Doopsgezinde bijdragen, 1872, 01-01-1872 
Hij stelde b. v. het geschilpunt over de menschwording, dat vroeger aanleiding gaf de Doopsgezinden van godslastering te beschuldigen, als een zaak voor van zeer ondergeschikt belang en 't menschelijk verstand ver te boven gaande; hen, die tot nog toe altijd "ellendelingen" en "duivelskinderen" hadden geheeten, noemde hij van nu af "broeders;" ja, hij gaf toe, dat de verwaarloozing der kerkelijke tucht een rechtmatige reden van ergernis aan de Doopsgezinden had gegeven, maar beweerde alleen, onder de schoonste beloften van beterschap in dit opzicht, "hoe dit alles toch geen grond opleverde, om zich afgezonderd te houden van al de gemeenten, die in leer en zeden volgens het voorschrift des evangelies niet ongelukkig hervormd waren, vooral niet om nieuwe gemeenten op te richten, en allerminst om nieuwe leerstukken uit te denken of zulke, als door anderen uitgedacht waren, te handhaven en te verbreiden." Tegen deze verlokkende redenen, die van zoo innige broederlijke belangstelling schenen over te vloeien, waren velen niet bestand, — vooral niet toen hofmann zelf, door een zevenjarige gevangenschap verstandelijk en zedelijk geheel uitgeput, in den kerker gestorven was, kort nadat hij op aandrang van bützer zijn gevoelens herroepen had. Honderden Doopsgezinden, vooral van het duitschsprekende deel der gemeente, gingen tot de Evangelischen over. Maar ook de franschsprekenden volgden eerlang, zoodra de beroemde Hervormer jean calvin te Straatsburg gekomen, vooral in hun midden proselieten zocht te winnen, al zijn ijzeren redeneerkraeht tegen hen keerde en zich in de nauwste betrekking tot hen stelde, door in 't huwelijk te treden met de weduwe van een hunner martelaren ideletta v'an buren (1539). Was 't wel wonder dat de Liefelijke vermaning onder den verschen indruk dier gebeurtenissen door menno geschreven (1540) niet overal even "liefelijk" klinkt en zich vaak op bittere wijze over " 't gehoor der wereldlijke predikanten en den afval der valsche broederen" uitlaat? Zóó slonk de voorheen bloeiende gemeente van Straatsburg tot een klein kuddeken. Toch was ze in 1557 nog talrijk genoeg, om in haar midden een menigte afgevaardigden van de Duitsche gemeenten te ontvangen, die er een twistgesprek hielden over ettelijke opgerezen geschilpunten, de erfzonde en daarmee verwante leerstukken betreffende. Maar weldra leed ze nog meer, naar het schijnt, onder de hevige vervolging, die zoowel in Frankrijk als in Duitschland tegen al wat Protestant was woedde. Kon niet zelfs op de aanstonds bedoelde vergadering een hunner sprekers de likteekenen laten zien van de martelingen, die men hem tot elfmaal toe op de pijnbank had aangedaan? Eeeds toen begonnen de Doopsgezinden de onveilige stad, waar zij te veel in 't oog vielen, te verlaten voor de afgesloten valleien of de bijna nooit bezochte bergvlakten der Vogeezcn. Daar konden zij, door geen inquisitie opgejaagd, door geen spotters gestoord, door geen onverschilligen geërgerd, rustig niet elkander werken en bidden en voor de opleiding hunner kinderen zorgen; daar toegeven aan hun lust om, verre van wereldsche afleidingen, de uren op den arbeid uitgespaard door te brengen in stille bespiegeling; daar onder 't genot der heerlijkste natuurtooneelen, te midden van heuvelen en wouden en bergstroomen, vergoeding vinden voor 't gemis van menig genoegen, dat hun geweten zondig of ongeoorloofd achtte. Als vergeten burgers leefden zij zeventig jaren en langer ongemoeid voort. Yan de buitenwereld vernamen zij zoo weinig, zelfs al stond het met hunne gezindte in verband, dat de geloofsbelijdenis der Yereenigde Vlamingen, hier te lande door adriaan corxeuszoon den 21sten April 1632 opgesteld, achtentwintig jaren werk had eer ze hen bereikte; ze werd echter op een samenkomst van gemeente-afgevaardigden te Ohnenheim den 4den Februari 1660 algemeen goedgekeurd en terstond zonder eenige verandering als de uitdrukking hunner overtuiging aangenomen. Misschien zou zelfs toen nog niet dit geschrift in de Vogeezen zijn doorgedrongen, ware 't niet dat juist omstreeks dezen tijd een menigte vluchtelingen zich onder hen neergezet had, die althans iets meer van de wereld wisten dan zij: vluchtelingen uit Zwitserland, die om lief noch leed hunne overtuiging wilden verzaken, dat de wapenhandel in strijd is met christenplicht, en daarom aan de heftigste vervolging van de zijde der Hervormden ten doel stonden. Deze ongelukkigen werden gastvrij opgenomen en voor hunne vestiging broederlijk bijgestaan: te eer misschien, omdat de meerderheid onder hen de strenge gevoelens van den Zwitserschen oudste jacob amma\ over kleeding en levenswijze voorstond en die gevoelens geheel overeenkwamen met hetgeen onder de Doopsgezinden in de Vogeezen van vader op kind gewoonte gebleven was, b. v. het laten staan van den baard, het dragen van haken en oogen inplaats van knoopen. Vooral na den marteldood van haslibacher te Bern (20 Dec. 1671) was de toevloed naar den Elzas groot. Daar toch verzekerde een afzonderlijk artikel van 't Munstersche vredesverdrag hun een volledige godsdienstvrijheid. Die vrijheid leed geen schade, zelfs niet toen tien jaar later Straatsburg en het deel van den Elzas, dat ook na 1632 nog tot Duitschland behoorde, bij Frankrijk werd ingelijfd. De woedende vervolger der Hervormden, lodewijk XIV, pleegde tegen zijn Doopsgezinde onderdanen geen enkele daad van geweld, óf omdat hij door een man als formantijn gunstig voor hen gestemd was, óf.. . . omdat de kleine, verborgen secte aan zijn blikken ontgingen zelfs geen dragonnade waard scheen. Evenmin hadden zij te lijden van zijne opvolgers; de voorzorg om nooit akkers te nemen dan in huur, altijd hun bezitting in gereed geld te houden en op die wijze steeds klaar tot vertrekken te zijn, zoodra 't vuur der vervolging ontbrandde, bleek overbodig te wezen. Hoe de republiek over hen dacht is te zien uit het merkwaardige staatsstuk (merkwaardig ook om de onderteekeningen), dat ik onvertaald hier volgen laat: Extrait du registre des arrêtés du Comité de Salut public de la Convention nationale, dn 18 aoüt 1793 (1'an 2 de la République ;'nui(;aise). Le Comité de Salut public arrête qu'il adressera aux corps administratifs de la Eépublique la lettre circulaire suivante: Les anabaptistes de Frauce, citoyens, nous ont député quelques-uns d'entre eux, pour nous représenter que leur culte et leur morale leur interdisent de porter les armes, et pour demander qu'on les employat dans les armées a tout autre service. Nous avons vu des cceurs simples en eux, et nous avons pensó qu'un bon gouvernement devait employer toutes les vertus it 1'utilité commune. C'est pourquoi nous vous invitons d'user envers les anabaptistes de la même douceur qui fait leur caractère, d'empêcher qu'on ne les persécute, et de leur accorder le service qu'ils demanderont dans les armées, tel que celui de pionniers et celui des charrois, ou même de permettre qu'ils acquittent ce service en argent. Signé au registre COUTHON, BARRERE,HERAULT, SAINT-JUST, THURIOT, ROBESPIERRF.. pour extrait conforme: G. COUTHON, L. CARNOT, HERAULT, B. BARRERE, SAINT-JUST. Zelfs keizer napoleon eerbiedigde deze besluiten van de republiek en gebruikte zijn doopsgezinde soldaten niet anders dan als geleiders bij den wagentrein of als ziekenoppassers. Velen hunner sneuvelden op het slagveld, maar — nog altijd dragen de Doopsgezinden in de Yogeezen er roem op — niet één had ooit den degen getrokken, niet één een geweer afgevuurd. Welk een voorbeeld te midden eener natie, die de kunst om systematisch te moorden, 't geen zij den oorlog noemt, de grootste aller kunsten acht en nauwelijks edeler roem kent, dan den roem om elkander dood te slaan! Even afkeerig als ze zijn van den wapenhandel, even groot is nog altijd hunne gehechtheid aan de voorouderlijke gebruiken en gewoonten. De mannen laten den baard staan: 't gebruik van knoopen en schoengespen achten zij wereldsch en zondig. Zij weven zei ven hun ondergoed, dat half van wol, half van vlas of hennep gemaakt wordt en daarom naar het duitsche /uilblein, bij de Franschen halbeline heet. Nooit dragen zij opzichtige kleeren: zij gaan uitsluitend in 't grijs, in 't bruin of donkerblauw gekleed. Dit geldt zoowel van de mannen als van de vrouwen, bij wie men dan ook linten noch strikken noch sieraden ziet, en die eerst een eenvoudige zwarte of witte muts opzetten, wanneer ze een leeftijd hebben bereikt, dat het haar geen voldoende beschutting meer geeft. Niet minder eenvoudig dan de kleeding zijn de huizen, maar stevig, ruim en kraakzindelijk. Inderdaad, 't is een verrukkend gezicht op de afgelegenste maar bekoorlijkste en schilderachtigste plekken van het gebergte, (zij weten ze even goed te kiezen, als ooit eenig kloosterbroeder in de middeleeuwen) hunne woningen te zien, hoe zij het donker der ravijnen en bosschen afbreken, over den bergstroom aan haren voet schijnen wacht te houden en de welige akkers van rondom te beschermen. Vaak verheffen zij zich, grillig verstrooid langs de hellingen, op weinigen afstand van elkander en vormen zij een buurtschap, waarvan de bevolking dikwijls tot ééne familie en altijd tot dezelfde gezindte behoort, die met de katholieke of hervormde bewoners van 't naastbij gelegen dorp nauwelijks in eenige betrekking staat. De huizen, meestal met een boomgaard en naar het zuidoosten gekeerd, zijn twee verdiepingen hoog, behalve den zolder, en hebben een stevig pannen-dak; deuren en vensters, waarvan de boogvormige bovendrempels met snijwerk versierd zijn, worden steenrood geverfd: de nette in lood gevatte ruiten blinken van helderheid en doen reeds vermoeden, hoe zindelijk alles binnen in de woning zal wezen, 't Is zoo inderdaad: getuigen het de witte muren, de beukenhouten vensterbanken, de smettelooze vloer van dennen deelen, de banken, de tafel, zoo vaak gewreven dat ze wel gepolitourd schijnt te wezen, de lakens en sprei op de bedsteê, waarboven groot rood of blauwporseleinen schotels, behoorlijk in een rei geordend en op hun kant gezet, sierlijk te pronk staan. Niet zelden vindt men inplaats van zulk een bedsteê een paar ouderwetsche ledekanten met gordijnen en vierkanten hemel, die op zware kolommen aan de hoeken rust en een heele vracht porselein, sauskommen, koppen en schotels, karaffen en kandelaars draagt. Ter weerszijden staan twee ruime, zware kassen met koperen hengsels en sloten, even kwistig bewerkt als keurig onderhouden. De stoelen zijn doorgaans van beukenhout en niet bekeeed, behalve den éénen leuningstoel, die meestal een zwartleêren zitting heeft. In de vensterbank of op een lezenaar ligt een folio-bijbel met koperen knippen. De hoofdschotel bij 't middagmaal bestaat altijd uit aardappelen, nu eens in de heete asch klaar gemaakt, dan in melk gestoofd: 's Zondags wordt er ook sla en wat snij- boonen met een roomsaus of met azijn opgedischt, waarbij water of melk de gewone drank is. Vleesch of spek behoort tot de zeldzaamheden, 's Morgens en 's avonds eten zij roggebrood met versche boter en honigraten, onder 't genot van een glas witten wijn of brandewijn. Zulk een levenswijze, gepaard met groote arbeidzaamheid en buitengewone zorg voor den landbouw, waardoor hunne akkers altijd meer vrucht dragen dan die hunner buren, stelt hen niet alleen in staat,.uit de opbrengsten in hun onderhoud te voorzien, maar zelfs eenig kapitaal ter zijde te leggen. Sedert de staatsomwenteling van 1830 den invloed der katholieke geestelijkheid verminderd en de vrees voor vervolging van hare zijde zoo goed als weggenomen had, hebben velen die spaarpenningen aangewend om eigenaars te worden van de pachthoeven, die zij en hnnne voorzaten zoo lang in huur hadden. Eigenlijke armen treft men onder hen niet aan. Is er een broeder die zijn pacht niet betalen kan, omdat de oogst hem mislukt is, de anderen (elk naar zijn vermogen) geven of leenen hem, wat hij noodig heeft, om ïijn schuld af te doen. Al moet dit twee of driemaal gebeuren, zij getroosten 't zich gaarne, — maar ook dan alleen, wanneer 't niet het gevolg is van onkunde, nalatigheid of erger. Zoodra zij bemerken, dat het aan den man zeiven hapert, verklaren zij niets meer in 't vervolg voor hem te zullen betalen, helpen hem van zijn pacht af en geven hem een ondergeschikte betrekking als knecht. Ook zijn vrouw moet zich zulk een lotsverandering getroosten; de kinderen, als 't noodig is, deelen ze bij elkander in en verzorgen die, — een maatregel, altijd gevolgd, wanneer behoeftige ouders vroeg sterven en nog onverzorgde kinderen achterlaten. 9 Grooten prijs stellen zij op 't ouderwijs en getroosten zich gaarne hunne kinderen uren ver door wind en weer naar de school te sturen of een schoolmeester maanden lang te herbergen; hoe zij vooral er veel voor over hebben, wanneer zulk een man iets meer leeren kan dan lezen, schrijven en rekenen, komt aardig uit in de keurige levensschets van een Elzasser ondermeester door erck.mannchatrian onlangs gegeven en nu ook in onze taal overgezet. Er is dan ook onder de volwassenen niemand, of hij kan ten minste vlug lezen. Boeken van smaak of nieuwere populaire werken van wetenschap dringen echter zelden of nooit tot de Vogeezen door; van daar dat hunne gelieele bibliotheek bestaat uit den bijbel, tieleman jaxsen van bracht Die blutige schciubühn der Taufgesinnten enkele stichtelijke tractaten, de Auszgang van menxo simons, de Histoire des cuuibaptistes van catroü en voorts de werken van den Bazelschen professor zwing er over geneeskunde en kruidkunde, die in 1G96 en 1703 het licht zagen. Geen wonder, dat in weerwil hunner vlijt en leerzaamheid hunne ontwikkeling nog vrij wat te wenschen laat. 't Zijn knappe boeren, driemaal knapper zeker dan hun naaste buren nog tegenwoordig zijn, maar niets knapper dan hun voorzaten, twee drie eeuwen geleden Hoe ook de tijden veranderen, zij ziju en ze blij ven dezelfden. Aan alles zien wij, althans wij, die nog iets van onze vaderen weten: ze zijn vleesch van ons vleescli en been van ons gebeente, maar. ... 't is vleesch of — wilt ge liever? — geest, als vóór tweehonderd jaar en meer zich bij ons, vooral bij de Oude Vlamingen, vertoonde. Spreek 1 Zie wat ik daarover in deze Bijdragen, 1869, blz. 23 mededeelde. tot hen over staatkunde, en zij toonen niet de minste belangstelling: zij, die er nooit over redeneeren, zich nooit mee bemoeien, voor de heeren 't regeeren laten en de belasting zouder morren geregeld voldoen; spreek tot hen over godgeleerde geschilpunten en dogmatische termen, zij zeggen dat ze met die vindingen van 't menschelijk vernuft zich niet ophouden (hoe orthodox zij ook wezen mogen) en steunen op de klare woorden der schrift; vraag hen naar processen en diergelijken, zij kennen ze niet. Krijgt een Doopsgezinde geschil met een andersdenkende over een betaling of een koopwaar, hij zal natuurlijk zijn best doen, om hem te overtuigen, en eenigen tijd laten voorbij gaan, of hij misschien tot bezinning komt, maar baat dit alles niet, dan — verre van hem voor den rechter te dagen — staat hij hem al zijn rechten af, "omdat vrede en eendracht meer waard zijn dan alle wereldsch goed." Wanneer echter zulk een geschil tusschen Doopsgezinden onderling ontstaat, dan spreken drie vredemakers door de gemeente aangesteld een scheidsrechterlijk vonnis uit, waarvan geen hooger beroep is, en moet hij, die in 't ongelijk wordt gesteld, den volgenden Zondag openlijk bij de godsdienstoefening zijn schuld bekennen. Schrijft de aangehaalde geloofsbelijdenis van adriaan corneliszoon, die door hen werd aangenomen, in haar llde artikel de voetwassching en in art. 16 en 17 den ban en de mijding voor, nog altijd worden deze bepalingen stipt nageleefd. Vóór elke avondmaalsviering knielen de broeders voor de broeders, de zusters voor de zusters neer, om elkander in eenvoudige houten tobbetjes de voeten te wasschen. leder die aan openbare, ergerlijke zonden zich schuldig maakt en na herhaalde vermaning geen beterschap 9* toont, wordt uit de gemeente gebannen. Wel mogen de leden hem bijstaan in zijn nood en door hun toespraak trachten hem tot inkeer te brengen, maar hij moet van allen, zelfs van zijn naaste bloedverwanten "hetzij in eten of drincken ende andere diergelijke gemeynscliap geschuwt ende gemijdt worden, ende dat men daermede niet te doen magh hebben, opdat men door hare conversatie niet besmet noch hare sonden niet deelachtigh en worde." Vijf zes maanden soms, in ieder geval zoolang er geen teekenen zijn van waarachtig berouw, duurt deze straf. Eindelijk, wanneer de kerkeraad een wederaauneming wensehelijk acht, wordt daarvoor een bepaalde Zondag aangewezen en vraagt de leeraar bij 't begin der godsdienstoefening, terwijl de gebannene buitenstaat, 't gevoelen der broederschap. Zoodra dit gunstig luidt, treedt de berouwhebbende binnen en legt, in het midden der gemeente geknield, zijne schuldbelijdenis en de belofte van beterschap af. Vervolgens richt de leeraar hem op met de woorden: "sta op, kom tot ons in den naam van Christus; uwe zonden zijn u vergeven, zondig niet meer" *— en houdt daarna een toepasselijke rede over de gelijkenis van den verloren zoon. In overeenstemming met het slot dier gelijkenis vereenigt zich 's avonds de familie van den boeteling met hem aan een feestelijken maaltijd. De kerkgebouwen (wie onzer verwacht het anders?) zijn eenvoudige, maar ruime en hooge boerenschuren, met dennenhouten vloeren, gewitte muren en een stevig dak, waarvan de gebinten niet zijn weggetimmerd maar terstond in 't oog vallen. Een gewone deur is de toegang; de banken zijn allen gelijk, zelfs voor de leeraars, die als zij 't woord voeren, van hun zitplaats midden onder de andere leden opstaan. Zulk een vermaanhuis vindt men in de streek der Vogeezen, waarop ik liier voornamelijk liet oog heb, noordelijk op de bergvlakte van Salm niet ver van 't woonhuis van augsburger, die in 1858 reeds dertig jaar voorganger was bij zijn geloofsgenooten aldaar en bij die van de Quellen, — zuidelijk nabij den Hang, waar ten zelfden jare mosiman het ambt van oudste bekleedde. Eenvoudig is de bediening van avondmaal en doop. 't Schijnt dat zij de eerstgenoemde plechtigheid tweemaal 'sjaars vieren en zich daarop door 't houden van een vastendag voorbereiden '. Het brood, vooraf in smalle reepen gedeeld, wordt door den diaken aan den leeraar gegeven, die eiken reep in drie stukken breekt en deze aan de leden rondreikt. De beker gaat van hand tot hand. In den regel worden de aankomelingen op vijftienjarigen leeftijd na afgelegde geloofsbelijdenis, waartoe men ze door een onderwijs van zes maanden of iets korter opleidt, gedoopt. Ze dragen bij die gelegenheid nieuwe kleêren, maar geene andere dan de gewone. De plechtigheid heeft plaats in een vertrek bij de kerk, nfet in de kerk zelve, en alleen in tegenwoordigheid van den oudste, die haar bedient, en den diaken, die het bekken vasthoudt. Nadat op die wijze elke doopeling afzonderlijk de plechtigheid ondergaan heeft, begeven de nieuwe leden zich naar de gemeente, die hen in 't kerkgebouw wacht, nemen aan de gewone godsdienstoefening deel en vieren drie of vier weken later hun eerste avondmaal. 1 Zoo kan ik mij alleen verklaren wat michiels mededeelt, dat zij namelijk gewoon zouden zijn op Maria boodschap (25 Maart) en op Maria geboorte (8 December) te vasten. Aan 't hoofcl der gemeente staat de oudste (der völlige diener), die doop en avondmaal bedient, de huwelijken inzegent, den ban uitspreekt en op de feestdagen preekt. De overige beurten worden vervuld door de andere dienaren in 't woord, tot de opgenoemde handelingen evenwel niet bevoegd. De diakenen of dienareti der armen zijn niet alleen met de zorg voor de bedeelden en 't beheer van de gemeentegelden belast, maar houden ook toezicht op de zuiverheid van de leer der voorgangers; diakonessen worden er in de laatste jaren niet meer, zooals vroeger, aangesteld omdat er, bij 't gedurig verminderend getal van bedeelden, voor haar geen werk was. Over het toekennen van al deze betrekkingen, gelijk over andere belangrijke aangelegénheden, stemt de geheele gemeente, ook de zusters (anders toch, beweren zij, zou meer dan de helft der leden van dit recht verstoken blijven), met volstrekt gelijke rechten. Even radicaal als zij zich in dit opzicht betoonen, zijn zij het in de wijze van begraven. Terwijl hunne buren naar landsgewoonte met rood of blauw gekleurde sterren, bloemen en arabesken de doodkisten optooien, gebruiken zij eenvoudige dennenhouten kisten zonder eenig sieraad. Terwijl de Katholieken in den omtrek de begraafplaatsen tot een soort van tuinen maken en de Hervormden hunne dooden gaarne vereeren met grafzerken en andere gedenkteekenen, bestellen zij hunne afgestorvenen ter. aarde óf ergens op de eerste de beste eenigszins stille plek in de uabijheid, óf op een stuk grond door de gemeente daarvoor bestemd en aangekocht, dat er niet anders uitziet dan een gewoon weiland en alleen door kleine golvingen van het terrein doet vermoeden waartoe het dient. Xadat het lijk afgelegd en gewasschen is, wordt er zoolang 't boven aarde staat door vrienden en buren bij gewaakt; de leeraar leest bij bet uitdragen 't 15de hoofdstuk van 1 Korinthen voor en doet aan 't geopende graf een gebed. Doorgaans is de geheele gemeente daarbij tegenwoordig. Zijn zij in alles zeer gehecht aan de letter der heilige schrift, ze bewijzen dit ook bij verloving en huwelijk: ze volgen daarbij nauwkeurig de aanwijzingen te vinden in Eliëzers geschiedenis (Gen. XXIV) en in het boek Tobias, dat bij hen voor kanoniek gehouden wordt, 't Eerste aanzoek van een jonkman, die zich verloven wil, wordt bij de ouders zijner uitverkorene overgebracht door een diaken, dien hij daartoe in vertrouwen moet nemen. De diaken, in deze qualiteit der steclcelmann genoemd, stijgt dan te paard, — al is het doel van zijn tocht op geen vijftig pas afstand, toch altijd te paard — en houdt stil bij den put vóór de aangewezen woning. Al spoedig komt het meisje de deur uit met een kruik in de hand en schept er wat water in, om hem op zijn verzoek wat drinken te geven. Even zet hij de lippen er aau en — als zij nu niets verder zegt, dan weet hij genoeg en rijdt zonder meer te vragen terug. Maar zegt zij: "kom wat dichterbij en laat ik uw paard te drinken geven!" dan haalt hij uit zijn valies de geschenken voor den dag, die de jonkman hem heeft ter hand gesteld, een stuk lijnwaad, een kleedje of een doek, en geeft ze haar met de vraag: "wie zijn uw ouders? zou vader wel een gast willen herbergen?" "Zeker," luidt het antwoord, "maar dit alles dient ge met hem zeiven te overleggen." Indien de vader dood is, handelt de oudste broeder of de naaste bloedverwant in zijn plaats. De gast wordt hartelijk welkom geheeten; men zet hem brood en wijn voor. Maar deze weigert iets te gebruiken, eer hij zich gekweten heeft van den hem opgedragen last, en pleit nu ijverig voor den jonkman, tot dat de ouders hunne toestemming geven en ten slotte de beslissing aan hun dochter overlaten. Zoodra deze tot het jawoord besluit, wordt er een huiselijk feestmaal voor den stecTcelinann aangericht, die dan eindelijk na afloop daarvan aan den jonkman van den goeden uitslag zijner zending kennis geeft. 't Huwelijk wordt eerst door den burgerlijken ambtenaar en vervolgens kerkelijk in een plechtige godsdienstoefening, waaraan de geheele gemeente deelneemt..ingezegend. Bruid en bruidegom zijn daarbij in 't zwart of donkerbruin gekleed. De oudste leest Matth. XIX: 3—12 en 1 Kor. YII geheel voor, legt de handen der echtgenooten in elkander en gaat vervolgens voort met Gen. XXIV en Tobias VII: 10—20 en VUT. Daarna houdt een der leeraars een rede, die soms vier uur lang duurt. Uit de kerk gekomen, zitten allen bij het bruiloftsmaal aan en korten het overig deel van den dag en den nacht tot aan den morgenstond toe met worstelen, springen, 't zingen van geestelijke liederen en allerlei onschuldige gezelschapsspelen. Dansen, kaart- of dobbelspel is streng verboden. Tegen middernacht gaan de bruid en haar . speel noots in een aangrenzend vertrek, onder opzicht der oudere vrouwen, die zorgvuldig de deur dichtgrendelen. De bruidegom blijft bij de mannen. Weet een van de meisjes heimelijk den grendel weg te schuiven en den bruidegom of een van zijn vrienden binnen te laten, dan — zoodra de huismoeders 't ontdekken, ontstaat er een geweldig rumoer, dat niet bedaart, eer de orde hersteld is en de beide seksen naar eisch weer gescheiden zijn. Op den tweeden dag duurt het feestmaal iets korter; 't gezelschap gaat eerder uiteen; de jonggetrouwden mogen een weinig rust nemen, maar ieder afzonderlijk. Den derden nacht eindelijk, na een dag aan stille overpeinzingen gewijd, moeten zij te zamen doorbrengen uitsluitend in gebed, zoodat zelfs geen slaap hunne oogen mag luiken. Eindelijk, na al deze proeven zijn zij geheel vrij en nu ook verzekerd, dat de booze geest hen niet deren kan, die anders hoogst waarschijnlijk den bruidegom in de armen zijner bruid zou gedood hebben. Als gelukkige echtgenooten stichten zij weder een van die gezinnen, die (om met den katholieken schrijver te spreken, aan wiens bericht ik vele der boven meêgedeelde bijzonderheden ontleende) "die men maar behoeft te leeren "kennen, om ze lief te krijgen; daar allen die er toe be"hooren, rustig en stil, zachtzinnig en zedig, welwillend "en liefderijk zijn; vrij van menige maatschappelijke ondeugd, "zonder dat zij daarom tot de eentonigheid en den ledig"gang van 't oude kloosterleven vervielen; en door onderlinge hulpvaardigheid elkander waarborgende tegen de "armoede en hare vernedering, zonder daardoor het individu "in den oceaan van 't communisme te doen ondergaan." Amsterdam, October 1871. DE HOOP SCHEFFER. DE NIEUWE GEZANGBUNDELS. BIJ DE AA1STERDAMSCHE GEMEENTE INGEVOERD. IJe eerste kerstdag van 't vorige jaar verdient bij de Vereenigde Doopsgezinde gemeente te Amsterdam in herinnering te blijven. In de morgengodsdienstoefening werden voor 't eerst door haar de nieuwe gezangbundels gebruikt, waarop zij jaren lang gewacht, waarnaar zij ook jaren lang reikhalzend had uitgezien, 't Was, naar ik mij verbeeld, geen gemakkelijke taak, die Ds. t. kuiper dien morgen te vervullen had: de vereeniging van de kerstfeeststof met een aanbeveling van den nieuwen liederenschat niet alleen, maar met een opwekking ter waardeering van 't christelijk kerkgezang in 't algemeen, bracht eigenaardige moeilijkheden met zich. 't Is hier de plaats niet te gewagen van de wijze, waarop de feestredenaar de bezwaren overwon, — toch meen ik dat iedere kerkeraad, die deze (of andere) nieuwe bundels in zijn gemeente wenscht in te voeren, wijs zal handelen den dag, waarop de ingebruikname plaats vindt, niet met een of ander kerkelijk feest samen te doen vallen. De viering van den feestdag zou daardoor allicht schade lijden; daarenboven: de Protestantsche kerk is in 't algemeen zoo arm aan feest- en gedenkdagen, en wij Doopsgezinden in 't bijzonder hebben zoo buitengewoon weinig opwekkends bij den eeredienst door ons ffebrek aan kerlcen en orsrels, dat het raadzaam is iedere gelegenheid te baat te nemen, die der gemeente een Zondagmorgen kan verschaften, eenigszins afwijkende van de overigen, die der gemeente een kerkelijk feest bereiden kan! Maar al heeft de kerkeraad der Amsterdamsche Doopsgezinde gemeente hierin een voorbeeld gegeven, dat geen onvoorwaardelijke navolging verdient, — in een ander opzicht heeft hij zich in zake der invoering van een nieuw "kerkboek", den eerbied en de achting van een ieder, die gevoel voor royaliteit heeft, verzekerd. Wie zicli hiervan wenscht te overtuigen, neme kennis van de circulaire den 17nen November des vorigen jaars door den kerkeraad verzonden. Als laatste hoofdstuk van de geschiedenis der invoering des nieuwen bundels in de Amsterdamsche gemeente verdient zij voor de vergetelheid bewaard te worden. Aan de leden der Vereenigde Doopêgezinde gemeente te- Amsterdam. Amsterdam, 17 Nov. 1870. Wij berigten u bij dezen dat, overeenkomstig het besluit oüzer Vergadering van den 22sten September 11., de nieuwe gezangbundels in de ochtendgodsdienstoefening op den eersten dag van het aanstaande kersfeest bij onze gemeente ten gebruike zullen worden ingevoerd. In verband met dit besluit deelen wij u mede dat wij gedurende een bepaalden tijd aan elk lid der gemeente gelegenheid geven, om tegen afgifte van dezen brief, een exemplaar van genoemde bundels te ontvangen. Indien gij van dit aanbod gebruik wenscht te maken, verzoeken wij u dat gij u wilt vervoegen aan het Jrcrk- gebouw onzer gemeente, waar de koster zich gereed zal honden voor het uitreiken van exemplaren, en wel iederen werkdag des morgens van 11—2 uur, van af 1°. December e. k. voor ongebonden, en van af 15 December tot 15 Januarij 1871 voor gebonden exemplaren. Die leden, die van voornemen zijn de nieuwe gezangbundels voor hunne eigene rekening te laten inbinden, worden i erzocht een in losse bladen gevouwen exemplaar aan te vragen. Wij berigten u hierbij, dat de kinderen van leden der gemeente, die bij hun afscheid van de Zondags-catechisatie, bij de prijsuitdeeling der twee laatste jaren, toezegging van een gezangboek hebben ontvangen, van 15 Januarij tot 1 Februarij 18<1 bij den koster aan het kerkgebouw hun gedrukt bewijs tegen een exemplaar der nieuwe bundels kunnen inwisselen, terwijl ook zij, die vroeger een gezangboek tot prijs hebben bekomen en nog geen leden der gemeente zijn, hun exemplaar voor een nieuw zullen kunnen ruilen. Met broederlijke heilbede, enz. Het is zoo; weinig kerkeraden bevinden zich in de gelegenheid om te doen wat de Amsterdamsche vermag, maar zullen wij, al zijn de schatten velen, waarover de Amsterdamsche gemeente beschikken kan, daarom onzen lof ontzeggen aan de wijze, waarop hare opzieners ditmaal de geheele gemeente zonder onderscheid en zonder uitsluiting van iemand, wie ook, hebben willen doen genieten van de gelden, waarover zij 't beheer hebben? 't Zal met deze nieuwe bundels wel gegaan zijn als met alle anderen. Zij zullen wel een alleszins rijke en afwisselende wordingsgeschiedenis hebben doorloopen. Commissiën zullen elkander wel zijn opgevolgd: plannen werden wellicht gemaakt en verworpen, en als men gereed was, zal wel ettelijke malen geklaagd en gezucht zijn over "dat recht van eigendom", waardoor het telkens "onmogelijk bleek te zijn om wederzijdsche belangen en eischen te vereenigen!" 1 Liever evenwel, dan ons in gissingen te verdiepen, slaan wij de voorrede vóór dc beide nieuwe bundels open; zij bevat, helaas! minder, dan men redelijkerwijze zou verwachten er in te vinden. Zij vangt aan met te erkennen, dat in de Amsterdamsche gemeente sinds jaren de behoefte bestond aan andere kerkgezangen dan die zij, van hare vereeniging in 1801 af, onder den naam van "groote en kleine bundel" gebruikt heeft Verder deelt zij mede dat vroegere pogingen, in overleg met een naburige zustergemeente aangewend, voor de Amsterdamsche niet tot gewenschte uitkomst mochten leiden 3, zoodat aan een commissie uit den kerkeraad werd 1 Cf. Haarlemsche bundel, Voorrede, blz. x. 2 De "kleine bundel" is reeds in 't laatst van 1791 ontstaan; de voorrede voor den "groote" is gedateerd 1796. Men vergelijke de voorberichten van beide bundels, en verder Prof. de hoop scheffer's korte geschiedenis van 't kerkgezang onder de Doopsgez. hier te lande (.Doopsgez. Bijdragen, 1865, blz. 67 e. v.). Merkwaardig raag het heeten de woorden uit de voorrede der nieuwe bundels te vergelijken inet het besluit des kerkeraads, den 9'len Oct. 1845 aangaande 't invoeren van den nieuwen dusgenaamden Haarlemschen bundel. Men vindt ze in de verhandeling van Prof scheffek 1. 1., blz. 77. Het besluit was van dezen inhoud: "dat men geen ander en beter gezangboek wenschte noch behoefde en derhalve geen nieuwen bundel wilde opdringen aan de gemeente, welke dien niet begeerde!" opgedragen. 0111 liet beste uit onderscheidene gezangbundels te verzamelen. Een bloemlezing uit den grooten en kleinen bundel, en de dusgenaamde uitgezochte liederen vereenigde zij tot één bundel; een tweede verzameling werd gevormd uit eenigen der evangelische gezangen, eenigen uit den vervolgbundel en sommigen uit de liederen bij de HersteldLuthersche gemeente in gebruik. Met enkele opmerkingen over veranderingen, vooral in de melodie, eindigt het inleidend woord, dat nog deze merkwaardige verklaring bevat: dat de commissie niet vrij was in hare keuze van gezangen uit den grooten en kleinen bundel, daar zij, zonder bepaalde toestemming van den kerkeraad, geen lied geheel mocht voorbijgaan. Slaan we thans 't nieuwe gezangboek zelf open. Reeds terstond missen wij iets, dat ons in een kerkboek toch zeer gewenscht toeschijnt, ja dat wij bijna onontbeerlijk zouden noemen: de opgave der melodieën van de verschillende gezangen. "Wie bekend is met de bezwaren aan 't kiezen van gezangen verbonden in onze kleine gemeenten, die een orgel nog wel voorloopig onder de artikelen van weelde zullen moeten blijven tellen, zal 't met mij eens zijn, dat het ontbreken van een lijst der zangwijzen, bij mogelijke invoering van de nieuwe bundels in andere gemeenten, voormenigen leeraar, vele voorzangers en verscheidene opmerkzame leden een betreurenswaardig gebrek zal blijven. De commissie des kerkeraads heeft toch zeker niet gemeend een arbeid te vervaardigen voor de Amsterdamsche gemeente alleen; wij zouden 't bijna denken, ook door 't opmerkelijke verschijnsel, dat in geen der beide bundels één enkel gezang voorkomt op of bij 't afscheid van een leeraar, terwijl bij gelegenheid van een intrede vijf verschillende gezangen kunnen worden aangeheven. Nog ééne opmerking van algemeenen aard. Het is zeer te betreuren dat wegens de aanzienlijke kosten, daaraan verbonden, in deze uitgave niet het voorbeeld gevolgd is dooide verzamelaars (en gedeeltelijk vervaardigers) van den nieuwen Haarlemschen bundel, om bij liet alphabetiseh register van de eerste regels der gezangen, een ander te voegen van de eerste regels van alle verzen: een gezangboek wordt daardoor, vooral voor huiselijk gebruik, aanmerkelijk in waarde verhoogd. Lit den grooten bundel zijn opgenomen 69 gezangen en dus 90 als ongeschikt ter zijde gelegd. Wij verheugen er ons over dat alzoo bijna tweederden gewogen — maar te licht bevonden zijn. Had men niet meer kunnen prijs geven ? Wij denken bij die vraag aan de voorrede en meenen dat de bepaling des kerkeraads het "deleatur" deicommissie vaak teruggehouden zal hebben. Zoo misten wij gaarne o. a. n°. 09 (gr. b. 100), n°. 70 (gr. b. 101), n°. 108 (gr. b. 21), n°. 115 (gr. b. 29), maar hadden daarentegen b. v. behouden wenschen te zien o. a. gr. b. 77 (met eenige wijziging, b. v. gelijk 't als n°. 10 in den Haarlemschen bundel is opgenomen); gr. b. 153 (gewijzigd). Hoe t zij, bijna niet een is onveranderd opgenomen; verscheiden zijn verkort, meest allen gewijzigd. De voornaamste verbeteringen laten wij hieronder volgen, terwijl wij de eerste regels der gezangén, gekozen uit den gr. b., opgeven, zoo als zij daar voorkomen. Hoe snel vervliegt dit wisselvallig leven. Hij weene, die op aard zijn hoogst geluk ziet groeijen (verkort), De zon hervat haar wentelbaan, Weder is een jaar vervlogen (verkort), (iod zij de eer, o dankbre broeders. Het begin in de nieuwe bundels staat nog boven de verbetering reeds door de Haarlemsche verzamelaars aangebracht. Het luidt .- Laat het dankbaar feestlied schallen: Halleluja, God zij de eer: Met genadig welgevallen Ziet Hij op zijn kindren neer! De voorstelling van God vóór de schepping der menschen en van den juichenden Adam met zijn gade, is natuurlijk geschrapt. 't Was stil in Bethlem's needrig oord (behalve vs. 7), O Middelaar, gij trekt ons hart naar boven, Heilig, heilig, heilig Koning (behalve vs. 2), Welk droevig schouwspel treft onz' oogen (behalve vs. 2, 3 en 7), Ach ziet den mensch, ach ziet (behalve vs. 3' en 4"), 'I Is volbragt, gij sterft, o Heiland! Dit schoone gedicht van den Amsterdamschen predikant a. ii. van gelder is op sommige plaatsen allergelukkigst gewijzigd en verbeterd. De regels: 't Is volbragt! en nu is 't einde Jezus! van uw lijden daar, Maar ook 't einde van het woeden Eener doll' ontmenschte schaar! luiden in de nieuwe bundels: ,'t Is volbracht, volbracht uw lijden! Haast grieft lT geen spotkreet meer. Rn op U, den man der smarte, Daalt de rust na 't strijden neer '. 1 De uitdrukking "haast" vind ik hier minder juist. Ik wilde lezen: 't Is volbracht En TT grieft geen spotkreet meer, Want op U, enz. vs. i en 6 zijn weggelaten en 't begin van vs. 5 is aldus veranderd: 't, Is volbracht! nu heft (ie zondaar In geloof het hoofd omhoog, Juicht van 't juk der wet ontslagen, Dat hem diep ter nederboog. De aanhef van vs. 7 is verbonden aan 't slot van vs. 8, zoodat lb en 8a vervallen zijn. Men ziet het — hoe vaak de commissie eene verbetering opnam, reeds te vinden in den Haarlemschen bundel (trouwens een natuurlijke zaak, want zij bearbeidde bijna 'tzelfde veld reeds 20 jaren geleden), — bij dit gezang heeft zij de Haarlemsche commissie verre overtroffen. Jezus! U zij lof gezongen (hier en daar veranderd), O Middelaar, wat was Uw liefde groot. De "razende gedrochten" van vs. 2 zijn weggejaagd: waarom is 't geheele vers niet weggelaten? De weinig fraaie regel: "Barabbas had het kruis, niet Gij, verdiend," even als 't begin van vs. 9: Aeh, werdt gij, door een blind en spoorloos rot. In kennis, deugd en eer te diep verbasterd, O Jezus, in Uw ambten stout gelasterd, en andere regels meer wettigen het verlangen, dat de kerkeraad had mogen besluiten dit gezang niet te doen opnemen. O zaalge morgenstond, Gaan wij op 't graf van Jezus weenen, O christnen, looft den Heer der Heeren (alleen vs. 8 en 9), Juicht, o christnen, Jezus leeft (met weglating van vs. 4 en 5), Gij hebt dan Uw strijd volstreden, Dringt, dringt met uw geloovig oog, 10 Zingt, christnen, zingt tot Jezus eer (behalve vs. 3, 4, 5, 6, het verhaal van 't gebeurde op 't pinksterfeest), IJ vriend, des zondaars, heilgezant (behalve vs. 4), Zie' neer, o God, o hemelmajesteit, Gij naamt o God verlegen zondaars aan, Laat ons, Christnen, thans gedenken (behalve vs. 2), O Jezus, die voor ons" gestorven, De hooge feestdag is nabij (behalve vs. 5), Liet gij door Uw trouwe boden (behalve vs. 1 en 4), Herdenkt, o dischgenooten, Mijn ziel, rijs op, verheug u in het licht, U zij de dank, o Opperheer, Zouden onze feestgezangen (behalve vs. 4 en 5), Hoe duur zijn wij aan U verbonden (behalve vs. 3). Het 4de vers is, in navolging van den Eemonstrantsehen bundel, uitmuntend aldus veranderd: Leid, trouwe Vader! onze schreden, En doe ons met vernieuwde kracht Ons leven in Uw dienst besteden, Zoo wordt Uw wil door ons volbracht. Sterk ons geloof, bestuur ons pogen, Dat nimmer onze trouw bezwijk'! Leer ons hier wandlen voor Uwe oogen Als burgren van Uw koninkrijk. Nu heff1 mijn ziel een heilig danklied aan! God, ontzaglijk Albestuurder! (behalve vs. 4). In plaats van: "God, dien 't heir der cherubijnen" enz., had ik hier, even als in den Haarlemschen bundel, hopen te vinden: "God dien 't lied der Englenkoren." Geducht, rechtvaardig Alvermogen, Jezus, onze blijde toon, Gezegend is de menschenvriend (behalve vs. ï, 3, 4, 6, 7 ^n 8). Hoe glansrijk aller ■ heemlen Heer (helaas, waartoe nog in vs. 5 die statelijke maan ?) Welk stervling, o Voorzienigheid. Een gelukkige verandering in vs. 5 is deze: Eerlang zal voor 't verhelderd oog Zich heel Uw raad ontvouwen; Dan wisselt, wat verdwijnen moog, Gelooven met aanschouwen; Dan is de laatste vraag beslist, De laatste traan van 't oog gewischt, En 't leven eindloos danken. God, onnadenkbaar in bestaan, 't Groot heelal verbreidt Uw eer, Des zwakken stervlings lied, Uwe goedheid, God der liefde, Barmhartig God! hoe eindloos goed (met enkele wijzigingen), God is waarachtig en getrouw. De 4 laatste regels van vs. 1 luiden thans: Luid klinke dan ons jublend lied: Uw waarheid blijft en wankelt niet; Daar iedere beloftenis In Christus ja en amen is. Eeuwig' eer en dank zij God, Jezus, Jezus, menschenminnaar (behalve vs. 2, 3 en 4), In Jezus is 't volkomenst beeld, O Jezus, dierbre liefdebron! De verandering van vs. 5 mag inderdaad goed geslaagd heeten. Men vergelijke kasteleyn's woorden met deze: O Liefde, wier onbluschbre gloed Zijn koesterende stralen In 't U geheiligde gemoed • 10* Op ons gebed doet dalen, Gij, niets dan Gij, verleent ons kracht, Gij zijt in 's levens strijd de macht, Waardoor wij zegepralen. Juich, o raensch, juich in uw lot (vs. 3, 4 en 5 zijn weggelaten), Al 't menschelijk geslacht. De regels: Geluk, o kindren Gods! Het ongeloof ten trots, Blinkt d' eernaam van den christen, zijn vervangen door de zooveel beteren: Dat vrij de wereld spot'! Welzalig 't kind van God, Welzalig is de christen! Komt, christnen! zingen wij Gods lof! Broedren, wij die ons beroemen, U God! oneindig wijs en goed (behalve vs. 7), Hoe heilrijk, hoe verheven, Alwetend, heilig God! zoo G' in 't gericht wilt treden (behalve vs. 2), Hoe zalig Vader! is ons lot, Zouden wij met blijde klanken (behalve vs. 3), Welk een voorrecht God te dienen (alleen de beide eerste verzen), Dikwerf is d* aard' een tranendal (alleen vs. 4 en 5), Houdt vrij in 's levens wisselloop, Geen zachter balsem voor het hart (behalve vs. 1), Schoon om ons heen de rampen woeden. (Liever had ik de volgende regels gelezen: En niets dan smart de smart verpoost, Wij dragen ramp en tegenspoeden, Daar ons God's vrede 't hart vertroost!) I'eschikker van ons lot! U wijden w' onze zangen, vb. ;i viel weg: de 4 laatste regels van vs. 4 luiden thans: l>lijve onze ziel op Hem gericht, Dan ziet ons oog, door Hem verlicht, Bij hemelsch heil ook aardschen zegen, Van U, o God! om niet verkregen. in plaats van zoo als vroeger: Hem zondt G' op aard, en Golgotha Werd straks een Eden; teelde dra Bij hemelsch heil, ook aardschen zegen, Hoe groot is 't. heil door ons verkregen! Wat zijn schatten? wat is eer? (alleen de beide laatste verzen: Leer ons algenoegzaam God, enz.), Ja zwakk' en broze sterveling! (behalve vs. 8), Ik leef, maar zal eens sterven, Deze wereld gaat voorbij (met weglating, even als in den Haar- lemschen en den Vervolgbundel, van vs. 4 en 5), O Jezus, groote Zoon van God! (behalve vs. 4). Uit den kleinen bundel, bestaande uit 68 liederen, zijn 36 overgenomen. Eenige zoo als n°. 30 (kl. b. 8), n". 53 (kl. b. 16), n°. 68 (kl. b. 30) hadden zonder schade als onbruikbaar ter zijde gelegd kunnen worden: toch zijn gelukkiger wijs de meest sinakeloozen weggelaten, zooals b. v. het verhaal van 't laatste oordeel (kl. b. n°. 32), terwijl even als in den iïaarlemschen bundel van gezang 46, met terzijdestelling van de aanspraak aan Pilatus en 'tgeen daaraan voorafgaat, de waarlijk schoone regelen behouden bleven: Zoon van God, ja gij zijtkoning! enz. Evenzoo is n°. 10 "geloof" dat in den kleinen bundel uit 8 verzen bestond, in den nieuwen tot het laatste tweetal beperkt, en bestaat dus (n°. 43) thans uit de regelen: Geef dat we o God aan U verbonden, enz. De drie "zuchten" van b. de bosch (n°. 16 zucht om vergeving, 17, zucht om verlichting, 18, zucht om versterking) zijn veranderd in twee "beden," (n°. 53 bede om vergeving, n°. 54 bede om kracht): behalve 't reeds vermelde lied (?) van asschenberg (n°. 10) vinden wij in de nieuwe bundels de "overdenking des doods" (kl. b. 30) en de "opstanding uit de dooden"' (kl. b. 31), waarvan 't eerste strekken kan als proeve, hoe ook uit den kleinen bundel verscheidene liederen veranderd, gewijzigd en verbeterd zijn. Gezang 30 uit den kleinen bundel luidt: en is geworden: 1. Geboren om te sterven Moet ieder, wie hij zij, Het lieve leven derven, De dood laat niemand vrij, Noch wijsheid, noeh vermogen. Noch kunstfaam ziet hij aan. Hij kent geen mededoogen, Niets kan zijn vuist weerstaan li. Hij spaart geen grijze hairen, Eerwaardig door de deugd; Geen kracht in'tprilstderjaren, Wier bloei elks hart verheugt Benauwdheên, ziekten, pijnen, 1. Geboren om te sterven Moet ieder, wie hij zij, Het lieve 1 leven derven, De dood laat niemand vrij, Noch wijsheid, noch vermogen, Noch kunstroem ziet hij aan, Hij kent geen mededoogen, Wie kan zijn kracht weerstaan ? 2. Hij spaart geen grijze haren, Eerwaardig door de deugd, Geenkrachtin'tprilstderjaren, Geen pas ontloken jeugd. Ontelbaar zijn de wegen, 1 Dat "lieve leven" wil mij niet recht aanstaan. Ik las liever: "geboren om te sterven, moet ieder wie hij zij, ten laatste 't leven derven," of iets dergelijks. 