None
62021CC0511




 CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
L. MEDINA
van 17 november 2022 (
1
)
Zaak C‑511/21 P
Europese Commissie
tegen
Ana Calhau Correia de Paiva
„Hogere voorziening – Door EPSO georganiseerd vergelijkend onderzoek – Exceptie van onwettigheid – Artikel 277 VWEU – Ontvankelijkheid – Aankondiging van vergelijkend onderzoek – Taalregeling – Beperking van de keuze van de tweede taal van het vergelijkend onderzoek tot het Duits, het Engels of het Frans – Aankondiging van vergelijkend onderzoek waartegen in een later stadium wordt opgekomen – Grondslag van het individuele besluit of rechtstreeks juridisch verband”





1.
Van Ludwig Wittgenstein is het volgende gezegde: „De grenzen van mijn taal zijn de grenzen van mijn wereld.” (
2
) In het kader van de instellingen van de Europese Unie zou kunnen worden gesteld dat de grenzen van de talen de grenzen van de Unie zijn. Het Hof heeft reeds gewezen op het belang van de „taalkundige verscheidenheid van de Unie”. (
3
) Dat belang komt tot uiting in de keuze van de Uniewetgever om de 24 talen als werktalen van zijn instellingen te hanteren. (
4
) In die context kunnen de kandidaten voor vergelijkende onderzoeken voor aanwerving bij de instellingen van de Unie opkomen tegen de door de Commissie vastgestelde taalregeling.
2.
 In de onderhavige zaak heeft mevrouw Calhau Correia de Paiva, kandidate voor het door het Europees Bureau voor personeelsselectie (EPSO) georganiseerde algemeen vergelijkend onderzoek EPSO/AD/293/14 op het gebied van het mededingingsrecht (hierna: „betrokken vergelijkend onderzoek”) en verzoekster in eerste aanleg (hierna: „kandidate”), verzocht om nietigverklaring van het besluit van de jury van het betrokken vergelijkend onderzoek van 23 juni 2016 tot afwijzing van het verzoek tot heronderzoek dat zij had ingediend na haar uitsluiting van de reservelijst van dat vergelijkend onderzoek (hierna: „litigieus besluit”). Zij heeft ook op grond van artikel 277 VWEU een exceptie van onwettigheid opgeworpen tegen de in de aankondiging van het algemeen vergelijkend onderzoek (
5
) (hierna: „litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek”) vastgestelde taalregeling van dat vergelijkend onderzoek. Bij zijn arrest van 9 juni 2021, Calhau Correia de Paiva/Commissie (
6
) (hierna: „bestreden arrest”), heeft het Gerecht het litigieuze besluit nietig verklaard.
3.
In haar hogere voorziening verzoekt de Europese Commissie om vernietiging van het bestreden arrest. Zij komt in wezen op tegen de vaststelling van het Gerecht dat er een nauw verband bestaat tussen de motivering van het litigieuze besluit en de bepalingen van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek betreffende de taalregeling, volgens welke de kandidaten enkel Duits, Engels of Frans als tweede taal konden kiezen.
4.
 In de onderhavige zaak rijst dus de delicate vraag onder welke voorwaarden een op grond van artikel 277 VWEU opgeworpen exceptie van onwettigheid waarmee een kandidaat opkomt tegen een aankondiging van vergelijkend onderzoek wegens de daarin vastgestelde taalregeling, ontvankelijk is. Volgens die bepaling kan elke partij in een procedure waarin een door een instelling, orgaan of instantie van de Europese Unie vastgestelde handeling van algemene strekking in het geding is, de in artikel 263, tweede alinea, VWEU genoemde gronden aanvoeren om voor het Hof van Justitie de niet-toepasselijkheid van deze handeling in te roepen.
5.
Het Hof wordt met name verzocht te oordelen over de voorwaarden waaronder een kandidaat zich in een krachtens artikel 270 VWEU ingesteld beroep tot nietigverklaring van individuele besluiten kan beroepen op de onwettigheid van eerdere handelingen van algemene strekking, zoals een aankondiging van vergelijkend onderzoek. Bovendien moet het Hof beslissen of het een specifieke ontvankelijkheidsnorm toepast op aankondigingen van vergelijkende onderzoeken, in plaats van de algemene ontvankelijkheidsnorm die in de rechtspraak met betrekking tot artikel 277 VWEU is vastgesteld. De zaak doet ook de vraag rijzen hoe het bestaan van een nauw verband zoals beschreven in punt 3 hierboven, in de context van een klacht over een taalregeling moet worden beoordeeld.
I. Achtergrond van het geding






6.
Op 23 oktober 2014 heeft EPSO de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie. Het vergelijkend onderzoek werd georganiseerd op de grondslag van schriftelijke bewijsstukken en examens.
7.
 De litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek voorzag in punt IV in drie toegangstoetsen per computer met meerkeuzevragen en in punt VI in toetsen die in een testcentrum moesten worden afgenomen en die bestonden uit een casestudy, een groepsoefening en een gestructureerd interview. Bovendien was in de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek bepaald dat in eerste instantie op basis van de in het sollicitatieformulier verstrekte informatie zou worden nagegaan of aan de algemene en specifieke toelatingsvoorwaarden van punt III daarvan was voldaan, dat een selectie aan de hand van de in punt V vermelde bewijsstukken zou plaatsvinden, en dat de jury aan elk selectiecriterium een gewicht (1 tot en met 3) zou toekennen en aan elk van de antwoorden van de kandidaat tussen 0 en 4 punten zou toekennen, waarbij de gewogen punten zouden worden opgeteld om tot een totaalscore te komen.
8.
 Met betrekking tot de specifieke toelatingsvoorwaarden eiste de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek in punt III.2.3, getiteld „Talenkennis”, ten eerste, wat de hoofdtaal (taal 1) betreft, een grondige kennis, overeenkomend met ten minste C1-niveau van het gemeenschappelijk Europees referentiekader voor talen, van een van de officiële talen van de Europese Unie. Ten tweede vereiste die bepaling, wat de tweede taal (taal 2) betreft, een behoorlijke kennis van het Duits, het Engels of het Frans die ten minste overeenkwam met B2-niveau van dat referentiekader. Bovendien moest die tweede taal verschillen van de hoofdtaal. In hetzelfde punt werd onder meer gesteld dat de keuze voor de tweede taal in de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek was vastgesteld in overeenstemming met het belang van de dienst, die vereist dat nieuwe collega’s onmiddellijk operationeel zijn en in hun dagelijks werk doeltreffend kunnen communiceren. Daarnaast werd in de algemene regels voor algemene vergelijkende onderzoeken (
7
) (hierna: „algemene regels”), waarnaar in de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek werd verwezen en die, zoals in die aankondiging was uiteengezet, een integrerend onderdeel vormden van die aankondiging, meer bepaald in bijlage II daarbij, vermeld dat de beperking van de keuze van de tweede taal ook gerechtvaardigd was door de aard van de toetsen.
9.
Volgens punt IV.3 van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek zouden de toegangstoetsen in de hoofdtaal van het vergelijkend onderzoek worden gehouden, en volgens punt VI.3 zouden de assessmenttoetsen ter beoordeling van de algemene en specifieke vaardigheden van de kandidaten in de tweede taal van het vergelijkend onderzoek worden gehouden.
10.
 Op 25 november 2014 heeft de kandidate, een Portugees onderdaan, een aanvraag ingediend om aan het betrokken vergelijkend onderzoek deel te nemen. Uit haar sollicitatieformulier blijkt dat de kandidate het Portugees, haar moedertaal, als hoofdtaal en het Frans als tweede taal had gekozen.
11.
Bij brief van 19 maart 2015, die dezelfde dag aan de kandidate is verzonden via haar EPSO-account, is haar meegedeeld dat zij geslaagd was voor de computertoetsen.
12.
Bij brief van 16 april 2015 is de kandidate uitgenodigd voor een casestudy, een toets die op 13 mei 2015 zou plaatsvinden. In die brief bood EPSO de kandidate de mogelijkheid om voor die test een azerty FR-toetsenbord te gebruiken, en als alternatief een qwerty UK-, azerty FR/BE- of qwertz DE-toetsenbord te kiezen. (
8
) De kandidate heeft gekozen voor een alternatief toetsenbord, namelijk een qwerty UK-toetsenbord, om de toets af te leggen.
13.
De kandidate heeft deelgenomen aan assessments die op 13 mei 2015 en 11 juni 2015 in Brussel (België) plaatsvonden.
14.
Bij brief van 9 november 2015, die dezelfde dag aan de kandidate is verzonden via haar EPSO-account, heeft EPSO haar meegedeeld dat de jury van het betrokken vergelijkend onderzoek had besloten om haar naam niet op de reservelijst van dat vergelijkend onderzoek te plaatsen omdat zij „niet [behoorde] tot de kandidaten die de hoogste totaalscore voor het assessment (ten minste 68,59) hadden behaald […]. Zoals [bleek] uit een bij die brief gevoegd document, getiteld ‚competentiepaspoort’, [had] de kandidate een totaalscore van 61,13 van de 100 punten behaald.”








15.
 Nadat zij bij brief van 19 november 2015 had verzocht om herziening van het besluit om haar niet op de reservelijst te plaatsen, werd haar bij brief van 23 juni 2016 meegedeeld dat de jury van het betrokken vergelijkend onderzoek had besloten zijn besluit te bevestigen.
16.
Op 24 augustus 2016 heeft de kandidate een klacht in de zin van artikel 90, lid 2, van het Statuut van de ambtenaren van de Europese Unie (hierna: „statuut”) ingediend tegen het besluit om haar niet op de reservelijst te plaatsen. In die klacht stelde zij dat de beperking van de keuze van het type toetsenbord dat moest worden gebruikt voor het uitvoeren van de casestudy een ongelijke behandeling vormde, en dat de beperkingen met betrekking tot de aan de kandidaten ter beschikking gestelde typen toetsenbord en de keuze van de tweede taal van het betrokken vergelijkend onderzoek niet waren gemotiveerd. Bovendien heeft de kandidate zich beklaagd over de duur van de beroepsprocedure.
17.
Bij besluit van 22 december 2016 heeft EPSO, handelend in zijn hoedanigheid van tot aanstelling bevoegd gezag, de klacht ongegrond en niet-ontvankelijk verklaard omdat deze te laat was ingediend.
II. Procedure voor het Gerecht en bestreden arrest






18.
 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 31 maart 2017, heeft de kandidate beroep ingesteld strekkende tot nietigverklaring van de brief van 9 november 2015 en verzocht om in voorkomend geval de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek en de daarin vastgestelde taalregeling krachtens artikel 277 VWEU onwettig te verklaren en vast te stellen dat die niet op haar van toepassing waren. De kandidate heeft tevens verzocht om nietigverklaring van het besluit om haar niet op de reservelijst te plaatsen, van het litigieuze besluit, van het besluit van 22 december 2016 tot afwijzing van de klacht, en van de reservelijst van het betrokken vergelijkend onderzoek.
19.
Tot staving van het beroep voerde de kandidate vijf middelen aan. Ten eerste stelde zij dat artikel 1 quinquies van het statuut en de beginselen van non-discriminatie, evenredigheid en gelijke kansen waren geschonden, aangezien EPSO voor de casestudy het gebruik van een toetsenbord van het type qwerty UK, azerty FR/BE of qwertz DE had opgelegd. Met haar tweede, derde en vierde middel stelde zij in wezen dat de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek onrechtmatig was wegens de beperking van de talen van het betrokken vergelijkend onderzoek. Met haar vijfde middel betoogde zij dat EPSO zijn besluit om een bepaalde taalregeling goed te keuren en te bevorderen niet had gemotiveerd.
20.
Na te hebben vastgesteld dat het litigieuze besluit een voor de kandidate bezwarende handeling was, heeft het Gerecht in het bestreden arrest eerst de exceptie van onwettigheid onderzocht die in het kader van het tweede, het derde en het vierde middel was opgeworpen en waarvan de Commissie de ontvankelijkheid en de gegrondheid betwistte.
21.
 Met betrekking tot de ontvankelijkheid van die exceptie van onwettigheid heeft het Gerecht eraan herinnerd dat het Hof in het kader van een beroep tot nietigverklaring van individuele besluiten heeft erkend dat een exceptie van onwettigheid kan worden opgeworpen tegen de bepalingen van een handeling van algemene strekking die de grondslag vormen voor deze besluiten of die er rechtstreeks juridisch verband mee houden. (
9
)








22.
Wat meer bepaald aankondigingen van vergelijkende onderzoeken betreft, heeft het Gerecht verklaard dat volgens vaste rechtspraak een kandidaat voor een vergelijkend onderzoek die in het kader van de aanwervingsprocedure, die een ingewikkeld administratief proces is dat een aantal opeenvolgende besluiten omvat, een beroep instelt tegen latere handelingen, daarbij de onregelmatigheid kan inroepen van eerdere handelingen die daarmee in nauw verband staan (
10
), en zich meer bepaald kan beroepen op de onwettigheid van de aankondiging van vergelijkend onderzoek op grond waarvan het besluit in kwestie is genomen. (
11
)








23.
Volgens het Gerecht moet, bij ontbreken van een nauw verband tussen de motivering van het betrokken individuele besluit en de exceptie van onwettigheid van de niet tijdig aangevochten aankondiging van vergelijkend onderzoek, deze exceptie niet-ontvankelijk worden verklaard krachtens de bepalingen inzake de beroepstermijnen, die van openbare orde zijn en waarvan in een dergelijke situatie niet kan worden afgeweken zonder het rechtszekerheidsbeginsel geweld aan te doen. (
12
)








24.
In het licht van de hierboven in de punten 21 tot en met 23 aangehaalde rechtspraak heeft het Gerecht in de punten 52 tot en met 59 zes vaststellingen gedaan.
25.
Om te beginnen stelt het Gerecht vast dat de kandidate met haar exceptie van onwettigheid in wezen opkomt tegen de bepalingen van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek betreffende de taalregeling.
26.
 In de tweede plaats wijst het Gerecht erop dat bij de motivering van het litigieuze besluit in de brief van 9 november 2015 aan de kandidate is meegedeeld dat haar naam niet op de reservelijst was opgenomen omdat zij niet een van de hoogste totaalscores voor het assessment had behaald.
27.
In de derde plaats was het Gerecht van oordeel dat uit het aan de kandidate afgegeven „competentiepaspoort” bleek dat zij voor de algemene vaardigheid „communicatie” 5,5 van de 10 punten had gekregen, wat tot de laagste beoordelingen en cijfers behoort die zij heeft gekregen bij de beoordeling van haar algemene vaardigheden tijdens het assessment. Volgens punt 1.2 van de algemene bepalingen betreffende algemene vergelijkende onderzoeken, waarnaar voetnoot nr. 7 van de aankondiging van vergelijkend onderzoek verwijst, diende met de beoordeling van deze vaardigheden het vermogen van de kandidaat om „zich zowel schriftelijk als mondeling helder en zorgvuldig uit [te drukken]” te worden geëvalueerd. Het Gerecht heeft overwogen dat de vaststelling van de jury over de kennis van de kandidate van de Franse taal of althans over de beheersing van een vaardigheid die sterk afhankelijk was van haar kennis van die taal, daaruit voortvloeide.
28.
 In de vierde plaats heeft het Gerecht vastgesteld dat de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek weliswaar niet voorzag in een proef ter beoordeling van de specifieke kennis van de kandidate van de Duitse, de Engelse of de Franse woordenschat of grammatica, maar dat niet kan worden ontkend dat er een nauw verband bestaat tussen de kennis van de kandidate van de Franse taal, die zij als tweede taal heeft gekozen, en de proeven die zij in die taal heeft moeten afleggen. Het Gerecht heeft geoordeeld dat de kennis die ze van de Franse taal had, onvermijdelijk en noodzakelijkerwijs tot uiting kwam in de proeven die tot doel hadden de algemene en specifieke vaardigheden te testen waarin de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek voorzag.
29.
In de vijfde plaats merkt het Gerecht op dat de beperking van de keuze van de tweede taal van het betrokken vergelijkend onderzoek tot de drie betrokken talen niet alleen van invloed is op het vermogen van de kandidaten om zich mondeling of schriftelijk uit te drukken, maar ook bepalend is voor het soort toetsenbord dat de kandidaten voor de casestudy kunnen gebruiken. Het Gerecht voegt daaraan toe dat in casu niet wordt betwist dat de kandidate een toetsenbord diende te gebruiken dat zij wegens haar moedertaal niet gewend was te gebruiken. Volgens deze rechter was dat van invloed op de uitvoering en dus mogelijk op het resultaat van een proef waarbij met behulp van een toetsenbord binnen beperkte tijd een tekst van een bepaalde lengte moest worden geschreven.
30.
 Ten zesde verwerpt het Gerecht het door de Commissie ter terechtzitting aangevoerde argument dat er slechts sprake kan zijn van een nauw verband indien de resultaten van de proeven ter beoordeling van de algemene vaardigheden van de kandidaten negatief of rampzalig blijken te zijn. Het Gerecht stelt dat een dergelijk argument erop neerkomt dat zonder rechtvaardiging een striktere toepassing van de voorwaarde van het bestaan van een nauw verband wordt voorgestaan wanneer de gestelde onwettigheid verband houdt met de taalregeling van het vergelijkend onderzoek.
31.
In het licht van de aangehaalde rechtspraak en deze zes vaststellingen heeft het Gerecht in punt 60 van het bestreden arrest geoordeeld dat er een nauw verband bestaat tussen de motivering van het litigieuze besluit en de bepalingen van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek betreffende de taalregeling van het betrokken vergelijkend onderzoek, waarvan de rechtmatigheid wordt betwist. Bijgevolg heeft het Gerecht de exceptie van onwettigheid van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek ontvankelijk verklaard.
32.
Vervolgens heeft het Gerecht geoordeeld dat noch de in de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek vervatte rechtvaardigingsgronden, noch de door de Commissie ter ondersteuning daarvan aangevoerde bewijzen de betrokken beperking kunnen schragen. Bijgevolg kwam het Gerecht tot de conclusie dat de exceptie van onwettigheid moest worden toegewezen, dat de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek in casu niet van toepassing moest worden verklaard en dat het tweede, het derde en het vierde middel moesten worden toegewezen.
33.
Ten slotte heeft het Gerecht geoordeeld dat geen uitspraak meer hoefde te worden gedaan over het eerste en het vijfde middel van het beroep, en het litigieuze besluit nietig verklaard.
III. Conclusies van partijen






34.
 De Commissie verzoekt het Hof om:





–


het bestreden arrest te vernietigen;








–


het tweede, het derde en het vierde middel van het door de kandidate in eerste aanleg ingestelde beroep te verwerpen;








–


de zaak terug te verwijzen naar het Gerecht voor een uitspraak over het eerste en het vijfde middel van het door de kandidate ingestelde beroep;








–


de beslissing omtrent de kosten aan te houden.
35.
Ter ondersteuning van deze conclusies voert de Commissie één enkel middel aan, dat uit drie onderdelen bestaat. Het eerste onderdeel betreft de onjuiste kwalificatie van de feiten in punt 54 van het bestreden arrest, voor zover het Gerecht uit de vaststelling van de jury met betrekking tot de kennis van het Frans van de kandidate heeft afgeleid dat er een nauw verband bestaat tussen de motivering van het litigieuze besluit en de bepalingen van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek betreffende de taalregeling.
36.
Het tweede onderdeel stelt de punten 55 tot en met 57 van het bestreden arrest aan de orde. De Commissie betoogt dat het Gerecht de feiten onjuist heeft gekwalificeerd en het bewijsmateriaal verkeerd heeft opgevat door op basis van een vaag criterium te oordelen dat er een nauw verband bestaat tussen de motivering van het litigieuze besluit en de bepalingen van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek, waarvan de wettigheid wordt betwist.
37.
In het derde onderdeel betoogt de Commissie dat het Gerecht de feiten in punt 58 van het bestreden arrest onjuist heeft gekwalificeerd door zijn conclusie dat er sprake was van het door de rechtspraak vereiste „nauwe verband” mede te baseren op het feit dat de kandidate de schriftelijke toets heeft afgelegd met een andere toetsenbordconfiguratie dan de qwerty-PT waaraan zij gewend is.
38.
 De kandidate betwist de argumenten van de Commissie. Zij verzoekt het Hof:





–


de hogere voorziening niet-ontvankelijk te verklaren;








–


subsidiair, mocht het de hogere voorziening ontvankelijk verklaren, de hogere voorziening ongegrond te verklaren;








–


de Commissie te verwijzen in de kosten van de onderhavige procedure en in die van de procedure voor het Gerecht.
IV. Beoordeling






39.
Ik zal mijn analyse van de hogere voorziening beginnen met enkele inleidende opmerkingen over de exceptie van onwettigheid als bedoeld in artikel 277 VWEU en de ontvankelijkheid van deze exceptie (A). Vervolgens zal ik de specifieke ontvankelijkheidscriteria met betrekking tot aankondigingen van door EPSO georganiseerde vergelijkende onderzoeken bestuderen (B). In het licht van die criteria zal ik de drie onderdelen van het enige middel onderzoeken dat de Commissie heeft aangevoerd in verband met de exceptie van niet-ontvankelijkheid die zij voor het Gerecht heeft opgeworpen (C).
A.
Inleidende opmerkingen met betrekking tot de exceptie van onwettigheid als bedoeld in artikel 277 VWEU en de ontvankelijkheid van die exceptie







40.
Sinds het arrest Les Verts (
13
) stelt het Hof dat de Verdragen een „volledig stelsel van rechtsmiddelen en procedures” in het leven hebben geroepen. Met de vaststelling van de artikelen 263 en 277 VWEU enerzijds en artikel 267 VWEU anderzijds beoogt dat stelsel de wettigheidstoetsing van alle handelingen van de Europese Unie te waarborgen en heeft het die toetsing opgedragen aan de Unierechters. (
14
) Krachtens artikel 277 VWEU kan elke partij voor de Unierechters met name maatregelen van de Unie aanvechten die rechtstreeks uitvoering geven aan handelingen van de Unie van algemene strekking, en tot staving van haar beroep de onwettigheid van die handelingen aanvoeren.
41.
 Volgens vaste rechtspraak geeft artikel 277 VWEU concreet gestalte aan een algemeen beginsel dat aan elke procespartij het recht verzekert om, met het oog op de nietigverklaring van een haar rechtstreeks en individueel rakend besluit, de rechtsgeldigheid van eerdere, aan dat besluit ten grondslag liggende handelingen van de instellingen aan te vechten, wanneer zij niet rechtstreeks in beroep kon komen tegen die handelingen, hoewel zij de gevolgen heeft te dragen zonder dat zij nietigverklaring ervan heeft kunnen vorderen. (
15
)








42.
Aangezien artikel 277 VWEU bovendien niet tot doel heeft het een partij mogelijk te maken de wettigheid van welke handeling van algemene strekking dan ook te betwisten, moet de handeling waartegen wordt opgekomen en die een dergelijke handeling van algemene strekking ten uitvoer legt, al dan niet rechtstreeks van toepassing zijn op de door het rechtstreekse beroep aan de orde gestelde kwestie. (
16
)








43.
Volgens vaste rechtspraak kan in het kader van een beroep tot nietigverklaring tegen individuele besluiten een exceptie van onwettigheid worden opgeworpen tegen de bepalingen van een handeling van algemene strekking, mits die de grondslag vormen voor deze besluiten (
17
) of daarmee rechtstreeks juridisch verband houden. (
18
)Met een beroep op die rechtspraak heeft het Hof die twee alternatieve voorwaarden in zijn recente arrest van de Grote kamer, Commissie en Raad/Carreras Sequeros e.a. in herinnering gebracht. (
19
) Dienovereenkomstig heeft het Hof geoordeeld dat, wanneer het litigieuze individuele besluit geen uitvoeringsmaatregel van de handeling van algemene strekking vormt en er evenmin een rechtstreeks juridisch verband mee bestaat, de exceptie van onwettigheid die tegen die handeling van algemene strekking wordt opgeworpen, niet-ontvankelijk is. (
20
)








44.
 Door die twee alternatieve voorwaarden vast te stellen, heeft het Hof de draagwijdte van de exceptie van onwettigheid van artikel 277 VWEU vrij ruim uitgelegd en is het verder gegaan dan het paradigma van de „rechtsgrondslag”. Met name door – reeds zeer vroeg – in zijn rechtspraak (
21
) het vereiste van een rechtstreeks juridisch verband vast te stellen, heeft het Hof de exceptie van onwettigheid uitdrukkelijk opengesteld voor handelingen van de instellingen die niet formeel de rechtsgrondslag van het betrokken individuele besluit vormen, maar er een rechtstreeks verband mee hebben. (
22
)








45.
Mijns inziens wordt die ruime uitlegging in de eerste plaats gerechtvaardigd door de noodzaak om de toegang tot de rechter te vergemakkelijken voor personen die geen rechtstreeks beroep tegen handelingen van algemene strekking van de Unie kunnen instellen. (
23
) In de tweede plaats kan die uitlegging worden verklaard door de beperkte normatieve werking van de exceptie van onwettigheid van artikel 277 VWEU: deze verdragsbepaling voorziet enkel in de „niet-toepasselijkheid” van de handeling van algemene strekking op een concreet geval. Met andere woorden, de onwettigheidsgronden leiden niet tot de ongeldigheid of onwettigheid van de betrokken bepaling, maar alleen tot de niet-toepasselijkheid ervan op het concrete geval en tussen partijen. (
24
)








46.
 Uit die rechtspraak volgt dat een exceptie van onwettigheid in de zin van artikel 277 VWEU slechts kan worden opgeworpen indien aan drie cumulatieve criteria is voldaan. Ten eerste moet de handeling die de rechtsgrondslag vormt van het individuele besluit waartegen wordt opgekomen, van algemene strekking zijn (hierna: „eerste criterium”). Ten tweede mag de persoon die zich op de exceptie van onwettigheid beroept, niet gerechtigd geweest zijn om een rechtstreeks beroep tot nietigverklaring van die handeling in te stellen (hierna: „tweede criterium”). (
25
) Ten derde en ten slotte moeten de bepalingen van de handeling van algemene strekking van de Unie de grondslag vormen van het individuele besluit of een rechtstreeks juridisch verband met dat besluit hebben (hierna: „derde criterium”). Het blijkt echter dat de ontvankelijkheidsvereisten op het gebied van aankondigingen van vergelijkende onderzoeken van EPSO verschillen van bovengenoemde vereisten.
B.
Ontvankelijkheidscriteria voor excepties van onwettigheid tegen aankondigingen van vergelijkende onderzoeken van EPSO







47.
In de onderhavige zaak betoogt de Commissie in wezen dat het Gerecht de feiten onjuist heeft gekwalificeerd door te oordelen dat er een nauw verband bestaat tussen de motivering van het litigieuze besluit en de tegen de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek opgeworpen exceptie van onwettigheid. Bovendien betoogt de Commissie dat het middel niet-ontvankelijk moet worden verklaard, omdat er geen nauw verband bestaat tussen de motivering van het litigieuze besluit en de exceptie van onwettigheid die wordt opgeworpen tegen de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek, waartegen niet tijdig is opgekomen.
48.
 Ik wijs erop dat de door de Commissie aangevoerde argumenten berusten op de ontvankelijkheidsnorm die door het Hof en het Gerecht specifiek is ontwikkeld in het kader van vergelijkende onderzoeken van EPSO. Een kandidaat kan meer dan twee maanden na de bekendmaking van een aankondiging van vergelijkend onderzoek een exceptie van onwettigheid opwerpen wanneer hij overeenkomstig de relevante rechtspraak voldoet aan bepaalde eisen die specifiek gelden in het kader van vergelijkende onderzoeken van EPSO. De bestaansgrond van deze specifieke eisen is gelegen in het leerstuk van het ingewikkelde administratieve proces. Volgens dat leerstuk moet er een „nauw verband” of een „nauwe samenhang” bestaan tussen de motivering van het betrokken individuele besluit en de tegen de aankondiging van vergelijkend onderzoek opgeworpen exceptie van onwettigheid.
1. Leerstuk van het „ingewikkeld administratief proces”






49.
De Commissie stelt dat de rechtspraak met betrekking tot de ontvankelijkheid van excepties van onwettigheid die tegen aankondigingen van vergelijkende onderzoeken worden opgeworpen, een restrictieve benadering volgt die wordt gerechtvaardigd door de noodzaak om een juist evenwicht te vinden tussen het recht op rechterlijke toetsing en de rechtszekerheid. Volgens de Commissie wordt het recht op rechterlijke toetsing afdoende beschermd door het feit dat de kandidaat in een beroep tot nietigverklaring krachtens artikel 270 VWEU alle bepalingen van de aankondiging van vergelijkend onderzoek kan aanvechten volgens de procedure van de artikelen 90 en 91 van het statuut, en met een exceptie van onwettigheid de wettigheid kan aanvechten van de bepalingen van de aankondiging van vergelijkend onderzoek die nauw verband houden met de motivering van het bezwarende besluit.
50.
 Om te beginnen moet ik opmerken dat een aankondiging van vergelijkend onderzoek een handeling van algemene strekking van een instelling van de Unie is en is gericht tot alle potentiële kandidaten. Overeenkomstig artikel 90, lid 2, van het statuut heeft de verzoekende partij drie maanden vanaf de datum van bekendmaking van de aankondiging van vergelijkend onderzoek in het Publicatieblad om een administratieve klacht in te dienen. Krachtens artikel 270 VWEU kan een kandidaat voor een vergelijkend onderzoek opkomen tegen een individueel besluit, zoals een besluit om zijn naam niet op de reservelijst te plaatsen die aan het einde van de selectieprocedure wordt opgesteld.
51.
 In dit verband ben ik, anders dan de kandidate, van mening dat een kandidaat, vanaf het moment dat hij aan het vergelijkend onderzoek deelneemt, rechtstreeks en individueel wordt geraakt door de aankondiging van vergelijkend onderzoek waarin de taalregeling van het vergelijkend onderzoek is vastgesteld. Bovendien is het vaste rechtspraak van het Hof dat een besluit dat door de persoon tot wie het is gericht niet is aangevochten binnen de in artikel 263, zesde alinea, VWEU gestelde termijn, ten aanzien van die persoon definitief wordt. (
26
) Tijdens de voorbereiding van een vergelijkend onderzoek heeft een kandidaat er echter mogelijk geen baat bij om een dergelijk beroep in te stellen uit vrees dat dit zijn kansen om te slagen voor het vergelijkend onderzoek ongunstig zou kunnen beïnvloeden, of omdat hij niet beschikt over de tijd die nodig is om een dergelijk beroep in te stellen. De rechtspraak staat dus in wezen toe dat kandidaten de rechtmatigheid van een aankondiging van vergelijkend onderzoek in een latere fase aanvechten, mits er een nauw verband bestaat tussen de motivering van het betrokken individuele besluit en het middel inzake onregelmatigheden in de aankondiging van vergelijkend onderzoek. (
27
) Als we ervan uitgaan dat kandidaten rechtstreeks beroep kunnen instellen tegen een aankondiging van vergelijkend onderzoek omdat zij daar rechtstreeks en individueel door worden geraakt, voert die rechtspraak een afwijking van het tweede criterium in. Bovendien wijkt die rechtspraak ook af van het derde criterium door een „lex specialis” in te voeren.
52.
 In dat verband moet ik erop wijzen dat de rechtspraak een aanzienlijke ontwikkeling heeft doorgemaakt. Eerst heeft het Hof in het arrest Adams e.a./Commissie de ontvankelijkheid van een exceptie van onwettigheid tegen een aankondiging van vergelijkend onderzoek verworpen. Het was van oordeel dat een kandidaat die zich bezwaard acht door het onwettige karakter van een aankondiging van vergelijkend onderzoek, tijdig tegen die aankondiging moet opkomen. Anders zou de regelmatigheid van een aankondiging van vergelijkend onderzoek nog in geding kunnen worden gebracht lang nadat zij is gepubliceerd en wanneer de meeste zo niet alle verrichtingen van het vergelijkend onderzoek reeds achter de rug zijn. Dit zou in strijd zijn met het rechtszekerheids- en het vertrouwensbeginsel en met het beginsel van behoorlijk bestuur. (
28
)








53.
In het arrest Commissie/Noonan heeft het Hof zich echter gebaseerd op het leerstuk van het „ingewikkeld administratief proces” (
29
) en zijn eerdere rechtspraak genuanceerd. In het kader van een aanwervingsprocedure, die wordt beschouwd als een „ingewikkeld administratief proces” dat een aantal opeenvolgende, zeer nauw samenhangende besluiten omvat, mag een verzoekende partij in een beroep tegen een later individueel besluit, zoals een besluit om een kandidaat niet tot de toetsen toe te laten, een onregelmatigheid inroepen die zich tijdens het vergelijkend onderzoek heeft voorgedaan of die betrekking heeft op de organisatie ervan, mits de aangevoerde eerdere onregelmatigheid nauw samenhangt met het latere litigieuze besluit. (
30
)








54.
 Dat roept de vraag op wat een „ingewikkeld administratief proces” is. Mijns inziens kan een vergelijkend onderzoek maar ingewikkeld van aard zijn wanneer het objectief gezien ingewikkeld is. De vergelijkende onderzoeken van EPSO omvatten een aantal opeenvolgende, zeer nauw samenhangende besluiten die technisch van aard zijn en moeten worden vastgesteld met inachtneming van de beginselen van gelijkheid, evenredigheid en transparantie. (
31
) De eisen die EPSO stelt moeten duidelijk, objectief en voorzienbaar zijn. De objectieve complexiteit op zich rechtvaardigt echter niet dat een vergelijkend onderzoek als ingewikkeld wordt aangemerkt. De procedure van het vergelijkend onderzoek moet ook subjectief gezien complex zijn, wat betekent dat de betrokken kandidaat in een positie wordt gebracht waarin hij de aankondiging van vergelijkend onderzoek niet tijdig kan aanvechten, omdat de uit die aankondiging voortvloeiende moeilijkheden of onregelmatigheden zich in een later stadium voordoen, hetzij bij de ontvangst van mededelingen van EPSO en de uitnodiging voor de toetsen, hetzij tijdens de examens, hetzij bij de ontvangst van het besluit om hem niet op de reservelijst te plaatsen. Daarnaast is de kandidaat, die zich focust op het doel om te slagen voor het vergelijkend onderzoek, mogelijkerwijs niet in staat om een beroep tot nietigverklaring in te stellen tegen de aankondiging van vergelijkend onderzoek. (
32
) Een administratieve procedure kan dus pas als een „ingewikkeld administratief proces” worden aangemerkt wanneer zij objectief en subjectief gezien ingewikkeld is.
55.
 Met de in het arrest Commissie/Noonan gekozen benadering wordt in wezen afgeweken van het tweede criterium, aangezien zij een kandidaat de mogelijkheid biedt om op te komen tegen de aankondiging van vergelijkend onderzoek, ongeacht of hij al dan niet een rechtstreeks beroep tegen die aankondiging kan instellen. Aangezien de Commissie zich baseert op haar betoog in verband met het vereiste van een „nauw verband” of een „nauwe samenhang” (
33
), dat door het Gerecht in het bestreden arrest wordt genoemd (
34
) en dat afwijkt van het tweede criterium en dus een beperking stelt aan het derde criterium, waarmee het overlapt, zal ik nader ingaan op dit vereiste.
2. Vereiste van een „nauw verband” of een „nauwe samenhang”






56.
Om te beginnen moet ik erop wijzen dat het begrip „nauw verband” of „nauwe samenhang” tussen de handeling van algemene strekking en het litigieuze individuele besluit al vroeg in de rechtspraak van het Hof blijkt te zijn ontwikkeld. In de arresten Ley/Commissie (
35
) en Alfieri/Parlement (
36
) heeft het Hof geoordeeld dat een kandidaat in het kader van een aanwervingsprocedure in een beroep, gericht tegen handelingen in die procedure, de onregelmatigheid kan inroepen van eerder verrichte handelingen die daarmee in nauw verband staan. In een later arrest Sergio e.a./Commissie (
37
) heeft het Hof geoordeeld dat kandidaten die niet tijdig tegen een aankondiging van vergelijkend onderzoek zijn opgekomen, zich niettemin kunnen beroepen op onregelmatigheden die zich in de loop van het vergelijkend onderzoek hebben voorgedaan, ook al ligt de bron van die onregelmatigheden in de tekst van de aankondiging van vergelijkend onderzoek.
57.
 Zoals reeds vermeld, heeft het Hof in het arrest Commissie/Noonan (
38
) geoordeeld dat, gelet op de bijzondere aard van de aanwervingsprocedure, „die een ingewikkeld administratief proces is dat een aantal opeenvolgende, zeer nauw samenhangende besluiten omvat”, achteraf kan worden opgekomen tegen de aankondigingen van vergelijkende onderzoeken. (
39
) Derhalve vormt de ontvankelijkheid van de exceptie van onwettigheid met betrekking tot een aankondiging van vergelijkend onderzoek een afwijking van het tweede criterium, die wordt gerechtvaardigd door een beroep op het begrip „ingewikkeld administratief proces”. (
40
) Mijns inziens is die rechtspraak, die afwijkt van de algemene regeling, aangezien de kandidaat een exceptie van onwettigheid kan opwerpen, ook al had hij in theorie tegen de aankondiging van vergelijkend onderzoek kunnen opkomen toen hij zich inschreef voor het vergelijkend onderzoek, om de volgende redenen gerechtvaardigd.
58.
 In de eerste plaats zou volgens bovengenoemde rechtspraak (
41
) het recht van de kandidate om krachtens artikel 277 VWEU een exceptie van onwettigheid op te werpen zijn vervallen in het kader van de algemene regeling. Zo lijkt de redenering in de arresten Giulietti en Commissie/PB, waarop het bestreden arrest is gebaseerd, te berusten op de gedachte dat „niet tijdig is opgekomen” tegen de aankondiging van vergelijkend onderzoek. (
42
) De voornoemde afwijking biedt de niet-geselecteerde kandidaat echter de mogelijkheid de exceptie van onwettigheid in te roepen, ongeacht of hij kan opkomen tegen de aankondiging van vergelijkend onderzoek. Afgezien van het feit dat een kandidaat mogelijkerwijs in de loop van het vergelijkend onderzoek niet in staat is de aankondiging van vergelijkend onderzoek aan te vechten (of dat niet wil), kan het ook zijn dat hij zich niet bewust is van de praktische problemen die de aankondiging in de latere stadia van het vergelijkend onderzoek kan doen rijzen, bijvoorbeeld in verband met de taalregeling. Die praktische problemen kunnen zich in latere stadia van het vergelijkend onderzoek voordoen, wanneer de kandidaat met EPSO communiceert of de toetsen aflegt. In het bijzonder kunnen bepaalde door EPSO opgelegde vereisten die uit de aankondiging van vergelijkend onderzoek voortvloeien, in de oproepen voor de examens concreet worden toegepast of gespecificeerd. In dat verband ben ik van mening dat de kandidaat in de latere stadia van het vergelijkend onderzoek moet kunnen opkomen tegen de onregelmatigheid van de aankondiging van vergelijkend onderzoek. Voor de toepassing van het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming (
43
) moet er dus van worden uitgegaan dat de desbetreffende kandidaat op het moment dat hij zich inschreef voor het vergelijkend onderzoek, de nietigverklaring van de handeling van algemene strekking niet heeft kunnen vorderen.
59.
 In de tweede plaats heeft het Hof, zoals ik hierboven reeds heb opgemerkt, in het arrest Commissie en Raad/Carreras Sequeros e.a. (
44
), met het oog op de ontvankelijkheid van een exceptie van onwettigheid op grond van artikel 277 VWEU, een ruime uitlegging gegeven aan die bepaling en met name aan het derde criterium ervan, dat betrekking heeft op de grondslag of het rechtstreekse juridische verband. (
45
) Indien het Hof het vereiste van een „nauwe samenhang” of een „nauw juridisch verband” (
46
) tussen de motivering van het betrokken individuele besluit en de exceptie van onwettigheid zeer eng zou uitleggen, zou dit derde criterium onnodig worden ingeperkt.
60.
Bovendien zou een te restrictieve benadering tot gevolg kunnen hebben dat het uiterst moeilijk wordt om op te komen tegen de taalregeling van vergelijkende onderzoeken, hetgeen een indirecte goedkeuring inhoudt van de praktijk waarbij doorgaans het Duits, het Engels of het Frans als tweede taal wordt opgelegd voor vergelijkende onderzoeken, zonder dat kan worden nagegaan of de betrokken instelling de uit de rechtspraak van het Hof voortvloeiende verplichtingen is nagekomen. Ook wil ik nog opmerken dat het Gerecht in de onderhavige zaak de exceptie van onwettigheid van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek heeft aanvaard omdat noch de daarin vervatte rechtvaardigingsgronden, noch de door de Commissie ter ondersteuning daarvan aangevoerde bewijzen de geldigheid van de taalregeling voor het betrokken vergelijkend onderzoek konden staven. In haar hogere voorziening heeft de Commissie het gedeelte van het bestreden arrest inzake de gegrondheid van de exceptie van onwettigheid niet betwist.
61.
 Ten derde merk ik op dat het Verdrag heeft bepaald dat de werking van een exceptie van onwettigheid krachtens artikel 277 VWEU beperkt is, namelijk dat de handeling van algemene strekking niet nietig wordt verklaard, maar slechts niet van toepassing is op het concrete geval. (
47
) De verklaring van onwettigheid heeft alleen inter partes en niet erga omnes gevolgen: de handeling van algemene strekking wordt buiten toepassing verklaard voor zover zij in het individuele besluit is toegepast. Om die reden ben ik ook geneigd het argument betreffende het rechtszekerheidsbeginsel af te wijzen.
62.
Ik zie dan ook geen redenen waarom het Hof een beroep waarbij bij wege van exceptie van onwettigheid wordt opgekomen tegen een aankondiging van vergelijkend onderzoek zou moeten afwijzen wanneer er sprake is van een nauwe samenhang of een nauw juridisch verband tussen de motivering van het litigieuze besluit en de bepalingen van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek die betrekking hebben op de taalregeling.
63.
Het vereiste van een „nauwe samenhang” of een „nauw juridisch verband” moet wel voldoende restrictief worden uitgelegd, aangezien het een afwijking van de algemene regeling vormt in die zin dat het ertoe kan leiden dat een partij niet vervallen wordt verklaard van het recht om op te komen tegen de wettigheid van een handeling van algemene strekking. Bovendien is een dergelijke uitlegging gerechtvaardigd door het streven om het juiste evenwicht te vinden tussen enerzijds de mogelijkheid om ook geruime tijd na de bekendmaking van de aankondiging van het vergelijkend onderzoek op te komen tegen een handeling van algemene strekking en anderzijds de invoering van talrijke afzonderlijke beroepen tegen de aankondiging van vergelijkend onderzoek, waardoor de Commissie en het Gerecht overbelast zouden raken.
64.
 Bijgevolg ben ik van mening dat het Gerecht er terecht op heeft gewezen dat het beroep volgens de rechtspraak ontvankelijk moet worden verklaard wanneer het middel inzake de onregelmatigheid van de aankondiging van vergelijkend onderzoek, waartegen niet tijdig is opgekomen, de motivering van het betrokken individuele besluit betreft. (
48
) Wanneer daarentegen een dergelijke samenhang ontbreekt, moet het middel niet-ontvankelijk worden verklaard. (
49
)








65.
In het licht van deze overwegingen zal ik vervolgens onderzoeken of het Gerecht terecht de exceptie van niet-ontvankelijkheid heeft verworpen die de Commissie in het kader van het beroep tot nietigverklaring voor het Gerecht heeft opgeworpen tegen de exceptie van onwettigheid van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek.
C.
Door de Commissie opgeworpen exceptie van niet-ontvankelijkheid







66.
Om te beginnen moet ik opmerken dat de Commissie opkomt tegen de punten 54 tot en met 61 van het bestreden arrest. Zij komt niet op tegen de twee vaststellingen van het Gerecht in de punten 52 en 53 van dat arrest. In de eerste plaats heeft het Gerecht opgemerkt dat de kandidate met haar exceptie van onwettigheid in wezen opkomt tegen de bepalingen van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek betreffende de taalregeling, te weten de beperking van de keuze van de tweede taal tot het Duits, het Engels of het Frans. In de tweede plaats heeft het Gerecht erop gewezen dat bij brief van 9 november 2015 aan de kandidate is meegedeeld dat haar naam niet op de reservelijst was opgenomen omdat zij niet een van de hoogste totaalscores voor het assessment had behaald.
67.
 De kandidate betoogt dat de Commissie, door haar enige middel in drie onderdelen op te splitsen, de motivering van het Gerecht in de punten 51 tot en met 61 van het bestreden arrest kunstmatig probeert op te delen. Ik ben het ermee eens dat het Gerecht daarin uitlegt waarom er een nauw verband bestaat tussen de motivering van het litigieuze besluit en de bepalingen van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek betreffende de taalregeling van het betrokken vergelijkend onderzoek waarvan de wettigheid wordt betwist. Ik ben evenwel van mening dat de overwegingen in die punten afzonderlijk kunnen worden onderzocht, aangezien elk van de drie onderdelen betrekking heeft op een ander argument.
68.
De kandidate is voorts van mening dat die drie onderdelen de door het Gerecht vastgestelde feiten van de zaak beogen te betwisten. Zij verzoekt het Hof derhalve het middel in zijn geheel of elk van de drie onderdelen ervan niet-ontvankelijk te verklaren. Subsidiair stelt zij dat het middel of elk van de drie onderdelen ervan ongegrond moet worden verklaard. Ik zal deze verzoeken onderzoeken in het kader van mijn analyse van elk van deze drie onderdelen.
1. Eerste onderdeel van het enige middel






69.
 De Commissie stelt dat punt 54 van het bestreden arrest een onjuiste kwalificatie van de feiten bevat, aangezien het Gerecht bevestigt dat er een nauw verband bestaat tussen de motivering van het litigieuze besluit en de bepalingen van de litigieuze aankondiging van vergelijkend onderzoek betreffende de taalregeling. Zij stelt dat zelfs indien de kandidate 10 van de 10 punten had behaald voor de algemene vaardigheid „communicatie”, zij 7,46 extra punten nodig zou hebben gehad om op de reservelijst te worden geplaatst. De latere vaststellingen van het Gerecht betreffende de ontvankelijkheid van de exceptie van onwettigheid, vervat in de punten 55 tot en met 58 van het bestreden arrest, berusten allemaal op de veronderstelling dat er sprake is van een nauw verband, en worden door deze onjuiste rechtsopvatting beïnvloed.
70.
Om te beginnen heb ik al eerder opgemerkt (
50
) dat het Gerecht in punt 54 heeft geoordeeld dat de beoordeling van de algemene vaardigheid „communicatie” tijdens het assessment tot doel had het vermogen van de kandidate om „zich zowel schriftelijk als mondeling helder en zorgvuldig uit [te drukken]” te beoordelen. Hieruit volgt impliciet maar noodzakelijkerwijs dat de jury vaststellingen heeft verricht betreffende haar kennis van de Franse taal of althans over de beheersing van een vaardigheid die sterk afhankelijk is van haar kennis van die taal.
71.
