Algemeene konst- en letter-bode, voor het jaar ..., 1846, no. 12, 20-03-1846 
ALGEMEENE K O N 8 T- E?r LETTERBODE VOOR HET [AAR 1846. VRIJDAG DEN ISden MAART. N°. 12. BERIGTEN. -Parijs. De Generaal Duvivier heeft zich federt langen tijd bezig gehouden met het ontcijferen der zoogenaamde Phoenicifche opfchriften, die men op een groot aantal van munten en fteenen op de eilanden der Middellandfche zee en der Spaanfche kusten vindt; hij heeft een uitvoerig werk over dit onderwerp onder handen , hetwelk hij ongelukkiglijk niet heeft kunnen voltooijen , voordat hij op nieuw tot de werkelijke krijgsdienst is opgeroepen en tot eenen togt naar Madagascar beftemd. Hij heeft thans eene kleine brochure in het licht gegeven, waarin hij eene vertaling van onderfcheidene dezer opfchriften mededeelt, en hoop geeft op merkwaardige ontdekkingen ten opzigte van de gefchiedenis , zeden en taal"der oude handelsvolkeren. De bewijzen , waarmede hij zijne wijze van befchouwen denkt te ftaven, heeft hij zich voorbehouden in zijn grooter werk te zullen leveren, waarop men evenwel nog geruimen tijd zal moeten wachten. In Turkije is het aan vreemdelingen thans verboden geworden, om uitgravingen te doen. Een Engelschman , die dit inde omftreken van Mosful wenschee te doen, werd daarin verhinderd door den Pacha, en toen hij hooger de vergunning daartoe verzocht, werd zij I. Deel. M <re. geweigerd op grond, dat men voortaan zelf opgravingen zou laten doen en uit het gevondene te Conftantinopel een mufeum oprigten. Hoe goed het doel ook moge zijn , in het belang der wetenfchap is dit verbod zeker te betreuren; van de vele oudheidkundige fchatten, die in Turkije begraven liggen, zal thans èn weinig ontdekt worden, èn dat weinige nog voor vreemden verborgen en voor de ftudie nutteloos blijven. LEVENSSCHETS VAN ELISABETH FRY, gevolgd naar de Franfche vertaling uit het Engelsch van J. E. MOLL E T. (Vervolg en flot van bl. 169.) Bij onderfcheidene gelegenheden, gedurende hare reizen op het vaste land , wanneer zij zich in tegenwoordigheid van gezagvoerders bevond , pleitte E1 ifabeth Fry met vuur en ftoutmoedigheid voor de zaak der godsdienftige vrijheid. Zij was levendig verflagen op het zien der vervolgingen , welke inde laatje jaren, evenals vroeger, zelfs Protestantfche Rijken van Europa, gelijk mede verfcheidene kleine Republieken , onteerd hebben; en hare klagten daarover waren befcheiden, van groot gewigt en tot eene aanmerkelijke hoogte van eene goede uitkomst vergezeld. Uit haren aard beleefd en minzaam , vermeed zij zorgvuldig alle toegevendheid en vleijerij, en zonder aanzien van perfonen, trachtte zij aan allen het hun verfchuldigde te doen toekomen. Hetzij zij in eene gevangenis, of ineen paleis geroepen werd , zij bleef altijd dezelfde, zacht en bekoorlijk in hare manieren, maar vast en opregt, wanneer het de verdediging der waarheid en regtvaardigheid gold, denzelfden invloed, zoo in foort als mate, oefenende op de meest verlaagde, als op de meest verhevene wezens van haar gedacht. Onder verfcheidene koninklijke perfonen , tot welke zij 178 j-Ü betrekking had, ontmoette zij veie harten , met het hare verwant, en men waagt niet te veel met de verzekering, dat eenigen hunner met haar vereenigd vvaren niet Hechts door de banden van warme en Handvastige vnendfehap , maar ook door die van Christelijke gemeenfehap. Toen de koning van Pruisfen in Engeland vwam, befloot hij haar in hare woning een bezoek te ff \ei} ? ,ZH bad bet genoegen, henl hare kinderen en demkinderen voor te Hellen, een Ichoon en talrijk gezelfchap , tusfehen de dertig en veertig bedragendezij f maak te ook de voldoening van, eenige weken vóór naren dood , een eigenhandigen brief van hem te ontvangen , waarin al de genegenheid en overeenHemming , e hij voor haar gevoelde, was uitgedrukt. Het belang dat men op het vaste land van Europa en in Noord-Amenka in haar Helde, was fchier even groot als hetgeen zij in haar eigen land had doen ontHaan ’ Met dat al werd zij het meest bemind door hen die haar het meest van nabij en in haar huifelijk leven kenden; zij was in der daad minnende én zicli geheel aan hare pligten toewijdende echtgenoote hare kinderen bevende moeder, even als zij van hen geliefd werd toegenegene en dankbare zuster aan hare vrienden en de leden van baren gemeenzamen omgang , te aller ure als zulks noodig was , den balfem van gel uk en Christelijke vertroostingen toedeelende. Hare liefde, die zich tot alle menfehen zonder onderfchcid uitHrekte, nam een’ zamengetrokken’ vorm aan omtrent de bijzondere perfonen van haar eigenen onmiddellijken kring. Er was niemand onder hen, die niet in haar aandenken leefde , niemand , die niet in haar eene bijzondere vriendin , eene hulp, een’ Heun in het leven kon herkennen. Hare verkeering inden familiekring as liefehjk, zoo in hare eigene woning, als in die narer bloedverwanten, altijd de aandacht boeijende, altijd alle gevoelens verzachtende, altijd ftrekkende tot bevordering van deugd, van geluk, van liefde, van vrede en eendragt. Zij beminde vuriglijk de fchoonheden der natuur, en nam ze met groot genoegen waar. Een fchelp aan het trand der zee, een veder, eene bloem vervulde haar art met vreugde, en deed haren mond van lof weéröaimen want zij zag in ieder van deze voorwerpen M O ‘ M J eene 179 eene nieuwe proeve van de Goddelijke wijsheid, opperde bekwaamheid en goedheid. Het was in der daad een merkwaardige trek van haar karakter, dat zij even volmaakt was inde kleine, als inde groote dingen van het leven ; dat zij evenzeer Haagde in voorwerpen van een’ ondergefchikten aard, als in die van het hoogde gewigt. Zij droeg zorg voor het ligchaam van hare vrienden met evenveel genegenheid en bekwaamheid, als voor hunne ziel. Zij was de toevlugt voor allen, die haar omringden, in elke van hunne nooden , welk derzelver meerder of minder gewigt mogt zijn; zij wist aan allen, die tot haar kwamen , te voldoen, gelijk aan allen, tot wie zij ging. Zij, die gewoon zijn op de wegen der Goddelijke barmhartigheid en wijsheid achtte geven, zullen zich niet verwonderen, dat een zoo bemind, zoo volklievend wezen de ganfche kracht geproefd heeft van die uitfpraak der H. Schrift: „De Heere kastijdt dengenen, dien Hij lief heeft.” Zij waren verfchillend, maar vrij talrijk, de kwellingen, welke deze wel beminde vrouw inden loop van haren aardfchen pelgrimstogt te verduren had, en het was door eene niet ligte maat van tegenheden, dat zij tot het volle medegevoel van het lijden van anderen werd voorbereid, dat zij in zoo hoogen graad bezat: haar ligchaamsgeftel was aandoénlijk , en zij werd dikwijls door zware ziekten aangetast. De onvoorziene dood van eenigen harer teeder geliefde kinderen of kleinkinderen, nabeftaanden en naauwfte vrienden, en eenige wederwaardigheden, die haar onverhoeds óverkwamen, behoorden tot de fterke beproevingen van geloof en lijdzaamheid, wardoor het onzen Heraelfchen Vader behaagde haar in dit dal der tranen te voeren ; en gewisfelijk , dat oogmerk werd vervuld ; want in haar werd eene diepe nederigheid en ware verbrijzeling van geest onderhouden omtrent den Heer, onder Wiens heilige hand zij zich met eene gelatene ziel gerustelijk nederboog. Zij wist, wat het was rouw te dragen en te weenen , maar zij wanhoopte ‘nimmer. Zij behoorde tot dezulken, die den lofzang van Habakuk konden aanheifen : „ Alhoewel de vijgeboom niet bloeijen zal, en geen vrucht aan den wijnftok zijn zal, dat het werk des olijfbooms liggen zal, en de velden geene fpijze voortbrengen; dat men de kudde 180 de uit de kooi affcheuren zal, en dat er geen rund in de (ballingen wezen zai: zoo zal ik nogtans inden Heere van vreugde opfpringen, en zal mij verheugen m den God mijnes heils,” Habakuk 111, 17 en 18. Inden zomer van het jaar 1843 bragt zij voor de laatfte maal eenige weken te Parijs door. Nimmer misfchien verfcheen zij met meer glans, dan gedurende dit tijdperk. Hare talrijke vrienden van verfchillende Handen , fchaarden zich met een bijzonder genoegen in menigte rondom haar; nimmer ook was de getuigenis welke zij aan de waarheid in Jezus, aan haar gewigt en hare werking op het leven gaf, levendiger en kostelijker. Het was voor haar, bij deze gelegenheid, eene bijzondere voldoening hare innige vriendfchap op nieuw aan te knoopen met verfcheidene Dames vaneen echt Christelijk karakter, inzonderheid met eene lang door haar beminde vriendin , die haar altijd getrouw bleef, de Gravin P , eene dame van eene diepe vroomheid, en wier hart, even als het hare, met de opregtfte liefde voor God en hare naasten vervuld was. Dit was hare laatfte poging van die foort. Kort na hare terugkomst tot de haren nam hare gezondheid zigtbaar af, en tegen het einde van dat jaar, maakte hare ziekte zoo voortgangen , dat de bezorgdheid van hare eigene familie en der menigte van hen , die haar lief hadden, en die haar wisten te waarderen , pijnlijk werd opgewekt. Perfonen van alle ftanden , de hoogfte zoowel als de laagfte , kwamen naar hare gezondheid vernemen. Openbare gebeden voor hare herftelling gefchiedden in verfcheidene Protestantfche kerken van het vaste land , en talrijke fmeekingen verhieven zich, buiten twijfel, in het bijzonder W den troon der genade ten behoeve van die beminde vrouw, die zich altijd zoo bereid getoond had tot onderfteuning van eene groote menigte harer natuurgenooten. Die fmeekingen werden genadelijk verhoord, en het was niet dan bij zeei langzame trappen, dat hare vrienden zich onttrokken aan die afhankelijkheid van haar waartoe zij geneigd waren. Offchoon zij zeer zwak van ligchaam bleef, de groote fmarten, die zij, ten gevolge van de prikkeling harer zenuwen en kramppijnen, verduurd had, verminderden langzaam. Zij was op nieuw, tot zekere mate en met toevallige inftortin- M 3 gen 181 gen, in (laat, om het gezelfchap hater vrienden te genieten; op nieuw kon zij zich, inde openbare eerdienst met hen vereenigen , op nieuw bezielde en vertroostte zij haren familiekring en arbeidde , zoo veel hare gezondheid zulks toeliet, tot welzijn van hare natuurgenooten. Het was een vreugde en troost voor vele perfonen , dat zij in (laat was twee zittingen der jaarlijkfche algemeene bijeenkomst van het Genootfchap der vrienden en de laatde jaarlijkfche zitting van de vereeniging van Dames tot verzorging der gevangenen bij te wonen; en bij deze onderfcheidene gelegenheden, rigtte zij, met al hare hebbelijke zachtheid, kracht en liefde, redevoeringen tot de aanwezigen. Het was voor omdreeks twee maanden (tegen het midden van Augustus) dat zij, in het denkbeeld, dat eene verandering van lucht en tooneel haar nuttig zou zijn , zich , in het gezelfchap van haren echtgenoot en hare familie , naar Ramsgate begaf. Daar was eene gemakkelijke woning in het gezigt der zee voor haar toebereid. Zij was van verfcheidene leden harer familie omringd, en fchepte een bijzonder vermaak in het gezelfchap van eenigen harer veel geliefde kleinkinderen, die voor weinig tijds een’ dierbaren vader verloren hadden. Maar zij was verre af van te vergeten, om zich nuttig te maken voor anderen , dan die haren eigenen kring vormden. Zij herhaalde meermalen hare dienden van Godsvereering in eene vergadering van vrienden, gaf zich veel moeite tot verfpreiding van Bijbels en godsdiendige Traktaatjes onder de bemanning der vreemde en andere fchepen , die zich inde haven bevonden. „ Wij moeten werken , terwijl het dag is ,” zeide zij, „hoe klein en laag de arbeid zij, waartoe wij geroepen worden. Ik verlang, volgens de hulp , die mij gefchonken zal worden , ten einde toe te arbeiden”: er bijvoegende: „ Wij moeten zaaijen aan alle wateren” , fefaia XXXII: 20. „Ik gevoel zoo grootelijks het ge’wigt van dien tekst: „ Zaait uw zaad inden morgendond, en trekt uwe hand des avonds niet af; want gij weet niet wat regt wezen zal, of dit, of dat, of dat die beide tezamen goed wezen zullen.” Prediker XI; 6. Maar, offehoon die verlangens opregt waren , het was niet op de werken, door haar verrigt, noch op die, 182 die, welke zij nog verrigten kon, dat zij de hoop op haar behoud vestigde , maar alleen op de volheid der vrije genade van de liefde van God en Jezus Chriftus ; de eenige groote offerande van de zonde hare vaste en zekere hoop van eene eeuwige heerlijkheid. Terzelfder tijd ontwaarde men in hare verkeering en hare manier van handelen eene meer dan gewone zachtheid en beminnelijkheid, de ernst van den (laat van haren geest vermeerderde de begeerte om eene heerlijke eeuwigheid te bereiken. Dit alles fcheen aan te kondigen, dat zij fpoedig rijpte, om weldra op een heiliger en luisterrijker tooncel te verfchijnen, en om een beter erfdeel en van eeuwige during te verkrijgen. Van hare laatfte pijnen fprekende , erkende zij ineen briefje, dat zij aan een’ van hare broeders fchreef, dat zij die niet als ongehoord befchouwde, even als ware haar iets vreemds overgekomen, maar dat zij zich verheugde deel te hebben aan het lijden van Christus , opdat zij , wanneer zijne heerlijkheid zou geopenbaard zijn, ook eene onuitfprekelijke vreugde genieten kon. „ O mijn waarde (voegde zij er bij) konden wijdoor de liefde en barmhartigheid van onzen Heer ons ook te zijner tijd met Hem verheugen inde heerlijkheid, de rust en den vrede , wanneer dit voorbijgaande tooneel voor onze oogen gefloten zal zijn.” Hare ure was werkelijk ten naasten bij gekomen. In den namiddag van den II October 1845, na een paar dagen van aanmerkelijk lijden en zwakheid , werd zij onverhoeds door eene hevige drukking op de herfenen aangetast, en, daar zij onder den flag bezweek, hoorde men haar uitroepen : „ O mijn dierbare Heer, bewaar en help uwe dienstmaagd!” Zij viel weldra ineen (laat van diepe bezwijming en bleef geheel zonder bewustheid : die flaat duurde , niet tegenflaande eenige flerke ftuipen , bijna zonder tusfchenpoozing voort tot den morgen _ van den I3den, toen zij kalm den laatften adem uitblies. Op zeker tijdflip echter ontwaakte zij eenige oogenblikken en zeide tot eene getrouwe dienstmaagd, die naast haar bed zat: „ De ftrijd is hard, maar ik ben behouden.” En buiten twijfel was zij toen behouden inde heilige handen van den Heer, die met haar was inde vallei der fchaduwen des doods. En thans is zij voor altijd, zoo als wij eerbiedig , maar vast gelooven, inden fchoot van dien aanbiddelijken M 4 Ver- 183 Verlosfer , welken zij zoo vurig en trouw beminde. Hoewel men haar nog niet onder de oude lieden tellen kon, had zij een lang leven inde dienst van God en den Zaligmaker. Zij was op den sden Mei 1780 geboren en derhalve , bij haar overlijden, in haar zes en zestigfte jaar. NIEUW UIT GEKOMEN BOEKEN, ACADEMISCHE EN ANDERE GESCHRIFTEN. Over het Godsbegrip van KRAUSE. Brief aan den Heer J. Nieuwenhüis, Doctor en voormalig Hoogleeraar der Wijsbegeerte , door J. H. Scholten , Doctor en Hoogleeraar der Godgeleerdheid aan de Hoogefchool te Leiden. Leiden , H. W. Hazenberg & C°., 1846, 42 bladz, Inden laaiden tijd heeft geen gefchrift de algemeene aandacht zóó tot zich getrokken en de belanglielling zóó zeer opgewekt, als deze brief. De voormalige hoogleeraar der wijsbegeerte , J. Nienwenhuis, had in eene aankondiging van het gefchrift van Dr. D. Burger: „ Het opklimmende deel der IVijsbegeerte, volgent K. C. F. Krauf e geplaatst in het Algemeen LetterlievendMaandfchrift, Februari) 1846 , pag. 73 en verv. zich laten verleiden tot het verhaal; „ dat een profesfor zijne lesfen opende met eene aanfpraak over de tegenwoordige verfchijnfelen inde theologie, waarin niet alleen Fichte, Schelling en He- 184 II egel als (lome kinderen ineen hoek gezet werden, maar ook Krau f e , cujus, ante hos jam defuncti , doctrinam quidam recoquunt,” en vervolgens tot de befchuldiging: „ dat, indien zijn Hoog Gel. vooraf naauwkeurig en onpartijdig de Kranfiaanfche philofophie onderzocht had, hij de waarde der Kranfiaanfche theorie geëerbiedigd en als zeer gewigtig zou befchonwd hebben” enz. Toen wij deze woorden gelezen hadden, deed hei ons leed, dat de Heer Ni en wen hu is een oordeel nitfprak over eene openingsrede, die hij niet gehoord had, en over eene rigting , die hij niet kende; en dat hij, op een louter verhaal, zulk eenen toon aanfloeg en redeneringen grondde, die niet alleen voor den bedoelden Profesfor, maar voor het Academisch onderwijs, waaraan zich de Heer Nieuwen huis onttrokken heeft, beleedigend waren. Wij dachten,-dat gaat zoo niet; dat zal flecht afloopen ,• er zal openbare regtspleging op volgen. Hetgeen wij gisten , dat gebeuren zou, is gefchied. De aangeduide Profesfor heeft er acte van genomen , en binnen 8 dagen na het misdrijf – het gemotiveerde vonnis opgemaakt en afgekondigd. En tegen welken Profesfor was men nu zoo onbedacht te velden getrokken, en van wien is de verdiende kastijding uitgegaan? Van den Leidfchen Hoogleeraar Sch o 11 en , een’ ervaren Godgeleerde, een’ bekenden beoefenaar der Wijsbegeerte, die reeds vroeger en nog onlangs in zijne Verhandeling over Vader , Zoon ,en 11. Geest, inde Jaarboeken voor JVetenfchappelijke Theologie, eerfte jaargang N°. 4. bl. 236 en verv. getoond heeft, dat hij de wijsgeerige gefciiriften van vroegeren en lateren tijd van nabij kende en weet te peilen. Hoe onvoorzigtig, om dien man onverdiend en ongehoord aan te tasten, en om tevens aan Nederland, als in het aangezigt van zijn Hoog Gel., een Duitsch Pantheïsme, in plaats vaneen gezond Godsbegrip, aan te bevelen ! Wij kunnen den brief in twee deelen fplitfen. In het eerfte gedeelte wordt elke uitdrukking van den Heer Nieuwenhuis letterkundig en logisch gewogen; en daar de balans fijn, en het gewigt naauwkeurig is, zoo volgt telkens de te groote ligtheid zijner redenering. De Heer Nieuwenhuis wordt met zijné eigene, vroeger geopperde Hellingen en uit zijne vroegere gefchriften bedreden, en het blijkt, hoe hij vroeger denzelfden lof aan de wijsbegeerte van Hennes heeft toegezwaaid, die nu door hemaan Kraufe wordt gefchonken, De wijze, waarop te Leiden gearbeid wordt aan de verzoening der wijsbegeerte met het Christelijk geloof, loopt langs dezen weg van zelf in het oog, offehoon men er tot nog toe niet zóó ver gevorderd is, om met Kraufe aan te nemen, dat God de wereld is], ««-zich, onder zich en door zich, M 5 De 185 De Heer Sc hol ten had het hierbij kunnen laten; hij had zich meesterlijk verdedigd en elk wapen aan den aanvaller gebroken en verbrokkeld wedergegeven. Doch het is hem niet genoeg, zich zelven te hebben verdedigd; de godgeleerdheid, de godsdienst en het geloof in God en Christus zijn aangetast. Dit mag hij als godgeleerde als beoefenaar der wijsbegeerte en als Christen niet toelaten; en daarom fchroomt hij niet het zoo geprezen Kraufifche ftelfel, door den Heer Nieuwen h u ij s, bl. 86, „ eene gave Gods genoemd aan onze en de volgende eeuwen om, (let wel!) op eene wijsgeerige, godsdienftige wijze een einde te maken aan alle philofophifche, theologifche, kerkelijke en ftaatkundige twisten en ijdele befpiegelingen ” aan te tasten , en het Kraufifche godsbegrip in al zijne naaktheid , onhoudbaarheid en dwaasheid ten toon te ftellen. De klippen van het Deïsme en Pantheïsme worden aangeduid en tevens aangewezen, hoe Ahrens, op echt Kraufifche’ wijze tot een godsbegrip gekomen is, waarin God naar het verftand is gedachte, gevoel, en wil, en naar natuur licht warmte, aantrekkingskracht is!! Git alles blijkt, dat het voor als nog de wijsgeeren niet heeft mogen gelukken , de verhouding der godheid tot de wereld op te helderen. 186 re, en hij beroept zich hier op de gefchriften van den Tübinger hoogleeraar J. H. Fichte, en van den Halléfchen hoogleeraar Ulri c i. De heer Schotten had hier, ter nadere bevestiging van zijn gevoelen, ook gewag kunnen maken van Ernst Reinhold, hoogleeraar der wijsbegeerte te Jena , die in zijne Gefchichte der Philofophie , Jena 1845, B. 2, S. 492, een gemotiveerd oordeel over K ra ufe nitfpreekt. Over het ik fchrijft hij: „die Vorftellung hat dnrchans keinen Werth , (ie ist oberflachlich nnd unzulanglich , nichtsfagend nnd irreführend,” En S. 503 lezen wij: „Aus folchen irrigen Voransfetzungen und einer folchen taufchenden Betrachtnngsart hervorgehend ist derVerfnch , Gott als das abfolnte Wefen begreiflich zn machen, welches auszer nnd über dem Gegenfatz vom Geistwefen und vom Leibvvefen ftehen nnd doch auch wiederum beide Wefen in fich felbst fein foll, ein ganz und gar mis/ungener." Vervolgens noemt Reinhold de wijze, waarop Kraufe van God fpreekt, als Ur – Einheit, en zoo befchonwt buiten en boven de eenheid van het bijzondere, dat Godin zich bevat, „ein Phantom ira Reiche nichtiger Abftractionenen berispt, eindelijk, in Kraufe, 5.504, na het goede in hem te hebben genoemd, „ eine gewisfe Gefchmacklofigkeit nnd pedantifche Steifheit nnd Weitschweifigkeit der Darftellung.” Uit hetgeen S. heeft aangeveerd, en uit hetgeen wij gemeend hebben er te moeten bijvoegen, wordt de weinige bijval begrijpelijk. Ten flotte legt de heer Sc hol ten de redenen bloot, waarom Kraufe in zijne leer over God lijnregt tegen over de leer des Christendoms (laat. Hij laat het Christendom en Kraufe, als tegen over elkander geplaatst, fpreken, en bewijst verder, hoe Strauss, volgens dezelfde Kraufifche redenering, er toe gekomen is, om de onderfelijkheid te loochenen. Na dit gedeelte gelezen te hebben , vragen wij met ernst, hoe is het mogelijk, dat iemand tnsfehen het Christendom en Kraufe de fchoonlle overeenkomst kan befpeuren? De heer Ni en wen hu is heeft haar evenwel befpeurd , en hij beroept zich , om die overeenkomst te bewijzen, op eenige bijbeifche nitfpraken, David, Joh a nn és. Pan Ins en Lucas worden de voorloopers van Kraufe, en zij hebben reeds de Kraufifche leer, dat God de wereld is in zich, onder zich en door zich gegrondvest! De godgeleerde Sc hol ten beduidt nu, dat zijn Hooggel. de aangehaalde woorden gedeeltelijk willekeurig afgebroken , en gedeeltelijk niet verdaan heeft; doch leelijker is het, dat N. dezelfde uitfpraak van Paulns, die hij nu gebruikt, om Kraufe op te hemelen, eenige jaren vroeger gebezigd heeft, om het Pantheïsme aan te duiden! Te regt protesteert de heer Sc hol ten tegen de overbrenging van de reeds oude Dnitfche mode op Nederlandfchen grond , om 187 om den bijbel als een’ wasfen neus te befchonwen, tegen zulk een misbruik en zulk eene mishandeling der H. Schrift, en in vereeniging met onzen beroemden Clarisfe, laat bij inde verte zien, dat de Nederlandfche godgeleerden tegen dat fyneretisme zullen waken en het op onzen bodem als onkruid zullen uitroeijen. Bemoedigend is het flot van den brief. Te midden van de dwaasheden der menfchen, de ziekelijke vruchten van waanwijsheid en de menige fchipbreuk op het gebied der wijsbegeerte, ftaat het Godsgebouw vast; en nu valt er nog een flotwoord over bet gezegde van den heer Ni ew enhuis, bl. 86, „ a Kraufto ad ChristumDe heer Schol ten befchrijft, op zijne wijze, den weg tot Christus, niet als dien van befpiegeling, maar vaneen naauwgezet en grondig Bijbel onderzoek, gepaard met een rein hart, naar de uitfpraak van het Evangelie en de gezonde redenering van Calvijn; en met den wensch , dat de beoefening der wijsbegeerte in Nederland, door het Christen, dom bezield en voorgelicht, tot ware wijsheid ons moge opleiden, fluit de Schrijver zijnen brief zeer beleefdelijk. Na de lezing van dezen open brief verwondert het ons niet, dat hij algemeen met groote belangstelling wordt gelezen, en dat de briefwisfeling van vele Geleerden onderling te dezer dagen zich bijna uitfluitend met dit gefchrifc van den Heer S. bezig houdt. Het is een merkwaardig verfchijnfel van dezen tijd , en Nederland is den Leidfchen Hoogleeraar dank verfchuldigd , dat hij, ook op deze wijze, voor het publiek is opgetreden. Zoo hoog wijde wijsbegeerte achten, elke echt wetenfehappelijke' rigting waarderen, en elke verflandige poging, om licht te ontvangen en te verfpreiden, ook op het gebied der Godsdienst, toejuichen; even zoo afkeerig zijn wij van gewaagde en ondoordachte fteilingen, van de wrange en onrijpe vruchten van een ziekelijk brein, en eene zoogenaamde wijsbegeerte, die tot materialisme of pantheïsme leidt. De Heer S." heeft Nederland te regt gewaarfchuwd tegen het gebruik van fpijzen , die zelfs op den grond, waarop zij geteeld zijn, walging en afkeer hebben gewekt. AAN ALLE L E T'T ERKUNDIGEN I N Nederland en België. (Vervolg van bl. 157.} 31. N. Witfen. Verklaringen van Scheeps Spreeckwoorden, en verfclieiden eigen benamingen, in het 2de deel van zijn werk: Aaloude én hedendaegfche Scheeps-bouw en Bellier. Ainfl, CommelTn, Broer en Appelaer. 1671. fol. f 32, Scielta de Proverbi, e fentenze Italiani tolti da varie lingne, particolarmente dalf Hebrea, Araba, Caldea, Gre- 189 Greca, Latina, Todisca, Francesca, Spagnuola, et Italiana. Opera tesfata da GiulioV ar i n i. Nnovamence riscampata, e corretta, con una nuova agginnta di diverfi antori. In Venetia 1672. Appresfo Mich ie 1 Ange I o Ba rbon i. 12°. , 33. Verfchijden Spreeckwyfen en deszelfs oorfpronck, handfchrift van 242 folio bladz. Eene aanteekening van eene andere hand zegt, dat het werk is verzameld"'’ door PieterWitfen, die de tijtfnippeling in Versfen befchreven heeft. 34. W. 4 Winfchootens Seemans behelfende een grondige uitlegging van de Nederlandfe Konsc, en Sureekwoorden, voor foo veel die uit de Seevaart fijn ontleend en bij de beste fchrijvers deefer eeuw gevonden werden.’ Leiden, de Vivie. 168!. kl. B°. f 35. Opizii Jacoferii, juris utriusque licentiati et practici Veronenfis , Disfertatio Jnridica , de eo , quod justnoi est circa fpiritus familiares foeininarum: hoe est Pulices eet. 1684. 16°. Men vindt hierin: Hollandfche raadfels rijmen, fpreekwoorden en gezegden. f 36. Duo Proverbia Belgica explicata, inde opuscula J. Ab. Almeloveen. Amft. 1686. p. 158. 37. Caro 1 u s Tuinman. De oorfprong en uitlegging van dagelijks gebruikte Nederduitfche Spreekwoorden op. geheldert tot grondig verftand der Vaderlandfche Moedertaal. 2 deelen. Middelburg. Schryver. 1726 en 1727. 4°. f 38. Adagia quaedam ac carmina magis obviaet ex op. timis quibusdam auctoribus collecta nee non alphabetice digesta in gratiam lludiofae juvetitutis. Brugis. 1727. B°. f 39. Dnytfche en Franfche Spreekwoorden, uit de beste fchrijvers. 1738. B°. HS. van 210 bl. inde Univ. Bibl, te Leuven. 40, Almanak van 1740. kl. B°. bevattende 345 Spreekwoorden. 1 41. Lyste van Spreekwoorden, op verfcheyde voorval, len toepasfelijk. Dooreen Liefhebber der felve by een vergadert. Gedrukt inde Brouwery van de Wereld inde Drukkery van Kakodemus. kl. B°. 2 deelen, beide voorafgegaan door Lyste van Rariteyten, Die verkocht fullen worden, enz. Ten Huyfe van Anna Folie. Men vindt van dit werkje twee uitgaven. De eene heeft de faam en andere twee blaffende honden. De laatfte vollediger dan de eerfle, heb ik niet onder de oogen gehad. | 42. Adagiorura maxime vulgarium thefaurus ex probalisfimis fcriptoribns partim felectns, carminibus partim redditns, in gratiam ftudiofae juventutis, Aldenardae fa. (1747). 43 De Boere Studeerkamer, of Rariteyt-kraam der zotten en zottinnen. Befchreven dooreen Genoodfchap Boeren? 190 ren, Onder de Zinfprenk Nam Sine Doctrina Vita esc Qnafi mortis imago. 2 deelen, ’s Grav. van Os. 1765 en 1767, kl. B°. 44. G, W, Rabener. Antoni Panfa van Mancha’s Verhandeling van Spreekwoorden, waarin word aangecoond hoedanig dezelven te verdaan en te gebruiken zijn , uitmakende , op ééne Verhandeling na het vierde deel zijner Verzameling van Hekelfchriften , uit het Hoogduitsch. Amft. Meij er MDCCLXVII. B°. t 45, Eene confiderable verzaameling van Nederduytfche Spreekwoorden, zoo als dezelve van over 1000 iaren zijn in gebruik geweest, alle op ’t Alphabet gebragc ende met zeer veel moeyte bijeenverzameld, te zaamen in 3 banden gebonden, fol. 46. Mr. Zacharias Hendrik Alewijn. Mengelingen, behelzende verbasterde Spreekwyzen , en een aanhangzel van verminkte plaatzen in oude fchrijveren. Hier achter vindt men II Bylagen tot deze verhandeling, betiteld : Mengelingen door Nikolaas Hinlópen, voorkomende inde Werken van,de Maetfchappy der Nederlandfche Letterkunde te Leyden. Eerde deel. Leyden. v, d. Eyk en Vygh. MDCCLXXII. 4°. 47. E. Wasfenbergh. Toelage van eenige oude Friefche Spreekwoorden, met derzelver opheldering, in zijne Verhandeling over de Eigennaatnen der Friefen. Franeker. L o ma r s. 1774. B°. t 48. W. Engelen. Spec. jur. fistens paroemias qnasdam jnris Belgici illustratas; Traj. ad Rh. 1777, 4°. f 49. Annotationes ad Ant. Matthaei Par. Belg. Ictis ufit. auct. Joh.J a c. va n H asfeit, Neom. 1780. B°. 50. Joannes Lublink, den jongen. Verhandeling over de Spreekwoorden, voorkomende in zijne Verhandelingen over verfcheidene onderwerpen, voorgelezen in het Genootfchap, Concordia et Libertate. Tweede Zevental. Amd. MDCCLXXXVIII. B°. f 51. Reedevoering, gefchikt geweest om te doen in het genootfchap der Malcontenten, binnen Amderdara , tusfchen den 15 Maart en den 13 Juny 1789. Veelal in Bataaffche Spreekwoorden. Amft. 1789. B°. t 52. [Mr. G. J. Gales.] Twee Redevoeringen of zoogenaamde Voorleezingen, veelal in Hollandfche Spreekwoorden , gedaan in het letter], Genootfchap Doctr. et Amic. inden jaare 1790 en 1793, binnen Amfterdam. Amft. 1795. B°. 53. J. F, Mar tin et. Verzameling van Vaderlandfche Spreekwoorden, ten gebruike der jeugd en inde fcboolen. Amft. Al I art. 1796. kl. B°. 54. Oorfpronkelijke Nederlandfche Logogryphen, of de Verzameling van Vaderlandfche Spreekwoorden, opgehelderd door 191 door J.F. Martinet, in beeldtenisfen, Muzyk- gefigureerde en andere letteren voorgefteld, ten einde dezelve als Logogryphen te kunnen leezen. Eerde afdeeling. Amft. v. Vliet. f 56. Recueil de proverbes francois , latins, espagnols, italiens, ailemands , hollandois, juifs , americains , rnsfes , 'turcs etc. k I’ufage des écoles pnbliqnes et des maifons d’éducation , par le cit. d’H nmiè r es. Paris. 1800. 12°. f 57. Joh. F ried. Schut ze, Apologifche Sprichwörter der Niederlandifchen Volksfprache , in Wie land s neuen detufchen Merkur. October. 1800. f 58. Hollandifche Sprichworter aus dera Seeleben , in C. A. Fischers, Reifeabentheuern, B. I. Dresd. 1801 B°. 59. K. F. Losfius. Tafereelen uit het daaglijksche leven, benevens eenige Spreekwoorden, als Tooneelftukjes voor de jeugd bewerkt. Amft. 1802. kl, B°. 60. Joannnes Lublink, den jongen. Over eenige Spreekwijzen inde Nederduitfche taal, voorkomende in zijne Brieven en Briefwisfeling. Amft. Al 1 art. MDCCCIII. B°. Hoogte g-ö . 1846. van den “3 « Wind- Wind- ,—,... /s J 5 S, Luchtsgefteldheid. Maart. liarom. Tli'n.'g ong preken. kracht. D. L. 29. 5j 44 z. v.’. 2 betrokken. 11 „ 51 59§ +6°,7 w. 04 2 bewolkt. „ Oj 45 n. w. 0 betrokken. 29. 8 391 n. oa2 helder. 12 „ 1\ 46j + 2°,0 N. o. 0 idem. „ 72 40§■ z. w. 0 idem. 29. 6 40| z. w. 2 bewolkt. 13 „ 5 49 ï 15°,0 id. 4 bewolkt, dampig. „ 4? 46 id. 2 betrokken. 29. 2$ 461 z. w. 2 liet rok ken, regen. 14 „ 01 49 + 6°,9 id. 4 idein. idem. 28. 111 49 w. 4 betrokken. 28. lij 46| w. 2 bewolkt. 16 „ 11 ï 48 + 5°,0 id. 4 idem. ~ 11§ 44| id. 2 betrokken. 28. 9 47| z. w. 4 betrokken. 16 „ 7 5.11 + 6°,8 id. 648 idem. „ 4J 451 id. 6 betrokken, regen. 128. 4j 43 w. z. w. 4 bewolkt. ~ 6J 46 + 4°,2 w. 24 4 idem. ~ 6§ 49 n. o. 2 betrokken, regen. Te HAARLEM, bij de ERVEN LOOSJES. 192. 