Len de Klerk, Frédéric en Antoine Plate 1802 -1927. Rotterdamse kooplieden, reders en bestuurders
TSEG TSEG Dit Groningse boek is kortom een nuttige aanvulling op de bestaande 
studies op het gebied van de Nederlandse armenzorg, en draagt ertoe 
bij dat Groningen op dit vlak inmiddels behoorlijk in kaart is gebracht. Henk Looijesteijn, Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis Len de Klerk, Frédéric en Antoine Plate 1802 -1927. Rotterdamse kooplie­
den, reders en bestuurders (Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2019). 368 p. ISBN 9789087048129. Len de Klerk, Frédéric en Antoine Plate 1802 -1927. Rotterdamse kooplie­
den, reders en bestuurders (Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2019). 368 p. ISBN 9789087048129. DOI: 10.52024/tseg.12304 DOI: 10.52024/tseg.12304 Het is nu nauwelijks nog voor te stellen, maar in 1850 was Rotterdam 
nog een kleine, slecht bereikbare havenstad. Die stad werd bestuurd 
door een groep van conservatieve, veelal geparenteerde families. Dat 
weinig dynamische en gesloten stadsbestuur werd opengebroken na 
de invoering van de nieuwe Gemeentewet in 1851, waardoor nieuw­
komers tot het bestuur konden toetreden. Bij dit overbekende beeld 
van stilstand in Rotterdam kunnen enkele kanttekeningen worden ge­
plaatst. Wellicht was het constateren van die stagnatie toch te veel een 
projectie vanuit de tweede helft van de negentiende eeuw. Dat meent in 
ieder geval de historicus Thimo de Nijs in zijn In een veilige haven. Het 
familieleven van de Rotterdamse gegoede burgerij 1815-1890 (2001). Volgens hem maakte de Rotterdamse economie in de eerste helft van de 
negentiende eeuw een relatief voorspoedige periode door. Maar pas in 
de tweede helft van de negentiende eeuw ontwikkelde Rotterdam zich 
in werkelijk razend tempo tot de belangrijkste Nederlandse overslagha­
ven voor het Duitse industriële achterland. Frédéric Plate (1802-1883) 
en zijn zoon Antoine (1845-1927) hebben belangrijke bijdrages aan die 
ontwikkeling geleverd.j Voor zijn dubbelbiografie kon Len de Klerk, gepromoveerd op de 
Rotterdamse volkshuisvesting en stedenbouw 1860-1950, beschikken 
over vele officiële archieven en persoonlijke documenten. De Plates wa­
ren bijvoorbeeld betrokken bij de scheepvaart van Rotterdam naar New 
York. Dat leidde uiteindelijk tot de oprichting van de Holland-Amerika­
lijn die vele Oost-Europese migranten naar New York heeft vervoerd. Ze 
waren vennoot bij een cargadoorbedrijf, ze waren lid van de Rotterdam­
se gemeenteraad en ze werden president van de Kamer van Koophan­
del. Ook was Antoine Plate betrokken bij nieuwe projecten, zoals een 146 VOL. 19, NO. 2, 2022 BOOK REVIEWS bovengrondse spoorlijn dwars door de stad. Pas toen kreeg Rotterdam 
goede treinverbindingen met de rest van Nederland. En hij was natuur­
lijk ook betrokken bij het belangrijkste infrastructurele project voor de 
toekomst van de haven: de aanleg van de Nieuwe Waterweg. Vader en 
zoon participeerden bovendien in diverse charitatieve instellingen van 
de stad. Door de grote diversiteit van hun activiteiten levert de dubbel­
biografie tevens een informatief beeld van het economische, politieke 
en culturele leven in het Rotterdam van die tijd. j
In de eerste zeven van de in totaal elf hoofdstukken komen deze on­
derwerpen uitgebreid aan de orde. DOI: 10.52024/tseg.12304 Niet alles wat beschreven wordt over 
de genoemde thema’s is nieuw, maar De Klerk geeft door nieuwe bron­
nen veel details en nuttige toelichtingen, ook voor wie kennis van de 
Rotterdamse materie heeft. Zo merkt hij terecht op dat president Ka­
mer van Koophandel destijds een prominente openbare functies was. Dat is het nu veel minder het geval. Hoofdstuk 8 schetst Antoine Plate 
als liberaal en vurig aanhanger van de vrijhandel. Hoofdstuk 9 gaat over 
Rotterdam tijdens de Eerste Wereldoorlog en de positie van Antoine 
Plate daarbij. De Plates leefden en handelden binnen de economische, 
politieke en culturele verhoudingen van hun tijd. De Klerk besteedt 
veel aandacht aan die verhoudingen en zijn literatuurlijst laat zien dat 
hij goed thuis is in de bestaande historische literatuur over Rotterdam. Maar meer theoretische studies over ondernemers of havenbaronnen 
ontbreken vrijwel. Het boek bevat veel goed gekozen illustraties die 
echt iets toevoegen. Vijf informatieve bijlagen ronden het boek af. g
ij
ij g
De ouders van Frederic, en dus de grootouders van Antoine Plate, 
waren Duitse migranten. De moeder stamde uit een familie van huge­
noten van wie de voorouders uit Frankrijk waren gevlucht. Ook in Rot­
terdam bestond een omvangrijke hugenotengemeenschap, veelal lid 
van de Waalse kerk. Zo bekleedden leden van de familie De Monchy 
vooraanstaande posities. De Klerk stelt vast dat in het netwerk waar­
van Frédéric Plate deel uitmaakte rond 1860 verrassend veel lidmaten 
van de Waalse Kerk participeerden. In Amsterdam participeerden veel 
Doopsgezinden op dezelfde manier, en ook enkele Joodse bankiers. In 
Rotterdam werd de Joodse Lodewijk Pincoffs (1827-1911) berucht we­
gens zijn frauduleuze handelen die de bankier Marten Mees in grote 
financiële problemen bracht. Het is onvermijdelijk dat De Klerk over 
hem schrijft, maar het beste verhaal over Pincoffs en zijn belangrijke 
bijdrage aan de Rotterdamse ontwikkeling en latere fraude heeft Bram 
Oosterwijk (2011, De Klerk verwijst naar de verouderde druk uit 1979) 
geschreven. 147 VOL. 19, NO. 2, 2022 TSEG In hoofdstuk 4 worden de Plates beschreven als lieden met een hart 
voor Rotterdam. Frédéric Plate heeft veel werk verzet om de opleiding 
op de Zeevaartschool te moderniseren en aan te passen aan de stoom­
vaart. Hij was ook betrokken bij de oprichting van het Zeemanshuis dat 
in 1856 werd geopend. Het Zeemanshuis was opgericht met de bedoe­
ling zeelieden beter onderdak te bieden en ze te beschermen tegen zo­
genaamde ‘slaapbazen’ die veel geld van hen aftroggelden. DOI: 10.52024/tseg.12304 De opzet en 
financiering van het Zeemanshuis is een vroeg voorbeeld van de mo­
dernisering van de filantropie door middel van een vereniging met aan­
delen. Antoine Plate ontving weinig onderwijs. Zoals gebruikelijk bij 
zonen van kooplieden in zijn tijd volgde hij stages bij enkele zakenrela­
ties van zijn vader. Hij zou een ijverige autodidact blijven die later dege­
lijke nota’s zou schrijven, onder andere over vrijhandel.jjj In zijn laatste hoofdstuk biedt de schrijver inkijkjes in het familiele­
ven en de vrienden- en zakenkring van Antoine Plate. Die inkijkjes zijn 
vooral gebaseerd op persoonlijke brieven en het is opvallend hoe weinig 
er bekend is over Frederika Wilhelmina Engelbrecht, de echtgenote van 
Antoine Plate. Er resteert slechts een enkele brief van haar. Ik vind het 
jammer dat De Klerk het bovengenoemde boek van De Nijs niet noemt. Het zou een mooie aanvulling zijn geweest waardoor verdere vergelij­
kingen mogelijk waren geweest met andere Rotterdamse families uit de 
gegoede burgerij in die tijd. Veel families uit de financieel-economische 
elites waren geparenteerd. Callahan schrijft in haar studie over de Rot­
terdamse havenbaronen: “elite daughters never married outside their 
class, almost never married outside their own small circle and some, 
who took first and second cousins as their husband, never even married 
outside their family,” (1981, p. 225). Hetzelfde huwelijkspatroon is ook 
te vinden bij Doopsgezinde families in Amsterdam. Antoine Plate zorgde goed voor twee jonge neven: Karel van der 
Mandele en Willem Engelbrecht. “Antoine heeft Karel en Willem op 
posities gebracht die voor deze niet-Rotterdammers startplaatsen ble­
ken voor succesvolle maatschappelijke loopbanen,” oordeelt de bio­
graaf. Tot de kennissenkring behoorde de zakenman Anton Kröller, 
maar een vertrouwelijke en persoonlijke vriendschap is het nooit ge­
worden. Schilderijen uit de collectie van diens vrouw Helene Kröller-
Müller vond Antoine Plate afschuwelijk.jj Wat duidelijk uit de dubbelbiografie blijkt, is het grote aantal activitei­
ten dat door vader Frédéric Plate en vooral door zijn zoon Antoine werd 
ontplooid. Bijlage 3 vermeldt de functies van Antoine Plate. Als directeur 
of vennoot had hij onder andere te maken met scheepvaartmaatschappij­ 148 VOL. 19, NO. 2, 2022 BOOK REVIEWS en en de cargadoorfirma Wambersie & Zoon. Hij had diverse commissari­
aten, zoals bij de Rotterdamsche Bank. Zulke functies zijn ook tegenwoor­
dig niet ongebruikelijk. Wel geldt dat voor de diverse politieke functies die 
hij als zakenman bekleedde: lid van de gemeenteraad, de Tweede Kamer 
en de Provinciale Staten van Zuid-Holland. VOL. 19, NO. 2, 2022 DOI: 10.52024/tseg.12304 Als vurig aanhanger van vrij­
handel participeerde hij in vele staatscommissies en schreef hij menige 
nota. Antoine Plate leefde nog in een tijd waarin de economische en poli­
tieke velden sterk overlapten. Pas na de invoering van het algemeen kies­
recht veranderde dat. Een ander aspect van Antoine’s persoonlijkheid 
was dat hij ook betrokken was bij het Rotterdamsche Leeskabinet. Len de Klerk heeft een gedetailleerd – voor algemene lezers mis­
schien soms te gedetailleerd – boek geschreven over een ondernemen­
de vader en zoon die tot na de Eerste Wereldoorlog in belangrijke mate 
meehielpen bij de ontwikkeling van Rotterdam als wereldhaven. Hij 
voegt daarmee een interessante en rijke studie toe aan de niet erg lange 
lijst van biografieën over Nederlandse ondernemers. H. Schijf, emeritus Universiteit van Amsterdam H. Schijf, emeritus Universiteit van Amsterdam John Smit, Tussen leger en maatschappij. Militaire muziek in Neder­
land 1819-1923 (Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2021). 480 p. ISBN 
9789087049157. DOI: 10.52024/tseg.12305 DOI: 10.52024/tseg.12305 DOI: 10.52024/tseg.12305 In Tussen leger en maatschappij bestudeert John Smit de ontwikkeling 
van de militaire muziek in Nederland in de lange negentiende eeuw – 
een periode van niet alleen budgettaire veranderingen (met effecten op 
de verloning van militaire muzikanten en de bezetting van muziekka­
pellen), maar ook grote ontwikkelingen in de bouw van blaasinstrumen­
ten, een uitbreiding van professionele en amateurmuziek, en belangrij­
ke politiek-militaire gebeurtenissen zoals de Frans-Duitse Oorlog en de 
Eerste Wereldoorlog. Smits studie is chronologisch opgebouwd, en volgt 
zo de materiële en ideologische verschuivingen rond militaire muziek 
doorheen de eeuw. Hij hanteert daarbij een opvallend internationaal 
perspectief: Tussen leger en maatschappij plaatst de Nederlandse mili­
taire muziek in de context van de soms tegenstrijdige ontwikkelingen 
in Frankrijk, de Duitse landen (vooral Pruisen) en België. Dat stelt hem 
enerzijds in staat om een omvattend beeld te schetsen van de instrinsiek VOL. 19, NO. 2, 2022 149