Het kerkverband der Nederlandsche Gereformeerde Kerken, gelijk dat gekend wordt uit de handelingen van den Amsterdamschen kerkeraad in den aanvang der 17e eeuw
') Over den oorsprong van dien naam schrijft Trigland: "De afghesonderde ende verdruckte Gemeynten, die, door de practijcken van de Arminiaensche Remonstranten, ende der selver Fauteurs, geene andere Predikanten en hadden, ende volgens inde plaetsen harer wooninge hooren konden, als van die ghesinte, haer voordraghende valsche ende onschriftmatighe Leere, vonden haer genootsaeckt om buyten de plaetsen harer residentie des Sondaechs te gaen, nae eenighe nabuyrighe Ivercken, in de welcke recht Gereformeerde Predikanten voor die tijdt den Heyligen Godts dienst noch bedienden, als die van Rotterdam tot Hillegers-Bergh ende Delfs-Haven, die van Alckmaer naer Koedyck, die van Hoorn naer Grost-huy&en ende Auenhorn, ende andere elders. Dese buyten gaende dedemen alle hoon ende smactheyt aen, be.vierpse met slijck ende vuvlicheydt, noemdese met vuyle ende verachte namen, onder andere van Slijck-Geiisen, om datse door het slijck moesten loopen tot haren Godtslienst" (Kerkel. Geschied, blz. 765a). Geheel eveneens luidt de desbetreffende verklaring van den toenmaligen Engelschen gezant hier te lande, Dudley Carleton, wiens verhaal, in een brief van 6/16 Febr. 1617 aan den Engelschen Staatssecretaris Raoul Winwood, bijna woordelijk met dat van Trigland overeenkomt, en die, sprekende van hetgeen te dien aanzien toen kort geleden in Rotterdam was voorgevallen, ook doet zien, hooren wij bij! Neen! die handhaving van het ambt was bij hem de handhaving van een heilig beginsel. Het was een opkomen voor de Souvereiniteit van den Koning der kerk, waarvan de erkenning medebrengt, dat ook zijne trouwe ambtenaren als zoodanig erkend wordenliet was een beschermen van de kerk tegen stroomingen, die haar langzaam maar zeker ondermijnen zouden. Het was een waken legen losmaking van het Gereformeerde kerkverband. En ook buiten de gemeente heeft diezelfde kerkeraad dat ter harte genomen. Hij heeft zonder twijfel zich in betrekking gesteld tot die leden der gemeente, die in zooveel steden en dorpen de Gereformeerde belijdenis tegen hunne voorgangers wilden handhaven. Hij heeft ze ontvangen en aangehoord ; hij heeft ze getroost en gesteund; hij heeft ze bemoedigd en opgewekt. Maar dat alles als het ware op ééne conditie: de kerkelijke orde moest bewaard blijven. Met op zichzelf staande kringen heeft de kerkeraad zich niet ingelaten, en ook nooit zijn steun gegeven aan een dienst des Woords, als de prediker niet vooraf op kerkelijke wijze onderzocht en beroepen en bevestigd was. De Gereformeerde kerk van Amsterdam kon op kerkelijk gebied slechts met kerken in verband staan; en aldaar moest het dan ook toegaan, zooals dat in de kerk behoort. Kwamen er gedeputeerden van die verdrukte broeders, dan werd eerst gevraagd naar hunne geloofsbrieven; en al is het verhaal van de onderhandelingen dan ook bijna altijd zeer sober en kort, zelden is het verzuimd, wel uitdrukkelijk aan te teekenen, dat de brieven van credentie vertoond waren, en dat daaruit gebleken was, hoe die gedeputeerden door eene doleerende kerk waren afgevaardigd, dikwijls ook met bijvoeging hunner kerkelijke qualiteit. Voorts werd er niet slechts toegezien, dat die kruiskerken hunne ouderlingen en diakenen hadden; maar zij moesten, als het zijn kon, ook bediend worden door een eigen en wettigen predikant; waartoe niet slechts opwekking, maar ook raad en hulp haar gedurig gegeven werd. En dan eindelijk moesten zij in hare omgeving ook niet op zichzelve staan, noch ook enkel verbonden zijn aan de Amsterdamsche kerk, maar zich allereerst in be- wanneer en waardoor die benaming in onbruik geraakt is. Toen in Rotterdam eene godsdienstige samenkomst van Gereformeerden uiteen zou gaan, en de tegenstanders op straat reeds met slijk en steenen gereed stonden, den gewonen scheldnaam gebruikende, „ils ont été apaisés par une bonne vieille, qui sortant la première du sermon, leur conseilla d'un ton grave et sévère de prendre garde a ce qu'ils faisoient, paree, dit-elle, que son Excellence est een slyk-gueux ook, c'est-a-dire, un sale gueux aussi bien qu'eux" (Lettres, Mémoires et Négocicitions du Chevalier Carleton; Ed. Franjaise 1759; Tome I, p. 214). In Februari 1617 was reeds genoeg bekend, aan welke zijde Prins Maurits zich voegde. trekking stellen met de haar omringende kerken en met de classis waar zij toe behoorden, naar welke zij dan ook gedurig verwezen werden 1). Het is moeielijk te zeggen, wat er op den duur zou gebeurd zijn, wanneer men dat alles maar op zijn beloop had gelaten. Maar dat, ondanks de geweldige crisis, die er toen te doorstaan was, toch het kerkverband der Gereformeerde kerken steeds bewaard is gebleven, dat is voor een goed gedeelte zeker wel te danken aan hetgeen de Amsterdamsche kerkeraad daarvoor heeft gedaan. Blijkbaar hield hij dat verband niet slechts voor geoorloofd, maar ook voor nuttig, ja noodig. Het bestond sinds de reformatie, en het had ook recht van bestaan. Bij de handhaving van dat recht waren de bezwaren, die er in den weg kwamen, van betrekkelijk weinig gewicht. Maar de tweede vijand, waar ik van gesproken heb, liet zich niet zoo gemakkelijk ter zijde stellen. In de Republiek der Vereenigde Nederlanden was het provincialisme diep ingeworteld; en juist in den aanvang van de 17e eeuw werd het meer dan ooit in de liand gewerkt. Op staatkundig gebied moest het heerschen ; maar dan daar niet alleen: ook in zaken van religie. Zeven provinciën, en ook zeven kerken ! Ieder van die kerken geheel onderworpen aan hare eigene Uooge Overheid! En dan tusschen die kerken nog wel eenig verband, maar zóó weinig, dal het eigenlijk geen verband meer zou kunnen heeten! Dat was het ideaal, dat in Holland en Utrecht bijna allen machthebbers voor de oogen stond. En nu hadden de kerken dat wel nimmer aanvaard, ja zelfs van den aanvang af zich daar tegenin gezet, terwijl het haar tot dusver ook wel gelukt was, zulk een provincialisme van zich af te weren. Maar de strijd op dat punt was toch in de 16e eeuw nog voorwaar niet uitgestreden. Integendeel, hij zou nu eerst recht beginnen. Meer dan ooit werd dat streven nu doorgezet, met eene bijna onweerstaanbare kracht; en het werd nu ook gesteund in de kerken zelve, waarin zóóveel Remonstranten waren, die er het grootste belang bij hadden. Zonder twijfel, ook Arminius met zijne geestverwanten, en Oldenbarnevelt zelf, hebben in de eerste jaren nog wel meêgewerkt tot het bevorderen eener door de kerken zoo gewenschte Nationale Synode. Maar dan moest (om hunne bedoeling maar eens in het kort saam te vatten) van te voren vaststaan, dat hun eigen streven op geenerlei wijze zou worden belemmerd, en dat het metterdaad geene Synode, maar •) De aktenstukken, waaruit het in deze gansche alinea gezegde o. a. is afgeleid, zijn hierachter afgedrukt in Bijlage E. veeleer eene conferentie zou wezen. Uit den aard der zaak zouden de Gereformeerde kerken de hoofdzaak dan reeds voorat hebben toegegeven : schijnbaar en in naam zouden zij haar wensch dan verkregen hebben; maar in waarheid zouden zij hare zaak dan veiloren hebben; en daarmede zou het provincialisme ook hebben getriomfeerd.. Daartegenover nu heeft de Amsterdamsche kerkeraad het kerkverband gehandhaafd in zijn nationaal karakter. Ik heb reeds herinnerd, dat hij daartoe bijzonder geroepen was, omdat op de laatste Nationale Synode, die in 1586 gehouden was, juist aan Amsterdam was opgedragen, om te zorgen voor het samenkomen van de volgende Nationale Synode *). Aan die roeping nu heeft zijn kerkeraad voldaan; ook al is het hem voorwaar niet gemakkelijk gemaakt! Jaren lang is die zaak, tot veivelens toe, door hem moeten behandeld worden. De Synode moest worden uitgeschreven door de Staten-Generaal; en nu is er van 1605 lot 1612 wel geene dagvaart geweest, of de Amsterdamsche kerkeraad zond er zijne afgevaardigden om de zaak der Synode te bevorderen. Doorgaans ging er van te voren dan nog eene commissie »naar het torentje , zooals de gewone uitdrukking was, om dat groote belang nog eens dringend aan „de Eersaeme H. H. Burgermeesteren" aan te bevelen. En de kerkeraad deed ook telkens zijn best, om de Synodale gedeputeerden van alle provinciën zooveel mogelijk te doen medewerken 2). Na het ') Zie hierboven blz. 14, noot 1. 2) De bovenbedoelde handelingen van den kerkeraad, met al hetgeen daarbij is voorgevallen, zijn opgeteekend in Protoe. III, fol. 128r (28 en 29 Apr. 1005), fol. 136u (24 Nov. 1005) fol. 141i> (23 Mrt. 1000), fol. 142r (30 Mrt. 1000), fol. 143c (12 Apr. 1000), fol. 147,. (22 Juni 1000), fol. 147» (29 Juni 1000), fol. 150» (24 Aug. 1000), fol. 151r (7 Sept. 1000), fol. 153t> (23 Nov. 1000), fol. 154c (30 Nov. 1006), fol. 155c (14 Dec. 1600), fol. 157c (1 Febr. 1607), fol. I57t> (15 Febr. 1007), fol. 160c (15 Mrt. 1607), fol. 161c (29 Mrt. 1007), fol 164c (10 Mei 1607). fol. 168c (19 Juli 1607), fol. 169c (9 Aug. 1007), fol. 181r (5 en 7 Febr 1608), fol. 188c (2 Mei 1608), fol. 190c (22 Mei 1608), fol. 223d (26 Nov. 1609), fol. 252c (25 Febr. 1611), fol. 2541' (14 Apr. 1611), fol. 255c (28 Apr. 1011), en Protoc. IV, fol. 14 (24 en 31 Mei 1012), fol. 22 (19 Juli 1612), fol. 43 (5 Dec. 1612), en fol. 44 (13 Dec. 1612). Het gedwongen einde van de offieieele stappen tot bevordering van de Nationale Synode is in de notulen der laatste twee vergaderingen aldus geconstateerd: »De Broederen hebben goetgeuonden dat D. Hcdlius end D. Plancius van wegen dese kerke alsnoch sullen beuorderen het Synodus Nationael, bijden H. Staten van Hollant, waertoe sy oock sullen beschrijuen die daertoe gehoren wt ander Provinciën, end den gedeputeerden van de Hollantse Synoden, sal oock D. Plancius de Deputaten der Synoden van Zuyd end Noord Hollant waerschouwen voor de nieuwe moderatie die gevreest wort, om haer daertoe niet in te laten, oock D. Festum daervan af te raden" (5 Dec.). En vervolgens den 13 Dec.: hAIso men hadde verstaen datter in den Hage geen gelegenheyt en was om voor desen tyt het Synodus Nationael te beuorderen, So is dese sake daerby gelaten, tot datmen verstoet reeds genoemde jaar kon er officieel niet meer aan gedaan worden; maar de kerkeraad liet de zaak daarom toch niet rusten; en hij heeft ze daarna behartigd op eene wijze, die nog wel zoo doeltreffend was als de weg die hem nu was afgesneden. In zijne qualiteit van kerkeraad van de Synodale kerk riep hij eene vergadering samen van kerkelijke afgevaardigden uit de onderscheidene provinciën, lot gezamenlijke beraadslaging over hetgeen er te doen was voor de algemeene belangen der gezamenlijke kerken ; en zoo vaak het noodig scheen, werd dat daarna herhaald. Welke vergaderingen, «heimelijke Synoden'' zooals de Remonstranten ze noemden, maar dan toch altijd geheel van een officieusen aard, niet alleen gediend hebben tot eene voorbereiding van de later gehouden officieele Synode, maar ook in den lusschentijd alle de kerken op het nauwst hebben samengehouden :). dat in alle andere Prouintien de sake sal geprepareert wesen, waertoe van hier zal geschreuen worden aende gedeputeerden der Synoden van andere Prouintien, op datse haer mogen voorsien van Voorschrijuen haer E. H. Staten, Dit sullen doen D. Hallius end D. riancius". ') De hierboven bedoelde vergaderingen moeten wel onderscheiden worden van de later te vermelden «vergaderingen van (orrespondentie," die ook door den Amsterdamschen kerkenraad werden bijeengeroepen. Tot de laatstbedoelde vergaderingen werden alleenlijk uit de beide Hollanden afgevaardigden samengeroepen ; zij bedoelden eene aaneensluiting dor aldaar bedreigde kerken tot wederkeerigen steun; en de Amsterdamsche kerk nam daartoe het initiatief, omdat zooveel bedrukte en zwakke kerken tot haar de toevlucht namen als tot eene gezonde en machtige zusterkerk. Daarentegen bestonden de hierboven bedoelde vergaderingen uit gedeputeerden van de kerken der onderscheiden provinciën; de bedoeling was, om de 7.00 gewenschte Nationale Synode te bevorderen, en om voorts den bestaanden strijd te behandelen als een gemeenschappelijk belang der gezamenlijke kerken: en de Amsterdamsche kerk nam daartoe het initiatief als de officieel aangewezen Synodale kerk. In de berichten van Trigland (Kerckel. Geschied, blz. 6806 vg., en 921a vgg,) worden die tweeërlei vergaderingen dan ook goed uit elkander gehouden. Maar doordat zij beide te Amsterdam gehouden werden, en beide werden samengeroepen door den Amsterdamschen kerkeraad, is er te dien aanzien bij de latere schrijvers min of meer verwarring, en althans geene heldere voorstt-lling; waartoe ook heeft medegewerkt, dat de tijdgenooten (Baudaert, Memoryen, Ed. 1624, 7e Boek, blz. 11a vg., 8e Boek. blz. 11 en 9e Boek, blz. 266 vg.; Wtenbogaert, Kerckelijcke Historie, Ed. 1647, 4e Dl., blz. 168 a, en 256 b vg., en Remonstrantie by de zes Colloquenten, Catal. Muller nr. 1531, blz. 11—13, en 45—49; Trigland, t. a. p.; enz.), ieder voor zich, slechts van enkele dier vergaderingen het een en ander hebben medegedeeld, en dan soms de een van deze, de ander wèer van gene vergadering; terwijl deze onvolledigheid ook nog bovendien heeft te weeg gebracht, dat de latere berichten over die vergaderingen zeiven ook onvolledig zijn. Dit oen en ander is b. v. op te merken, zoowel bij Brandt (Historie der Beformatie., 2e Dl., Ed. 1674, blz. 275-277, 429-431 en 459-465), als bij Leydekker (.Eere van de Nat. Synode van Dordregt tegen G. Brand, le Dl., Ed. 1705, blz. 61 vg., 225 227 en 235); niet slechts bij Ypeij en Dermout (Geschiedenis der Nederl. Hervormde kerk, 2e Dl., Ed. 1822, blz. 208, en Aantcekeningen op het 2e Dl., blz. 142, maar ook bij Mr. C M. van der Kemp (De eere der Nederl. Herv. kerk gehandhaafd tegen CONCEPTEN YAN DE AMSTERDAMSCIIE OVEKHEID. En in die gedragslijn is de kerkeraad blijven voortgaan, ondanks alle Resolutiön en Plakkaten die in Holland werden uitgevaardigd. Daarvan had hij zelf ook geen last, door de afdoende bescherming van de Amsterdamsche Overheid, tenzij dan dien last, dat hij telkens, op uitnoodiging van die Overheid, mondeling en schriftelijk haar moest adviseeren, en ook telkens uit eigen beweging het belang van de kerken haar had aan te bevelen. Yeel gevaarlijker werd het echter, wanneer diezelfde Overheid, gelijk bij herhaling gebeurd is, uit volslagen wanhoop aan eene goede uitkomst van de steeds erger wordende moeielijkheden, zelve een Concept maakte van eene «Resolutie tot vrede der kerken", of wel een voorslag ontwierp «tot wegneming van de zwarigheden". Waren zulke Ypey en Dermout, 3e DL, Ed. "1833, blz. 145—150); en in den laatsten tijd vooral bij Dr. J. Borsius (Onuitgegeven Akten der vergadering... .in 1606 te Amsterdam zamengekomen, niet toelichtende aanmerkingen, in Kist en Royaards, Archief voor kerkel. geschied. 14e Dl., of Nederl. Archief, 3e Dl., Ed 1843, bl. 195—264), en bij Dr. G. J. Vos {Geschiedenis der vaderlandsche kerk, le Dl., Ed. 1881, blz. 123 en 124); en ook eenigszins bij Dr. H. C. Rogge (Joh. Wtenbogaert en zijn tijd, 2e Dl., Ed. 1875, blz. 338—348). Eenige bladzijden verder, ter plaatse waar de «vergaderingen van correspondentie" ter sprake komen, zal beproefd worden, ook met behulp van de notulen van den Amsterdamschen kerkeraad, daarvan een geregeld overzicht te geven. Van de hierboven bedoelde vergaderingen zijn er twee bekend, en is misschien nog eene derde te vermelden. De eeiste is gehouden van 17 tol iSSept. 1615. Het is van deze vergadering, dat gehandeld of gesproken wordt: door Baudaert, B. VII, blz. 11 a; door Trigland, blz. 690; door Brandt, Dl. II, blz. 275—277; en door Rogge, Dl. II, blz. 339—341. De tweede vergadering is bijeen geweest van 26 Juli tot 3 Aug. 1616. Omtrent deze vergadering zijn de berichten het uitvoerigst; en die zijn vooral te vinden bij: Baudaert, B. VIII, blz. 11; Trigland, blz. 689 vg.; Brandt, Dl. II, blz. 429—431; Borsius, t. a. p.; en Rogge, Dl. II, blz. 341—344. Van eene derde vergadering wordt nergens bericht gegeven; maar wel staat in de notulen van den Amsterdamschen kerkeraad (dd. 2 Nov. 16l7; zie hierachter Bijlage F.) dat er in Nov. 1617 wederom zulk eene vergadering zou beschreven worden. Bijzonder duidelijk zijn die notulen zeker niet; maar in ieder geval moet daar sprake zijn van tweeërlei vergadering : de eene »van de naeburighe Cruyskercken (dus eene Ilollandsche «vergadering van correspondentie"), die »den 6 Novembris sal voortsgaen , en de andere »van de gedeputeerde broederen der Provintien", die op 2 Nov. nog moesten beschreven worden. Van dit laatste kan de bedoeling niet zijn, dat zij tot deelneming aan de Hollandsche verdering van 6 Nov. zouden worden uitgenoodigd; want daarvoor was het op 2 Nov. natuurlijk reeds veel te laat. Uit de notulen van 7 Dec. 1617, vergeleken met die van 28 Sept. 1617 (zie voor beide hierachter Bijlage E), schijnt ook te blijken, dat «de Ghedeputeerden der gheunieerde kereken der Gheunieerden Provintien", inderdaad in November 1017 te Amsterdam zijn bijeen geweest. Intusschen blijft het altijd mogelijk, dat deze derde vergadering niet is doorgegaan, nadat de Staten-Generaal op 11 Nov. 1617 bij meerderheid van stemmen tot het uitschrijven van de Nationale Synode besloten hadden. De Akten van deze vergaderingen zijn, uit het Oud-Synodaal Archief van de Ned. Ilerv. Kerk, hierachter afgedrukt in Bijlage B. concepten bij de Staten ingekomen, zij zouden hoogst waarschijnlijk aanstonds zijn aangenomen; en van de Nationale Synode zou dan wel nooit iets gekomen zijn. Maar gelukkig was het een beginsel bij de Burgemeesters, om in kerkelijke zaken de kerk eerst te raadplegen; en met grooten ernst werd hun toen betoogd, dat al zulke concepten volstrekt onaannemelijk waren. Niets zou kunnen baten dan alleen de Nationale Synode; en daarop moest dan ook altijd worden aangehouden. Trouw aan haar beginsel liet de Overheid die concepten dan rusten. En de kerkeraad kon dan verder, bij zijn streven, altijd rekenen op haar steun J). r Die zoo krachtig volgehouden tegenstand tegen kerkelijk provincialisme, en die nimmer rustende aandrang op eene Nationale Synode, zij bewijzen beter dan alle redeneeringen, hoe het met den omvang van het kerkverband toen gesteld was. Op staatkundig gebied mocht het waar zijn, dat de provinciale zelfstandigheid hooger stond dan de band van de unie Maar, zoo betoogde de kerkeraad aan H. IJ. Burgemeesteren, en deze wederom aan de Staten van Holland, terwijl door de Staten-Generaal, en ten slotte ook door de Staten van alle provinciën, dienovereenkomstig besloten en gehandeld is: „Het heeft met de Kercke Christi een ander gelegentheyt als met den Politijcken Staat. Want de Gereformeerde Kercken in deze Nederlanden 2) hebben haren bandt ende eenicheyt onder malkanderen ghehadt, oock doense noch onder 't kruys waren suchtende, voor dat de unie tusschen de Provinciën is gemaeckt, welcken bandt nimmermeer en kan noch behoort opgelost te worden" 3). ') Vgl hierachter Bijlage C, waarin alles is bijeengevoegd wat in de Kerkeraadsnotulen voorkomt met betrekking tot de adviezen, die over de algemeene belangen der kerken aan de Amsterdamsche Overheid gegeven zijn. -) We spatieeren deze woorden, die hier van zooveel beteekenis zijn. An™4M* t renSaende het honden des Nationalen Synodi, den 23. Martii i ; i ; 'T VaD AmSteWa™, inde vergaderinghe van de Staten van Hollandt, ende West-Vneslandt overgheleverf; afgedrukt o.a. bij Bandaert, Memory m, B. X blz :T' f fb'J Trigland' KerckeL Gesch^ blz. 1051—1054. Uit de Amsterdamsche Z S Va" V'1 8 Maart 1018 (ZiC hieraChter Bijlase C) bhjkt' ^ ook door Baudaei t (blz 23) en uitvoeriger door Trigland (blz. 4051) verhaald wordt, dat de Amsterdamsche predikanten van wege den kerkeraad de Burgemeesters over die punten schriftelijk geadviseerd hebben. Wtenbogaert (KerckeL Hist., 4e Deel, blz. 2C8a) maakte daarvan door eene onjuiste aanhaling van Baudaerts woorden, dat het gansche stuk van de Burgemeesters door de predikanten gesteld was. En ofschoon dat nu wel niet gezegd is dL Saïlol / ^ betreft' Wterlb0ga"rt We' gel'Jk hebben; -«als gestaafd wordt door de zeer voorzichtige uitlating van Trigland: „dat daer uyt" (nl. uit het sc ii i ' er msterd. predikanten) »vet genomen is, dat in het schrift, bij de Heeren van Amsterdam mde vergaderinghe van Hollant overgelevert, zy geinsereert, dat kan zijn." Indertijd was dat kerkverband gelegd en bevestigd, omdat en doordat de daarloe samenkomende kerken in geloofsovertuiging overeenstemden. Zij hadden reeds aanvaard, of zij aanvaardden, dezelfde geloofsbelijdenis ; en die eenparigheid in de leer was de voorwaarde en de grond waarop zij, ook uitwendig, met elkander zich vereenigden J). Maar juist daarom bleef die gemeenschappelijke belijdenis de onmisbare grondslag van hel kerkverband, en was er voor zijne duurzaamheid wel geen grooter gevaar, dan dat die belijdenis werd bestreden of terzijde gesteld. In den tijd, waar we nu van spreken, werd dat door Arminius en zijne geestverwanten, eerst uit het oog verloren, daarna betwijfeld, en ten slotte ontkend, terwijl die ontkenning, die in den aanvang nog slechts uit hun gedragslijn kon afgeleid worden, in vervolg van tijd ook ondubbelzinnig en openhartig werd uitgesproken. Zij beweerden, dat er in het kerkverband der Gereformeerde kerken voor hen en voor liunne tegenstanders gelijkelijk plaats was; en zij wilden de Gereformeerden dwingen, niet slechts door betoog, maar ook door geweld en dreiging, om dat mede te erkennen. Dat doen we nooit! is toen het antwoord geweest der Gereformeerde kerken; en zij hebben nog wel meer gedaan dan dat slechts met woorden uitspreken: er is naar die overtuiging toen ook gehandeld ; en met name is de belijdenis toen gehandhaafd met een des te grooter nadruk en kracht. Duidelijk kan dat blijken o. a. uil de handelingen van den Amslerdamschen kerkeraad van die dagen. Allereerst heeft hij toegezien, met verdubbelden ijver, dat er in zijne ') Zoo wordt b. v. uitdrukkelijk gezegd in de «Voor-reeden" voor de «Acta ofte handelingen der Versamelinge der Nederlandsche Kei eken,.. . gehouden tot Wesel, den 3 Novernbris, ende vervolgens in den Jaere M.D.LXVIIi.", in welke Synode het kerkverband is voorbereid, dat de daar ontworpen kerkenordening wordt voorgesteld, «om in alle Nederlantsche Kercken eenparigheyt te onderhouden, niet alleen in de Leere" (waarin dus eenparigheid allereerst noodig geacht werd, maar tevens erkend werd reeds aanwezig te zijn), «maar oock in deselve ordre, onde Politie" (Hooijer, Oude Kerkordeningen, Ed. 1865, blz. 33). En de daarop volgende «Versamelinge der Nederlandsche Kercken gehouden totEmbdendon 5 Octobris Anno 1571", begon, volgens art. 2, hiermede: »Om die eendrachtigheid in de Leere tusschon de Nederlandsche Kerken te bewyzen, heeft het den Broederen goetgedocht de belydinge des Geloof* der Nederlandsche Kercken te onderschrijven" (Hooijer, blz. 67). Dat de latere Synoden er niet minder op uit waren, om de gemeenschappelijke belijdenis te handhaven als grond en voirwaarde van kerkgemeenschap, zoowel tusschen de kerken onderling als in iedere kerk op zichzelve, is uit hare Acta overbekend. eigene stad niet in naam der kerk van de leer zou worden afgeweken 1). Toen in 1601 hier een proponent beroepen werd, is dat niet geschied zonder de uitdrukkelijke voorwaarde, „mits dat hij oock die nederlunlsche belijdenisse sal onderschrijven, gelijck die dienaren voor desen gewoon sijn te doen" 3). Toen het eenige jaren later bij herhaling voorkwam, dat het afstaan van predikbeurten »groote opspraeck" eu «confusie" te weeg bracht, werd, in overeenstemming met oude desbetreffende bepalingen, thans »van niews geresolueert, Dat Yooi taen niemant vande Predicanten, van buyten incomende, sal mogen op den Predickstoel comen, sonder goettinden van den kerckenraet''3). En toen een der eigen ') Ook buiten Amsterdam zag de kerkeraad daarop toe, voor zooveel hij daartoe geroepen en gerechtigd was, d. i. met betrekking tot de Amsterdamsche alumni (de studenten die de middelen voor hunne studiën uit Amsterdam kregen), niet slechts in den tijd hunner studiën, maar ook na hun optreden als predikant; en voorts met betrekking tot de predikers en de ziekentroosters, die hij tot den dienst op de schepen en in de koloniën gemachtigd had. In alle die opzichten was er telkens reden tot waakzaamheid en tot zorg. Maar al liet de kerkeraad het daaraan niet ontbreken, te dezen aanzien zijn zijne besluiten, adviezen en vertoogen toch vaak vruchteloos geweest. De Amsterdamsche alumni, vooral die van vóór het jaar 1612, zijn ten deele toch Remonstrantseh geworden. Remonstrantsche predikanten over welke de Amsterdamsche Overheid iets te zeggen had, hebben toch de op hen uitgebrachte beroepingen kunnen aannemen. En vooral bij de Bewindhebbers dei' Oost-Indische Compagnie werd gedurig tegenkanting ondervonden: in de Amsterdamsche kamer waren zeker wel Gereformeerden, maar zij waren toch geenszins de meerderheid, terwijl onderscheiden leden niet eens leden der gemeente waren; en de kamers van Delft en van Rotterdam stonden bepaald aan de zijde der Remonstranten. Met betrekking tót de Amsterdamsche alumni is vooral opmerkelijk een kerkeraadsbesluit van 1 Sept. 1611: »Is goetgeuonden dat D. hallius ende D. plancius de heeren borgermeesteren zullen te kennen geuen den toestant der beyder hooger schooien van Leyden ende franicker, ende ouersulex te bedencken geuen ofte het niet het sekerste ende raetsamer ware spiliardum met beyde dander studenten plancium ende J. theodori in Eenige uniuersiteyten ven vranekeryck te verseynden ofte duytslant" (Protoc. III, fol. 261 u). Ware er in den toestand van het theologisch onderwijs toen niet spoedig verandering gekomen, er zou misschien uit gevolgd zijn, dat te Amsterdam reeds vóór 1632 eene School voor Hooger OndeN wijs zou gekomen zijn, en dan niet in Remonstrantschen maar in Gereformeerden geest. 2) lverkeraadsnotulen van 10 en 15 Mei 1601 (Protoc. III, fol. 68v), waaruit ook blijkt, dat door den bedoelden proponent, Joannes le Maire, die onderteekening „was bewillicht." 3) In de kerkeraadsvergadering van 21 Juli 1605 was bepaald: «Is besloten in gelyekformicheyt van het geene voor desen is goetgevonden datmen voortaen geene Predicatién [lees : Predicanten] van andere Plaetsen alhier zal laten Prediken, dan met voorgaende goetvinden van het meeste deel van de leeraers deser stede" (Protoc. III, fol. 132r). Daarna in die van 28 Sept. 1606: „Alssoomen verneempt dat vremde onbekende predikanten hier dickwils prediken sonder vorweeten van de geene die daer van kennisse behooren te hebben waerop groote opspraecke bij veelen on[t]staet, soo is beslooten dat Een ygelyck hem sal reguleeren naer de oude ordonantien daeraf gemaeckt" (Protoc. III, fol, 151t>). En eindelijk in die van 20 Jan. 1611: »Alsomen beuint, datter grote confusie voorvalt daerin Datter altemets eenige Predicanten werden opden Stoel gebracht, opt versoeck van verscheyden ziekentroosters zich deed kennen als een volgeling van Arminius (nl. in zijne denkwijze en in zijne manier van verdediging, want in passende bescheidenheid had hij dien hoogleeraar wel wat meer mogen volgen) *), toen is wel het uiterste beproefd om hem op een anderen weg te brengen, maar is daarna toch volstrekt niet geaarzeld in het geven van ontslag uit den kerkelijken dienst 2). Ja, wat meer is, er werd zóóveel particuliere litmaten, die van d'een Predicant totten ander sulx gaen versoeken, sonder dat daerin de kerckenraet wort gekent, hetwelck strydet tegens de resolutie, voor desen dies aengaend genomen: So ist dat byden kerckenraet hierop gelettet synde, van nievvs geresolueert is, Dat Voortaen niemant vande Predicanten, van buyten incomend, sal mogen op den Predickstoel comen, sonder goetuinden vanden kerckenraet, die daerop sal vergaderen end resolueren, end sullen die geene die sulckes versoeken gevvesen worden totten President, die daerouer met twee of 3 predicanten spreken sal, oft geraden is den kerckenraet daerop te doen vergaderen oft niet" (Protoc. III, fol. 250u). Dit blijkt o. a. uit de houding, die hij, kort na zijn ontslag, tegenover den kerkeraad aannam, waarschijnlijk nog vertrouwende op den steun die hem aanvankelijk door de Overheid was verleend. Zoo staat er in de notulen van 23 April 1609: i>Harmen Barenlson gewesen sieckentrooster, hem houdende als ontrust over seker Predicatie, heeft daruth oorsake genomen, om inde vergadering te verschynen, versoekende in stede van solutie ouer syn questie dat de broeders hem wederom in synen vorigen dienst wilden stellen. Dit in communicatie gelecht zijnde, So is geresolueert, dat so veel aengaet liet in stellen van synen dienst, de kerckenraet hadden hem eens haer meninge aengeseyt, waerby sy alsnoch persisteerden, End voort dat de Vergadering groot mishagen hadde gehat aen syne handelinge gepleecht s'morgens naerde Predicatie, met enige predicanten ende Ouderlingen int Doophuysgen, alwaer hij aleer de Gemeynte tenemael gescheyden was, van verre met een schyn van grote eerbiedinge, den Broederen een questie voorstelde te weten: Of God alle mensclien in Adam tan eewigen leven geschapen hadde. Welck sijn doen het Yolck om het Doophuys dede lopen, Wat aengaet syn questien, de Broeders gauen hem antwoort, bereyt te syne hem syn questien te beantwoorden, ter behorl. plaetsen. Mits schriftmatich end stichtelick beuonden wei dende, end dat hij eerst self syn mening daerouer verclaerde" (Protoc. III, f0l. 210u). Dit laatste ziet op de omstandigheid, dat hij in de langdurige onderhandelingen, die aan zijn ontslag waren voorafgegaan, voortdurend geweigerd had, zich rond en open uit te spreken. Voor het overige had hij juist niet veel om zich op te verheffen; want reeds toen hij zijne officie van npestdrager'" liet varen, om «sieckentrooster" te worden, werd zijne kennis en geschiktheid maar otaemelijck" bevonden, en werden in «goede gauen" anderen hoven hem gesteld, blijkens de kerkeraadsnotulen van 12 Sept. 1602 en 22 April 4603 (Protoc. III, fol. 83i> en 96r). 2) Blijkens de kerkeraadsnotulen is er voor het eerst bezwaar tegen hem ingebracht op 22 Mei 1608, waarop goedgevonden werd, dat hij door eene commissie »sal aengesproken worden, om (soot mogelijck) hem te rechte wederom te brengen ende nader te onderwysen", en voorts »om met volle kennisse daer in namae[l]s te mogen handelen" (Protoc. III, fol. 189«). Daarna is er in Juni, Augustus, October en November negenmaal over die zaak in den kerkeraad gehandeld, waarop 17 Nov. het ontslag is gevolgd. Na mededeeling daarvan aan de Overheid (20 Nov.) is om harentwille de behandeling hervat, en heeft de zaak in December, Januari, Februari en Maart nog tienmaal den kerkeraad bezig gehouden, totdat den 19den Maart 1609 het ontslag definitie! is verklaard. Hij komt daarna nog gehecht aan hetgeen in naam der kerk hier geleerd werd, dat men juist in dezen tijd zeer bijzonder lette op de hier aanwezige Fransche en Engelsche Gereformeerde kerken J). En dat ook die kerken, die zoo nauw herhaaldelijk in de notulen voor: driemaal in April en Mei 1609 (zie o. a. de vorige noot); vijfmaal in October 1610 en Juni 1611 (zie hierachter Bijlage D); en tweemaal in Apri'l 1613, toen hij ziekentrooster in Oost-Indië wilde worden, 'tgeen de kerkeraad alleszins onraadzaam achtte, te meer omdat gebleken was, dat aldaar toch reeds zooveel predikanten en ziekentroosters tot de Rernon.rtrantsche gevoelens waren overgegaan. Voor het overige moet hij niet verward worden met een Harmen Barentsz. ..metselaer", die in dienzelfden tijd door zijn ergerlijk leven bij herhaling aan den kerkeraad te doen gaf. ') Toen b. v. den 11 Jan. 1607 Mr. Paget door de Engelschen als hun predikant was voorgeslagen, en den 18 Jan. door hen verzocht werd, dat deze «naer ordre der kercken zoude mnghen geconfi,meert worden," vond de kerkeraad goed, >,dat hij paget weide voorgestelt naer ordre der kerken, ende daernaer gehoort hebbende zyne gethuijgenisse, dat hij inden dienstbevesticht werde de Catechismo ende de nederlantsche confessie ende kerckelycke ordonantien onderteeckent hebbende hem voeghende als Een Lidt onses classis" (Protoc. III, fol. 156u en 157/-). En toen den 29 Oct. 1613 ter tafel kwam, »dat die vande Engelse kerke hebben verclaert, dat sy van meeninge syn D. Perkerum te beroepen tot haren tweden predicant tot onderstant D. Pageti, die in synen dienst seer swack ende kranck is, te meer dewyle sy verstïen, dat D. Perkerus wel gesint is, de Nederlandse Confessie te onderteekenen" (Protoc. IV, fol. 86), welke laatste opmerking dienen moest om het bezwaar weg te nemen dat de kerkeraad in September en October 1612 tegen het toen reeds voorgenomen beroep van Ds. Parker gemaakt had, wegens zeker boek dat deze had uitgegeven (Protoc. IV, fol. 28, 30, 31, 32, 33 en 34), werd den 28 Nov. 1613 «narype deliberatie goetgevonden, deze sake den E. H. Burgermeesteren aentedienen, haer E. verclarende hoe dat de kerckenraet in de persoon Perkeri haer beswaert vindt, vermits seker boeck by hem in druck wtgegeuen", enz. (P.otoc. IV, fol 89). Waarop 5 Dec. gerapporteerd werd, dat de Burgemeesters tegen het voorgenomen beroep der Engelsche kerk twee andere bezwaren hadden (Protoc. IV, fol. 89). Met betrekking tot de Fransche kerk leest men b. v. in de notulen van 14 Jan. 1616, toen daar moest voorzien worden in de vacature die door de afzetting van den Arminiaanschen predikant Simon Goulart was ontstaan: «Also aen de Fransce kerke ende den Predicanten die aldaer inden kerkendienst souden mogen beroepen worden, den welstant van dese republyke end de ruste van onse kercke niet weynich gelegen is, So vinden de broeders goet Dat D. Praeses [Rolandus] end D. Casparus met Mr. de la Vingne end eenige andere vande kerke sullen spreken, end wt haer vernemen hoe verre sy inden beroep van eenen anderen Predikant inde plaatse goulartii syn getreden. Oock te vermanen in dese sake te willen spoedigen, op dat bij verandering enz. geen swaricheyt en valle" (Protoc. IV,fol. 157). Opmerkelijk is het ook, dat reeds den 2 Aug. 1612, ruim drie jaren voordat Ds. Goulart zich uitsprak, door Ds. Rolandus in den kerkeraad werd voorgesteld: »AIsomen bevindt, dat de Fransche kercken hier te lande de vryheyt hebben om self hare Predicanten the mogen beroepen, sonder de Nederlantse kercken daerin te kennen, waerdoor op somini-e plaetsen geen kleyne swaricheyt ontstaen is, End also Die Vande Fransche kerck hierbinnen wel soudeu mogen eenen Predicant beroepen, die niet geheel sonder suspitie is van ongesontheyt inde leere: Oftet niet raetsaem en waere metten E. H. Burgermeesteren van dese saeke the spreken, om Daerin eenichsins te mogen versien, end te verhoeden Dat die van de I-raiische kercke vooras, geen predicant souden mogen beroepen, sonder alvoren 3 met de Nederduitsche samenhingen, toenlertijd éénzelfde gedragslijn gevolgd hebben, dat is mede toe te schrijven aan hetgeen de Nederduilsche kerkeraad voor die samenwerking heeft gedaan '). Maar ook bij de leden der gemeente liet hij zich gelegen liggen aan besliste afwijking, als die openbaar werd. Hij heeft zooveel mogelijk gezorgd, dat die niet bevorderd werd door colleges, conventikelen of andere samenkomsten 3). En voorts heeft hij altijd trouw zich betoond aan metten onsen daervan gecommuniceert te hebben, om alsoo gemecnlyck te versorgen, datter aldaer ge ene werde aengenomen, die met eenige nieuwicheyt besmet mochte syn. Dese saeke overwegen synde is goetgeuonden deselve mette eerste gelegenheyt den 11. Burgermeesteren te remonstreren, twelek doen sullen D. Hallius end D. Rolandus" (Protoc. IV, fol. 24). Waarop deu 6 Sept. 1612 gerapporteerd werd: »D. Jacobus Rolandus heeft verelaert dat hij met D. Hallio hadde aengesproken den Burgermr. Frans Henrixss Oetgens nopende de sake vande beroepinge der_kerckendienaren van de Fransche kercke, die daerin belooft heeft, dese sake te beleyden ten besten vande kercke" (Protoc. IV, fol. 28). ') Zoo b. v. heeft de kerkeraad zich in September en October 1615 zeer beijverd, om de Fransche broeders, in de zaak der schorsing en afzetting van Ds. Simon Goulart, bij herhaling op te wekken en te helpen, gelijk blijkt uit de notulen van die maanden, die telkens vrij uitvoerig daarover handelen (Protoc. IV, fol. 150 vgg.). a) Vgl. hiervoren blz. 21 vg. Over de samenkomsten van de Remonstrantsch-gezinden in den winter van 1616 op 1617 leest men in de notulen van 22 Dec. 1616: « D. Triglandius dient aen Volgende synen last Vernomen te hebben oft d'Arminianen gepredigt hebben, maer verstaen datter niet gepredict maer 2 mael vergadering geweest is Van eens 15 end eens 24 Walen, alwaer een Capitel of 2 gelesen synde sy met elckander in dispute geraect, en niet kon[n]ende accorderen gescheyden waren" (Protoc. IV, fol. 190). En in de notulen van 16 Febr. 1617 : »Jan van Swoll [een der ouderlingen] dient aen Dat D(ierick) Dirxss Coomans t'synent sy geweest, ende geclaecht datmen in syne ende anderer sake niet en handelde" [met hem en met onderscheiden anderen was reeds sedert 1613 gedurig gehandeld over de Remonstrantsche gevoelens die zij openbaarden, over hunne veroordeeling van de leer die hier werd gepredikt, enz.], «Hierop is geresolveert datmen tegen over 8 dagen de Principaelste ontbieden sal: te weten rem egbertss, Willem Claess, iacob lourenss, ian pieterss, pieter Joosten, sainuel olffertss, om datse niet alleen seer qualyck en spreken vande waere gereformeerde kerke, maer hen oock separereren [sic], haere conventiculen a part houdende" (Protoc. IV, fol. 201). Onmiddellijk daaronder is met dezelfde hand aangeteekend: «Dit bovenss. is niet geeffectueert, om reedenen"; welke redenen natuurlijk gelegen waren in de op 19 Febr. gevolgde plundering van het huis van Rem Egbertsz Bisschop en de daarmede gepaard gaande beroeringen. In de notulen der kerkeraadsvergadei'ing van 23 Febr. 1617 staat dan aangtteekend: »Is goetgevonden Datmen naevolgende persoonen, om haer scheurmaking, het nachtmael des Heeren ontseggen sal: Als te weten Rem Eyberlss bischop met syn huysfrow, Willem Claess, Jacob Lourenss, J,ui pieterss, Pieter Joosten, Samuel, olffertss, Ileyndriok Janss Reijger, Heyndrick Heyndrickss Ekelboom, twelek door den Ouderlingen geschieden sal"; en in de daarop volgende alinea: sDierick Dierickss Coomans sal aengeseyt worden dat hij over 8 dagen verschijne, op datmen wth hem mach verstaen, hoe hij sich sal willen draegen" (Protoc. IV, fol. 202); welke uitzondering, voor hem gemaakt, zonder twijfel te verklaren is uit hetgeen vijf weken vroeger door hem gez gd was, en in de notulen van 19 Jan. En behalve dat alles heeft de kerkeraad ook gezorgd voor geschriften tot. bestrijding van het Arminianisme. Ilij heeft zonder twijfel ook wel gezorgd, dat geschriften, die daarvoor bestemd waren, achterwege bleven. Hij was blijkbaar volkomen overtuigd, dal vrienden wel eens schadelijker zijn dan vijanden, en dat er eene manier van verdedigen is, waarvan moet gezegd worden : „non tali auxilio". Kampioenen voor de zaak der Gereformeerden, zooals een Wijnant Kras, die zich tegen Coolhaes wel opgewassen voelde, of zooals Mr. Vincent van Drielenburch, de bekende fantastische veelschrijver, hebben zich dan ook moeten laten welgevallen, dat zij »ouer haer onstichtelyck schryuen" door en kerkeraad zijn «ver- stille te willen houden seggende dat hij De Remonstranten niet getrout en hadde, dat hij sich oock onser predicatien wilde onthouden, tot dat hij sien soude, waert heen uyt wilde, Dit in eornunicatie geleyt synde is goetgevonden dat inent met hem noch wat op syn beloop sal laten staen" (Protoc. IV, fol. 199). Met alle de bovengenoemde leden der Amsterdamsehe kerk was niet alleen vóór dien tijd reeds veel gehandeld; maar ook daarna komen er in de notulen gedurig weêr onderhandelingen met hen voor. En op de vermelde samenkomsten is nog eens teruggekomen in de vergaderingen van 8 en 15 Maart 1618 en 24 Jan. 1619 (Protoc. IV, fol. 275. 276 en 313), naar aanleiding van hetgeen wegens die vergaderingen, en'twegens een wijdloopig bericht daarvan in het Leidsche Classisboek, aan Ds. Christiaan Sopingius ten laste kwam. ') Uit de kerkeraadsnotulen van 21 Jan. en 11 Maart 1610 (Protoc. III, fol. 228r en 231r). a) Dit blijkt o. a., behalve uit de reeds op bh. 34, noot 2, aangehaalde voorbeelden, uit de kerkeraadsnotulen van 19 Juli 1607 (Prot. III, fol 168c), 8, 15 en 22 Jan. 1609 (Protoc. III, fol. 201», 202c en 202u), 11, '18, 25 en 26 Apr. 1613 (Protoc. IV. fol. 64,66 en 67), 11 en 18 Dec. 1614 ; Protoc. IV, fol. 127) enz. Uit den aard der zaak heeft men andere maati egelen genomen ten aanzien van iemand als Petrus Aemilius, den voormaligen predikant van Broek in Waterland, die bij kerkelijk vonnis van die gemeente verwijderd was, die toen te Amsterdam notaris geworden was, zonder zich bij de kerk aan te sluiten, en die zich daar zeer beijverde om zijne Remonstrantsche gevoelens in conventikelen en op andere wijze te verspreiden. Wel zijn sommige predikanten ook met hem in gesprek getreden, en heeft de kerkeraad dit mede beproefd; maar voorts heeft de kerkeraad, daar Aemilius buiten de gemeente stond, ten zijnen aanzien zich ook beklaagd bij de Burgemeesters, die hem toen »ouer syn lasteringen seer bestraft ende gecapitelt hebben"; edoch, zonder merkbare vrucht. Over hem wordt gehandeld in de notulen van 14 Aug. 1608 (Protoc. III, fol. 194r), 4, 18 en 25 Juni 1609 (Protoc. III, fol. 212u en 214r en li), 2 Juli 1609 (Trotoc. III, fol. 21.5r), 11 en 25 Mrt. 1610 (Protoc. III, fol. 231 r en 231 v) en 13 Mei 1610 (Protoc. III, fol. 234u). maent' ]). Maar terzelfder tijd werd er ook gezorgd voor eene betere verdediging. En het zijn zeer zeker niet de minste van de toen uitgekomen boekjes, wier uitgave door den kerkeraad is beraamd of bevorderd, ot aan wier samenstelling hijzelf een werkzaam aandeel genomen heeft 2). ') Eerstgenoemde, over wien, wat de hier behandelde jaren betreft, gehandeld wordt in de notulen van 18 Jan. 1001 (Protoc. III, fol. 64r), 23 en 30 Mei 1002 (Protic. III, fol. 80t>), 6, 13, 20 en 27 Juni 1602 (Protoc. III, fol. 8lr en v), 11 Juli 1602 (Protoc. III, fol. 82r) en 1 Aug. 1602 (Protoc. III, fol. 82u), heeft aanvankelijk naar die vermaning niet geluisterd, maar haar daarna toch opgevolgd. Soortgelijke vermaning, die volgens besluit van 3 Mrt 1616 (Protoc. IV, fol. 161) door «Die Vant quartier" aan Mr. Vincent van Drielenburch zou gegeven worden, heeft, blijkens de pamfletten die deze daarna toch uitgaf, maar zeer weinig gebaat. Vruchteloos waren ook doorgaans de in deze jaren zeer dikwijls voorkomende onderhandelingen met boekdrukkers, die Remonstrantsche geschriften in het licht gaven. 2) Zoo is reeds den 24 Jan. 1608 »in bedenckinge genomen ot'men niet en sal het boecxken Lutheri de Servo Arbitrio ouer setten int neder duijtsch, ofte anders, het hoochduijtsche exempelaer Laten herdrucken in cleyn formaet" (Protoc. III, fol. 180 r). Zoo is de verschijning van de in 1616 aan buitenlandsche Gereformeerde godgeleerden gerichte »Epistola Delegatorum classis Walachrianae" door den kerkeraad bevorderd, blijkens de notulen van 15 Sept. 1616: »D. Ursinus heeft Voorgelesen seker missive Vande Predicanten Van Vlissingen, meldende hoe dat sy in ervaringe gecomen svn, hoe dat enige vande Staten D. Grotio belast hebben, Dat hij sal stellen Statum conlroversiae inde kerktyke verschillen end deselue seynden aende uytlandsche Academien end geleerden, om daerop te resolveren, of deselue differenten so groot syn, datmen malekanderen daerin niet en soude mogen dulden end dragen: Versoecken Daerop t' advys deser kerke: ofTt niet nodich en waere de bovenss. Academien end Theologanten te waerschouwen, op dat sy sonder d'ander partye eerst gehoort te hebben, in haer Oordeel niet te seer en haesten, De sake in Communicatie geleyt synde is goetgevonden, dattet selue int werck sal gestelt worden" (Protoc. IV. fol. 178). En zoo heeft de kerkeraad een werkzaam aandeel genomen aan de samenstelling van het in 1618 door Festus Hommius in het Latijn uitgegeven geschrift Monster Vande Nederlantsche Verschillen (door Johannes a Lodensteyn in het Hollandsch vertaald; Catal. Muller, ns. 1535 en 1536), blijkens de notulen van 14, 21 er. 28 Sept., en 7 Dec. 1617 (zie hierachter Bijlage F), bevestigd en aangevuld door het getuige.iis van Trigland, die te dien aanzien schrijft: »Op het goetvinden van die selve vergaderingen [van correspondentie], is den voornoemden Jacobis [nl. Rolandus en Trigland] Predikanten binnen Amstelredaro, vanden Kercken-raet aldaer in last gegeven gheweest, te stellen seeckere Theses ende Antitheses, daer van de Theses souden begrijpen het gevoelen vande Gereformeerde Kercken over verscheydene poincten der Leere, ende de Antitheses het ghevoelen der Remonstranten; genomen principael uyt der selver schriften, als oock eenighe Predikatien by den selven ghedaen, blijckende by suffisante ghetuyghenissen. Sulcx oock by den voornoemden verricht is gheweest, waer van men noch, des noot zijnde, een Copie soule konnen thoonen [welke copie zonder twijfel hetzelfde stuk is als de «Leere ende Tegenleere", in 82 folio-bladzijden, welke nog bewaard is in het Oud-Synodaal Archief, nr. 4, 10], Dienende die voornoem[de] Theses ende Antitheses, om te syner tijt behoirlijck te ghebruycken als liet noodich soude zijn. De daar aangehaalde mededeeling van Trigland geeft als vanzelf aanleiding, om hier nog iets bij te voegen over de geloofwaardigheid van dien geschiedschrijver. In 1843 meende Dr. J. Borsius, in zijne toelichtende aanmerkingen op de Akten der vergadering van provinicale gedeputeerden van 1616 (zie hiervoren blz. 27, noot 1), dat hij eene „hoogst gewigtige ontdekking" gedaan had, te weten: dat hij iets gevonden had tegen de geloofwaardigheid van irigland, waarover hij t. a. p. vijf bladzijden achtereen uitweidt (blz. 233 237), om dan daaruit de slotsom te trekken, dat hier bij Trigland niet te vinden is »de opregtheid, waarheidsliefde en goede trouw van eenen deugdelijken geschiedschrijver". En sinds dien tijd is die «hoogst gewigtige ontdekking" voortdurend door anderen overgenomen; ook zelfs door Dr. H. C. Rogge (Joh. Wtenbogaert en zijn tijd, Dl. II, blz. 343, noot 1), ofschoon deze veel te goed historicus is, om aan die zoogenaamde onwaarheid, die Trigland zou geschreven hebben en die altijd uiterst onbeduidend zou geweest zijn, ook maar eenigszins gewicht te hechten: hij acht het geval alleen «zonderling". Er staat nl. in de Akten der bedoelde vergadering, dat twee bij elkander wonende predikanten een geschrift zouden opstellen, waarin de bezwaren der kerken tegen de leer der Remonstranten zouden worden samengevat; en uit andere Akten, die Faukelius van diezelfde vergadering naar Zeeland medebracht, blijkt, dat Rolandus en Trigland daarvoor benoemd werden en dat zij die opdracht aannamen; terwijl er in laatstbedoelde Akten ook wordt bijgevoegd dat het Theses en Antitheses moesten worden. Uit de daareven aangehaalde mededeeling van Trigland blijkt, dat hij (die zelf die vergadering niet had bijgewoond) van die opdracht kennis heeft gekregen en daaraan heeft voldaan. Maar tevens zegt hij, dat die taak hem was opgelegd door de „vergadering van correspondentie", hetgeen ook bevestigd wordt door de boven aangehaalde notulen van den kerkeraad; uit welke notulen voorts nog blijkt, dat deze zaak ongeveer terzelfder tijd ook behandeld is in de vergadering van de gedeputeerden der provinciën. Toen nu Trigland de geschiedenissen van dien tijd ging beschrijven, en ze bijna geheel uit authentieke stukken samenstelde, raadpleegde hij, gelijk hij zelf onk zegt, voor de bedoelde vergadering van de gedeputeerden der provinciën (die hij zelf niet had bijgewoond) de daarvan voorhanden schriftelijke Akten, en wel de eigenlijke Akten, waarin zijn naam niet genoemd was en ook niet van Theses en Antitheses gesproken werd. II. Eenheid van belijdenis de onmisbare grondslag van het kerkverband der Nederlandsche Gereformeerde kerken! Waar dat, inderdaad wordt erkend ; waar men niet slechts zegt: ja! zoo moet of zoo moest het zijn, maar ook werkelijk inziet: zoo is heL; daar vloeit nog wel heel wat meer daaruit voort, dan alleen maar handhaving der belijdenis in de eigen gemeente. En uit al die andere handelingen kan dan des te beter blijken, hoe het met d it kerkverband is gesteld. Laat mij daarop nu vervolgens uwe aandachL vestigen, en u dus ten tweede wijzen op hetgeen ter zelfder tijd door den Amsterdamschen kerkeraad is gedaan, om het kerkverband in sommige opzichten buiten werking te stellen. Ik zal daarbij slechts een enkel punt ter sprake brengen, maar dan ook een punt van gewicht. 