Een ecclesiologie van de kleine gemeente
An ecclesiology of the small congregation The birth of the small congregation involves the calling of people, who 
are touched and are taken up in a mystical way into a movement that 
follows Jesus. In this way, members are introduced to another dimension 
underlying day to day life. With regard to the postnatal development, the 
quantitative increase or decrease of the congregation is considered. There are many reasons why people may join or sever themselves from a 
congregation but, in this regard, the relationship with God is fundamen-
tal. The qualitative development of a congregation relates to the inter-
play between context and calling on the one hand, and on the other, 
context and Christian tradition. Questions from own ranks as well as 
from outsiders may refer to the realization of the congregation’s calling 
and the meaning of tradition in a particular context. These questions 
may lead to renewal. An ecclesiological meditation is incomplete if 
factors retarding the growing and learning process are disregarded. Attention to factors promoting such a process gives ground thereto. In 
this regard group dynamic analyses are helpful. Een ecclesiologie van de kleine gemeente H P de Roest1
(Universiteit van Leiden) 1  Lid van Homlit, Departement Praktiese Teologie, Universiteit van Pretoria. 1 
INLEIDING Voor een ecclesiologie van kleine gemeenten lijkt het mij een heilzame 
oefening die aan alle bezinning vooraf dient te gaan om eerst de ogen te 
richten op het moment waarop er met grote vreugde meegedeeld kan 
worden: ibi ekklesia! We steken bij deze praktisch-ecclesiologische 
reflectie op de kleine gemeente dus niet van wal bij de geloofspraktijk 
en de geloofs-communicatie van een kleine gemeente waarnaar we 
empirisch onderzoek kunnen doen, maar we vangen aan bij het geheim 
dat een gemeente gemeente doet zijn. Ondanks het grote belang van 
sociologisch onderzoek voor de praktische ecclesiologie zetten we niet 
in bij culturele processen van modernisering en individualisering en ook 
niet bij het proces van de secularisatie. De dominerende invloed van 
economische en politieke processen heeft onze aandacht, maar in de 
praktische ecclesiologie dient het uitgangspunt elders te liggen. Even-
eens is het belang van de groepsdynamica voor een bestudering van de 
processen binnen een kleine gemeente ontegenzeggenlijk groot. Dit 
vakgebied vormt een belangrijke Fundgrube voor een ecclesiologie van EEN ECCLESIOLOGIE 40 de kleine gemeente. Met overtuiging kies ik echter als eerste stap voor 
een bezinning op de geboorte van een christelijke gemeente: het aller-
kleinste, prille begin. Het zal eerst moeten gaan om de centrale inspi-
ratie van de gemeente en daarmee om het hart van de ecclesiologie. Macro- en mesosociologische analyses kunnen niet buiten beschouwing 
blijven, maar een praktische ecclesiologie begint haar analyse op het 
microniveau, het niveau waarop een christelijke gemeente ontstaat. Een 
inzet bij dit begin kwalificeert de praktische ecclesiologie van meet af 
aan als een praktisch-theologische discipline. 2 
ECCLESIA NATA EST Ubi Christus, ibi ekklesia (Luther 1930:54). Indien dit adagium van 
Maarten Luther het Leitmotiv vormt voor een ecclesiologische bezinning, 
wordt de allerkleinste kerk reeds bij twee mensen gevormd. Goed-
beschouwd vindt een dies natalis van een gemeente plaats in de ontmoe-
ting tussen twee mensen die Christus ter sprake brengen. Het kan zijn dat 
twee mensen in de verwoording van hun geloofservaringen naar Hem 
verwijzen en aldoende van Hem getuigen. Er kan een besef zijn te ver-
keren in de aanwezigheid van de Levende. Het is mogelijk, dat er verteld 
wordt over het gegrepen zijn door de teksten waarin Christus de centrale 
figuur vormt. In elk geval geldt: waar het Woord klinkt, waar de Maal-
tijd wordt gevierd kan Christus het hart, maar ook het verstand aanspre-
ken. Telkens wanneer twee mensen onder de belofte van deze “aan-
spraak” samen komen, kan het geschieden dat een kerk, een kerkje, een 
“klein kuddeke” (Statenvertaling) ontstaat. Christus vormt het Tegen-
over, de “onherleidbare inspiratie” van de christelijke gemeente. Waar 
Hij een spoor achterlaat vinden mensen een weg. Gebruikmakend van de 
metaforiek uit het gedicht Het uur U van Martinus Nijhof kan men 
zeggen dat de straat waar Christus is voorbijgegaan, waar hij de hoek om 
is gegaan - daarbij een spoor van levendige verwarring achterlatend, - 
dat de straat de geboortegrond van een gemeente kan zijn. Schaduw-
lopend gaan de kinderen Hem achterna. Aldus, waar twee of drie in 
beweging komen, - die net als de Emmaüsgangers komen tot een schok 
van herkenning - kan het voldoende zijn om een gemeente van aange-
sprokenen, van geroepenen te vormen: Ubi Christus fuit, ecclesia 
nascitur. Ubi Christus, ibi ekklesia. De gemeente als intrige á trois 
(Levinas), met andere woorden hoe klein ook (!), ontstaat door en leeft 
van het in relatie staan tot het geheim van een persoon, een Volkomen 
Ander die de leden van de gemeente raakt en aanspreekt. Vóór de formu-
lering van de geloofswaarheden, vóór alle normen en waarden, vóór alle 
liturgische expressies, gaat het om de existentiële relatie tot die ene 
mens, Jezus Christus. Hij identificeert de mensen die tot hem behoren. ISSN 0257-8891 = VERBUM ET ECCLESIA 24(1) 2003 41 Zij weten zich door Hem bemind en geroepen en zij tooien zich met Zijn 
Naam. 3  In een franse doopcatechese lezen we: “Un chrétien a quelqu’un qui entend un 
appèl et qui essaie de répondre”, vgl Ravestein (1999); Dingemans (2001). De gods-
dienstsocioloog Dekker (2000:108) stelt, dat “christenen mensen zijn die geraakt 
zijn door de boodschap van het evangelie en die zich daaraan ook wat gelegen willen 
laten liggen”. 2  Dingemans (2001:565) spreekt bij voorkeur van roeping. Hij schrijft: “Het eerste 
wat men van de geloofgemeenschap kan zeggen, is dat ze bestaat uit mensen die 
geroepen (klètoi) zijn”; verder zie: Van de Beek (1987). 2 
ECCLESIA NATA EST En al weten zij zich daar soms ook door in verlegenheid gebracht 
en houden zij, met de woorden van gezang 439 van het Liedboek van de 
Kerken “wat hun door de Koning des Lichts is gegeven teder naar 
binnen gekeerd”, christelijk geloof is vóór alles, door Christus aange-
sproken zijn2. Het is een besef van overgave, ja een ervaring door Hem 
gegrepen te zijn. In het wordingsproces van de gemeente zijn er dan ook 
telkens die momenten, waarin mensen door Christus worden geraakt. De 
realiteit van de communio cum Christo draagt de gemeente. Waar de 
beleving van dat geheim en de ontmoeting met deze vreemdeling uit-
blijft, kan men organiseren wat men wil, maar komt er niets in bewe-
ging. Het begint met aangesproken worden3. De nieuwtestamentische vertellingen die hiervan gewag maken 
zijn eensluidend op dit punt. Zo zijn er na de toespraak van Paulus op de 
Areopagus in Athene twee mensen, een man en een vrouw, Dionysius en 
Damaris geheten, die tot geloof komen, (vgl Hand 17:34 (NBV)). Bene-
vens enkele anderen, wordt er aan toegevoegd. En de volgorde in de 
gebeurtenissen is hier én overal: eerst luisteren, aangesproken worden, 
zich uitgedaagd weten door de woorden, geraakt worden door de bezie-
ling, de authenticiteit, de communicativiteit van de getuige en via zijn of 
haar getuigenis gegrepen worden door Christus zelf. Vervolgens komt de 
actieve respons: geloven. Tenslotte komt het tot een gearticuleerd ver-
langen om gedoopt te worden. Eerst komt het gehoor, de stem in het 
hart, vervolgens het actieve antwoord en uiteindelijk de inlijving. Daar-
mee wordt een nieuw begin gemarkeerd. Als pasgeboren kinderen (qua-
simodo geniti) vangen nieuwe christenen aan met een nieuwe stijl van 
leven, waarbij ze in eerste instantie zingend uitdrukking geven aan hun 
vreugde en dankbaarheid. Er wordt gezongen van het geheim van die 
nieuwe Godservaring. Wanneer we met een archeologische blik kijken 
naar de verschillende lagen in het Nieuwe Testament dan zien we in de 
diepste, alleroudste tekstuele laag enkel een paar eenvoudige hymnen. Tussen de grote lappen tekst, met verhalen, getuigenissen, vermaningen, 2  Dingemans (2001:565) spreekt bij voorkeur van roeping. Hij schrijft: “Het eerste 
wat men van de geloofgemeenschap kan zeggen, is dat ze bestaat uit mensen die 
geroepen (klètoi) zijn”; verder zie: Van de Beek (1987). EEN ECCLESIOLOGIE EEN ECCLESIOLOGIE 42 verklaringen en raadgevingen vinden we kleine, korte liederen, over die 
ene mens en zijn geheim. Het geheim van zijn leven, sterven, verhoging. Een geheim dat mensen niet onberoerd liet, waar ze samen zingend van 
wilden getuigen en dat een telkens terugkerend appèl op hen deed om 
hun leven te veranderen en vorm te geven naar zijn wil. In een wereld 
die zinderde van de religiositeit was een zingende gemeenschap geboren: 
de huisgemeente. Vanaf haar geboorte bezingt deze gemeente haar 
geheim in haar liederen, hymnen en psalmen: “Het geheim van de 
gemeente komt eerst aan het licht wanneer de mensen voor een ogenblik 
ophouden tegen elkaar te praten en beginnen samen te zingen voor Gods 
aangezicht” (Den Dulk 2000:197). In het lied bezingt de gemeente 
Christus. In haar openbare samenkomsten houdt zij de lofzang gaande en 
geeft zo uitdrukking aan haar belijden. De christelijke gemeente is een 
zingende gemeente en zij zingt omdat ze niet anders kan. Een gemeente 
die niet zingt is geen gemeente4. Plinius de Jongere, strafpleiter en de homo litterator van zijn 
dagen, schrijft in een brief aan keizer Trajanus hoe hij bij strafzaken 
tegen de leden van deze huisgemeenten verneemt wat hen wordt 
aangerekend: “Het is hun enige toppunt van schuld, dat ze gewoon zijn 
om op een vastgelegde dag voor het daglicht bijeen te komen en liederen 
te zingen voor Christus alsof die een god is (Christo quasi Deo), in twee 
koren, en om zich dan in één of andere eedformule te verbinden, om 
geen diefstal, roverij of overspel te bedrijven, om geen trouw te bescha-
men, en geen in bewaring gegeven geld te weigeren als het wordt terug-
gevraagd. Wanneer dat is gebeurd is het de gewoonte om uit elkaar te 
gaan en opnieuw bijeen te komen om het avondeten te nuttigen, alle-
daags voedsel.” En hij vervolgt: “Velen van alle leeftijden, van alle stan-
den en zelfs van beide geslachten worden gedagvaard en zullen gedag-
vaard worden. Over de steden, de dorpen en zelfs over het platteland 
heeft de besmetting van dit bijgeloof zich verspreid” (Plinius, Ep. X, 96, 
7 & 8; vgl Den Dulk 2000). De oudste lagen van het Nieuwe Testament 
laten de liederen zien van de samenkomsten van deze kleine “eedgenoot-
schappen”. De vele beelden, metaforen van de christelijke gemeenten, vinden 
we wanneer we iets minder diep spitten. 4  Voor Barth (1959:994) komt het ook op de aard van dat zingen aan! Wanneer de 
gemeente meer “zucht en steunt” (seufzt und brummt) dan dat zij zingt, is zij kenne-
lijk niet zeker van haar zaak en hoeven we ook geen hoge pet op te hebben van haar 
getuigenis en dienst. EEN ECCLESIOLOGIE De huisgemeenten worden 
bijvoorbeeld beschreven als brieven van Christus, als zijn aanbevelings-
brieven onder de mensen. Als zijn postiljons d’amour. Volgens Paulus is 
Christus voor de gemeenteleden hun levende Geliefde, zo intens met ISSN 0257-8891 = VERBUM ET ECCLESIA 24(1) 2003 43 Hem verbonden dat zij geacht worden zijn lichaam uit te beelden en uit 
te spelen in de wereld, in de wereld die zij beschouwden als het theater 
van de glorie van God. In Paulus’ brieven ligt in de uitwerking die hij 
geeft van deze favoriete metafoor van de gemeente als lichaam van 
Christus het accent op de onderlinge samenhang en verbondenheid van 
de leden en de noodzaak tot samenwerking (1 Cor 12). Ieder telt voluit 
mee, man of vrouw, barbaar of scyth, slaaf of vrije, jood of griek. Omge-
zet in moderne taal is de gemeente als lichaam van Christus een orga-
nisch, poreus en doorlaatbaar verband van differenties als het gaat om 
gender, ethniciteit, sociale klasse, status en religieuze achtergrond. Fundamenteel voor deze gemeenschap is “equal regard” en “mutuality” 
(Browning 1991). Het gaat om een liefdevolle aanvaarding, van de ander 
die tot uiting komt in wederkerigheid en wederzijds respect. Met de 
erkenning van de ander als ander, die er volledig bijhoort, vormt zich uit 
de onderlinge relaties van de “aangesprokenen” een gemeenschap, die – 
voeg ik er aan toe – door Christus wordt gekwalificeerd als een gemeen-
schap die, net als Hij, de onaanraakbaren aanraakt, de onaanzienlijken 
aanziet, de onhoorbaren hoort, de verlamden in beweging brengt en de 
gebrokenen heelt. Deze gemeenschap is een dienende gemeenschap, met 
hoofd en hart en handen verbonden met de mensen om wie het Hem 
ging. Deze gemeenschap is een hopende gemeenschap, uiterst sensibel 
om de tekenen waar te nemen van de komst van het Rijk van God, dat 
door Hem werd aangekondigd. Ik rond deze paragraaf af. Bij de geboorte van een christelijke 
gemeente gaat het om de roeping, het aangeraakt worden, het op mys-
tieke wijze opgenomen worden in de beweging van de navolging van 
deze mens. Zijn gelaat leidt de leden van de gemeente binnen in een 
andere dimensie, vóór zonsopgang, voorafgaand en ten grondslag aan het 
alledaagse bestaan. 3 
POST-NATALE ONTWIKKELING De geboorte van de gemeente vond destijds en vindt nu nog altijd plaats 
met “twee of drie” “aangesprokenen”. oe komt het daarna tot ontwik-
keling, tot groei of juist afname in kwantitatieve zin? In de lijn van het 
voorgaande is het antwoord eenvoudig. De actuele ontwikkelingen in 
vele gemeenten en parochies laten zien: wie zich door Christus laat 
aanspreken, haakt aan. Wie zich door Christus niet langer laat aan-
spreken, haakt af. Zo kunnen er tegenwoordig door iemand talloze rede-
nen worden genoemd om mee te gaan doen: een ervaring van in-de-
gemeente-opgenomen-worden, een ontdekking erbij te horen, een bele-
ving van gastvrijheid of een existentiële ervaring gekend en erkend te 
worden. Het kan ook gaan om de liederen, de ruimte van het kerkge-
bouw, het opademen en tot rust komen in de liturgie, de zeggingskracht EEN ECCLESIOLOGIE EEN ECCLESIOLOGIE EEN ECCLESIOLOGIE 44 van de bijbelse verhalen, de verbinding die gelegd wordt met de moeiten 
en de vreugden van het alledaagse leven, de betrokkenheid op maat-
schappij en cultuur. In de keuze voor een specifieke gemeente of paro-
chie verraadt zich bovendien een aangesproken zijn door de accenten 
van een theologische traditie. Al deze factoren die mensen noemen 
kunnen een stimulerende kracht zijn in de motivatie om aan te haken. De 
relatie met God, met het appèl en de troost, de challenge and comfort of 
Christ is daartoe uiteindelijk echter fundamenteel. Er kunnen eveneens 
talloze redenen worden genoemd om af te haken: de ervaring er niet 
langer bij te horen, de ervaring over het hoofd te worden gezien, de 
manier waarop besluiten zijn genomen, de leiding die geen aandacht 
toont, de taaie structuren, de identiteitswijzigingen van de gemeente, het 
gebrek aan inzet van mensen, etc. Wanneer echter de liturgie geen 
zeggingskracht meer heeft, de preek geen verbinding meer maakt met de 
hoorders, de bijbelse verhalen hun betekenis verliezen, mensen geen 
verbinding meer ervaren met God, met Christus, dan haken ze uitein-
delijk af. Bij een uitschrijving als lid van de gemeente is dat het dan ook 
precies wat mensen zeggen: “Het zegt me niets meer”. Het enige, dat je 
als leden van een christelijke gemeente dan ook kunt doen om mogelijke 
“aanhakers” te interesseren is door, net als in de dagen van Plinius, 
contact te maken door herkenbaar aanwezig te zijn. Het gaat om het 
zichtbaar, hoorbaar, door anderen ervaarbaar, van Christus getuigen5. 5  “In het gereformeerde milieu waarin ik ben opgegroeid (…) waren mensen te 
vinden, en niet zo weinig, die – voor mij – herkenbaar waren als kinderen van God. 
Die met hem omgingen, zijn woorden opvingen, zijn daden deden. In wie ik de rabbi 
van Nazareth terugzag. Die, zoals de bijbel dat uitdrukt, ‘wandelen als kinderen van 
het licht’. Door hen ben ik gebleven”, zie:  Van de Beukel (1990:138). 3 
POST-NATALE ONTWIKKELING Het enige dat je als leden van de gemeente kunt doen om in contact te 
blijven met mogelijk “afhakers” is in gesprek te blijven. Er dient een 
vorm van contact te zijn met alle leden, waardoor kan worden gesig-
naleerd waar zij naar verlangen, wat zij te bieden hebben en wat zij 
nodig hebben, (vgl Dekker 2000:214). Het door Christus aangesproken zijn en de ervaring door Hem te 
zijn bevrijd leidt onontkoombaar tot een andere wijze van leven, waarin 
woorden en daden naar Hem verwijzen. Sterker nog, juist het getuige 
zijn maakt een mens tot christen (Barth 1959:782) en in deze dienst van 
het getuigen weet een christen zich met allen die zich door Christus 
geroepen weten verbonden. De acte van het getuigen vindt plaats in 
openbare samenkomsten, zoals de kerkdienst, maar idealiter gezien 
vooral in het alledaagse leven. De betrokkenheid op Christus zal, hoe 
gevarieerd deze ook wordt beleefd en vormgegeven, op zijn minst enige 
betekenis hebben in de werkelijkheid van alledag. ISSN 0257-8891 = VERBUM ET ECCLESIA 24(1) 2003 45 Een gemeente van “twee of drie of meer” vormt geleidelijk een 
groep, die het geloofsleven van de enkeling ondersteunt. Volgens vele 
sociologen heeft geloof sociale ondersteuning nodig om enige duurzaam-
heid en stabiliteit te verkrijgen. Een groepje of een groep gelovigen biedt 
deze ondersteuning. Essentieel voor het vervullen van deze functie is 
vervolgens dat er in de gemeente ontmoetingsplaatsen zijn en de leden 
van de groep daaraan deelnemen. Naast liturgische vormen en hande-
lingen, waarin de leden van deze mini-gemeente God en elkaar zoeken, 
kunnen gaandeweg gespreksgroepjes de geloofsoriëntatie vergemakke-
lijken en verdiepen. Ethische bezinning kan een plek krijgen in een 
moreel beraad, als een vorm van nadenken over de samenleving en de 
cultuur. Gaandeweg, naarmate de gemeente groeit, kan ook gemeen-
schapsvorming in kleinere groepen plaatsvinden. De binding aan de 
gemeente kan op verschillende wijze gestalte krijgen. Deze manier van 
doen is in overeenstemming met een praktijk, waarbij mensen selecte-
rend omgaan met het aanbod van de verschillende gemeenten die zich in 
hun omgeving hebben gevormd. Mensen organiseren tegenwoordig hun 
geloofsleven op een “modulariserende” wijze, waarbij zij uit een breed 
en gevarieerd aanbod aan componenten een op de persoonlijke behoeften 
toegesneden geheel samenstellen. Concreet, mensen wonen in de ene 
gemeente een kerkdienst bij, gaan naar de cantorij in een andere gemeen-
te en vallen onder de pastorale verantwoordelijkheid van een volgende 
gemeente. 3 
POST-NATALE ONTWIKKELING In elk van deze bijeenkomsten ondervinden ze, in meerdere of 
mindere mate, gemeenschap. Ten aanzien van de aard van deze gemeenschap, waarvan we nog 
altijd in weerwil van sociologische reserves durven spreken, is bijbels-
theologisch gezien een gevarieerde typering mogelijk. Vanuit een eccle-
siologische interesse zien we in het Nieuwe Testament dat het komt tot 
allerlei vormen van gemeenschap. Wanneer we de gegevens over de 
samenkomsten van de huisgemeenten in vogelvlucht overzien én vervol-
gens samenvoegen, ontstaat het volgende beeld. In de samenkomsten van 
een gemeente komt het tot een gemeenschappelijk luisteren naar de stem 
van de Roepende (luistergemeenschap). In (én na afloop van) samen-
komsten komt het tot een persoonlijke toeëigening van hetgeen is 
gesproken en ervaren (interpretatiegemeenschap). Het komt tot gemeen-
schappelijk getuigenis aangaande Christus en een opwekking tot geloof, 
hoop en liefde. Hierin wordt een gemeenschappelijk, menselijk antwoord 
op het Woord van God uitgedrukt (getuigende en belijdende gemeen-
schap). Er geschiedt een wederzijdse erkenning van de gedoopten als 
elkaars broeders en zusters, waarbij men elkaar vertrouwen schenkt 
(doopgemeenschap). In het bijzonder bij de voorbereiding van en de 
viering van het Heilig Avondmaal wordt de gemeenteleden iets onthuld 
en ontvangen van ’s mensen bestemming: het eeuwige leven, het leven EEN ECCLESIOLOGIE EEN ECCLESIOLOGIE 46 in de geborgenheid en heerlijkheid bij God (maaltijdgemeenschap). In de 
gemeente komt het tot gemeenschappelijk gebed (gebedsgemeenschap). In samenkomsten en in het pastoraat beleeft de gemeente de bediening 
van de verzoening (verzoenings-gemeenschap). De gemeente weet zich 
omringd door een “wolk van getuigen” (gemeenschap der heiligen). De 
gemeente weet zich geïnspireerd tot de dienst aan elkaar en de wereld 
(diaconale gemeenschap). Naar buiten toe, naar de wereld, vormen 
openbare samenkomsten van de gemeente een zichtbare manifestatie van 
de communio cum Christo. De gemeente – hoe klein ook - beseft door op 
deze manier samen te komen dat zij zich van de wereld onderscheidt, 
maar zij realiseert zich bovendien dat zij daarmee duidelijke contouren 
geeft aan tijd en ruimte. Hoe komt het tot ontwikkeling van de gemeente in kwalitatieve 
zin? Na de geboorte vernieuwt een gemeente, groot dan wel klein, haar 
communicatieve identiteit in een leer- en groeiproces, (vgl De Roest 
1998). Nadere beschouwing leert, dat het in dit leerproces telkens gaat 
om de noodzaak om een antwoord te formuleren en een besluit te nemen 
ten aanzien van een tot de gemeente komend appèl, (vgl De Roest 
2000:138). 3 
POST-NATALE ONTWIKKELING De gemeente heeft een appèlstructuur, (vgl Hoedemaker 
1981:28 en 41; verder: Dingemans 2000:564v). Steeds opnieuw worden 
er aan de gemeente vragen gesteld, uit haar eigen midden, maar ook door 
buitenstaanders die bepalend zijn voor de context waarin de gemeente-
leden trachten getuige van Christus te zijn. Vragen krijgt de gemeente 
echter ook op haar agenda door de Schrift, evenals door de traditie 
waarbinnen zij haar plaats wil innemen. Gestolde antwoorden ten 
aanzien van bijvoorbeeld de vormgeving van de eredienst, de inrichting 
van de liturgische ruimte, de inhoud van het getuigenis, etc., maar ook 
gestolde opvattingen over de relatie tot de samenleving (dichtbij of ver 
weg), gestolde visies op het christelijk handelen, gestolde opvattingen 
over de gemeente, worden door een enkele vraag vloeibaar gemaakt, (vgl 
De Roest 1998:62v). Wat op het ene moment in een gemeente nog 
vanzelf spreekt, kan door een enkele vraag in beweging komen. Goedbeschouwd ontwikkelt een gemeente haar identiteit precies in dit 
voortgaande proces van stollen en weer vloeibaar worden en weer 
stollen. We zeggen kunnen hetzelfde ook in een ander taalveld zeggen. Een gemeente ontwikkelt, construeert en reconstrueert, haar identiteit en 
de daarmee verbonden handelingen en vormgevingen, principieel (letter-
lijk: vanaf den beginne!) en structureel, in relatie. Allereerst is er de 
relatie tot haar Heer, die haar aanspreekt als de Gekruisigde, de Opge-
stane, haar Leidsman en Lotgenoot. Daarnaast is er in Hem en door Hem 
de relatie tot de God van Israel en de relatie tot de Geest die tot de 
gemeente spreekt, (vgl Van de Beek 2002:21). In haar leermomenten, ISSN 0257-8891 = VERBUM ET ECCLESIA 24(1) 2003 47 dwz in prediking en pastoraat, in liturgie en diaconaal handelen, in 
catechese en leerhuizen, kan de gemeente de stem van deze drievuldige 
Ander verstaan. Vervolgens komt de gemeente vanuit deze roeping en 
daardoor geinspireerd, tot een zich telkens opnieuw voltrekkende recon-
structie van haar identiteit in relatie tot de context, die bepaald wordt 
door culturele, politieke, economische en sociale ontwikkelingen. Deze 
context kan, in de dimensie van de ruimte gezien, wereldwijd zijn, maar 
ook beperkt van omvang. Gemeenten kunnen hun identiteit en het 
daaruit voortvloeiende handelen en de daarmee verbonden vormge-
vingen reconstrueren in relatie tot hun wijk of buurt. Concreet, in de 
wijk of de buurt, in het dorp of de stad, kunnen het instellingen zijn, 
maar ook individuen, kleinere of grotere groepen, die een aanspraak aan 
de gemeente articuleren. 3 
POST-NATALE ONTWIKKELING Zo kan bijvoorbeeld de sociale infrastructuur 
van een wijk, het ontbreken van sociale cohesie, het wegvallen van een 
buurtcentrum, het aanwezig zijn van een zorginstelling, het vestigen van 
een sociale werkplaats, de opening van een nieuwe school, een appèl 
impliceren of tot een expliciet appèl aanleiding geven, waardoor een 
gemeente zich genoodzaakt ziet om een antwoord te formuleren. De 
context kan, in de dimensie van de tijd gezien, de wereldgeschiedenis 
zijn, maar ook de landelijke, regionale of lokale geschiedenis. Gemeen-
ten kunnen hun identiteit reconstrueren in relatie tot gebeurtenissen of 
incidenten die zich in de tijd voordoen. Een gemeente staat in relatie. Het is deze wisselwerking tussen 
context en roeping, tussen context en christelijke traditie die voor de 
ecclesiologische bezinning op een lokale gemeente fundamenteel is. De 
opdracht, de roeping van een gemeente, datgene waaraan een gemeente 
van Christus moet voldoen, zweeft niet boven de werkelijke situatie. Deze roeping zet de werkelijkheid van een gemeente onder een voort-
durende, interne spanning en geeft haar een grote dynamiek. Ieder 
ogenblik kan één van de leden, - de predikant, maar ook een op een grote 
afstand geraakt, teleurgestelde lid of iemand die volstrekt ongelovig is - 
een vraag stellen naar de realisering van deze opdracht in de context. En 
ieder ogenblik kan iemand vanuit de context vragen stellen naar de 
betekenis van de traditie. In de kern van een gemeente is derhalve, 
lettend op deze appèlstructuur, een kritisch potentieel voorhanden. Dit 
potentieel wordt zichtbaar en traceerbaar in de verhalen van een 
gemeente over de keuzes die men in het verleden heeft gemaakt, de 
wendingen die er geweest zijn, de koerswijzigingen, de veranderde 
vormgevingen. Hier zien we hoe leden en niet-leden bij voortduring aan 
dat potentieel hebben geappelleerd. In de geschiedenis van een plaat-
selijke gemeente zijn talloze voorbeelden te noemen, waarbij het kwam 
tot een vernieuwing van de gemeente door toedoen van leden die vragen 
stelden. De gemeente vernieuwde haar identiteit en haar manieren van EEN ECCLESIOLOGIE EEN ECCLESIOLOGIE 48 doen echter evenzeer, wanneer buitenstaanders haar geloofspraktijk ter 
discussie stelden en deze kritiek vervolgens leidde tot een interne, 
binnenkerkelijke discussie. Na haar geboorte leert een gemeente in de 
relatie tot de Heer, in de relatie tot de samenleving en in de relaties van 
de gemeenteleden ten opzichte van elkaar. 4 
DE KLEINE GEMEENTE NADER BEKEKEN ALS EEN 
GROEP MENSEN Leerprocessen gaan gepaard met weerstanden, spanningen, conflicten en 
crises. Deze maken daarvan onvermijdelijk deel uit en in het krachten-
veld van een kleine gemeente – maar ook van een grote - schijnt het 
soms dat de weerstanden tegen verandering of vernieuwing groter zijn 
dan de drijvende krachten vóór verandering of vernieuwing. Vragen, ook 
wanneer zij door buitenstaanders worden gesteld, roepen conflict op als 
ter discussie gestelde vormgevingen of handelwijzen heilig zijn. Vragen 
brengen spanningen teweeg als de gestolde opvattingen ten aanzien van 
de roeping van de gemeente of de concrete opdracht van een gemeente in 
relatie tot haar context zo vast zitten, dat ze niet vloeibaar te maken zijn. Soms zijn antwoorden dusdanig “vastgevroren” dat ze niet kunnen ont-
dooien. Menigmaal worden zogezegd ‘onorthodoxe’ voorstellen gedaan, 
wordt gesuggereerd te experimenteren en wordt geadviseerd het over een 
andere boeg te gooien. Afscheid nemen van een gangbaar patroon kost 
velen moeite en in een praktisch-ecclesiologische reflectie dienen de 
mechanismen die ontwikkeling en verandering tegenhouden voluit geho-
noreerd te worden. Hiermee betreedt ik dan tenslotte, in het meer empi-
rische deel van deze kleine ecclesiologie, het terrein waarop de groeps-
dynamica als aparte tak van wetenschap reeds een dertig, veertig jaar 
onderzoek doet. Ik kan spreken over de geboorte van een christelijke 
gemeente, over haar roeping, over gemeente-als-leerproces, over het 
prototype van de huisgemeente, maar kleine gemeenten vormen een 
eigen vlechtwerk, hebben een eigen dynamiek, met sterke gevoelsgela-
den relaties. De kleine gemeente functioneert, evenals elke groep, op een 
taakniveau en op een sociaal-emotioneel niveau. Wat de gemeente doet, 
wat de gemeenteleden doen wordt immers op een bepaalde manier 
gedaan. De frequentie van de interacties, de hoeveelheid face-to-face 
contacten, bepaalt daarbij of er gevoelens van onderlinge genegenheid 
groeien, of niet. Sommige leden blijken daarbij een centralere plaats in te 
nemen dan andere en elke kleine gemeente kent haar eigen communica-
tiepatronen. De positie in een gemeente bepaalt mede wie de leiders zijn, 
formeel maar vooral ook informeel. Waar men zich in een gemeente 
positioneert – of waar men een positie toegewezen krijgt - bepaalt ook 
hoe snel of nauwkeurig taken vervuld worden en hoe tevreden men is 
met de interactie in de gemeente en het eigen aandeel daarin. 6  Uit de grote hoeveelheid literatuur noemen we: Remmerswaal (1998). 4 
DE KLEINE GEMEENTE NADER BEKEKEN ALS EEN 
GROEP MENSEN In een ISSN 0257-8891 = VERBUM ET ECCLESIA 24(1) 2003 49 kleine gemeente ontwikkelt men eveneens normen over hoe men met de 
opdracht van de gemeente dient om te gaan en hoe men zich dient te 
verhouden tot de context. Bovendien zijn er voor een gemeente kenmer-
kende besluitvormings-procedures, waar men het al of niet moeilijk mee 
kan hebben. Waar het mij nu om gaat is dat een praktisch-ecclesio-
logische reflectie op de kleine gemeente niet om de groepsdynamica 
heen kan, waar het bijvoorbeeld gaat om aandacht voor de negatieve 
effecten van een te sterke sociale cohesie binnen de gemeente, hetgeen 
gepaard kan gaan met een hoog conflictniveau ten opzichte van andere 
groepen. Groepsdynamische analyses6 openen eveneens de ogen voor: - de negatieve effecten van het ontbreken van open en directe commu-
nicatie binnen de gemeente; - het belang van het verminderen van weerstanden als eerste en onmis-
bare stap in een leer- en veranderingsproces; - gedragsvormen die defensiviteit oproepen, bijvoorbeeld: beoordeling, 
dwang, manipulatie, onverschilligheid, superioriteit, overtuigd zijn 
van eigen gelijk; - communicatieve gedragsvormen, bijvoorbeeld: beschrijven van wat je 
waarneemt, probleemgerichtheid, spontaniteit, empathie, elkaar gelij-
ke waarde toekennen, voorlopigheid; - het belang van aanvaarding, bevestiging en erkenning; - het belang van feedback als bron van informatie over het functioneren 
van de gemeente; - groepsrollen; - groepsrollen; - de manier waarop de gemeente besluiten neemt en omgaat met 
minderheidsposities en minderheidsvisies, bijvoorbeeld: zichzelf het 
recht toeschrijven, vorming van handjeklap, kliekvorming, meerder-
heidsbesluit, onder druk zetten van tegenstanders (We zijn het er alle-
maal over eens, nietwaar?), schijnbare eenstemmigheid; - het zetten van verschillende stappen in de besluitvorming, deze 
stappen zijn: beeldvorming van het probleem, brainstormen om voor-
stellen voor oplossingen te verkrijgen, bekijken en toetsen van de 
voorstellen, kiezen van een oplossing, planning en uitvoering (bekij-
ken van de gevolgen); - de conflictoplossings-stijlen in de gemeente, bijvoorbeeld: vermijding, 
eliminatie, onderdrukking, instemming, coalitievorming, compromis, 
integratie; EEN ECCLESIOLOGIE 50 - verborgen agenda’s en “onzichtbare achterbannen” en tenslotte; - verborgen agenda’s en “onzichtbare achterbannen” en tenslotte; - het situationele karakter van leiderschapsstijlen. Als een groep, van tussen de tien en 100 personen, kennen kleine 
gemeenten alle verschijnselen, die sinds enige jaren door de groepsdyna-
mica worden bestudeerd. 4 
DE KLEINE GEMEENTE NADER BEKEKEN ALS EEN 
GROEP MENSEN Een ecclesiologische bezinning vanuit de 
appèlstructuur van de christelijke gemeente en uitgaande van de gemeen-
te als een lerende organisatie hangt derhalve in de lucht wanneer de 
factoren, die de groei én het leren belemmeren over het hoofd worden 
gezien. Omgekeerd, aandacht voor de factoren, verschijnselen, etc. die 
het leer- en groeiproces bevorderen én specifiek zijn voor een kleine 
gemeente geeft de ecclesiologische bezinning op kleine gemeenten 
grond onder de voeten. Er is in een kleine gemeente een grotere betrokkenheid, een sterk 
besef van verantwoordelijkheid en een permanent besef van kwetsbaar-
heid. Wanneer dit gepaard gaat met durf, met vertrouwen in de eigen 
geschonken mogelijkheden kan het leiden tot openheid voor nieuwe 
leerervaringen, tot een hernieuwde bezieling, een weer met vreugde en 
emotionele opwinding ontdekken van het elan van het begin. Waar het 
mee begonnen was en waar het de gemeente van Christus uiteindelijk om 
begonnen was... Literatuurverwysings Barth, K 1959. Kirchliche Dogmatik, IV/3. Zollikon-Zürich: Evangelischer Verlag. Barth, K 1959. Kirchliche Dogmatik, IV/3. Zollikon-Zürich: Evangelischer Verlag. Browning, D. S. 1991 A Fundamental practical theology. Minneapolis, MN: Fortress. Browning, D. S. 1991 A Fundamental practical theology. Minneapolis, MN: Fortress. Dekker, G 2000. Zodat de wereld verandert. Over de toekomst van de kerk. Baarn: Ten 
Have. Dekker, G 2000. Zodat de wereld verandert. Over de toekomst van de kerk. Baarn: Ten 
Have. Den Dulk, M 2000. Een huis naast de synagoge. Zoetermeer: Meinema. De Roest, H P 
1998 Communicative identity. Kampen: Kok. De Roest, H P 2000. Nader bekeken, in Valstar, P & Zoutman, D, Een kerk met smoel, 
134-141, Kampen: Kok. Dingemans, G D J 2001. De stem van de roepende. Pneumatheologie. Kampen: Kok. Hoedemaker, L A 1981. Oekumene en paraklese, de identiteit van de gemeente 
in de leerschool van de wereldkerk, in: Dingemans, G D J & Hoedemaker, L A, 
Leren bij het leven, 25-48. s’-Gravenhage: Boekencentrum. Luther, M 1930. Werke: Kritische Gesamtausgabe [Weimarer Ausgabe]. Weimar: Her-
man Böhlaus Nachfolger. Plinius, Ep. X, 96, 7 en 8. Plinius, Ep. X, 96, 7 en 8. Ravestein, A 1999. De roepende: een theologisch onderzoek naar het appèlkarakter van 
de relatie God, de ander en ik. Zoetermeer: Boekencentrum. Remmerswaal, J 1998. Handboek Groepsdynamica. Baarn: Nelissen. SSN 0257-8891 = VERBUM ET ECCLESIA 24(1) 2003 
 51 ISSN 0257-8891 = VERBUM ET ECCLESIA 24(1) 2003 51 Van de Beek, A 1987. De adem van God: De Heilige Geest in kerk en kosmos. Nijkerk: 
Callenbach. Van de Beek, A 2002. Denken vanuit Christus en dien gekruisigd. Kerk en Theologie 
53, 19 – 36. Van de Beek, A 2002. Denken vanuit Christus en dien gekruisigd. Kerk en Theologie 
53, 19 – 36. Van de Beukel, A 1990. De dingen hebben hun geheim. Gedachten over natuurkunde, 
mens en God. Baarn: Ten Have. Van de Beukel, A 1990. De dingen hebben hun geheim. Gedachten over natuurkunde, 
mens en God. Baarn: Ten Have. 52 Van de Beukel, A 1990. De dingen hebben hun geheim. Gedachten over natuurkunde, 
mens en God. Baarn: Ten Have. Van de Beek, A 2002. Denken vanuit Christus en dien gekruisigd. Kerk en Theologie 
53, 19 – 36. Van de Beek, A 1987. De adem van God: De Heilige Geest in kerk en kosmos. Nijkerk: 
Callenbach.