De verhouding tusschen de Christ. Geref. Kerk en het Ned. Herv. Kerkgenootschap, mede als een beoordeeling van de Afscheiding van Ds. J. Brummelkamp te Tiel
DE VERHOUDING TUSSCHEN DE ;. CHRIST. GEREF. KERK EN HET NEDERL. HERV. KERKGENOOTSCHAP, MEDE ALS EENE BEOORDEELING VAN DE AFSCHEIDING VAN D . j. BRUMMELKAMP T E T I E L, DOOli W. DIE Aib I I. KAMPEN, ' \ N. DE VERHOUDING TU8SCHEN DE CHRIST. GEREF. KERK EN HET NEDERL. HERV. KERKGENOOTSCHAP, MEDE ALS EENE BEOORDEELIXG VAX DE AFSCHEIDING VAX D . J. BRUMMELKAMP T E T I E L, » 7 dook w. i > i i: >i i: it. KAMPEN, G. PH. ZALSMAN. 18 70. Bibliotheek Theologische Universiteit ot> &R.0 \8}o -4 Apeldoorn Snelpersdruk. — H. W. Wilmerink. — Kampen. \ AAN DE\ WELEERW. ZEERGEL. HEER J. BRUMMELKAMP, VROEGER PREDIKANT DER CHR. GEREF. GEM. TE TIET. Waarde Broeder! Met smartgevoel heb ik vernomen, dat gij u hebt losgemaakt uit de Christelijke Gereformeerde kerkgemeenschap, te meer heeft mij dat gesmart, nu dit geschied is na een langdurige voorbereiding. Nu heb ik de hoop op hereeniging bijna verloren! Tijdens mijn p. m. 6jarig verkeer met u aan de Theol. School te Kampen, zoowel op de Collegiën als in de vrije zamenkomsten, hebben wij elkaar van nabij leeren kennen. Uwe sympathie voor de poësie en de mijne voor dialectiek x bleven niet verborgen. Psychologisch is het zeer verklaarbaar, dat wij juist door deze verschillende levensuitingen elkaar het best leerden waardeeren, maar ook, dat wij met rijpere levenservaringen uiteenloopende resultaten kregen. Welnu, onze ouderdom staat gelijk en onze levenservaringen zullen niet zooveel verschillen, maar het resultaat, het meer gerijpt resultaat onzer kerkelijke denkbeelden loopt zeer ver uiteen. Ik blijf nog altoos hopen dat uw stap, die met groote verantwoordelijkheid gepaard gaat en gevolgd zal worden, meer een gevolg is van dichterlijke 1* fantasifin, dan wel van ernstig en zuiver nadenken over het Bijbelsche denkbeeld kerk. Dit is de rede, waarom ik u de volgende correspondentie en beschouwingen aanbied, met verzoek ze aan uw ernstige kritiek te onderwerpen. Ik geef u hiermeê de aanleiding om voor het publiek rekenschap te geven, waarom gij u moest losmaken uit de Christelijke Gereformeerde kerk, en misschien wordt het een prikkel te meer, dat eerlang de gescheidene belijders der waarheid weer met elkaar hereenigd worden. Geen bede toch heeft de Heiland in zjjn Hoogepriesterlijk gebed zoo bij herhaling uitgesproken als die, om de eenheid zijner discipelen, en elke poging om deze eenheid te breken, is eene verloochening van de bede van onzen eenigen Hoogepriester. Mijn bede verdubbelt zich, en mijn arbeid in ons weekblad de Wekstem rigt zich meer en meer op één punt, de eenheid van de belijders der waarheid, eene eenheid, waarin Jezus souverein Koning kan zijn. Geene eenheid, die met den vader der leugen moet gedeeld worden! In deze gemoedsstemming bied ik u deze beschouwingen aan. 't Is wel waar, uwe afscheiding van de Chist. Geref. Kerk wordt er in veroordeeld, maar daarom juist noodig ik u uit ter regtvaardiging, zoo dit mogelijk is. In afwachting hiervan ben ik nog altoos uw u hoogschattende, maar uw gedrag afkeurende vriend Alphen a/R., 4 April 1870. W. DIBMER. EERSTE BRIEF AAN Ds. W. DIEMER. Waarde Broeder! (jij hebt mij onlangs, toen we elkaar ontmoetten , op de zoo belangrijke vergadering voor het Christelijk onderwijs te Utrecht, de vrijheid gegeven om eenige gedachten die we toen wisselden, voor de lezers van de „Wekstem" in het publiek te bespreken. Gaarne maak ik gebruik van uwe ruimheid van hart. Ik verdedigde naar de mate mijner zwakke krachten tegenóver u de stelling, dat de verhouding van de Afgescheidene kerk tegenover de Hervormde kerk gewijzigd moet worden, op grond van de veranderingen die in later tijd gebracht zijn in het bestuur van de Hervormde kerk, door mi| met blijdschap en ingenomenheid begroet. Toen gij uwe verwondering te kennen gaaft dat ik geloofde aan een herstel der Herv. kerk, en meende dat ik idealiseerde, heb ik aangetoond (althans getracht dit te doen, want ieder keert gewoonlijk terug uit een dispuut, in de meening dat zijn tegenpartij ten gevolge van zijne slagen ligt te zieltogen !) dat er op twee punten veranderingen waren aangebracht, die ik van heeler harte verbeteringen noemde. Eerst sprak ik van de vrijheid aan de Gemeente gegeven tot het benoemen van haar ouderlingen en diakenen sedert het jaar 1867 , een daad, die weldra ook op de hoogere kerkelijke besturen haar invloed zal doen gevoelen; en meende hierin te zien een teruggeven aan de gemeente van haar geestelijk recht, een bewijs dat de gemeente eindelijk op den weg is om mondig te worden , en een verklaring dat het tegenwoordig bestuur der kerk, niet uit het wezen der kerk opgegroeid, maar aan haar sedert 1816 door den Staat opgedrongen, zich zelf geroepen acht af te treden, (en 't zegt veel wanneer de indringer zich zelf onttroont!) en plaats te maken voor een Bestuur dat met den geestelijken aard der kerk zelve overeenstemt. Ik zag hierin een rechtvaardiging van de beginselen der afscheiding, die een protest is tegen de reglementen-heerschappij, dat is, tegen den geest der wereld, die Christus wil onteeren en onttroonen. Daarna wees ik u (ik hoop althans niet dat het aan de zwakheid mijner bewijsvoering te wijten zal zijn, zoo gij hiervan den indruk niet ontvangen hebt!) op de voltrekking van de scheiding tusschen Kerk en Staat, die nu weldra zal plaats hebben, en vroeg of hierin niet is uitgesproken de erkenning van de volstrekte vrijheid van de kerk van Jezus Christus, en hierdoor de oorzaak werd weggenomen van het gebrek dat ik zoo straks noemde, het zwijgen en zuchten van de gemeente onder een vorm, die met haar innerlijk wezen niet overeenkomt. Ik zag ook hierin een rechtvaardiging van de beginselen der afscheiding, die de verklaring is van ons geloof in de vrijheid der kerk en hare onafhankelijkheid van den Staat. En hoewel ik nu niet blind ben voor de nog be- staande gebreken dier kerk, en ook met het oog op de aangebrachte veranderingen het woord van een bekenden Staatsman zou willen toepassen: „Dankbaar maar niet voldaan;" zoo heb ik u toch gevraagd of het niet wenschelijk en plichtmatig zou zijn, dat Leiders en Voorgangers der Afgesch. kerk bij de eerstdaags te houden Synode er op aandringen, om de Synode als wenschelijk te doen uitspreken in het openbaar , dat eerlang de Afgescheidene kerk als afzonderlijke kerk ophoude te bestaan en zich weder vereenige met de Hervormde kerk , nadat de twee hoofdbeginselen voor welke zij altijd streed, ook door haar zijn erkend en aangenomen als regel van hare handelingen, en wij met onze geloovige Broeders in die kerk één strijd strijden tegen den gemeenschappelijken vijand en de vereenigde kerk weder het zuurdeeg en het zout moge zijn van ons Vaderland. Welnu, warme voorstander van de belangen der kerk des Heeren! laat mij, terwijl anderen onze zoo ik hoop kalme en klare discussiën aanhooren, dan nu van u vernemen, wat u in dit betoog afkeurenswaardig en onhoudbaar toeschijnt en wat uw denkbeeld is aangaande de verhouding, waarin uwe Synode zich zal hebben te plaatsen tegenover de zóó gewijzigde Hervormde kerk. Intusschen bid ik over u en onze kerk den zegen af en wensch ons bij veel warmte van hart veel helderheid van blik. 12 Juni 1869. Uw xl liefhebbende Ecclesiophilxjs. ONS ANTWOORD AAN ECCLESIOPHILÏÏS. DE VERHOUDING TUSSCHEN DE CHlt. GEREI'. EN DE NED. HERV. KERK. Daar ons de waarheid boven alles gaat, deinzen wij niet terug, om over het bovengenoemde onderwerp opene en vrije gedachtenwisselingen te houden. Met vrees aan de eene zijde beginnen wij deze gedachtenwisseling , omdat wij hier strijden met een vriend, die reeds jaren lang in de gelegenheid geweest is, om zich van het hoofd tot de voeten te wapenen, maar met vertrouwen aan de andere zijde, omdat wij gelooven aan de kracht der waarheid. Wij moeten onzen „Kerkvriendzoo vertalen wij zijn naam, allereerst de opmerking maken, dat wij niet gelooven aan het bestaan van eene gemeente des Heeren in de Ned. Herv. kerk, evenmin als in de Roomsche kerk. Dit wacht daarom nog op bewijs. 2°. Konden wij ons al een oogenblik plaatsen op het standpunt, dat er nog eene gemeente, maar geüsurpeerde gemeente was overgebleven in de Ned. Herv. kerk, dan hielden wij nog een principieel bezwaar over, om te sympatiseeren met de zoogenoemde verbetering, die er in den laatsten tijd is ontstaan, door invoering van Art. 23. Hierdoor heeft dan niet de gemeente haar geüsurpeerd regt terug ontvangen , maar de usurpator en de geüsurpeerde hebben gelijk stemregt gekregen — m. a. w. de heiden en de christen zullen door de grillige kansen van stemmen uitmaken, of Christus dan of Belial souverein zal worden over de gemeente. Door Art. 23 krijgt de gemeente dus haar regt niet terug; dan toch moest de heiden uit haar midden uitgezet worden. Nu is Art. 23 slechts eene voltooijing van gelijkheid, vrijheid en broederschap tusschen heiden en christen. God beware ons, om ooit een zweem van goedkeuring te geven aan eene dergelijke schending van de souvereiniteit van Christus, zelfs niet al hadden wij een mathematische zekerheid van overwinnen. Aan eene Christus zóó schendende overwinning, heeft noch Christus' kerk, noch het Hoofd der kerk ooit behoefte gehad. 3°. Wat men in vroegere jaren nog tot op een zekere hoogte heeft kunnen beweren, dat de gereformeerden tijdelijk hun regt in het genootschap zonder hunne eigene goedkeuring moesten laten verkrachten, deze bewering heeft door invoering en gemeenschappelijke toepassing van Art. 23, den laatsten schijn van regt zelfs verloren. Door aanvaarding van Art. 23 heeft de Christen in het genootschap den Heiden het bestaansregt, het stemregt en het lidmaatschap in het genootschap onbetwistbaar gewaarborgd, zelfs als de Christen regter was. In plaats van toenadering tusschen de Afgesch. en de Herv. kerk, zien wij de klove tusschen die beiden steeds dieper en dieper gegraven. Wij zien in de Ned. Herv. kerk een toestand rijp worden, waaraan al de bestaande rigtingen in het genootschap ijverig werken, en ieder er het zijne aan toebrengen, dat Christus en Belial vooreerst gelijk regt gewaarborgd krijgen, onder goedkeuring van allen. Maar wat waarborgt u vervolgens, dat gij met doorwerking van Art. 23 binnen een tiental jaren de kerkbesturen van de Synode tot den kerkeraad, niet door de liberalen en de modernen ziet bezet. De geschiedenis van Groningen en de dreigende geschiedenis van Amsterdam en andere plaatsen prediken ons geheel iets anders dan triomph-liederen. En als dat eens gebeurt, wie berekent ons dan den ontzaggelijken schuldenlast, die komt op rekening van hen, die meegeholpen hebben om Art. 23 toe te passen, die den Heiden hetzelfde regt als den Christen hebben gegeven, die dan meêgewerkt hebben, om op kerkregterlijken weg de laatste regtsmagt aan den Christus Gods in het genootschap te ontnemen en Belial onbetwistbaar souverein in het genootschap te maken. Van harte hopen wij, dat dan de Afgescheidene kerk hare handen in onschuld zal kunnen wasschen, met de betuiging: wij hebben niet opgehouden, tijdig en ontijdig, vriend en vijand voor deze heiligschennende kerkorganisatie te waarschuwen. Voor zooveel wij over de ruimte maar eenigszins beschikken kunnen, willen wij hiertegen de gedachten van onzen anders hooggeschatten kerkvriend gaarne vernemen en aan het publiek meêdeelen. Door vrije gedachtenwisseling komt de waarheid helderder aan het licht. TWEEDE BRIEF AAN Ds. W. DIEMER. Waarde Broeder! De eerste gladde steen uit de beek dien gij tegen mij in een der vorige Nos. der Wekstem hebt willen slingeren, is deze stelling: „wij gelooven niet aan het bestaan van een gemeente des Heeren in de Ned. Herv. kerk, evenmin als in de Roomsche kerk." Dit wacht daarom nog op bewijs. Ik wil dan nu beginnen met te beproeven onmiddellijk dat bewijs te leveren. Ik moet dat doen omdat we anders zouden strijden, maar zonder elkander te treffen, en zulk een strijd zou comediespel zijn. Ben ik dan ook misschien een halve Filistijn in uw oog op kerkelijk gebied, ik heb toch goede hoop dat uw eerste steen mijn voorhoofd nog niet zal verbrijzelen.. Gij maakt, vertrouw ik, even als ik, onderscheid tusschen gemeente en kerk. Door gemeente versta ik de verzameling van degenen, die Jezus onzen Heer als hun Zaligmaker belijden en in Hem als hunnen Heiland gelooven. Door kerk versta ik de vereeniging van deze geloovigen onder een bestuur dat wetten geeft en regeert naar de voorschriften van Christus, of, zooals iemand het genoemd heeft, het „heilig ligchaam der gemeente. Datgeen, dunkt mij, wat eigenlijk het wezen der gemeente uitmaakt, is de geloofskiem. liet geloofs- leven. Het is iets geestelijks , iets goddelijks. Het is niet zichtbaar voor het stoffelijk zintuig. Datgeen, wat het wezen der kerk uitmaakt, is de eigenaardigheid van hare Belijdenis, en de eigenaardigheid van haren Bestuursvorm. Zijn wij dit zoover eens geworden. dan vloeit hieruit voort dat er een gemeente van Christus kan bestaan, of m. a. w. dat degenen die in Christus gelooven, gemeenschap des geloofs en der liefde kunnen oefenen, ook waar de kerk, d. i. de uitgesproken belijdenis waaronder zij zich vereenigen en de vorm van bestuur waaronder zij buigen, zeer onzuiver, zeer onvolmaakt genoemd moeten worden. Dit nu, dunkt mij, vindt plaats in de Ned. Hervormde kerk. Waarom erken ik het bestaan van een gemeente in die kerk ? Het antwoord is: omdat er teekenen van geloofskracht en geloofsleven openbaar worden. Deze teekenen kunnen niet worden nagebootst. Wanneer ze aanwezig zijn , dan is het geloof voorafgegaan. Het bestond er reeds. Deze teekenen kunnen evenmin door menschelijke kracht worden daargesteld. Zijn ze aanwezig, dan heeft Gods Almacht ze gewerkt. En dit is mij alzoo het bewijs, dat God met zijn Geest nimmer uit de Herv. kerk is geweken, maar haar bezoekt en vruchtbaar maakt. Betwist gij misschien ook dit gevoelen, en zegt gij: ,,waar zijn die teekenen van geloofsleven? ik zag ze nimmer." Het zij genoeg dat ik er slechts enkelen noem, en niet in het breede daarop wijze. Hoorden wij niet na de Afscheiding van vele bekeeringen in de Herv. kerkV was niet de geheele Evangelisatie-beweging, vóór weinige jaren begonnen, een daad des geloofs om het levend brood van Gods Woord voor de schare te bewaren, in stede van de moderne steenen die men haar wilde voorzetten? Zijn daar niet drie Zendingsvereenigingen, die met wakkerheid werken, en den zegen van God ondervinden op hunne pogingen om het koninkrijk Gods uit te breiden ? en hebben niet in den allerjongsten tijd juist de geloovigen het zoover gebracht, dat — wij laten nu voor een oogenblik in het midden of het een ramp was of een zegen — aan de uitvoering van art. 23 ter elfder ure kracht is gegeven? en behoef ik nu nog te spreken van de mannelijke daden des geloofs, te Utrecht en te Koudum verricht ? Zie, het is op grond van dit geestelijk beginsel, deze levenskiem, dit geloofsleven, die ik daar duidelijk meen te zien, dat ik daar nog eene gemeente erken. Het geloofsleven, niet de Bestuursvorm maakt het eigenlijke wezen der gemeente van Christus uit. En hoewel ik u volkomen toestem, dat er thans een botsing bestaat tusschen het wezen dier gemeente en haar vorm , en dat de tegenwoordige kerkgenootschappelijke vorm aan de gemeente is opgelegd en niet uit het leven der gegemeente is ontstaan, meen ik in de invoering' van art. 23 den eersten stap te zien op den weg van losmaking van de kerk uit de banden van het reglementaire kerkgenootschap en het tevoorschijn roepen van een meer geestelijke organisatie, die met het wezen der gemeente, d. i. met het geloofsleven overeenstemt. Doch hierover wensch ik nader in een volgend No. mijn gevoelen te ontwikkelen. Pen slotte wil ik u alleen hierop wijzen, dat dit beginsel door u waarschijnlijk bestreden wordt, wan- neer gij het zoo in het afgetrokkene hoort beredeneeren , maar dat het door u, en wat nog sterker is, door de geheele Afg. kerk iederen dag in de werkelijkheid wordt gehuldigd. Dit heeft mij altijd een deerlijke inkonsekwentie, een schreiende tegenspraak toegeschenen. Tot heden toe en van het begin der Afscheiding heeft de Afg. kerk den Doop en de Belijdenis, de Zending en de Ordening der Herv. kerk erkend. Of, waar herdoopt men degenen die zich op volwassen leeftijd bij de Afg. kerk voegen, nadat ze als kinderen den Doop in de Herv. kerk ontvangen hebben? Of, laat gij degenen die op verder gevorderden leeftijd zich aan uwe kerk aansluiten op nieuw belijdenis des geloofs afleggen , wanneer zij dit reeds vroeger gedaan hebben, of alleen een vernieuwde instemming betuigen met de vroeger afgelegde belijdenis. Of, erkent gij niet en ieder met u de ordening van de eerste Afg. predikanten, en hadden dezen niet hunne zending ontvangen in de Herv. kerk na 1810? Indien gij dan den Doop en de Zending dagelijks erkent, erkent gij daarmede niet het bestaan der kerk? En hoe rijmt hiermede de bewering, die ik toch bij verschillende gelegenheden heb hooren uitspreken, dat de Herv. kerk opgehouden heeft te bestaan ? het betoog „dat zij een lijk is geworden ?" Welaan, ik heb mijn gevoelen met vrijmoedigheid uitgesproken, en het zal mij thans zeer aangenaam wezen uw antwoord hierop te vernemen. Gunt gij mij plaats en vrijheid, dan hoop ik in een volgend No. aan te wijzen, waarom ik in de invoering van art. 23 met dankbaarheid den dageraad begroet van een beteren dag over de Ned. Herv. kerk. Wij stemmen zeker, ook bij eenig verschil van gevoelen, hierin overeen, dat wij als Nederlanders liefde koesteren voor de door God zoo rijk gezegende en sierlijk gekroonde Nederlandsche kerk, dat ons Vaderland vooral een eerste plaats heeft in ons hart en dat wij, met den blik uitgebreid naar de kerk des Heeren in alle landen, onze liefde betuigen in het aloude, biddende woord: „De vrede zij en blijve in U!" 17 Juli 1869. Ecclesiophilus. ONS ANTWOORD AAN ECCLESIOPHILÏÏS. BESTAAT ER NOG EEN GEMEENTE GODS IN HET NED. HERV. KERKGENOOTSCHAP? .Naar aanleiding onzer aangevangene correspondentie met onzen vriend „Ecclesiophilus" (kerkvriend), komen wij m een toestand, om dingen te moeten zeggen, die wij liever niet gezegd wilden hebben als antwoord 'aan een vriend. Immers, bij ernstig nadenken moeten en kunnen wij aantoonen, dat .geheel zijne redenering op valsche bewijzen gegrond is, en dit voorwaar is°niet aangenaam. In No. 29 van ons blad. waarheen wij onze lezers verwijzen, is onze vriend begonnen, om een proef van bewijs te leveren, dat in de Ned. Herv. Kerk nog eene gemeente des Heeren bestaat, tegenover ónze bewering in No. 25 der Wekstem, dat wij niet geloofden ,,aa?i het bestaan van eene gemeente des Heeren in de Ned. Herv., evenmin als in de Roomsche kerk." Ecclesiophilus zegt in No. 29 der Wekstem: „waarom erken ik het bestaan van eene gemeente in die Kerk ? Het antwoord is: omdat er teekenen van geloofskracht en geloofsleven openbaar worden." Neen, ik wil deze teekenen niet betwisten , ik neem voor het oogenblik al die feiten, door mijn vriend genoemd, voor gaaf aan, met deze restrinctie evenwel, dat n. 1. deze geloofsdaden daar openbaar worden, niet omdat de mannen, door wie zij openbaar werden, leden zijn der Ned. Herv. Kerk, maar ondanks zij van die Kerk leden zijn. Ik wil op de woorden omdat en ondanks gedrukt hebben, omdat het gemakkelijk te bewijzen zou zijn, dat, als de Roomsche Kerk de 12 geloofsartikelen als hare geloofsbelijdenis aanneemt, gelijk zij gedaan heeft en doet, dan al de afgoderijen in die kerk daar wederregtelijk tégen hare eigene belijdenis in, aan.vezig zijn. Even gemakkelijk zou men bewijzen kunnen, dat er een menigte geloofsdaden in de Roomsche Kerk openbaar worden van mannen, die leden van de Roomsche kerk zijn — ik wijs alleen maar op de levensgeschiedenis en de geloofsgenooten van pastoor Boot, op velen thans in Spanje, op de geestverwanten van Erasmus tegenover Luther —• en die geloofsdaden in de Roomsche kerk zouden in den mond van een Erasmus een even krachtig bewijs zijn voor de Roomsche kerk, als de bewijzen van Ecclesiophilus voor de Herv. Kerk dat er nog eene gemeente bestaat zoowel in de Roomsche als in de Herv. kerk. Hier evenwel zeggen wij beiden als uit één mond: maar die geloofsdaden zijn daar niet omdat die mannen leden der Roomsche of nu ook der Herv. kerk zijn, maar ondanks zij het zijn. Komen wij niet tot deze slotsom, dan veroordeelen wij de driehonderdjarige geschiedenis van geheel de Protestantsche kerk, en deze moest naar de Roomsche kerk terugkeeren. Wil men eenmaal het onderscheid tusschen „gemeente" en „kerk" als tusschen ziel en ligchaam vasthouden, dan is daarmee ook de groote afscheiding der Protestantsche kerk van de Roomsche kerk veroordeeld, omdat er in de beteekenis van Ecclesiophilus nog altoos eene gemeente, dat is geloovigen in die kerk zijn overgebleven. De geloofsdaden der Hervormers werden openbaar, omdat zij zich van de Roomsche kerk afscheidden en leden waren der Afgescheidene Protestantsche kerk; de geloofsdaden der Afgescheidenen in het doorstaan der vervolging werden openbaar, omdat zij zich van de Ned. Herv. kerk afscheidden en leden waren van de Afgesch Gereformeerde kerk. De geloofsdaden van sommige' leden uit de Herv. kerk zijn te voorschijn gekomen, met uit de organisatie dier kerk, maar integendeel zijn zij een krachtig protest tegen de organisatie der kerk, even als die uit Rome tégen de organisatie der Roomsche Kerk. Geheel de regelmatig organieke levensstroom der Roomsche kerk is slechts afgoderij; al het andere daarbuiten is in eene meerdere of mindere mate, bewust of onbewust, een verbreking van 2 dat organisme en een protest tegen dat organisme, al kon ook een Erasmus meenen, dat juist dat organisme slechts een protest was tégen hare eigen nimmer opgeheven 12 geloofsartikelen, belijdenis van Nicea en van Athanasius. Maar zoo is ook geheel de regelmatige organieke levensstroom der Ned. Herv. Kerk slechts verloochening van de souvereiniteit van Christus, het gezegende Hoofd Zijner duurgekochte gemeente, — het bewijs hiervoor hebben wij reeds in No. 21, 26, 30 en 31 der Wekstem van jaargang 1866 geleverd — al het andere daarbuiten is in meerdere of mindere mate, bewust of onbewust, eene verbreking van dat organisme en een protest tégen dat organisme — al meent ook deze of gene in den geest van Erasmus, dat dit organisme zelf een protest is tegen hare elastieke reglementen. De geloofsdaden onzer vroegere Gereformeerde kerk waren in harmonie, in overeenstemming met den regelmatig organieken levensstroom dier kerk, en ootmoedig dankend en juichend mogen ook wij Afgescheidenen thans getuigen, dat de geloofsdaden onzer kerk in harmonie, in overeenstemming zijn met den regelmatig organieken levensstroom onzer Chr. Ger. kerk. De door mijn vriend genoemde geloofsdaden zijn niet van eene gemeente, maar van individuen, niet krachtens. W at de Evangelisatie der Confessioneele Vereeniging betreft — zij is in hare wording, en daarom nog te jong, om haren vrijen loop te beoordeelen. Dit evenwel is reeds duidelijk, dat zij overal waar zij komt, in afscheiding van de organisatie der Herv. kerk optreedt, en alsof die vereeniging het gevoelde, dat de Evangelisatie-beweging, een geloofsdaad door ons beiden genoemd, bij vrije, onbelemmerde werking, op het stichten van Afgescheidene gemeentjes uitloopt; daarom nam die vereeniging daarvoor een tal van voorbehoedmiddelen waar de natuurlijke, vrije ontwikkeling dier geloofsdaad niet weinig belemmerd en kunstmatig wordt, en of al die voorbehoedmiddelen op den duur toch de consequentie zullen tegenhouden, moet de tijd leeren. Ja, wij stemmen het onzen vriend toe, er zijn drie Zendingsvereenigingen ontstaan in den laatsten tijd, die voor het meerendeel bestaan uit leden van de Herv. kerk, en wakker en gezegend werken. Maar ook hier geldt het al weêr, niet krachtens de organisatie der 2* Herv. kerk, maar ondanks die organisatie zijn zij ontstaan. Zij zijn vereenigingen niet van, maar buiten de Herv. kerk! Zijn die vereenigingen niet juist ontstaan in den weg van afscheiding van de Vereeniging, die in harmonie, in vereeniging met de organisatie der Herv. kerk leefde en leeft. Die Zendingsvereenigingen — de Gereformeerde, de Utrechtsche en de Rotterdammer zijn, als afzonderlijke vereenigingen, op het standpunt van Ecclesiophilus even noodzakelijk of even overtollig, als het afzonderlijk bestaan der Afgescheidene kerk. Waarom hij de eerste gaarne wil opgeheven zien en de laatste als geloofsgetuigenissen wil laten voortduren, begrijpen wij niet. Op het punt van afscheiding en reden van afscheiding zijn ze homogeen, zijn ze geestverwanten. Alleen dit onderscheid bestaat er, dat de leden der zending van de Chr. Geref. kerk mannen uit één stuk zijn en de meeste leden dier drie Zendingsvereenigingen Erasmus en Luther zamen in zich willen vereenigen. Leden der Afgescheidene kerk zijn medewerkers der zending, omdat zij leden dier kerk zijn, de andere alweer ondanks zij leden der Herv. kerk zijn. Ten slotte wil Ecclesiophilus het ons op het krachtigste bewijzen uit de realiteit, uit de werkelijkheid van geheel de Afgescheidene kerk. Tot heden toe, zegt O <-> hij in No. 29 der Wekstem, en van het begin deiAfscheiding, heeft de Afg. kerk den Doop en de Belijdenis, de Zending en de Ordening der Herv. kerk erkend. „Indien gij dan den Doop," -vraagt hij ons eindelijk, „en de Zending dagelijks erkent, erkent gij daarmede niet het bestaan der Kerk? Hoe moet ik mij hier op zijn zachtst uitdrukken, om geen hartstogt op te wekken? Onlangs hoorde ik eene opmerking, die hier van pas is, dat wij n. 1. voor onze eigene gebreken veel blinder zijn dan voor die van anderen, maar hier is het: dezelfde daad, die men zelf verrigt, wordt, door de Afgescheidene kerk begaan, een schreijende inconsequentie genoemd. Wat is het geval? Geheel de Protestantsche kerk heeft zich afgescheiden van de Roomsche , en toch heeft zij reeds drie eeuwen de Zending en Ordening van Luther en andere Hervormers erkend. Geheel de Protestantsche kerk heeft reeds langer dan drie eeuwen den Doop, in de Roomsche kerk bediend, erkend, als de doopeling later overging tot dé Protestantsche gemeente, ofschoon de Protestantsche kerk zich van de Roomsche afgescheiden hield — en nu, nu de Afgescheidene kerk zonder terugkeering ook op dezelfde gronden den Doop en de Zending erkent van die verlatene kerk, nu wordt dit als een verwijt voor ons, niet voor geheel de Protestantsche kerk, aangevoerd. Neen, lieve broeder, als hier inconsequentie bestaat, daii hebben wij te zamen, dan hebben wij met de Gereformeerde vaderen, met geheel de Protestantsche kerk ons schuldig gemaakt aan inconsequentie. Wij staan hier voor een theologisch vraagstuk, is het noodig voor een prijsvraag, wier voldoende beantwoording bekroond moest worden door het geld, bijeengezameld door al de Protestantsche kerkafdeelingen. Was het noodig, het zou ons niet moeijelijk vallen dit Pi otestantsch vraagstuk, zonder de Gereformeerde kerkidée prijs te geven, te beantwoorden en ook voor het publiek rekenschap van deze handeling te geven. Maar tegenover een Protestant behoef ik hierover geen woord meer te schrijven. Geheel de fout van mijn vriend ligt hierin, dat hij den grondslag voor zijn kerkidée haalt uit het valsche organisme der Herv. Kerk en niet uit de Schrift. Het is dezelfde fout, die sommige exegeten begaan, wanneer zij den Bijbel verklaren jiaar hun reeds aangenomene dogmatiek, in plaats dat zij hunne dogmatiek bouwen uit de exegese. De zucht, om het gedrag van een groot getal geloovigen in overeenstemming te beredeneren met de Schrift, in plaats van die geloovigen zoo lang te bearbeiden, dat zij in de werkelijkheid in overeenstemming zijn met de Schrift, is oorzaak van het gemaakte onderscheid in gemeente en kerk, of anders gezegd, men maakt dit onderscheid uit de realiteit, uit de werkelijkheid der geloovigen, in plaats van uit de Schrift. Dat beginsel van dogmatiseren moet bij ons Protestanten worden tegengestaan. Wij hebben geen anderen keursteen dan de Schrift. Wij Protestanten mogen geen accomodatie tusschen de Schrift en de werkelijkheid der geloovigen huldigen of wij verliezen de eerste eigenschap van Protestant. Onverbiddelijk moet het gedrag en het standpunt der geloovigen gewijzigd worden, alleen naar de Schrift en nooit mogen deze beide een vergelijk treffen. Als wij nu de Schrift raadplegen, dan vinden wij in de Schrift nergens het onderscheid van gemeente in de kerk, maar de Schrift heeft voor beide woorden slechts één woord „ecclesia" en dat woord is in Luropesche talen nu eens door kerk, dan eens door gemeerde vertaald, al naar mate die talen van zuiver latijnschen oorsprong of van zuiver Germaanschen oorsprong waren. Daarom ook vindt men het Grieksche woord ecclesia in de Fransche, Italiaansche en Spaansche taal steeds overgezet door kerk en in de Duitsche, Deensche en Hollandsche door gemeente -— en in de Engelsche, die van een geinengden oorsprong is, weer door kerk. Zelfs in onze Belijdenisschriften vinden wij bij voorkeur kerk, in de 37 Geloofsartikelen van een Fransche afkomst, zie art. 28, 29 en 30 en in den Katechismus en het Kort Begrip, van Germaansche afkomst, bij voorkeur gemeente gebezigd of door elkander verwisseld in dezelfde beteekenis. Zie Zond. 21, 31, 38 en vr. 42 van 't Kort Begrip. Wil mijn vriend het denkbeeld gemeente in tegenstelling van kerk vasthouden, en door gemeente verstaan de individuele geloovigen, en uit het aanwezig zijn van deze individuele geloovigen in een ligchaam , hoe sterk polarisch deze beide ook tegen elkander staan, tot de kerk besluiten, wel, waarom moeten wij dan blijven bij het Herv. Kerkgenootschap, waarom moeten dan de Luthersche, de Doopsgezinde, de Katholieke kerkgenootschappen hier achter staan, want ook in die genootschappen zijn individuele geloovigen. Die individuele geloovigen in de Herv. Kerk zoo min als in andere kerken, geven zending aan leeraren, bedienen Doop, Avondmaal, noch houden kerkelijke tucht, want al die gemeentelijke werkzaamheden worden hun opgedrongen door de polarisch of even juist antichristelijke tegenover hen staande kerkorganisatie. Even goed als men spreken kan in dezen zin van eene gemeente in eene kerk, even goed kan men spreken van eene doode, werkelooze ziel en een levend ligchaam. — Hoeveel meer achting ik ook heb voor de ziel boven het ligchaam, ik kies dan liever de Afscheiding, opdat ik niet genoodzaakt behoef te worden, om mijne ziel polarisch te laten werken met mijn ligchaam. Mijn vriend Ds. Beuker te Giessendam schreef in No. 7 der Wekstem, aangaande eene bewering, dat er nog zoo vele geloovigen in de Herv. Kerk zijn, zeer naar waarheid: „Het is wel. Maar wat geeft uregt, die „onze Herv. Kerk" te noemen? Ook ik meen tot die bedoelde geestelijke vereeniging te behooren, zonder mij door banden van het Herv. Kerkgenootschap met hetzelve tot één ligchaam te laten binden." — Dat juiste woord kan ook hier nog een plaats bekleeden. En hier moet ik ditmaal mijn antwoord afbreken. In het volgend nummer hoop ik mijn antwoord te geven op het volgende stuk van Ecclesiophilus over Art. 23. DERDE BRIEE AAN D«. W. DIEMER. Waarde Broeder! Ik moet u volgens mijue belofte thans mededeelen, waarom ik zoo verheugd ben over de invoering van art. 23 in de Hervormde kerk en daarvan veel goeds verwacht voor de toekomst. Ik ben het hierom, omdat ik zie dat de Herv. kerk daarmede terugkeert tot den oorspronkelijken toestand, die deze is, dat de gemeente van Jezus Christus, zij en niemand anders hare bestuurders verkiest, van kerkeraden af tot de hoogste kerkelijke vergaderingen toe. Vroeger was het niet alzoo. Toen had die kerk besturen die haar door den Staat waren opgelegd , door een daad des Konings in 1816, en zoo al die besturen nu niet meer door den Koning direkt werden benoemd, zij verkozen zichzelf en vulden zichzelf aan door onderlinge verkiezing, en berustten alzoo in het wezen der zaak nog op den ouden grondslag. • Dat was de doodelijke Caesaro-papie. De heerschappij van de regeering knelde de kerk. Nu begint de kerk door de invoering van art. 23 de be- O o sturen, eerst kerkeraden en daarna de hoogere, weer te doen verkiezen door de gemeente, en doet daarmede belijdenis, dat de vroegere verkiezing onder oppertoezicht van den Staat onzuiver was. Mij dunkt, dit is een stap voorwaarts gedaan. Want daardoor erkent de kerk dat geen gezag in het erfdeel des Heeren zich mag laten gelden anders dan dat van Christus, en dat al wat hiertegen vroeger is misdreven, wordt afgekeurd, daar zij den maatregel waarbij dit alles plaats vond, afschaft. Ik schaf toch niets af, of ik geloof dat het nieuwe beter is dan het oude. Zoo gelooft ook de kerk thans dat de direkte verkiezing, die van het geestelijk lichaam zelf uitgaat, beter is dan de vroegere die onder Caesaro-papistische invloeden plaats vond. Tk zie alzoo in de invoering van art. 23 de verklaringdoor de Herv. kerk afgelegd, dat zij de souvereiniteit van Christus wil handhaven, ja weer invoeren waar zij gestoord was. Ter zijde, zoo spreekt zij, alle rnenschelijk gezag! Weg met den Koning of welke overheidspersoon ook, uit de onafhankelijke kerk! Kieze de ge- meente en doe geen Koning daarbij zijn invloed gelden ! Want één is uw Meester, Christus de ,,Koningder eere !" Ik vraag: is datgeen waarvoor de Afgescheidenen spreken iets anders dan dit groote beginsel, de souvereiniteit van Christus in Zijne Gemeente? En indien de Herv. Ten tweede vraag ik: op welke gronden verwerpt Dr. Kuyper de bestendiging van Art. 23? Ik lees op pag. 11 dat „ons Hervormd kerkrecht in de eenmaal geordende kerk niet het democratisch beginsel, maar dat van geestelijke aristocratie huldigt." Ik neem de vrijheid in dit opzicht van het gevoelen van den schrijver te verschillen. Deze stelling bevat, dunkt mij, mag ik het zeggen, een fout, waarop anderen hebben voortgebouwd. Ik kan het mij aldus verklaren, dat Dr. Kuypers denkbeelden over de kerk zijn gevormd in dat groote ontaarde lichaam, waarin hij zoovele wereldsche, onzuivere bestanddeelen zag. Hij vroeg misschien : hoe zullen wij deze onschadelijk maken. En het antwoord was : door te zorgen dat zij geen invloed kunnen uitoefenen op de regering der kerk. Er zij dus een aristocratisch bestuur, dat is een bestuur waarin de vroomsten en besten ten opzichte van geestesgaven zitting hebben! Misschien heeft alzoo de schrijver gesproken. Maar wij, die niet van de ont- aaide If o r v. kerk. maar van onze meer geestelijke kerkinrichting uitgaan, wij deinzen niet terug voor de omhelzing van het democratische beginsel in de kerk. Die dit veroordeelt, moet ook de Afgescheidene kerkinrichting veroordeelen. Bij hen kiest de massa, de gemeente zelve; alleen is deze massa zuiverder en meer gemeente dan bij de Hervormden. Bij hen heerscht het zuiver democratische beginsel. Maar wij zeggen en ziedaar wat ik Dr. Kuyper zou antwoorden — de kerk heeft de roeping om door uitoefening der tucht te zorgen, dat de ontaarding niet zoo groot worde als zij in de Herv. kerk geworden is. Maar. zal men vragen: kan ik dan die bonte menigte in de Herv. kerk als een gemeente van Christus erkennen ? Ik antwoord: de geschiedenis moet ons leeren waar de kerk is, en heeft zij geleerd, zooals zij mij deed, dat haar hoofd-zetel nog bij de Hervormden is, dan erken ik daar de gemeente van Christus ook, niettegenstaande zij met een bonte menigte vermengd is, evenzeer als de Heer erkent dat er te Sardes nog eene gemeente bestaat, niettegenstaande het er zoo donker uitzag, dat hij aan die zelfde naamchristenen schrijven liet: gij hebt den naam dat gij leeft en gij zijt dood." Ik eindig, waarde Mederedacteur! met de beantwoording van een bedenking die gij in der tijd tegen de invoering van art. 23 hebt gemaakt. Uw u liefh. medebroeder Ecclesiophilus. ONS ANTWOORD AAN ECCIESIOPHIIUS: DE WERKING VAN ART. 23. Onze vriend Ecclesiophilus is zoozeer ingenomen met de in werking treding van Art. 23, dat hij dat artikel ten slotte begint te vergoden en gaat verheffen tot zijn Heiland. Bij het lezen dachten wij waarlijk aan het eerste en tweede verbod van de Wet des Heeren: Gij zult geen andere goden voor mijn aangezigt hebben en: gij zult u geen gesneden beelden maken. Wij overdrijven niet; lees maar, wat hij iii ons vorig nommer schrijft. „Ik ben daarom met de invoering van Art. 23 zoo verheugd, omdat ik zie dat de Hervormde kerk daarmede terugkeert tot den oorspronkelijken toestand, die deze is, dat de gemeente van Jezus Christus, zij en niemand anders, hare Bestuurders verkiest, van de kerkeraden af tot de hoogste kerkelijke vergaderingen toe;" en een weinig verder: ,,Ik zie alzoo in de invoering van Art. 23 de verklaring door de Hervormde kerk afgelegd, dat zij de souvereiniteit van Christus wil handhaven, ja wil invoeren waar zij gestoord was. „Ter zijde," zoo sprak zij, „alle menschelijk gezag! Weg met den Koning of welken overheidspersoon ook uit de onafhankelijke Kerk! Kieze de gemeente en doe geen Koning daarbij zijn invloed gelden! Want een is uw Meester: Christus, de „Koning der eere!" Waarlijk, ik sta verbaasd over het geschrevene. Door welken geest de schrijver van het bovenstaande gedreven is, of in welke gemoedsgestalte hij verkeerde toen hij dat schreef, is mij een raadsel. In N°. 25 verstaat hij door gemeente degenen, die Jezus onzen Heere als hunnen Zaligmaker belijden en in Hem als hunnen Heiland gelooven, en hier heet het: „de gemeente van Jezus Christus en niemand anders verkiest hare Bestuurders." Inderdaad, hoe ik het hier moet verstaan, is mij totaal onverklaarbaar — „de gemeente van Jezus Christus en niemand anders verkiest." Die gemeente telt NB. ongeveer 1100, zegge elf honderd moderne en gemoderniseerde predikanten , neem van de overige 500 eens de door het volk genoemde water- en nielk-mimmm af, zeg mij dan, hoe groot het getal der beslist geloovige predikanten blijft? En geheel die schare, met uitzondering van de bedeelden, wier woordvoerders deze zestien honderd predikanten zijn, noemt mijn vriend hier: gemeente van Jezus Christus en niemand anders — een schare, lees de kerkvisitatie van Dr. Nog een andere opmerking trof mij bijzonder. Als de Kerkbesturen 50 jaren achtereen verklaringen doen u O en die verklaringen in de door al de predikanten onderteekende reglementen laten beligchamen, dat de Gereformeerde Belijdenisschriften in hunne verbindende kracht zijn opgeheven en daarin ook na de invoering van Art. 23 volharden en het elk oogenblik bevestigen,—-denk slechts aan de handhaving van Ds. Zaalberg in den Haag —■ daarover kan men heen springen, maar als de Synode een verklaring aflegt, dat iedereen, dus ook de orthodoxen voortaan mogen stemmen zoowel als de modernen, de christenen zoowel als de heidenen, dan is men bovenmate verheugd en men ziet niet in, dat door geheel die stemmachinerie ook de leden bevestigen , wat vroeger slechts de lagere en hoogere kerkbesturen deden. Laten wij elkander goed verstaan en niet slechts met woorden schermen. Wij hebben het denkbeeld gemeente reeds in ons vorig nommer besproken. Ecclesiophilus meent, dat met de invoering van Art 23, waardoor nu elk, die op het lidmatenboek van een Ned. Hervormde gemeente staat, eenmaal in 't jaar mag stemmen , wie hij als kiezers het mandaat wil geven , om leeraren , ouderlingen en diakenen te stemmen — Ecclesiophilus meent dat daardoor de souvereiniteit van Jezus Christus is gehuldigd. Het wordt door Darby en anderen betwist, dat de ouderlingen in de eerste christengemeente door de leden, door geheel de gemeente werden gekozen, maar al nemen wij aan voor bewezen, dat de Bestuurders eener gemeente, door de gemeente zelve moeten gekozen worden naar het gebruik der Apostelen, dan zou het niet-volgen van dat gebruik slechts een gebrek in vorm, niet in het wezen zijn, wanneer overigens het woord van Christus, den Souverein der gemeente, werd geëerbiedigd. Werd in zulk een ligchaam het stemregt der leden geproclameerd, dan, ja dan kon men spreken van vreugde, van vooruitgang, van meerdere volmaking. Maar nu in een ligchaam, waarin het eeuwenoude woord van Christus geen souvereine kracht had, noch verbindende kracht door invoering van Art. 23 verkregen heeft, nu het wezen, de strekking, de openbaarmaking van dat ligchaam, de Ned. Hervormde kerk, dezelfde zijn gebleven, nu te spreken: daardoor is de souvereiniteit van Jezus Christus gehuldigd, dat is onzin. Dan kon ik even goed beweren dat de Ned. Staat met de invoering van de Grondwet van 1848 ook de souvereiniteit van Jezus Christus heeft gehuldigd. Hebben wij daardoor een Ned. Staat gekregen, die teregt een état athée kan genoemd worden, evenzoo zullen wij door de invoering van Art. 23 een Ned. Hervormde kerk krijgen, die weldra zal kunnen genoemd worden een e'glise-athée. Neen, na de invoering van de Grondwet van 1848 hebben wij niet altoos een ministerie Thorbecke gehad; ook hadden wij in dien tijd een ministerie van Hall, een ministerie van der Brugghen en hoe kort nog ge- 3 leden een ministerie van Mijer-Heemskerk en toch hielden wij een état athée. Wat is de invoering en de blijde omhelzing van Art. 23 anders dan het in beginsel aanvaarden van een église-athée? Een artikel waarmee den ongeloovigen hetzelfde bestaansregt als den geloovigen, den modernen hetzelfde bestaansregt als den orthodoxen, den heiden hetzelfde bestaansregt als den christen in dat ligchaam, de Ned. Zoo nu de Hervormde Kerk van 1867 sprak: „wij erkennen de souvereiniteit van Christus, en zoo ook de Afgescheidene Kerk van 1869 zegt: wij strijden voor de souvereiniteit van Christus, welke afzonderlijke gedachte, welk levensbeginsel wordt dan nog door uwe Kerk uitgesproken, die haar het regt geeft op zichzelve te staan?" zoo vraagt ons Ecclesiophilus in ons vorig nommer. Wat zullen wij hierop antwoorden? Ik kan het mij ook psychologisch verklaren, dat, als men eenmaal zulke polarische denkbeelden in één woord kan zamenvatten, dat men dan zeer goed lid 3* en leeraar in de Hervormde Kerk kan blijven. Maar dan ook kan ik zeer goed den strijd , in der tijd tusschen Mr. da Costa en prof. Scholten gevoerd, wegdenken, want beiden streden, zoo het heette, voor de Hervormde leer. Hetzelfde verschil van levensbeginsel, dat er tusschen de modernen en orthodoxen ligt, die beide beweren voor de Hervormde leer te strijden, adres aan Ds. Modderman te Groningen — de een haalt zijn levensbeginsel van Boven en de andere van Beneden — welnu, hetzelfde verschil van levensbeginsel ligt er, als men ons toch noodzaken wil om hetzelfde woord te gebruiken, in de souvereiniteit van Jezus Christus, zoo deze gehuldigd wordt in de Afgesch. (Christelijk Gereformeerde^ Kerk, en in het beginsel en de uitvoering van Art. 23 van de Nederlandsche Hervormde Kerk. Het is al weer niet waar, dat het verschil van kiesregt tusschen de Afgescheiden Kerk en de Nederlandsche Hervormde Kerk ligt in het meer of minder zuivere van de massa, in het meer of minder gemeente te zijn, maar eenvoudig in het al of niet onvoorwaardelijk erkennen van de souvereiniteit van Jezus Christus. In de Afgescheiden Kerk is het conditio sine qua non, is het de voorwaarde , om lid of kiezer te worden en te blijven: instemming, vereeniging met de belijdenis van de Kerk der Apostelen, der Hervorming en van nu. In de Nederlandsch Hervormde Kerk is door invoering van Art. 23 elke voorwaarde betrekkelijk het geloof opgeheven èn bij den kiezer èn bij den gekozene. Het is dus hier het onderscheid van to be or not to be, het onderscheid van zijn of niet zijn. Het verschil is niet gradueel, maar essentieel. Het verschil bestaat niet in vorm, maar in wezen. Het is het onderscheid van revolutie en anti-revolutie. Het is de voortzetting van het slangenbeginsel, of de volkswil den wille Gods, dan of de wille Gods den volkswil zal beheerschen. Zie, dat groote verschil van levensbeginsel ligt tusschen de beide Kerken, en houdt beiden van elkander gescheiden. De eene, omdat zij de geloof'svoorwaarde en daarmede in der daad de souvereiniteit van Jezus Christus heeft prijs gegeven, heeft geen ander levensbeginsel dan den. volkswil, de andere, omdat zij de geloof svoorwaarde en daarmede de souvereiniteit van Jezus Christus heeft behouden, heeft als levensbeginsel den iville Gods. Wij zien geen kans, om die beide polen te vereenigen. Die beide elkander bestrijdende en uitsluitende beginsels .kunnen niet vereenigd worden, tenzij dan in den weg van onderwerping van het een aan het ander. Dan, als de geloof svoorwaarde: instemming met de gereformeerde belijdenisschriften, weer conditio sine qua non, de voorwaarde van lidmaatschap wordt ook bij de Nederlandsch Hervormde Kerk, dan eerst kan er sprake komen van vereeniging! dan eerst kan gezegd worden: nu houdt de reden van afscheiding op. Zoolang is het ambt aller geloovigen zich af te scheiden van een ligchaam, dat de souvereiniteit van Christus Jezus stelselmatig met voeten treedt en de bonte volksmassa zonder geloof laat heerschappij voeren. Geloofsuoorwaarde, instemming met de gereformeerde belijdenisschriften en niets anders is het beginsel van geheel de Afgescheidene Kerk gebleven tot den liuidigen oogenblik. Leervrijheid en geloofsvrijheid is het beginsel der Hervormde Kerk sedert 1816 tot denhuidigen oogenblik geweest en gebleven. Zie de onderscheidene verklaringen der Synode in 1836, '40, en '41 en '43 en de beligchaming dier verklaringen in het onderteekeningsformulier, zooals zelfs Dr. Doedes het verklaart. Nergens is door onze eerste Algescheiden leeraars, zoo ver mij bewust is, geklaagd, dat zij zich bezwaard gevoelden, dat de gemeente zelve hare leeraars en bestuurders niet verkoos. Het blijkt in alle adressen en in al hunne geschriften en handelingen, dat er maar één zelfde behoefte bij allen tegelijk sprak: Geloof svoor waarde van lidmaatschap en predikambt. Hierom hebben zij eenparig verklaard, nadat zij daarom waren uitgezet uit de Nederlandsch Hervormde Kerk, dat zij zóólang zich moesten afscheiden, totdat die kerk weer in leer en tucht terug keerde. 