Waarheid in liefde; een godgeleerd tijdschrift voor beschaafde christenen, 1840, 01-10-1840 
Wat cai/vyn betreft; deze, die de laatste hand aan het groole» werk der reiniging van 's Heeren Gemeente heeft gelegd, is wel is waar niet zoo rein en eenvoudig bij de Evangelieprediking gebleven. Maar vergeten wij ook niet, dat hij de Kerkhervorming niet heeft begonnen, maar voortgezet, en dat zijne werkzaamheid zeer geschikt was, om eene beslaande Evangelische Gemeente te regelen en te ordenen, maar geenszins, om eene Evangelische Gemeente te doen ontslaan (102). Ook was liij niet geheel in slrijil met lutiier en zwisgli. Even nadrukkelijk als zij, stond hij den inhoud des Evangelies voor, Gods genade in jezus Christus, Maar over de bron des Evangelies verschilde hij van hen, zonder het zelf op te merken, geloof ik; want terwijl zwingli en vooral lutiier deze bron in den Bijbel vonden, was voor cai/vyn de Bijbel zelf deze bron. Waarom? Dewijl hij over de bron des Evangelies geen twist meer behoefde te voeren. Zijn werk was hel, niet het -Evangelie te zoeken, maar hel toe te passen op hel leven. Zoo achtte hij minder op dal onderscheid lusschen Bijbel en Evangelie, 'l welk lutiier en melarthon steeds hadden voorgestaan, maar nergens wetenschappelijk ontwikkeld, en 't welk zwingli nog minder had kunnen uiteenzetten. Werpen wij nu eenen blik op de gehecle Kerkhervorming der zestiende eeuw, dan zullen wij haren geest best vatten, door te zeggen, dat reeds degene, die haar hebben voorbereid, hel Evangelie hebben _ willen invoeren; dat dit Evangelie uit de Heilige Schrift door de eerste Hervormers is in het licht gesteld en door den laalstcn op het kerkelijk leven in allerlei opzigt is toegepast. Evangelie-aanprijzing is dus de voorbereiding der Hervorming; Evangelieverkondiging is haar aanvang; Evangelie-toepassing hare voleinding. (102) Het onderscheid tnssehen litiier en calvïn wordt kernachtig opgegeven door hase, Evaiuj, Dogmp. 447: » IS'aar neiging en werkzaamheid daclit lutjier meer aan een vrij verbond ceniger gelijkgezinde harten, terSvijl calyïn de behoefte fn de voorwaarden ecner groote landskerk altijd vast in 't oog hield," Doch hiermede heb ik wel aangewezen, wat in één woord het eigenaardige der Kerkhervorming zij; maar nog niet, welke waarde zij ook nog \oor ons heeft juist daarom, dat zij eene aanprijzing, verkondiging en toepassing des Evangelies geweest is. Dit wensch ik nu nog met weinige woorden op te geven. De Hervorming der Kerk, die in de zestiende eeuw plaats had, dit zien wij gemakkelijk , is niet iels geheel nieuws. Zij was eene herstelling van het Evangelie , 't welk in de Kerk toen wel veel was verduisterd , maar eigenlijk toch altijd door de Kerk was hooggeacht en verkondigd; gelijk reeds daaruit blijkt, dat men juist uittreksels uit de Evangelieën en Epislelen den volke in de kerken voorlas en, waar een betere geest heerschte, uitlegde (103). Het goede, dat er ju de Kerk bestond, bewaren, zuiveren en vermeerderen, dat wilden dus de Hervormers. Doch het zuiveren en reinigen van het bestaande goede, was een wezenlijk en wel het wezenlijkste deel van hun werk. Het Evangelie beleekent hlijde boodschap, en wel met name over jezus chbistus, als Zoon van God en Zaligmaker der menschen, en dus als hoofd zijner Gemeente. Maar 7.00 hadden de Apostelen en de oude Kerk het Evangelie verslaan. In de middeneeuwen werd het niet onderscheiden van de spitsvondige leer der Scholastieke Godgeleerden , en van de overlevering en wetten der Kerk. Doch de Hervormers onderscheidden het Evangelie als Goddelijke aanwijzing van den weg der zaligheid in (103) Boven lil. 684 , 685. curistus , van deze menschelijke uitvindingen oin zelve de zaligheid te verdienen, en stelden zelfs die tegen deze, toen men met dezer gezag hun grootsch werk wilde onderdrukken. Dit is derhalve het oude in hun werk, dat zij hel aloude, nooit geheel vergclene, Evangelie hebben gehandhaafd; dit het nieuwe, dat zy dit Evangelie voor hunne tijdgenoolen op nieuw hebben in het licht gesteld en uitgelegd. Het nu nog, ja ecuwig, blijvende in hun werk is derhalve deze Evangelieprediking; maar niet juist hunne Evangelie-uitlegging. Bij de woorden der Hervormers le zweeren, ware dus geheel tegen hunnen geest, en een misbruik van hun heerlijk werk. Wat zij hebben gedaan, moeten wij ook doen; het Evangelie uitleggen, zij naar hun inzigt en de behoefte van hunnen tijd, wij naar ons (ook door hunnen voorgang verder gevorderd) inzigt en de behoefte Tan onzen lijd. Zóó doen wij hetzelfde als zij; zóó blijven wij in hunnen geest, zóó in dien der Apostelen en van den Heer zelven. Want niet eene eeuwige uitlegging van het Evangelie of leer over hetzelve is ons beloofd; maar een eeuwig Evangelie. Hetzelfde Evangelie, dezelfde boodschap van Gods genade in jezus Christus, hebben zij allen gepredikt en zullen alle leeraars der Gemeente eeuwig moeten prediken; maar elk heeft het gedaan en zal het doen op zijne wijze en naar de behoeften van de verschillende lijden, in welke, en van de verschillende menschen, tot welke zij spreken; dus elk op eene verschillende wijze uitleggen, handhaven en aanbevelen. Wij zien hel reeds, dat ons onderzoek niet alleen een geschiedkundig belang heeft, maar ook voor het godsdienstig leven van de Christelijke Kerk van onze dagen ca volgende tijden van veel belang kan zijn. Wij willen dit meer in bijzonderheden nagaan. 13. Belang voor de bevordering van het echte Christendom, m Dat het van oneindig belang is den Evangelischen oorsprong en aard van onze Kerk regt in het oog te houden, zien wij, behalve in de reeds genoemde regte schatting van de waarde der Kerkhervorming, vooral daarin, dal wij daardoor bewaard worden voor Bijheldienst. Bijbeldienst is eene kwaal van vele Protestanten. Om tegen het gezag van de Roomsche Kerk een ander vast bepaald gezag over te stellen, en een zeker uiterlijk beschreven woord te hebben tegen hel onzeker inwendig licht van Dweepers en Mystieken, zijn de Hervormden er reeds sedert calvyn toe gekomen, den Bijbel le nemen in plaats van Gods woord en Evangelie. En zelfs in hel Lulhersche Kerkgenootschap heeft dit cenigzins plaals gehad, vooral sedert si'eneu , aan wien de geheele Evangelische Kerk zooveel verpligt is, daar hy den Bijbel sleeds aanbeval in plaals van de schriften der Luthersche Godgeleerden , die denzelven hadden verdrongen. Daardoor zijn er velen onder de Protestanten (vooral onder de zoo zeer aan uiterlijke vormen, vaste grenzen en letterlijk te volgen wellen gewende Engelsclien), die niels voor goed en Christelijk willen erkennen, dan t geen met zoovele woorden in den Bijbel staat uitgedrukt, cn ook al, wat hier in slaat, als waar en Goddelyk aannemen. Al wat in den Bijbel is wordt voor geopenbaard cn ingegeven verklaard, zelfs de Hebreeuw- sehc vocaalpunten (104), Het Griekscli van liet Nieuwe Testament is (was althans vroeger bij hen) zuiver en classiek. Geene dwaling, ook in de aardrijks- en natuurkunde, is in den Bijbel te vinden. Want, 7.00 spraken zij ten minste vroeger, slechts mond en handen hadden de heilige mannen aan Gods geest geleend. Zoo kwam een zeker Superintendent in Gotha, nitsche , in 1714 er toe, om eene Dissertatie te schrijven, »>of de Heilige Schrift God zij," en verdedigde de groole ernesti nog de woord-ingeving des Bijbels, terwijl vele verdedigers des Christendoms den Sisyphus-arbeid op zich namen, om al wat in den Bijbel staat, tegen de zwarigheden en spotternijen der ongeloovigen als goed, waar en Goddelijk te verdedigen. Indien deze beschouwing van den Bijbel voor waar moest gehouden worden, dan zoude God zekerlijk zijnen Zoon niet op aarde hebben gezonden, maar een hoek; of Hij had, gelijk de Mohamedanen van hunnen Koran beweeren, eenen Engel dit bock laten dicteren. Dan zou de Almagtige ten minste gezorgd hebben, dat er een vaste canon of catalogus van Bijbelboeken bestond, zoodat men niet onzeker behoefde te vragen, of dit of dat boek ook Goddelijk zij, dan niet. Dan zou Hij gezorgd hebben, dat er geene verschillende lezingen ontstonden, zoodat men nu op menige plaats onzeker is, wal de ware woorden zyn door de heilige mannen gebruikt. Dan zou Hij of den Bijbel zoo duidelijk hebben laten beschrijven, dat cr geen verschil van uillegging mogelijk ware, of benevens den onfeilbaren Bijbel een' onfeil- (104) Verg. boven bi. 731. baar' uitlegger (hoedanig cenen de Roomsch - KathoJijken consequent in hunne Kerk zien) hebben daargesteld, opdat men niet angstvallig behoefde te twijfelen , welke de /.in van zoo menige plaats zij. Maar deze geheele beschouwing des Bijbels is onwaar. God wil ons voor Bijbeldienst bewaren, en daarom heeft Hij gezorgd, dat er geen vaste canon beslaat, daarom zoovele lezingen toegelaten, zoovele uitleggingen mogelijk gemaakt, daarom geenen onfeilbaren rigler of uitlegger aangesteld. Neen, niet op een boek of eene verzameling van boeken, maar op Chbistus heeft Hij zijne Gemeente gegrond; en die Gemeente bestond dus ook reeds, voor dat er Apostolische geschriften verzameld, ja voor dat zij geschreven waren. En toen zij verzameld waren, zag en erkende men ook dadelijk,' dat er ook menschelyke dwaling in staat. Of heeft de Gemeente of eenig Christen onzen geëerbiedigden Heer (men vergeve mij het schijnbaar oneerbiedige voorbeeld!) ooit voor eenen vraat en wijnzuiper gehouden? En ziet wij lezen het toch in den Bijbel, in een Evangelie! Men erkende altijd, dat dit eene onware beschuldiging van de Phariseën tegen onzen Heer is; maar erkende daardoor tevens, dat er in den Bijbel niet alleen Goddelijke waarheid is te vinden, maar ook menschelijke leugen, en men onderscheiden moet tusschen hetgeen daarin wordt verhaald omtrent de meeningen en daden van dwalende menschcn en de openbaringen der onfeilbare Godheid. Had men, gelijk de Mohamedanen van den Koran gelooven, den Bijbel gehouden voor een niet grooler en niet kleiner van Godswege ingegeven boek; men zou ook, gelijk de Mohamedanen zeer consequent doen, geene leerredenen hebben gaan houden ter ontwikkeling der Christelijke waarheid; maar de Predikanten der Christenen zouden alleen den kansel beklimmen , om daar uit den Bijbel iels voor te lezen. Er zou evenmin eene Christelijke Dogmatiek bestaan; Symbolische boeken waren wel niet noodig geweest, en fundamentele artikelen uit den Bijbel trekken, even alsof het ons loekwame, uit eene Goddelijke boekverzameling eene keuze te doen , en het eene fundamenteel, het andere bijkomend te noemen, ware heiligschennis geweest. Allen, die zulke zaken deden, hebben daardoor te kennen gegeven, dat zij er iets van voelden, dat Bijbel en Goddelijke waarheid niet hetzelfde beteekenen (105). Daar dit zoo handtastelijk was, is men sedert eene kleine eeuw begonnen, er ook eene vaste uitdrukking voor te gebruiken, en te zeggen, dat Bijbel en Gods ■woord of Openbaring niet heizelfde beteekenen; dat men het woord va7i God of Gods openbaring vindt in den Bijbel; maar in dezen ook andere dingen, die niet van God zijn* Maar ook deze onderscheiding is nog niet voldoende. Want wat is dan Gods woord (105) Quenstedt , Thcolotjia didacto - po/emica, s. syst. thcol. T. I. p. 241: >■ Ofschoon het geloof, in 't algemeen beschouwd, zich tot alles uitstrekt, wat in Gods woord wordt bevat, bepaalt het zich in 't bijzonder evenwel tot de leerstukken des geloofs. Dit is op te merken, opdat men niet vervalle in de ongerijmdheid van tahheb, een' Jezuïet, die alles, wat in den Bijbel voorkomt, zeide een leerstuk te zijn, zoodat hij ook uit de bloedschennis van jüda en den hond van tobias, die kwispelstaartte, nieuwe geloofsartikelen wist af te leiden; zoo zoude ook de geschiedenis van de staarten van smsos's vossen, van bileam's ezel, van bethusaleb's jaren, van den Babelschen torenbouw bij de geloofsartikelen te tellen zijn." Verg. hase, Ilutter. rediv. p. 113 113 vierde uitgave, of openbaring? llop kan ik ze onderscheiden van 't geen dit niet is? Waar moet ik ze zoeken? In hoeverre gaat mij aan, 't geen God aan Israël heeft geopenbaard? Anderen drukken het uit, dat wij uit den Bijbel moeten zoeken 't geen ter onzer zaligheid noodig is, dat wij er den weg der zaligheid in leeren kennen. En wie herinnert zich bij deze uitdrukking niet dadelijk dat heerlijk werk van onze dagen, waarin tot leering en slichting van duizenden de weg der zaligheid naar den Bijbel wordt aangewezen ? Maar hoe zal een onkundige den weg der zaligheid voor zich uil den Bijbel opdiepen? Is voor abraham, david, paulus en ons één weg van zaligheid? Of inhoeverre verschillen zij? Te welen, al deze uitdrukkingen, Gods woord, openbaring, weg der zaligheid, zijn afgetrokken en daardoor onduidelijk ; ze zijn formeel; ze geven nog geene aanwyzing van den inhoud. Zeg met lutiier , om voor Bijbeldienst te bewaren, dat wij het Evangelie in den Bijbel moeten zoeken, en ieder zal u verstaan. Evangelie is blijde boodschap, met name omtrent jezus chhistus, in wien God ons zijne genade schenkt. (100) Ik zelf lieb dit nog niet doorzien, toen ik in 1833 en 1834 mijne Gedachten over do beschuldiging tegen do leeraars der ISederl. J/erv. Kerk uitgaf, tiaar in plaats der Formulieren Tan eenigheid den Bijbel aanprees, en als den voor ont} belangrijken inhoud des Bijbels wees op Gods openbaring, daarin te vinden, b. v. bl. 87 en 88 der tweede uitgave. Nader onderzoek, vooral vaik de schriften der Hervormers, heeft mij niet tot een ander, maar wel tot een meer bepaald denkbeeld gebragt. Dc bewaring voor Bijbeldienst zal zeer vele licerlijke gevolgen hebben, indien men namelijk in plaats van onbepaald den Bijbel aan te prijzen, het Evangelie als de kern des Bijbels aanwijst, aanbeveelt en uitlegt. Heerlijke gevolgen zullen wij er van zien voor eenvoudigen, voor twijfelaars, tegenover dweepers, tegenover de Roomschgezinden , tegenover Formulierknechten, voorts om eene menigte van twistvragen uit het Kerkelijk in het Godgeleerd gebied over te brengen, onzen tijd regt te beoordeclcn en voor eene betere toekomst mede te werken. Zoo wij, in navolging der Hervormers, het Evangelie als de voor allen nuttige hoofdinhoud des Bijbels aanbevelen, zal dit een groot voordeel zijn voor eenvoudigen en onkundigen, die nu, omdat hun de gchecle Bijbel wordt in handen gegeven, zonder dat zij er den weg in welen te vinden, dikwijls meer in de Piofelcn of het Hooglied omdwalen en aan onverstane klanken blijven hangen, dan het Nieuwe Verbond lezen; in het Nieuwe Verbond meer in dc Openbaring, dan in het Evangelie van joiiannes te huis zijn; en b. v. onder elkander twisten over den willen keursteen, ofschoon zij nog niet welen wie nathanaöl was, cn van de gelijkenissen des Iïeeren er naauwelijks eene begrijpen of lezen. Een groot voordeel zal dit ook zijn voor twijfelaars, die met de waarheid en goddelijkheid des Chrislendoms verlegen worden, dewijl zij niet kunnen gelooven, dat jonas drie dagen in den buik van een walvisch of haai heeft kunnen leven, en dewijl zij deze plaatsen van ezeciiiöl niet kiesch, die handelingen van simson niet edel kunnen vinden. Een groot voordeel zal het zijn ook tegenover dweepers en geestdrijvers, die mccnen, dat schriftuur- plaatsen van buiten lceren zooveel is als liet Christendom leeren kennen, even gelijk de Joden, die eene spreuk in den Talmud hebben , »Die zich de woorden der Wet verschaft [van buiten leert], verschaft zich het eeuwige leven;" die meenen, dat zij door handelingen van ehud of woorden van david hunne zonde en verkeerdheid kunnen verdedigen, en niet wederlegd kunnen worden, dan zoo men met luther zegt: » Mozes gaat ons niet aan" (107). Een groot voordeel is het tegenover de Roomschgezinden, die beweeren, dat de Bijhei veel te duister is, om aan alle Leeken in handen te geven en legen welke wij, Protestanten, niet kunnen volhouden, dat de Bijhei verstaanbaar genoeg is voor elk een, terwijl wij geheele bibliotheken vol schrijven, om maar een enkel Bijbelboek te verklaren. Maar het Evangelie in den Bijbel is verstaanbaar genoeg, en met eenc aanwijzing, hoe het Evangelie daarin gevonden kunne worden, kan het dus goed ziju den geheelen Bijbel te geven. Een groot voordeel zal het zijn tegenover de Formulierknechlen, die u el tegenover de Roomschtjezinden de duidelijkheid van den Bijbel verdedigen, maar, om de noodwendigheid van de Formulieren te handhaven, tegenover hunne Mede-Protestanten volhouden, dat de Bijbel geen voldoende vereenigiugsband is; 't geen zij dikwerf door dit ware rijmpje uitdrukken , Elke ketter Heeft zyn letter. (107) Zie boven bl. 702. Maar, Gode zij dank! elke keiter Leeft niet zrjn Evangelie. Het Evangelie is het regie Apostolische Formulier van eenigheid. Hel komt zeer beknopt voor in de redevoeringen der Apostelen, die ons lucas heeft bewaard, b. v. in die van petrus voor corkelius, Hand. X: 3(5-43. Een ander Formulier van eenigheid is on-Proteslanlsch , dewijl het on-Apostolisch is. Zoo vervalt ook de noodwendigheid, om nog tusschen fundamentele of kenmerkende en bijkomende artikelen te onderscheiden; want fundamenteel is alleen het Evangelie. Ook wordt het nu eene ongerijmdheid, dat Synoden eene regtzinnige leer zouden opmaken en vaststellen. Alleen het prediken van het Evangelie, dat is, het verkondigen van de blyde boodschap van Gods genade in curistus , is regtzinnig; en Synoden kunnen derhalve slechts waken, dat deze gebeurde daadzaak worde verkondigd; niet nu nog bepalen, ivat er gepredikt zal worden. Vooils zullen wij door, gelijk de Hervormers, het Evangelie, in slede van den Bijbel in 't gemeen, als den grondslag der Christelijke leer altijd aan le bevelen en le prediken, eene menigte van twistvragen uit het Kerkelijk in het Godgeleerd gebied overbrengen , tot grooten zegen der Gemeente, die daardoor van vele verwarrende en onstichtelijke vragen zal verschoond worden. Ik moet hier de zaak nog eens wat hooger ophalen. Nadat de Hervormden, vooral op voorgang van calvyn, waren begonnen den Bijbel te stellen in de plaats van hel Evangelie en ook de Lulherschen en anderen len deele in hunne dwaling hadden medegesleept, en alzoo de Protestanten waren afgeweken van de eerste Hervormers en van de geheele oude Kerk, moesten zij eene menigte van vroeger ongekende leer1840. 40 stukken uitdenken, om den Bijbel in den nieuws uilgevondenen rang te handhaven. Terwijl vroeger de openbaring van God werd gezien in de groote daadzaken, door welke God, die ar.ders ware verborgen geweest, zich had bekend gemaakt, vooral in de zending en den persoon van ciirisïus, bragt men nu het begrip van openbaring ovpr van de daadzaken op hare beschrijving, en zag men die nu weldra in den Bijbel , of verwarde men althans openbaring en Bijbel. Terwijl er vroeger geene vaste bepaling bestond, welke boeken men noodwendig tot den Bijbel behoort te rekenen, moest er nu eene scherpe afscheiding lusschen Bijbelschc of Goddelijke, en niet-Bijbelsche of mensclielijke geschriften gemaakt worden, en daar canon vroeger niets beteekende dan de rei van boeken , welke men geschiedkundig wisi, dat in de oude Kerk wegens hunne algemeen erkende nuttigheid waren voorgelezen; begon men aan dit woord nu eene geheel andere, eene leerstellige beteekenis te hcchten en te spreken van canoniek gezag, 't welk aan deze boeken moest worden toegekend en om welk gezag zij eene plaats in den Bijbel hadden verkregen. Maar dit gezag moesten zij weder ergens op gronden ; zij deden het op den Goddelijken aard dier canonieke boeken, welken Goddelijken aard zij weder afleidden uit de ingeving dezer boeken door den heiligen geest. Nu was ingeving van Gods geest wel geen vroeger onbekend begrip; maar men had die ingeving nooit op den Bijbel alleen toegepast. Clemens van Alexandrië had haar aan zijne geschriften, sommige Kerkvaders aan de Profetische geschriften der Heidenen, de gcheele Christelijke Oudheid aan . de beroemdste Kerkvaders en Synoden, mjther's vol- gclingen aan dezen grooten man toegekend (108). Nu werd dc Bijbel, niet uilsluiting van alle andere boeken, voor ingegeven verklaard. Met die ingeving der Bijbelboeken verbond men hunne onfeilbaarheid, welke ook vroeger wel niet onbekend was geweest, en toen zelfs ook aan den Bijbel toegeschreven, maar daarom , dewijl men haar aan de geheele vertegenwoordigende Kerk en hare algemeene Synoden toekende, en dus aan de Apostelen en Profeten niet kon ontzeggen. Nu heette alleen de Bijbel onfeilbaar. Door niet alleen aan den Bijbel, met uitsluiting van andere boeken, openbaring, gezag, ingeving en onfeilbaarheid loc te schrijven, maar dit alles ook aan den geheelen Bijbel toe te kennen, werd men genoodzaakt de geloofwaardigheid van de verhalen, de echtheid van de boeken , dc onvervalschtheid van den tekst des geheelen Bijbels te verdedigen. In één woord, de geheele zienswijze omtrent den Bijbel werd omgekeerd. Voorheen achtte de Katholijke Christenheid, dat de overtuiging en het geloof der Christenen uit hun leven in de Kerk voortkwam en dat de Kerk op Christus was gegrond: nu meende men, dat elks geloof uit den Bijbel onmiddellijk voortvloeide, de Bijbel Gods openbaring is, en op den Bijbel het Godsrijk rustte. Zoo verviel men tot de Bijbeldienst, die ik vroeger reeds schelste (109). Deze meeningen kwamen echter weldra in groot gevaar. De Roomsch-Katholijke Kerk verzette er (108) Form. Concordiac, p. 668. ,, Luthcri Divinitus inspirati ïlieologi." (109) Zie boven bl. 746, 747. zich onophoudelijk tegen, en toen de geleerde Krc.iiard simon in zijne vele werken de meeste derzelve niet leerstellig bestreed, maar geschiedkundig onderzocht (110), verhief zich tegen hem eene algcmeeiie kreet int de Protestantsche Kerk, welke zoo verre van hjtiier's beginselen was afgeweken, dat een vrij onderzoek , gelijk dat van r. simon, haar geheele stelsel moest omstooten. Doch kon men door verkettering den invloed van een lid der Roomsche Kerk ontzenuwen, erger liep het voor dit stelsel, toen sedert het midden der vorige eeuw in den eigenen boezem der Protestantsche Kerk soortgelijke denkbeelden zich luide openbaarden. Semler was de woordvoerder. Hij tastte vooral het canoniek gezag van den geheelen Bijbel aan. Zijn denkbeeld drukte hij dus uil (111): » Het eigenlijke bewijs voor de Goddelijkheid van een boek is de innerlijke overtuiging van de waarheden, welke daarin bevat zijn (112), dat is fides Divina, 't welk men voorheen, om het in 't kort te zeggen, met eene Bijbelsche, eenigzins onduidelijke spreekwijze, het getuigenis des heiligen geestes in het gemoed der lezers genoemd heeft." Deze grondregel scheen zeer aannemelijk en onergerlijk; het was immers dezelfde als die van calyyn! Maar nu de toepassing! Terwijl calvyit daardoor geleid werd tot de aanneming van al onze Bybelboeken, meende semler, daardoor geleid, uit den canon te moeten werpen, het Hoogelied, Rulh, de Kronieken, Ezra, Nehèmia, (110) In zijne Ilistoire critique du V. Testament, Ilistoirc critique du N. Testament, en >*ele andere schriften. (111) Von frciet Vntersuchung des Kanons, I. 39. (112) Dit bew ijs noemde semleh elders dikwijls „de geschiktheid van mik een boek tot zedelijke verbetering der menschen." E&lhcr, en Ic moeien twijfelen, of er eene plaats in verdienden Josua, Riglercn, Samuel, Koningen, Prediker en Daniël. Zoo was de twistappel in de Proteslanlsche Kerk geworpen. Ras kwamen al de voorheen in de systemen zoo krachtig bewezene leerstukken over den canon, de ingeving, de onfeilbaarheid der Heilige Schrift, over de geloofwaardigheid van deze en die verhalen, over de echtheid van deze en die boeken, over de onvervalschtheid van dezen en dien tekst, over het geheele begrip van openbaring en dergelijke in nieuw onderzoek, en werden zij hier in dezen, ginds in genen zin behandeld en uitgewerkt. Het is verre van my, in deze buitendien reeds lange Verhandeling iets te willen bijdragen, om deze betwiste punten tot eene afdoening te brengen (113). Maar dit moet ik hier opmerken, dat deze twisten in den lijd der Hervormers ook ten deele gevoerd werden, maar toen als godgeleerde twisten, als stukken, waardoor hel geloof der Gemeente niet aan 't wankelen behoefde gebragt te worden; doch dat zij, nu de Proleslantsche Kerk het Evangelie had verwisseld met den Bijbel, al ras werden beschouwd als kerkelijke twisten, als zaken, aan welker beslissing het bestaan der Kerke hing. üe ingeving en onfeilbaarheid des Bijbels betwijfelen, werd gehouden voor een beslrijden des Cbristendoms; de echtheid van een Bijbelboek ontkennen, was ondermijnen der Kerk! (113) Eene belangrijke hulp daartoe vindt men in liet uitnemend stukje van vr. zahiuc.k , Ueber die gSttlichc AulorUat der neulcstamentlichen Schriften, in de Theo1, Stud. u. Kritiken, 1839, T. 209—240. Men kecrc met de eerste Hervormers, van welke luther even stout over den Bijbel heeft geoordeeld als semler ; men keere met lutiier en zijne helpers lot het Evangelie van ciiristüs terug, zoo zullen de Geleerden wel blijven onderzoeken en die twistvragen tot een goed einde trachten te brengen, en dit is goed; maar de Gemeente zal niet geschokt worden in hare vastheid, omdat het Hooglied niet voor ingegeven en esther niet voor eene edele vrouw wordt gehouden. Heerlijke gevolgen zullen wij ook van de bewaring voor Bijbeldienst en de terugbrenging van het Evangelie in de plaats des Bijbels zien, om onzen tijd regt te beoordeelen. Sints eene kleine eeuw is er door het zoogenaamde nieuwe licht ccne aanmerkelijke verandering in de Protestantsche Kerk aangevangen, maar nog niet voltooid. Wat het eigenaardige van die verandering zij, is bij velen nog twijfelachtig. Men vergunne mij met een verhaal te beginnen, om dit eigenaardige in 't licht te stellen. Men zegt, dat Vader hinlope\ eens in een gezelschap was, waar druk en lang werd gesproken over het oude en nieuwe licht, zonder dat hij er zich in mengde. Eindelijk vroeg men hem onmiddellijk, wat hij van de zaak dacht, waarop hij beloofde zijne meening den volgenden zondag van den predikstoel te zullen zeggen. De kerk kwam zeer vol, daar het bekend was geworden, dat Vader iiinlopen alsdan openlijk zou zeggen, wat hij van het oude en nieuwe licht dacht. Hij predikte evenwel zonder het woord of de zaak aan te roeren, zoodal de menigte groo- lelijks verwonderd was. Dan na liet eindigen tier leerrede 7.eide liij: »Nog heb ik iets' aan de Gemeente te beriglen. Men heeft van mij verlangd le welen, wat oud en nieuw Jicht 7.ij. Het oude licht is het Oude Testament en het nieuwe licht is het Nieuwe Testament. Amen." Waarom sprak «inlopen zoo? Om de Gemeente op eene heilige plaats te bedriegen en zich met een niets beleekenend gezegde van de zaak a'f te maken? Dat kon een hinlopek niet. Maar wat betcekent zijn woord dan? Voor den dieper nadenkenden betcekent het, dal hclgeen men voor een vijftig, zestig jaar in ons land nog wilde vasthouden, eigenlijk een meer oud-Testamenlisch, Joodsch Christendom was, terwijl liet zoogenaamde nieuwe licht een doordringen van eene meer nieuw-Teslamentische, Christelijke zienswijze mogl heeten. Met andere woorden: het Evangelie, 'l welk ixtiier aan het licht had gebragt, werd in de Kerk weder onder eene koornmate gezel; gedurende twee eeuwen was men achteruit gebleven. Tegen het einde der vorige eeuw begon men het werk weder op le vatten, waar de Hervormers het hadden gelaten, en, ofschoon met veel misverstand, in te zien, dat er onderscheid lusschen Oud en Nieuw Verbond is. Het Evangelie werd weder uit de Heilige Schrift in het licht gesteld. Eindelijk, wij zullen tol eene betere toekomst van de Christelijke Kerk krachtig kunnen medewerken, indien wij, in navolging der Hervormers, het Evangelie weder uit den Bijbel prediken. Zoo zullen wij den waren naam hernemen, die ons toekomt, en weder eene Evangelische Kerk willen heetcn. Want dat onze Kerk eene Protestantsclie is, zegt weinig; het is een ledige formele naam; Deïsten kunnen ook protesteren. Dat zij eene Hervormde heel, is ook niet voldoende; hel is een negatieve naam, die te kennen geeft, dal men misbruiken heeft afgeschaft; in Engeland hebben de lladicalen den mond vol van hervormingen. Maar dal zij eene Evangelische heete, gelijk bij haren oorsprong; dil is een naam, die haren aard en haar wezen te kennen geeft; deze beteekent, dat zij aan tle blijde boodschap van Christus vasthoudt; gelijk de Apostelen haar het eerst verkondigden. Dezen naam liebben wij ons laten ontfutselen door de Diplomaten, welke dien niet begrepen, en door de Roomschgezinden , die in denzelven (leregl) eene veroordeeling zagen van hunne Kerk, als niet rein-Evangelisch (114). Deze zijn het, welke sints 1529 ons hebben genoemd Protestanten. Want in de oorspronkelijke stukken van dien tijd, zelfs bij sleidanbs en sarpi (die ze dikwijls niet eens woordelijk mededcelen), zien wij, dat het Diplomalen en Koomschen zijn, welke van toen af de Evangelisclien standvastig Protestanten noemden, zoodat deze eindelijk dien naam zelve ook aannamen. Wij verheugen ons, dat de uit vereenigde Hervormden en Lutherschcn in 1817 in Pruissen ontstane Kerk geheel in den geest der Hervormers de Evangelische Kerk heel; en wenschen, dat de Protestanten in 't algemeen zich in 't vervolg liever (114) Daarom heeft de Ultra - Roomsche Regering van Beijeren dan ook onlangs liet voeren van den naam van EvangcKschcn aan de Protestanten verboden. Evangelische dan Protestantsclie Clirislenon noemen. Doch het is niet oin dezen naam alleen te doen; het is om ook door de7.en naam eene zaak te verkrijgen , om een' meer E vangelischen geest bij ons aan te kweeken. Het is om hel Evangelische en Christelijke bij ons meer te doen heerschen over het Oud-Testamentische en Joodsche, en ons te bewaren 1). v. voor preken over hel Oude Testament, die wel Bijbelsch, maar niet Evangelisch zijn; die somtijds des noods in eene vergadering van Joden zouden kunnen gehouden worden, terwijl paulus ons reeds leert, dat de Schriften des Ouden Verbonds ons wijs maken Ier zaligheid, door het geloof in Jezus Christus; om ons le bewaren voor eene Dogmatiek of een leerboekje, waarin leerstellingen van het Christendom uit een gezegde van siozes of van elihu worden bewezen , even alsof siozes of elihu de plaats van Christus liekleeden; om ons te bewaren voor eene bijbelverspreiding, welke meent te kunnen volstaan met den geheelen Bijbel aan kundigen en onkundigen in handen te geven, even alsof dit boek, zonder iemand , die het uitlegt en het Evangelie er in aanwijst, ons konde zalig maken. Van den echt-Evangelisclicn geest, die in dit alles kan en moet heerschen , is de voortreffelijke egeliiï& een voorbeeld. Zijne leerredenen, ook over teksten uit het Oude Verbond, zijn Evangelisch; in zijn zoo zeer verspreid Vraagloekj'e haalt hy geenc bewijsplaats voor een Christelijk leerstuk aan, dan uit het Nieuwe Verbond; en in zijn nog veel le weinig bekend Bijbelsch Leesboekje voor Catechisatiën en Zondagscholen wijst hij op de eenvoudigste en duidelijkste manier aan , hoe het Evangelie voor ons de kern des Bijbels zij j cn men van uit deze kern de voornaamste gedeelten des Bijbels moet beschouwen; een boekje, 't welk als wegwijzer, om den Bijbel doelmatig te lezen, wel met elk Bijbelexemplaar mogt ten geschenke gegeven worden. In één woord: God wil niet door den Bijbel, maar door zijnen Zoon ons behouden, en het Evangelie van dien Zone Gods, 't welk beter is dan eene leer, eene wet of een boek, dal Evangelie, de kracht Gods lot zaligheid voor een iegelijk, die gelooft, dat moeien wij prediken, aanbevelen, uitleggen (115). Doch met de bevordering van dezen Evangelischen geest zal men niet alleen aan onze Evangelische Kerk een groot voordeel bewijzen; ook aan de geheele Christelijke Kerk. Indien men eerst voor ons, Prolestanlsche Christenen, de bron van Christelijke kennis in het Evangelie ziet, in plaats van in den Bijbel in 't gemeen, dan 7.al men overal het Evangelie bevorderen, cn hel zal de regte vereeniging aller Chrislelijke gezindten , eene vereeniging in geest en waarheid worden, zoo door de verkondiging des Evangelies overal Jezus Christus meer wordt gekend en bemind (HO). Wil men echter overal het Evangelie bevorderen , men zal zich dan ook verblijden, als men het Evangelie overal reeds meer of min ziet, en der- (115) Den aard en de voortreffelijkheid des Evangelies is %'cclzijdig en uitvoerig uiteengezet in de rijke Verhandeling van m. tan staveren , De Euangelii naturu , Gron. 1839. (116) Dit denkbeeld heb ik zoeken uiteen te zetten in eene redevoering, De Ecclesiae Christianae 9 quuc nostris temporibus ceniitur commotione} sic regundd, ut Ecclesia ad ipsum ducahcr Jesum Chrisivm accuratius cognosccndum et ardentius amandum, te vinden in dc Jaarboeken der Nederlandsche lloogescholeii van 1838, bi. 155—178. halve de mogelijkheid ziet geopend, om hel sleeds algemeener en zuiverder te doen lieerschen. In onze Kerk is dit reeds het geval; want zij is eigenlijk eene Evangelische; maar ook in de Roomsche eenigzins; want deze strijdt altijd legen de Bijbeldienst der Protestanten, niet alzoo tegen hunne Evangelieprediking. Zij doet de Evangelische pericopcn den volke voorlezen; zij heeft met ons dezelfde Evangelische of Christelijke liooge feesten van jezus geboorte, lijden dood, opstanding, hemelvaart en geestesuitstorting. In dit Evangelische, 't welk in haar is, moeten wij ons verblijden; dit in haar bevorderen en reinigen. Want het Evangelie is het regte Formulier van eenigheid, niet alleen voor de Ncderlandsche Hervormde Kerk, maar voor de geheele Christenheid. Ik zou hier nog oneindig veel kunnen bijvoegen; maar moet eindigen. Nog eene opmerking ten besluite. Indien men van de vooronderstelling, dat de Hervormers uit vrij Bijbel-onderzoek zijn uitgegaan, overgaat tot het inzigt, dat Evangelie hunne leus was en zij door Evangelie-prediking hunne grootsche taak hebben verrigt, verandert men van standpunt. Men vergunne mij hier nog eene vergelijking. »Eeuwen lang had men den loop van zon, maan en sterren waargenomen, en derzelver wonderbaarlijke onregelmatigheden lot een vast slelsel zoeken te brengen, toen een en andere schrandere geest, met dit gedwongenc en wonderlijke Systema niet tevreden, cencn sloulcn sprong waagden en zich van de aarde op de zon, als hun standpunt van waarneming, ver- plaatsten; waardoor alle zwarigheden als van zelve opgelost werden en liet heelal zich, zonder moeite, in eenen geregelden loop voor hen vertoonde. Doch men veroordeelde deze menschen als ketters, sloot hen op als dwazen en dwong hen hunne stellingen le herroepen. Thans echter is er onder bevoegde regters naauwlyks een enkele yenie uit het rijk der Antipoden, die hunne leer niet volgt. Alleen de onkundige hoop houdt zich aan het getuigenis der zinnen — hy heeft de kracht der verbeelding niet, om zich hoven dit standpunt te verheffen en leeft in het oude geloof gerustelijk voort" (117). Zoo is het ook met de Christelijke Godgeleerdheid. Die den Bijhei tot hare bron maken, werpen zich in eenen maalstroom van onoplosselijke zwarigheden; die den stouten sprong doet uit den Bijbel in het Evangelie, staat in eens op eene rots, die geene twijfeling, moeijelijkheid of tegenwerping kan doen wankelen. (117) Deze vergelijking is genomen uit de Vrije Gedachten over de Christelijke Openbaring, Amst. 1839, Voorb. bt. 3 en 4. PAULUS BLIK IN DE TOEKOMST, 1 COR. III: 11-13, DOOR DE GESCHIEDENIS DER CHRISTELIJKE KERK BEVESTIGD. » , DOOR J. J. METZLAR, Predikant te Eclde. 1 COR. III: 11-13. Niemand kan een ander fundament leggen , dan hetgene gelegd is, hetwelk is Jezus de Christus. En indien iemand op dit fundament houwt, goud, zilver, kostelijke steenen, hout, liooi, stoppelen : Een iegelijks werk zal opetihaar worden. Want de dag zal 't verklaren; dewijl het door vuur ontdekt wordt; en hoedanig een iegelijks werk is , zal het vuur beproeven. Het heeft nog al moeijelijkheid in , om van de woorden des Apostels, ter aangehaalde plaatse, eene duidelijke en bepaalde verklaring te geven. Blijkens de uiteenloopende aanteekeningen der Uitleg gers, 7.ijn dezelve voor verschillende uitlegging vatbaar. Dit neemt niet weg, dat wij eene poging moeten wagen, ten einde zoo nabij als ons mogelijk is, den zin er van te bepalen en de hoofddenkbeelden van paulus daarin aan te wijzen. Immers, alhoewel wij willen spreken -van paulus blik in de toekomst, mag het echter niet onbeslist blijven wat de Apostel in die toekomst zag, en dit dient wel in de eerste plaats onderzocht te worden, daar het den grond moet uitmaken, waarop wij, met hulp der geschiedenis, ons verder beloog moeten bouwen. Al aanstonds zou, bij de beschouwing van des Apostels woorden, de bedenking kunnen opkomen, of het wel zoo zeer de toekomst is en niet veeleer het tegenwoordige, "waarop paulus zijnen blik vestigt, daar hij toch gewaagt van de toenmalige gesteldheid der Corinthische Gemeente? Doch wij moeten opmerken, dat, ja, de Apostel toen reeds vond, wat hij ter dezer plaatse beschrijft; maar dat dit hem juist aanleiding gaf aan de toekomst te denken, als waarin zou worden herhaald, wat hij nu reeds aanschouwde ; dit tegenwoordige was hem een beeld en voorleeken van helgene er vervolgens zou plaats hebben. Blijkbaar toch brengt de beschouwing van het loen aanwezige hem op de gedachte aan hetgeen er eenmaal zijn zou. Wij behoeven slechts oppervlakkig voorls deze plaats uit den Brief van den Apostel in le zien, om te ontdekken , dat het oneigenlijke uitdrukkingen zijn, dat het beeldspraak is, waarvan hij zich hier bedient; cn dit juist vermeerdert de moeijelijkheid in de verklaring , daar een beeld altijd slechts bij vergelijking cn niet, gelijk eene eigenlijke uitdrukking, bepaaldelijk de bedoelde zaak ons aanwijst en uit dien hoofde dikwijls voor verschillende opvatting ruimte laat. Wat anders betreft de beelden en uildrukkin- gen zelve, bier door paulus gebruikt, wij moeien erkennen, dat deze niet ongewoon noch vreemd zijn. Er is in de Schriften des Nieuwen Verbonds bijna niets gewoners dan de Christelijke Gemeente bij een gebouw te vergelijken. De Christenen zeiven worden insgelijks meermalen en ook nog hier, vs. 10, bij eenen tempel vergeleken. Op onze plaats echter, zijn zij zelve het niet zoo zeer, zijn hel niet hunne gezindheden , welke zij voor zich zelve en in zich zelve bouwden op bet onder hen gelegde fundament (1). Blijkens het voorafgaande, w aar gesproken werd van onderscheidene namen en sectcn, welken de Christenen van dien lijd waren toegedaan, zijn het veelmeer meeningen en gevoelens, die aan anderen werden voorgesteld en medegedeeld, welke hier bedoeld worden. Het zijn voorgangers, leeraars, aan welke hier bijzonder gedacht wordt. Maar gelijk nu een gebouw, zal het vastslaan en de magt van den lijd kunnen verduren, dient Ie ruslen op een' welbevestigden grondslag, zoo moest ook de Christelijke Kerk, die tempel Gods, een vast fundament bezitten — iets hebben waarop dezelve sleeds, onder alle verandering en bij alle wisseling, veilig kon steunen — een blijvend en bestendig wezen ontvangen, dat niet kon worden opgeheven of weggenomen, zonder dat alles, wat daarop gebouwd was, tevens verviel. Er moest iets zijn, waar alle wegen zamenliepen, waarin alle stralen zich als in een middenpunt vereenigden ; iets, waarop als op een voetstuk, het gelieele ligchaam der Gemeente stond. En dit fundament was hier niet eene of andere leer- (1) Zoo heeft KorrE. stelling of waarheid, geen geloofsartikel of bepaald voorschrift of wat van dien aard doorgaans den grondslag uitmaakte van eene burgerlijke of godsdienstige vereeniging. Het was hier jezus de Christus. Jezus, welke is de Christus (2). De ciiristus zelf dus was het fundament voor dit gebouw. Die jezus, welke de ciiristus is, maakte, zoover Hij voor den zoodanigen werd erkend en het geloof in Hem als den Zaligmaker gevestigd was, den grondslag uit, waarop allen bouwden, ieder op zijne wijze, den tempel der hope, des vredes, der zaligheid. Die allen hadden in Hem één punt van aanraking, één' grond, waarin zij geworteld stonden. Deze zuil en hoeksteen des Christendoms was ook onder de Corinthiërs opgerigt. Uit dezen zelfden Brief zien wij , dat onze Apostel hierop telkens terugwijst. Zoo zegt hij al aanstonds in het begin van deu Brief, 1:6: » Het getuigenis van Christus is onder u bevestigd." Duidelijker nog verklaart hij zich daarover I: 23: »Wij prediken ciiristus den gekruisten," en allerduidelijkst komt hij hierop weder terug II: 2: » Ik heb niet voorgenomen iets te weten onder u , dan jezus ciiristus en dien gekruist." Dit was dan ook het fundament door hem nog kort vóór onze woorden aangeduid, III: 10. Niemand kon ook een ander leggen dan hetgene gelegd is. Wel waren er na onzen Apostel anderen opgestaan: apollos, de redenaar uit Alexandrië, eenige Joodschgezinde leeraren , die zich beroemden door petrus te zijn onderwezen. Deze hadden wel het werk voortgezet naar ieders inzigt, op verschillende wijze, en waren soms (2) Het Giicksoh is , 'Ii/oovi i Xfliaru;. zoo verre van elkanderen afgeweken, dat ook bij dezen bou\^ wel eens spraakverwarring plaats had en men elkanderen niet altijd regt verstond. Allen echter hadden op denzelfden grond gebouwd: een ander fundament kon niemand leggen. Op eenigen grondslag bouwen is wel eene figuurlijke, maar dan toch zoo gewone uitdrukking, dat ieder die bezigt en verstaat, en men naauwelijks eene eigenlijke daarvoor in de plaats weet te geven. Ilier zal het willen zeggen: zijne meeningen en gevoelens, hoe die dan ook op zich zelve mogen zijn, zigtbaar te doen steunen op ciiristus, aan Hem te ontleencn, uit Hem als eene gemeenschappelijke bron af te leiden. Dat was geschied, en helgene in dit opzigt geschied was, werd een spiegel van hetgene vervolgens zoude geschieden. Ieder die ciiristus als den Zaligmaker door het geloof had aangenomen, zou op Hem als op een' levenden hoeksteen voortbouwen en hel heiligdom Gods naar kracht en licht helpen vollooijen; maar ieder zou dat doen op zijne wijze. Niet allen zouden dezelfde geschikte bouwstoffen daartoe bijdragen. De Apostel ziet hierin een aanmerkelijk verschil, een verschil, niet minder dan hetgene er bestaat tusschen goud, zilver, kostbare steenen en lusschen hout, hooi en stoppelen. In deze dalende volgorde worden de onderscheidene bestanddeelen opgenoemd, en, tegen drie, van aard edel en duurzaam, worden drie anderen overgesleld, minder hecht en min aanzienlijk. Terwijl toch marmersteen, goud en zilver eeuwen lang voor het geweld des lijds en de verwoesting des vuurs kan worden bewaard, moet daarentegen een gebouw van hout opgetrokken of wel van stroo vervaardigd, spoedig voor het vernielend geweld der vlammen bezwij- 1840. 50 ken, tot smart van Jen bouwmeester, die zijn werk liet vernietigd. Eens iegelijks werk toch zal openbaar worden, de aard en deugdzaamheid van hetgene ieder op dat fundament gebouwd heeft, zal bekend worden. Maar wanneer en hoe? Wat de Apostel nu laat volgen ter beantwoording van dat wanneer en hoe? heeft vooral moeijclrjkheid met betrekking tot liet bepalen van den waren zin dezer woorden. »De dag," zegt paulus, » zal het verklaren;" verklaren in de beteekenis van ophelderen, in het licht stellen, eene uitdrukking, zeer eigenaardig voegende bij die van dag. — Maar, en ziet hier eene voorname zwarigheid, welken dag bedoelt de Apostel of wat bcteekent bij hem dag? Het eenvoudigste schijnt wel dit te nemen voor den tijd, van welken ook by de Grieken gezegd werd, dat hij alles in het licht bragt (3). Zoo nemen het ook onze Kantteekenaars, zoo verstaan het insgelijks grotius , iiamelsveld , schleusner , om geene anderen meer bij te brengen. Doch, schoon deze opvatting zich door hare eenvoudigheid aanbeveelt, is het te betwijfelen, of zij daarom nog wel de regte en de ware zij. Vooreerst toch zal men zich naauwelijks herinneren, dat paulus in dezen zin ooit van den dag spreekt, en moeijelijk zou men een voorbeeld ten bewijze daarvan kunnen bijbrengen. Maar daarenboven: sommige handschriften, bij griesbacii aangehaald, hebben hier uitdrukkelijk rjfisQa xvqiov (dag des Heeren). En ook al neemt men deze lezing niet als de ware aan, maar houdt dit voor een byvoegsel van latere hand in den tekst opgenomen; dan nog doet dit woord de dag, op zich (3) X(>óro; tl; (pw$ (pé^ei. 