Erfolge, Herausforderungen und die wichtigsten Ergebnisse 2018 : Highlights aus dem Jahresbericht der Direktorin.
Alte activități au inclus un raport de pregătire a comu- nității, un curs de instruire cu privire la conștientiza- rea riscurilor biologice și un exercițiu de simulare de o zi. De asemenea, Centrul a publicat un ghid despre cum se pot desprinde recomandări de bune practici din exerciții, analize și evaluări. Răspunsul Evaluările riscurilor se bazează în mare măsură pe calitatea datelor despre boli primite de Centru și pe experții care le analizează. Pentru asigurarea calității, ECDC implică specialiști în boli infecțioase din statele membre afectate în reali- zarea evaluărilor sale rapide ale riscurilor. Recrutarea experților externi era un proces complicat, dar după o analiză amănunțită, Centrul a reușit să-și simplifice procedurile pentru experții externi în boli din statele membre. O mare parte din cele 35 de evaluări rapide ale riscurilor și cele 16 actualizări epidemiologice ale Centrului realizate în 2018 au beneficiat deja de procedura actualizată. Pe partea de tehnologie, Centrul a lansat o versiune reproiectată și mult îmbunătățită a SAPR (sistemul de alertă precoce și răspuns rapid) în septembrie 2018. Intervențiile pe teren în afara Europei au loc dacă situația o cere. În 2018, unul dintre experții noș- tri a plecat într-o misiune de răspuns în Republica Democrată Congo pentru a sprijini măsurile de supra- veghere coordonate de Direcția Generală Protecție Civilă și Operațiuni Umanitare Europene. Consiliere științifică Consilierea științifică acoperă toate domeniile de sănătate publică. Urmând politica ECDC de acces liber, rezultatele cercetării sunt distribuite gratuit prin site-ul Centrului. În 2018, ECDC a primit 31 de cereri de consiliere de la Comisia Europeană și de la Parlamentul European. Mai mult de două sute de documente științifice au fost publicate pe site-ul ECDC, inclusiv cinci ghiduri de amploare privind sănătatea publică; alte 86 de lucrări științifice scrise de oamenii de știință ai ECDC au apărut în reviste de specialitate evaluate inter pares, cum ar fi Eurosurveillance. Eurosurveillance, revista științifică a ECDC, a fost clasificată pe locul cinci între revistele de boli infecți- oase și a atins un factor de impact de 7,1 în 2018. În noiembrie, ESCAIDE, cea mai importantă conferință științifică a ECDC, a atras peste 600 de participanți din 50 de țări.  23 24 Microbiologie Microbiologia este unul dintre domeniile căruia i s-a acordat multă atenție în 2018, în special ca urmare a progreselor rapide realizate în secvențierea ADN-ului care permit oamenilor de știință să compare secvențele de agenți patogeni și să detecteze focare asociate cu aceeași sursă. În consecință, ECDC și-a revizuit foaia de parcurs pentru tipizarea moleculară; acum, foaia de parcurs explorează ce impact va avea tipizarea molecu- lară asupra supravegherii bolilor în Europa. Tipizarea moleculară generează cantități mari de date și necesită un nivel înalt de putere de calcul. Microbiologii ECDC au propus o platformă europeană comună pentru managementul și analiza datelor bazate pe secvențiere. Odată implementată, aceasta va consti- tui o schimbare de paradigmă în monitorizarea bolilor, în special cu privire la investigațiile focarelor din mai multe țări aici în Europa. Un alt domeniu examinat de echipa noastră de micro- biologie este capacitatea laboratorului și controlul calității. ECDC evaluează cu regularitate calitatea labo- ratoarelor din Europa în așa-numitele evaluări externe ale calității. Metodologia EULabCap a ECDC oferă un set de instrumente bine ajustate care sunt utilizate pentru evaluarea calității și a eficienței laboratoarelor. În cel mai recent raport EULabCap, indexul de perfor- manță a ajuns la un nivel încurajator de 7,5 puncte din 10, demonstrând niveluri ale capacității „rezonabile” până la „ridicate”, precum și diminuarea decalajelor de capacitate dintre țări. Toate activitățile din acest domeniu se bazează pe Strategia ECDC pentru analiza externă a calității a labo- ratoarelor de microbiologie pentru sănătatea publică. Această strategie este actualizată în mod constant ca urmare a evoluțiilor rapide din domeniu. Cea mai recentă versiune a strategiei a fost publicată în iunie 2018. Stânga: CTTGACCACC. Citirea secvenței ADN 25 26 Conectarea la comunitatea de sănătate publică a Europei Formare în dome- niul sănătății publice Programul de burse ECDC pregătește epidemiologi (EPIET) și microbiologi (EUPHEM) care să poată interveni în focarele transfrontaliere și în cazul altor amenințări la adresa sănătății publice. Acesta pune în legătură multe organizații europene din domeniul sănătății publice la nivel profesional și deseori la nivel personal. În 2018, 37 de bursieri au absolvit programul și alți 434 de participanți urmează cursurile prin interme- diul activităților de dezvoltare profesională conti- nuă ale ECDC. Deși unele cursuri solicită prezența fizică, cursurile Academiei Virtuale ECDC (EVA) pot fi urmate online. În 2018, au fost lansate patru cursuri noi online și altele au fost actualizate.  Programul de formare al ECDC pune accentul în principal pe cursurile și seminariile proprii, dar Centrul monitorizează și activitățile educaționale din sectorul sănătății publice din Europa: un sondaj efectuat în rândul membrilor Asociației Școlilor de Sănătate Publică din regiunea europeană a arătat că ofertele din domeniul prevenirii și controlului bolilor transmisibile devin din ce în ce mai cuprinzătoare. Relații internaționale și sprijin la nivel de țară. ECDC menține o rețea profesională extinsă. Relațiile dintre biroul regional pentru Europa al OMS și ECDC au fost mereu solide. În 2018, cobrandingul a fost extins la toate produsele comune ECDC-OMS Europa (rapoarte, comunicate de presă și prezentări). În 2018, ECDC a primit vizite oficiale de la Centrul pentru Controlul și Prevenirea Bolilor din China și de la Centrele pentru Controlul și Prevenirea Bolilor din Africa. Țările aflate în proces de preaderare reprezintă o altă activitate vizată. Când ECDC a folosit o meto- dologie EULabCap adaptată pentru verificarea capacității, rezultatele au indicat o nevoie clară de capacitate suplimentară de laborator în acest grup de țări. ECDC a avut o contribuție esențială la crearea unui plan de acțiune pentru Ucraina, o țară vecină cu UE. Centrul a acordat asistență și Macedoniei de Nord în elaborarea unui plan național, pentru a urmări evaluările deja efectuate în 2015 și 2016. Mecanismul ECDC de sprijin la nivel de țară a orga- nizat cursuri de formare privind acceptarea vaccinu- rilor, controlul infecțiilor și siguranța pacienților și a sprijinit realizarea de planuri naționale de pregătire. La solicitarea Comisiei Europene, ECDC a evaluat sistemele de supraveghere a bolilor transmisibile în Kosovo*. Stânga sus: Dame Sally Claire Davies, șefa Autorității de sănătate publică pentru Anglia, la ESCAIDE 2018 în Valletta, Malta Stânga jos: Discutând ultimele cifre privind hepatita B * Această denumire nu aduce atingere pozițiilor privind statutul și este în conformitate cu RCSONU 1244 și cu Avizul CIJ privind declarația de independență a Kosovo. 27 Comunicarea în domeniul sănătății publice Majoritatea activităților noastre de comunicare se adresează comunității europene din domeniul sănătății publice, în special experților, oamenilor de știință și jurnaliștilor din domeniul sănătății publice. În 2018, Centrul a lansat 214 publicații pentru acest grup țintă, constând dintr-o combinație echilibrată de rapoarte de cercetare amănunțită și evaluări rapide ale riscurilor/dovezilor.  Successen, uitdagingen en belangrijke resultaten in 2018 Kernpunten uit het jaarverslag van de directeur www. ecdc. europa. eu Deze samenvatting presenteert een selectie van belangrijke activiteiten uit 2018 zonder op enige wijze een volledig overzicht te bieden van alle werkzaamheden en prestaties van ECDC in dat jaar. Raadpleeg de volledige versie van het jaarverslag voor een gedetailleerde beschrijving van de activiteiten, het werkplan en de organisatorische en administratieve structuren van ECDC. https://ecdc. europa. eu/en/publications-data/annual-report-director-2018 Aanbevolen bronvermelding: Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding. Successen, uitdagingen en belangrijke resultaten – 2018: Kernpunten uit het jaarverslag van de directeur. Stockholm: ECDC; 2019. ISBN 978-92-9498-350-3 (PDF), 978-92-9498-351-0 (druk) ISSN 2529-6108 (PDF), 2529-6221 (druk) doi 10. 2900/745882 (PDF), 10. 2900/756091 (druk) Catalogusnummer TQ-AX-19-001-NL-N (PDF), TQ-AX-19-001-EN-C (druk) © Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding, 2019. Alle foto's © ECDC, behalve iStock: (blz. 14 boven) en (cc) Creative Commons Naamsvermelding- Niet-Commercieel (CC BY-NC 4. 0) licentie via de volgende Flickr. com-gebruikers: Nathan Reading (blz. 6 en 10, linksboven); Judy Gallagher (blz. 8, boven); Tom Schwan, Robert Fischer en Anita Mora, National Institute of Allergy and Infectious Diseases, National Institutes of Health (blz. 8, onder); Alan Glover (blz. 10, onder); Jon Southcoasting (blz. 12/13); Shaury Nash (blz. 24/25). Overneming met bronvermelding is toegestaan. Auteursrechtelijk beschermde afbeeldingen in deze publicatie mogen zonder de uitdrukkelijke toestemming van de auteursrechthouder voor geen ander doel dan deze publicatie worden gebruikt. Successen, uitdagingen en belangrijke resultaten in 2018 Kernpunten uit het jaarverslag van de directeur Inhoud Voorwoord. 3 Inleiding. 3 ECDC – Europees agentschap voor volksgezondheid. 5 Een Europese aanpak van ziektesurveillance. 5 Ziekteprogramma's van ECDC: de epidemiologie van ziekten in kaart gebracht. 7 Antibioticaresistente bacteriën en de toenemende gezondheidslast voor Europa 7 Wat is een vector? Kan zo'n vector mij ziek maken?. 9 Soms is ‘eerst koken, schillen, bakken of wassen’ simpelweg niet genoeg. 11 Hiv-preventie: pre-blootstelling en profylactica. 13 Voor elk seizoen een ander vaccin. 15 Is bestrijding van latente TB mogelijk?. 17 Het grootste succesverhaal tot nu toe. 19 Een door feiten gestaafde benadering van de Europese volksgezondheid. 21 Ziektesurveillance. 21 Epidemiologische inlichtingen. 21 Paraatheid. 23 Respons. 23 Wetenschappelijk advies. 23 Microbiologie. 25 In contact met de Europese volksgezondheidssector. 27 Training en ondersteuning per land. 27 Gezondheidscommunicatie. 28 ECDC in cijfers.  29 1 2 Voorwoord van de voorzitter van de raad van bestuur Als de nieuw verkozen voorzitter van de raad van bestuur van ECDC presenteer ik u met veel genoegen het jaar- verslag van de directeur 2018. Dit jaar heeft ECDC op de volgende wijze ondersteuning geboden aan de lidstaten en de Europese Commissie: • 35 snelle risicobeoordelingen die input hebben geleverd voor het risicobeheer op Europees en landelijk niveau; • de lancering van een nieuwe versie van het systeem voor vroegtijdige waarschuwing en maatregelen (EWRS) die voldoet aan alle eisen van Besluit nr. 1082/2013/EG; en • de publicatie van een nieuw EULabCap-rapport waaruit blijkt dat de verschillen in deskundigheid en capaciteit tussen laboratoria in de verschillende lidstaten snel kleiner worden. Daarnaast heeft ECDC een aantal online instrumenten uitgebracht die landen helpen bij de verwerking van wetenschappelijk onderbouwde informatie en de beleids- vorming ondersteunen. Voorbeelden zijn een vaccinatie- planner, modelleersoftware, kaarten over veranderende situaties, een interactieve ziektenatlas, ziektendatabases en diverse richtsnoeren. In 2018 heeft de raad van bestuur het startsein gegeven voor een derde onafhankelijke externe evaluatie van het Centrum over de periode 2013-2017. De evaluatie wordt uitgevoerd door een externe partij en staat onder toezicht van een stuurgroep van de raad van bestuur. Het defini- tieve rapport wordt later dit jaar verwacht. De prestaties van ECDC zijn indrukwekkend en ik kijk dan ook uit naar de komende twee jaar als voorzitter van de raad van bestuur. Het Centrum gaat een interessante periode tegemoet, waarin de resultaten van de externe evaluatie en een nieuwe langetermijnstrategie bekend zullen worden. De raad van bestuur blijft in de discussies een centrale rol innemen en zal deze veranderingen bege- leiden, om te waarborgen dat het Centrum zijn missie en taken uitvoert in overeenstemming met de voorwaarden van de oprichtingsverordening. Dr. Anni-Riitta Virolainen-Julkunen voorzitter van de raad van bestuur van ECDC 5 maart 2019 Links- en middenboven: Het gebouw van ECDC in Solna, Zweden Rechtsboven: Het voormalige hoofdkantoor van ECDC Middenrechts: Voorbijgangers weerspiegeld in de glazen toegangsdeuren Beneden: Internationale vergadering in de hoofdvergaderzaal van ECDC Inleiding door de directeur Begin april 2018 is ECDC verhuisd naar een modern gebouw in de wijk Solna-Frösunda, net buiten Stockholm. Dankzij het uitstekende werk van ons logistieke team waren we al snel gesetteld in onze nieuwe omgeving. Naast deze verhuizing is er ook een aantal ingrijpende besluiten genomen over de toekomst van ECDC.  • We hebben een begin gemaakt met de langetermijnstra- tegie van ECDC voor 2021-2027. • We zijn met onze partners in gesprek gegaan over twee nieuwe, interessante projecten: E-gezondheid en digi- tale technologieën en Foresight. • Via het initiatiefNext Generation ECDC wordt gewerkt aan een nieuwe organisatiestructuur voor het Centrum. • De raad van bestuur heeft de derde externe evaluatie van het Centrum in gang gezet, die betrekking zal heb- ben op de jaren 2013-2017. In 2018 lag onze focus op drie prioriteitsgebieden: • Vaccinaties. ECDC heeft de Europese Commissie voorzien van wetenschappelijk bewijs voor een nieuwe aanbeveling van de Raad inzake door vaccinatie te voorkomen ziekten. • Antimicrobiële resistentie. In een nieuw onderzoek schatten we het aantal Europeanen dat per jaar overlijdt als gevolg van tegen antimicrobiële middelen resistente bacteriën op 33 000; bovendien kost antimicrobiële resistentie Europa jaarlijks rond de één miljoen euro. • Duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties. ECDC heeft zijn activiteiten op het gebied van ziektebewaking afgestemd op de doelstellingen van de Verenigde Naties; goede voorbeelden hiervan zijn de surveillance van hiv, hepatitis en tuberculose. In september 2018 is ECDC begonnen aan zijn termijn als voorzitter van het netwerk van EU-agentschappen. Dit bood een welkome kans voor een brede kennisuitwisse- ling met onze zusteragentschappen en heeft ons gehol- pen onze processen beter af te stemmen – en dat heeft concrete voordelen opgeleverd in ons dagelijkse werk. Dr. Andrea Ammon Directrice ECDC 5 maart 2019 3 4 ECDC – Europees agentschap voor volksgezondheid Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrij- ding (ECDC) is opgericht in 2005 en gevestigd in Stockholm (Zweden), en maakt deel uit van een netwerk van EU-agentschappen. Deze agentschappen voeren technische en wetenschappelijke taken uit die de EU-instellingen helpen beslissingen te nemen en beleid te implementeren. EU-agentschappen zijn gedecentrali- seerde organen en zijn in bijna alle lidstaten van de EU te vinden. Het mandaat van ECDC betreft ziektesurveillance voor bijna 60 infectieziekten, variërend van aids/hiv tot zeld- zame zoönotische ziekten. Ook propageren we vaccina- ties, we stellen gedragingen vast die relevant zijn voor de gezondheid, waarborgen de kwaliteit van laboratoria in Europa, leiden volksgezondheidsepidemiologen uit heel Europa op en lichten ons publiek voor over alle aspecten van infectieziekten. Eind 2018 had ECDC een personeelsbestand van 267 statutaire medewerk(st)ers die zich bezighouden met ziektesurveillance, uitbraakdetectie, wetenschappelijke adviezen, informatietechnologie, communicatie en administratie.  Een Europese aanpak van ziektesurveillance ECDC beheert en onderhoudt drie belangrijke systemen voor het bewaken van infectieziekten in heel Europa. Elk systeem is gericht op een specifiek terrein van ziektebe- strijding: EWRS (detectie van, en waarschuwingen voor bedreigingen), EPIS (epidemiologische inlichtingen) en TESSy (ziektesurveillance en statistieken). • Het systeem voor vroegtijdige waarschuwing en reactie (Early Warning and Response System - EWRS), dat in 2018 volledig werd herzien, is een vertrouwelijk systeem dat de lidstaten en de Europese Commissie in staat stelt informatie te delen over gebeurtenissen op het gebied van volksgezondheid met mogelijke gevol- gen op EU-niveau, en noodmaatregelen te coördineren om de volksgezondheid te beschermen. In 2018, een jaar dat gekenmerkt werd door meerdere ernstige uitbraken van mazelen, heeft het systeem zijn waarde als waarschuwingsmiddel opnieuw bewezen. • Het systeem voor epidemiologische inlichtingen (Epidemic Intelligence Information System - EPIS) is een veilig webgebaseerd communicatieplatform dat wetenschappers en experts op het gebied van volks- gezondheid in staat stelt epidemiologische informatie uit te wisselen. • Het Europees surveillancesysteem (The European Surveillance System - TESSy) is een grootschalige database voor het verzamelen van ziektegegevens. EU/EER-landen geven regelmatig hun nationale gegevens over infectieziekten aan het systeem door. Op basis van deze gegevens kunnen bezoekers van de online atlas van surveillancedata voor infectieziekten van ECDC recente surveillanceverslagen en interac- tieve kaarten opvragen. Daarnaast ondersteunt ECDC het werk van de Europese Commissie en de lidstaten in het Gezondheidsbeveiligingscomité van de EU, dat fungeert als adviesgroep op het gebied van beveiliging van de volksgezondheid op Europees niveau. Linksboven: Europese vlaggen wapperen boven ECDC Rechtsboven: Het nieuwe gebouw van ECDC gezien vanaf de snelweg Middenrechts: Een groen en licht interieur Beneden: De dagelijkse rondetafelbijeenkomst wordt georganiseerd door het epidemiologische inlichtingenteam 5 Klebsiella pneumoniae carbapenemase KPC-1 detectiekit. Gramnegatieve resistentie kan de komende jaren voor grote problemen in de behandeling zorgen. Bij farmaceutische bedrijven zijn heel weinig middelen in ontwikkeling voor de bestrijding van deze organismen 6 Ziekteprogramma's van ECDC: de epidemiologie van ziekten in kaart gebracht Met gegevens over bijna 60 ziekten en gezondheids- onderwerpen als antimicrobiële resistentie uit alle EU-lidstaten zijn wetenschappers van ECDC in staat een gedetailleerd beeld te schetsen van de huidige (en historische) epidemiologische situatie in Europa. Het Centrum volgt ziektetrends en stelt maatrege- len voor ter preventie van ziekten en uitbraken. De activiteiten van ECDC op het gebied van ziekten zijn onderverdeeld in ‘Ziekteprogramma's’.  Antibioticaresistente bacteriën en de toenemende gezondheidslast voor Europa Het ARHAI-programma: antimicrobiële resistentie en zorggerelateerde infecties. Bij de start van een nieuw onderzoek van ECDC naar de gezondheidslast die infecties met antibioticaresistente bacteriën in de EU/EER veroorzaken, zijn experts uitgegaan van de meest recente Europese gegevens. Daarbij is kritisch gekeken naar de kwaliteit van de gegevens en een vrij conservatieve inschatting gemaakt. De uitkomst van het onderzoek is verontrustend: jaarlijks overlijden rond de 33 000 Europeanen als een direct gevolg van een infectie met antibioticaresistente bacteriën. Veel van deze infecties worden opgelopen in ziekenhuizen. Twee onderzoeken die werden gepubliceerd op de Europese Antibioticadag 2018 tonen aan dat er tussen landen onderling grote verschillen bestaan in de prevalentie van gezondheidszorggerelateerde infecties en het gebruik van antimicrobiële stoffen. Het totaalbeeld is zelfs nog verontrustender: met 8,9 miljoen gevallen per jaar in ziekenhuizen en inrichtin- gen voor langdurige zorg staat Europa voor een enorm probleem. Elke dag ontvangt één op de drie patiënten in de EU ten minste één antimicrobieel middel. Niet al deze medicatie is medisch noodzakelijk en het voorschrij- ven ervan draagt bij aan de verspreiding van antimi- crobiële resistentie (AMR). Voor de aanpak van dit probleem heeft ECDC verscheidene surveillancenet- werken bijeengebracht op een conferentie, die werd bijgewoond door 300 vertegenwoordigers uit de lidstaten. In de loop van het jaar hebben experts van ECDC bezoeken gebracht aan hun collega's in Bulgarije, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk om de proble- men rond AMR te bespreken. ECDC blijft een hoofdrol spelen in de trans-Atlantische taskforce voor AMR en heeft een bijdrage geleverd aan het gemeenschappelijk optreden van de EU inzake AMR en zorginfecties. Uitgebreide informatie over deze activiteiten is te vinden op de website van ECDC. 7 8 Wat is een vector? Kan zo'n vector mij ziek maken? Het EVD-programma: opkomende en door vectoren overdraagbare ziekten. De term ‘ziektevectoren’ heeft meestal betrekking op geleedpotigen (muggen, vliegen, zandvliegen, luizen, vlooien, teken en mijten) die drager zijn van infectieuze micro-organismen en deze overbrengen op andere levende organismen. Een goed voorbeeld is West-Nijlkoorts, een ziekte die wordt veroorzaakt door een virus dat verspreid wordt door besmette muggen. Vergeleken met nog maar enkele jaren geleden is het aantal gevallen van West- Nijlkoorts aanzienlijk gestegen. In 2018 bewaakte ECDC de grootste uitbraak van het West-Nijlvirus in Europa tot nu toe.  Europese landen rapporteerden meer dan 2 000 lokaal overgedragen besmettingen bij mensen in 2018, een aantal dat ruim hoger ligt dan het totale aantal van de voorgaande zeven jaar bij elkaar (1 832 gevallen). Wekelijkse updates en kaarten over West- Nijlvirusinfecties in Europa zijn op de website beschikbaar; ECDC publiceert eveneens kaarten over de verspreiding van verschillende soorten muggen, teken en zandvliegen die fungeren als ziektevector voor mens en dier. In 2018 is een veldonderzoek naar vectorbestrijdingsstrategieën voor West-Nijlkoorts in Europa uitgevoerd, waarmee in 2017 al een proef was gehouden. Daarnaast zijn er drie veldonderzoeken uitgevoerd naar de bestrijding van invasieve muggen- soorten; deze muggen kunnen pathogenen bij zich dragen die knokkelkoorts, chikungunya-koorts en zikakoorts kunnen veroorzaken. Na vele jaren met slechts enkele gerapporteerde gevallen is knokkelkoorts terug in Europa, met meer dan 3 000 gerapporteerde gevallen in de afgelopen drie jaar. In de meeste gevallen ging het om import- gevallen, maar in gebieden waar besmette Aedes- muggen voorkomen, is lokale overdracht mogelijk: begin oktober 2018 werden negen autochtone gevallen van knokkelkoorts bevestigd in de EU, drie in Spanje en zes in Frankrijk, in drie verschillende uitbraken. Samen met de Europese Autoriteit voor voedselveilig- heid (EFSA) is ECDC doorgegaan met het verzamelen van gegevens over geleedpotige (insecten en naaste verwanten) vectoren van ziekten van mens en dier. Op de eigen website heeft ECDC geactualiseerde vectorkaarten gepubliceerd, die hun verspreiding en uitbreiding in Europa laten zien. Het Centrum is zich bovendien bewust van het risico van ziekten die tot nu toe geen uitbraken in Europa hebben veroorzaakt. Zo heeft het Centrum verschil- lende snelle risicobeoordelingen opgesteld in ver- band met de ebola-uitbraken in Afrika: bestaat er een importrisico, lopen Europese burgers gevaar? In 2018 was het antwoord een geruststellend ‘Nee’. Linksboven: Niet alle muggen zijn ziektevectoren Beneden: Borreliabacteriën. Febris recurrens is een door vectoren overgedragen ziekte die wordt gekenmerkt door terugkerende hoge koorts, spierpijn en misselijkheid. De ziekte wordt overgedragen via de beet van luizen of zachte teken; in Europa komt de ziekte voor in delen van het Middellandse Zeegebied. 9 10 Soms is ‘eerst koken, schillen, bakken of wassen’ simpelweg niet genoeg Het FWD-programma: via voedsel en water over- draagbare ziekten en zoönosen. Het EPIS-FWD is het epidemiologische inlichtingensysteem van ECDC voor via voedsel en water overdraagbare ziekten.  Het aantal dringende vragen dat het EPIS-FWD ontving, nam van 53 in 2017 toe naar 77 in 2018, een kleine, maar opmerkelijke toename. Eén bijzonder ernstige uitbraak werd veroorzaakt door Listeria monocytoge- nes, met meerdere sterfgevallen tot gevolg. Om deze uitbraak verder te onderzoeken, bundelden ECDC en EFSA hun krachten om te zorgen voor volledige genoomsequencing van de ziekteverwekker. De resul- taten bevestigden dat een partij diepvriesgroenten waarschijnlijk de bron is geweest van de uitbraak. Een andere samenwerking tussen ECDC en EFSA resul- teerde in de publicatie van twee uitvoerige rappor- ten: één over tendensen en bronnen van zoönosen; zoönoseverwekkers en door voedsel overgedragen uitbraken (gegevens van 2017), en één over antimicro- biële resistentie in zoönotische en indicatorbacteriën bij mensen, dieren en in levensmiddelen (gegevens 2016). Het ECDC heeft deelnemers uit zes landen uitgeno- digd voor een paraatheidsworkshop over gebeur- tenissen op het gebied van voedselveiligheid en volksgezondheid die betrekking hebben op meer- dere landen. Het Centrum organiseert tevens een Linksboven: Listeria monocytogenes op Columbia-agar met paardenbloed en de man die er zijn naam aan gaf, dr. Joseph Lister (1827 – 1912) Rechtsonder: DNA-sequenties uitwisselingsprogramma voor experts op het gebied van door voedsel en water overdraagbare ziekten. Op technologisch vlak begaf ECDC zich op nieuw terrein met de uitvoering van de eerste clusteranalyse met gegevens uit de TESSy-database voor moleculaire typering. ECDC heeft verschillende externe kwaliteitsbeoor- delingen (EQA's) gefinancierd. Met EQA's worden de prestaties van laboratoria bewaakt door identieke monsters te laten onderzoeken door verschillende Europese laboratoria. Daarbij wordt de nauwkeurig- heid van de resultaten vergeleken en ontvangt elk laboratorium een scorekaart met de behaalde score. EQA's hebben zich bewezen als een belangrijk middel om de prestaties van laboratoria te verbeteren. In 2018 heeft ECDC EQA’s georganiseerd voor listeria, salmonella, campylobacter en STEC. Daarnaast heeft het Centrum een ringonderzoek georganiseerd voor het volledige genoom van Listeria monocytogenes. 11 Brighton Pride, 2018: “Ik kan het niet doorgeven, ik zal het niet doorgeven”. 12 Hiv-preventie: profylactica en profylaxe vóór blootstelling Het HSH-programma: hiv, seksueel overdraagbare infec- ties en virale hepatitis. Het derde duurzame-ontwikke- lingsdoel van de Verenigde Naties is gericht op gezondheid en welzijn: ‘Zorg voor een goede gezondheid en bevorder het welzijn voor alle leeftijden. ’ Het bijhouden van de geboekte vooruitgang bij de verwezenlijking van dit doel op het gebied van hiv/aids kan echter een enorme opgave zijn.  Tijdens de vergadering van het hiv-surveillancenetwerk in 2018 wilden ECDC en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), met aanzienlijke inbreng van UNAIDS, ziekte-ex- perts een kans bieden om dieper in te gaan op de vraag hoe vorderingen op het gebied van het derde duurza- me-ontwikkelingsdoel objectief kunnen worden gemeten. Vergelijkbare inspanningen zijn verricht ten aanzien van de Verklaring van Dublin (die een ambitieuze agenda voor aids/hiv bevat). Hiv-responsmonitoring is herzien en afge- stemd op de duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen. Andere activiteiten van het programma: • lancering van ECDC's modelleertool voor nauwkeurige hiv-ramingen; • pilot met een nieuw surveillancesysteem voor resistentie tegen hiv-medicatie in negen EU-landen; • organisatie, in samenwerking met UNAIDS, van een des- kundigenoverleg over verstrekking van PrEP (pre-exposi- tie profylaxe); • publicatie van een richtsnoer voor geïntegreerd testen op hiv, hepatitis B en hepatitis C; • lancering van de eerste interactieve database voor preva- lentieonderzoeken inzake hepatitis B en hepatitis C; en • pilot met een nieuw onderzoeksprotocol voor seropreva- lentie voor hepatitis C ter beoordeling van de werkelijke ziektelast in drie landen. 13 14 Voor elk seizoen een ander vaccin Het IRV-programma: influenzavirussen en andere respiratoire virussen. Elk jaar hebben we een nieuwe griepprik nodig, omdat er elk jaar weer andere influenzastammen circuleren. Een vaccin dat beschermt tegen de stammen van het vorige griep- seizoen, biedt geen bescherming tegen de nieuwe stam van dit jaar. Hoewel een universeel vaccin dat jarenlang bescherming biedt tegen seizoensgriep wel mogelijk lijkt, kan het nog wel jaren duren voordat zo'n vaccin er daadwerkelijk komt. Tot die tijd lijkt het halen van de meest recente griepprik de beste optie om onszelf en anderen te beschermen. Luchtwegaandoeningen die in verband worden gebracht met influenza eisen jaarlijks zo'n 40 000 levens in de Europese regio van de WHO. Ondanks deze dramatische cijfers wordt slechts een klein deel van de bevolking gevaccineerd. Meer dan 75 % van deze sterfgevallen betreft mensen van 65 jaar en ouder. Toch blijft het aantal gevaccineerden in deze risicogroep laag. Ongeveer de helft van de landen van de Europese regio van de WHO vaccineert minder dan één op de drie ouderen. Zelfs onder medewerkers in de zorg ligt de vaccinatiegraad ruim onder de 50 %. Elk seizoen publiceren ECDC en het Regionaal Bureau voor Europa van de WHO wekelijkse cijfers over de surveillance van influenza.  De gepubliceerde gege- vens onderstrepen duidelijk het nut van het vele werk dat ECDC op dit gebied verricht: influenza blijft een grote bedreiging voor de volksgezondheid en waak- zaamheid is van essentieel belang. Vogelgriep is een ander belangrijk aspect in de programmawerkzaamheden. Net als in voorgaande jaren hebben ECDC en de Europese Autoriteit voor Boven: De griepprik. Eén prikje. en klaar Linksonder: Wekelijkse infografiek influenza Rechtsonder: ‘Is het vogelgriepvirus dodelijk’? Was het maar zo eenvoudig. voedselveiligheid (EFSA) elk kwartaal een gezamenlijk beoordelingsrapport over vogelgriep uitgebracht. Het Centrum heeft een rapport uitgebracht over het vacci- natiebeleid en de dekkingsgraad voor influenza, dat opnieuw heeft bevestigd dat de vaccinatiegraad onder ouderen in Europa te laag ligt. In een ander rapport schatte het programma dat de effectiviteit van vaccins tussen 2015 en 2018 rond de 40 % schommelde. Het Centrum heeft een evaluatie uitgevoerd van nationale plannen voor paraatheid bij een pande- mie, waarbij het tekortkomingen heeft gesignaleerd en corrigerende maatregelen heeft voorgesteld. Routinematige surveillance van influenza is uitge- breid met surveillance van ernstige ziektebeelden en genoom-gebaseerde surveillance – een flinke impuls voor de kwaliteit van de surveillance. De surveillan- cesystemen voor influenza en SARS zijn geëvalueerd en het IRV-programma (Influenzavirussen en andere respiratoire virussen) zelf is geëvalueerd om de effectiviteit van het programma en de kwaliteit van de resultaten te beoordelen. Het ECDC heeft een mening geformuleerd over niet-farmaceutische interventies tijdens een pan- demie; bij de meeste interventies, zo werd in het document geconcludeerd, geldt dat er slechts beperkt bewijs is voor de effectiviteit. 15 16 Kunnen we latente tuberculose uitbannen? In april heeft ECDC een project gelanceerd voor bewijsverzameling voor volledige genoomsequencing voor tuberculose. Dit is opnieuw een voorbeeld van het toenemende gebruik van volledige genoomse- quencing in diagnose en ziektesurveillance. Het TB-programma: tuberculose. Latente tubercu- lose-infectie treft één op de zeven personen in de Europese regio van de WHO. Bij 10 % daarvan leidt dit ooit in het leven tot actieve tuberculose. Het door het Centrum opgestelde richtsnoer inzake programmati- sche controle van latente TB vult dan ook een belang- rijke lacune in de Europese preventie-inspanningen voor tuberculose. Een uitgebreid beeld van de epidemiologische situatie van TB wordt gegeven in het jaarverslag over surveillance en monitoring van tuberculose in Europa over 2018. Het verslag, een gezamenlijk project van ECDC en het Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, verscheen aan de vooravond van Wereldtuberculosedag op 24 maart 2018.  Als onderdeel van een driejarig project heeft ECDC vijf landen die een hoge prioriteit hebben gekregen ten aanzien van tuberculose (Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen en Roemenië), ondersteund met uitwisselingsbezoeken en trainingen. Het project zal in 2019 worden voortgezet en uitgebreid, waarbij ook aandacht zal worden besteed aan TB-gerelateerde behoeften in andere lidstaten. Een andere manier waarop in zeer concrete behoeften van de lidstaten is voorzien, is de herziening van de EU-normen voor tuberculosezorg. Deze vernieuwde normen zijn in 2018 gepubliceerd en in alle officiële talen van de EU vertaald. Links: De nieuwe opzet van het tuberculoseverslag, een gezamenlijk project van ECDC en het Regionaal Bureau voor Europa van de Wereldgezondheidsorganisatie. Rechts: 'Elke ademhaling telt': vernieuwde EU-normen voor tuberculosezorg. Het ECDC heeft het document in alle talen van de EU/EER gepubliceerd. 17 18 Het grootste succesverhaal tot nu toe Het VPD-programma: door vaccinatie te voorkomen ziekten. Vaccins behoren tot de grootste succesverha- len voor de volksgezondheid. Ze hebben de ziektelast van overdraagbare ziekten drastisch verlaagd en er is goede hoop dat binnenkort nog meer ziekten door vaccinatie te voorkomen zullen zijn. Helaas zijn veel vaccinaties het slachtoffer geworden van hun eigen succes. Omdat sommige door vaccinatie te voorko- men ziekten minder voorkomen of zelfs verdwenen zijn, denken sommige mensen dat er geen negatieve gevolgen kleven aan het overslaan van een hervacci- natie – of het helemaal overslaan van een vaccinatie. De vele uitbraken van mazelen in 2018 hebben laten zien dat dit duidelijk niet het geval is. Met snelle risicobeoordelingen over uitbraken van mazelen en maandelijkse updates van de eigen monitoringversla- gen voor mazelen en rodehond, ondersteunt ECDC de doelstelling van de Wereldgezondheidsorganisatie om mazelen uit te bannen. In 2018 heeft het VPD-programma technisch bewijs en wetenschappelijke input verstrekt voor een aanbeve- ling van de Raad inzake vaccinatie, die in april werd gepresenteerd en in december werd aangenomen. ECDC heeft een samenwerkingsproces opgezet ter ondersteuning van zogenaamde Nitags, technische adviesgroepen voor nationale immunisatie, met als doel het verstevigen van de wetenschappelijke samenwerking en uitwisseling in Europa. Op een meer praktisch niveau heeft ECDC een handboek uitgebracht voor het opzetten en uit- voeren van vaccinatie-informatiesystemen. Ook is het eigen surveillancesysteem voor kinkhoest Linksboven: Promotie van de Europese Vaccinatieweek Linksonder: Collectieve immuniteit gevisualiseerd Rechts: Videotweet en invasieve pneumokokkenziekten verfijnd. De EU-vaccinatieplanner bleef een van de meest bezochte onderdelen op de website van ECDC.  19 Links: Screenshots van ECDC's mobieleThreat Report-app Beneden: De nieuwe noodfaciliteit (Emergency Operations Centre) van ECDC 20 Een door feiten gestaafde bena- dering van de Europese volksge- zondheid Ziektesurveillance neuroborreliose, knokkelkoorts, chikungunya-koorts en zikakoorts. De enorme hoeveelheid epidemiologische gegevens die door onze partners wordt aangeleverd, vraagt om een ijzersterke IT-infrastructuur. Om de groeiende hoeveelheid ziektegegevens te kunnen verwerken en technologische ontwikkelingen te kunnen bijbenen, is ECDC in 2018 gestart met een herstructureringspro- ject voor zijn surveillancesystemen. ECDC heeft het Ephesus-project voortgezet. Ephesus, dat staat voor de evaluatie van surveillancesyste- men voor de volksgezondheid in de Europese Unie/ Europese Economische Ruimte, beoordeelt 52 syste- men voor ziektesurveillance in 30 landen. Naast de standaard surveillance heeft het project eveneens betrekking op met ECDC-gelden gefinancierde labora- toriumdiensten, routinematige moleculaire/geometri- sche typering en monitoring van infectieziekten. In 2018 bevatte de interactieve online atlas van sur- veillancedata voor infectieziekten van ECDC gegevens over 56 ziekten en ziekteonderwerpen. Gebruikers kunnen individuele datasets selecteren en aange- paste ziektekaarten genereren. In 2018 zijn gegevens over antimicrobiële consumptie toegevoegd, waarmee het belang van terughoudendheid in het gebruik van antibiotica duidelijk wordt gevisualiseerd. Experts van ECDC hebben ondersteuning geboden bij de voorbereiding van de uitvoeringshandeling bij Besluit Nr. 1082/2013/EU over grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid, door het ver- strekken van gevalsdefinities voor ziekten als Lyme Volledige genoomsequencing (WGS) verandert in hoog tempo de manier waarop we ziektesurveillance uitvoeren en gegevens verzamelen. In 2018 heeft het Centrum overeenstemming bereikt met de lidstaten over hoe door WSG verkregen gegevens over ziekte- verwekkers in Europa kunnen worden geanalyseerd, uitgewisseld en opgeslagen. Epidemiologische inlichtingen In 2018 zijn 377 ziektegebeurtenissen gedetecteerd door middel van epidemiologische inlichtingen. Een ‘gebeurtenis’ kan een grote uitbraak zijn, zoals de ebola-uitbraak in West-Afrika, of bijvoorbeeld een relatief klein cluster van legionellabesmettingen op een cruiseschip in Europa. Verscheidene uitbraken in Europa zouden niet zijn opgemerkt zonder het gebruik van een aantal vernieuwende aanpakken: Dankzij het gebruik van social media en crowdsourcing kan ECDC uitbraakindicatoren detecteren die anders onopge- merkt zouden blijven. Een zelfde aanpak passen we ook toe voor het monitoren van massabijeenkomsten. Surveillanceverslagen worden via onze website ver- spreid, maar een toenemend aantal gebruikers heeft ook de Threat Report app voor mobiele apparaten geïnstalleerd. Sinds de introductie van deze app zijn al meer dan 25 000 documenten gedownload.  21 Boven: Binnenopname van het nieuwe ECDC-gebouw Linksonder: Vergadering van het Adviesforum van ECDC Rechtsonder: Het nieuwe gebouw beschikt over formele en informele ontmoetingsruimten 22 Paraatheid Paraatheid is een hoeksteen van de volksgezondheid. ECDC helpt EU-lidstaten bij de vaststelling en aanpassing van reactiemechanismen om bedreigingen van de volksge- zondheid te voorkomen, erop te reageren en ervan te her- stellen, en zo de Europese volksgezondheid te beschermen tegen overdraagbare ziekten. In 2018 heeft een ECDC-team Roemenië geholpen met de ontwikkeling van een nationaal plan voor paraatheid bij noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid. Tevens heeft ECDC de Europese Commissie technische ondersteuning geboden bij een aantal taken in verband met de uitvoering van Artikel 4 van Besluit Nr. 1082/2013/ EU over ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid. Een praktische ontwikkeling op het gebied van paraatheid was de invoering van Hepsa, het zelfbeoordelingsinstru- ment voor paraatheid bij noodsituaties van ECDC, waarmee landen hun ‘paraatheidsniveau’ kunnen bepalen. Andere activiteiten op dit gebied zijn een verslag over paraatheid van gemeenschappen, een training over bewustzijn inzake biorisico's en een eendaagse simula- tieoefening. Daarnaast heeft het Centrum een richtsnoer gepubliceerd over hoe uit oefeningen, beoordelingen en evaluaties aanbevelingen kunnen worden gehaald voor beste praktijken. Respons Risicobeoordelingen zijn sterk afhankelijk van de kwaliteit van de ziektegegevens die het Centrum ontvangt en de experts die deze analyseren. Om de kwaliteit te waarborgen, betrekt ECDC specialisten op het gebied van infectieziekten uit getroffen lidstaten bij de opstelling van zijn snelle risicobeoordelingen. Het inschakelen van externe expertise was in het verleden een vrij complex proces, maar na een diepgaande evaluatie is het Centrum erin geslaagd zijn procedures voor externe ziektedeskundigen uit de lidstaten te vereenvoudigen. Bij een groot deel van de 35 snelle risicobeoordelingen en 16 epidemiologische updates die het Centrum in 2018 uitbracht, is al geprofiteerd van de aangepaste procedure. Op technologisch vlak heeft het Centrum in september 2018 een herziene, sterk verbeterde versie van het EWRS (systeem voor vroegtijdige waarschuwing en maatregelen) uitgebracht. Praktijkgerichte interventies buiten Europa vinden plaats wanneer de situatie daarom vraagt. In 2018 heeft één van onze experts in het kader van een responsmissie de Democratische Republiek Congo bezocht, ter ondersteu- ning van surveillancemaatregelen gecoördineerd door het directoraat-generaal Europese Civiele Bescherming en Humanitaire Hulp. Wetenschappelijk advies Wetenschappelijk advies heeft betrekking op alle gebieden van de volksgezondheid.  In overeenstemming met het open-toegangbeleid van ECDC worden onderzoeksresul- taten gratis via de website van het Centrum beschikbaar gesteld. In 2018 heeft ECDC 31 adviesaanvragen ontvangen van de Europese Commissie en het Europees Parlement. Er zijn meer dan tweehonderd wetenschappelijke documenten gepubliceerd op de website van ECDC, waaronder vijf grote documenten met richtsnoeren inzake volksgezondheid; nog eens 86 wetenschappelijke artikelen geschreven door wetenschappers van ECDC zijn verschenen in collegiaal getoetste tijdschriften als Eurosurveillance. In 2018 behaalde Eurosurveillance, het wetenschappelijk tijdschrift van ECDC, een impactfactor van 7,1, waarmee het een vijfde plaats innam op de ranglijst van tijdschriften in de categorie infectieziekten. In november trok ESCAIDE, de wetenschappelijke vlaggen- schipconferentie van ECDC, 600 deelnemers uit 50 landen. 23 24 Microbiologie Microbiologie is één van de gebieden die in 2018 volop in de belangstelling stonden. Dat is met name te danken aan de snelle vooruitgang die is geboekt op het gebied van DNA-sequentieanalyse, die wetenschappers in staat stelt sequenties van ziekteverwekkers te ver- gelijken en uitbraken op te sporen die verband houden met dezelfde bron. Naar aanleiding hiervan heeft ECDC zijn routekaart voor moleculaire typering herzien; deze routekaart verkent nu welke impact moleculaire type- ring zal hebben op ziektesurveillance in Europa. Moleculaire typering levert enorme hoeveelheden gegevens op en vereist een hoge computercapaciteit. Microbiologen van ECDC hebben een gemeenschappe- lijk Europees platform voorgesteld voor het beheren en analyseren van gegevens verkregen door sequentieana- lyse. De invoering van zo'n platform zal leiden tot een structurele verandering in ziektebewaking, met name ten aanzien van onderzoek naar uitbraken die betrek- king hebben op meerdere landen in Europa. Een ander gebied waarop ons microbiologieteam zijn aandacht richt, is capaciteit en kwaliteitsbewaking van laboratoria. ECDC beoordeelt regelmatig de kwali- teit van laboratoria in Europa middels zogenaamde EQA's, externe kwaliteitsbeoordelingen. De EULabCap- methodologie van ECDC biedt een nauwkeurig afge- stemde set instrumenten die worden gebruikt om de kwaliteit en efficiëntie van laboratoria te beoordelen. In het meest recente EULabCap-rapport kwam de pres- tatie-index uit op een bemoedigende 7,5 punten van de 10, met ‘redelijke tot hoge capaciteitsniveaus’ en afnemende capaciteitsverschillen tussen landen. Alle activiteiten op dit gebied zijn gebaseerd op de Strategie voor externe kwaliteitsbeoordeling van micro- biologische laboratoria voor de volksgezondheidvan ECDC. Deze strategie wordt voortdurend bijgewerkt gezien de snelle ontwikkelingen op dit gebied. De meest recente versie van de Strategie is verschenen in juni 2018. Links: CTTGACCACC.  DNA-sequentie van een organisme 25 26 In contact met de Europese volksgezondheidssector Scholing op het gebied van de volksgezondheid Europese regio, blijkt dat het aanbod op het gebied van preventie en bestrijding van overdraagbare ziekten steeds groter wordt. Het 'ECDC Fellowship Programme’ houdt zich bezig met de voorbereiding van veldepidemiologen (EPIET) en microbiologen (EUPHEM) zodat deze kunnen ingrijpen bij grensoverschrijdende uitbraken en andere bedreigingen voor de volksgezondheid. Het programma brengt veel Europese organisaties op het gebied van volksgezondheid op professio- neel, en vaak ook persoonlijk niveau, met elkaar in contact. In 2018 telde het Fellowshipprogramma 37 afge- studeerden. Nog eens 434 deelnemers namen deel aan ontwikkelingsactiviteiten via ECDC-programma voor levenslang leren. Sommige cursussen moeten fysiek worden bijgewoond, maar de lessen van ECDC's Virtual Acadamy (EVA) kunnen online worden gevolgd. In 2018 verschenen er vier nieuwe online cursussen en werden andere vernieuwd. Bij het scholingsprogramma van ECDC ligt de nadruk op zijn eigen cursussen en studiebijeenkomsten, maar het Centrum houdt ook toezicht op educatieve activiteiten in de Europese volksgezondheidssec- tor. Uit een onderzoek onder leden van de ASPHER, de vereniging van volksgezondheidsscholen in de Linksboven: Dame Sally Claire Davies, Chief Medical Officer voor Engeland, op de Escaide-conferentie 2018 in Valletta, Malta Linksonder: In gesprek over de meest recente cijfers over hepatitis B Internationale relaties en ondersteuning aan lan- den ECDC onderhoudt een uitgebreid professioneel netwerk. Er bestaat traditioneel een sterke band tussen ECDC en het Regionaal Bureau voor Europa van de WHO. In 2018 is de co-branding uitgebreid naar alle gezamenlijke producten van ECDC-WHO Europa (verslagen, persberichten en presentaties). In 2018 ontving ECDC officieel bezoek van het Chinese Centrum voor ziektebestrijding en -preven- tie en de Afrikaanse Centra voor ziektebestrijding en -preventie. Een ander aandachtsgebied zijn pretoetredingslan- den. Resultaten van een capaciteitscontrole door ECDC met een aangepaste EULabCap-methode, heb- ben duidelijk laten zien dat er in deze groep landen extra laboratoriumcapaciteit nodig is. ECDC heeft een essentiële rol gespeeld in de opstel- ling van een actieplan voor Oekraïne, een buurland van de EU. Daarnaast heeft het Centrum Noord- Macedonië geholpen bij de ontwikkeling van een landelijk plan voor de follow-up van reeds in 2015 en 2016 uitgevoerde beoordelingen.  Het ECDC-mechanisme voor landenondersteuning heeft opleidingsprogramma's over acceptatie van vaccinatie, infectiebestrijding en patiëntveilig- heid verzorgd en ondersteuning geboden bij de * Deze benaming laat de standpunten over de status van Kosovo onverlet, en is in overeenstemming met Resolutie 1244 van de VN- Veiligheidsraad en het advies van het Internationaal Gerechtshof over de onafhankelijkheidsverklaring van Kosovo. 27 ontwikkeling van landelijke paraatheidsplannen. Op verzoek van de Europese Commissie heeft ECDC de systemen voor surveillance van overdraagbare ziekten in Kosovo* beoordeeld. snelle risico/bewijsbeoordelingen. Daarnaast beheert het Centrum diverse Twitter-accounts met een groei- end aantal volgers (plus 19 % in 2018), waarvan een groot deel van buiten de volksgezondheidssector. Communicatie op het gebied van volksgezondheid Veel van onze voorlichtingsactiviteiten zijn gericht op de Europese volksgezondheidssector, in het bijzonder volksgezondheidsexperts, wetenschappers en journa- listen. Voor deze doelgroep heeft het Centrum in 2018 in totaal 214 publicaties uitgebracht, in een even- wichtige mix van diepgaande onderzoeksverslagen en In 2018 bleven antimicrobiële resistentie, West- Nijlkoorts, mazelen en ebola belangrijke onderwer- pen, hetgeen door veel van onze publicaties werd weerspiegeld. De gezondheidscampagnes van het Centrum – gericht op het grote publiek – worden geor- ganiseerd rondom publieke bewustmakingsdagen. ECDC heeft voorlichtingsmateriaal ontwikkeld voor de Europese Antibioticadag, Wereldtuberculosedag, de Europese Vaccinatieweek en de Wereldaidsdag. Links: Naast de reguliere collectie is in de bibliotheek van ECDC een compleet archief ondergebracht van alle verslagen van ECDC. Rechts: Sectoroverschrijdende vergadering voorafgaand aan Wereldhepatitisdag 28 ECDC in cijfers Genderevenwicht bij ECDC Samenstelling van het per- soneel van ECDC, onderver- deeld naar land van herkomst 38% 62% Begroting 2018 18 777 691 EU R 14 8 61 204 EU R 9 622 075 EU R 6 746 639 EU R 3 459 844 EU R 3 381 551 EU R 8 8 0 997 EU R Opleiding en Surveillance en Algemeen Paraatheid en Wetenschappelijke Ziektepro- Voorlichting capaciteitsopbouw epidemiologische ma's bestuur respons ondersteuning inlichtingen gram Zweden (58) Frankrijk (25) Duitsland (25) Italië (21) Roemenië (17) Finland (14) Verenigd Koninkrijk (14) Polen (10) België (9) Griekenland (9) Portugal (9) Bulgarije (8) Spanje (8) Nederland (7) Denemarken (6) Hongarije (5) Litouwen (5) Letland (4) Oostenrijk (2) Tsjechië (2) Ierland (2) Malta (2) Slowakije 2 Cyprus (1) Estland 1 Slovenië (1) Op 31 december 2018 telde ECDC 267 statutaire medewerkers. 29 Papier TQ-AX-19-001-EN-C TQ-AX-19-001-NL-N PDF Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) Schrijf u in voor onze publicaties op www. ecdc. europa.  2018 m. laimėjimai, iššūkiai ir pagrindiniai veiklos rezultatai Pagrindiniai direktoriaus metinės ataskaitos akcentai www. ecdc. europa. eu Šioje santraukoje pristatomi ne visi 2018 m. veiklos rezultatai, o tik tam tikri pasirinkti svarbiausios veiklos pasiekimai. Išsamią visos ECDC veiklos, organizacinės ir administracinės struktūrų ir darbo plano apžvalgą galima rasti nesutrumpintoje metinės ataskaitos versijoje. https://ecdc. europa. eu/en/publications-data/annual-report-director-2018 Cituojant nurodyti: Europos ligų prevencijos ir kontrolės centras. 2018 m. laimėjimai, iššūkiai ir pagrindiniai veiklos rezultatai Pagrindiniai direktoriaus metinės ataskaitos akcentai Stokholmas, ECDC; 2019. ISBN 978-92-9498-361-9 (PDF), 978-92-9498-351-0 (spausdintinė versija) ISSN 2529-6078 (PDF), 2529-6221 (spausdintinė versija) doi 10. 2900/49015 (PDF), 10. 2900/756091 (spausdintinė versija) Katalogo numeris TQ-AX-19-001-LT-N (PDF), TQ-AX-19-001-EN-C (spausdintinė versija) © Europos ligų prevencijos ir kontrolės centras, 2019. Visų nuotraukų autorių teisės priklauso ECDC, išskyrus „iStock“ nuotrauką (14 puslapio viršuje) ir nuotraukas, kurioms taikoma (cc) „Creative Commons“ autorių paminėjimu pagrįsta nekomercinė (CC BY-NC 4. 0) licencija, gauta iš šių Flickr. com naudotojų: Nathano Readingo (6 ir 10 psl. , viršuje kairėje), Judy Gallagher (8 psl. , viršuje), Tomo Schwano, Roberto Fischerio ir Anitos Mora, Nacionalinio alergijų ir užkrečiamųjų ligų instituto, Nacionalinio sveikatos instituto (8 psl. , apačioje); Alano Gloverio (10 psl. , apačioje); Jono Southcoastingo (12 ir 13 psl. ); Shaury'o Nasho (24 ir 25 psl. ). Leidžiama dauginti nurodžius šaltinį. Šiame leidinyje naudojamų autorių teisų saugomų nuotraukų negalima naudoti su šiuo leidiniu nesusijusiais tikslais negavus autorių teisių turėtojo leidimo. 2018 m. laimėjimai, iššūkiai ir pagrindiniai veiklos rezultatai Pagrindiniai direktoriaus metinės ataskaitos akcentai Turinys Pratarmė. 3 Įžanga. 3 ECDC – Europos visuomenės sveikatos agentūra. 5 Europietiškas požiūris į ligų stebėjimą. 5 ECDC ligų prevencijos programos. Ligų epidemiologijos stebėjimas. 5 Antibiotikams atsparios bakterijos ir didėjanti Europos sveikatos priežiūros našta. 7 Kas yra užkrato pernešėjas? Ir ar galiu nuo jo užsikrėsti?. 9 Kartais tiesiog negana „išvirti, nulupti, iškepti, nuplauti ar pamiršti!“. 11 ŽIV prevencija. Profilaktika ir preekspozicinė profilaktika. 13 Vakcina kiekvienam sezonui. 15 Ar galime kontroliuoti latentinę tuberkuliozę?. 17 Didžiausia visų laikų sėkmės istorija. 19 Faktais pagrįstas požiūris į Europos visuomenės sveikatą. 21 Ligų stebėjimas. 21 Epidemiologinė žvalgyba. 21 Parengtis. 23 Reagavimas. 23 Mokslinės konsultacijos. 23 Mikrobiologija. 25 Ryšių su Europos visuomenės sveikatos bendruomene užmezgimas. 27 Mokymas ir parama šalims. 27 Komunikacija visuomenės sveikatos klausimais. 28 Apie ECDC skaičiais. 29 1 2 Valdančiosios tarybos pirmininkės pratarmė Direktorės įžanginis žodis Esu neseniai išrinkta ECDC valdančiosios tarybos pirmininkė ir labai džiaugiuosi galėdama pristatyti 2018 m. direktoriaus metinę ataskaitą.  Visus metus ECDC teikė paramą valsty- bėms narėms ir Europos Komisijai: 2018 m. balandžio mėn. pradžioje ECDC persikėlė į šiuolai- kiškas patalpas visai šalia Stokholmo esančio Solnos miesto Frėsundos rajone. Mūsų logistikos komanda labai pasi- stengė, todėl netrukus sėkmingai įsikūrėme naujoje vietoje. • pateikė 35 skubius rizikos vertinimus, kurie padėjo vykdyti rizikos valdymą ES ir nacionaliniu lygmenimis; Ne tik persikėlėme į naujas patalpas, bet ir priėmėme keletą svarbių sprendimų dėl ECDC ateities: • įdiegė naują skubaus įspėjimo ir reagavimo sistemos versiją, kuri atitinka visus Sprendimo Nr. 1082/2013/EB reikalavimus; ir • paskelbė naują Europos laboratorijų pajėgumo stebėsenos ataskaitą, iš kurios aiškėja, kad skirtingose valstybėse narėse veikiančių laboratorijų gebėjimų ir pajėgumų skirtu- mai greitai mažėja. Be to, ECDC paskelbė keletą internetinių įrankių, kurie padeda šalims apdoroti faktais grindžiamus duomenis ir formuoti politiką. Be kita ko, tai skiepų planavimo priemonė, modeliavimo programinė įranga, besikeičiančių situacijų žemėlapis, interaktyvus ligų atlasas, ligų duomenų bazės ir keletas rekomendacinių dokumentų. 2018 m. valdančioji taryba paskelbė trečią nepriklausomą centro veiklos 2013–2017 m. išorės vertinimą. Išorės rangovo vykdomą vertinimą prižiūri valdančiosios tarybos iniciatyvi- nis komitetas. Tikimasi, kad galutinė ataskaita bus pateikta šiemet. Apžvelgdama į įspūdingus ECDC veiklos rezultatus, iš tiesų džiaugiuosi, kad turėsiu galimybę ateinančius dvejus metus vadovauti valdančiajai tarybai. Centrui tai bus įdomus metas, nes bus paskelbti jo išorinio vertinimo rezultatai ir nauja ilgalaikė strategija. Valdančioji taryba aktyviai dalyvaus diskusijose, prižiūrės šiuos pokyčius ir užtikrins, kad centras vykdytų savo misiją bei užduotis pagal Steigimo reglamente išdėstytas sąlygas. Dr. Anni-Riitta Virolainen-Julkunen ECDC valdančiosios tarybos pirmininkė 2019 m. kovo 5 d. Viršuje kairėje ir viduryje – ECDC pastatas Solnoje (Švedija) Viršuje dešinėje – buvusi ECDC pagrindinė buveinė Viduryje dešinėje – praeivių atvaizdai atsispindi stiklinėse įėjimo duryse Apačioje – tarptautinis susitikimas pagrindinėje ECDC konferencijų salėje • pradėjome rengti 2021–2027 m. ECDC ilgalaikę strategiją; • įsitraukėme į dialogą su mūsų suinteresuotaisiais subjektais dėl dviejų naujų įdomių projektų: „E. sveikata ir skaitmeninės technologijos“ ir „Perspektyvų tyrimas“; • iniciatyva „Naujos kartos ECDC“ padės sukurti naują centro organizacinę struktūrą; • valdančioji taryba inicijavo trečią centro išorės vertinimą, kuris apims 2013–2017 m. 2018 m. daug dėmesio skyrėme trims prioritetinėms sritimis: • Skiepijimas. ECDC Europos Komisijai pateikė mokslinių duomenų naujai Tarybos rekomendacijai dėl ligų, kurių galima išvengti skiepijant. • Atsparumas antimikrobinėms medžiagoms. Naujame tyrime apskaičiavome, kad nuo antimikrobinėms medžiagoms atsparių bakterijų kasmet miršta 33 000 europiečių, ir kad dėl atsparumo antimikrobinėms medžiagoms Europoje kasmet patiriama beveik milijardas eurų nuostolių. • Jungtinių Tautų darnaus vystymosi tikslai.  Ligų stebėsenos srityje ECDC savo stebėsenos veiklą derina su JT tikslais; geras pavyzdys – ŽIV, hepatito ir tuberkuliozės stebėjimas. 2018 m. rugsėjo mėn. ECDC pradėjo savo kadenciją kaip pirmininkaujanti ES agentūrų tinklo agentūra. Tai suteikė puikią galimybę įsitraukti į visapusiškus žinių mainus su mūsų giminingomis agentūromis ir padėjo mums suderinti savo procesus, o tai atnešė apčiuopiamos naudos mūsų kasdieniame darbe. Dr. Andrea Ammon ECDC direktorė 2019 m. kovo 5 d. 3 4 ECDC – Europos visuomenės sveikatos agentūra 2005 m. Stokholme (Švedija) įkurtas Europos ligų prevencijos ir kontrolės centras (ECDC) priklauso ES agentūrų tinklui. Šios agentūros vykdo technines ir mokslines užduotis, kurios padeda ES institucijoms įgyvendinti politiką ir priimti sprendimus. ES agentū- ros yra decentralizuotos įstaigos. Jos įsteigtos beveik visose ES valstybėse narėse. ECDC įgaliojimai apima daugiau nei 60 infekcinių ligų – nuo AIDS / ŽIV iki retų zoonozinių ligų – stebė- jimą. Be to, skatiname skiepytis, nustatome sveikatai įtakos turintį elgesį, užtikriname laboratorijų kokybę Europoje, rengiame mokymus visos Europos visuome- nės sveikatos epidemiologams ir informuojame savo auditoriją apie visus infekcinių ligų aspektus. 2018 m. pabaigoje ECDC dirbo 267 nuolatiniai dar- buotojai, kurie vykdė veiklą ligų stebėjimo, protrūkių nustatymo, mokslinių konsultacijų, informacinių technologijų, ryšių ir administravimo srityse. Europietiškas požiūris į ligų stebėjimą ECDC naudoja ir prižiūri tris svarbias sistemas, kurios padeda stebėti infekcines ligas Europoje. Kiekviena sistema yra susijusi su viena ligų kontrolės sritimi: SĮRS (grėsmių nustatymas, įspėjimai apie grėsmes), EPIS (epidemiologinė žvalgyba) ir TESSy (ligų stebėji- mas ir statistiniai duomenys). • Skubaus įspėjimo ir reagavimo sistema (SĮRS), kuri buvo iš esmės pertvarkyta 2018 m. , yra konfidenci- ali sistema, valstybėms narėms ir Komisijai sutei- kianti galimybę dalytis informacija apie sveikatai svarbius įvykius, kurie gali turėti poveikį ES mastu, taip pat derinti atsakomąsias visuomenės svei- katos apsaugos priemones. 2018 metais, kuriais kilo keletas didelių tymų protrūkių, vėl patvirtinta, kad sistema yra vertinga ir veiksminga perspėjimo priemonė. • Epidemiologinės žvalgybos informacinė sistema (EPIS) yra saugi internetinė komunikacijos plat- forma, kurioje mokslininkai ir visuomenės sveikatos specialistai gali keistis epidemiologine informacija. • Europos stebėjimo sistema (TESSy) – tai didelio masto duomenų bazių sistema duomenims apie ligas rinkti. Šiai sistemai duomenis apie infekcines ligas nuolat teikia ES / EEE šalys. Remdamiesi šiais duomenimis internetinio ECDC užkrečiamųjų ligų stebėjimo atlaso naudotojai gali sukurti atnaujintas stebėjimo ataskaitas ir interaktyvius žemėlapius. Be to, ECDC remia Europos Komisijos ir valstybių narių veiklą ES sveikatos saugumo komitete, kuris vei- kia kaip Europos lygmens patariamoji grupė sveikatos saugumo klausimais.  Viršuje kairėje – virš ECDC pastato plazda ES vėliavos Viršuje dešinėje – naujojo ECDC pastato vaizdas nuo automagistralės Viduryje dešinėje – žalias ir šviesus interjeras Apačioje – kasdienis apskritojo stalo susitikimas, kurį rengia epidemiologinės žvalgybos kolektyvas 5 Klebsiella pneumoniae bakterijų KPC-1 karbapenemazių aptikimo rinkinys. Gramneigiamų bakterijų atsparumas vaistams per ateinančius keletą metų gali tapti didele problema gydymo srityje. Vaistų gamybos įmonės artimiausioje ateityje nelabai turės ką pasiūlyti kovai su šiais organizmais 6 ECDC ligų prevencijos programos. Ligų epidemiologijos stebėjimas Turėdami duomenų iš visų ES valstybių narių apie beveik 60 ligų ir sveikatos temų, tokių kaip atsparumas antimikrobinėms medžiagoms, ECDC mokslininkai gali išsamiau apžvelgti dabartinę (ir ankstesnę) epidemiologinę padėtį Europoje. Centras stebi ligų tendencijas ir siūlo ligų bei ligų protrūkių prevencijos priemones. ECDC veikla ligų preven- cijos srityje grupuojama pagal „Ligų prevencijos programas“. Antibiotikams atsparios bakterijos ir didėjanti Europos sveikatos priežiūros našta Atsparumas antimikrobinėms medžiagoms ir su sveikatos priežiūra susijusios infekcijos (ARHAI programa). Kai ECDC ėmėsi rengti naują tyrimą, kad įvertintų sveikatos priežiūros naštą, kurią lemia antibiotikams atsparių bakterijų sukeliamos infek- cijos ES / EEE, ECDC ekspertai apžvelgė naujausius Europos duomenų rinkinius, patikrino jų kokybę ir pasirinko gana konservatyvų įvertinimą. Tyrime prieita prie sukrečiančios išvados, kad apie 33 000 europie- čių kasmet miršta dėl infekcijų, kurias sukelia antibio- tikams atsparios bakterijos. Daugelis iš šių infekcijų kyla ligoninėse. 2018 m. Europos informavimo apie antibiotikus dieną paskelbtų dviejų tyrimų duomenimis, esama didelių skirtumų tarp šalių su sveikatos priežiūra susiju- sių infekcijų paplitimo ir antimikrobinių medžiagų naudojimo srityse. Bendra situacija yra dar labiau trikdanti – kasmet ligoninėse ir ilgalaikės priežiūros įstaigose nustatoma 8,9 mln. atvejų, todėl Europa susiduria su milžiniška problema. Kasdien vienas iš trijų pacientų Europos Sąjungoje gauna bent vieną antimikrobinį preparatą. Ne visi tokie vaistai yra būtini mediciniškai, o jų skyri- mas gali prisidėti prie atsparumo antimikrobinėms medžiagoms plitimo. Siekdamas prisidėti prie šios problemos sprendimo, ECDC surengė konferenciją, į kurią pakvietė keletą stebėjimo tinklų ir kurioje daly- vavo 300 atstovų iš valstybių narių. Per metus ECDC ekspertai aplankė savo kolegas Bulgarijoje, Norvegijoje ir Jungtinėje Karalystėje aptarti su atsparumu antimikrobinėms medžiagoms susijusius klausimus. ECDC ir toliau svariai prisideda prie Transatlantinės darbo grupės atsparumo antimikrobinėms medžia- goms klausimais veiklos, taip pat prie ES bendrųjų veiksmų atsparumo antimikrobinėms medžiagoms ir su sveikatos priežiūra susijusių infekcijų srityje. Ši veikla išsamiai aprašyta ECDC svetainėje. 7 8 Kas yra užkrato pernešėjas? Ir ar galiu nuo jo užsikrėsti? Naujos ir pernešėjų platinamos ligos (EVD pro- grama).  Paprastai „ligų pernešėjai“ – tai nariuotako- jai (uodai, musės, muselės, utėlės, blusos ir erkės), kurie yra užsikrėtę ir perduoda infekcinius mikroorga- nizmus kitiems gyviesiems organizmams. Viena iš tokių ligų yra Vakarų Nilo karštligė, suke- liama viruso, kurį paprastai platina užsikrėtę uodai. Palyginti su padėtimi vos prieš keletą metų, Vakarų Nilo karštligės atvejų skaičius smarkiai išaugo. 2018 m. ECDC stebėjo iki šiol didžiausią Vakarų Nilo karštligės protrūkį Europoje. 2018 m. Europos šalys pranešė apie daugiau kaip 2 000 vietoje perduodamų žmonių infekcijos atvejų; šis skaičius gerokai viršijo bendrą skaičių per ankstesnius septynerius metus (1 832 atvejai). Kas savaitę pateikiamą naujausią informaciją apie Vakarų Nilo karštligės infekcijos atvejus Europoje ir žemėlapius galima rasti ECDC svetainėje; be to, ECDC skelbia įvairių uodų, erkių ir muselių, kurie yra žmo- nių ir gyvūnų ligų pernešėjai, paplitimo žemėlapius. Vakarų Nilo karštligės pernešėjų kontrolės strategijų Europoje tyrimas vietoje buvo išbandytas 2017 m. ir atliktas 2018 m. Be to, atlikti trys invazinių uodų kontrolės tyrimai vietoje; šie uodai gali pernešti pato- genus, kurie sukelia dengės karštligę, čikunguniją ir Zikos virusinę ligą. Daugelį metų buvo fiksuojama vos po keletą atvejų, tačiau dengės karštligė vėl sugrįžo į Europą – per pas- taruosius trejus metus užfiksuota daugiau kaip 3 000 atvejų. Dauguma atvejų buvo ne vietinės kilmės, tačiau regionuose, kuriuose veisiasi Aedes genties uodai, galimas ir perdavimas vietoje; 2018 m. spalio mėn. pradžioje patvirtinti trys atskiri protrūkiai, per kuriuos nustatyti devyni vietinės kilmės dengės karš- tligės atvejai ES (trys Ispanijoje ir šeši Prancūzijoje). Kartu su Europos maisto saugos agentūra (EFSA) ECDC toliau rinko duomenis apie žmonių ir gyvūnų ligas pernešančius nariuotakojus (vabzdžius ir panašius gyvius) ir savo svetainėje paskelbė atnaujintą perne- šėjų žemėlapį. Jame rodomas jų paplitimas ir sklaida Europoje. Be to, centras žino apie riziką, keliamą ligų, kurių protrūkių Europoje dar nebuvo. Pavyzdžiui, cen- tras parengė keletą su Ebolos protrūkiais Afrikoje susijusių greitų rizikos vertinimų, kuriais siekiama nustatyti, ar esama įvežimo rizikos ir ar Europos gyventojams kyla pavojus. Vilties teikia tai, kad 2018 m. atsakymas yra „Ne“. Viršuje kairėje – ne visi uodai yra ligų pernešėjai Apačioje – Borrelia bakterijos. Grįžtamoji karštligė boreliozė yra pernešėjų platinama liga, kuriai būdingas pasikartojantis karščiavimas, raumenų skausmai ir pykinimas. Liga perduodama per utėlių ar minkštakūnių erkių įkandimus; Europoje liga fiksuojama kai kuriose Viduržemio jūros regiono vietose. 9 10 Kartais tiesiog negana „išvirti, nulupti, iškepti, nuplauti ar pamiršti!“ Per maistą ir vandenį plintančios ligos ir zoonozės (FWD programa).  EPIS-FWD yra ECDC epidemiologi- nės žvalgybos informacinė sistema, skirta per maistą ir vandenį plintančioms ligoms. Skubių užklausų, pateikiamų EPIS-FWD sistemoje, skaičius išaugo nuo 53 (2017 m. ) iki 77 (2018 m. ); tai nedidelis, tačiau pastebimas padidėjimas. Vieną ypač rimtą protrūkį, per kurį mirė keletas žmonių, sukėlė Listeria mono- cytogenes bakterijos. Siekdami išsamiau ištirti šį protrūkį, ECDC ir EFSA suvienijo jėgas ir pasirūpino viso patogeno genomo sekoskaita. Tyrimo rezultatai patvirtino, kad greičiausiai protrūkio šaltinis buvo šal- dytų daržovių partija. Be to, ECDC ir EFSA kartu paskelbė dvi išsamias atas- kaitas: vieną apie zoonozių tendencijas ir šaltinius, zoonozės sukėlėjus ir per maistą plintančių ligų pro- trūkius (2017 m. duomenys), o kitą – apie zoonozinių ir indikatorinių bakterijų, išskirtų iš žmonių, gyvūnų ir maisto, atsparumą antimikrobinėms medžiagoms (2016 m. duomenys). ECDC pakvietė dalyvius iš šešių šalių į praktinį parengties seminarą apie daugiašalius maisto saugos ir visuomenės sveikatos incidentus. Be to, centras įgyvendina per maistą ir vandenį plintančių ligų eks- pertų profesinių mainų programą. Technologijų srityje ECDC atvertė naują puslapį – pasinaudodamas duomenimis iš TESSy molekulinio Viršuje kairėje – Listeria monocytogenes bakterijos ant Kolumbijos arklio kraujo agaro ir žmogus, kurio vardu ši bakterija pavadinta, – Dr. Josephas Listeris (1827–1912 m. ) Apačioje dešinėje – nuskaitytos DNR sekos tipavimo duomenų bazės, centras atliko pirmąją židinio analizę. ECDC finansavo keletą išorinių kokybės vertinimų. Per išorinius kokybės vertinimus laboratorijoms visoje Europoje pateikiamos vienodos imtys ir taip stebima jų veikla. Po to lyginamas rezultatų tikslumas ir kiekviena laboratorija gauna rezultatų suvestinę, kurioje išsamiai pristatomi jos rezultatai. Patvirtinta, kad išoriniai kokybės vertinimai yra labai svarbi prie- monė siekiant gerinti laboratorijų veiklos rezultatus. 2018 m. ECDC surengė išorinius kokybės vertinimus, susijusius su Listeria, Salmonella, Campylobacter bakterijomis ir E. coli žarnyno lazdelėmis. Be to, centras surengė viso Listeria monocytogenes bakterijų genomo surinkimo tinkamumo testą. 11 2018 m. LGBTI eitynės Braitone „Negaliu perduoti viruso ir neperduosiu“. 12 ŽIV prevencija. Profilaktika ir preekspozicinė profilaktika ŽIV, lytiškai plintančios infekcijos ir virusinis hepatitas (HASH programa) Trečiasis JT darnaus vystymosi tikslas yra sutelktas į sveikatą ir gerovę. „Užtikrinti sveiką gyvenseną ir skatinti visų amžiaus grupių gerovę. “ Pažangos siekiant šio tikslo ŽIV/ AIDS srityje stebėjimas gali būti sudėtinga užduotis. 2018 m. ŽIV stebėjimo tinklo susitikime ECDC ir PSO, aktyviai dalyvaujant JT kovos su AIDS programos atstovams, norėjo ligų ekspertams suteikti gali- mybę išsamiai išnagrinėti klausimą, kaip objektyviai įvertinti pažangą siekiant trečiojo darnaus vystymosi tikslo.  Panašių veiksmų imtasi Dublino deklaracijos, kurioje nustatyta plataus užmojo kovos su ŽIV / AIDS darbotvarkė, atžvilgiu – buvo peržiūrėta ir su darnaus vystymosi tikslų siektinomis reikšmėmis suderinta reagavimo į ŽIV stebėsena. Be to, įgyvendinant programą: • pristatyta ŽIV įverčių tikslumo modeliavimo priemonė; • devyniose ES šalyse išbandyta nauja atsparumo vaistams nuo ŽIV stebėjimo sistema; • kartu su JT kovos su AIDS programa surengtas ekspertų susitikimas preekspozicinės profilaktikos įgyvendinimo klausimais; • paskelbtos integruotos ŽIV, hepatito B ir C testa- vimo gairės; • pristatyta pirmoji interaktyvi internetinė duomenų bazė, skirta hepatito B ir C paplitimo tyrimams; ir • išbandytas naujas hepatito C serologinio paplitimo tyrimo protokolas, siekiant įvertinti tikrą su šia liga susijusią naštą trijose šalyse. 13 14 Vakcina kiekvienam sezonui pateikė ataskaitą apie skiepijimo nuo gripo politiką ir aprėptį; ataskaitoje vėl patvirtinta, kad vyresnio amžiaus žmonių Europoje skiepijimo aprėptis yra per menka. Kitoje programos ataskaitoje apskaičiuota, kad skiepo efektyvumas 2015–2018 m. buvo apie 40 proc. Centras surengė nacionalinių parengties pandemi- joms planų peržiūrą, nurodė trūkumus ir pasiūlė tai- somąsias priemones. Sunkių ligų stebėjimo kursai ir genomu pagrįstas stebėjimas buvo įtraukti į einamojo gripo stebėjimo sistemą; tai labai padėjo užtikrinti geresnę stebėjimo kokybę. Buvo įvertintos gripo ir SŪRS stebėjimo sistemos, taip pat įvertinta pati Gripo ir kitų kvėpavimo sistemos virusų programa, siekiant stebėti jos rezultatų kokybę ir efektyvumą. ECDC parengė nuomonę apie nefarmacines interven- cines priemones kilus pandemijai; dokumente prieita prie išvados, kad daugumos intervencinių priemonių našumas yra ribotas. Gripas ir kiti kvėpavimo sistemą pažeidžiantys virusai (IRV programa) Kiekvienais metais mums reikia vis naujo gripo skiepo, nes kasmet paplinta vis kita gripo viruso padermė. Vakcina, apsauganti nuo tų viruso padermių, kurios buvo paplitusios per praėjusį gripo sezoną, nesuteiks imuniteto nuo naujos šių metų viruso padermės. Atrodo, kad universali vakcina, apsauganti nuo sezoninio gripo ne vienus metus, yra įmanoma, tačiau gali būti, kad jai sukurti prireiks daug metų. O kol kas pasiskiepyti naujausia gripo vakcina yra geriausias būdas apsisaugoti patiems ir apsaugoti kitus. Kasmet PSO Europos regione nuo kvėpavimo sistemos ligų, susijusių su sezoniniu gripu, miršta apie 40 000 žmonių. Nepaisant tokio didelio skaičiaus, paskie- pijama tik maža dalis gyventojų. Per 75 proc. iš tų žmonių, kurie mirė dėl minėtos priežasties, buvo 65 metų amžiaus ir vyresni, tačiau šioje rizikos grupėje skiepijimo lygis vis dar išlieka menkas. Beveik pusėje PSO Europos regiono šalių paskiepijama mažiau nei vienas iš trijų vyresnio amžiaus žmonių.  Net svei- katos priežiūros darbuotojų skiepijimo aprėptis yra mažesnė nei 50 proc. Kiekvieną sezoną ECDC ir PSO Europos regiono biuras kas savaitę skelbia gripo stebėjimo duomenis. Paskelbti duomenys suteikia tvirtą pagrindą centrui imtis veiklos šioje srityje – gripas ir toliau kelia didelę grėsmę visuomenės sveikatai, todėl budrumas yra labai svarbus. Paukščių gripas yra dar viena svarbi programos veiklos kryptis. Kaip ir ankstesniais metais, ECDC ir EFSA kas ketvirtį skelbė bendras su paukščių gripu susijusios padėties vertinimo ataskaitas. Centras Viršuje – Skiepijimas nuo gripo Viena injekcija – ir viskas Apačioje kairėje – savaitinis gripo infografikas Apačioje dešinėje – „Tai suteikia galimybę panaikinti paukščių gripą?“ Kad tik tai būtų taip lengva. 15 16 Ar galime išnaikinti latentinę tuberkuliozę? Tuberkuliozė (Tuberkuliozės programa). PSO Europos regione latentine tuberkulioze yra užsikrė- tęs kas septintas žmogus. Dešimtadalis užsikrėtu- sių žmonių ilgainiui suserga aktyvia tuberkuliozės forma. Todėl centro rekomendacinis dokumentas apie latentinės tuberkuliozės programinį valdymą padeda užpildyti didelę spragą Europos tuberkuliozės prevencijoje. Išsamus tuberkuliozės epidemiologinės padėties vaiz- das pateikiamas 2018 m. metinėje ataskaitoje„Tuber- kuliozės stebėjimas ir stebėsena Europoje“. Ataskaita, kuri yra bendras ECDC ir PSO Europos regioninio biuro projektas, buvo paskelbta prieš Pasaulinę tuberkulio- zės dieną – 2018 m. kovo 24 d. Įgyvendindamas trejų metų projektą ir siekdamas paremti penkias prioritetines tuberkuliozės paplitimo šalis (Bulgariją, Estiją, Latviją, Lietuvą ir Rumuniją), ECDC rengė mainų vizitus ir mokymo kursus. Projektas bus tęsiamas ir išplėstas 2019 m. , kad būtų atsižvelgta dar į keleto valstybių narių poreikius, susijusius su tuberkuliozės prevencija. Be to, siekiant patenkinti labai aiškius poreikius valstybėse narėse, atnaujinti Europos Sąjungos sergančiųjų tuberkulioze priežiūros standartai, kurie buvo paskelbti 2018 m. ir išversti į visas oficialiąsias ES kalbas. Balandžio mėn. ECDC pradėjo projektą, skirtą rinkti duomenis viso tuberkuliozės bakterijų genomo sekos- kaitai. Projektas yra dar vienas pavyzdys, kaip viso genomo sekoskaita vis plačiau naudojama diagnozei ir ligų stebėjimui. Kairėje – naujo formato tuberkuliozės ataskaita, kuri yra bendras ECDC ir PSO Europos regioninio biuro projektas. Dešinėje – „Svarbi kiekviena gyvybė“ – atnaujinti ES sergančiųjų tuberkulioze priežiūros standartai. ECDC paskelbė dokumentą visomis ES / EEE kalbomis 17 18 Didžiausia visų laikų sėkmės istorija Ligos, kurių galima išvengti skiepijant (VPD pro- grama) Skiepai yra vienas didžiausių visuomenės sveikatos laimėjimų. Jie padėjo labai smarkiai suma- žinti su užkrečiamosiomis ligomis susijusią naštą ir yra pagrindo tikėtis, kad netrukus skiepais bus galima apsisaugoti nuo dar daugiau ligų. Deja, daugelis skie- pijimo programų nukentėjo dėl savo sėkmės.  Kadangi susirgimų kai kuriomis ligomis, kurių galima išvengti skiepijant, sumažėjo arba tos ligos buvo panaikin- tos, kai kurie žmonės mano, kad galima atsisakyti pakartotinių skiepų arba apskritai nesiskiepyti ir kad tai neturės jokių neigiamų padarinių. Atsižvelgiant į didelį tymų protrūkių 2018 m. skaičių, akivaizdu, kad taip nėra. Vykdydamas greitus tymų protrūkių rizikos vertinimus ir kas mėnesį atnaujindamas tymų ir raudonukės stebėsenos ataskaitas, ECDC svariai prisi- deda prie PSO tikslo išnaikinti tymus įgyvendinimo. 2018 m. VPD programa padėjo pateikti techninių duo- menų ir mokslinės medžiagos Tarybos rekomendacijai dėl skiepijimo, kuri buvo pateikta balandžio mėn. ir priimta gruodžio mėn. ECDC inicijavo bendradarbia- vimo procesą, kad paremtų nacionalines techninių konsultacijų imunizacijos klausimais grupes ir padėtų stiprinti mokslinį bendradarbiavimą bei mainus visoje Europoje. Praktiniu lygmeniu ECDC paskelbė imunizacijos infor- macijos sistemų kūrimo bei diegimo vadovą ir pritaikė savo stebėjimo sistemą kokliušui ir invazinei pneumo- kokinei ligai. ES skiepų planavimo priemonės skiltis ir toliau yra viena iš lankomiausių ECDC svetainės skilčių. Viršuje kairėje – Europos imunizacijos savaitės viešinimas Apačioje kairėje – kolektyvinio imuniteto vizualizavimas Dešinėje – vaizdo žinutė tinkle „Twitter“ 19 Kairėje – ECDC mobiliosios programėlės „Threat Report“ ekrano kopijos Apačioje – naujasis ECDC ekstremaliųjų situacijų operacijų centras 20 Faktais pagrįstas požiūris į Europos visuomenės sveikatą Ligų stebėjimas Atsižvelgiant į mūsų partnerių pateikiamų epidemio- loginių duomenų kiekį, būtina labai patikima IT infras- truktūra. Kad galėtų apdoroti vis didesnį duomenų apie ligas kiekį ir neatsiliktų nuo technologinių poky- čių, ECDC 2018 m. inicijavo savo stebėjimo sistemų pertvarkos projektą. ECDC toliau įgyvendino projektą EPHESUS. Įgyvendinant projektą EPHESUS, kurio pavadinimas yra projekto pavadinimo „ES / EEE visuomenės sveika- tos stebėjimo sistemų vertinimas“ anglų k. (Evaluation of European Union/European Economic Area public health surveillance systems) akronimas, vertinamos 30 šalių 52 ligų stebėjimo sistemos. Be įprastinio stebėjimo projektas taip pat taikomas ECDC finan- suojamoms laboratorinėms paslaugoms, einamajam molekuliniam / geometriniam tipavimui ir infekcinių ligų stebėsenai. 2018 m. ECDC interaktyviame internetiniame infekci- nių ligų stebėjimo atlase buvo pateikiami duomenys apie 56 ligas ir įvairius su ligomis susijusius klau- simus. Naudotojai gali pasirinkti atskirus duomenų rinkinius ir kurti specializuotus ligų paplitimo žemė- lapius. 2018 m. buvo įtraukti duomenys apie antimi- krobinių medžiagų vartojimą; tai padėjo labai aiškiai ir labai vizualiai parodyti, kaip svarbu antibiotikus naudoti apdairiai. ECDC ekspertai padėjo rengti Sprendimo Nr. 1082/2013/ES dėl didelių tarpvalstybinio pobū- džio grėsmių sveikatai įgyvendinimo teisės aktą ir pateikė ligų, kaip antai, Laimo neuroboreliozė, den- gės karštligė, čikungunija ir Zikos virusinė liga, atvejų apibrėžtis.  Dėl viso genomo sekoskaitos (VGS) sparčiai kinta tai, kaip stebime ligas ir renkame duomenis. 2018 m. cen- tras pasiekė susitarimą su valstybėmis narėmis dėl to, kaip analizuoti VGS patogenų duomenis, jais keistis ir juos saugoti visoje Europoje. Epidemiologinė žvalgyba 2018 m. pasinaudojant epidemiologine žvalgyba buvo nustatyti 377 ligų atvejai. „Atvejis“ gali būti didelis protrūkis, kaip antai Ebolos viruso protrūkis Vakarų Afrikoje, arba palyginti mažas legioneliozės židinys kruiziniame laive Europoje. Keletas protrūkių Europoje nebūtų buvę nustatyti, jei nebūtų taikomi nauji metodai. Pasinaudodamas socialiniais tinklais ir visuomenės patalkos technologijomis, ECDC gali nustatyti protrūkių rodiklius, kurie kitaip nebūtų pastebėti. Be to, taikydami panašų požiūrį, dalyvau- jame masiniuose stebėsenos renginiuose. Stebėjimo ataskaitos skelbiamos mūsų interneto svetainėje, tačiau vis daugiau naudotojų savo mobi- liuosiuose įrenginiuose įsidiegia ECDC programėlę „Threat Report“ ir nuo programėlės paskelbimo jau parsisiuntė per 25 000 dokumentų. 21 Viršuje – naujojo ECDC pastato interjeras Apačioje kairėje – ECDC patariamojo forumo posėdis Apačioje dešinėje – naujajame pastate yra erdvių tiek formaliems, tiek neformaliems susitikimams 22 Parengtis Parengtis yra vienas iš svarbiausių visuomenės svei- katos principų. ECDC padeda ES valstybėms narėms kurti ir koreguoti reagavimo mechanizmus, skirtus užkirsti kelią visuomenės sveikatos grėsmėms, į jas reaguoti ir atsigauti po jų, ir taip prisideda prie Europos visuomenės sveikatos apsaugos nuo užkre- čiamųjų ligų. 2018 m. ECDC komanda padėjo Rumunijai parengti nacionalinį parengties ekstremalioms visuomenės sveikatos situacijoms planą. Be to, ECDC teikė tech- ninę paramą Europos Komisijai dėl keleto užduočių, susijusių su Sprendimo Nr. 1082/2013/ES dėl didelių tarpvalstybinio pobūdžio grėsmių sveikatai 4 straips- nio įgyvendinimu. Praktinė parengtis patvirtinta pristačius ECDC parengties su sveikata susijusioms ekstremaliosioms situacijoms įsivertinimo priemonę (HEPSA), kuri šalims leidžia atlikti parengties ekstremaliosioms situacijoms auditą. Kita vykdyta veikla – parengta bendruomenės pareng- ties ataskaita, surengti mokymo kursai informavimo apie biologinę riziką klausimais ir vienos dienos imitavimo pratybos. Be to, centras skelbė rekomen- dacinį dokumentą apie tai, kaip parengti geriausios praktikos rekomendacijas remiantis pratybų, peržiūrų ir vertinimų rezultatais. Reagavimas Rizikos vertinimai labai priklauso nuo duomenų apie ligas, kuriuos gauna centras ir juos analizuojantys ekspertai, kokybės. Siekdamas užtikrinti duomenų kokybę, ECDC į greitų rizikos vertinimų rengimą įtraukia specialistus iš atitinkamų valstybių narių. Pasitelkti išorės ekspertų patirtį būdavo gana sudėtinga, tačiau po išsamios peržiūros centras sugebėjo supaprastinti savo procedūras, taikomas išorės ligų ekspertams iš vals- tybių narių. Didelei daliai iš 2018 m. centro parengtų 35 greitų rizikos vertinimų ir 16 naujausių ataskaitų apie epidemiologinę padėtį jau pritaikyta atnaujinta procedūra. Technologijų srityje centras 2018 m. rugsėjo mėn.  paskelbė pertvarkytą ir labai patobulintą skubaus įspėjimo ir reagavimo sistemos (SĮRS) versiją. Imamasi intervencinių veiksmų vietoje už Europos ribų, jei to reikia susiklosčiusiomis sąlygomis. 2018 m. vienas mūsų ekspertas dalyvavo reagavimo misijoje Kongo Demokratinėje Respublikoje, kad padėtų taikyti stebėjimo priemones, kurias koor- dinuoja Europos civilinės saugos ir humanitarinės pagalbos operacijų generalinis direktoratas. Mokslinės konsultacijos Mokslinės konsultacijos teikiamos visose visuomenės sveikatos srityse. Vadovaujantis ECDC atviros prieigos politika, tyrimų rezultatai yra nemokamai skelbiami centro svetainėje. 2018 m. ECDC gavo 31 Europos Komisijos ir Europos Parlamento prašymą pateikti informaciją. ECDC svetainėje buvo paskelbta daugiau kaip du šimtai mokslinių dokumentų, įskaitant penkis didelius visuomenės sveikatos rekomendacinius dokumentus; dar 86 ECDC mokslininkų parengti moksliniai darbai paskelbti recenzuojamuose žurnaluose, kaip antai „Eurosurveillance“. 2018 m. ECDC mokslinis žurnalas „Eurosurveillance“ buvo penktas infekcinių ligų žurnalų reitinge, jo įta- kingumo rodiklis pasiekė 7. 1. Lapkričio mėn. į reprezentatyvią ECDC mokslinę kon- ferenciją ESCAIDE susirinko 600 dalyvių iš 50 šalių. 23 24 Mikrobiologija Mikrobiologija yra viena iš sričių, kuri sulaukė daug dėmesio 2018 m. , visų pirma dėl sparčios pažan- gos DNR sekų nustatymo srityje, todėl mokslininkai gali palyginti patogenų sekas ir aptikti protrūkius, susijusius su tuo pačiu šaltiniu. Dėl to ECDC peržiū- rėjo savo molekulinio tipavimo gaires, kuriose dabar nagrinėjama, koks bus molekulinio tipavimo poveikis Europos ligų stebėjimui. Atliekant molekulinį tipavimą gaunamas milžiniškas duomenų kiekis, todėl reikia daug kompiuterinių išteklių. ECDC mikrobiologai pasiūlė bendrą Europos sekomis pagrįsto duomenų valdymo ir analizės plat- formą. Kai ji bus įgyvendinta, įvyks esminis pokytis ligų stebėsenos srityje, ypač dėl daugiašalių protrūkių tyrimų Europoje. Kita sritis, kurią įvertina mūsų mikrobiologijos komanda, yra laboratorijų pajėgumų ir kokybės kontrolė. Vykdydama išorinius kokybės vertinimus ECDC reguliariai įvertina laboratorijų visoje Europoje kokybę. ECDC Europos laboratorijų pajėgumo ste- bėsenos sistemos metodikoje siūloma keletas gerai pritaikytų priemonių, kurios naudojamos įvertinti laboratorijų kokybę ir našumą. Naujausios Europos laboratorijų pajėgumo stebėsenos sistemos ataskai- tos duomenimis, našumo indekso rodiklis jau yra pakankamai didelis (7,5 balo iš 10), pajėgumų lygis yra nuo pakankamai aukšto iki labai aukšto, o pajė- gumų atotrūkis tarp šalių mažėja. Visa veikla šioje srityje yra pagrįsta ECDC visuomenės sveikatos mikrobiologijos laboratorijų išorės kokybės vertinimo strategija. Ši strategija nuolat atnauji- nama atsižvelgiant į sparčius pokyčius šioje srityje. Pastaroji strategijos versija buvo paskelbta 2018 m. birželio mėn. Kairėje – CTTGACCACC.  Nuskaitytos DNR sekos 25 26 Ryšių su Europos visuomenės sveikatos bendruomene užmezgimas Visuomenės svei- katos mokymai PagalECDC stipendijų programą rengiami epide- miologai praktikai (EPIET) ir mikrobiologai praktikai (EUPHEM), kurie būtų pasirengę imtis veiksmų per tarpvalstybinius protrūkius ir kilus kitoms grėsmėms visuomenės sveikatai. Programa padeda dauge- liui Europos visuomenės sveikatos organizacijų užmegzti profesinius, o dažnai ir asmeninius ryšius. 2018 m. programą baigė 37 stipendininkai, dar 434 dalyviai dalyvavo kursuose, kurie rengiami įgyven- dinant ECDC tęstinio profesinio tobulėjimo veiklą. Kai kuriuose kursuose būtina dalyvauti asmeniškai, tačiau ECDC virtualiosios akademijos kursuose galima dalyvauti internetu. 2018 m. buvo prista- tyti ketveri nauji internetiniai kursai, o kiti buvo atnaujinti. ECDC mokymo programa yra sutelkta į paties centro kursus ir seminarus, tačiau centras taip pat stebi švietimo veiklą Europos visuomenės sveikatos sektoriuje; pavyzdžiui, Europos regiono visuomenės sveikatos mokyklų asociacijos narių apklausos duo- menimis, atsiranda vis daugiau galimybių užkrečia- mųjų ligų prevencijos ir kontrolės srityje. Tarptautiniai santykiai ir parama šalims. ECDC turi platų profesinį tinklą. PSO Europos regioninio biuro ir ECDC santykiai tradiciškai yra stiprūs. 2018 m. bendros autorystės principą imta taikyti visiems bendriems ECDC ir PSO Europos regiono dokumen- tams (ataskaitoms, pranešimams spaudai ir prista- tymams). 2018 m. ECDC su oficialiu vizitu apsilankė Kinijos ligų kontrolės centro ir Afrikos ligų kontrolės ir prevencijos centrų atstovai. Kita svarbi veiklos kryptis – narystei besirengiančios šalys. Panaudodamas pritaikytą Europos laborato- rijų pajėgumo stebėsenos sistemos metodiką, ECDC įvertino turimus pajėgumus; vertinimo rezultatai aiškiai parodė, kad šios šalių grupės laboratorijoms būtini papildomi pajėgumai. ECDC labai prisidėjo prie Ukrainai, kaip ES kaimy- nystės šaliai, skirto veiksmų plano kūrimo. Be to, centras padėjo Šiaurės Makedonijai parengti šalies planą, skirtą įgyvendinti 2015 ir 2016 m. atliktus vertinimus. Pagal ECDC šalių paramos mechanizmą rengti mokymo kursai skiepų priėmimo, infekcijų kontrolės ir pacientų saugumo klausimais, taip pat paremtas nacionalinių parengties planų rengimas. Europos Komisijos prašymu, ECDC įvertino užkrečiamųjų ligų stebėjimo sistemas Kosove*. Viršuje kairėje – Anglijos vyriausioji gydytoja Sally Claire Davies, ESCAIDE konferencijoje 2018 m. Valetoje (Malta) Apačioje kairėje – naujausių hepatito B duomenų aptarimas * Šis pavadinimas nekeičia pozicijų dėl statuso ir atitinka JT ST rezoliuciją 1244/1999 bei Tarptautinio Teisingumo Teismo nuomonę dėl Kosovo nepriklausomybės deklaracijos. 27 Komunikacija visuomenės sveikatos klausimais Daugelis mūsų komunikacijos veiksmų yra skirti Europos visuomenės sveikatos bendruomenei, visų pirma visuomenės sveikatos ekspertams, moksli- ninkams ir žurnalistams. 2018 m. centras paskelbė 214 šiai tikslinei grupei skirtų publikacijų; tai buvo gerai subalansuotas išsamių tyrimų ataskaitų ir greitų rizikos / duomenų vertinimų rinkinys. 