit me aan bij de opvatting van de regering van het Verenigd Koninkrijk en de Poolse regering dat de drempel voor deelname aan de capaciteitsmarkt PJM van 100 kW niet als referentie kan worden gebruikt om te bepalen of de hoogte van de minimumdrempel van 2 MW voor deelname zodanig is dat vraagresponsoperatoren geen passende prikkels krijgen om deel te nemen aan de reguliere veilingen. In het rapport van het PTE wordt dit toegeschreven aan de grotere rol van vraagresponsoperatoren op de capaciteitsmarkten in de Verenigde Staten vergeleken met het Verenigd Koninkrijk. (
78
)








177.
Daarentegen zouden de in de aanmelding genoemde deelnamedrempels voor balanceringsdiensten van National Grid een geschiktere maatstaf vormen, omdat deze met het oog op de situatie in het Verenigd Koninkrijk zijn vastgesteld. Die drempels zijn hoger dan 2 MW. De Commissie mocht mijns inziens aannemen dat de minimumdrempel van 2 MW voor deelname laag genoeg was om vraagresponsoperatoren aan te moedigen tot deelname aan de capaciteitsmarkt, omdat zij deze informatie van het Verenigd Koninkrijk had ontvangen en deze door derden, met name door de UKDRA, niet was betwist.
178.
 Bijgevolg kom ik tot de vaststelling dat het Gerecht in de punten 256 tot en met 258 van het bestreden arrest ten onrechte heeft geoordeeld dat de minimumdrempel van 2 MW voor deelname tot ernstige moeilijkheden leidde ten aanzien van de vraag of de betrokken maatregel vraagresponsoperatoren passende prikkels gaf om deel te nemen aan de capaciteitsmarkt.
179.
Ik kom tot de conclusie dat het tweede onderdeel van het enige middel moet worden toegewezen. Derhalve moet de hogere voorziening in haar geheel worden toegewezen en moet het bestreden arrest worden vernietigd.
B. Beroep bij het Gerecht






180.
Artikel 61, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie bepaalt dat het Hof van Justitie in geval van gegrondheid van het verzoek om hogere voorziening de beslissing van het Gerecht vernietigt. Het Hof kan dan zelf de zaak afdoen wanneer deze in staat van wijzen is. Ik meen dat dit hier het geval is.
181.
Bij het Gerecht heeft Tempus naast het eerste middel betreffende schending van artikel 108, lid 2, VWEU ook een tweede middel aangevoerd, betreffende schending door de Commissie van de motiveringsplicht zoals die voortvloeit uit artikel 296, tweede alinea, VWEU. Het Gerecht heeft het, na aanvaarding van het eerste middel en nietigverklaring van het litigieuze besluit op grond daarvan, niet nodig geacht om het tweede middel te onderzoeken. (
79
) Dit onderzoek is thans noodzakelijk.
182.
Het tweede middel valt uiteen in zeven onderdelen, die ik hieronder achtereenvolgens zal bespreken. Ik concludeer tot afwijzing van alle onderdelen, en daarmee van dit middel.
183.
 Volgens de rechtspraak moet het besluit om geen formele onderzoeksprocedure overeenkomstig artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden enkel aangeven waarom de Commissie van mening is dat er geen ernstige problemen bestaan om de verenigbaarheid van de betrokken steun met de interne markt te beoordelen, en moet zelfs een beknopte motivering van dat besluit worden aangemerkt als toereikend vanuit het oogpunt van het motiveringsvereiste van artikel 296 VWEU indien deze toch duidelijk en ondubbelzinnig de redenen tot uitdrukking doet komen waarom de Commissie heeft gemeend dat er geen sprake was van ernstige moeilijkheden, waarbij de vraag naar de gegrondheid van deze motivering niets vandoen heeft met dit vereiste. (
80
)








184.
Met het eerste onderdeel van haar tweede middel voert Tempus aan dat overweging 107 van het litigieuze besluit, dat spreekt van „ontwikkelde leveranciers op het gebied van vraagrespons”, in tegenspraak is met overweging 131 van dat besluit, volgens welke de vraagresponssector „nog in de kinderschoenen staat”. Deze overwegingen zijn mijns inziens niet tegenstrijdig, want de laatste overweging betreft de vraagresponssector als geheel, terwijl de eerste overweging betrekking heeft op specifieke vraagresponsoperatoren die het Verenigd Koninkrijk als „ontwikkeld” aanmerkt (in tegenstelling tot andere vraagresponsoperatoren, die eveneens in overweging 107 worden genoemd, en als „nog niet voldoende ontwikkeld” worden gekwalificeerd). Derhalve moet het eerste onderdeel van het tweede middel worden afgewezen.
185.
 Met het tweede onderdeel van haar tweede middel brengt Tempus in wezen naar voren dat de Commissie niet heeft gemotiveerd waarom haar vaststelling in overweging 152 van het litigieuze besluit, volgens welke de looptijd van de capaciteitsovereenkomsten lang genoeg was om nieuwkomers in staat te stellen tot de markt toe te treden, ook gold voor vraagresponsoperatoren, ondanks de in overweging 134 van dat besluit genoemde afwijkende doorlooptijd van die operatoren. Mijns inziens hangt, zoals de Commissie betoogt, het antwoord op de vraag of overeenkomsten met een looptijd van een jaar de deelname van vraagrespons aan de capaciteitsmarkt kunnen waarborgen, hoofdzakelijk af van de financieringsbehoeften van die operatoren, en niet van hun doorlooptijden. Gelet op de vaststelling van het Hof dat een beknopte motivering toereikend kan zijn (
81
), doet het derhalve niet ter zake dat in het litigieuze besluit met betrekking tot de looptijd van capaciteitsovereenkomsten de afwijkende doorlooptijden van vraagresponsoperatoren niet worden genoemd. Hieruit volgt dat ook het tweede onderdeel van het tweede middel moet worden afgewezen.
186.
 Met het derde onderdeel van haar tweede middel stelt Tempus dat de Commissie niet heeft toegelicht hoe, gelet op punt 232, onder a), van de richtsnoeren, de uitsluiting van deelname aan de transitionele veilingen van vraagresponsoperatoren die in het kader van het reguliere stelsel een capaciteitsovereenkomst hebben gesloten „vraagrespons [kan] bevorderen”, zoals dat in overweging 128 van het litigieuze besluit is geformuleerd. Vraagresponsoperatoren zijn inderdaad uitgesloten van deelname aan de transitionele veilingen als zij in het kader van het reguliere stelsel een capaciteitsovereenkomst hebben gesloten. (
82
) Uit de overwegingen 122 en 140 van het litigieuze besluit blijkt echter dat de transitionele veilingen bedoeld zijn om de ontwikkeling van de vraagresponssector te stimuleren – en die sector daardoor te „bevorderen” – door uitsluitend vraagresponsoperatoren die nog in hun kinderschoenen staan, te helpen om tijdens de reguliere veilingen met producenten te concurreren (in tegenstelling tot ontwikkelde vraagresponsoperatoren, die deze hulp niet nodig hebben). Bijgevolg dient het derde onderdeel van het tweede middel te worden afgewezen.
187.
 Met het vierde onderdeel van haar tweede middel voert Tempus aan dat de Commissie de vraag onbeantwoord heeft gelaten of de vastgestelde kostendekkingsmethode het prijssignaal afzwakte dat klanten zou moeten aansporen om hun elektriciteitsverbruik tijdens triadeperioden te verminderen. (
83
) Ik herinner eraan dat, zoals hierboven in punt 146 is vermeld, de Commissie het standpunt van de regering van het Verenigd Koninkrijk hierover heeft aanvaard en in overweging 129 van het litigieuze besluit heeft gesteld dat de vastgestelde methode „nog steeds een prikkel bevat om de vraag tijdens perioden van piekbelasting te verlagen, en tegelijkertijd voorspelbaar is voor elektriciteitsleveranciers”. Uit die overweging blijkt dat de Commissie van oordeel is dat de vastgestelde methode een compromis vormt tussen enerzijds het vereiste om te voorzien in passende prikkels tot vermindering van het verbruik en, anderzijds, de noodzaak om de voorspelbaarheid voor leveranciers te waarborgen wat de hoogte van de leveranciersheffing betreft, en te voorkomen dat hogere risico-opslagen worden doorberekend aan klanten. (
84
) Het vierde onderdeel van het tweede middel moet derhalve worden afgewezen.
188.
 Met het vijfde onderdeel van het tweede middel betoogt Tempus dat de Commissie de vraag onbeantwoord heeft gelaten of in het kader van de reguliere veilingen overeenkomsten voor dekking van capaciteitsincidenten van bepaalde duur (time-bound) kunnen worden gesloten in plaats van overeenkomsten voor dekking van capaciteitsincidenten van onbepaalde duur (open-ended). Tempus licht dienaangaande toe dat bij open-endedcapaciteitsovereenkomsten geen tijdslimiet wordt bepaald voor de beschikbaarstelling van de extra capaciteit na het optreden van systeemstress (als de systeemstress bijvoorbeeld om 17:00 uur optreedt, kan de verplichting om capaciteit te leveren voor onbepaalde tijd blijven bestaan), en dat open-endedcapaciteitsovereenkomsten vraagresponsoperatoren benadelen. Het litigieuze besluit gaat inderdaad niet in op de vraag of vraagresponsoperatoren door het gebruik van open-endedcapaciteitsovereenkomsten binnen het reguliere stelsel worden gediscrimineerd of onbillijk worden behandeld. De Commissie heeft haar motiveringsplicht in dit opzicht echter niet geschonden, omdat het niet noodzakelijk is dat zij alle relevante gegevens feitelijk of rechtens specificeert (
85
), en het buiten kijf staat dat deze kwestie tijdens de administratieve procedure door de UKDRA of enige andere derde niet aan de orde is gesteld. Ik ben dan ook van mening dat het vijfde onderdeel van het tweede middel moet worden afgewezen.
189.
 Met het zesde onderdeel van haar tweede middel brengt Tempus naar voren dat de Commissie niet heeft gemotiveerd waarom de hoogte van de inschrijvingsgarantie voor niet-gecertificeerde vraagresponsoperatoren gelijk is aan die voor nieuwe producenten. (
86
) De overwegingen 26 en 72 van het litigieuze besluit maken weliswaar melding van de verplichting van niet-gecertificeerde vraagresponsoperatoren en nieuwe producenten om een „zekerheidsstelling” (kredietondersteuning) te verstrekken, maar dat besluit gaat inderdaad niet in op de vraag of vraagresponsoperatoren worden gediscrimineerd of onbillijk worden behandeld doordat van hen een inschrijvingsgarantie van dezelfde hoogte wordt gevraagd als van nieuwe producenten. Ik ben evenwel van mening dat de Commissie haar motiveringsplicht niet heeft geschonden door deze kwestie niet aan de orde te stellen, omdat, ten eerste, het in het licht van de doelstelling om de leveringszekerheid te waarborgen eenvoudig te begrijpen is dat een zekerheidsstelling moet worden gevraagd aan operatoren van wie de betrouwbaarheid nog niet is aangetoond, en, ten tweede, het buiten kijf staat dat deze kwestie tijdens de administratieve procedure niet door derden naar voren is gebracht. Derhalve moet het zesde onderdeel van het tweede middel worden afgewezen.
190.
 Met het zevende onderdeel van haar tweede middel voert Tempus aan dat de Commissie niet heeft gemotiveerd waarom zij geen bezwaar heeft gemaakt tegen het ontbreken van een aanvullende vergoeding voor vraagresponsoperatoren voor het beperken van transmissie‑ en distributieverliezen van elektriciteit. Ik herinner eraan dat de Commissie in overweging 140 van het litigieuze besluit heeft gesteld dat „[g]elet op het doel van de [betrokken] maatregel” het ontbreken van een dergelijke aanvullende vergoeding „gerechtvaardigd” is. Ook ik ben van mening dat de doelstelling van het waarborgen van een toereikende opwekking vereist dat de capaciteit wordt geleverd die nodig is om aan de vraag te voldoen, en dat deze geen verband houdt met de transmissie en distributie – dus ook niet met de verkoop – van elektriciteit. (
87
) Derhalve moet het zevende onderdeel van het tweede middel worden afgewezen.
191.
Ik concludeer tot afwijzing van het tweede middel dat Tempus in eerste aanleg heeft voorgedragen.
192.
Hieruit volgt dat het beroep in eerste aanleg moet worden verworpen.
VI. Kosten






193.
Volgens artikel 184, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof beslist het Hof over de proceskosten, wanneer de hogere voorziening gegrond is en het Hof de zaak zelf afdoet.
194.
Volgens artikel 138, lid 1, van dit Reglement, dat op grond van artikel 184, lid 1, ervan van toepassing is op de procedure in hogere voorziening, wordt de in het ongelijk gestelde partij verwezen in de kosten, voor zover dit is gevorderd. In casu is Tempus in het ongelijk gesteld en heeft de Commissie gevorderd dat Tempus wordt verwezen in de kosten. Bijgevolg moet Tempus worden verwezen in haar eigen kosten en in de kosten van de Commissie.
195.
 Krachtens artikel 184, lid 4, van het Reglement voor de procesvoering kan het Hof, wanneer een partij die in eerste aanleg heeft geïntervenieerd, deelneemt aan de procedure in hogere voorziening, beslissen dat die partij haar eigen kosten draagt. Aangezien het Verenigd Koninkrijk heeft geïntervenieerd in de procedure bij het Gerecht en heeft deelgenomen aan de procedure in hogere voorziening, dient het zijn eigen kosten te dragen.
196.
Volgens artikel 140, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering, dat krachtens artikel 184, lid 1, van dat Reglement van toepassing is op de procedure in hogere voorziening, dragen de lidstaten die in het geding hebben geïntervenieerd hun eigen kosten. De Republiek Polen dient derhalve haar eigen kosten te dragen.
VII. Conclusie






197.
Gezien het bovenstaande geef ik het Hof in overweging te beslissen als volgt:





–


„Het arrest van 15 november 2018, Tempus Energy en Tempus Energy Technology/Commissie (T‑793/14, EU:T:2018:790), wordt vernietigd.
–


Het beroep van Tempus Energy Ltd en Tempus Energy Technology Ltd tot nietigverklaring van besluit C(2014) 5083 final van de Commissie van 23 juli 2014 om tegen de steunregeling ten behoeve van de capaciteitsmarkt in het Verenigd Koninkrijk geen bezwaar te maken, wordt verworpen.
–


Tempus Energy en Tempus Energy Technology worden verwezen in hun eigen kosten en in de kosten van de Europese Commissie.
–


Het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland en de Republiek Polen dragen elk hun eigen kosten.”







(
1
)	Oorspronkelijke taal: Engels.
(
2
)	T‑793/14, EU:T:2018:790.
(
3
)	Besluit C(2014) 5083 final van 23 juli 2014 om tegen de steunregeling ten behoeve van de capaciteitsmarkt in het Verenigd Koninkrijk geen bezwaar te maken (SA.35980) (PB 2014, C 348, blz. 5).
(
4
)	PB 2014, C 200, blz. 1.
 (
5
)	Verordening van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van [artikel 108 VWEU] (PB 1993, L 83, blz. 1).
(
6
)	PB 2009, C 136, blz. 13.
(
7
)	Zoals hieronder uitgelegd in de punten 144 en 145.
(
8
)	De UKDRA is een vereniging van aggregators van elektriciteitsverbruik van industriële en commerciële verbruikers, waar Tempus lid van is.
(
9
)	Zie punt 218 en de punten 253‑258 van het bestreden arrest.
(
10
)	Arrest van 11 maart 2020, Commissie/Gmina Miasto Gdynia en Port Lotniczy Gdynia Kosakowo (C‑56/18 P, EU:C:2020:192, punt 66).
(
11
)	Zie naar analogie arrest van 24 maart 2011, ISD Polska e.a. (C‑369/09 P, EU:C:2011:175, punt 67); beschikkingen van 25 oktober 2016, VSM Geneesmiddelen/Commissie (C‑637/15 P, niet gepubliceerd, EU:C:2016:812, punt 42), en 7 december 2017, Eurallumina/Commissie (C‑323/16 P, niet gepubliceerd, EU:C:2017:952, punten 41 en 73); arrest van 25 juli 2018, Orange Polska/Commissie (C‑123/16 P, EU:C:2018:590, punten 41‑44); beschikking van 18 oktober 2018, Alex/Commissie (C‑696/17 P, niet gepubliceerd, EU:C:2018:848, punten 31 en 32); arrest van 28 november 2019, Brugg Kabel en Kabelwerke Brugg/Commissie (C‑591/18 P, niet gepubliceerd, EU:C:2019:1026, punten 43, 52, 61, 68 en 76), en beschikking van 12 november 2020, Lazarus/Commissie (C‑85/20 P, niet gepubliceerd, EU:C:2020:912, punt 40).
(
12
)	Arresten van 2 april 1998, Commissie/Sytraval en Brink’s France (C‑367/95 P, EU:C:1998:154, punt 38); 22 december 2008, British Aggregates/Commissie (C‑487/06 P, EU:C:2008:757, punt 27); 21 juli 2011, Alcoa Trasformazioni/Commissie (C‑194/09 P, EU:C:2011:497, punt 57), en 17 september 2015, Mory e.a./Commissie (C‑33/14 P, EU:C:2015:609, punt 94).
 (
13
)	Arresten van 2 april 1998, Commissie/Sytraval en Brink’s France (C‑367/95 P, EU:C:1998:154, punt 39); 22 december 2008, British Aggregates/Commissie (C‑487/06 P, EU:C:2008:757, punten 186 en 187); 24 januari 2013, 3F/Commissie (C‑646/11 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:36, punt 28); 21 december 2016, Club Hotel Loutraki e.a./Commissie (C‑131/15 P, EU:C:2016:989, punt 30), en 3 september 2020, Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland e.a./Commissie (C‑817/18 P, EU:C:2020:637, punten 75 en 76).
(
14
)	Arresten van 27 oktober 2011, Oostenrijk/Scheucher-Fleisch e.a. (C‑47/10 P, EU:C:2011:698, punten 71 en 72); 21 december 2016, Club Hotel Loutraki e.a./Commissie (C‑131/15 P, EU:C:2016:989, punten 31 en 32), en 3 september 2020, Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland e.a./Commissie (C‑817/18 P, EU:C:2020:637, punten 79 en 80).
(
15
)	Arresten van 24 januari 2013, 3F/Commissie (C‑646/11 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:36, punten 30 en 31), en 3 september 2020, Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland e.a./Commissie (C‑817/18 P, EU:C:2020:637, punt 82).
(
16
)	Zie de punten 111 en 267 van het bestreden arrest.
(
17
)	Zie de punten 116 en 267 van het bestreden arrest.
(
18
)	Arresten van 13 juni 2013, Ryanair/Commissie (C‑287/12 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:395, punt 71); 21 december 2016, Club Hotel Loutraki e.a./Commissie (C‑131/15 P, EU:C:2016:989, punt 35); 15 maart 2001, Prayon-Rupel/Commissie (T‑73/98, EU:T:2001:94, punt 45), en 15 oktober 2020, První novinová společnost/Commissie (T‑316/18, niet gepubliceerd, EU:T:2020:489, punt 92).
(
19
)	Zie artikel 6, lid 1, en artikel 20, lid 1, van verordening nr. 659/1999. Zie ook arrest van 17 september 2015, Mory e.a./Commissie (C‑33/14 P, EU:C:2015:609, punt 94).
 (
20
)	Arresten van 22 september 2011, België/Deutsche Post e.a. (C‑148/09 P, EU:C:2011:603, punt 87); 27 oktober 2011, Oostenrijk/Scheucher-Fleisch e.a. (C‑47/10 P, EU:C:2011:698, punt 80); 24 januari 2013, 3F/Commissie (C‑646/11 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:36, punt 36), en 3 september 2020, Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland e.a./Commissie (C‑817/18 P, EU:C:2020:637, punt 119).
(
21
)	Verordening van 13 juli 2015 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 VWEU (codificatie) (PB 2015, L 248, blz. 9). Verordening nr. 659/1999 is ingetrokken bij en vervangen door (de in casu niet van toepassing zijnde) verordening 2015/1589.
(
22
)	Arresten van 22 december 2008, British Aggregates/Commissie (C‑487/06 P, EU:C:2008:757, punt 189); 2 april 2009, Bouygues en Bouygues Télécom/Commissie (C‑431/07 P, EU:C:2009:223, punt 77), en 13 juni 2013, Ryanair/Commissie (C‑287/12 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:395, punt 71); beschikking van 11 februari 2015, Iliad e.a./Commissie (C‑624/13 P, niet gepubliceerd, EU:C:2015:112, punt 59); arresten van 12 oktober 2016, Land Hessen/Commissie (C‑242/15 P, niet gepubliceerd, EU:C:2016:765, punt 39), en 21 december 2016, Club Hotel Loutraki e.a./Commissie (C‑131/15 P, EU:C:2016:989, punt 38), en beschikking van 25 juni 2019, Fred Olsen/Naviera Armas (C‑319/18 P, niet gepubliceerd, EU:C:2019:542, punt 31).
(
23
)	Arresten van 20 maart 1984, Duitsland/Commissie (84/82, EU:C:1984:117, punt 13); 19 mei 1993, Cook/Commissie (C‑198/91, EU:C:1993:197, punten 29 en 38), en 15 juni 1993, Matra/Commissie (C‑225/91, EU:C:1993:239, punt 33).
(
24
)	Zie punt 40 hierboven.
