Willem de Zwijger, Prins van Oranje
Hij was dan ook de
tusschenpersoon, die onophoudelijk van Middelburg naar Brussel reisde,
om brieven van den Prins aan zijne geestverwanten in de hoofdstad over
te brengen. Merkwaardig is bovenal de briefwisseling door den Prins
gevoerd met den burgemeester van Brussel, Henri de Bloyere. Anderen,
als Liesfelt, de abten van St. Geertrui en du Parc, misschien ook
Aerschot werden voor de plannen gewonnen en zoo kwamen de Staatsgreep
van 4 September en de Pacificatie van Gent tot stand. HOOFDSTUK XXII. DE STAATSGREEP VAN 4 SEPTEMBER EN DE PACIFICATIE VAN GENT. 1576. Op de 11en Augustus verliet het eenige Spaansche lid van den Raad
van State, Jerome de Roda, Brussel, om van uit Antwerpen te beproeven
met een genoegzaam aantal Spaansche troepen in de hoofdstad terug te
keeren, teneinde de veiligheid der regeering te waarborgen. Brussel
was echter te veel in beroering, dan dat die poging nog zou kunnen
gelukken. Niet alleen waren de inwoners van al wat Spaansch was,
afkeerig geworden, maar ook in de Staten van Brabant was de
meerderheid geneigd, den raad van den Prins van Oranje te volgen
en van het oogenblik, dat er geen landvoogd was, gebruik te maken,
om de nationale wenschen te doen zegevieren. Op den 23en Augustus gelukte het Heze, na tien dagen tevoren daartoe
een vergeefsche poging te hebben gedaan, in die Staten een brief
van Oranje voor te lezen, die een aansporing bevatte om het juk der
Spaansche soldaten af te werpen en zich met Holland en Zeeland te
vereenigen. Aan den Prins zond men een sympatieke dankbetuiging. Ook
de Staten van andere gewesten werden door die van Brabant opgewekt,
gemeenschappelijk te handelen en aan te dringen op de bijeenroeping
van de Staten-Generaal. Doch aan dien eisch kon de Raad van State
geen gehoor geven. Het bericht was gekomen, dat Don Juan tot landvoogd was benoemd en
zich gereed maakte, naar de Nederlanden te komen. In het eind van
September--zoo luidden de geruchten--zou de nieuwe regent in het land
zijn. Voor diens komst moest er een beslissende stap gedaan worden. Men
moest zich van den Raad van State meester maken, opdat diens gezag,
dat toch zoozeer geknakt was, geheel zou worden gebroken. Daarom
drong een luitenant van den kolonel Heze, Glimes genaamd, op den
4en September de vergaderzaal van den Raad van State binnen en nam
de aanwezige leden: Barlaimont, Assonleville, Sasbout en Mansfelt
gevangen; Barlaimont en Mansfelt werden naar het Broodhuis gebracht,
terwijl de anderen, waarschijnlijk ook Viglius, die niet aanwezig
was in de vergaderzaal, in hun huis werden bewaakt. Welk aandeel had Oranje in dezen Staatsgreep? Hoogstwaarschijnlijk
had hij tot dezen maatregel den raad gegeven, daar ook de Prins
begreep, dat de Staten van Brabant niets konden doen, zonder dat
de Raad van State tot hun instrument was geworden. Zoolang dit niet
was geschied, zou dat Regeeringslichaam, dat thans het hoogste gezag
vertegenwoordigde, alle maatregelen tegenhouden. Wij kunnen dus wel
aannemen, dat het feit gepleegd werd op aandrijven van Oranje en
zijn raadslieden. Die gevangenneming van den Raad van State was een ongehoorde
gebeurtenis, waarvan wel de noodzakelijkheid door talloozen werd
erkend, doch waarvoor men de verantwoordelijkheid niet op zich wilde
nemen. Toch werd het voornaamste doel erdoor bereikt, namelijk de
bijeenroeping der Staten-Generaal, waartoe de Raad van State zelf,
zoo hij onaangetast was gebleven, nooit de vergunning zou gegeven
hebben. Eenmaal echter in de macht van het volk gekomen, kon die
Raad van State, die spoedig weer werd losgelaten, niet anders dan
den volkswensch inwilligen. Ook dit was weder het geheime werk
van den Prins, die met de Staten van Brabant er op aandrong, dat
de herleefde Raad van State tegen 22 September de Staten-Generaal
bijeenriep zou roepen. Het stond Oranje helder voor den geest wat er moest gedaan worden,
om tot bevrediging te komen. Zoo ooit de Prins staatkundig beleid
heeft getoond, om dat doel te bereiken, dan was het wel in die
dagen. Onverpoosd bleef hij in Middelburg ook al wist hij dat een groot
deel van het volk in het Zuiden naar zijn persoonlijke tegenwoordigheid
verlangend uitzag. Hij wierp zich niet onstuimig op, om als redder
daar op te treden. Trouwens hij had voldoende ervaring van het karakter
der Vlamingen en Brabanders opgedaan, om zich zelf en de zaak, die hij
wilde bereiken, niet door roekeloosheid te benadeelen. Verre was het
dus van hem, zich op te dringen; hij wilde het daarheen leiden, dat hij
gezocht werd. Ook moest hij voorzichtig zijn, dat er geen aanleiding
tot naijver en wantrouwen ontstond. Hij kende de goede gezindheid
van Aerschot op dit oogenblik; maar hij wist ook, hoe naijverig deze
reeds in de dagen van Granvelle op hem, Oranje, was geweest. Aerschot was het hoofd der familie Croy en zijn woord had vroeger vaak
geluid: "Les Croy valent bien les Nassau; je ne veux pas avoir pour
maître le prince d'Orange." Dat de Prins dien naijver thans ontzag, is
niet anders dan een bewijs zijner hooge wijsheid en menschenkennis. Hij
begreep wel, dat de tijd nabij was, dat men zijn hulp vanzelf zou
inroepen en ondertusschen bleef hij met tal van invloedrijke personen,
als Jan van Hembyse, schepen van Gent, Filips van Egmond, den graaf
van Roeulx, stadhouder van Vlaanderen, met de Lalaings, den Markies
van Havré, broeder van den hertog van Aerschot, in briefwisseling of
verbinding. Vooral de brief aan Hembyse is merkwaardig. Mons. d'Hembyse,


    "Gij ziet thans den toestand van het land en de schoone
    gelegenheden, die zich nu aanbieden, om het vaderland van
    de tirannie te verlossen, waardoor het sedert lang door de
    onbeschaamdheid der vreemdelingen is onderdrukt. Het te groot
    geduld der inwoners heeft die tirannie slechts vermeerderd. Uw
    deugd en uw voorzichtigheid wijzen u thans aan, wat gij te doen
    hebt. Indien men de gelegenheid laat ontsnappen en niet bij de
    haren grijpt, dan blijft enkel het berouw over--van achteren
    kan ze niet worden vastgehouden. Daarom bid ik u, daar noch de
    affectie, noch het oordeel u ontbreekt, die gelegenheid aan te
    pakken en u in deze omstandigheden zoo te gedragen, als alle
    menschen van goeden wil van u verwachten. Het middel daartoe
    is, dat gij u vereenigt met uw buren en broeders van Brabant,
    die, indien ze door u en anderen verlaten worden, in groote
    moeilijkheden zullen geraken. Ook zou dit den algemeenen
    ondergang van het geheele land tengevolge kunnen hebben,
    waarvan Vlaanderen, als het rijkste gewest het vooral zou
    ontgelden.... Gij moet u voorbereiden om òf op een schavot
    voor de nakomelingschap tot rampzalig voorbeeld te dienen,
    òf moedig en eensgezind op dit oogenblik het vreemd geweld,
    dat zich zonder eeuwige schande niet langer laat dragen,
    van u af te stooten."


Met een beroep op zijn deugd en goeden naam en de aanzienlijke plaats,
die hij in Vlaanderen bekleedt, eindigt de Prins dezen brief aan
Hembyse, die gedagteekend is van 17 September. In dien geest schreef
hij brief op brief in die dagen aan velerlei personen, ten einde het
groote werk der bevrijding te bespoedigen. Want spoed was noodig,
aangezien Don Juans komst aanstaande was en het dan verwacht kon
worden, dat tal van wankelmoedigen en halven zich weer geheel aan de
zijde der regeering zouden scharen. Wat de Prins gehoopt had, namelijk dat men, om hulp zou vragen,
gebeurde reeds vrij spoedig. De Spaansche soldaten toch, die na
de overgave van Zierikzee hun tocht naar Vlaanderen met tal van
gruwelen hadden bezoedeld, trokken zich terwijl de bevolking bezig
was zichzelf te wapenen, in de kasteelen terug, om vandaar uit,
de steden in bedwang te houden. Aalst, Gent en Antwerpen werden op
die manier door hen bedreigd. In dien nood nam men de toevlucht tot
Oranje, die dan ook aanstonds een achttal vendelen naar Gent zond,
om hulp te bieden, als dit vereischt werd. Door dit verzoek om bijstand, kwam hij vanzelf met de Staten van
Brabant en de Staten-Generaal in aanraking. Eigenaardig, dat uit
de briefwisseling blijkt, hoe bevreesd men nog was zich met hem te
verbinden. De Prins toont daarover geen geraaktheid, maar tracht hun
vrees te overwinnen door volstrekt geen begeerte naar inmenging te
toonen. Hij is volkomen bereid zijn landgenooten te helpen, maar
niet minder zijn troepen tegenbevel te geven, als hun bijstand
niet wordt noodig geacht. Het hoofddoel blijft voor Oranje, de
vredesonderhandelingen, die in October tusschen de Generale Staten en
de gevolmachtigden van de Staten van Holland en Zeeland zullen geopend
worden, te bevorderen en de gewenschte verbinding met Frankrijk voor
te bereiden. Waarschijnlijk in den aanvang van October, schreef Oranje dien
merkwaardigen brief aan de Staten-Generaal, waarin hij hen tot
eendrachtig handelen opwekt en hun tevens voor oogen stelt, hoe alle
verschil de goede zaken tegenhoudt en doet vertragen, wat tot de
ruïne van het land moet voeren. "Wettige gehoorzaamheid is men den
koning verschuldigd," zegt Oranje, "maar indien men uit vrees hem te
beleedigen, in plaats van bij recht en waarheid, alleen bij den wil
van een slecht ingelichten vorst zweert, dan vergeet men jammerlijk
zijn plicht en hiertoe is men door God en de wetten geroepen."

"En," laat de Prins hierop volgen "de geschiedenis van ons eigen land
is vol van bewijzen voor die stelling, doch opdat ik niet weer die
versche wonden openrijte, die wij in eeuwige vergetelheid wenschten
te begraven en u de onheilen van de heeren Egmond en Hoorne en van de
schoonste bloem van den adel en de burgerij dezer landen niet weder
te binnenbrenge, herinner ik u aan Frankrijk, Italië, Duitschland,
aan Hongarije, Africa en Barbarijë, waar al de ellende en onheilen,
die er geschied zijn, het gevolg zijn geweest van die vervloekte
tweedracht, die gewoonlijk in één oogenblik de sterkste en bloeiendste
staten der wereld omverwerpt."

Verder geeft de Prins den raad: "aan den koning, door middel van een
koerier, in een expressen brief, uw vast besluit te melden, dat gij
uw vaderland in zijn rechten, vrijheden en gewoonten wilt handhaven,
en het goed- of kwaadschiks wilt verlossen van de onverdragelijke
tirannie der Spanjaarden. Dit alles natuurlijk onder de wettige en
verschuldigde gehoorzaamheid aan Z. M., zooals gij beloofd en bezworen
hebt, evenals hij u beloofd en gezworen heeft, u te handhaven in al uwe
rechten en genoemde vrijheden, bij welke gij beslist denkt te blijven,
wat er ook moge gebeuren en dat gij, wilde de koning u door geweld van
wapenen dwingen, tot den laatsten man van uw land aan de verlossing
daarvan zult wagen.... Deze brief moet geteekend worden door al de
Staten van het land, door de voornaamste kloosterorden en al degenen,
die eenige waardigheid in het land bekleeden, eenig krediet hebben
bij den koning of verplichting gevoelen, tot het algemeen belang mee
te werken."

"Door dit middel zult gij, als gij duidelijk uw besluit aan
Z. M. hebt verklaard, ook u zelven een krachtigen spoorslag geven,
om grootmoedig uw heilige en lofwaardige onderneming te vervolgen,
zonder iets te bemantelen en ook zult gij er al de valsche maskers van
de aangezichten van hen mede afrukken, die, onder den schijn van niet
aan den koning te willen mishagen, tusschen twee wateren zwemmen en
den loop van alle goede beraadslagingen beletten .... De ongelijkheid
van wil, die de ware pest is van al uw beraadslagingen, zult gij er
door uit uw midden verjagen en er een ferme eendracht en algemeene
eensgezindheid door bewerken, die toch het eenig middel zijn, om uw
zaken tot een goed einde te brengen, gelijk de voorbeelden van alle
confederaties door alle tijden heen u kunnen bevestigen. Want evenals
het onmogelijk is een kar recht te laten rijden, als de wielen slecht
en ongelijkmatig zijn geproportioneerd, zoo moet ook elke bond breken
en tot een slecht einde voeren, wanneer er geen gelijke verplichting
bestaat, om een gemeenschappelijk en algemeen doel te bereiken...."

Daarop volgt een beroep op de geschiedenis en worden door den Prins de
confederaties tusschen verschillende steden uit de jaren 1261, 1339,
1368, 1371, 1372, 1412 en 1514 herdacht. "Deze alleen zijn oorzaak,
dat wij ons kunnen beroemen, het eenige volk onder den hemel te zijn,
dat met de meest loyale getrouwheid en de goede diensten aan de vorsten
bewezen, het best een franke en onschendbare vrijheid hebben verworven,
die wij alleen langs denzelfden weg kunnen handhaven."

Ook daarom zal zulk een generale eendrachtige handelwijze, als de Prins
aanraadt in dien brief aan den koning, zoo goed zijn, omdat Filips
steeds gedacht heeft, dat het alleen een troep rebellen, muiters
en Luthersche ketters waren, die tegen hem waren opgestaan. "Nu
daarentegen zal de koning zien, dat het een algemeene stem van het
geheele volk is, van kleinen en grooten, van grooten en kleinen,
zoowel als van prelaten, abten, monniken en religieuzen, als van
heeren, edellieden, burgers en boeren; kortom, dat er geen ouderdom,
noch sekse, noch positie, noch qualiteit van personen bestaat, die
het niet met een en dezelfde stem uitroept en met een en denzelfden
wil verlangt. Daartegen zal de koning zich niet durven verzetten, want
als hij dat deed zou hij aan de geheele wereld zijn groot onrecht en
uw groot recht, om u tegen zulk een tirannie te verzetten, openlijk
te kennen geven."

Nadat hij zich op nog meer argumenten uit de geschiedenis beroepen
heeft, zegt de Prins: "Laat den koning vooral ook zien, dat ge u met
ons vereenigd hebt en dat gij u eerder in de armen van den ouden vijand
van het Huis van Oostenrijk zoudt werpen, dan verdere beleedigingen te
verdragen. Een bundel uit losse takjes bestaande kan gemakkelijk worden
gebroken, maar is hij saamgebonden en vereenigd, dan is geen arm sterk
genoeg, dien te verscheuren. Zoo ook gij--indien gij ferm vereenigd
zijt, dan zijn Spanje en Italië niet bij machte, u kwaad te doen. "Zie wat Holland en Zeeland in vijf jaar tijds gedaan hebben. En wat
is dit handjevol steden bij al de Nederlanden?.... Alles is gereed. Er
is alleen een toetssteen noodig en die kan zijn de onderteekening van
een duidelijke verklaring uwer rechten. Met de publicatie van zulk
een verklaring, zullen vrienden aan elken kant voor u oprijzen. Nu
denken nog de Duitsche vorsten, de Fransche edellieden, de koningin
van Engeland en alle andere Christelijke potentaten, dat gij geen
hulp noodig hebt, omdat gij u zelf niet helpt. Volgt gij mijn raad,
dan zal u van alle zijden hulp toestroomen en gij zult buitendien
den naam verwerven, een voorbeeld te zijn voor alle vrije volken en
een schrik voor alle tirannen en onderdrukkers van staten, enz."

Natuurlijk bleef de Prins onder al zijne staatkundige zorgen in
Middelburg met de zijnen in voortdurende briefwisseling; allereerst met
zijne echtgenoote te Delft, maar ook bewijst een briefje van den 15en
October 1576, hoe ook zijne kinderen hem niet vergaten. Zijne oudste
dochter Marie, 's Prinsen eerste gemalin Anna van Egmond ten volle
waardig, later met graaf Filips von Hohenlohe gehuwd, zond hem uit
Otweiler, waar ze gelogeerd was, een hartelijk schrijven als antwoord
op een brief van haar vader. Veel bijzonders vertelt ze daarin niet,
maar haar toon is zoo deelnemend en innig, dat het de moeite loont,
een paar harer gedachten uit haar gebroken Fransch in onze taal weder
te geven. "Ik ben"--zoo schrijft zij--"zeer blij uit uw brief te hooren, dat
de zaken in Brabant zoo goed gaan; ik hoop, dat ze alle dagen beter
zullen worden en God door deze gelegenheid ons de genade zal verleenen,
dat alles tot een vasten vrede komt, hetgeen ik uit geheel mijn hart
wensch, opdat ik u en Madame nog eens tot rust mag zien komen."

En zeker, de zaken in Brabant gingen goed. Wel vond de aansporing, om
desnoods met wapengeweld de tirannie te verdrijven, geen ingang in het
Zuiden. Daarvoor was men te bevreesd voor den koning en de naderende
komst van zijn nieuwen landvoogd. Maar dit resultaat bereikte de Prins
toch door al zijn schrijven aan de gewesten en aanzienlijke personen,
dat de Staten-Generaal met toestemming van den Raad van State,
met Oranje besprekingen over den vrede openden. Die besprekingen,
die reeds onder Requesens in 1575 in Breda waren aangevangen, maar
toen tot geen resultaat geleid hadden, moesten thans weer opgevat
worden. Vrede toch was het algemeen onweerstaanbaar verlangen van de
natie. Natuurlijk lag in het uitspreken van dien wensch ook tevens de
verdrijving der Spaansche soldaten. De Staten-Generaal en de Raad van
State meenden binnen de perken van hun trouw aan den koning wèl over
den vrede met Holland en Zeeland te kunnen onderhandelen; maar Oranje's
vollen raad op te volgen, was naar hun meening daarmede in strijd. En
de Prins stelde zich voorloopig met dat resultaat tevreden, want hij
wist, gelijk de gevolgen ook geleerd hebben, dat die eerste stap hen
ook tevens zou moeten voeren tot bestrijding der Spaansche macht. Voordat de onderhandelingen begonnen, vroegen de Staten-Generaal
uitdrukkelijk van den Prins de verzekering, dat hij geen nieuwigheid
zou invoeren omtrent den R.-Katholieken godsdienst en de verschuldigde
gehoorzaamheid aan den koning. De Prins maakte geen bezwaar, die
verzekering te geven. "Nooit had hij in den zin gehad eigendunkelijk
in de religie verandering te brengen; ook thans konden ze daarop
gerust zijn. Hij nam er genoegen mee, dat alles in den toestand zou
blijven, waarin het was, totdat, na het vertrek der Spanjaarden,
een vrije en wettige vergadering der Staten-Generaal alle geschillen
zou beslechten. Evenmin lag het in zijn bedoeling, de landen aan de
wettige gehoorzaamheid des konings te onttrekken; zijn eenig oogmerk
was steeds geweest, hen te bevrijden van de onverdragelijke tirannie,
die hun den voet op den nek wilde zetten. Dit antwoord bevredigde de
Staten-Generaal en ze stemden er in toe, dat er afgevaardigden van
hen met vertegenwoordigers zoowel van Holland en Zeeland als van den
Prins zouden samenkomen. Gent werd daarvoor gekozen, al was ook de citadel dier plaats, gelijk
de meeste kasteelen, in de macht der Spanjaarden en al stond eerst de
van ouds onrustige stad den Staten-Generaal niet al te best aan. Ook
zij begrepen, dat er haast moest gemaakt worden, daar Don Juan reeds
op weg naar de Nederlanden was en deze nieuwe landvoogd moest staan
voor een fait accompli. Op den 11en October werden door den Raad van State aan de
afgevaardigden uit het Noorden brieven van vrijgeleide gezonden en op
den 19en begonnen de beraadslagingen. Van beide zijden waren er negen
afgevaardigden; van die der Zuidelijken waren Dr. Leoninus en de abt
van St. Geertrui; van die der Noordelijken Marnix van St. Aldegonde
en Paulus Buys de voornaamsten. Oranje zelf ging niet naar Gent, maar ontving te Middelburg dagelijks
rapporten van de onderhandelingen, terwijl hij van daaruit den toestand
beheerschte. De Prins moest zelfs uit Middelburg nog in de eerste
dagen der samenkomst tot voortvarendheid aansporen. Er bleef van
beide zijden in den aanvang wantrouwen heerschen. Men vreesde, dat
de Prins misschien volksbewegingen te Gent en te Brussel in de hand
zou werken en ook omtrent zijne eischen, den godsdienst betreffende,
was men niet gerust. Oranje van zijn kant was beducht, dat misschien
de spoedige komst van Don Juan alles weer in duigen zou werpen, en
de flauwhartigen door zijn beloften zouden worden overreed; daarom
drong hij terecht op groote haast aan. Over twee punten was men het geheel eens. Noord en Zuid beide wilden
de Spaansche soldaten verwijderd zien en de privilegiën handhaven. De
godsdienstvraag was moeilijker op te lossen. Herinneren we ons,
dat tegen den wil van Oranje in de Unie van Delft het Calvinisme
als eenige godsdienst van Staat was erkend en dat de katholieke leer
in het Noorden was uitgesloten. Drong men dus van het Zuiden aan op
vrijheid van den katholieken godsdienst in Holland en Zeeland, dan
stond het te vreezen, dat de godsdienstquaestie de geheele pacificatie
in duigen zou werpen. Men besloot haar daarom in statu quo te laten
en hare oplossing uit te stellen tot een nieuwe vergadering van de
Staten-Generaal na den vrede. Overigens herstelden de vredesartikelen de vriendschap en het verkeer
tusschen de partijen; alle wederzijdsche gevangenen, alle onroerende
verbeurdverklaarde goederen zouden worden teruggegeven. Oranje werd
erkend in zijn waardigheid als Stadhouder van Holland en Zeeland en ook
aan hem werden zijn verbeurd verklaarde goederen teruggeschonken. Hij
schreef daarover terecht aan den Abt van St. Geertrui: "Ik bid u niet
vreemd te vinden, dat ik, die zoo in schulden zit en zoo lang van
mijne goederen ben beroofd geweest, daarvan eenig gewag heb willen
maken, het kan in de toekomst te pas komen."

Wat de enkele steden in Holland en Zeeland, die Oranje's gezag nog
niet erkenden, aangaat en die zich toch bij dit verdrag aansloten,
zij zouden een satisfactie ontvangen, als ze zich voegden onder zijn
bewind; o. a. op het punt van den godsdienst zouden zij eenige meerdere
vrijheid erlangen. De geheele Pacificatie bestond uit 25 artikelen;
deze waren op den 28en October vastgesteld, doch hadden toen nog de
bekrachtiging noodig van de Staten-Generaal. Het was dringend noodzakelijk, dat dit lichaam niet te lang wachtte
met de goedkeuring, want Don Juan was op weg en als die zich aan het
hoofd der Spanjaarden plaatste, zou hij alles wat de Raad van State had
gedaan, van nul en geener waarde verklaren. Uit een onderschepten brief
van Roda, het eenige Spaansche lid uit den Raad en vóór 4 September
uit Brussel ontsnapt, was gebleken, dat hij Don Juan zou adviseeren
den Raad van State en zijn gezag te vernietigen. Voor de komst van een
nieuwen landvoogd moest dus gehandeld worden, maar de Staten-Generaal
bleven aarzelen het verdrag goed te keuren. Oranje, ook van bevriende
zijde gewaarschuwd, begreep maar al te goed, dat er tot het laatste
toe gevaar van tallooze Zuid-Nederlanders te vreezen was. "Men handelt
niet met ons op zijn Vlaamsch, maar op zijn Italiaansch en Spaansch,"
had hij gezegd. Misschien zouden de Staten-Generaal nog zijn blijven talmen, zoo
niet een onvoorziene gebeurtenis hen tot goedkeuring van het verdrag
had gedwongen. Die gebeurtenis staat in de geschiedenis bekend als de Spaansche
furie. Wij zagen, hoe de muitende soldaten, na de overgave van
Zierikzee en na plunderend en brandstichtend het land te zijn
doorgetrokken, zich vooral op de kasteelen in de buurt der steden
hadden genesteld, om ze van daaruit in bedwang te houden. De eerste
stad, die door hen verwoest werd, was Maastricht en wel op den 20en
October, een dag na de opening der onderhandelingen te Gent. Die
plundering scheen het sein van een algemeenen aanval der Spanjaarden
te wezen. De citadel van Antwerpen was hun hoofdkwartier. Daar stonden
ongeveer 4000 Spaansche troepen onder de bevelen van d'Avila, Romero,
Valdez e. a., die zich eerst wel niet met de muiters hadden verbonden,
maar vooral door invloed van Roda zich toch met dezen vereenigden
tot een algemeenen aanval op Antwerpen. Roda had zich tot de komst
van Don Juan het volle gezag des konings toegekend. De stad zelf stond onder Champagny, den broeder van Granvelle, die
met alle Nederlanders den haat tegen de Spanjaarden deelde en zelfs
op dat oogenblik met Oranje in betrekking stond. Bij hen voegden zich
de markies van Havré met Heze en Filips van Egmond, zoodat Antwerpen
zelf een bezetting had van ongeveer 8000 soldaten, die zich gereed
maakten, de citadel waarin de Spanjaarden waren, te belegeren. Doch
die Antwerpsche bezetting, m. a. w. de Nederlandsche soldaten van de
Staten-Generaal, waren niet vertrouwbaar. Ook de troepen onder kolonel
van den Ende en graaf von Eberstein waren evenzeer als de Spaansche
soldaten ontevreden. De overwinning van dezen was dan ook zeker, zoodra
d'Avila, ondertusschen nog versterkt door de Spaansche soldaten van
Aalst, besloot, in de stad te trekken. Het waren vooral de troepen
van Aalst, die de aanleiding waren van den aanval op de stad. Deze
toch werden alleen door het vooruitzicht van plundering bezield; ze
hadden op den 4en November de 24 mijlen tusschen Aalst en Antwerpen
in zeven uur tijds afgelegd en zij weigerden de ververschingen, die
d'Avila aanbood met te zeggen, dat ze rekenden op een goed avondmaal
in de andere wereld of binnen Antwerpen. In een uur had de geheele
Spaansche bende, tot de tanden gewapend, de citadel verlaten en ze
waren zóó zeker van hun welslagen, dat ze nauwelijks één man op de
wacht achterlieten. Na een hevig straatgevecht werden de troepen der Staten
teruggedreven. Men nam o. a. Egmond gevangen; Champagny en Havré
konden zich nauwelijks redden, maar vonden nog op de schepen van den
Prins van Oranje, die op de Schelde lagen, een wijkplaats. "Op den ochtend van den 5en November," schrijft Motley, "bood Antwerpen
een akelig schouwspel aan: het prachtige stadhuis, als een wonder
der wereld beroemd, zelfs in die eeuw en in dat land, waarin men
aan stadsgebouwen zooveel schatten ten koste legde, stond daar als
een zwartgeblakerde bouwval; alles was vernield, behalve de muren,
terwijl oorkonden, registers en andere voorwerpen van waarde verloren
waren gegaan. Het luisterrijkst gedeelte van de stad was in de asch
gelegd; minstens vijfhonderd paleizen, grootendeels van marmer of
gehouwen steen, waren een smeulende puinhoop geworden. Lijken van hen,
die in het bloedbad gevallen waren, lagen aan alle kanten, maar het
meest op het plein de Meir tusschen de gotische zuilen der Beurs en
in de straten dicht bij het Stadhuis. De Duitsche soldaten lagen er in
hunne wapenrusting; van sommigen was het hoofd van den romp afgebrand,
bij anderen had de vlam armen en beenen verteerd.... Nog twee dagen
lang waarde de verdelging door de stad. Van alle misdaden, die de
mensch met koelbloedige berekening of razenden hartstocht begaan kan,
bleef er nauwelijks een ongepleegd. Met onuitdelgbare letters heeft de geschiedenis op hare koperen
tafels de rekening gegrift, die alleen voor den Rechterstoel hierboven
vereffend worden kan. Van al de gruweldaden in de Nederlanden begaan,
was dit de ergste. Men noemde haar de Spaansche furie, onder welken
verschrikkelijken naam zij sedert eeuwen bekend bleef. De stad, een wereld van weelde en luister, was in een knekelhuis
herschapen, haar handelsbloei geknot. Drie duizend lijken werden op
straat gevonden, een gelijk getal menschen schatte men, dat in de
Schelde omgekomen was, en nagenoeg evenveel werden er verbrand of op
andere wijze omgebracht; zeker waren er niet minder dan achtduizend
van het leven beroofd. Voor zes millioen aan goederen werd door den
brand vernield en minstens evenveel door de Spanjaarden buit gemaakt."

Verwondert het ons, dat de kreet om verjaging van den Spanjaard uit
de Nederlanden, sedert die afschuwelijke verwoesting van Antwerpen
vertiendubbelde? De Staten van Brabant richtten zich reeds den
volgenden dag tot de Staten-Generaal, aandringend op onmiddellijke
voorziening en schadevergoeding. De Staten-Generaal, die reeds eenige
dagen geaarzeld hadden het verdrag van de Pacificatie van Gent goed
te keuren, gingen thans onverwijld tot die goedkeuring over "pour
prévenir et éviter de plus grands inconvénients."

Op den 8en November werd met toestemming van de Staten-Generaal
de Pacificatie geteekend. Die Pacificatie was niet alleen eene
bevrediging, maar ook een verbond. Het was een ontzaggelijke triomf voor den Prins van Oranje en het
geheele verdrag was een meesterstuk van diplomatie. Door onderlinge samenwerking moesten eerst de Spanjaarden uit het
land worden verjaagd; dit doelwit was door den Prins bereikt. Dat het
hoogste belang van de Noordelijke gewesten (de godsdienst) in handen
was gegeven van een toekomstige vergadering der Staten-Generaal, was
een quaestie, die, volgens Oranje, in 't verre verschiet lag. Bovendien
zou ook die vergadering geen vrede hebben met ketterplakaten. Zeker
mocht de Prins, de man van groote verdraagzaamheid, zich vleien met
de hoop, dat de Staten-Generaal dan niet het vonnis zouden vellen
over landgenooten en trouwe wapenbroeders, alleen om geloofsverschil. Voor zijn staatkundig bewustzijn was niet de godsdienstquaestie het
moeilijkste punt, maar wel de houding, die men elkander tegenover
Don Juan beloofde. Zonder de Spaansche Furie was waarschijnlijk de
Pacificatie op het verschil daaromtrent nog afgestuit. Holland en
Zeeland hadden het plan Don Juan niet te erkennen; het Zuiden wel,
doch onder belofte, in deze zaak niet zonder bijstand van Oranje en
de Staten van Holland en Zeeland te zullen handelen. Het was te begrijpen, dat er over de Pacificatie in alle gewesten
groote vreugde heerschte en niet het minst in Holland en Zeeland. In
de afkondiging werden al de Staten genoemd, welke met den Prins van
Oranje en Holland en Zeeland een verbond hadden gesloten, terwijl het
verboden werd met de steden, die nog Spaansche garnizoenen hadden,
eenig verkeer te onderhouden. In een andere proclamatie werd van de
vluchtelingen, die zich in de aangesloten steden kwamen vestigen, een
eed van trouw geëischt zoowel aan den koning, als graaf van Holland
onder het bestuur van den Prins van Oranje, zijn wettigen stadhouder,
gouverneur en kapitein-generaal, als aan de Staten-Generaal van
die landen. Bovendien bevatte zij de verplichting de Spanjaarden
uit alle gewesten te verdrijven, alle ordonnantiën en bevelen van
de Staten-Generaal, van Z. Excellentie en de Staten van Holland te
gehoorzamen. Ook moest men de verplichting nakomen niets tegen den
Hervormden godsdienst te ondernemen en de gesloten pacificatie van
Gent in stand te houden. Ofschoon de Prins zelf liever een belofte dan een eed op het verdrag
had gewild, namen de Staten echter dit besluit. Alzoo was de geheele vereenigde macht van de 17 gewesten nu vrij, het
Spaansche leger uit de Nederlanden te verdrijven, zelfs al waren zij
onder het bestuur van een Spanjaard. En dit was het geheele werk van
den man, die geen persoonlijk deel genomen had aan de beraadslagingen
te Gent. Zonder hem zou de zaak onmogelijk geslaagd zijn. Ook Oranje zelf was met het bereikte resultaat ten zeerste
ingenomen. "Onze afgevaardigden," schrijft hij aan Jan, "hebben zoo
goed gewerkt, dat door Gods genade op den 28en der laatste maand
vrede gesloten is tusschen ons en de andere gewesten." Hij spreekt
in dien brief tevens de hoop uit, dat deze vrede mettertijd een
goede en volkomen rust zal brengen en ook broer Jan van het geluk,
dat daaruit kan voortkomen, zijn deel zal hebben. Hij erkent, dat het
nog werk genoeg zal kosten, het land te zuiveren, maar hoopt, dat de
vrede tusschen de gewesten er toe zal medewerken en de Spanjaarden
uit zich zelf het land zullen verlaten. Gedurende de onderhandelingen over de Pacificatie had Oranje niet
opgehouden tot Anjou in betrekking te staan. Wel was het aanzoek van
de maand Mei zonder gevolg gebleven, maar het was niet afgestuit op
den onwil van den Franschen Prins. Integendeel, deze was vol verlangen
om den Nederlanden hulp te verleenen en zond twee gezanten spoedig
na elkaar naar deze gewesten. De Prins, overtuigd dat Don Juan zijn
rol niet zou kunnen spelen in de Nederlanden, had eerst tot aanneming
van Anjou's voorstel geraden; de instructies van den tweeden gezant
waren echter zoo aanmatigend, dat Oranje zijn aanhangers in Brussel
tot kalmte aanspoorde. Van die hulp kwam dan ook op dat oogenblik
niets. Toch bleef de Prins met hooggeplaatste personen o.a. met Hendrik
van Navarre in betrekking, terwijl zijn vrouw een hartelijken brief
schreef aan haar broeder, Frans van Bourbon, die geheel met het
huwelijk van zijn zuster was verzoend. De oude gravin Juliana verloor op haar vergevorderden leeftijd ook
niet haar belangstelling in de Nederlandsche gebeurtenissen. Meer
dan eens maakte ze van de boden van haar zoon Jan gebruik, om aan
haar oudsten zoon een vriendelijk, hartelijk briefje te zenden. Ze
zijn in zeer eerbiedigen toon geschreven, dien men van een moeder
tegenover haar kind bijna niet zou verwachten. Ze spreekt hem steeds
aan als "Hooggeboren Vorst," doch in het midden van haar vormelijke
frases komt nu en dan een teedere uitdrukking voor, waaraan men de
godvruchtige moeder ten volle herkent. In een briefje van den 22en
October wenscht zij hem geluk met het helderder licht, dat voor hem
door de wolken breekt. Ze hoopt, dat God door zijn heiligen Geest
hen mag verlichten, die aan den vredehandel deelnemen. Hoe kras de
oude vrouw nog was, blijkt uit het bericht, dat ze eerstdaags naar
haar dochter Juliana, echtgenoote van graaf Albrecht von Schwarzburg
hoopt te gaan, ten einde bij hare bevalling te helpen. In het midden van de vermoeiendste staatszaken van den Prins, met
haar slingeringen van hoop en vrees, zijn die teekenen van huiselijk
leven vriendelijke lichtstralen op zijn pad. HOOFDSTUK XXIII. DON JUAN VAN OOSTENRIJK EN DE PRINS VAN ORANJE. HET EEUWIG
EDICT. 1576-1577. Reeds in de lente van 1576 had koning Filips zijn half-broeder Don
Juan van Oostenrijk tot opvolger van Requesens benoemd. Deze jongste
zoon van Karel V was in 1545 te Regensburg geboren; zijn moeder was
een zekere Barbara Blomberg, waschvrouw van beroep. In zijn jeugd
was hij naar Spanje gezonden en met groote zorg opgevoed door Louis
Quixada, een lid der keizerlijke hofhouding. Eerst toen de keizer was
overleden, werd hij door Filips als zijn broeder erkend en werd zijn
opvoeding, te gelijk met die van zijn neven Alexander Farnese en Don
Carlos, voltooid. Uiterlijk geleek hij op niemand van de familie van
zijn keizerlijken vader, want hij was een der knapste jongelieden
uit Europa. "Rijzig van gestalte, innemend van uiterlijk, dapper en
hoffelijk, vroom katholiek en man van de wereld tevens, herinnerde
hij, veel meer dan zijn koninklijke broeder, aan zijn roemruchtigen
vader, hoewel hij, driftig, ja opvliegend als hij was, zijns vaders
staatsmanstalenten ten eenenmale miste."

Filips had hem voor de kerk bestemd, maar dit vooruitzicht strookte
niet met zijn moedigen, avontuurlijken geest. Het gelukte hem werkelijk
den wil van zijn koninklijken broeder te braveeren en zijn eigen
wenschen te volgen. Waarschijnlijk hielp de buitengewone persoonlijke
betoovering, die van Don Juan tegenover jong en oud uitging, hem,
om den koning voor zijn plannen te winnen en Filips stond hem toe,
in plaats van een monnikskap een helm te dragen; hij droeg hem zelfs
het commando op van een expeditie tegen de Mooren in Granada toen
hij pas 23 jaar oud was. Schitterend succes bekroonde deze eerste
onderneming, hoewel ongelukkig de overwinning door vreeselijke
wreedheid bezoedeld werd. Omstreeks dienzelfden tijd vielen de Turken aan op Venetië en
bedreigden de veiligheid van geheel Italië. Toen werd Don Juan
opgedragen hen te bestrijden en won hij, meer door geluk dan door
wijsheid, een zeeslag in de baai van Lepanto. Europa was in dien
tijd in voortdurende onrust, dat het Turksche rijk werd uitgebreid
en dus werd overal de tijding van die overwinning met buitengewone
vreugde begroet. Het feit, dat er bijna evenveel Christenen als
Mohammedanen waren gesneuveld, bracht men niet in rekening; het werd
als een beroemde overwinning beschouwd en men prees den jongen held
uitbundig om zijn succes. Die aanbidding van zijn beschermeling behaagde Filips niet bijzonder;
hij riep zijn broeder spoedig van het oorlogstooneel terug, vreezende
dat de lauweren, die hij behaalde, meer roem zouden geven aan den
jongsten zoon van Karel V dan de gouden kroon aan zijn oudsten. Ondertusschen waren Don Juans zucht naar krijgsroem en zijn ridderlijke
eigenschappen in den strijd tegen de Turken nog aangewakkerd. Terwijl
zijn broeder de koning, afkeerig van persoonlijke deelneming aan den
krijg, zich in zijne paleizen opsloot, om van daar (zooals hij meende)
het lot der volken te beheerschen--dacht Don Juan, dat hij evenals
zijn vader tot een groote rol in de wereldgeschiedenis bestemd was en
de katholieke kerk door middel van het zwaard tegen Turken en ketters
moest verdedigen. Daarbij speelde het romantisch denkbeeld door zijn
brein om de ongelukkige Maria Stuart uit de gevangenis te verlossen,
haar te huwen, en in plaats van Elisabeth tot koningin van Engeland
te verheffen. Inderdaad was dat romantisch denkbeeld een jongen held dier dagen ten
volle waard. Sedert 1568 was de weduwe van den Franschen Koning Frans
II ([+] 1560) na tallooze pogingen om den haar rechtmatig toekomenden
Schotschen troon te behouden, in de macht van haar groote vijandin
gekomen. Omringd door verraad in haar eigen land, had zij zich na
de nederlaag bij Langside, in de macht van Elisabeth gegeven en was
ze sedert van de eene gevangenis naar de andere gesleept, tot ze
eindelijk, gelijk ieder weet, te Fotheringay onthoofd werd. Acht
jaren lang had de ongelukkige, onttroonde vorstin reeds in haar
gevangenis gezucht, toen Don Juan van Oostenrijk zijn droombeeld,
om haar te verlossen, koesterde. In den herfst van 1576 was hij in Italië; daar ontving hij na den dood
van Requesens zijn aanstelling tot landvoogd van de Nederlanden en zijn
meening was, dat die Nederlandsche roeping een eerste stap zou zijn,
om zijn ideaal te kunnen verwezenlijken. Niet wetende, dat er zulk
een haast was, naar de ontvoogde Nederlanden te gaan en door zijn
vertraging aan de Nederlanden alle mogelijke speelruimte gevende,
hun eigen zaken zonder landvoogd en buiten Filips om, ter hand te
nemen, ging Don Juan eerst uit Italië naar Spanje terug, om daar, in
overleg met zijne vertrouwden, den grondslag van zijn staatkunde te
leggen, die hij meende te zullen volgen. Daar hij op zijn reis door
Frankrijk bevreesd was voor mogelijke aanranding door vrienden van
de Nederlanders, vermomde hij zich op zijn tocht door dat land als
Moor en zijn geheele escorte bestond uit zijn vriend Ottavio Gonzaga,
zes krijgslieden en een koerier. Hij zelf moest doorgaan voor den
knecht van Gonzaga. Het gezelschap hield een nacht in Parijs stil,
waar Don Juan een samenkomst had met Guise, den oom van Maria Stuart,
met wien hij zijn verlossings- en huwelijksplan besprak. Wij kunnen ons levendig voorstellen, hoe bitter teleurgesteld de
jonge held was, toen hij op den 3en November in Luxemburg aankwam en
vernam, hoe de zaken in de Nederlanden op dat oogenblik stonden. Bij
zijn groote plannen met Engeland, had hij zijne landvoogdij over de
Nederlanden als de gemakkelijke brug beschouwd, tot bereiking van
zijn doel aan gindsche zijde van het Kanaal en nu moest hij vernemen,
hoe hem zelfs niet eens de toegang tot de Nederlanden werd vergund,
alvorens hij de Pacificatie van Gent met zijn handteekening had
bekrachtigd. Wij vermeldden vroeger, hoe die Pacificatie reeds den 28en October
tot stand was gekomen, en onder den indruk der Spaansche Furie, den
8en November door de Staten-Generaal werd geteekend. Ook Don Juans
komst op den 3en dier maand verhaastte nog die teekening. In plaats
dus, van onmiddellijk als landvoogd te worden verwelkomd en de eeden
af te vorderen van de Nederlanden, moest hij eerst trouw zweren aan
die Pacificatie en zag hij zich zelfs den toegang tot de hoofdstad
gesloten. Die Pacificatie was hem eerst een groote ergernis; hij
zag er een verbond in, even tegenstrijdig met den dienst van God als
met de gehoorzaamheid, aan den koning verschuldigd. Roda maande hem,
zich aanstonds aan het hoofd der in de Nederlanden aanwezige Spaansche
troepen te stellen, die volgens zijne berekening nog wel uit 10.000
man bestonden. Doch aan dien raad wilde hij ook geen gevolg geven;
hij was gekomen als bemiddelaar en buitendien zou het met geweld
optreden in Nederland aanstonds al zijn plannen tegenover Engeland
in duigen geworpen hebben. De Staten-Generaal waren ook wel in twee
partijen verdeeld, waarvan de eene meer de politiek van Oranje aanhing,
de andere getrouw aan den koning wilde blijven--maar op het punt van
de Pacificatie en de verwijdering der Spaansche troepen waren zij
het toch volkomen eens. De eerstgenoemde partij, die Oranje aanhing, deed alle mogelijke moeite
om den Prins zelf naar Brussel te troonen; maar zoolang de volledige
Staten-Generaal hem dit niet verzochten, was Oranje onwillig, dat te
doen. Volgens hem moesten er gansch andere maatregelen met Don Juan
genomen worden. Den 9en November zond hij namelijk uit Middelburg
een advies aan de Staten-Generaal, met begeleidend schrijven aan den
hertog van Aerschot, die door den Prins slechts half vertrouwd werd. In dit schrijven aan Aerschot meldt Oranje hem, dat de komst van Don
Juan van Oostenrijk veel kwaad aan het land kan brengen, indien men
door eigen schuld hem daartoe de middelen verschaft, maar daarom moet
men door groote voorzichtigheid zijn plannen voorkomen. De Prins is
dan ook zoo vrij een advies aan de Staten-Generaal te zenden en om de
vergadering des te beter te kunnen inlichten, zendt hij een afschrift
van het advies aan Don Juan, vóór de samenkomst wordt gehouden. In dat schrijven aan de Staten-Generaal wijst Oranje op het kleine
gezelschap, dat den landvoogd vergezelt en hij maakt eruit op, dat de
koning en zijn raad er geheel aan wanhopen, door middel van geweld,
de orde in het land te herstellen. Maar, waarschuwt de Prins, men
wil ons te kennen geven, dat we op zeer zachte en menschelijke wijze
zullen behandeld worden, doch op een goed gekozen oogenblik zal
worden uitgevoerd, hetgeen in de geheime particuliere instructies
is geschreven. Op grond hiervan raadt de Prins ten sterkste aan,
Don Juan in verzekerde bewaring te nemen en zich meester te maken
van zijn persoon, want alleen in dat geval, zegt hij, zal er zonder
verdere bloedstorting met Gods hulp een eind aan den oorlog komen. De meerderheid van de Staten-Generaal was met Aerschot bevreesd voor
te grooten invloed van Oranje en ze besloten het advies niet te volgen,
doch met Don Juan in overleg te treden. Daarover niet uit het veld geslagen, legde de Prins nogmaals in een
zeer uitvoerig advies, den nadruk op de dreigende gevaren. Het doet
hem leed, dat er velen zoo goed van vertrouwen zijn en hij tracht de
Staten-Generaal te bezielen met hetzelfde wantrouwen, dat hem vervult. "De toorn van koningen is onsterfelijk," schrijft Oranje. "Wat Don
Juan ook moge beloven, het is alles misleiding en bedrog, het is
verraderlijke toegevendheid door den nood afgeperst, die ten doel
heeft, ons in slaap te wiegen, onze kracht te breken en ons daarna
met schending van alle trouw tot nog harder slavernij te dwingen...."

Verder eischt de Prins waarborgen tegen willekeur, verwijdering
van alle troepen en het opnieuw bezweren van de gewestelijke
privileges. Wil men Don Juan erkennen en tevens veilig zijn tegen
de wraak van Filips, dan moet de macht van den landvoogd beperkt
wezen. "Verklaar hem," zegt Oranje, "dat ge zult voortgaan met u te
versterken en dat gij het voetvolk en de ruiters, waarover gij te
gebieden hebt, niet eer zult wegzenden; want het ware hem het mes in
de hand geven, waarmede hij u den hals zou afsnijden."

Zeker, zijn adviezen aan de Staten-Generaal lieten aan kracht en
overtuiging niet te wenschen over, maar het was voor doovemans ooren
gepraat; men luisterde niet naar zijn raad. Later zou het zonneklaar blijken, dat Oranje volkomen gelijk had met
zijn waarschuwingen tegen Don Juan. Ondertusschen bleef de Prins, steeds vanuit Middelburg, ijverig in
de weer het zuiden voor te lichten en de Pacificatie van Gent tot een
feit te maken. De briefwisseling in die dagen was grooter dan ooit en
niet alleen met het Zuiden, maar ook met die Noordelijke gewesten,
welke nog niet waren aangesloten, terwijl in Friesland door zijn
invloed de Spaanschgezinde Robles door George Lalaing, den graaf van
Rennenberg, als stadhouder werd vervangen. Ook met Anjou bleef hij
steeds in betrekking. Al volgde men zijn advies ten opzichte van Don Juan niet, van alle
kanten trachtte men hem te overreden, persoonlijk naar Brussel
te komen, maar hij achtte den tijd nog niet daar. Hoe hoog zijn
populariteit ook in Brussel was gestegen, hoe men daar ook zijn
hoop alleen op hem bouwde; hij begreep terecht, dat, zoolang er met
Don Juan onderhandeld werd, zijn persoon niet anders dan nadeelig
kon werken. Hij zag n.l. wel in, dat zijn eigenlijke bedoeling,
vrijheid van godsdienst, nimmer door den nieuwen landvoogd zou worden
toegestaan. In dien geest schreef hij ook aan St. Aldegonde, die zich te Brussel
bevond maar, zoo meldde hij zijn vriend, al meen ik niet te moeten
komen, ge kunt er van verzekerd zijn, dat ik niet zal ophouden dag
en nacht in het ware belang van het land te werken. Oranje wantrouwt nog den toestand en vreest, dat de andere Staten
zich van die van Brabant zullen afzonderen, indien hij ontijdig
toegeeft aan den wensch der bevolking. Inderdaad, niet alleen
enkelen, maar de gansche burgerij in Brussel was vol geestdrift voor
Oranje; door gewapende oploopen oefenden zij zelfs dwang uit op de
beraadslagingen der Staten-Generaal. Heze, de uitvoerder van den
Staatsgreep van 4 September, was heer en meester in de stad. Alleen
wijze staatkunde hield den Prins tegen, nog niet naar Brussel te
gaan en de tijd zou komen, dat zijn optreden door de omstandigheden
geëischt werd. Voorloopig weigerde hij aan den oproep te voldoen,
tenzij een eenstemmige uitnoodiging van de Staten-Generaal hem daartoe
deed besluiten. Wel blijkt uit een brief, dat een deel van Oranje's troepen in Brussel
aanwezig was sedert den 23en November, want de commandant Olivier van
den Tempel schrijft Oranje over de wijze, waarop de troepen waren
ingekwartierd. Ook hij meldt aan den Prins, dat de zaken niet goed
gaan, "tenzij er herstel komt door uw Exc., om wien iedereen roept
en naar wiens komst iedereen verlangt..."

De Staten-Generaal onderhandelden intusschen nog met Don Juan, wiens
ergernis steeg, naarmate hij meer over den toestand hoorde. Men zegt,
dat er zelfs een poging werd gedaan, Don Juan te overreden zelf de
teugels der regeering te aanvaarden en eenvoudig de trouw aan zijn
broeder op te zeggen. Onwaarschijnlijk is het, dat de Prins hiertoe
den raad gegeven zou hebben, daarvoor vertrouwde hij Don Juan te
weinig. Zoover kwam het ook niet. De partij der gehoorzamen aan den
koning behaalde in de Staten ten slotte de overwinning en den 6en
December werden aan den nieuwen landvoogd de voorwaarden gesteld, die
in hoofdzaak neerkwamen op de verwijdering der troepen, de handhaving
der Pacificatie van Gent, een algemeene amnestie en het samenroepen
der Staten-Generaal. Wilde de landvoogd dan nog een eed afleggen, dat
hij de privileges der gewesten zou handhaven, men zou hem aanstonds
als landvoogd erkennen, terwijl de Katholieke godsdienst zoowel als
Filips' gezag gehandhaafd zouden worden. Van elk verbond met vreemden
zag men dan af, de vreemde huurtroepen verdwenen en een korps geboren
Nederlanders zou als eerewacht van den nieuwen regent dienst doen. Tegen alle verwachting in, scheen Don Juan geneigd, de voorwaarden
aan te nemen, maar de redenen, die er hem toe bewogen, hield hij
verborgen. Het vertrek der troepen kwam hem juist gewenscht voor, want
ze zouden moeten dienen om Elisabeth door een inval te verrassen en
Maria Stuart te verlossen. Wilde dit in 't geheim gebeuren, dan was
het noodig, dat de troepen zich in een Vlaamsche haven inscheepten,
schijnbaar met de bedoeling, naar Spanje terug te keeren. Hij stemde
toe in den eisch, de troepen te verwijderen, maar drong er op aan,
dat ze over zee zouden terug keeren. Zelfs ging hij zóó ver, dat
hij aan Elisabeth liet vragen of de Spanjaarden, welke naar huis
terugkeerden, zich in haar havens van proviand mochten voorzien! De Staten-Generaal vertrouwden dien aandrang van Don Juan niet
erg. Waarom juist dien zeeweg? De Staten, vooral door Oranje en de
zijnen bewerkt, bleven bezwaar maken, ook toen het bleek, dat de
landvoogd in alles toestemde op voorwaarde van dien bepaalden weg. Dat de Prins alles deed, wat hij kon om het wantrouwen tegen Don Juan
te vermeerderen, is hem door velen kwalijk genomen, maar is het niet
natuurlijk, dat hij, die den Spanjaard zoo goed had leeren kennen,
zoo handelde? Charlotte van Bourbon, die zich met staatkunde nooit
inliet, schreef zelfs de volgende waarschuwing aan haar echtgenoot:
"Gij moet zijn de hagedis, die den mensch, terwijl hij slaapt (d. i. de
St.-Generaal) tegen den beet der slang (Don Juan) waarschuwt."

Wat de Prins ook deed om de onderhandelingen der Staten-Generaal te
vertragen, deze wilden die niet afbreken en besloten hun vergadering en
den Raad van State naar Namen te verplaatsen, teneinde zich daardoor,
gelijk Aerschot meende, aan den invloed van de bevolking van Brussel,
welke geheel op Oranje's hand was, te onttrekken. Dit plan kon echter
alleen doorgaan, toen werd aangenomen, dat een deel der Staten-Generaal
in Brussel zelf achterbleef en dezelfde rechten verkreeg, als zij,
die zich naar Namen verplaatsten. Onder hen, die in Brussel bleven, waren vele aanhangers van den Prins,
maar er waren er ook onder, die het afbreken der onderhandelingen
met Don Juan, zooals Oranje wilde, afkeurden. Hun aantal werd nog
versterkt door afgevaardigden uit Groningen, Friesland, Drente,
Utrecht en Gelderland. Het talmen van Don Juan moede, sloten zij
eenstemmig de eerste Unie van Brussel op den 9en Januari. Hierdoor
gaven zij nieuwe kracht aan de Pacificatie en in zoover handelden ze
geheel in den geest van Oranje. Daar zij echter de handhaving van den
katholieken godsdienst op den voorgrond stelden, welk teere punt bij de
Pacificatie naar de toekomst was verwezen en waardoor zij Don Juan de
hand toestaken, deden zij volstrekt niet naar Oranje's bedoeling. Later
is deze Unie dan ook door een "nadere Unie van Brussel" gewijzigd. Geen vijandelijke bedoelingen had men met deze Unie tegen den Prins
voor, maar het verbond was ook niet geheel een werk in Oranje's
belang. Had de Prins in het eind van Januari zijn denkbeeld kunnen
doen zegevieren, dan was er een herhaling op groote schaal van den
Staatsgreep van 4 September gevolgd; allen die naar een verdrag
met Don Juan streefden en de nauwe vereeniging met Holland en
Zeeland tegenhielden, waren dan onschadelijk gemaakt. Dit wilden de
Staten-Generaal in Brussel niet. Het andere deel van dit lichaam, dat in Namen zetelde om met Don Juan
te onderhandelen, moest geduld oefenen met den landvoogd. Uitstel
en nog eens uitstel was het wachtwoord geweest en zelfs Aerschot,
die zoo verlangde naar de overeenstemming met hem, had eens hopeloos
uitgeroepen: "Indien Z. Hoogheid weigert te komen, laat hem gaan,
waar hij wil."

Uit Brussel kwam een dreigement tot Don Juan; als hij niet binnen
vier dagen na 23 Januari de voorwaarden had aangenomen, dan zou men
een beroep op Oranje doen. Ook de Prins werd met dit besluit in kennis
gesteld. Dat hielp. De onderhandelingen werden weder hervat en al was
de discussie nu en dan zoo hevig, dat Don Juan in zijn drift een der
leden met een kandelaar tegen het hoofd gooide, het resultaat werd
bereikt. De nieuwe landvoogd stemde in de voorwaarden toe en op den
12en Februari teekende Don Juan te Marche-en-Famenne de artikelen
van het verdrag, dat men het Eeuwig Edict noemde. De Prins ontving bericht van de Staten, dat zij zich verplicht zagen
te teekenen, hetgeen ze den 17en deden, waarop het Eeuwig Edict te
Brussel werd afgekondigd. Don Juan beloofde: handhaving van de Pacificatie; vertrek van
de vreemde troepen over land, mits de Staten de 600,000 gulden,
daarvoor noodzakelijk, leverden. Nooit mochten die troepen terugkomen,
behalve in geval van een vreemden oorlog. Alle gevangenen zouden
wederzijds worden losgelaten, behalve de graaf van Buren; deze
alleen dan, als de Prins zich wilde onderwerpen aan de besluiten der
Staten-Generaal. Alle privileges zouden worden erkend, maar de Staten
moesten bij den Roomschen godsdienst en in 's konings gehoorzaamheid
blijven. Don Juan zou dan onmiddellijk landvoogd worden na het vertrek
der Spanjaarden. Ook de Staten-Generaal werden dan bijeengeroepen. Ziedaar den korten inhoud van de voorwaarden van het Eeuwig Edict,
zonder twijfel van de zijde des konings een groote tegemoetkoming,
doch voor den Prins onvoldoende. HOOFDSTUK XXIV. ORANJE'S WANTROUWEN BEVESTIGD. GEVOLGEN VAN DON JUANS VERRAAD. 1577. De groote bewerker van de zijde der Staten-Generaal van het Eeuwig
Edict was ongetwijfeld Aerschot. Het wordt dan ook wel de vrede van
Aerschot genoemd, hoewel anderen om den grooten invloed, dien de
priesters er op uitoefenden, dien vrede met den naam van vrede der
priesters betitelden. De Engelsche gezant Wilson schreef Aerschots
aandrang vooral toe aan zijn vrees voor den Prins. De goedkeuring van
dezen had men niet afgewacht en geen wonder dan ook, dat de eerste
vraag, die de Staten in Brussel zich na de teekening van het stuk
afvroegen, deze was: Wat zal Oranje doen? Ze schreven hem onmiddellijk, om hun handelwijze te verdedigen en
daarmede niet gerust, zonden ze hem twee afgevaardigden, teneinde
hem nader persoonlijk uitlegging te geven van de beweegredenen, die
hen tot het aannemen en onderteekenen geleid hadden. Oranje gaf reeds
den volgenden dag, mede in naam van Holland en Zeeland, antwoord. Hij
erkende de goede bedoelingen der Staten, maar meende, dat hun ijver
misplaatst was. Verschillende gewichtige bezwaren voerde hij aan;
zoo vond hij het verkeerd, dat de Staten-Generaal niet vrij waren
zelf een vergadering bijeen te roepen; ook had men van de gelegenheid
moeten gebruik maken nieuwe privileges te vragen. De uitzondering, welke gemaakt was omtrent Oranje's oudsten zoon, den
graaf van Buren, achtte hij in strijd met alle recht en billijkheid
en tevens een schending van de Pacificatie. Behalve deze en nog
meer klachten van den Prins, beloofde hij toch, het eeuwig Edict te
teekenen mits enkele voorwaarden vervuld waren. De Staten-Generaal
moesten beloven alle verkeer met Don Juan te verbreken, indien niet de
Spaansche soldaten binnen een bepaalden tijd het land zouden verlaten
hebben. Don Juan zal ook niet erkend worden, voordat ten volle en
in allen deele in de punten is voorzien, die op eenigerlei wijze in
strijd mochten zijn met de privileges, rechten en vrijheden van het
land en met de Pacificatie, volgens welke ieder hersteld moet worden
in zijn bezittingen in Bourgondië zoowel als in de Nederlanden. Nu was vooral die tweede voorwaarde voor zeer verschillende uitlegging
vatbaar. De handhaving van de Pacificatie en van de privileges had
voor den Prins een geheel andere beteekenis, dan voor de meeste
leden der Staten-Generaal te Brussel. Nauwelijks geloofde hij aan
de belofte, dat de Spaansche troepen zouden vertrekken; maar zelfs
in de onderstelling, dat dit nog gebeurde, geloofde hij niet in de
goede trouw van den koning en van Don Juan omtrent andere bepalingen
der Pacificatie. Zijn wantrouwen was te diep; hij had nu reeds te
lang zooveel bittere ondervinding opgedaan van Filips' kwade trouw,
dan dat hij niet zou meenen dat die koning, als hij de kans slechts
schoon zag, de eerste zou zijn, om de Pacificatie te verbreken. Wat was Oranje's voortdurend streven geweest? Hij was den strijd
begonnen tegen de willekeur en het absolutisme van den landsheer
en handhaving der privileges was zijn doel geweest. Doch nu was
het gebeurd, dat hij in den loop van die worsteling zijn kloekste,
offervaardigste medestanders gevonden had in de Calvinisten en zoo was
hij de aanvoerder der ketters geworden en schijnbaar de kampvechter
van het Calvinisme. Maar inderdaad reikte zijn blik verder. Oranje was
geen Calvinist; hij miste een hunner hoofdkenmerken van dien tijd,
hun mateloozen ijver en geest van uitsluiting; hij streed niet voor
een secte, maar voor geloofsvrijheid; ook niet voor Holland en Zeeland
alleen, doch voor de staatkundige vrijheid van al de Nederlanden."

Toch wilde hij een anderen toestand als dien onder Karel V, hoe deze
vorst ook door hem om vele persoonlijke eigenschappen werd vereerd,
want deze was toch begonnen met de plakkaten en met de vervolgingen. En
dan--had Karel V niet de citadellen van Utrecht en Gent gebouwd,
om deze steden in zijn bedwang te hebben? Daarom waren er betere
waarborgen tegen willekeur noodig. Verloren privileges moesten
herwonnen, maar ook nieuwe gegeven worden. Op de vernietiging van die citadellen was dan ook zijn aandacht
gevestigd. Op den 6en Maart zond hij Mansard naar Brussel, om
o. a. daarop ten sterkste aan te dringen, voordat men Don Juan erkende,
want in die kasteelen zag hij een voortdurende bedreiging van het land. Ook uit den brief in die dagen aan zijn broer Jan geschreven, blijkt
ten duidelijkste, hoe wantrouwend de Prins omtrent den Spanjaard
bleef. Hij bedankt Jan tevens voor de moeite, die hij zich voor
de goede zaak telkens geeft en hoopt spoedig met hem over alles te
kunnen praten. Don Juan begreep zeer goed, dat het Eeuwig Edict niet veel waarde
voor hem had, zoolang de Prins het niet had geteekend. Hij was
zeer op Oranje's vriendschap gesteld, terwijl hij wel wist, dat
elke poging om Holland en Zeeland te herwinnen en het wereldlijk en
geestelijk gezag te herstellen, zonder hulp van den Prins, op niets
zou uitloopen. "Dit is de stuurman" schreef Don Juan aan Filips,
"die het schip naar zijn welbehagen stuurt. Hij alleen kan het in
den grond boren of redden. De grootste beletselen zouden uit den weg
geruimd zijn, als men hem winnen kon."

Eerst dacht de nieuwe landvoogd er over en Filips was er zeer mee
ingenomen, den Prins voor te stellen, zijn stadhouderschappen op zijn
zoon, den graaf van Buren over te dragen, op voorwaarde, dat Oranje
zelf naar Duitschland zou gaan. Wat kenden Filips en Don Juan Oranje nog weinig, dat ze daarover nog
een oogenblik gedacht hebben. Ze meenden, en Oranje's vijanden in onzen
tijd doen dat ook nog, dat de Prins bovenal voor zich zelf iets zocht;
ze konden zich blijkbaar geen voorstelling vormen van den nauwen band,
die er tusschen hem en zijn aangenomen vaderland bestond. Het plan
liet Don Juan spoedig varen en in overleg met Aerschot werd besloten
om den Prins door overreding en onderhandeling te winnen. Dr. Leoninus, die ook vroeger met Oranje in Breda had onderhandeld,
werd er op afgezonden en den 11en Maart door den Prins te Middelburg
in gehoor ontvangen. De toon door Dr. Leoninus aangeslagen, was zoo
zacht en gemoedelijk mogelijk. Plechtig werd verzekerd, dat de Prins
aan Z. M. zulk een dienst zou bewijzen; de belooning zou niet gering
wezen en de toekomst van het huis van Oranje verzekerd zijn. 't Klonk
alles prachtig, doch het voornaamste bleef, want het gezag van den
koning en de Roomsche religie moesten als van ouds in Holland en
Zeeland geëerbiedigd worden. "Uw naam is er evenzeer veracht en verafschuwd, als die van den
Prins geliefd en vereerd," schreef Don Juan in die dagen aan Filips,
terwijl hij erbij voegde, dat aan Oranje zeer voordeelige voorwaarden
geschonken dienden te worden, om niet alles te verliezen. Don Juan scheen maar niet te kunnen begrijpen, dat Oranje zich
onafscheidelijk met Holland en Zeeland had verbonden en tot geen
prijs hoegenaamd gezind zou wezen, den vrede van hem te koopen. Oranje
beloofde de zaak ter kennis van de Staten van Holland en Zeeland te
brengen, maar hij zei aan Leoninus, dat hij het lot van Egmond en
Hoorne niet kon vergeten, evenmin de wijze waarop de hertogin van
Parma haar beloften aan de verbonden edelen had gehouden, noch het
gedrag van den koning van Frankrijk tegenover Coligny. De Prins gaf
ten slotte weinig hoop, dat men tot een verstandhouding zou komen,
maar in Dordrecht kon de gezant het antwoord van de Staten van Holland
en Zeeland vernemen. Don Juan had zulk een resultaat in het minst niet verwacht, maar
hij hoopte, dat de Prins ten slotte zou toegeven, terwijl hij
Filips o. a. schreef: "Ik weet geen ander middel om den ondergang
te voorkomen, dan dezen man te winnen, die zulk een invloed op het
volk heeft."

Dit laatste was volkomen juist en de macht van Oranje werd steeds
grooter, doordat zich ook vele steden in het Noorden bij de Pacificatie
aansloten; alleen Amsterdam en Haarlem bleven zich nog verzetten. Don Juan sloofde zich inmiddels uit om de gemoederen voor zich
te winnen. De Spaansche troepen moesten weg, maar geld ontbrak;
de landvoogd stortte echter uit eigen middelen 27000 kronen om het
noodige te verkrijgen tot verwijdering der troepen. Op allerlei wijze
toonde hij zijn minzaamheid ten opzichte van de burgers; hij woonde
te Leuven een plechtig feest der schuttersgilden bij en naar het
voorbeeld van keizers en vorsten uit vroeger dagen, nam ook Don Juan
een kruisboog en schaarde zich onder de mededingers. Nog hooger klom
de geestdrift, toen de overwinnaar van Lepanto den vogel nederschoot
en onder algemeenen bijval tot schutterkoning van dat jaar uitgeroepen
werd. Overeenkomstig het gebruik hingen de kapiteins van het gilde
Zijne Hoogheid een gouden papegaai om den hals en volgden zij hem in
statigen optocht naar de hoofdkerk. Was het moeilijk geweest geld te krijgen voor de terugzending
der troepen, in April vertrokken na uitlevering der wederzijdsche
gevangenen, de Spaansche, Italiaansche en Bourgondische troepen in de
richting van Italië. De voornaamste wensch van de Staten-Generaal was
vervuld en velen waren het met de door Hooft vertaalde dichtregelen
eens, welke luidden:


    De Spaanjaards zijn nu dooR: Wat schreit gij Neerlandsch zaat? Ick kerm, omdat in stee van d'R de T niet staat. Thans kon de landvoogd zijn intrede in Brussel doen en gehuldigd
worden. Zij had op den 1en Mei 1577 plaats. Geen moeite was gespaard, haar zoo
schitterend mogelijk te maken.