Entscheidung der EFTA-Überwachungsbehörde Nr. 125/06/KOL vom 3. Mai 2006 über den norwegischen Energiefonds (Norwegen)
Er zal niet méér steun worden verleend dan nodig is om het project op te starten. Dit betekent dat indien een pro­ ject een negatieve netto contante waarde heeft blijkens een berekening overeenkomstig de in punt 2 beschreven para­ meters, slechts zoveel steun wordt verleend dat het project een netto contante waarde van nul bereikt (break-even). 7. Een project dat zonder steun een netto contante waarde van nul of een positieve waarde heeft, komt niet voor steun in aanmerking. 8. Met uitzondering van biomassa mag de steun die in het kader van deze regeling wordt verleend nooit de in hoofd­ stuk D. 3. 3. 1 (punt 54) van de milieurichtsnoeren genoemde drempel overschrijden. Volgens genoemd punt 54 van de milieurichtsnoeren mag slechts steun worden toegekend om het verschil tussen de marktprijs en de productiekosten te compenseren; de steun kan enkel worden toegekend voor de afschrijving van de installaties, waarbij de afschrij­ ving van de installaties uitsluitend als investeringskosten mogen worden opgevat. De steun mag tevens een redelijk rendement van het kapitaal dekken indien Noorwegen kan aantonen dat zulks onontbeerlijk is wegens de zwakke con­ currentiepositie van bepaalde duurzame energiebronnen. (34) A) Kosten van voorbereiding en ontwerp; B) kosten van gebouwen, machines en uitrusting, installatiekosten of kosten voor de aanpas­ sing en reparatie van bestaande gebouwen, machines en uitrusting; C) voor een maximum van 10 % van de subsidiabele projectuit­ gaven, kosten die voortvloeien uit de aankoop van grond welke rechtstreeks verband houdt met de investering en uit de aanleg van elektriciteitsleidingen; D) kosten in verband met de aanleg van een pijpleiding die met een stadsverwarmingsnetwerk zal wor­ den verbonden. Kosten in verband met de aanleg van een warmte­ indien de desbetref­ distributienetwerk zijn uitsluitend subsidiabel fende netwerkprojecten nieuwe technologie omvatten; E) kosten van civieltechnische werken en toezicht op bouwwerkzaamheden; F) kosten van sloop- en grondwerken; G) kosten voor inbedrijfstelling en kosten in verband met de opleiding van het voor het met de inbedrijfstelling belaste personeel.  In dit kader wordt met inbedrijf­ stelling het voor de eerste keer in bedrijf stellen, testen en aanpassen van een systeem of eenheid bedoeld om ervoor te zorgen dat dit/deze naar behoren functioneert; H) kosten van projectgerela­ teerde informatieverspreiding; I) kosten voor het toezicht op de investering; J) kosten in verband met de haalbaarheidsstudies voor de verschillende soorten projecten (salarissen van de deelnemers aan het project en indirecte kosten voor arbeid, uitrusting, accessoires, software, reiskosten, informatieverspreiding, en andere directe of algemene kosten). De algemene kosten van de ontvanger van de steun, de gedurende de bouw betaalde rente, nalevingskosten en aftrekbare heffingen komen niet voor steun in aanmerking. Zie voetnoot 26. 17. 7. 2008 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 189/45 9. In het kader van de door Enova toegepaste methode voor de berekening van de steunniveaus dient het maximale steunbedrag dat door Enova wordt toegekend slechts ter dekking van de investeringskosten. Projecten die onder nor­ male bedrijfsomstandigheden ten tijde van de investering een negatieve EBITDA (35) genereren, zullen in het geheel geen steun kunnen ontvangen. Daarbij wordt gebruikge­ maakt van de door Enova toegepaste discontovoet als ver­ meld in punt 4 van hoofdstuk 9. I van dit besluit. 10. Wat biomassa betreft mag de exploitatiesteun de investe­ ringskosten overschrijden. In geen geval mag echter méér exploitatiesteun worden verleend dan in hoofdstuk D. 3. 3. 1 (55) (36) van de milieurichtsnoeren is bepaald. breekbare fractie van producten, afvalstoffen en residuen van de landbouw (met inbegrip van plantaardige en dier­ lijke stoffen), de bosbouw en aanverwante bedrijfstakken, alsmede de biologisch afbreekbare fractie van industrieel en huishoudelijk afval” (zie artikel 2, onder b), van richtlijn 2001/77/EG). Bij steun voor bio-energie die andere bron­ nen bevat dan biomassa kan exploitatiesteun zoals in punt 10 omschreven slechts worden toegekend voor de fractie die biomassa bevat. De steun voor de andere fracties is beperkt tot investeringssteun als gedefinieerd in punt 5. 12. De regeling loopt tot en met 1 januari 2011. 11.  Om voor steun uit hoofde van de regeling in aanmerking te komen wordt biomassa gedefinieerd als „de biologisch af­ De Noorse autoriteiten hebben verder de volgende gegevens ingediend met betrekking tot de exploitatiekosten voor de pro­ ductie van duurzame en conventionele energie: Totale bedrijfskosten, NOK/kWh Technologie Exploitatie- en onderhouds- kosten Brandstof Totale bedrijfskosten Cijfers uit het IEA-verslag: geraamde kosten van elektriciteitsopwekking, actualisering 2005 Kolen Gas Warmte-krachtkoppeling 0,034-0,068 0,023-0,031 0,076-0,152 0,187-0,249 Cijfers uit het NVE (*)-verslag: kosten van de productie van energie en warmte in 2002 Windenergie Cijfers van de Enova-projecten (voorbeelden) Windenergie Bio-energie Nieuwe duurzame energie Stadsverwarming 0,05 0,05-0,10 0,07-0,15 0 0,2-0,3 (*) NVE = het Noorse directoraat voor waterbronnen en energie. 0,11-0,22 0,21-0,28 0,17-0,44 0,05 0,05-0,10 0,27-0,45 0,05 0,05-0,10 9. 2. Energiebesparende maatregelen Met betrekking tot de aangemelde regeling betogen de Noorse autoriteiten dat de berekeningsmethode van de netto contante waarde ook voor de berekening van de steun voor energiebe­ sparende maatregelen zou moeten worden aanvaard. Zij stelden evenwel wijzigingen voor in de toepassing van de steunmaat­ regelen voor energiebesparing in de toekomst, en wel als volgt: De Noorse autoriteiten zullen de investeringssteun voor energie­ besparende maatregelen berekenen overeenkomstig hoofdstuk D. 1. 3 (punt 25) (37) in combinatie met hoofdstuk D. 1. 7 (punt 32) van de milieurichtsnoeren, d. w. z. dat enkel de extra investe­ ringskosten die noodzakelijk zijn voor het verwezenlijken van de milieudoelstellingen, voor steun in aanmerking komen. Dit houdt in dat de kosten van de energiebesparende investering worden vergeleken met de kosten van een investering die in (35) EBITDA staat voor Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation and Amortization (resultaat vóór rente, belastingen, afschrijvingen en amortisatie). Dit begrip omvat de netto operationale cashflow vóór verandering in werkkapitaal. (36) Volgens hoofdstuk D. 3. 3. 1 (punt 55) van de milieurichtsnoeren mag in het geval van biomassa — waarbij de exploitatiekosten hoger zijn — een bedrag aan exploitatiesteun worden verleend dat de investeringskosten overstijgt wanneer de EVA-staat kan aan­ tonen dat de totale kosten van de onderneming na afschrijving van de installaties, nog steeds hoger zijn dan de marktprijs van de energiebron. (37) Volgens hoofdstuk D. 1. 3 (punt 25) van de milieurichtsnoeren ko­ men energiebesparende maatregelen in aanmerking voor investe­ ringssteun tegen het basistarief van 40 % van de in aanmerking komende kosten. In hoofdstuk D. 1. 7 (punt 32) van de milieuricht­ snoeren wordt bepaald dat alleen de extra investeringskosten voor steun in aanmerking komen.  De in aanmerking komende kosten worden berekend exclusief de voordelen van een eventuele capaci­ teitsverhoging, de kostenbesparingen gedurende de eerste vijf jaar van de gebruiksduur van de investering en de extra bijproducten gedurende diezelfde periode van vijf jaar. L 189/46 NL Publicatieblad van de Europese Unie 17. 7. 2008 technisch opzicht vergelijkbaar is, maar waarmee niet hetzelfde niveau van milieubescherming kan worden bereikt. In geval van een investering in aanvullende uitrusting en procédés met als enig doel energie te besparen waarbij geen andere vergelijkbare investering voorhanden is, worden de vergelijkbare investerings­ kosten op nul gesteld. De kosten voor de vervanging van ma­ chines die niet aan de Noorse normen voldoen, komen niet voor steun in aanmerking. 1. De kosten moeten worden berekend exclusief de voordelen van een eventuele capaciteitsverhoging, de kostenbesparingen gedurende de eerste vijf jaar van de gebruiksduur van de investering en de extra bijproducten gedurende diezelfde pe­ riode van vijf jaar. 2. Alleen de extra investeringskosten komen voor steun in aan­ merking. De voor steun in aanmerking komen kosten zijn die welke in de beschikking van de Commissie betreffende steunmaatregel nr. N 75/2002 — Finland (38) worden opge­ somd. Sinds 1 januari 2005 worden alleen deze kosten door de Noorse autoriteit als voor steun in aanmerking komende kosten beschouwd. beoogd komen niet voor steun in aanmerking. Hetzelfde geldt voor projecten die reeds ten uitvoer worden gelegd of ten aan­ zien waarvan het besluit tot tenuitvoerlegging reeds is genomen. 9. 4. Voorlichtings- en onderwijsmaatregelen op het gebied van energie-efficiëntie De Noorse autoriteiten hebben bevestigd dat de programma's inzake lesmateriaal en leerconcepten, onderwijscursussen voor technisch personeel en follow-upbezoeken ter plaatse per 1 ja­ nuari 2005 zijn beëindigd. Indien deze of soortgelijke projecten in de toekomst opnieuw worden georganiseerd zullen zij vooraf bij de Autoriteit worden aangemeld. De Noorse autoriteiten hebben verder meegedeeld dat het oplei­ dingsprogramma voor openbare instanties slechts bedoeld is voor de openbare diensten van de lokale overheden (zie ook hoofdstuk I. 5. 6 van dit besluit). 3. De steun zal niet meer dan 40 % van de extra kosten bedra­ gen, berekend op grond van de bovengenoemde parameters; er kan geen exploitatiesteun worden toegekend. Volgens hoofdstuk D. 1. 5 (punt 30) van de milieurichtsnoeren kan de steun voor kleine en middelgrote ondernemingen worden verhoogd met 10 procentpunten. Hierbij wordt de definitie van KMO's gebruikt die in hoofdstuk 10.  2 van de richtsnoe­ ren van de Autoriteit inzake steun aan kleine, middelgrote en micro-ondernemingen wordt gegeven. 9. 5. Diversen De Noorse autoriteiten hebben verder meegedeeld dat de steun­ regeling op niet-discriminerende wijze wordt toegepast, ook ten aanzien van buitenlandse investeerders, en dat zij de Autoriteit periodiek verslag zullen uitbrengen over de toepassing van de regeling. De Noorse autoriteiten hebben de Autoriteit een lijst toegezonden met acht voorbeelden van buitenlandse onderne­ mingen die in het kader van het Energiefonds steun hebben ontvangen. 4. De Noorse regering zal ervoor zorgen dat, indien de steun wordt gecumuleerd met andere overheidssubsidies, het totaal­ bedrag van de steun de bovengenoemde maxima niet zal overschrijden. 5. De regeling loopt tot 1 januari 2011. 9. 3. Steun voor nieuwe energietechnologie De Noorse autoriteiten verklaren dat projecten op het gebied van nieuwe technologieën, indien zij duurzame energie betref­ fen, zullen worden gesteund op grond van de regels inzake steun voor de productie en het gebruik van duurzame energie (NCW-methode). Wat technologie op het gebied van energie- efficiëntie betreft zullen de berekeningsmethoden voor energie­ besparende maatregelen worden toegepast. Deze steun zal onder meer kunnen worden verleend voor projecten die in een eerdere fase slechts in laboratoria zijn getest, enkel op kleine schaal kunnen worden geëxploiteerd of die ontwikkeld zijn voor situ­ aties die verschillen van de omstandigheden in Noorwegen en die moeten worden aangepast. Preconcurrentiële projecten die onder de richtsnoeren van de Autoriteit inzake steun voor onderzoek en ontwikkeling vallen zullen afzonderlijk worden aangemeld. Projecten waarmee een verbetering van bestaande producten of productielijnen wordt (38) Zie hoofdstuk I 9. 1, punt 5 en voetnoot 35 van dit besluit. 10. Redenen om de formele onderzoekprocedure in te leiden In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure oordeelde de Autoriteit dat de maatregelen op het gebied van energiebesparing, de ondersteuning van nieuwe energietechno­ logie en de steun voor investeringen in duurzame energiepro­ ductie staatssteun vormden in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Wat de voorlichtings- en onderwijsmaat­ regelen betreft (met inbegrip van advies- en consultancydien­ sten) stelde de Autoriteit vast dat het Fonds, met uitzondering van de informatiehulplijn en mogelijk de bezoeken ter plaatse, over een ruime beslissingsbevoegdheid beschikte. Zij meende verder dat de steunmaatregelen, gezien deze ruime beslissings­ bevoegdheid, veeleer van selectieve dan van algemene aard wa­ ren.  De Autoriteit was van mening dat alle maatregelen de mededinging vervalsten of dreigden te vervalsen en het handels­ verkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig be­ invloedden. Aangezien de steun met betrekking tot het Energie­ fonds niet tijdig bij de Autoriteit was aangemeld vormde zij onrechtmatige steun in de zin van artikel 1, onder f), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst. Wat de verenigbaarheid van de steun betreft maakte de Auto­ riteit een onderscheid tussen het Energiefonds volgens de aan­ melding en een door de Noorse autoriteiten voorgestelde, ge­ wijzigde regeling. 17. 7. 2008 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 189/47 De regeling volgens de aanmelding In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure betwijfelde de Autoriteit of de investeringssteun voor duurzame energieproductie op grond van de milieurichtsnoeren gerecht­ vaardigd kon worden. De Autoriteit merkte met name op dat de steun niet gebaseerd was op de „extra kosten”-methode van hoofdstuk D 1. 3 (punt 27) en hoofdstuk D. 1. 7 (punt 32) van de milieurichtsnoeren, maar dat de behoefte aan steun werd bepaald op basis van een berekening van de netto contante waarde van het project. De Autoriteit concludeerde dat er on­ voldoende garanties waren dat alleen steun zou worden ver­ leend voor kosten die met de investering verband hielden. Ver­ der was er geen mechanisme om overcompensatie uit te sluiten. Wat steun voor de energiebesparende maatregelen betreft stelde de Autoriteit dat, in tegenstelling tot steun voor duurzame ener­ gieprojecten, deze volgens de milieurichtsnoeren strikt beperkt was tot 40 % van de voor steun in aanmerking komende in­ vesteringskosten. Met de berekening van de netto contante waarde die door de Noorse autoriteiten werd toegepast, was het niet zeker dat deze drempel in acht zou worden genomen. Ten aanzien van de energietechnologieprojecten en de energie- audits verzocht de Autoriteit om aanvullende inlichtingen. Met betrekking tot de steunmaatregelen op het gebied van voorlich­ ting en onderwijs meende de Autoriteit dat de steunregeling niet tot de minimus-steun (hoewel steun voor een aantal van de projecten wellicht het desbetreffende maximum niet over­ schreed) of tot kleine of middelgrote ondernemingen beperkt bleef. Daarom kwam de Autoriteit in haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure in eerste instantie tot de conclusie dat de regeling zoals aangemeld, niet verenigbaar was met de bepalingen van de EER-Overeenkomst op het gebied van staatssteun.  De regeling met de door de Noorse autoriteiten voorgestelde wijzigingen In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure heeft de Autoriteit tevens de wijzigingen besproken die door de Noorse autoriteiten zijn voorgesteld. Zij verklaarde dat zij nader zou onderzoeken of de Noorse methode waarbij de steun wordt gebaseerd op de netto contante waarde van het betrokken pro­ ject, aanvaardbaar zou zijn indien de Noorse autoriteiten zou­ den besluiten de steun te beperken tot het verschil tussen de marktprijs en de productiekosten (zie hoofdstuk D. 3. 3. 1 (punt 54) van de milieurichtsnoeren). Verder vroeg de Autoriteit zich af hoe het vereiste van hoofdstuk D. 3. 3. 1 (punt 54), derde zin, van de milieurichtsnoeren in de praktijk door de Noorse auto­ riteiten zou worden toegepast. Hierin wordt bepaald dat voor de extra energie die door de betrokken installatie wordt geprodu­ ceerd geen enkele vorm van steun kan worden verleend. De Autoriteit had ook twijfels over de steun voor projecten waar­ van de netto contante waarde, na steun van Enova, nog steeds negatief zou zijn als gevolg van hoge exploitatiekosten. De Autoriteit kon nog geen definitief standpunt innemen over de steun voor nieuwe energietechnologie en onderwijsmaatrege­ len, noch over de advies- en consultancydiensten (energie- audits). 11. Opmerkingen van belanghebbenden De Autoriteit heeft van één belanghebbende opmerkingen over de besluit tot inleiding van de procedure ontvangen. Het Duitse ministerie voor Milieu, Natuurbehoud en Nucleaire Veiligheid verklaarde dat het niet mogelijk is de relevante markt scherp af te bakenen en na te gaan of de begunstigde ondernemingen inderdaad concurreerden met niet-gesteunde ondernemingen en in een gunstiger positie verkeerden. Verder stelde het Duitse ministerie dat de vaststelling van de extra kosten van duurzame energieproductie niet bijzonder geschikt is om het steunbedrag te bepalen zolang er geen algemeen toepasselijke en duidelijk omschreven definitie van het begrip extra kosten is. Verder is het Duitse ministerie met betrekking tot de maximale steunin­ tensiteit van 40 %, van mening dat dit percentage dikwijls voor particuliere investeerders een onvoldoende prikkel biedt omdat zij 60 % van de kosten moeten dragen. Men zou zich daarom kunnen afvragen of de steun misschien niet veeleer op een percentage van de totale investeringskosten zou worden geba­ seerd. Het Duitse ministerie meende dat een aantal tekortkomin­ gen van de milieurichtsnoeren terzake door de beschikkingen­ praktijk van de Commissie zijn weggenomen. 12.  Opmerkingen van de Noorse autoriteiten Wat de aanwezigheid van staatssteun betreft betogen de Noorse autoriteiten in hun antwoord van 15 juli 2006 dat de Autoriteit een al te streng selectiviteitscriterium toepast dat geen enkele beslissingsruimte laat bij programma's waaraan in beginsel alle ondernemingen kunnen deelnemen. Wat de steun voor lesma­ teriaal betreft kon Enova slechts projecten afwijzen die niet aan de doelstellingen van het programma voldeden of niet vol­ doende kwaliteit konden garanderen. Deze minimumcriteria hadden derhalve een objectief karakter. Verder beweren de Noorse autoriteiten in hun bovengenoemde brief dat de Autoriteit de verenigbaarheid van het Energiefonds rechtstreeks had moeten toetsen aan artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst, zoals de Commissie heeft gedaan met betrekking tot het Britse WRAP-Huurwaarborgfonds (39). Wat de beoordeling van de verenigbaarheid van de investerings­ steun voor duurzame energieproductie betreft betogen de Noorse autoriteiten dat het aan de regeling inherente mededin­ gingsaspect tussen verschillende projecten eventuele overcom­ pensatie uitsluit. Verder wordt in de overeenkomst tussen Enova en het ministerie bepaald dat eventueel toegekende steun ver­ enigbaar moet zijn met de EER-Overeenkomst. Wat het mee­ tellen van kosten betreft die mogelijk niet voor steun in aan­ merking komen menen de Noorse autoriteiten dat dit slechts voor een kleine fractie van de kosten zou gelden. (39) Beschikking van de Commissie van 11 november 2003 betreffende de staatssteun die het Verenigd Koninkrijk voornemens is te ver­ lenen uit hoofde van het WRAP-Milieusubsidiefonds en het WRAP- Huurwaarborgfonds, (PB L 102 van 7. 4. 2004, blz. 59). L 189/48 NL Publicatieblad van de Europese Unie 17. 7. 2008 Gedurende de gehele eerste onderzoekfase evenals in hun ant­ woord van 15 juli 2006, wijzen de Noorse autoriteiten erop dat de energiesituatie in Noorwegen verschilt van die in de meeste landen in Europa omdat meer dan 99 % van de binnenlandse elektriciteitsproductie door waterkracht wordt gegenereerd. Wa­ terkracht heeft een andere kostenstructuur en andere kosten­ niveaus dan de conventionele energieproductie in de rest van Europa op basis van kolen, gas en kernenergie. Een vergelijking met waterkracht is volgens de Noorse autoriteiten met het oog op de berekening van de extra kosten van nieuwe duurzame energieproductie overeenkomstig de richtsnoeren niet mogelijk. Bovendien heeft de gekozen methode nog andere voordelen. Ten eerste is de berekeningswijze op basis van de netto con­ tante waarde de algemeen gebruikelijke methode, zowel in de energiesector als in andere industriële sectoren.  Door naar de marktprijs te verwijzen worden objectieve en ruim beschikbare criteria gekozen. Enova kan, door deze methode te gebruiken bij alle projecten waarvoor steun wordt aangevraagd, verschillende projecten volgens dezelfde maatstaven met elkaar vergelijken en die projecten selecteren die de beste verhouding steun/milieu­ voordelen hebben. Ten tweede wordt met deze methode slechts het bedrag aan steun voor een project toegekend dat noodzake­ lijk is om de markt te mobiliseren. De Noorse autoriteiten betogen dat indien zij de milieuricht­ snoeren letterlijk zouden moeten volgen, zij de investerings­ steunregeling zouden moeten aanvullen met een exploitatie­ steunregeling, waarbij het steunbedrag uiteindelijk eveneens zou worden vastgesteld door middel van de berekening van de netto contante waarde. De aldus toegekende exploitatiesteun zou de facto een investeringssteunregeling zijn waarbij de steun in termijnen zou worden betaald in plaats van in één bedrag; zonder dat er een belangrijk verschil zou zijn in de mogelijkheid om steun te verlenen zou de regeling minder transparant zijn en administratief ingewikkelder (40). Volgens de aangemelde rege­ ling zou Enova slechts betrokken zijn bij de investeringsfase van het project. Wat de eis betreft dat aan een gesteund project niet nogmaals steun mag worden toegekend, zie hoofdstuk D. 3. 3. 1 (punt 54) van de milieurichtsnoeren, zijn de Noorse autoriteiten het ermee eens dat de steun van het Energiefonds aan bepaalde grenzen gebonden dient te zijn. De Noorse autoriteiten geven aan dat de inachtneming van deze grenzen aan de hand van twee mecha­ nismen zal worden verzekerd. Ten eerste zal Enova bij de be­ oordeling van een project rekening houden met alle bekende inkomsten (cashflow), ongeacht bijvoorbeeld andere steun die als staatssteun wordt gekwalificeerd. Deze elementen zullen, naargelang van het geval, aan de inkomsten- of uitgavenzijde worden meegeteld, waardoor de behoefte aan verdere onder­ steuning door Enova dienovereenkomstig afneemt. Ten tweede verklaren de Noorse autoriteiten met betrekking tot de moge­ lijke invoering van een systeem van groene certificaten, dat in de overeenkomst die met de steunontvanger wordt gesloten een clausule moet worden opgenomen waarin wordt bepaald dat hij eventuele van het Energiefonds ontvangen steun met rente moet terugbetalen indien hij de markt voor groene certificaten betreedt. De Noorse autoriteiten hebben tijdens het formele onderzoek van de regeling een wijziging voorgesteld voor projecten die, zelfs met de van het Energiefonds ontvangen steun, toch een negatieve netto contante waarde zouden hebben. Deze wijziging wordt in hoofdstuk I. 9.  1, punt 9 van dit besluit uiteengezet en houdt in dat projecten die bij normale exploitatievoorwaarden ten tijde van de investering, een negatieve EBIDTA genereren, in het geheel geen steun kunnen ontvangen. II. BEOORDELING 1. Staatsteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst Artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst luidt als volgt: In hun antwoord van 15 juli 2006 onderschrijven de Noorse autoriteiten de constatering van de Autoriteit in haar besluit tot inleiding van de procedure dat de berekeningswijze van Enova over het algemeen een investeringssteun oplevert die lager is dan of gelijk is aan de extra investeringskosten van de duurzame energie-installatie. De Noorse autoriteiten hebben evenwel be­ zwaar tegen het vaststellen van een maximumniveau voor de afschrijving van installaties. Dit zou namelijk geen rekening houden met het feit dat met de projecten tevens een redelijk rendement moet kunnen worden bereikt, als bepaald in de milieurichtsnoeren van de Autoriteit (hoofdstuk D. 3. 3. 1 (punt 54)) en zoals is toegepast in de beschikking van de Commissie met betrekking tot het Project Offshore Wind Park Q7 (41). Aangezien het passende niveau van het rendement op basis van de conclusies van een onafhankelijke deskundige zal wor­ den vastgesteld, betogen de Noorse autoriteiten dat er geen risico van overcompensatie is als gevolg van een al te royaal rendement. (40) Zie ook het hoofdstuk „Information submitted by Norway” in Be­ sluit nr. 122/05/COL van de Autoriteit, blz. 12 en volgende. (41) Staatsteun nr. N 707/2002 — Nederland, MEP- Stimulering duur­ zame energie. „Behoudens de afwijkingen waarin deze overeenkomst voorziet, zijn steunmaatregelen van de lidstaten van de EG, de EVA-staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onver­ enigbaar met de werking van deze overeenkomst, voorzover deze steun het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig beïnvloedt. ”. 1. 1. Aanwezigheid van staatsmiddelen Overeenkomstig artikel 61 van de EER-Overeenkomst moet de maatregel door de staat of met staatsmiddelen zijn bekostigd. In het onderhavige geval wordt de steun voor de verschillende investeringsprojecten verleend door middel van subsidies, die uit de staatsbegroting worden gefinancierd evenals door een heffing op het distributietarief. De financiering door middel van rechtstreekse begrotingstoewijzingen voldoet aan het crite­ rium inzake „staatsmiddelen”. 17. 7.  2008 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 189/49 Wat de opbrengsten van de heffing op het distributietarief be­ treft merkt de Autoriteit op dat er volgens vaste rechtspraak en krachtens de vaste praktijk van de Europese Commissie sprake is van staatsmiddelen wanneer geld wordt overgedragen door een fonds, dit fonds door de overheid is opgericht en wordt gefinancierd uit bijdragen die door de overheid worden opge­ legd of beheerd (42). In dit verband zal moeten worden vastge­ steld of de overheid zeggenschap had over de betrokken mid­ delen (43). Om als staatsmiddelen te worden beschouwd is het voldoende indien de activa permanent onder controle van de openbare autoriteiten staan (44). Het Energiefonds is door de Noorse overheid opgericht. Het fonds wordt beheerd door een openbare instantie, Enova, die via het ministerie van Aardolie en Energie eigendom is van de overheid. Het Fonds is opgericht om een beleidsdoelstelling van de overheid te bereiken en om ertoe bij te dragen dat de over­ heid haar energiedoelstellingen in verband met het Protocol van Kyoto bereikt. Daartoe heeft de overheid bij verordening (zie I. 3 van dit besluit) een verplichte heffing opgelegd waaruit het Fonds moet worden gefinancierd. Ook de hoogte van de heffing is door de overheid bepaald. De opbrengsten ervan gaan recht­ streeks naar het Energiefonds, dat deze middelen vervolgens aan de gekozen projecten toewijst. De Autoriteit is derhalve van oordeel dat de Noorse overheid permanent controle over de heffing uitoefent en dat deze heffing als staatsmiddelen moet worden beschouwd in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER- Overeenkomst. 1. 2. De begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties Om als steun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER- Overeenkomst te worden beschouwd moet de maatregel boven­ dien ten eerste de ontvanger van de steun voordelen bieden waardoor de kosten worden verminderd die hij normaliter zou moeten dragen. Ten tweede moet de steunmaatregel selec­ tief zijn in zoverre zij „bepaalde ondernemingen of bepaalde pro­ ducties” begunstigt. In het navolgende zal een onderscheid wor­ den gemaakt tussen de regelingen op het gebied van investe­ ringssteun, met inbegrip van energie-audits, en de onderwijs/ opleidingsmaatregelen. 1. 2. 1.  A l g e m e n e o p m e r k i n g : b e o o r d e l i n g v a n h e t E n e r g i e f o n d s a l s z o d a n i g , n i e t v a n i n h e t k a d e r v a n i n d i v i d u e l e d e r e g e l i n g s u b s i d i e s In casu is het mogelijk dat de hieronder beschreven steunmaat­ regelen soms aan personen en niet aan ondernemingen ten (42) Zaak 173/73 Italië/Commissie, Jurispr. 1974, blz. 709; zaak 78/76 Steinike/Duitsland, blz. 595, Beschikking nr. N 707/2002 van de Commissie — Nederland, zie boven, voetnoot 42; N 490/2000 — Italië, gestrande kosten van de elektriciteits­ sector. Jurispr. 1977, (43) Advocaat-generaal Jacobs in zaak C-379/98, Preussen Elektra/Schles­ wag AG, Jurispr. 2001, blz. I-2099, punt 165. (44) Zie zaak T-67/94 Ladbroke Racing Ltd/Commissie van de Europese Gemeenschappen, Jurispr. 1998, blz. II-1, punt 105 en volgende. Er bestaat geen twijfel dat de maatregel aan de staat kan worden toe­ gewezen, die immers de heffing heeft geïntroduceerd. Dit is een andere situatie dan die met betrekking tot de regeling die aan de orde komt in zaak C-345/02 Pearle BV, Hans Prijs Optiek Franchise BV en Rinck Opticiëns BV/Hoofdbedrijfschap Ambachten, Jurispr. 2004, blz. I-7139, waarbij een heffing door een beroepsvereniging is in­ gesteld. goede zijn gekomen (dit geldt bijvoorbeeld voor sommige van de lesmateriaal- en onderwijsmaatregelen) of dat zij niet op een economische activiteit maar op een onderwijsactiviteit waren gericht. Geen van de verschillende steunmaatregelen waren ech­ ter formeel (wettelijk of bestuursrechtelijk) beperkt tot bepaalde personen of bepaalde soorten activiteiten (45). Er kon bijvoor­ beeld steun worden verleend aan particuliere onderwijsorgani­ saties die economische activiteiten uitoefenden, of worden ge­ richt op bepaalde de bouwsector). sectoren (bijvoorbeeld industriële De onderhavige kennisgeving en beoordeling heeft betrekking op het Energiefonds als zodanig, niet op de individuele subsidies die in het kader van dit fonds zouden zijn verleend.  De Auto­ riteit behoeft derhalve — met het oog op de evaluatie van de Energiefondsregeling als zodanig (46) — niet te beoordelen of de steun die in individuele gevallen aan non-profitorganisaties en onderwijsinstellingen is verleend, betrekking had op de (econo­ mische) activiteit van een onderneming. Aangezien de Energie­ fondsregeling op dat punt geen beperkingen bevatte concludeert de Autoriteit dat — afgezien van onderstaande uitzondering — de steun in het kader van de regeling aan ondernemingen werd toegekend. Steun die aan de openbare sector wordt verleend voor de uit­ voering van energie-efficiëntiemaatregelen in het kader van de openbare taak van die overheidsinstantie, vormt geen staats­ steun. Dit geldt met name voor het programma inzake ener­ gie-efficiëntiemaatregelen voor gemeenten. Deze steun vormt geen staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER- Overeenkomst indien zij beperkt blijft tot de openbare taak van de ontvanger van de steun, hetgeen door de Noorse autoriteiten is bevestigd. 1. 2. 2. I n v e s t e r i n g s s t e u n p r o d u c t i e , g e l e n , n i e u w e e n e r g i e - a u d i t s ) ( d u u r z a m e e n e r g i e ­ e n e r g i e b e s p a r e n d e m a a t r e ­ e n e n e r g i e t e c h n o l o g i e De steun voor de bovengenoemde investeringen biedt de ont­ vanger ervan een voordeel in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst doordat zij hem in staat stelt ofwel in duur­ zame energieproductie te investeren, ofwel in maatregelen waar­ door zijn energieverbruik wordt verminderd of waardoor hij (in het geval van audits via een grotere deskundigheid en energie- analyse) energie efficiënter kan gebruiken, zodat de gewone be­ drijfskosten van de onderneming afnemen.  (45) De Autoriteit wil er echter wel op wijzen dat, om na te gaan of de steun naar een „onderneming” is gegaan, niet wordt gekeken naar de rechts- of organisatievorm van de entiteit, maardat de hoedanig­ heid van een onderneming wordt beoordeeld op grond van de gesteunde activiteit, zaak C-41/90 Höfner en Elser/Macotron, Jurispr. 1991, blz. I-979; ook non-profitorganisaties kunnen bijvoorbeeld economische activiteiten uitoefenen en met anderen concurreren, zie bijvoorbeeld zaak 78/76 Steinike &Weinlig, zie hierboven voet­ noot 43, en zaak C-67/96 Albany, International BV/Stichting Bedrijfs­ pensioenfonds Textielindustrie, Jurispr. 1999, blz. I-5751. (46) Indien de steun staatssteun inhoudt, wat hieronder zal worden on­ derzocht, dan is het Energiefonds een steunregeling. Zie de definitie van een steunregeling in artikel 1, onder d), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst. L 189/50 NL Publicatieblad van de Europese Unie 17. 7. 2008 De steun is ook selectief. De investeringssteun voor duurzame energieproductie is bijvoorbeeld bestemd voor een bepaalde ca­ tegorie energieproducenten. op een efficiënt energiegebruik in commerciële gebouwen, er geen sprake is van staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst omdat de maatregel voor iedereen openstond en Enova en haar efficiëntiecentra daarop geen en­ kele invloed hadden. Met andere woorden, de maatregel voldoet niet aan de voorwaarde inzake selectiviteit. Ook bij de andere maatregelen is sprake van selectiviteit, omdat de steun slechts aan bepaalde ondernemingen wordt toegekend die door Enova worden geselecteerd op basis van een vergelij­ king van de projecten gedurende de aanvraagprocedure waarbij Enova bepaalt wat het meest efficiënte project is dat dit keer moet worden gesteund. Volgens vaste rechtspraak (47) kan, in een situatie waarin een fonds „over een discretionaire bevoegdheid beschikt waardoor het de financiële bijdrage op grond van diverse criteria kan aanpassen, zoals onder meer de keuze van de begunstigden, de hoogte van de financiële bijdrage en de voorwaarden voor de tege­ moetkoming, (…) het stelsel bepaalde ondernemingen in een gunstiger positie brengen dan andere” (48). Projecten die aan de aanvraagcri­ teria voldoen kunnen niet zeker zijn van steun, omdat de steun­ verlening afhangt van de andere projecten die deelnemen aan de aanvraagprocedure en het geldbedrag dat Enova bereid is in de desbetreffende ronde van projectevaluaties toe te kennen.  Aan­ gezien Enova vrij is om te bepalen hoe vaak en wat voor soort oproepen tot het indienen van projectvoorstellen het organi­ seert, beschikt Enova over zoveel beslissingsbevoegdheid dat van selectiviteit van de steunmaatregelen kan worden gespro­ ken (49). Bovendien speelt selectiviteit ook ten aanzien van de energie- audits een rol omdat het programma (programmatekst 2003, zie hoofdstuk I. 5. 6 van dit besluit) gedoeld was voor de eige­ naars van particuliere en openbare gebouwen met een totale oppervlakte van meer dan 5 000 m2 en voor industriële onder­ nemingen. 1. 2. 3 V o o r l i c h t i n g s - o n d e r w i j s p r o g r a m ­ m a ' s o p h e t g e b i e d v a n e n e r g i e - e f f i c i ë n ­ t i e e n De Autoriteit is van mening dat er geen sprake is van selecti­ viteit met betrekking tot de informatiehulplijn van Enova waar advies over energie-efficiëntie wordt verstrekt aan eenieder die hierom verzoekt, zonder dat Enova hierop enige invloed kan uitoefenen. Verder is er geen staatssteun gemoeid met de bezoeken ter plaatse aan particuliere huishoudens, omdat de steun in dit geval niet verleend wordt aan ondernemingen in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Bovendien meent de Autoriteit dat er zelfs in het geval van bezoeken met het oog (47) Zaak C-241/94, Commissie/Frankrijk, Jurispr. 1996, blz. I-4551, punt 23. (48) Zie ook Advocaat-generaal Jacobs in zaak C-256/97, DM Transport S. A, Jurispr. 1999, blz. I-3913, punten 39 en 40. (49) Dit wordt bevestigd door de beoordeling van Enova van haar eigen rol zoals op haar webpagina wordt uiteengezet: „Enova SF beschikt over een aanzienlijke vrijheid met betrekking tot de keuze en de samen­ stelling van haar strategische doelstellingen en beleidsmaatregelen”. Er doet zich wel een selectief voordeel voor met betrekking tot het steunprogramma voor de ontwikkeling van lesmateriaal en onderwijscursussen, omdat hierbij de kosten van de onderne­ ming die dergelijk materiaal of een dergelijk programma ont­ wikkelt worden verminderd in vergelijking met andere onder­ nemingen die van dergelijke steun verstoken blijven. De Auto­ riteit is het niet met de Noorse autoriteiten eens dat zij een al te streng selectiviteitscriterium toepast op de lesmateriaal-/onder­ wijsprogramma's.  De steun is in de eerste plaats gericht op bepaalde sectoren, in het programma 2003 bijvoorbeeld onder meer op particuliere aanbieders van onderwijsdiensten, of in het programma 2004 op de bouwsector. De programmateksten benadrukken dat studie-offertes op dit gebied aan de behoeften van het bedrijfsleven moeten voldoen, omdat het particuliere bedrijfsleven aan de financiering van het programma deelneemt. Dit laat ruimte voor de ontwikkeling van oplossingen per sec­ tor. Ten tweede behoudt Enova met betrekking tot de verschil­ lende programma's een grote beslissingsbevoegdheid. De Noorse autoriteiten zelf benadrukken dat de concurrentie van projecten van groot belang is. Daarom zouden sommige projecten niet verzekerd zijn van steun ook al voldoen zij aan bepaalde objec­ tieve criteria, omdat andere projecten in de desbetreffende eva­ luatieronde beter scoren. Evenmin is zeker dat een afgewezen project in de volgende ronde wel steun zal ontvangen. Verder bevatten de programmateksten van 2003 en 2004 een priori­ teitenlijst waaruit eveneens blijkt dat bepaalde projecten, en met name die welke niet prioritair zijn, minder kans hebben om steun te ontvangen. Daarom beschouwt de Autoriteit deze steun als selectief van aard. 1. 3. Vervalsing van de mededinging en ongunstige beïnvloeding van de handel tussen de overeenkomstsluitende partijen lid 1, van de EER- Om als steun in de zin van artikel 61, Overeenkomst te worden aangemerkt is het noodzakelijk dat de maatregelen de mededinging vervalsen of dreigen te verval­ sen en de handel tussen de overeenkomstsluitende partijen on­ gunstig beïnvloeden. In de onderhavige zaak versterken de maatregelen het concur­ rentievermogen van de gesteunde ondernemingen op de ener­ gie- en elektriciteitsmarkt in de Europese Economische Ruimte, waar zij feitelijk of potentieel concurreren met andere energie­ producenten (50). (50) Bijvoorbeeld met elektriciteitsproducenten die conventionele ener­ giebronnen gebruiken of — zoals thans het geval is — met de producenten van waterkracht of van duurzame energie die niet door Enova worden gesteund; of met ondernemingen die geen steun voor energie-efficiëntemaatregelen ontvangen. 17. 7. 2008 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 189/51 Een flink aantal projecten die in het verleden werden gesteund (zie hoofdstuk I. 6 van dit besluit) zouden onder het besluit als bedoeld in punt 1. e) van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst hebben kunnen vallen (Verordening (EG) nr.  86/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op de minimis-steun), omdat de toegekende steunbedragen lager zijn dan de de mini­ mis-drempel. Niet alle gesteunde projecten bezaten echter de kenmerken om voor de minimis-steun in aanmerking te komen, en dit was ook geen voorwaarde van de regeling. Aangezien de elektriciteitsmarkt grotendeels geliberaliseerd is en er handelsverkeer in energieproducten en elektriciteit tussen de EVA-staten plaatsvindt (Noorwegen voert bijvoorbeeld stroom in en voert tevens een percentage van zijn elektriciteit uit), is er sprake van (potentiële) vervalsing van de mededinging ten op­ zichte van andere EER-ondernemingen. Dit blijkt verder uit het feit dat in Nordpool, de gemeenschappelijke energiebeurs van de Noordse landen, verschillende soorten elektriciteit worden ver­ handeld. De Energiefondsregeling vervalst derhalve de mededin­ ging of dreigt deze te vervalsen en heeft een ongunstige invloed op de handel tussen de overeenkomstsluitende partijen. 2. Nieuwe steun Zoals in hoofdstuk II. 1 van dit besluit is aangetoond omvat de met het Energiefonds opgezette regeling steun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Vastgesteld moet worden of deze steun nieuwe steun vormt, welke tijdig had moeten worden aangemeld om de Autoriteit in staat te stellen een oordeel te geven (zie artikel 2 van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst). Nieuwe steun wordt omschreven als alle steun (…)„die geen bestaande steun is, met inbegrip van wijzi­ gingen in bestaande steun”, zie artikel 1, onder c), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst. De Noorse regering verklaart dat de programma's die in de Energiefondsregeling zijn samengebracht, reeds vóór de toetre­ ding van Noorwegen tot de Europese Economische Ruimte be­ stonden. Daarom vormen zij reeds bestaande steun in de zin van artikel 1, onder b), onder ii), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst. In hun aanmelding stelden de Noorse autoriteiten de Autoriteit in kennis van wijzigingen in de bestaande steunregelingen.  Deze betreffen in hoofdzaak: i) de samenvoeging van de bestaande regelingen en de onder­ brenging ervan bij het nieuw opgerichte Energiefonds in 2002; plaats is gekomen van het vroegere Noorse directoraat voor Watervoorraden en Energie; iii) de ontwikkeling van nieuwe energiedoelstellingen door het Parlement, wat betekent dat de maatregelen die in de rege­ lingen zijn opgenomen meetbare doelstellingen op het ge­ bied van energie-efficiëntie en energieproductie dienen te bereiken; iv) en tenslotte een nieuw financieringsmechanisme (heffing op het distributietarief). Deze wijzigingen gingen gepaard met een nieuwe reeks wette­ lijke voorschriften met betrekking tot Enova, die van invloed zijn op de toekenning van steun in zoverre met de maatregelen thans nieuwe beleidsdoelstellingen moeten worden bereikt die in 2002 door de Noorse overheid en Enova zijn vastgesteld. Deze wijzigingen waren niet louter van technische of adminis­ tratieve aard (zie artikel 4, lid 1, van het Besluit van de Auto­ riteit van 14 juli 2004 (51)), doch brachten grote verandering in de eerdere regeling en het wettelijk kader dat daarop van toepas­ sing was. Ten eerste moet, overeenkomstig het arrest van het in de zaak Namur Les Assurances (52), het bestaan van Hof nieuwe steun worden vastgesteld op grond van de bepalingen terzake. In dit verband zij opgemerkt dat toen het Energiefonds en Enova werden opgericht, een gehele reeks nieuwe voorschrif­ ten werd vastgesteld met betrekking tot de toekenning van steun in het kader van het Energiefonds en de financiering daarvan. Ten eerste was er een besluit van het Parlement van 5 april 2001 waarbij de Energiewet van 29 juni 1990 werd gewijzigd. Dit besluit stelde de overheid in staat de distributeur van energie te verplichten (door middel van een vergunning „omsetningskonsesjoner”) een heffing toe te passen op het elektrici­ teitstarief dat door de eindverbruiker wordt betaald. Deze hef­ fing draagt vervolgens bij tot de financiering van het Energie­ fonds. In een nieuwe verordening van 10 december 2001 werd vervolgens nader uiteengezet hoe deze heffing diende te worden geïnd en aan het Energiefonds te worden overgedragen. In voor­ stellen die aan het Parlementair Besluit voorafgingen had de overheid nieuwe, concrete energiedoelstellingen vastgesteld (zie I. 4 van dit besluit) welke binnen een bepaald tijdsbestek dienden te worden bereikt middels de oprichting van het Energiefonds en Enova. De doelstellingen en de daarmee te bereiken resulta­ ten werden vervolgens nader gespecificeerd in de overeenkomst tussen het ministerie en Enova.  Er werd een nieuwe verordening inzake het Energiefonds goedgekeurd waarmee dit Fonds bij het ministerie van Aardolie en Energie werd ondergebracht en het beheer ervan door Enova werd vastgelegd. Hieruit blijkt dat de wettelijke bepalingen met betrekking tot de steunverlening ten jaren energie-efficiëntiemaatregelen behoeve 2000/2001 in belangrijke mate werden gewijzigd en aangevuld. van de in ii) de vernieuwing van het beheer van de steun met de oprich­ ting van een nieuw administratief orgaan, Enova, dat in de (51) Besluit nr. 195/04/COL. (52) Zaak C-44/93, Namur-Les Assurances du Crédit/Office National du Duccroire en Belgische staat, Jurispr. 1994, blz. I-3829. L 189/52 NL Publicatieblad van de Europese Unie 17. 7. 2008 Deze wettelijke en administratieve wijzigingen waren bedoeld om het bestaande steunmechanisme ingrijpend te veranderen en om de financiering van energiebesparende maatregelen en duurzame energieproductie op een volledig nieuwe leest te schoeien (53). De samenvoeging van de twee nieuwe regelingen was meer dan een louter technische formaliteit, omdat de sa­ menvoeging ervan onder één rubriek bedoeld was om beter gerichte overheidssteun te bieden en concretere resultaten te boeken in de zin van duurzaam energiebeleid. Bij besluiten over de steun aan projecten dient nu in aanmerking te worden genomen of de projecten een bijdrage kunnen leveren aan de nieuwe doelstellingen die door het parlement in 2000/2001 zijn vastgesteld, hetgeen een aanzienlijke wijziging is ten opzichte van de eerdere steunmechanismen. De beschreven wijzigingen veranderen de steunregeling als zo­ danig, zonder dat zij los van de bestaande regelingen kunnen worden gezien (55). Het nieuwe financierings- en beheersmecha­ nisme, evenals de verplichting van Enova om nieuwe energie­ doelstellingen te bereiken, hebben betrekking op de structuur van het steunprogramma als zodanig en zijn van toepassing op alle maatregelen die in het kader van het Energiefonds worden gesteund. De wijzigingen werden ingevoerd om een beter ge­ bruik te maken van overheidsmiddelen en om duurzamer resul­ taten op het gebied van energie-efficiëntie te bereiken, waarvoor nieuwe structuren en doelstellingen nodig waren. Deze nieuwe structuren en doelstellingen bepalen alle besluiten op het gebied van steun en kunnen niet los van de eerder bestaande steun­ maatregelen worden beschouwd. In het kader van een volledig nieuwe administratieve structuur wordt de bevoegdheid van het voormalige Noorse directoraat voor Watervoorraden en Energie (NVE) overgedragen op het nieuw opgerichte administratieve lichaam Enova.  Enova is bij overeenkomst met het ministerie belast met het beheer van het Energiefonds volgens de nieuwe wetgeving, waarbij de nieuwe door het Parlement vastgestelde energiedoelstelling moet wor­ den bereikt. Verder heeft Enova tot taak om — middels het beheer van de middelen — de concurrentie op de markt te bevorderen. Hieruit blijkt dat Enova niet simpelweg de werk­ zaamheden van NVE voortzet, maar dat het nieuwe taken en verplichtingen heeft gekregen, hetgeen een substantiële wijziging ten opzichte van de voorgaande regelingen inhoudt. Tenslotte is het van belang dat een nieuw financieringsmecha­ nisme in het leven is geroepen. De steunmaatregelen worden, in plaats van uit begrotingstoewijzingen, in toenemende mate ge­ financierd uit een heffing op het distributietarief, welke gebruikt wordt om het Energiefonds te financieren. Noorwegen heeft weliswaar verklaard dat de heffing als zodanig was ingevoerd vóór de EER-Overeenkomst in werking trad, maar dit doet niets af aan de constatering dat de invoering van het nieuwe financie­ ringsmechanisme een aanzienlijke wijziging tot gevolg had. Vóór 2002 werd de heffing beheerd door de netbeheerders, voornamelijk om hun eigen voorlichtingsactiviteiten inzake energie-efficiëntie te financieren. Nu wordt de heffing ingesteld en gecontroleerd door de Noorse overheid, die het vervolgens bestemt voor de financiering van het Energiefonds. Het Fonds kan de financiële middelen aan allerlei verschillende steunmaat­ regelen besteden, zonder zich te hoeven beperken tot voorlich­ tingsactiviteiten (54). Gezien het bovenstaande concludeert de Autoriteit dat de wijzigingen in het financieringsmechanisme van inhoudelijke aard zijn. (53) Zie in dit verband de interpretatie van advocaat-generaal Fennelly in zaken C-15/98 en C-105/99, Italiaanse Republiek/Commissie van de Europese Gemeenschappen, Jurispr. 2000, blz. II-8855, punten 61 en volgende, volgens welke de veranderingen in de wettelijke bepalin­ gen de regeling aanzienlijk moeten wijzigen, d. w. z. zij mogen niet slechts formele wijzigingen zijn. (54) De Noorse autoriteiten noemden het financieringsmechanisme in de verschillende overheidsvoorstellen „nieuw”. De aangemelde wijzigingen moeten derhalve als nieuwe steun worden aangemerkt in de zin van artikel 1, onder c), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst. Het Energiefonds trad op 1 januari 2002 in werking, d. w. z. vóór juni 2003 toen de regeling bij de Autoriteit werd aange­ meld. De Energiefondsregeling werd derhalve te laat bij de Au­ toriteit aangemeld, zodat de standstill-verplichting van artikel 1, lid 3, van deel I van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst werd geschonden.  De steun moet derhalve als „onwettig” worden beschouwd in de zin van artikel 1, onder f), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst. Onwettige steun die niet verenigbaar wordt verklaard met artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst, kan mogelijk worden terugge­ vorderd. 3. Verenigbaarheid van de steun Volgens de Autoriteit zijn geen van de uitzonderingen van arti­ kel 61, lid 2, of van lid 3, onder a), b), en d), van de EER- Overeenkomst van toepassing op de steunmaatregelen. Daarom moet worden nagegaan of de steun kan worden gerechtvaardigd op grond van artikel 61, lid 3, onder c). Volgens deze bepaling kan steun verenigbaar worden verklaard indien „zij de ontwikke­ ling van bepaalde economische activiteiten of van bepaalde economische terreinen vergemakkelijkt voorzover deze steun de handelsvoorwaarden niet zodanig verandert dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad”. De Autoriteit zal het Energiefonds beoordelen in het licht van artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst in samen­ hang met de milieurichtsnoeren. Volgens deze richtsnoeren moeten de EVA-staten hun steunregelingen op het gebied van het milieu uiterlijk op 1 januari 2002 met deze richtsnoeren in overeenstemming brengen. (55) Zaken T-195/01 en T-207/01, Government of Gibraltar en Kingdom of Spain/Europese Commissie, Jurispr. 2001, blz. II-3915, punt 111. 17. 7. 2008 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 189/53 In de hiernavolgende beoordeling zal de Autoriteit onderscheid maken tussen het Energiefondsmechanisme zoals dit bij de Au­ toriteit is aangemeld en sinds 1 januari 2002 wordt toegepast (zie hoofdstuk II 3. 1 van dit besluit) en de wijzigingen die de Noorse autoriteiten voornemens zijn in de toekomst aan te brengen teneinde de steun in overeenstemming te brengen met de EER-voorschriften op het gebied van overheidssteun (zie hoofdstuk II 3. 2 van dit besluit). 3. 1. Beoordeling van het Energiefonds zoals bij de Autoriteit aangemeld 3. 1. 1.  D e i n v e s t e r i n g s s t e u n ( d u u r z a m e e n e r ­ g i e p r o d u c t i e , e n e r g i e b e s p a r i n g , n i e u w e e n e r g i e t e c h n o l o g i e , e n e r g i e - a u d i t s ) In haar besluit van 18 mei 2005 tot inleiding van de formele onderzoekprocedure betwijfelde de Autoriteit of de door het Energiefonds toegekende investeringssteun op grond van de milieurichtsnoeren verenigbaar kon worden verklaard. In hun reactie op de inleiding van de procedure van 15 juli 2005 betoogden de Noorse autoriteiten dat de regeling recht­ streeks op grond van artikel 61, lid 3, onder c), van de EER- Overeenkomst diende te worden goedgekeurd. De Autoriteit is het hiermee niet eens, tenminste in zoverre de betrokken steun onder de milieurichtsnoeren valt. De Autoriteit is van mening dat de WRAP-beschikking van de Europese Commissie (56) in dit verband niet relevant is. Het verschil tussen de twee zaken komt erop neer dat de milieurichtsnoeren geen enkele bepaling over investeringssteun met betrekking tot recyclage bevatten, terwijl investeringssteun voor duurzame energie wél onder de milieu­ richtsnoeren valt. De Autoriteit moet zich aan haar eigen richt­ snoeren houden (57). Zij is daarom van mening dat zij het hoofdstuk van de richtsnoeren inzake investeringssteun (hoofd­ stuk D. 1. 3, met name punt 27) en hoofdstuk D. 1. 7, punt 32) of het hoofdstuk inzake exploitatiesteun (hoofdstuk D. 3. 3. 1 (punt 54)) die betrekking hebben op de situatie van duurzame ener­ giebronnen) en de daarin vervatte steunintensiteiten niet kan negeren. 1. Investeringssteun voor duurzame energieproductie Investeringen in duurzame energieproductie kunnen worden ge­ steund tot een steunintensiteit van maximaal 40 % of, zo nodig, van 100 % van de in aanmerking komende kosten (zie hoofd­ stuk D. 1. 3 (punt 27) van de milieurichtsnoeren). In hoofdstuk D. 1. 6 (punt 31) wordt verduidelijkt wat in aanmerking ko­ mende investeringen zijn, namelijk investeringen in grond, ge­ bouwen, installaties en uitrusting en, onder bepaalde voorwaar­ den, in immateriële activa. In hoofdstuk D. 1.  7 (punt 32) wordt bepaald dat in aanmerking komende kosten het verschil verte­ genwoordigen tussen de investeringskosten van een productie- installatie voor duurzame energie en de investeringskosten van „extra-kosten­ elektriciteitscentrale een methode”). conventionele (de (56) Zie voetnoot 40. (57) Zaak C-351/98, Koninkrijk Spanje/Europese Commissie, Jurispr. 2002, blz. I-8031, punt 76. In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekproce­ dure (58) merkte de Autoriteit op dat de steun voor duurzame energiebronnen niet gebaseerd was op een extra-kostenbenade­ ring als bedoeld in D. 1. 7 (punt 32) van de richtsnoeren. Verder stelde zij vast dat er, zonder de naderhand door de Noorse autoriteiten voorgestelde wijzigingen, geen garantie was dat de steun onder het maximumniveau van 40 % zou blijven. Verder viel niet met zekerheid te zeggen of de steun de hogere drempel van 100 % van de extra kosten zou respecteren en of de rege­ ling niet tot overcompensatie zou leiden. Er waren bijvoorbeeld geen garanties dat alleen in aanmerking komende investerings­ kosten zouden worden gesteund en dat een onderneming niet méér steun zou ontvangen dan nodig was om het project op te starten. Daarom was de Autoriteit in eerste instantie van oordeel dat het Energiefonds, zoals dit was aangemeld, niet op basis van het hoofdstuk inzake investeringssteun kon worden gerechtvaar­ digd (hoofdstuk D. 1. 3 van de milieurichtsnoeren) en dat het onverenigbare staatssteun inhield. De opmerkingen van de Noorse autoriteiten hebben deze twij­ fels niet kunnen wegnemen. Wat de steun voor kosten betreft die mogelijk niet voor steun in aanmerking kwamen, betogen de Noorse autoriteiten dat Enova vanaf 1 januari 2005 slechts steun heeft aanvaard voor kosten die in de beschikking van de Commissie betreffende Finland (steunmaatregel nr. N 75/2002) worden genoemd, terwijl in het verleden ook voor andere kos­ ten (zoals bijvoorbeeld financiële kosten) steun is toegekend, ook al vormde dit wellicht slechts een kleine fractie van de totale kosten. Aangezien in de Energiefondsregeling zoals aan­ gemeld niet duidelijk werd vermeld welke kosten voor steun in aanmerking kwamen, bestond het gevaar dat ook steun zou worden toegekend voor niet-subsidiabele kosten. Dit is ook inderdaad gebeurd.  Evenmin kan het argument van de Noorse autoriteiten dat het competitieve element van de steunregeling het risico van overcompensatie beperkt, verandering brengen in de conclusie van de Autoriteit dat er geen sprake was van wette­ lijke beperkingen die garandeerden dat de steun onder het niveau zou blijven dat in het hoofdstuk van de richtsnoeren inzake investeringssteun is vastgelegd. Zonder dergelijke bepalingen is er geen enkele garantie dat overcompensatie zich niet zal voordoen. Verder blijft de Autoriteit bij het standpunt dat zij in haar be­ sluit tot inleiding van de procedure heeft meegedeeld, namelijk dat de regeling zoals aangemeld evenmin voldoet aan de voor­ waarden van hoofdstuk D. 3. 3. 1 (punt 54). Daardoor kon niet met zekerheid worden vastgesteld dat de drempel van hoofdstuk D. 3. 3. 1 (punt 54) nooit zou worden overschreden. Evenmin was er enige garantie dat de berekening zich zou beperken tot investeringskosten (hoofdstuk D. 3. 3. 1 (punt 54) betreft slechts de afschrijving van installaties), en was er ook niet vol­ doende duidelijkheid over de wijze waarop de discontovoet moest worden bepaald en over de vraag of de steun nooit het bedrag zou overschrijden dat nodig was om een netto contante waarde van nul te bereiken. Kortom, het Energiefondsmechanisme zoals aangemeld voldoet niet aan de verenigbaarheidseisen van de milieurichtsnoeren. (58) Hoofdstuk II 3. 1. 1. van Besluit nr. 122/05/COL van de Autoriteit. L 189/54 NL Publicatieblad van de Europese Unie 17. 7. 2008 2. Steun voor energiebesparende maatregelen Investeringen in energiebesparing (het begrip energiebesparing wordt gedefinieerd in hoofdstuk B (punt 7) van de milieuricht­ snoeren) kunnen worden gesteund tot een steunintensiteit van 40 % van de in aanmerking komende kosten overeenkomstig hoofdstuk D. 1. 3 (punt 25) van de milieurichtsnoeren. In hoofd­ stuk D. 1. 6 (punt 31) van deze richtsnoeren worden de betrok­ ken investeringen omschreven, d. w. z. investeringen in grond, installaties en uitrusting en, onder bepaalde voor­ gebouwen, waarden, immateriële activa. Hoofdstuk D. 1. 7 (punt 32) van de richtsnoeren beperkt de steun tot de voor steun in aanmer­ king komende kosten, die gedefinieerd worden als de extra investeringskosten die nodig zijn om de milieudoelstellingen te bereiken. Er kan geen steun worden verleend voor de aanpas­ sing aan een norm van de Europese Gemeenschap (59) indien de onderneming geen kleine of middelgrote onderneming is.  In haar besluit tot inleiding van de procedure verklaarde de Autoriteit dat de steun niet is berekend volgens de extra-kosten­ methode als bedoeld in hoofdstuk D. 1. 7 (punt 32) van de milieurichtsnoeren. Met name wordt de 40 %-drempel van hoofdstuk D. 1. 3 (punt 25) niet in acht genomen. In tegenstel­ ling tot investeringssteun voor duurzame energieproductie mag bij steun voor energiebesparende maatregelen de drempel van 40 % niet worden overschreden (60). De Noorse autoriteiten verklaren dat zij de methode van de richtsnoeren in de praktijk hebben gevolgd. De Autoriteit wilde niet betwisten dat individuele steun in het kader van het Ener­ giefonds als zodanig mogelijk verenigbaar was met de milieu­ richtsnoeren. Dit betekent echter niet dat het Energiefondsme­ chanisme als zodanig — dat geen grenswaarden bevatte wat de steunintensiteiten betreft, noch de extra-kostenmethode volgde — verenigbaar is met de milieurichtsnoeren. was de Autoriteit er zeker van of de projecten onderzoek- en ontwikkelingsprojecten waren die zouden moeten worden be­ oordeeld overeenkomstig hoofdstuk 14 betreffende steun voor onderzoek en ontwikkeling van de richtsnoeren overheidssteun van de Autoriteit. Gedurende de formele onderzoekprocedure verduidelijkten de Noorse autoriteiten dat steun in deze categorie niet zou worden verleend voor projecten in de onderzoek- en ontwikkelingsfase, maar in hoofdzaak bestemd was voor projecten op het gebied van duurzame energieproductie en in mindere mate voor ener­ giebesparende maatregelen. De door de Noorse autoriteiten ver­ strekte inlichtingen over projecten die tot deze categorie beho­ ren is gebleken dat tot dusverre enkel deze categorieën steun hebben ontvangen. Het project „steun voor nieuwe energietech­ nologie” moet derhalve worden gezien als een subgroep van de investeringssteun voor energiebesparende maatregelen of duur­ zame energieproductie. De Autoriteit meent evenwel wat het Energiefonds betreft dat ten eerste niet duidelijk is gemaakt of de nieuwe energietechno­ logieprojecten subgroepen vormen van de overige steuncatego­ rieën en derhalve volgens dezelfde regels zouden moeten wor­ den beoordeeld. Hoe dan ook is de Autoriteit, evenals bij de andere steunmaatregelen, van mening dat de regeling zoals aan­ gemeld geen beperkingen bevat die garanderen dat de respec­ tievelijke drempels van investeringssteun voor hernieuwbare en energiebesparende maatregelen zouden energieproductie worden nageleefd, of dat slechts de in aanmerking komende investeringskosten zouden worden gesteund. De Autoriteit con­ cludeert derhalve dat de steun zoals aangemeld, niet aan de vereisten van de milieurichtsnoeren voldoet. 4.  Energie-audits Derhalve moet de Energiefondsregeling zoals aangemeld, als onverenigbare steun worden beschouwd omdat er geen mecha­ nismen zijn voorzien die ervoor zorgen dat de in het kader van die regeling verleende steun niet de 40 %-drempel overschrijdt, waarbij de kosten worden vergeleken met de kosten van con­ ventionele elektriciteitsproductie. In haar besluit om de formele onderzoekprocedure in te leiden stelde de Autoriteit vast dat zij niet over voldoelde informatie beschikte om te beoordelen of steun onder deze rubriek ver­ enigbaar zou zijn met de milieurichtsnoeren, met name met hoofdstuk D. 2 (punt 36) (steun voor kleine en middelgrote ondernemingen). 3. Nieuwe energietechnologie In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure stelde de Autoriteit vast dat zij niet over voldoende informatie beschikte om te beoordelen of de projecten van deze categorie betrekking hadden op duurzame energieproductie (61). Evenmin (59) De milieurichtsnoeren bevatten, in hoofdstuk A (punt 5), een ex­ pliciete verwijzing naar een Gemeenschapsnorm in het kader van de EER-Overeenkomst. (60) Hoofdstuk II 3. 1. 2 van het besluit van de Autoriteit om de formele onderzoekprocedure in te leiden, Besluit nr. 122/05/COL. (61) Hoofdstuk II 3. 1. 3 van het besluit van de Autoriteit om de formele onderezoekprocedure in te leiden, Besluit nr. 122/05/COL. Wat deze steuncategorie betreft verwezen de Noorse autoriteiten gedurende de formele onderzoekprocedure naar een Finse rege­ ling waarin wordt toegestaan dat kosten van energie-audits in aanmerking worden genomen voor staatssteun (d. w. z. niet be­ perkt tot kleine en middelgrote ondernemingen). De Noorse autoriteiten benadrukken dat het Noorse Energiefonds, evenals de Finse regeling, ondernemingen toestaat financiële steun te ontvangen voor energie-audits en -analyses, hetzij om haalbare energie-efficiëntie te bereiken, hetzij voor energiebesparende in­ vesteringen of gedragsveranderingen. De Finse regeling stond steun toe voor 40 % van de in aanmerking komende kosten. Volgens de Noorse regeling kon er voor 50 % van de in aan­ merking komende kosten steun worden verleend. 17. 7. 2008 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 189/55 Ten eerste is de Autoriteit van oordeel dat de Energiefondsrege­ ling zoals aangemeld geen enkele beperking bevat die garan­ deert dat de steun voor dergelijke maatregelen de 40 %-drempel voor energiebesparende maatregelen als bepaald in hoofdstuk D. 1. 3 (punt 25) van de milieurichtsnoeren, niet zal overschrij­ den. Steun van maximaal 50 % van de subsidiabele kosten is niet verenigbaar met deze richtsnoeren.  Ten tweede is de Autoriteit het er niet mee eens dat steun voor energie-audits met betrekking tot louter gedragsveranderingen waarbij geen enkele investering wordt overwogen, op hoofdstuk D. 1. 3 van de milieurichtsnoeren kan worden gebaseerd, dat uitsluitend betrekking heeft op investeringssteun. De goedkeu­ ring van een Finse steunregeling door de Commissie had slechts betrekking op dergelijke investeringssteun (62). Het is weliswaar mogelijk dat verdere steun voor advies- en consultancydiensten verenigbaar zal worden beschouwd met hoofdstuk D. 2 (punt 36) van de milieurichtsnoeren, in samenhang met het besluit dat onder punt 1. f) van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst wordt genoemd (63) (steun aan kleine en middelgrote onderne­ mingen). Dit is echter niet van doorslaggevend belang voor de verenigbaarheid van de steunregeling, omdat het Energiefonds zoals aangemeld terzake geen enkele beperking bevat. De steun kan derhalve niet verenigbaar met de milieurichtsnoeren worden verklaard. 3. 1. 2. L e s m a t e r i a a l e n o n d e r w i j s m a a t r e g e l e n De Autoriteit merkt op dat het lesmateriaal en de onderwijs­ programma's als aangemeld niet beperkt waren tot kleine en middelgrote ondernemingen, zoals bepaald in het besluit dat in punt 1. f) van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst wordt genoemd (steun aan kleine en middelgrote ondernemingen) (64). Evenmin was de steun beperkt tot de steun die onder het besluit valt waarnaar wordt verwezen in punt 1. d) van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst (opleidingssteun) (65). De Autoriteit behoeft derhalve niet te beoordelen of de steunmaatregelen op grond van deze groepsvrijstellingen gerechtvaardigd kunnen zijn. De milieurichtsnoeren hebben evenmin betrekking op dit soort steun. De Noorse autoriteiten betogen dat de steun in het kader van het Energiefonds in zijn geheel of in delen rechtstreeks aan artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst dient te worden getoetst. Om te bepalen of een dergelijke maatregel kan worden goed­ gekeurd door artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeen­ (62) Staatsteun nr. N 75/2002 — Finland, zie voetnoot 26 van dit besluit. (63) Zie voetnoot 29 van dit besluit. (64) Zie voetnoot 29 van dit besluit. (65) Zie voetnoot 30 van dit besluit. komst rechtstreeks toe te passen, moet de Autoriteit nagaan of de steun noodzakelijk is voor en evenredig is met het gestelde doel.  Het doel van de steunmaatregel was om de kennis en deskun­ digheid op het gebied van energiebesparingsmogelijkheden en energie-efficiëntie te verbeteren. Energiebesparende maatregelen worden, zij het in verband met investeringen, expliciet in de milieurichtsnoeren genoemd als doelstelling die voor staatssteun in aanmerking komt. Over het algemeen dragen maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie bij tot het bereiken van de doelstellingen van Kyoto inzake de vermindering van broeikas­ gassen, en kennis en deskundigheid spelen een belangrijke rol bij de invoering en tenuitvoerlegging van energie-efficiëntie­ maatregelen. Wat de noodzaak van de steun betreft was het programma gericht op de ontwikkeling van nieuw lesmateriaal en cursussen, en waren de handhaving en herziening van be­ staande cursussen uitgesloten, omdat het de bedoeling was dat deze kosten uit cursusbijdragen werden betaald. De steun uit hoofde van het programma was bedoeld om de totstandbren­ ging van nieuw materiaal te stimuleren, waaraan inderdaad be­ hoefte was, omdat er volgens de Noorse autoriteiten een gebrek aan up to date-materiaal en cursussen in Noorwegen was. De steun kan als evenredig worden beschouwd en verandert de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt niet zo­ danig dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. In dit verband is het belangrijk voor de conclusie van de Autoriteit dat de regeling beëindigd is en slechts 33 projecten omvatte (waar­ van één aan personen), waarbij in alle gevallen een klein steun­ bedrag is toegekend. Voor twaalf van de projecten die betrek­ king hadden op steun aan entiteiten die als non-profitorganisa­ ties geregistreerd staan, bedroeg de steun tussen 50 000 en 918 000 NOK, d. w. z. 6 900 en 126 970 EUR (66), en ontvingen slechts twee projecten circa 1 300 000 NOK (180 555 EUR). De steun voor universiteiten en faculteiten varieerde van 200 000 en 450 000 NOK (27 662 en 62 240 EUR), terwijl slechts één project 867 000 NOK (121 023 EUR) ontving. Enova heeft bovendien nooit de totale projectkosten op zich genomen, maar steeds haar bijdrage beperkt tot 50 % van die kosten. Verder werd een openbare aanbestedingsprocedure gevolgd om de begunstigden te selecteren en het steunbedrag te bepalen. Deze aanbestedingsprocedure zorgde er bovendien voor dat de steun beperkt bleef tot het noodzakelijke bedrag en evenredig was. Voorts was de steun projectgerelateerd en vormde derhalve geen exploitatiesteun om de lopende bedrijfskosten van de be­ gunstigde te verminderen.  Daarom kan worden geconcludeerd dat de steun de mededinging niet dermate vervalste dat het gemeenschappelijk belang werd geschaad. De steun was der­ halve verenigbaar met artikel 61, lid 3, onder c), van de EER- Overeenkomst. 3. 1. 3. C o n c l u s i e b e t r e f f e n d e d e r e g e l i n g z o a l s a a n g e m e l d De Autoriteit concludeert dat de Noorse autoriteiten de Energie­ fondsregeling onrechtmatig ten uitvoer hebben gelegd en daarbij inbreuk hebben gepleegd op artikel 1, lid 3, van deel I van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst. (66) Wisselkoers als gepubliceerd op de webpage van de Autoriteit, vast­ gesteld op 7,23 voor 2003. L 189/56 NL Publicatieblad van de Europese Unie 17. 7. 2008 De informatiehulplijn van Enova en de bezoeken ter plaatse vormen geen steun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. conventionele technologie. Over het algemeen kan derhalve worden verwacht dat duurzame energieproductie een positieve cashflow zal genereren, en derhalve geen steun nodig heeft ter verlichting van de exploitatiekosten. De maatregelen op het gebied van investeringssteun (duurzame energieproductie, energiebesparing, energie-audits) zoals aange­ meld, zijn niet verenigbaar met artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst in samenhang met de milieurichtsnoeren. De steun die tussen 1 januari 2002 en 31 december 2003 is toegekend voor de ontwikkeling van lesmateriaal en onderwijs­ cursussen is verenigbaar op basis van de rechtstreekse toepas­ sing van artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst. 3. 2. Het Energiefonds met de door de Noorse autoriteiten voorgenomen wijzigingen 3. 2. 1. I n v e s t e r i n g s s t e u n 1. Investeringssteun voor duurzame energieproductie De steunintensiteiten als bepaald in de milieurichtsnoeren Om de Noorse regeling inzake investeringssteun te kunnen be­ oordelen moet allereerst de maximale steun die aan een project kan worden toegekend worden vastgesteld overeenkomstig de richtsnoeren. In hoofdstuk D. 1. 3 (punt 27) van de milieuricht­ snoeren wordt bepaald dat investeringssteun beperkt moet blij­ ven tot 40 % van de extra investeringskosten die noodzakelijk zijn om de milieudoelstellingen te bereiken. Zo nodig kan 100 % van de subsidiabele kosten worden gesteund. Bovendien is, volgens hoofdstuk D. 3. 3.  1 (punt 53 en punt 54) van de milieurichtsnoeren exploitatiesteun eveneens toegestaan als compensatie voor hogere investeringskosten per eenheid. Krachtens punt 54 is steun toegestaan om het verschil tussen de productiekosten van duurzame energie en de marktprijs van de betrokken energiebron te compenseren. De steun moet ech­ ter beperkt blijven tot de afschrijving van de installaties, welke Indien de als investeringsafschrijving moet worden opgevat. EVA-staat kan aantonen dat de steun onontbeerlijk is vanwege de zwakke concurrentiepositie van bepaalde duurzame energie­ bronnen, kan de steun tevens worden toegekend om een rede­ lijk rendement op het geïnvesteerde kapitaal te verkrijgen. Onder exploitatiesteun wordt gewoonlijk steun verstaan die be­ doeld is ter verlichting van de financiële lasten die een onderne­ ming normaal gesproken zelf moet dragen in het kader van de dagelijkse bedrijfsvoering of de uitoefening van haar gebruike­ lijke activeiten. In het geval van duurzame energiebronnen zijn bij de exploitatiekosten doorgaans echter lager dan Volgens hoofdstuk D. 3. 3. 1 (punt 54) van de milieurichtsnoeren is exploitatiesteun beperkt tot de afschrijving van installaties investeringen). Wat in feite gecompenseerd wordt zijn (d. w. z. de hogere investeringskosten per eenheid veeleer dan de gewone bedrijfskosten. Derhalve wordt steun die ingevolge punt 54 wordt verleend in feite toegekend voor de investeringen van een onderneming. Indien de steun een redelijk rendement op het geïnvesteerde kapitaal zou dekken bovenop de afschrijving van het kapitaal, zouden alle kapitaalkosten worden gedekt en zou de steun in contante waarde de volledige investering dek­ ken. Toekomstige kapitaalafschrijvingen, verhoogd met het ver­ eiste rendementspercentage, zouden in termen van contante waarde met hetzelfde percentage worden verlaagd. De verlaagde kosten zouden vervolgens het maximumniveau van de steun vormen. Krachtens de milieurichtsnoeren is een combinatie van investe­ rings- en exploitatiesteun toegestaan. Bij de berekening van de beschikbare exploitatiesteun dient rekening te worden gehouden met de eventuele investeringssteun die reeds aan de betrokken onderneming is uitgekeerd, zie D. 3. 3. 1 (punt 54) van de milieu­ richtsnoeren. Derhalve zal eventueel toegekende investerings­ steun worden afgetrokken van het subsidiabele bedrag voor expoloitatiesteun. Hieruit blijkt dat het in punt 54 genoemde percentage als maximumniveau fungeert voor de toekenning van investeringssteun voor een project op het gebied van duur­ zame energie. Steun verleend overeenkomstig de door Enova toegepaste NCW-methode Zoals in hoofdstuk I 9. 