Het Nederduitsch Zuid-Afrikaansch tydschrift, 1836, Deel: JULY-AUGUSTUS, no. IV, 1836 
HET JVederduitsch Zuid-Afrikaansch TYDSCHRIFT. No. IV-2 JULY—AUGUSTUS 1836. [Deel XIII. aanspraak en gebed, gedaan door den hoog edel GESTRENGEN HEER MR. A. VAN GENNEP, Op den 22sten July 1835, ter openi'ig der een-en-tmintigate Algemeene Vergadering der Bybelgenootschappen in Nederland. Myne Heeren!—Wanneer wy op de geschiedenis der menschen, gedurende de verloopene eeuwen terugzien, dan ontdekken wy, van den beginne af, een’ gedurigen stryd tussehen waarheid en dwaling, geloof en ongeloof, deugd en zedeloosheid ; een stryd, dikwyls zóó zwaar, en voor waarheid en deugd zóó onbegrypelyk nadeelig in deszelfs uitkomsten, dat, wanneer men by denzelven stilstaat, wel byna de twyfeling zoude schynen gewettigd te worden: of God de weield zoude besturen, dan wel of de zaken der stervelingen, naar een onzeker toeval, elkander opvolgden en voortliepen. ° Ondertusschen leert ons eene meer volledige beschouwing van die zelfde geschiedenis, dat het juist in zulke hagchelyke omstandigheden was, dat het Godsbestuur zich wel het meest en krachtigst heeft geopenbaard, en niet zelden, door eene buitengewone tusschenkomst, onderwys en leiding het Koningryk der hemelen boven het rvk der duisternis heeft doen zegepralen, 'en alzoo de Waavherd heeft gehandhaafd, het geloof bevestigd, en den Q Aanspraak door den Hoop Edel godvruchtige en deugdzame vertroost, bemoedigd, en in zynen God gesterkt. leder onzer zal gereedelyk toestemmen, dat bet gemajc-* kelyk zoude zyn, de waarheid van liet aangevoerde, uit den inhoud van Gods Heilig Woord, met voorbeelden te bevestigen; maar ook zelfs uit de ongewyde geschiedenis, zoude dit niet moeyelyk vallen, en het zou welligt eene niet onvruchtbare of onaangename taak zvn, in eene nadere behandeling te treden van de vraag, of en in hoe verre ook beroemde wysgeeren onder de Heidenen, by voorbeeld, een Pythagoras, Socrates en Plato, door de byzondere beschikkingen der Voorzienigheid, in hunne nasporingen Ser Waarheid, eenige meerdere of mindere, bet zy regtstreeksche of zydelingsche kennis aan den inhoud van sommige onzer Heilige Oorkonden hebben gekregen, en daardoor te beter in staat zyn geweest, als Onderwyzers en Leidslieden hunner verdwaalde en verbasterde tydgenooten op te treden. Dan,M. Gesircngen Heer Mr. A. van Gennep. Bedroevend toch is het inde berigten zelfs van zoodanige Journalisten, wier getuigenis in dit opzigt, niet van partydigheid kan worden verdacht gehouden, te moeten ezen, dat (gelyk zy zich uitdi ukken) de natie, waartoe zy behooren, geheel en al is gedemoraliseerd, en enkel materiele belangen de zedelvke en maatschappelyke grondbeginselen hebben verdrongen. En, inderdaad! zoo zien wy ook, dat het bejagen van magt en heerschappy, in veie landen de hoofdzaak wordt, en de meer edele beweegredenen van godsdienst, regtvaardigheid en menschenhefde naauwelyks anders vermeld worden, dan, om onder den schyn van zedelykheid, des te zekerder in verdervende aanmatigingen te slagen, en van daar dan ook een staat van overspanning, mistrouwen en argwaan: want wie zal het durven ontkennen, dat, hetgeen men thans vrede noemt, niet zoo zeer een gevolg is van vriendschap of eerbied voor ieders regt; maar integendeel, althans by de meesten, eene hier en daar door geweld afgeperste rust, of een uitvloeisel van vrees en argwaan, en ook daaraan moet worden toegeschreven, dat de eenden ander in bedwang tracht te houden, door krachten te ontwikkelen en te vertooncn, tot welker langdurige bekostiging, de bestaande hulpbronnen niet toereikende zvn. Uit dit alles geloof ik, dat kan worden aangenomen, dat, zulk een staat van zaken, met geeue mogelykbeid kan blyven voortduren; dat er zich, buiten eene niet te voorziene afwending, donkere wolken tezamen pakken • dat ertyden van kommer voor ons aanstaande zvn, en dat het voor onze gemoedsrust van het hoogste belang is, vast te liouden aan bet eemge ware, en altyd voldoende middel, om door de te vreezene rampen nie't te worden nedero-e-drukt, met, namelyk, door die donkere wolken liet helder licht van bet hooge Godsbestuur te zien; ons zelven met de herdenking der oude dagen tegen de toekomst te bemoedigen ; aan de beloften van God, dié in onzen Bybel vervat zyn, te gelooven, en alzoo van den eenen kant de voordeelen, die wy, vooral, in dit ons geliefd en gezegend Vaderland hebben, dankbaar genietende, echter van den anderen kant ons te wapenen, om in dagen van rampspoed, ons geluk en tevredenheid op betere en onwankelbare grondslagen te kunnen gevestio-d zien. ° ° Gelukkig! ja, driewerf gelukkig mogen wy ons dan Aanspraak door den Hoop Edel beschouwen, met in het bezit te zyn der Goddelyke Openbaring, die wys maakt tot zaligheid ! Maar hoe dringend is dan ook daarby de behoefte, M. veld niet zelden boven bet goede de overhand scbynt te hebben : hoe ligt zyn dan onze voeten genegen, om uitte wyken, en onze tongen om te zeggen: Hoe, zoude het God weten, en zou er wetenschap zyn by den Allerhoogste ! Maar wy danken U ! Gy hebt ons in Uw Woord een heiligdom geopenbaard, om in te gaan, en op het einde van alle dingen te letten ! Help ons, bidden wy U! Hemelsche Vader! om van dat Woord bestendig een heilzaam gebruik te maken ; leer ons daarby, Uwer daden te gedenken, en Uwe wonderen van oudsher; dan zullen wy uit het verledene den moed ontleencn, om do toekomst rustig en met vertrouwen tegen te gaan; dan zullen wy, door Uwen Geest geleid, mogen ervaren, dat, by alles wat vergaat en ons ontvalt, Gy de rotssteen zyt van ons hart, en ons deel in eeuwigheid, en wy zullen getroost kunnen worden met de bewustheid, dat noch dood, noch leven, noch engelen, noch overheden en magten, noch tegenwoordige, noch toekomende dingen, ons zullen kunnen scheiden van de liefde Gods, welke is in Christus Jezus, onzen Heer! Help ons, Hemelsche Vader! in onze pogingen, en in de vervulling onzer wenschen, om Uwe heilige Openbaring aan alle menschen mede te deelen, en het gebruik derzelve in ons Vaderland, en onder alle volkeren der aarde aan te moedigen, opdat het getal dergenen, die God vreezen en geregtigbeid werken, gedurig moge toenemen, en velen den Goddelyken schat en troost des Evangelies van Jezus Christus, Uwen Zoon, onder voor-en tegenspoed, en inleven en in sterven mogen deelachtig worden ! Wy danken U, goedertieren God! dat wy heden, te dezer plaatse, in rust mogen tezamen zyn, om den voortgang onzer pogingen te gedenken, aan elkander te vermelden, en te beraadslagen over hetgeen verder door ons, ter bereiking van ons 'heilzaam doel zoude kunnen gedaan worden. Zegen Gy ons werk. Dat eendragt, yver en bedachtzaamheid ons mogen bezielen, en onze verrigtingen vooral de biyken mogen dragen, dat de liefde Gods in onze harten is uitgestort door c'en Heiligen Geest, Amen \ DE KRACHT VAN HET GEWETEN,* (Uit liet Engelsch.) Na eeltige jaren inde zeedienst geweest te zyn, verhaalt een-Fransch officier, keerde ik naar Frankryk terug, eu ontmoette by mvne landing te Marseilles den dierbaarsten vriend myner jeugd, Mereourt geheeton, die wegens eene longkwaal genoodzaakt was de gematigde lucht van Provence te beproeven. Na de eerste pligtplegiog, welke aan mynezyde hartelyker was dan aan de zyne, besloten vvy gezamelyk naar Amiens, onze geboortestad, te reizen. Mereourt had zich tot de regtsgeleerde studie bepaald, en waste dier tyd regter in het Crimineel Ce cgtsliof te Amiens. Zyne oploopendo gemoedsgesteldheid, het ge\olg van ongezondheid, en de gewoonte om misdadigers te oordeelen, bad aan zyne manieren en uitspraak zulk eene stuurschheid en bitterheid gegeven, welke hem niet zeer innemend maakten : en hoewel hy van natuur goedaardig en mensehlievend was, konde men cebter duidelyk bespeuren, dat by voor zyne medemenschen over bet algemeen weinig over had. Ik brandde van verlangen om nog eens inden boezem myner familie te zyn. Daar wy voor onze reis weinig toestel te maken hadden, waren wy weldra inde diligence gezeten. Naby de deur van eene herberg hielden wy stil cm te ontbyten. Ik zag een sehoone jongen, van dertien of veertien jaren oud, opeen steenen bark zitten: by was tamclyk wel gekleed, maar zyne met stof bedekte kleederen, zyn bezweet aangezigt, zyn vermoeid voorkomen, en een kleine bundel naast hem iiggende, droegen duidelyke blyken, dat by zeer ver moest gewandeld hebben. ‘Waar komt gy vandaan, myn jonge vriend V zeide ik tot hem. ‘Van Orange, mynheer!’ ‘En hebt gy den geheelen weg te voet afgelegdV ‘Niet geheel, mynheer! ik werd nu en dan opgenomen.’ ‘Arme jongen! Wat verpligt u, die nog zoo jong zyt, om op deze wyze te reizen V ‘ Ach! mynheer, een oom, die aangenomen had, om voor my te zorgen, beeft my eensklaps weggezonden ; en ik ga terug r.aar Amiens, naar mvne moeder.’ ‘ Naar Amiens!’ herhaalde ik met verbazing. Deze omstandigheid, en bet belang, hetwelk het teeder voorkomen en de aangename gelaatstrekken van dien jongen by my verwekten, gal my * (Cliristnnis Tales, 1825.) De kracht van het geweten een denkbeeld in, hetwelk ik dadelvk uitvoerde. Nadat ik hem inde keuken had gebragt, en hem een ontbyt had laten geven, riep ik den koetsier ter zyde en bedong met hem, om, voor eene geringe som, dien jongen eene plaats inde diligence te geven. Naauwelyks had Mercourt myn’ kleinen protégé gade geslagen, of hy keek hem met zulk een scherp gezigt aan, als waarmede hy meende het kvvaad inde diepsie schuilhoeken van de ziel eens schuldigen persoons te kunnen ontdekken. De kracht van het geweten. Ik werd aangenaam verrast door den jongeling, dien ik op den weg van Marseilies had opgenomen, als zynen boekhouder by hem te zien. De Heer Durand, dien ik van het voorgevallene niets had gezegd, prees den yver,de kunde en vooral deeerlykheid van den jongen Brument. Ik was zeer verheugd, en droeg zorg om myne kennis aan George niet te laten blyken, uit vrees van zyn gevoel te zullen kwetsen door eene .herinneiing aan zulk eene onaangename ontmoeting. Ik diende myn vaderland weder eenige jaren, en bezocht, na een kort verlof, Amiens weder. Op den eersten morgen van myne aankomst verzocht Mercourt my, om hem naar de regtszaal te vergezellen, alwaar eene belangryke criminele zaak onderzocht stond te worden. ‘Het is de zaak vaneen jongeling,’ zeide by, ‘die van lalsiteit hesehuldigd wordt, dezelve heeft eene groote opspraak in de stad gemaakt.’ Toen wy de zaal bereikten, vonden wy dezelve verbazend opgepropt: maar op last van Mercourt wees eender bedienden my eene plaats aan naby den beschuldigde. Naauwelyks was ik gezeten of de beschuldigde werd binnen gebragt: een ieders oog was op hem gevestigd. Ik zal de verbazing en smart niet beschryven, welke ik gevoelde, toen ik George Brument deze ongelukkige plaats zag innemen. De voorspelling van mynen vriend kwam my nu voor den geest. ‘ Goede God!’ dacht ik, ‘ staat die voorspelling bewaarheid te worden'?’ Ik konde myne oogen van dien ongelukkigen jongeling niet afwenden. Hy scheen standvastig en gelaten, maar was zeer vermagerd ; zyne oogen waren ingevallen en zyne wangen bleek. Hy hield zyn hoofd ter neer geslagen: maar toen hy zyn hoofd oprigtte om de eerste vraag aan hem gedaan te beantwoorden, scheen hy verslagen op het zien van Mercourt als zynen regter. Elk lid aan zyn hgchaam beefde, de doodsbleeke kleur kwam op zyn gelaat, en zoo bleef hy gedurende de gebeele teregtstelling. Eindelyk werd hy, na een lang pleidooi, vrygesproken w'egens gebrek aan voldoende bewyzen, en op grond van zyn vorig onberispelyk gedrag. Deze uitspraak, welke de beschuldigde zonder het minste teeken van be-Dngstelling aanhoorde, vervulde my met innige blydsehap. Ik sprong van myne zitplaats en haastte my om de hand van George te vatten, die kouder was dan ys. ‘Jongeling ! gy zyt vrygesproken: de Raad heeft u onschuldig bevon- De kracht van het geweten. den!’ riep ik, vol vreugde uit. ‘ Maar, zal de wereld immer gelooven, dat ik onschuldig benT antwoordde hy my. ‘ Tvvyfel er niet aan : de wereld zal trachten om ute vergoeden voor uw onverdiend lyden.’ Een diepe zucht was zyn eenig antwoord. Kort na deze gebeurtenis stierf zyn oom, en liet hem zyn geheel vermogen na. Hy begon nu eene affaire voor zyne eigene rekening. Al zyne ondernemingen werden met het schoonste gevolg bekroond: en terwyl ik op de zeeen kruiste, verzamelde hy zich grooten rykdom, werd de echtgenoot van eene aanvallige vrouw eri vader van drie kinderen, die de schoonste vooruitzigten beloofden. Maar ofschoon hy alles het zyne noemde, hetwelk in staat was hem op deze wereld gelukkig te maken, scheen hy echter gedurig door droefgeestigheid ter neer gedrukt te worden. By het sluiten van den vrede, begaf ik mv ter woon te Amiens: maar, inden zielenstaat, waarin Brurnent toen nas, vermydde ik zyn gezelschap, en bezocht hem nimmer. Op zekeren dag liet hy my verzoeken by hem te komen. Ik ging en vond hem op zyn sterfbed. Hoewel niet oud, werd hy een slagtoffer van eene uitterende ziekte, de oorzaak waarvan met moeyelyk op te sporen is. ‘1 k behoef u niet te zeggen,’ voegde hy my toe, toen ik zyn bed naderde, * dat ik de arme jongeling ben, dien gy eenige jaren geleden zoo vele weldaden hebt bewezen. Ik wist, dat gy my weer zoudt kennen. Ik gevoel, dat ik sterven moet, en heb om u gezonden, om myn hart te ontlasten van eenen last welke het ter neder drukt. Gy vondt my by den Heer Durand, die my uit mvnen armoedigen toestand redde, en wiens weldadigheid te rnywaarts, zoowel als zyn vertrouwen, onbepaald was. Gy zaagt my naderhand beschuldigd van eene schrikkelyke misdaad en teregt gesteld door den ernsligen Mercourt. Hv kende my niet meer, maar ik had zyne gelaatstrekken niet vergeten, en van het oogenblik, dat ik hem zag, rolde zyne verschrikkelyke voorspelling als een donderslag in myne ooren, en schenen in vurige letters geschreven te zyn, wervvaarts ik myne oogen ook heen wendde. Toen ik werd vrygesproken, vvendet gy alle pogingen aan om my te redden van de verslagenheid, welke gy toeschreeft aan den ramp, veroorzaakt door zulk eene vuilaardige aantyging van myn karakter. Maar weet, mynheer, dat, ofschoon myne regters my hebben vrygesproken, ik werke- De kracht van het geweien. ]yk schuldig was, en Mercourt heeft wysselyk voorzegd. Na myne vryspraak, toen ik de gelukwenschingen mvner vrienden ontving, en myne oude moeder my aan haar hart drukte, en den hemel dankte, dat haar zoon onschuldig was, toen verbeeldde ik my opregt, dat, wanneer ik den weg der deugd zoude bewandelen, ik nog genoegelyke dagen zoude slyten ; maarde goddelyke regtvaardigheid heeft voor my eene zonderlinge straf bewaard. Myne weldoeners, en onder deze de man, die my als zyn eio-en zoon heeft behandeld, en dus een adder in zyn’ boezem had gekoesterd, kwam my verschooning verzoeken en drong op myne vriendschap aan. De smart, welke ik op dat oogenbhk ontwaarde, ging de ysselykheden van de wreedste pyniging te boven, en benam voor altyd mynen moed. Sedertdien tyd heeft de Voorzienigheid myn schuldig hoofd met zegeningen overladen: maar al hetgeen eenen anderen gelukkig zoude hebben gemaakt, strekte slechts om my ellendiger te maken. De liefkozingen van myne vrouw en kinderen verdubbelden myne wanhoop, door my meer aan myne misdaad te herinneren : en het woord roover scheen mv in het gezigt te staren by het aanraken van eiken bankbrief of wissel. De heer Durand, die door eene omkeering van het fortuin, arm is geworden, verkeert in eenen staat zeer verschillend van dien, welken hy weleer genoot: ik heb hem tot heden in het geheim onderhouden. Neem deze papieren ; derzelver waarde staat byna gelyk met hetgeen ik hem heb ontvreemd ; stel dezelve hem ter hand, maar laat hem niet weten van wien zy komen ! Uit liefde voor myne kinderen, zoude ik niet zien dat myne nagedachtenis met schande gebrandmerkt wordt. Ik beloofde den ongelukkige Brument, dat ik zyn last zoude volbrengen. Hy overleed binnen weinige dagen, en werd met eene statie overeenkomstig aan zyn vermogen begraven. Zyn lyk werd door vele vrienden gevolgd, vergezeld van menig een traan van dankbaarheid—-want edelmoedige gevoelens waren in zyn hart vereenigd met die misdadige overhelling, welke hem tot eene misdadige handeling vervoerde. Hy was beleefd, medelydend, en menschhevend : maar, zonder voldoening en zelf beheersching zyn de lieftalligste deugden niet bestand in het uur van beproeving. DAGVERHAAL VAN DEN WEL-EDE LE N HEEII JAN VAN RIEBEEK. C Vervolg' van bladzijde 192, Deel XIII.) Vit. Oct 16)7.—’s Morgens lieflyk stil weer als vooren, hebben de vooiz, Saldanhars haere 6 beesten laten aen't Fort halen, endaerv .n 3 aen ons veihandelt, namentlyk 2 Uoeyen en 1 redelyken grooten, maar vry mag-ren os, synde d’ andere drie redelyke calven, diese niet verhandelen willen, maar beloofden met veel beesten over 6 a 7 dagen, als de maan nieuw geworden was, wederom te komen, tegen welke tyd ook nader tydinge en ’t succes van onse land reysers tegemoet sien Den Commandeur desen dag soo wat besteedemie met deese verhaelde Saldanhaers te tracteren en na verschyden saeken te ondervrag n en vernemen, door hulp? van seeker meysjen by ons gein.emt Eva, out omtrent 15 a 16 jaeren, en van den beginne by des Commandeurs vrouw aangehouden: mitsgaders nu vast hier blyvende en fray Duyts beginnende te leeren spreuken, soo zyn wy soo veel te verstaan gekomen, datter een scdver groot Heer Keyserof K ning soude weven, die Regeerder en Heer overal deese Caepse volkeren soude syn, by haer genaemt Choboua, seer verre te landwaert inwoonende, en reyk van goudt wesende, datse chory noemen en uyt sant soude gehaelt worden, mitsgaders ook wi ten te munten en te snyden op de penningen, deese wel soo groot en grooter als palmen vsn handen souden maken, en seer begerig syn rra rood coper en rode coraeltjes, hebben ook groote hnysen van steeuen en balken, sayende meede witte rvs en plantende veelderley aertvrugtin, item orde dragende elederen over ’t lyf, en spreekende een ander tael als deese die na de Caep toe wonen ende sonityds hier omtrent komen, welke alle onderdanen ofte ten minsten tributarissen souden syn van desen Chobona, en generalyk by ons gekent worden onder den naem van Saldanhaers en by deese natie Quena, als vaneen spraek en kleding wesende, over welke desui Chobona een veltheir soude hebben om deselve onder devotie te houden, ten eynde Chobona altyd voor haer oppe.heer erkent blyve en d’ afvallige met oorloog gestraft worden, wesende desen veltheir meede volk als de Sald. nhaers, soo van habyt als spraek, en genaemt Kochoqua, bestaende in 2 magtige heyrlegers ofte troupen, wacr van de 2de genaemt is Gorona, te samen geduurigniet anders voerende als krygh en oorloge tegen de afvallige, ten eynde voorz. Den Commandeur versogt instanlelyk dat hy syn vrouw ofte ten minsten yts van haer ciraeleens wilde hier brengen, waar op de,,si-lven antwoorde (ialse niet soude kunnen gaen, was niet gewe-t als thuys to Dagverh. van den Wel-Ed. Hr. Jan avn Riebeek. blyven sitten, en haer te laten dienen door veele andere jonge vrouwen, sulx dat haer voeten souden seer doen. Item wierd gepresenteerd haer met een fraye wagen de laten halen, maar ’t mogte al meede niet weesen, sy soude haer doot schrikken alsse de Duytsmannen sag. Den Commandeur presenteerde selfs meede te gaan, dat mogte'ook al niet helpen. Ende alsoo hy seyde morgen te willen weder na huys keeren, vraegde den Commandeur of hy eenige van de oase geliefden meede te hebben tot desselfs bewaringe voor syn vyanden, ofte wel om met hem te reysen na den Chobona of eenig and- r volk af te nodigen met haer bestiael &ca. Hy ante. oorde neen, want soo haest als d' andre troupen (syne vrienden) vernamen, dat hy Duytsen by hem had, souddn altemalen’t land in weg vlugtenen haer beesten doot dryven, alsoo sy wel van ons horen spreeken, maar van onse goetaardigheid nog soo vasten geloove niet en hadden als hy die nu de 2de maal was by ons geweest, vermits Herry en ( aepman van ons volk niet anders als alle quaedt daerse quamen waren divulgeerende. maar hy «ilde maeken met alle zyne vrienden af te komen en haer alsoo in tyd en wyle aen ons te wennen, na ’t welke hy dan wel eens met ymanden van ons volk ’t land in na den Chobona wilde reysen. Desen Capitain woonende om de Oost was van de Chaynunquas, alsoo met al zyn onderhorig volk ofte troup genaamt na haren oppersten Chaynunqua, heel ryk van beestiaal en onderdaen van den Chobona, gelyk ook waren alle de navolgende, dog eenige wat stribbelig en rebeiligh, te weeteu Charingurina, die voor ons volk als op den 29 verhaelt gevlugt waren, en naderhand weder bygekomtnzyn, mitsgaders jegenswoordig handel dryven als op dato vooiz. ten deele hier meede conform genoteert. Synde maar redelyk onderdanig den Chobona, en oorlog voerende tegen boven genoemden Chaynunqua, i m eenige particuliere queslien onder haer, gelyk in Europa met sommige vorsten onder keyser en koningh of potentaet ook wel geschiet, dog seyde hy waren zy tegenwoordig alle metten anderen verdingen, datse malkander ongemolesteerd gouden laten tot elk na zyn genoegen dit saysoen met ons haer handel gouden gedreeven hebben, maar langer niet, soo en soude ook niemant onder haer eenige troupen molesteeren, daer sy vernamen dat eenige Hollanders by waren, ten eynde deselve geen schade of hinder aengedaan wierde, of waren d’ andre verbonden die schade met alle doenlyke middelen rigorieuslyk te wreeken, gelyk r de eenigs nts schynt te blyken, vermits haer vegten heeft opgehouden vran den tyd dat d’onse by deese bovengengenoemde Charingurinas syn gekomen en in onderhandelinge geraékt; egter evenwel mag men wel toesien, en dit nel van deese natie aanhooren, maer niet al te vast gelooven, om sig niet al te bloot le geeven, enz. Kaygunna—groote vriend van Chaynunqua en meede goedwilligh onderd'aen van Chobona boven genoemt, mitsgaders heel ryk van besiiael en ook meest om d’Oost sig onthoudende. Hancumqna—idem om de Oost, groot en ryk van volk en vee, mitsgaders een van de prinsipaelste Oversten ofte Capiteyns des Chobonh. Charigruqua en Kaingüqua—groote ryke troupen, insgelyks om de Oost en goetwillige onderdanen en vrienden van Chobona. Namana—om de Noord, meede hed ryk en haer in Chobonas gunst houdende. Oengayqua—tusschen Oost en Nooit sig onthoudende, mitsgaders heel magtig en ryk, en daeromme niet willende Chobona erkennen, sulx Dagverh. van den Wcl-Ed. Hr. Jan van Rieheek den voornoemden veltheer Koclioqua met deesen veel te doen, en doorgaens tegens te oorlogen heeft, zynde als voorz. deszelfs vocatie die rebelleeren datelyk te beoorlogen, om weder tot gehoorsaemheid te brengen en te houden, dog schynt dat deseu Oengayqua weynig op d’ een of d’ ander is passende. Thorachouqua—is den troup die verleeden jaar der vryluyden tabak van ’t velt genomen hadden, meede stribbelig en seer vyandig tegen Chobona: maar wort vermits syn cleyne magt (likwils tot gehoorsaemheid gebragt, en gestraft; egter kan hy niet nalaten telkens weder aftevallen, wa. romme ook veel hier omtrent by Herry en Caepman sig is onthoudende. Goringayeona, Caepmans trop, Choeringaina, is Herry en al de ffaternians, allemalen met haren aanhang rebellen en bandieten van Cho* bona, maar vermits den Kochoqua soo veel aen evengenoemden Oengayqua en sommige andere te doen heeft, soo en worden deese hieromtrent (ver van haer af woonende en van w.-ynig magt of rykdom wesende) gansch niet gemoeyd, anders als datse van de r oornoemde andere troupen, die hier somtyds en tegenwoordig beginnen af te komen, in hare holen gejaegt worden, dog hadden haer nu met deselve weten te vereenigen uyt consideratie van ons, als menende desen bovengenoemden Capitain van Chaynouqua ons daer meede vriendschap geschieden &ca. Soanqua—syn struykrovers: niemand onderdanig als ’t gewelt van pyl en hassegayen, daarse haer principael op verlaten en veel luyden verradelyk haer bestiael en vrouwen ontroofden, welke vrouwen rovinge ofte wegneminge inden oorloogh onder alle deese volkeren seer in swang gaet, en den gtootsten ofte principaelsterr buyt schynt te weesen, roemende elk daer op even seer, d’ eene dat dus veel en d’ ander dat soo veel vrouwen van zyn weder partye heeft bekomen ; schynt haer te doen te weesen om de aanteelt van volk tot vergrotinge harer troupen, synde ook de vrouw van deesen dikmaal genoemden Chaynouqua geen inboorling der Choboners; maar is door Chobona deeser volkeren afgenomen en in liuys als kint, vermits een groote dame was, opgebragt, en aen hem ten vrouwe gegeven, dat extraordinaire schynt g’extimeert te worden, en teyken van groot gunstigheid te weesen, die een vrouw uyt den Chobonas huys krygt, en waarmeede hy deese troupen weet aan sig te verbinden. X November l 657.—Mottig weer en ’t lugtjen Westelyk, gister uyt voorz. Capiteyn hebbende verstaan, datter gout in Chobonas land soude vallen, lielen hem ook diamanten, paarlen en goude kettirigskens sien, ’t welk hy behalven de diamanten altemalen kenden (sulks nog nooyt aen ander Hottentoos vernomen hebben) en seyde datsyn vrouw van paerlen en goude ciragien overvloedig versien was, maar dewyle hy’tselve niet euagteden, had sy het by den Chobona gelaten, hebbende eenelyk maar weynige aan de ooren en vingers, welken Chobona hem met de vrouiv alles hadde willen meede geeven,benefiens veel gout: maar vermits het niet kenden, als nu dat hy het by ons sagli, had het niet begeert en gesegt wat daer meede doen soude, vragende, ja ons schier willende opdringen dat wy namentlyk ’t gout en paerlen nergens anders oosten vandaan hebben als uyt Chobonas land, daar voor deesen eens Engelsen aan de zeekant waren geweest, die veel volk van de strant gerooft en meede genomen hadden, ende wanneer wy daar quamen soude denselven meenen wy ’t selve volk waaren, wilde daeromme de Hollanders eerst allomme bekend maaken en dan met imaudt van de onse w'el eens meede na boven reysen ; of dit alles nu soo is en uyt vallen sal, moet in tyd en Dagverk. van den Wel Ed. Tlr.Jan van Riebeak. wylen door nader ondersoek ervaren wanden, ende omme desen persoon temeer aan d’E. Comp. te verbin len en animeeren. is den selven al wit rykelyk beschonken niet alleen met tabak en cooper: maar ook met eenige france versilverde en vergulde kettings'>ens, we.dende ook gepresenteerd eenige fauce paeilen, die hy voor fyn aansagh, en andre fraye versierselen voor handen, halsen en hoof ofte carcanten: maar wilde daar niet van hebben, alsoo sèyde syn vrouw dat in grooten overvloet had en daaromme niet aermeemen soude; wy sogien ’t heni evenwel te doen voor syn vrouw accepteren : maar hoe wy het hem meer op drongen, hoe hy ’t harder excuseerden, will nde eenlyk voor zyn kinderen maar aénnemen, de bovengenoemde versilverde kettingskens (met de Pari onder andre krameryen anno passo. bekomen) dat zyn vrouw wat nieuws soude schynpn. Waar meede deriselven dan voor den middag is vertrocken en door den Commandeur een goet stuk weegs uytgeleydt: begeerende niet dat verder met hem gaan soude, sulx den selven voort3 na ’t bos en koornlanden ging, van daar tegen den avond weder thuys quam en tydinge kreeg dat gemelden Capitdn tot Ilerry onder de Lupaerts Bergli, om'rent 3£ uur gaens van hier gelogeert was, en voorz. 3 jonge beestjes aen denselven voor kooper verhandelt had, waar aen blykt dat desen Herry ’t beste al soekt en fray weet aen hem te halen &ca. onder wat decksel, is qualyk te raden : maarte gissen dat hy deselve apparent ’t een of ’t ander is wys makende, en dat syluyden sonder hem geen acces by ons souden hebben, dog sullen dat in tyd en wyle wel anders ondervinden. Den 2 dito.—’s Morgens vuyl regenagtig weer en wind werd een schip onder wal vernomen, dat nog voor den riiiddagh fray ter rheede quam, weesende de Walvis, daar op weesende Schipper Harent Ham, en de Onderkoopman Jacob Jans Poel, voor de Camer Delft, uyt Vlie geseylt den 27 Juny passato met 340 gegagieerde coppen, waarvan vyff soo verongelukte als van siekte overleeden waren, liebbe nergens aangeweest: m <ar op omtrent 17 graden ontmoet’t schip St. Pieter, uyt de Bocht van Gunea comende met Slaven, en daer meede tendeerende na Rio de Plate, welke aen Annabon had wesen ververssen, des van deselve goet deel verversinge was meede gedeylt: Mit gaders ook overgegeven 5 planties van annanassen, nevens eenige appel ende ander corlen, om hier te brengen en planten, liet volk van dit schip de Walvis was meest al te malen nog fris, en maar S of 10, die wat schui.buyk onder de leeden begonnen te krygen, voor alle welke ten eersten thuynvrugten in abondantie werd aen boort geschikt. Nieuwe Maan, den 5 dito.—Fray lieflyk weer, ende quamen onse land reysers (op den 19 des verleeden maants October uyt gegaan) ’s namiddags altemalen in gesontheid weder omthuys, niet meer hebbende als 7 koeyen, 3 calven, en 41 schapen, diese meede bragten met rapport dat niet verder als tot tegen seekere groote wyde revier (styff 7£ myl van 2 duysent roeden regt N, Oost of en aen van hier) hadden kunnen komen, over welke de regte Saldanliars nog eerst te vinden waren : mitsgaders door syn diepte en sterke afwateringe Nooit waarts niet mogelyk nog te passeren als tegen ’t midden van de drooge tyd, als wanneer volgens berigt der Hottentoos alle de principaelste Saldanhars dacr omtrent synde om ’t waters halven souden by komen, vermits als dan nergens anders water en weyde genoeg voor liaer bestiael te bekooinen was als op deese plaetse, daer seer schoone weylanden waren, sulx dat d’ onse tot de regte Saldanhars, nog deselve over die revier tot d’ onse met haer beesten niet costen komen, ende de geene welke aan desc syde Dagverh. van den Wel-Ed. Ilr. Jan van Riebeek. Jagen (synde de Choragrouquas welke de tabak als vooren meer geseyt gestolen hadden, en ons volk digt by gelegert waren : mitsgaders de Charingurinas, daer d' on?e verhaelde bestiael afgehandelt hadden) met meer van ’t haere verruylen, seggende (als Caapmans deuntjens altyd lnyd) datter afleven moesten en daarom niet meer missen costen, als by de aantykeninge daer van dagelyks by d’ onse gehouden nader te sien, en daaroinme hier onder g’insereert is ; luydende als te weeten : In ’t Land aan de Caap de Boa Esperance. Ben 19, October.—Omtrent des avonds, synde regenagtig weer, syn wy met ons 15 personen, namenllyk, 8 vryeluyden en 7 Comp. dienaë* Len, met nejien draegossen ende 3 van de vertrouwste Hottentoos, van t f‘>rt de Goede Hoope vertrokken, dog met groote mooyte, alsoo de beesten het dragen nog niet gewent waren, aer» Jan Reyniersz vryburgers huys gekomen zynde, al waar wy vernagten om des morgens met het cileken van den dag ons reys te vervorderen. Den 20 dito. s Morgens heel vroeg moy lieflyk weer, ons tot reyse vaerdig maakende, dog veel sporling met de beesten hebbende, door de ongewoonte, dat in het gaenvry beterde, onse wegh neemende over de Soute en Verse Revieren dwars over de vlacte, Oost aen tot ter syde de staert van de Lupaerts Bergh, daar ineen doorn bosje vernagten en de meede genomen Hottentoos van ons wilde schyden, seggende na huys te gaan, maar weynig daer na weder quamen. Op den middag ontmoete wy eenige Hottentoos, de welke ons wilde wys make dat de regte weg na de Saldanhars niet namen, maar dat wy ter syden de Soutpannen soude heenen gaen, daer ons niet veel aangelegen lielen, want wy vermoedende waareo dat sy ons sogten by Herry, Caepman, ofte eenige andere Hottentoos te brengen, en dierhalven voor best oordeelde die weg soo veel als doenlyk te myden en onse cours le houden, hebben omtrent by gissinge gegaeu 5 mjlen Oost aen.* Sondag, den 21 dito. Moy lieflyk stil sonneschyn weer, van voorhaelde plaats weder vertreckende, en on e reyse vervorderende namen onse weg N. O. aen langs de staert van de Lupaerts Merg, onderwegen ontmoetende drie Hottentoos, die (na dat liaer gevraegt was waar Herry, ( aapman &ca. en Saldanhars lagen) ons tot antwoord gaven, dat sy van Herry, (.aapman ftca. Dagverh. van den Wel-Ed. Hr. Jan van Riebeef*. Revier, al waar ons ter neder sloegen en den nagt verbleeven, Pas seerende des middags de clooff leggende tusscben den Diamant en Peerlberg, en aan d’ andere zyde de Clapmusberg, synde een deel goet beqnaem dog meest al schraal en sandigh landt, Den 23 dito—Droog weer met betogen lugt, otfs weg boven langs de voorz. Diamant en Peerlberg ter syde de voorz. reviere nemende, uyt de welke by ons volk eenige vis gevangen en genoemt w'ierdt Barnier, synde goet van smaak, dog wat graetagtig gelyk de Hollandsche snoek ; in ’t inarcheeren sagen eenige spooren van paerden, mitsgaders deszelfs vuyligheid op diverse plaetse leggen, dat ook van luyden daer goede kennisse af hebbende geconfirmeert wierd, en dierhalven daer wel omtrent onthouden, synde hier schoon bouland, mitsgaders ook goede weyde langs de reviere. Op den middag de wint uytten westen, begon wat te redenen en dicrbalven genootsaakt onder ’t geboomte en inde houte goede plaetse te Boeken, hebbende niet meer als 4 mylen g'advanceert. Den 24 dito.—Nog al betrocken lucht met weynig regeri, soo als wry ons stonde gereet te maken om te vertrekke, hoorden een schot vaneen canon schieten, presumeerende’t selve inde Tafel Bay te weesen, sagen ook eenige Zeekoeyen inde voorz. Riviere. Op den middag begondt uytten Z. Z. O. te wayen, dat den regen wat deede ophouden, synde hier geen valwinden gelyk aan ’t Fort subject; ■6 mylen N. ten westen over schrale sandige grond, met steentjes ge* mengt en op sommige plaetse clipagtig landt, gemarcheerd : in dien nagt hoorden veel Zeekoeyen omtrent ons. Den 25 dito.—Regenagtig weer, de wind uytten Z. O. namen onsen weg N. N. W. aen, in ’t marcheeren rencontreerden ons een Renochcros, die regt op ons aenquam en midden door onse beesten heen liep, sonder schade aen deselve te doen; weinig daar na quamen ineen schoone Vally omtrent een nur gaans langh, daar soo scboonen gras stond om te hoyen als in ’t Vaderlaud soude kunnen gevonden worden, daar wy vertoefde tot den regen ophout. ’s Middags W. Z, West aangaande dooreen hooge klooff, inde welke van verre een Hottentoos leeger sagen, daar ons coers na, toe stelde en tegen son ondergangh op een quartiers uurs by quamen. en bleeven leggen. Eenige Hottenioos by ons komeude, verstonde dit het volkjen was die de tabak aen ’t Ronde Bosjen gestolen hadden, van de welke partye melk voor ons volk ruylde. tie was, en quamen dit volkjen met een creupelen os aen ons crael om te verruylen, die niet wiide hebben maar met deselve weder weg gaen. Den 27 ilito.—Moy stil warm sonne schyu weer, ruylde van de Saldan' hars 2 koebeesten, en een kleyn schaepjen, seggende morgen met meer te sullen komen ; gaven voor d’ eene 4 plaeten en d’ ander 3, met een stock dik coper draet. So7idag, den 28 dito.—Weer als boven; des morgens sonden twee Nederlanders en 2 Hottentoos uyt, om te verneemen of de Saldanhars niet wilde afkomen; item wat coers wy daer na toe soude moeten neemen, als meede te sieu ende vernemen of er ook water en weyde voor de heeste genoeg te krygen soude weesen ; ondertusschen wy hier met passientie haer afkomstete gemoet siende, kregen tydinge dat déselve met een goet gestal schapen afquamen, waarvan 22 stux is geruylt geworden, belovende nog meer te brengen. ÓmtrentUvee uuren na son ondergang quamen de Voorz. uytgezondfen personen weder, rapportëerende dat de Saldanhars belooft hadden morgen vroeg met haar crael en beesten tot ons afkoomen, radende ons (alsoo daar sy lagen g.tas nog vers water te krygen was) dat wy souden blyven leggen, &c. onderweegen verlaten hebbende 4 Hottentoos van dat kraal, die met 8 schapen, alsoo ’t donker geworden was, niet kondé voortgeraeken, maar genoodsaakt waren onderweegen goet plaatste soeken en den dag te verbeyden, die morgen staan te verwagten, seggende ook dat met 20 beesten en partye schapen nog snllen volgen ; wat daar van is sal den tyd leeren. Den 29 dito.—Moy weer als vooren, quamen de voorz. Saldanhars met de schapen aan ons die alle van haergeruylt worden, belöovende als voren, dat meer beesten soude brengen, dat met passientie moet verwast worden, ende daarom alhier nog wat moeten vertoeven, alsoo de selve alle dagen óp ons afkoomen, ende niet me-r als 6 mylen van hier leggen ; dog alsoo eénige van de vryelnyden seggen wat dat hier te pannekoeken had: soo is voorgenomen morgen vroegh te vertrekken ende haar (alsoo niet weeten waar sy tegenwoordig leggen, maar verseekering genoeg hebben van haer afkomste) tegemoet te trekken. Item ook de geruylde koebeesten en schapen met 2 Hollanders en 2 Hottentoos na ’t Fort te senden, om geen belet op de wegh te causeeren. Dasverh. van den Wel-Ed. Hr. Jan van ÏUebeek. Den 30 dito. --’s Morgens heel mistig weer, dat op den dag weder opclaerde, sónden weder 3 Hollanders na de voorz. Negery met wynig koper en tabak, bevelende haar dat twee daar soo lange soude blyven en sien (soo ’t mogelyk was) haar af te lokken, mitsgaders den derde met rapport herwaerds te senden, om van alles onderrigtinge te hebben. Op den middag quanten weder vier van de Saldanhars met 4 koeyer*, 2 cal ven en 3 schapen, die van haar gehandelt worde, ende quant omtrent den avondt een van ons nytgesonden volk wederom, seggende dat des Capitains vrouw siek geworden was, en daarom niet conde afcomen, maar dat morgen met de twee daargebleeven Nederlanders (meede brengende soo veel vee als sy nog soude weeten verhandelen) tot ons soude afcomen. Den 31 d/fo.-r-Betogen lugt en op den dagh heet weer, quanten de voorz. persoonen, die gisteren na de Saldanhars gesonden en gebleven waren, mejde brengende 1 koe en 1 kalf met 4 schapen, die voor ’t meede gegeven coper geruylt hadde, rapporterende dat de selve niet van sins waren meer beesten te verhandelen, des van meeninge sy selfs nog. een togt derwaerts te doen met 2 ossen geladen met coper ende tabak, &c. om te sien oflf haar niet bewegen conde om nog eenigh beestiael te verhandelen. Met ons volk, soo sy seyde, waren meede gekomen 3 Saldanhars, de welke aan de over zyde van de groote Beri»revier lagen, en na de kraal gegaan,daar nog desen avond om eenige tydinge na toegingh, die ons syde dat voorgenomen hadde soo draa ’t water begon te sacken, alsoo do. "Revier vol water was, ende met haar vee niet conde overkoomen, of soude moeten overswemmen; item ook dat gelyk over twee jaaren niet genoeg van kooper versien soude weesen, daar haer ter contrarie verzekering van gedaan wierd, ende gesegt dat sy zoo veel vee niet hadden als wy wel kooper; sy van ons afscheyt nemende, gaven elk een tabakjen, daar meede sy wel vernoegd van ons zyn gescheyden, belovende, soo dra sy thuys komen soude, ’t selve haren Capitain aan te dienen, om gelyk als vooren verhaelt, ’t water wat lager wordende, aan ’t Fort te koomen; waaromme, also onse tyd haest verstreken ende gesien synde dat van de andre craelen niet meer vee te bekoomen is, met ’t overige cooper, tabak, &c. deese togt gedaan wesende metten eersten na ’t Fort te keeren. 1 November.—Betogen lugt met regen, gaven ons ter saeke voorz. op reys, namen onse coers N. W. na dat omtrent 5 mylen waren geadvanceert, en over al dor en sandige gronden met weynig of geen vers water als op eenige plaetse kleyn kuyltjes van de Hottentoos gegraven en ook meest brak, sagen de Negerye daar wy op den namiddag by quamen, die van weynig inpor,tantie bevonden, alsoo 21 soo groote als kleyne huysjes groot was, wy ons op een klèyn heuvelje nederslaende, daar de Capitain by ons dede koomen, en hem afvragende ofï niet eenige koebeesten soude cunnen krygen, die tot antwoord gaf geen vee overig te hebben, dog souden deesen avond d’opperste by een doen vergaderen en haar alle te vragen of van sin waren nog iets te verruylen, dat hem op ’t hoogste gerecommandeerd wierd, met belofte soo hy wilde maeken dat wy 10 koebeesten en 20 schapen kreegen, alsoo even soo veel coper mede genomen had, dat hem dan tot een verreenng soude gegeven worden een dikke stok koper draet met wat tabak, dat beloofde daer soo veel iu te doen als mogelyk was, en morgen voor dagh ten eersten be~ 'jcheytte brengen wat by haer beslooten was, want wy van sin waeren Dagvcrh. van den TVel-Ed. Hr. Jan van Riebeek, als daer niet koude handelen, weder ten eersten te vertrekken, deukende a ese ve dan beeter en korter zoude doen resolveeren tot dert handel. ij* *'•—’s Morgens al voor dag quam den voorsch. Capltein oer, rapporteerende dat geen koebeesten maer4 schaapen hadden om verruilen, die ook, alsoo anders niet konde krygen, voor coper van aer handelende, des ons gereed maakte om te vertrekken, denkende at cleselve als wy op weg waeren noch souden resolveren een ruylinge e doen, maer vonden ons in onse meeninge bedroogen. Des namiddags weder by ons ander volk, dat tot bewaringe van liet resterende coper, tabak, &c. gelaten had, gekomen zynde, verstonde. OVER DE BYZONDERE GEAARDHEID DEK NEDERLANDERS EN DUITSCHERS, OOK BLYKBAAR IN DERZELVER TAAL, KUNSTEN EN LETTEREN ? DOOR N. G. VAN KAMPEN. (Voorgelezen in eenen Letterkundigen Kring.) Facies non omnibus una, Nee diversa tarnen, qualis decel esse sororum. Deze spreuk des Latynsclien dichters is ook op de wydverspreide takken van den aloudeu en lommerryken Germaanschen volks- en taalstam toepasselyk. Van de Moesogothen aan den oever der Zwarte Zee inde vierde eeuw, tot aan de Britsche wateren, en tot in Briltanjes verste koloniën in onze dagen, is deze overeenkomst, ook by de grootste verscheidenheid, onmiskenbaar. Op de volken en op hunne talen is dit merk des Duitschen volkskarakters ingedrukt, maar gewyzigd naar klimaat, omstandigheden en bel rekkingen. By de Moesogothen plooide zich de taal naar de spraak hunner Grieksche beschavers; by de Scandinaxiërs bleef zy zuiver, maar by de Yslanders ruw en hard, gelyk hunne Godsdienst; weeker by de laag' wonende Deenen ; forscher by de Zweden, door de Noormansclie verovering byna ter lielfte verbasterd, en met Fransche woorden vermengd by de Engelschen. Ik spreek niet van de meer zuidelyke talen, waar het Latynsche taalbeginsel het Germaanscke byna geheel verdrongen heeft. Maar thans wilde ik my by die twee zusters bepalen, waar de taal in al hare eigenaardigheid het zuiverst bewaard is gebleven, zoodat de kennis der eene tot het grondig verstaan der andere bykans onmisbaar is, en de Vuilschers onzer dagen ons minder oneere dan zichzelve nadeel doen, door onze taal te verwaarloozen. Doch om de talen, die zich zoo juist en gepast door de namen van Hoog- en Nederduïlsch onderscheiden, in hare eigenaardigheid te vatten, zal het noodig zyn, en dit zal een groot gedeelte van dit vertoog uitmaken, den aard der beide volken te doen kennen. Deze meen ik, dat zich vooral in hunne letterkunde en kuntsbeoefening uitdrukt, die toch, zoo iets, het kenmerk Over de bijzondere geaardheid, enz. 