De Ellendigen (Deel 3 van 5)
Ik was op 't punt advocaat te worden. Die schrapping
nu redt mij. Ik zie af van de overwinningen der balie. Ik zal de weduwe
niet verdedigen en den wees niet bestrijden. Geen tabbaard meer. Aan
u, mijnheer Pontmercy, heb ik mijn doorschrapping te danken. Ik wil
u daarom plechtig mijn dankbezoek brengen. Waar woont ge?"

"In deze cabriolet," zei Marius. "Dat is een bewijs van weelde," hernam L'aigle bedaard. "Ik wensch
er u geluk mede. 't Is een huur van 9000 francs per jaar."

Juist kwam Courfeyrac uit het koffiehuis. Marius glimlachte treurig en zeide:

"Ik ben sinds twee uren in die woning en wensch ze te verlaten; maar
't is een rare geschiedenis, want ik weet niet waar ik heêngaan zal!"

"Kom bij mij wonen, mijnheer," zei Courfeyrac. "Ik zou de voorhand hebben," hernam L'aigle, "maar ik heb zelf geen
woning?"

"Zwijg Bossuet," riep Courfeyrac. "Bossuet," zei Marius, "maar ik meende dat ge u L'aigle hebt genoemd."

"Van Meaux," antwoordde L'aigle, "bloemsprakig: Bossuet." Courfeyrac
klom in de cabriolet en zei:

"Hôtel de la porte St. Jacques, koetsier."

Denzelfden avond had Marius een kamer in het hôtel der porte
St. Jacques, naast die van Courfeyrac, betrokken. DERDE HOOFDSTUK. MARIUS IS VERBAASD. In weinige dagen was Marius Courfeyrac's vriend. De jeugd is het
seizoen van rassche aaneenhechting en heeling. Bij Courfeyrac ademde
Marius vrij, iets dat hem geheel nieuw was. Courfeyrac ondervroeg hem
niet. Het kwam hem zelfs niet in de gedachte. Op dien leeftijd zegt het
gezicht dadelijk alles. Woorden zijn onnoodig. Van menig jongeling zou
men kunnen zeggen dat zijn gelaat spreekt. Men ziet en kent elkander. Toch vroeg Courfeyrac hem op zekeren ochtend onverwachts:

"A propos, hebt ge ook een politieke meening?"

"Wat?" zei Marius door die vraag schier beleedigd. "Wat zijt ge?"

"Democraat-Bonapartist."

"De grijze kleur van de geruste muis," zei Courfeyrac. Den volgenden dag bracht Courfeyrac Marius in 't Café Musain. Daar
fluisterde hij hem glimlachend toe: "ik moet u entrée bij de
revolutie geven."--En toen voerde hij hem de zaal der vrienden van het
A. B. C. binnen, en stelde hem aan de overigen voor, door halfluid dit
enkele woord uit te spreken, dat Marius niet begreep: "Een leerling."

Marius was in een wespennest van vernuften gevallen. Hij was echter,
hoe zwijgend en ernstig overigens, niet minder gevleugeld en gewapend. Marius, die tot hiertoe eenzaam had geleefd, en uit gewoonte en smaak
meer tot alleenspraak en afzondering overhelde, schrikte een weinig
voor den zwerm jongelieden, die hem omgaf. Al deze verschillende
meeningen trachtten hem stormenderhand te winnen. Het onstuimig
gedwarrel van al deze vrij werkende geesten deed zijn denkbeelden
duizelen. In de verwarring gingen zij soms zoo ver dat hij ze
nauwelijks kon volgen. Hij hoorde onverwachts van wijsbegeerte,
literatuur, kunsten, geschiedenis en godsdienst spreken. Hij zag
vreemde gezichten, en wijl hij ze niet in perspectief stelde, wist hij
niet zeker of hij geen chaos voor zich had. Toen hij de zienswijze
van zijn grootvader voor die zijns vaders losliet, waande hij vast
te staan; en nu vermoedde hij met bekommering en zonder 't zich
zelven te durven bekennen, dat dit niet zoo was. Het gezichtspunt,
waaruit hij alles beschouwde, begon opnieuw te wisselen. Een zekere
schok bracht elk verschiet zijner hersenen in beweging. Het was een
wonderbare inwendige woeling. Bijna deed ze hem pijn. Het scheen hem, dat dezen jongelingen niets heilig was. Marius
hoorde over alles zulk een zonderlinge taal voeren, dat het zijn nog
beschroomden geest hinderde. Er hing een schouwburgbiljet, dat de opvoering van een oud zoogenaamd
classiek treurspel aankondigde.--"Weg met het treurspel, waarmeê de
burgerlui zoo hoog loopen!" riep Bahorel. En Marius hoorde Combeferre
antwoorden:

"Ge hebt ongelijk, Bahorel. De burgerluidjes hebben het treurspel lief
en daarom moet men hen op dit punt in rust laten. De pruiken-tragedie
heeft recht van bestaan, en ik behoor niet tot dezulken, die namens
Eschylus haar dat recht betwisten. Er zijn ook onvoltooide omtrekken in
de natuur; ook volkomene parodieën in de schepping; er zijn snavels,
die eigenlijk geen snavels, vleugels, die geen vleugels, vinnen,
die geen vinnen, pooten, die geen pooten zijn. Smartekreten, die
ons doen lachen,--dat zijn haar grillen. En daar het gevogelte naast
den vogel bestaat, zie ik niet in waarom de classieke tragedie niet
tegenover de tragedie der ouden zou staan."

Eens geviel het, dat Marius tusschen Enjolras en Courfeyrac de straat
Jean Jacques Rousseau doorging. Toen nam Courfeyrac hem bij den arm
en zeide:

"Let nu op. Dit is de straat Platrière, tegenwoordig de straat
Jean Jacques Rousseau genaamd, wijl zestig jaren geleden hier een
zonderling gezin woonde. Ik bedoel Jean Jacques en Therèse. Van tijd
tot tijd werden er kinderen geboren. Therèse bracht ze ter wereld en
Rousseau bracht ze naar het vondelingshuis."

En Enjolras duwde Courfeyrac toe:

"Zwijg van Rousseau! Ik bewonder dien man. 't Is waar: hij verloochende
zijn kinderen, maar hij nam het volk toch aan."

Geen der jongelieden sprak ooit het woord: "keizer" uit. Alleen Jean
Prouvaire zeide soms Napoleon; de anderen zeiden Bonaparte. Enjolras
zeide Buonaparte. Marius was wel eenigszins verbaasd. Initium Sapientiæ--het begin
der wijsheid. VIERDE HOOFDSTUK. DE ACHTERKAMER VAN HET KOFFIEHUIS MUSAIN. Een van de gesprekken dezer jongelieden, waarbij Marius tegenwoordig
was en waarin hij zich nu en dan mengde, bracht een werkelijken schok
in zijn geest teweeg. Het gesprek werd gevoerd in de achterkamer van het café Musain. Bijna
alle vrienden van het A. B. C. waren er dien avond vereenigd. De
lampen brandden feestelijk. Men sprak van een en ander zonder drift
maar toch luidruchtig. Uitgezonderd Enjolras en Marius, die zwegen,
sprak ieder op goed geluk af. Gesprekken onder vrienden zijn soms
bedaard en onstuimig tevens. Het was evenzeer een bont gewemel als een
gesprek. Men wierp elkander woorden toe, die teruggekaatst werden. Men
sprak aan alle kanten. Geen andere vrouw werd in deze achterkamer toegelaten dan Louison,
de vatenwaschster van het koffiehuis, die de kamer nu en dan doorliep
om van en naar haar arbeid te gaan. Grantaire, die dronken was, maakte een oorverdoovend geraas in den
hoek, dien hij had ingenomen; hij zwetste en schreeuwde:

"Ik heb dorst. Stervelingen, ik droom, dat het Heidelbergsche vat een
beroerte heeft gekregen, en ik een van de twaalf bloedzuigers ben,
die het gezet zullen worden. Ik wil drinken. Ik verlang het leven te
vergeten. Het leven is een vreeselijke uitvinding van ik weet niet
wien. Het duurt niet en 't deugt niet. Het leven breekt iemand den
hals. Het leven is een decoratie, met heel weinig uitwegen. Het geluk
is een chassinet, dat slechts aan één kant beschilderd is. Salomo
zegt: alles is ijdelheid, en ik denk juist als die goede man, die
misschien nooit geleefd heeft. Nul, die niet naakt wilde loopen,
kleedde zich in de ijdelheid. "O ijdelheid! die alles met groote woorden omkleedt! een keuken is
een laboratorium, een danser is een professor, een koorddanser is
een gymnasticus, een bokser is een kampvechter of worstelaar, een
apotheker is een chemist, een pruikenmaker is een artist, een jockey
een sportman. De ijdelheid heeft een voor- en een achterzijde; de
voorzijde is dom, 't is de neger met zijn koralen; de achterzijde is
dwaas, 't is de filozoof met zijn lompen. Ik beween den een en bespot
den ander. Wat men eer en waardigheden noemt, is over 't algemeen
slechts valsch zilver. De koningen maken van den menschelijken hoogmoed
hun speelgoed. Caligula verhief een paard tot consul; Karel II een
runderlap tot ridder. Pronk dan nu tusschen den consul Incitatus en
den baron Roastbeef. De innerlijke waarde der menschen is weinig
eerbiedwaardiger. Luister naar de lofrede van den eenen gebuur op
den anderen. Wit is nijdig op wit. Zoo de lelie spreken kon, hoe zou
zij de duivel hekelen! Een kwezel, die van een devote vrouw spreekt,
is venijniger dan een adder. 't Is jammer dat ik maar onwetend ben;
ik zou anders een tal van dingen kunnen aanhalen, die ik nu niet
weet. Bij voorbeeld, geest heb ik altijd gehad; toen ik nog leerling
bij Gros was, bracht ik mijn tijd, in plaats van met schilderijtjes
te kladden, reeds door met appelen te kapen. Dit wat mij betreft;
en wat u aangaat, gij zijt niet beter dan ik. "Ik lach om uw volmaaktheden, uitmuntendheden en hoedanigheden. Iedere
deugd gaat met een ondeugd gepaard; spaarzaamheid grenst aan
gierigheid, mildheid aan verkwisting, en moed aan grootspraak; wie iets
vrooms zegt, zegt ook iets kwezelachtigs; want er is evenveel ondeugd
in de deugd als er gaten in Diogenes' mantel zijn. Wien bewondert
ge, den vermoorde of den moordenaar, Cesar of Brutus? Men is over
't algemeen vóór den moordenaar. Leve dan Brutus! want hij heeft
vermoord. Dat is deugd. Deugd ja, maar ook dwaasheid. Die groote
mannen hebben zonderlinge vlekken. Brutus, die Cesar vermoordde,
was verliefd op het beeld van een knaapje. Dat beeld was van
den Griekschen beeldhouwer Strongylio, die ook de amazonenfiguur
Eucnemos, "het schoone beeld" genoemd, heeft gebeiteld, hetwelk
Nero op reis medenam. Deze Strongylio heeft slechts twee beelden
nagelaten, waardoor Brutus en Nero elkander geleken; Brutus was op
het eene, Nero op het andere verliefd. De geheele geschiedenis is een
eeuwigdurend herkauwen. De eene eeuw bootst de andere na. De slag van
Marengo is een copie van den slag van Pydna; het Tolbiac van Clovis
en het Austerlitz van Napoleon gelijken elkander als twee droppelen
bloeds. Een overwinning tel ik weinig. Niets is dommer dan overwinnen;
de ware roem is overtuigen. Maar poog dan iets te bewijzen! Zoo ge
slaagt, zijt ge tevreden--dat is klein! Helaas! overal ijdelheid en
lafheid. Alles gehoorzaamt het geluk, zelfs de grammatica. Si volet
usus, zegt Horatius. Ik veracht dus het menschelijk geslacht. Willen
wij van het geheel tot de gedeelten afdalen? Wilt ge, dat ik de volken
bewondere? Maar welk volk dan, als 't u belieft? Griekenland? De
Atheners, die Parijzenaars van voorheen, vermoordden Phocion,
evenals Coligny, en vleiden de tyrannen zoozeer, dat Anacephorus van
Pisistratus zeide: Zijn uitwerpsel zelfs lokt de bijen. Gedurende
vijftig jaren was in Griekenland de aanzienlijkste man de grammaticus
Philetas, die zoo klein en mager was, dat hij zijn schoenen met lood
moest vullen, om niet door den wind weggevoerd te worden. Op het
marktplein te Corinthe stond een door Silanio gebeiteld beeld, waarvan
Plinius gewag maakt; het stelde Episthates voor. Wat heeft Episthates
gedaan? Het beentje-lichten uitgevonden. Dat is nu Griekenland en zijn
roem! Spreken wij van een ander. Zal ik Engeland, zal ik Frankrijk
bewonderen? Frankrijk? Waarom? Om Parijs? Ik heb u mijn meening over
Athene gezegd. Engeland? Waarom? Om Londen? Ik haat Carthago. En
Londen, de wereldstad der weelde, is de hoofdstad der armoede. Alleen
in de parochie van Charing-Cross sterven jaarlijks honderd menschen
van honger. Zoo is Albion. Ik voeg hier nog ten overvloede bij, dat ik
een Engelsche dame heb zien dansen met een rozenkrans en een blauwen
bril. Engeland is dus geen knip voor den neus waard. Zal ik nu broeder
Jonathan bewonderen, wijl ik het John Bull niet doe? Ik houd niet
veel van dien broeder met zijn slaven. Wat blijft er van Engeland
over, zoo ge het zijn time is money (tijd is geld) ontneemt? Wat
van Amerika zoo ge het zijn cotton is king (de katoen is koning)
rooft? Duitschland is de waterzucht, Italië de gal. Zullen wij dan
in verrukking komen voor Rusland? Voltaire bewonderde het. Maar hij
bewonderde China ook. Ik beken, dat Rusland zijn schoonheden bezit,
onder andere een sterk despotisme; maar ik beklaagde despoten. Hun
gezondheid is zwak. Een onthoofde Alexis, een doorstoken Peter, een
geworgde Paul, een andere Paul onder de hakken der laarzen vertrapt,
verscheidene Ivans vermoord, verscheidene Nicolazen en Basiliussen
vergiftigd; dit alles bewijst, dat het paleis der Russische keizers
bepaald ongezond is? Al de beschaafde volken geven der bewondering des
denkers deze bijzonderheid: de oorlog; de oorlog nu, de beschaafde
oorlog, bevat alle vormen van het rooversbedrijf in zich, van de
rooverijen der troepen in de engten van het Jaxa-gebergte af tot de
strooptochten der comansche Indianen op de prairieën toe. Ge zult
mij tegenvoeren, dat Europa toch beter dan Azië is. Ik beken het:
Azië is een koddige boel; maar ik weet eigenlijk niet, waarom ge bij
den grooten Lama zoo moet lachen, gij, westersche volken, die in uw
modes en bevalligheden al de onreinheden der majesteit hebt gemengd,
van het vuile hemd van koningin Isabella af tot den kinderstoel van
den dauphin toe. Mijne heeren, menschen, ge hebt het mis! Te Brussel
wordt het meeste bier, te Stockholm de meeste brandewijn, te Madrid de
meeste chocolade, te Amsterdam de meeste jenever, te Londen de meeste
wijn, te Konstantinopel de meeste koffie, te Parijs de meeste absynthe
gedronken; hier hebt ge alle noodzakelijke inlichtingen. Parijs heeft
bij slot van rekening het overwicht. Zelfs de voddenrapers zijn te
Parijs sybarieten, en Diogenes zou zeker even gaarne voddenraper op
het plein Maubert als wijsgeer in den Pireüs geweest zijn. Verneemt
dit nog: de kroegen der voddenrapers heeten bibines en de vermaardste
zijn la Casserolle (braadpan), en de Abbatoir (slachtplaats). Dus,
kroegen enz., ik betuig het u: ik ben een wellusteling, ik eet bij
Richard voor twee francs en wil Perzische tapijten hebben, om er
met een naakte Cleopatra op rond te rollen! Waar is Cleopatra? Ha,
zijt gij 't Louison, goeden avond."

Zoo stroomden de woorden uit den mond van den meer dan dronken
Grantaire, die in den hoek der achterkamer van het koffiehuis Musain
de vatenwaschster beet nam. Bossuet strekte de hand naar hem uit, om hem het stilzwijgen op te
leggen, maar Grantaire hernam vuriger nog dan straks:

"Weg met uw klauwen, arend van Meaux. Ge maakt op mij volstrekt
geen indruk met uw gebaar van Hippocrates, die de snuisterijen van
Artaxerxes afwees. Ik ontsla u ervan om mij tot bedaren te brengen. Ik
ben voor 't overige treurig. Wat zal ik zeggen? De mensch is slecht,
de mensch is wanstaltig; de kapel is gelukt, de mensch is mislukt. God
heeft dit dier niet afgewerkt. Een menigte is een hoop leelijkerds. De
eerste de beste is een ellendige. Vrouw rijmt op ontrouw. Ja, ik heb
het spleen, alleen nog door droefgeestigheid verergerd, met heimwee
en hypochondrie er bij, en ik ben woedend en nijdig; ik geeuw en
verveel mij, ik word stomp en dom. De duivel hale alles!"

"Zwijg toch, kapitale R.!" hernam Bossuet, die bezig was een rechtspunt
te verdedigen en tot over de heupen in een rechtsgeleerden volzin
verzonken was, welks slot dus luidde:

"En wat mij aangaat, hoewel ik nauwelijks rechtsgeleerde en veel
minder nog wetkenner ben, ik houd toch vol: dat, volgens de termen
der normandische gebruiken, ieder jaar op St. Michel een equivalent
moet uitbetaald worden ten voordeele van den landheer, daargelaten
het recht van anderen, door elk en een iegelijk, zoo wel eigenaars
als bij erfenis bedeelden, en wel voor alle pachten, huren, leenen,
contracten, hypotheken......"

"Echos, nymphes plaintives!" neuriede Grantaire er tusschen. In Grantaires nabijheid, aan een stil tafeltje, waarop men, tusschen
twee glazen, een vel papier, een inktpot en een pen zag, was men bezig
een vaudeville te ontwerpen. Deze gewichtige zaak werd fluisterend
behandeld en de twee scheppende hoofden raakten elkander. "Eerst de namen gevonden. Als men die maar heeft, komt het onderwerp
vanzelf."

"Dat is waar. Dicteer. Ik zal schrijven."

"Mijnheer Dorimon."

"Rentenier?"

"Zeker."

"Zijn dochter Célestine."

"...tine. Verder?"

"Kolonel Sainval."

"Sainval is afgezaagd. Ik zou zeggen: Valsin."

Naast deze blijspelmakers zat een andere groep, die van het geraas
gebruik maakte om zachtkens een duël te bespreken. Een oude van
dertig jaar gaf een jongere van achttien jaar raad, en beduidde hem,
met welk een tegenstander hij te doen had. "Drommels! Wees op uw hoede. Hij voert een geduchten degen. Hij kent
de grepen; rechtstreeks valt hij aan, zonder feintes te verspillen;
hij heeft een forsche vuist, is vlug als 't weerlicht, pareert juist
en stoot wiskunstig. Duivel! en links is hij ook."

In een hoek tegenover Grantaire speelden Joly en Bahorel domino en
spraken over liefdezaken. "Ge zijt wel gelukkig," zei Joly; "ge hebt een liefje, dat altijd
lacht."

"Dat is juist een fout in haar," antwoordde Bahorel. "De minnares,
die men heeft, mag niet lachen. Dat spoort u tot bedriegerij. Zoo ge
haar vroolijk ziet, hebt ge geen wroeging; maar ziet ge haar treurig,
dan voelt ge uw geweten."

"Ondankbare! 't Is zulk een lief gezicht als een vrouw lacht! En gij
twist nooit met elkander?"

"Dit hangt af van het tractaat, dat wij sloten. Bij het aangaan van
ons heilig verbond, hebben wij ieder de grens afgebakend, welke wij
niet mogen overschrijden. Vandaar onze vrede."

"De vrede is een verterend geluk."

"En Jolly, hoe staat het nu met den twist van uw juffertje?... Ge
weet wat ik zeggen wil?"

"Met wreed geduld blijft zij pruilen."

"Ge zijt toch zoo verteederend mager van verliefdheid."

"Helaas!"

"In uw plaats zou ik haar laten loopen."

"Dat is gemakkelijk gezegd."

"En gedaan. Heet zij niet Musichetta?"

"Ja, och, mijn goede Bahorel, 't is een voortreffelijk meisje, zeer
geletterd, met kleine voetjes en kleine handjes, net gekleed, blank,
en met oogen als van een kaartlegster. Ik ben dol op haar."

"Dan, mijn waarde, moet ge haar trachten te behagen, elegant zijn,
en de knieschijven in beweging brengen. Koop bij Staub een goede
broek van cuir de laine. Die kan 't uithouden."

In den derden hoek was men in een poëtischen strijd gewikkeld. De
heidensche godenleer lag met de christelijke mythologie overhoop. Er
werd van den Olymp gesproken, voor welken Jean Prouvaire, uit
romantisme, partij koos. Jean Prouvaire was slechts bedeesd, als hij
in rust was. Maar geraakte hij eens in overspanning, dan barstte hij
los, dan kenmerkte zijn verrukking zich door vroolijkheid en was hij
beurtelings lachend en lyrisch. "Dat wij de goden niet hoonen!" sprak hij. "De goden zijn misschien
nog niet verdwenen. Jupiter komt mij volstrekt niet als een doode
voor. Ge zegt, dat de goden droomen zijn. Welnu, zelfs in de natuur,
gelijk zij thans is, vindt men na de verdwijning dier droomen nog al de
oude heidensche mythen weder. Gindsche berg met zijn vestingvorm als
de Vignemale bij voorbeeld, is voor mij nog altijd Cybeles hoofdtooi;
voor mij is 't nog niet bewezen, dat Pan des nachts niet in den hollen
stam der wilgen blaast en er met zijn vingers beurtelings de gaten
van sluit alsof hij een fluit speelde, en nog altijd heb ik geloofd
dat Iö in den waterval van Pissevache is."

In den laatsten hoek eindelijk sprak men over de politiek. Men
mishandelde de verleende Charte. Combeferre verdedigde ze flauw,
Courfeyrac schoot er met kracht bres in. Op de tafel lag een ongelukkig
exemplaar der vermaarde Charte-Touquet. Courfeyrac had het opgevat
en schudde het, dus aan zijn argumenten het geritsel van het papier
parend. "Eerstens wil ik geen koningen; al ware het alleen uit een
staathuishoudkundig oogpunt; ik wil er geen; een koning is een
woekerplant. Men heeft geen koningen voor niets. Luistert: koningen
zijn duur. Toen Frans I stierf, bedroeg de Fransche staatsschuld
dertigduizend francs rente; bij den dood van Lodewijk XIV bedroeg
ze twee milliards, zeshonderd millioen, 't geen, volgens Desmarets,
in 1760 gelijk stond met vier milliards vijfhonderd millioen, en
thans gelijk zou staan met twaalf milliards. Ten tweede, Combeferre
duide het mij niet euvel, is een verleende Charte een slecht middel
tot beschaving. Den overgang weg te nemen, te verzachten, den schok
te verminderen, de natie allengs uit de monarchie tot de democratie
te brengen door de praktijk der constitutioneele fictiën--dat alles
zijn slechte redenen. Neen! neen! verlichten wij het volk nooit
met een valsch licht. Beginselen kwijnen en verbleeken in onzen
constitutioneelen kelder. Geene verbastering, geen vergelijk, geen
octrooi van den koning aan het volk. In al die octrooien schuilt
een artikel 14. Naast de hand die geeft, bestaat een klauw die
terug neemt. Ik weiger bepaald het Charte. Een Charte is een masker,
waarachter de logen zich verbergt. Het volk dat een Charte aanneemt,
doet afstand. Recht is het volle recht. Neen, geen Charte!"

't Was winter; een groot vuur knapte op den haard. Dit was verlokkend
en Courfeyrac kon er geen weêrstand aan bieden. Hij kreukte het arme
Charte-Touquet in zijn vuist en wierp het in 't vuur. Het papier
vatte vlam. Combeferre zag het meesterstuk van Lodewijk XVIII met
wijsgeerigen blik verbranden, en zeide niets dan:

"De Charte in een vlam herschapen!"

Bijtende spot, kwinkslagen, woordspelingen, alles wat de Franschen
entrain, wat de Engelschen humor noemen, goede en slechte smaak,
goede en slechte redenen, vernuftige fonkelingen van het gesprek,
dat zich nu en dan plotseling verhief en tot in alle hoeken der kamer
uitbreidde,--het schiep boven hun hoofden een soort van vroolijk
gebulder. VIJFDE HOOFDSTUK. UITBREIDING VAN DEN GEZICHTEINDER. Bij de wrijving van jeugdige geesten is dit steeds bewonderenswaardig,
dat men de vonk of het weerlicht nooit vooruit kan zien. Wat zal
er aanstonds flikkeren? Men weet het niet. Uit verteedering kan
een uitbarsting van gelach volgen. In het grappigste oogenblik doet
de ernst zijn intrede. De indrukken hangen af van het eerste woord
het beste. Ieders gloed wil het overwicht. Een lazzi (kwinkslag) is
voldoende om iets onverwachts uit te lokken. Het zijn gesprekken met
plotselinge wendingen, waarbij eensklaps het verschiet verandert. Het
toeval is de machinist dier gesprekken. Een ernstige gedachte, op grillige wijze uit het gegons van een gesprek
geboren, schoot eensklaps door den woordenstroom, waarin Grantaire,
Bahorel, Prouvaire, Bossuet, Combeferre en Courfeyrac verward dooreen
schermden. Hoe komt een zinsnede eensklaps in het gesprek boven? Hoe komt het,
dat zij eensklaps vanzelve de aandacht trekt van hen die ze hooren? Wij
hebben reeds gezegd, dat niemand het weet. Te midden van het rumoer,
besloot Bossuet iets, dat hij tot Combeferre zeide, plotseling met
deze dagteekening:

"18 Juni 1815. Waterloo."

Bij dien naam van Waterloo nam Marius, die bij een glas water met de
ellebogen op de tafel rustte, zijn arm van onder zijn kin en overzag
het gezelschap met strakken blik. "Pardieu!" riep Courfeyrac (Parbleu was op dat tijdstip in verval)
"dat cijfer 18 is zonderling en treft mij. 't Is Bonapartes noodlottig
nommer. Plaats er Lodewijk voor en Brumaire achter, en ge hebt geheel
het lot van den man, met deze merkwaardige bijzonderheid, dat het
begin door het einde als op den voet wordt gevolgd."

Enjolras, die tot hiertoe gezwegen had, richtte nu het woord tot
Courfeyrac. "Ge bedoelt de misdaad door de boete."

Het woord "misdaad" overschreed alles, wat Marius, die reeds door de
plotselinge oproeping van Waterloo bewogen was, dulden kon. Hij stond op, trad langzaam naar de kaart van Frankrijk, die aan den
wand hing en waarop men onderaan in een afgescheiden vak een eiland
zag; hierop legde hij den vinger en sprak:

"Corsica. Een klein eiland dat Frankrijk wel groot heeft gemaakt."

't Was of een ijskoude tocht door de kamer ging. Allen zwegen. Men
gevoelde dat er iets gebeuren moest. Bahorel, die juist Bossuet antwoordde, wilde zijn geliefkoosde
classieke houding weder aannemen. Door het luisteren vergat hij
het echter. Enjolras, wiens blauwe oogen op niemand gevestigd waren en in het
ledige schenen te staren, antwoordde zonder naar Marius op te zien:

"Frankrijk heeft geen enkel Corsica noodig om groot te zijn. Frankrijk
is groot, omdat het Frankrijk is. Quia nominor leo."

Marius had geen lust het hierbij te laten; hij wendde zich dus tot
Enjolras, en zijn stem klonk met een trilling die uit het beven van
zijn hart ontstond. "God beware mij, dat ik Frankrijk zou willen verkleinen! Maar men
verkleint het niet, door het met Napoleon samen te smelten. Welaan,
laat ons spreken. Ik ben een nieuweling onder u, maar ik verklaar dat
ge mij verbaast. Wat zijn wij voor elkander? Wie zijn wij? Wie zijt
gij? Wie ben ik? Verstaan wij elkander omtrent den keizer. Ik hoor u
Buonaparte zeggen en op de u drukken evenals de koningsgezinden. Ik
verzeker u, dat mijn grootvader 't nog beter doet: hij zegt
Buonaparté. Ik hield u voor jongelieden. Waartoe hebt ge dan uwe
geestdrift? en wat doet ge er meê? Wien bewondert ge, zoo ge het
den Keizer niet doet? Wat behoeft ge meer? Zoo ge dien grooten man
niet wilt, welke groote mannen wilt ge dan? Hij bezat alles. Hij was
volkomen. In zijn hersenen lagen de menschelijke begaafdheden in haar
volste kracht. Hij maakte wetboeken als Justinianus, hij dicteerde
als Cesar; in zijn gesprekken paarde hij het bliksemlicht van Pascal
aan den donder van Tacitus; hij maakte en schreef de geschiedenis;
zijn bulletins zijn Iliaden; hij vereende de cijfers van Newton met
de bloemspraak van Mahomed, hij liet in het oosten woorden achter,
groot als de pyramiden. Te Tilsitt leerde hij den keizers de majesteit
kennen; in de Academie der Wetenschappen beantwoordde hij Laplace;
in den Raad van State bood hij Merlin het hoofd; der meetkunde van den
een en der rechtsgeleerdheid van den ander gaf hij een ziel; hij was
rechtsgeleerde met de advocaten en sterrenkundige met de astronomen;
evenals Cromwell, van twee kaarsen altijd eene uitblazende, ging hij
naar den Temple om op een gordijnkwast te dingen; hij zag alles,
hij wist alles, wat hem niet belette als een goed huisvader zich
bij de wieg van zijn kind te verblijden;--en eensklaps luisterde het
verschrikt Europa: legers rukten voorwaarts, artillerie-parken rolden,
schipbruggen strekten zich uit over de rivieren, drommen cavalerie
galoppeerden in stormmarsch, kreten, trompetgeschal en waggelende
tronen alom; de grenzen der koninkrijken trilden op de kaart; men
hoorde het klinken van een bovenmenschelijk zwaard, dat de scheede
verliet; men zag hem aan den horizon opdagen met een bliksem in de
hand en schittering in de oogen, zijn beide vleugelen in den donder
ontplooiende, over het groote leger en de oude garde, en dat was de
aartsengel van den oorlog!"

Allen zwegen. Enjolras boog het hoofd. De stilte is altijd het
kenteeken van goedkeuring, of ten minste van de moeielijkheid om te
wederleggen. Schier zonder adem te scheppen, ging Marius met stijgende
geestdrift voort:

"Laat ons rechtvaardig zijn, mijn vrienden! Het rijk van zulk een
keizer te zijn, is een schitterend lot voor een volk, zoo dit volk
Frankrijk is en het zijn genie bij het genie van dien man voegt! Of
wat is verhevener, wat grootscher, dan te verschijnen en te regeeren,
op te rukken en te triomfeeren, in alle hoofdsteden rust te houden,
van zijn grenadiers koningen te maken, den val der dynastieën af te
kondigen, met den stormmarsch Europa te herscheppen, bij de bedreiging
te gevoelen dat men de hand op den knop van Gods zwaard legt, in
één man Hannibal, Cesar en Karel den Groote te volgen; het volk te
zijn van iemand, die elk morgenrood door het schitterend bericht
van een gewonnen veldslag verzelt; tot ochtendwekker het kanon der
Invaliden te hebben; te midden van een sfeer van licht, wonderbare
eeuwiglichtende woorden te zien: Marengo, Arcola, Austerlitz, Wagram;
ieder oogenblik aan het zenith der eeuwen gansche sterrenbeelden van
overwinningen te doen opdagen; het Fransche rijk een Romeinsch rijk
tot tegenhanger te geven; de groote natie te zijn en het groote leger
te verwekken; zijn legioenen de geheele wereld te doen overvliegen,
gelijk een berg zijn arenden zendt naar alle kanten; te overwinnen,
te overheerschen en te verpletteren; een van roem schitterend volk te
zijn in Europa; in de geschiedenis een titans-trompetgeschal te doen
klinken; de wereld tweemaal te veroveren, eens door geweld van wapenen
en eens door den glans der overwinningen,--wat kan er grootscher zijn?"

"Vrij te wezen!" antwoordde Combeferre. Op zijn beurt boog Marius het hoofd; dit eenvoudig koele woord
had, als een stalen lemmer, zijn epische ontboezeming doorboord,
en hij voelde dat ze in hem verdoofde. Toen hij de oogen opsloeg was
Combeferre er niet meer. Waarschijnlijk tevreden over zijn antwoord
op de vergoding, was hij vertrokken en allen, uitgezonderd Enjolras,
waren hem gevolgd. De kamer was ontruimd. Enjolras, nu met Marius
alleen gebleven, zag hem ernstig aan. Maar Marius, na zijn denkbeelden
eerst een weinig verzameld te hebben, hield zich niet voor geslagen;
er was nog een zieding in hem overgebleven, die waarschijnlijk in
tegen Enjolras ontwikkelde sluitredenen zou zijn overgegaan, zoo
men niet eensklaps iemand die zich verwijderde op de trap had hooren
zingen. 't Was Combeferre, die zong:


                Si César m'avait donné
                  La gloire et la guerre,
                Et qu'il me fallût quitter
                  L'amour de ma mêre. Je dirais au grand César:
                  Reprends ton sceptre et ton char,
                J'aime mieux ma mêre, o gué'
                  J'aime mieux ma mêre. [5]


De teedere en toch woeste toon, waarop Combeferre dit lied zong, gaf
het een wonderbare grootschheid. In gedachten met de oogen opwaarts
geheven, herhaalde Marius schier werktuiglijk: mijn moeder!... Op dit oogenblik voelde hij de hand van Enjolras op zijn schouder. "Burger," sprak Enjolras tot hem, "mijn moeder is de republiek."






ZESDE HOOFDSTUK. RES AUGUSTA. Deze avond had Marius een hevigen schok gegeven en een treurige
duisternis in zijn ziel achtergelaten. Hij gevoelde wat de aarde
gevoelen moet, wanneer het ploegijzer haar scheurt, opdat de
graankorrel er een plaats in vinde; zij voelt alleen de wonde; de
trilling der ontkieming en de vreugd der vrucht komen eerst later. Marius was somber. Hij was pas tot een overtuiging gekomen, en moest
hij die nu reeds weder verwerpen? Hij nam zich voor het niet te doen,
en legde bij zich zelven de gelofte af niet te willen twijfelen,
schoon hij 't onwillekeurig reeds deed. 't Is ondragelijk, tusschen
twee overtuigingen te staan, die men nog niet losgelaten of aangenomen
heeft; de schemering behaagt immers slechts aan vleêrmuiszielen. Marius
had een onbevangen blik en verlangde het ware licht. Het halfdonker van
den twijfel was hem pijnlijk. Hoe hij ook begeerde te blijven wat hij
was en zich daaraan te houden, toch was hij gedwongen verder te gaan,
te onderzoeken, te denken, voorwaarts te schrijden. Waarheen zou hem
dit voeren? Hij vreesde, na zoo vele stappen te hebben gedaan, die hem
nader tot zijn vader hadden gebracht, weder schreden te moeten zetten,
die er hem van verwijderden. En zijn onaangename stemming groeide
door al deze beschouwingen nog aan. Als door een steile hoogte zag
hij zich omgeven. Hij was 't noch met zijn grootvader noch met zijn
vrienden eens; vermetel voor den een, ten achter bij de anderen,
gevoelde hij zich van beide zijden verlaten, door den ouderdom en
door de jeugd. Toen bezocht hij het café Musain niet meer. In de onrust van zijn geweten verloor hij zekere ernstige zijden des
levens bijna geheel uit het oog; maar de werkelijkheden des levens
kan men niet vergeten. Plotseling gaven zij hem een ruwen stoot. Op zekeren morgen kwam de logementhouder de kamer van Marius binnen
en zeide:

"Mijnheer Courfeyrac is borg voor u gebleven."

"Ja."

"Maar ik heb geld noodig!"

"Verzoek Courfeyrac dan om bij mij te komen," zei Marius. Courfeyrac kwam en de logementhouder verliet hem. Marius verhaalde
Courfeyrac wat hij hem nog niet had medegedeeld, dat hij ouderloos
en alleen op de wereld was. "En wat zal er dan van u worden?" vroeg Courfeyrac. "Ik weet het niet," antwoordde Marius. "Wat zult ge doen?"

"Ik weet het niet."

"Hebt ge geld?"

"Vijftien francs."

"Wil ik u leenen?"

"Neen."

"Hebt ge kleederen?"

"Deze."

"Hebt ge kostbaarheden?"

"Een horloge."

"Een zilveren?"

"Een gouden, zie."

"Ik ken een kleêrkooper, die uw jas en broek wel zal willen nemen."

"Goed."

"Dan houdt ge maar een broek, vest, rok en hoed over."

"En mijn laarzen."

"Wat, ge zoudt niet barrevoets kunnen loopen? Welk een weelde!"

"Genoeg!"

"Ik ken een horlogemaker die uw horloge wel zal koopen."

"Goed."

"Neen, dat is niet goed. Wat zult ge verder doen?"

"Alles is mij om 't even, mits het eerlijk zij."

"Verstaat ge Engelsch?"

"Neen."

"Verstaat ge Duitsch?"

"Neen."

"Des te erger."

"Waarom?"

"Een mijner bekenden, een boekhandelaar, geeft een soort van
encyclopedie uit, voor welke ge Duitsche of Engelsche artikelen
hadt kunnen vertalen. 't Wordt slecht betaald, maar men kan er toch
van leven."

"Dan zal ik Duitsch en Engelsch leeren."

"En intusschen?"

"Intusschen zal ik van mijn kleedingstukken en mijn horloge leven."

Men liet den kleêrkooper roepen. Deze kocht de kleederen voor twintig
francs. Men ging naar den horlogemaker. Deze gaf voor het horloge
veertig francs. "Dat is zoo slecht niet," zei Marius tot Courfeyrac toen hij te huis
kwam; "'t maakt met mijn vijftien, tachtig francs uit."

"En de rekening van den huisheer?" merkte Courfeyrac op. "Ja, daar dacht ik niet aan," zei Marius. De huisheer gaf de rekening, die dadelijk betaald moest worden. Zij
bedroeg zeventig francs. "Dan blijven mij tien francs over," zei Marius. "Verduiveld," riep Courfeyrac, "zoo ge nu vijf francs moet uitgeven,
terwijl ge Engelsch, en vijf francs, terwijl ge Duitsch leert, zult ge
heel schielijk een taal geleerd, of heel langzaam een vijf-francstuk
verteerd hebben."

Intusschen was tante Gillenormand, die, wanneer het treurige
omstandigheden gold, in den grond zoo kwaad niet was, er eindelijk
in geslaagd Marius' verblijf te vinden. Op een ochtend toen Marius van de academie te huis kwam, vond hij een
brief van zijn tante en zeshonderd francs aan goud in een verzegeld
doosje. Marius zond de dertig louisd'ors aan zijn tante terug met een
eerbiedigen brief, waarin hij schreef, dat hij middelen van bestaan
had en voortaan in al zijn behoeften voorzien kon. Op dat oogenblik
had hij nog drie francs over. Tante gaf grootvader geen kennis van deze weigering, uit vrees dat
het hem nog meer vergrammen mocht. Hij had immers gezegd: dat men
mij nooit van dezen bloeddrinker spreke! Marius verliet het hôtel der porte St. Jacques, om niet in schulden
te komen. BOEK V. HET NUT DES ONGELUKS. EERSTE HOOFDSTUK. MARIUS BEHOEFTIG. Het leven werd streng voor Marius. Zijn kleederen en horloge te
verteren, het was hem niets geweest. Nu echter moest hij van een
onbeschrijfelijk iets, van niets leven. Verschrikkelijk lot!--want toen
kwamen er dagen zonder brood, nachten zonder slaap, avonden zonder
licht, een haard zonder vuur, weken zonder arbeid, een hopelooze
toekomst, de ellebogen door de mouwen, een oude hoed, waarmede de
meisjes den spot dreven, een deur, die men 's avonds gesloten vindt,
wijl men de huur niet betaalt, de onbeschoftheid van een portier,
het smadelijk lachen der buren, allerlei vernederingen, een vertrapte
eigenwaarde, velerlei dingen, waaraan men zich onderwerpt, verdriet,
bitterheid en moedeloosheid. Marius had geleerd, hoe men dit alles
moest verduren en hoe het soms zelfs de eenige dingen zijn, die men
te verduren heeft. Op dat tijdstip des levens, wanneer de mensch
hoogmoed noodig heeft wijl hij liefde behoeft, zag hij zich bespot,
omdat hij slecht gekleed, en belachelijk gemaakt, omdat hij arm was. Op
dien leeftijd, wanneer der jeugd het hart van keizerlijke fierheid
klopt, sloeg hij menigmaal de oogen op zijn gescheurde laarzen,
en leerde hij de valsche schaamte en de knagende smart der armoede
kennen. Bewonderenswaardige en vreeselijke beproeving voorwaar,
waaruit de zwakken met schande, de sterken met eer te voorschijn
treden. Smeltkroes, waarin het lot den mensch werpt, telkens als het
een ellendige of een halfgod wil scheppen. Want ook in kleine gevechten worden vele grootsche daden verricht. Er
is een hardnekkige onbekende moed, die zich in de duisternis
voet voor voet verdedigt tegen de rampzalige aanvallen van nood en
laagheid. 't Is een edele, geheime triomf, dien geen blik aanschouwt,
geen vermaardheid beloont, geen trompetgeschal begroet. Het leven,
de verlatenheid, de armoede,--het zijn slagvelden, die hun helden
hebben; onbekende helden wel, maar dikwijls grooter dan de beroemde. Zóó slechts worden standvastige en zeldzame zielen geboren; schoon de
armoede meestal stiefmoeder is, wordt ze toch somtijds moeder; alleen
de behoefte verwekt zulk een geest- en zielskracht; de nood voedt de
fierheid, en het ongeluk is een gezonde melk voor de hooghartigen. Er was een oogenblik in Marius' leven, dat hij zijn eigen portaal
veegde; dat hij den schemeravond afwachtte om den bakkerswinkel in
te sluipen en een brood te koopen, dat hij zoo verborgen naar zijn
vliering bracht, alsof hij het gestolen had. Nu en dan ook zag men een
jongeling met boeken onder den arm, verlegen en toch woedend, door
een hoop spottende keukenmeiden, die hem aanstieten, heendringen,
om den slagerswinkel op den hoek binnen te sluipen. Daar zag men
hem voor de verwonderde slagersvrouw den hoed van het bezweet hoofd
nemen en, na een buiging voor den knecht, een lamscotelet vragen,
waarvoor hij zes of zeven sous betaalde, om er zich, na ze, in een
papier gewikkeld, tusschen twee boeken gestopt te hebben, onder den
arm mede te verwijderen. 't Was Marius. Van de cotelet, welke hij
zelf braadde, leefde hij drie dagen. Den eersten dag at hij het vleesch, den tweeden dag het vet; den
derden dag knaagde hij aan het been. Verscheiden keeren zond tante
Gillenormand hem de zestig pistolen weder, maar Marius zond ze telkens
terug, zeggende dat hij niets behoefde. Nog droeg hij rouw over zijn vader, toen de vermelde verandering
in hem ontstond. Sinds dien tijd had hij de zwarte kleederen niet
afgelegd. Toch lieten zij van hem af. Er kwam een dag, waarop hij
geen kleederen meer had. De broek alleen was draagbaar. Wat nu te
doen? Courfeyrac, wien hij op zijne beurt eenige diensten had bewezen,
gaf hem een oude jas. Marius liet dien voor dertig sous door een
kleermaker-portier keeren, en hij had een nieuwe; maar het was een
groene jas. Toen ging Marius niet dan des avonds uit. En dit maakte
dat zijn rok zwart geleek. Immer rouw willende dragen, kleedde hij
zich in de tint des nachts. In weerwil van dat alles werd hij echter advocaat. Het heette,
dat hij bij Courfeyrac woonde, die een fatsoenlijke kamer had, waar
eenige rechtsgeleerde werken overeind stonden, naast defecte deelen
van gelijk gebonden romans, welke de bibliotheek, door de reglementen
voorgeschreven, vormden. Marius liet daar zijn brieven adresseeren. Toen Marius advocaat was, gaf hij zijn grootvader hiervan door een
koelen, maar overigens eerbiedigen brief kennis. De heer Gillenormand
nam den brief bevend op, las hem, scheurde hem in vieren voor de
voddenmand. Een paar dagen later hoorde juffrouw Gillenormand haar
vader, die alleen in zijn kamer was, luid spreken. Dat gebeurde
telkens, wanneer hij in opgewondenheid was. Zij luisterde dus, en
de grijsaard zeide: "Zoo ge geen botterik waart, zoudt ge weten,
dat men niet tegelijk baron en advocaat kan zijn."






TWEEDE HOOFDSTUK. MARIUS IS ARM. 't Is met de armoede als met alles. Zij wordt eindelijk mogelijk. Ten
laatste begint ze een vorm aan te nemen en gewent men er zich aan. Men
leidt een plantenleven, dat is, men ontwikkelt zich zwak en slechts
genoeg om in 't leven te blijven. Ziehier op welke wijze Marius de
Pontmercy zijn leven had ingericht. Hij was bijna uit de engte gekomen, en het werd eenigszins ruimer voor
hem. Door inspanning, moed, volharding en wilskracht was hij er in
geslaagd, door zijn arbeid ongeveer zevenhonderd francs 's jaars te
verkrijgen. Hij had Duitsch en Engelsch geleerd, dank zij Courfeyrac,
die hem met zijn vriend den boekhandelaar in aanraking gebracht
had. Marius vervulde nu in de boekhandelaarsliteratuur de rol van
"noodhulp." Hij stelde prospectussen, vertaalde uit dagbladen, maakte
noten bij uitgaven, raapte biographieën bijeen enz., en verdiende,
alles door elkander gerekend, zevenhonderd francs 's jaars. Daarvan
leefde hij. Hoe? Niet slecht. Wij zullen 't uitleggen. Marius bewoonde in het huis Gorbeau voor dertig francs 's jaars een
krot zonder schoorsteen, dat men een kamertje noemde, doch waarin niets
dan het onontbeerlijkst huisraad was. Dit huisraad behoorde hem. Aan
de oude eigenaarster gaf hij drie francs per maand, waarvoor zij
zijn kamertje schoon hield en hem 's ochtends een weinig warm water,
een versch ei en een halfstuiversbroodje bracht. Met dat ei en dat
broodje ontbeet hij. Dit ontbijt kostte hem, al naar gelang de eieren
goedkoop of duur waren, van twee tot vier sous. Te zes uren hield
hij zijn maaltijd in de straat St. Jacques bij Rousseau, tegenover
Bastet, den prentenkooper op den hoek van de straat des Mathurins. Hij
at geen soep. Zijn maaltijd bestond uit een portie vleesch van zes,
een halve portie groente van drie, en een dessert van nog drie sous;
voor drie sous had men er brood zooveel men wilde. In plaats van
wijn dronk hij water. Aan het buffet, waar de destijds nog mollige
en frissche madame Rousseau zetelde, gaf hij een sou voor den knecht
en schonk madame Rousseau hem een vriendelijk lonkje. Daarmeê vertrok
hij. Voor zestien sous had hij dus een diné en een lonk gehad. Deze restaurant Rousseau, waar zoo weinig wijn en zoo veel water
werd gedronken, was meer kalmeerend dan restaureerend. Die gaarkeuken
bestaat niet meer. De kastelein had een fraaien bijnaam, men noemde
hem "den waterigen Rousseau."

Aldus, daar het ontbijt vier sous en het middagmaal zestien sous
kostte, kwam zijn voeding hem op een franc daags te staan, 't geen
driehonderd vijf en zestig francs 's jaars bedroeg. Zoo men daarbij
de dertig francs voor de oude vrouw en eenige kleine uitgaven rekent,
ziet men, dat Marius voor vierhonderd vijftig francs gevoed, bediend
en gehuisvest werd. Zijn kleeding kostte hem honderd, zijn linnengoed
vijftig en zijn wasch ook vijftig francs, zoodat alles te zamen
geen zeshonderd vijftig francs bedroeg. Hij hield dus vijftig francs
over. Dat maakte hem rijk. Nu en dan zelfs leende hij een vriend een
franc of tien. Courfeyrac had eens zestig francs van hem geleend. Wat
de verwarming betreft, deze had Marius, daar hij geen schoorsteen had,
zeer vereenvoudigd. Marius had twee stel kleedingstukken; het eene oud, "voor alle dagen"
het andere nieuw voor bijzondere gelegenheden. Beide waren zwart. Hij
had slechts drie hemden, een aan 't lijf, een bij de waschvrouw en een
in de kast. Hij vernieuwde ze naar gelang zij sleten. Gewoonlijk waren
zij gescheurd, en hierom knoopte hij zijn rok tot aan de kin dicht. Er waren jaren voorbijgegaan voor Marius tot dien welstand
kwam. Ruwe jaren waren 't, pijnlijk om door te komen, moeielijk om
te doorgraven. Geen dag echter had Marius gewankeld. Hij had alle
ontberingen ondergaan, alles gedaan, behalve schulden gemaakt. Hij
kon zich zelven de getuigenis geven, dat hij nooit iemand een
stuiver schuldig was geweest. Voor hem was een schuld het begin
der slavernij. Hij beweerde zelfs, dat een schuldeischer erger
dan een meester is; een meester toch bezit slechts den persoon, de
schuldeischer echter is ook machtig zijn eer te vertrappen. Liever
had hij honger geleden dan te leenen, en vele vastendagen had hij
beleefd. Wijl hij gevoelde, dat de uitersten elkander raken en dat,
zoo men er niet op let, een daling van fortuin tot verlaging der
ziel leiden kan, waakte hij nauwkeurig over zijn eigenwaarde. Een
uitdrukking of een daad, die hem in andere omstandigheden betamelijk
zou zijn voorgekomen, scheen hem nu gemeen en was stuitend voor
hem. Hij waagde niets, want hij wilde niet achterwaarts treden. Op
zijn gelaat lag een zweem van strenge zedigheid. Hij was bedeesd tot
schuwheid toe. In al zijne beproevingen voelde hij zich bemoedigd en soms zelfs
gedragen door een geheime kracht, die in hem was. De ziel helpt het
lichaam en heft het in sommige oogenblikken op. Zij is de eenige vogel,
die haar kooi draagt. Naast den naam van zijn vader stond in Marius' hart een andere naam
gegrift, het was die van Thénardier. Marius, met zijn ernstige en
opgewondene natuur, hulde dien man in een soort van stralen-krans,
waaraan hij het leven zijns vaders meende te danken te hebben, dien
onversaagden sergeant, welke den kolonel te midden van den kogelregen
bij Waterloo had gered. Hij scheidde de herinnering aan dien man nooit
van die zijns vaders en vereende ze in zijn vereering. 't Was een soort
van eeredienst met twee graden: het hoog-altaar voor den kolonel,
het kleine voor Thénardier. Wat het teedere zijner dankbaarheid
vermeerderde, was de gedachte aan den tegenspoed, waardoor hij wist
dat Thénardier gevallen en verzwolgen was. Marius had te Montfermeil
het bankroet van den ongelukkigen herbergier vernomen. Sinds had hij
alle mogelijke pogingen aangewend, om zijn spoor te ontdekken en hem
in den donkeren afgrond der armoede te bereiken, waarin Thénardier
was verdwenen. Marius had de geheele streek doorkruist; hij was te
Chelles, te Bondy, te Gournay, te Nogent en te Lagny geweest. Drie
jaren had hij hierin volhard, met deze nasporingen het weinige geld
verterende, dat hij bespaard had. Niemand had hem nopens Thénardier
eenig bericht kunnen geven; men geloofde, dat hij naar een vreemd
land vertrokken was. Ook zijn schuldeischers hadden hem gezocht,
met minder liefde zeker dan Marius, schoon even halsstarrig, maar de
hand niet op hem kunnen leggen. Marius beschuldigde en verweet zich,
dat hij in zijn nasporingen niet kon slagen. 't Was de eenige schuld,
die de kolonel had achtergelaten, en Marius achtte het een eer, ze te
voldoen.--Toen mijn vader stervend op het slagveld lag, dacht hij,
wist Thénardier hem wel, door den rook heen en te midden van het
schrootvuur, te vinden en op zijn schouders weg te dragen, schoon
hij hem niets schuldig was; en ik, die Thénardier zoo veel schuldig
ben, zou hem in de schaduw waar hij zieltoogt niet vinden, om hem op
mijn beurt uit den dood in het leven terug te brengen! O, ik zal hem
wedervinden!--Om Thénardier werkelijk te vinden zou Marius zeker een
zijner armen, en om hem aan de armoede te ontrukken zeker al zijn bloed
wel hebben veil gehad. Thénardier te zien, hem een dienst te bewijzen,
tot hem te zeggen: "Gij kent mij niet, maar ik ken u wel. Ik ben er;
beschik over mij,"--dat was Marius' liefste en heerlijkste droom. DERDE HOOFDSTUK. MARIUS GROOT GEWORDEN. Marius was nu twintig jaren oud. Het was drie jaren geleden, dat hij
zijn grootvader had verlaten. Nog altijd was men van weêrszijden op denzelfden voet, zonder
eenige toenadering te beproeven of elkander te willen wederzien. En
waartoe zou het wederzien ook gediend hebben? Alleen om een botsing
te veroorzaken? Wie van beiden zou bij den ander gelijk hebben
gehad? Marius was een metalen, vader Gillenormand een ijzeren pot. Wij moeten echter zeggen, dat Marius het hart zijns grootvaders
miskende. Hij verbeeldde zich dat Gillenormand hem nooit bemind had,
en dat deze goede man, zoo kort van stof en zoo hardvochtig, die
lachte, vloekte, schreeuwde, bulderde en den stok opgeheven had, voor
hem hoogstens de tevens flauwe en strenge liefde van een comedievader
gevoelde. Marius bedroog zich. Er zijn vaders, die hun kinderen niet
beminnen; maar er bestaat geen grootvader, die zijn kleinzoon niet
liefheeft. Wij hebben het gezegd; de heer Gillenormand had Marius in
den grond hartelijk lief, maar op zijn wijze, met norschheid en zelfs
met oorvegen. Doch toen de jongeling verdwenen was, gevoelde hij een
donkere leegte in zijn hart; hij eischte, dat men niet meer van hem
sprak, en treurde in stilte, omdat men hem zoo stipt gehoorzaamde. In
den beginne hoopte hij, dat die buonapartist, die jakobijn, die
terrorist, die septemberman weder komen zou. Maar weken gingen
voorbij, maanden, jaren verstreken; en tot groote wanhoop van den
heer Gillenormand kwam de bloeddrinker niet weder te voorschijn.--Ik
kon toch niet anders doen dan hem wegjagen, zei de grootvader bij
zich zelven, terwijl hij zich afvroeg: als zoo iets weer gebeurde,
zou ik het dan nog eens doen? Zijn hoogmoed antwoordde dadelijk:
ja! maar zijn oude hoofd, dat hij zwijgend schudde, antwoordde
treurig: neen. Hij had oogenblikken van neerslachtigheid. Marius
ontbrak hem. Grijsaards hebben evengoed genegenheid als zon of warmte
noodig. Hoe sterk hij ook van aard was, had Marius' afzijn toch iets
in hem veranderd. Voor alles ter wereld zou hij dien "kleinen snaak"
geen schrede genaderd zijn, maar toch leed hij. Nooit vernam hij
naar hem, maar toch dacht hij altijd aan hem. Meer en meer leefde
hij afgezonderd in het Marais. Hij was wel evenals vroeger vroolijk
en driftig, maar zijn vroolijkheid had een stuipachtige hardheid,
als bevatte zij smart en toorn, en zijn drift ging steeds tot een
soort van zachte, sombere neerslachtigheid over. Hij zeide soms:--"O
wat zou ik hem een flinken oorveeg geven zoo hij terugkwam!"

Tante dacht te weinig om veel lief te hebben; voor haar was Marius
niets meer dan een donkere onduidelijke silhouet, en eindelijk was
zij zoover gekomen, dat zij zich nog minder met hem bezig hield dan
met de kat of de papegaai, welke zij waarschijnlijk wel had. Wat het geheime leed van vader Gillenormand nog vermeerderde was,
dat hij het geheel in zich opsloot en er niets van liet blijken. Zijn
verdriet geleek die nieuw uitgevonden haarden, welke hun eigen rook
verbranden. Soms geviel het, dat lastige gedienstige geesten hem
van Marius spraken en vroegen: "Wat doet, of wat wordt mijnheer uw
kleinzoon?" Dan antwoordde de oude burger zuchtend, zoo hij al te
treurig was, of op zijn manchetten tikkende, zoo hij vroolijk wilde
schijnen: "Mijnheer de baron Pontmercy pleit hier of daar."

Terwijl de grijsaard Marius betreurde, wenschte Marius zich zelven
geluk. Het ongeluk had hem, zooals allen goeden harten, de bitterheid
ontnomen. Aan den heer Gillenormand dacht hij slechts met zachtheid,
maar toch volhardde hij er in, niets meer van den man te ontvangen die
slecht jegens zijn vader was geweest.--'t Was nu de verzachte vertaling
van zijn eerste misnoegen. Bovendien achtte hij zich gelukkig, geleden
te hebben en nog te lijden. Dat was voor zijn vader. Zijn sober
leven bevredigde en behaagde hem. Met een zeker gevoel van vreugd
dacht hij er aan, dat dit het minste--dat dit een boetedoening was;
dat hij anders wegens zijn goddelooze onverschilligheid voor zijn
vader, en wel voor zulk een vader, later zeker gestraft zou geworden
zijn;--dat het niet rechtvaardig was, zoo zijn vader alles en hij niets
had geleden;--wat waren overigens zijn werkzaamheden en ontberingen
bij het heldenleven van den kolonel vergeleken?--en eindelijk dat de
eenige manier om zijn vader meer nabij te komen en te gelijken was,
moedig tegen de behoefte te zijn, evenals zijn vader moedig tegen den
vijand was geweest, en dat de kolonel zoo iets ongetwijfeld bedoeld
had met de woorden: "hij zal dit waardig zijn." Woorden, die Marius
voortdurend, niet op de borst--want het geschrift van den kolonel
was verloren gegaan--maar in zijn hart droeg. Den dag toen zijn grootvader hem wegjoeg, was hij nog slechts een knaap
nu echter was hij man geworden. Hij gevoelde dit. De armoede,--wij
drukken hierop--was goed voor hem geweest. Armoede in de jeugd heeft
dit nut, dat zij wil en ziel tot krachtsinspanning aanspoort. Armoede
legt het stoffelijke leven al dadelijk bloot, en vertoont de daden
in al hare leelijkheid; vandaar dat onbeschrijfelijk verlangen naar
het ideale leven. De jonge rijkaard vindt honderden schitterende
en zinnelijke vermaken, wedrennen, jachtpartijen, honden, tabak,
spel, goede maaltijden en wat er meer is, alle bezigheden voor het
lagere in de ziel, ten koste van het hoogere en meer kiesche. De arme
jongeling doet alle moeite om zijn brood te winnen; hij eet, en als
hij gegeten heeft blijven hem niets dan zijn droomen over. Hij gaat om
niet naar het schouwtooneel dat God hem toont; hij aanziet den hemel,
het uitspansel, de starren, de bloemen, de kinderen, de menschheid
waarin hij lijdt, de schepping, waarin hij straalt. Hij beschouwt
de menschheid zoolang tot hij haar ziel ziet, de schepping zoolang
tot hij er God in herkent. Hij denkt na en gevoelt zich groot; hij
denkt nog dieper na en voelt zich verteederd. Van het egoïsme des
lijdenden gaat hij tot het medelijden des bespiegelenden menschen
over. Een bewonderenswaardig gevoel ontwaakt in hem; vergetelheid
voor zich zelven en medelijden voor allen. Als hij aan de ontelbare
geneugten denkt, welke de natuur de geopende zielen biedt, biedt
tot overstelpens toe, maar de geslotene zielen onthoudt, beklaagt
hij, rijk door verstand, den rijke in geld. Alle haat verdwijnt uit
zijn hart naarmate het licht zijn geest binnendringt. Is hij voor
't overige ongelukkig? Neen. De armoede van een jongmensch is nooit
ongelukkig. De eerste de beste jongeling, hoe arm hij zij, zal, met
zijn gezondheid, zijn kracht, levendigen tred, schitterende oogen,
warm stroomend bloed, zwarte haren, frissche wangen, roode lippen,
witte tanden en zuiveren adem nog altijd een ouden keizer afgunstig
kunnen maken. Bovendien begint hij iederen ochtend weder zijn brood
te verdienen; en terwijl zijn handen dit winnen, wint zijn houding
aan fierheid, zijn verstand aan denkbeelden. Na zijn arbeid doolt
zijn geest in onuitsprekelijke genoegens, in aanschouwingen, en
vreugde rond. Zijn voet treedt door tegenspoeden en hindernissen
de straat over, langs doornen, wel soms in het slijk, maar toch met
het hoofd in het licht. Hij is vastberaden, kalm, zacht, vreedzaam,
oplettend, met weinig tevreden, goedwillig--en hij dankt God, dat die
hem die rijkdommen gaf, welke zoovele aanzienlijken moeten ontberen:
de arbeid, die hem vrij maakt, en de gedachte, die hem veredelt. Dat was in Marius gebeurd. Hij helde zelfs, om de waarheid te zeggen,
wel wat te veel tot bespiegeling over. Sinds het hem gelukt was
zijn brood bijna zeker te kunnen verdienen, had hij zich daarbij
bepaald, het goedkeurende dat hij arm was en den tijd aan den arbeid
ontwoekerend om dien aan overpeinzing te wijden. Een ziener gelijk, die
zich in de stille weelde der verrukking en eener inwendige lichtwereld
dompelt en daardoor verzwolgen wordt, bracht hij geheele dagen met
overpeinzingen door. Aldus had hij zich het raadsel des levens voorgesteld. Zoo min mogelijk
stoffelijk werk bij zooveel onstoffelijken arbeid als maar mogelijk
was, of met andere woorden, eenige uren aan het werkelijke leven, de
overige aan het oneindige te schenken. Meenende dat hem niets ontbrak,
bespeurde hij niet, dat de bespiegeling een van de vormen der luiheid
wordt; dat hij zich slechts tevredenstelde met in de eerste behoeften
des levens te voorzien en veel te vroeg rust nam. 't Was duidelijk, dat dit voor zulk een krachtige en edele natuur
slechts een overgangspunt was, en Marius bij den eersten schok tegen
de onvermijdelijke verwikkelingen van het noodlot ontwaken zou. Intusschen, schoon hij advocaat was en vader Gillenormand het dacht,
pleitte hij niet. Overpeinzing had hem het pleiten tegen gemaakt. Het
verveelde hem met procureurs om te gaan, het gerechtshof te bezoeken
en zaken op te loopen. Waartoe zou 't hem dienen? Hij vond geen
enkele reden om van kostwinning te veranderen. In het werken voor
den boekhandel vond hij een zekeren en weinig vermoeienden arbeid,
waaraan hij, zooals wij zeiden, genoeg had. Een der boekhandelaars, voor wien hij werkte,--ik geloof de Heer
Magimel--had hem voorgesteld bij hem in huis te komen, waar hij hem bij
behoorlijke huisvesting, geregelden arbeid en vijftienhonderd francs 's
jaars zou geven. Een goede huisvesting en vijftienhonderd francs! Zeer
verlokkend! Maar van zijn vrijheid af te staan! een loontrekkend, een
soort van letterkundig bediende te zijn! Naar Marius' gedachte zou,
zoo hij 't voorstel aannam, zijn toestand èn beter èn slechter worden;
wat hij aan welstand won, zou hij aan eigenwaarde verliezen; het was
een volmaakt, mooi ongeluk, dat in een leelijken, belachelijken dwang
veranderde; 't was iets als een blinde, die éénoogig worden kon. Hij
weigerde dus. Marius leefde eenzaam. Door zijn neiging voor afzondering, had hij er
bepaald van afgezien, in het genootschap over te gaan, waar Enjolras
presideerde. Overigens waren zij kameraads gebleven en bereid elkander
bij gelegenheid op allerlei wijzen te helpen; meer echter niet. Marius had twee vrienden, een jongen, Courfeyrac, en een ouderen,
Mabeuf. Hij helde het meest tot den laatsten over. Vooreerst had hij
dezen de in hem ontstane verandering te danken, en tevens had deze
hem zijn vader leeren kennen en beminnen. "Hij heeft mij van de staar
gelicht," zeide hij. Voorwaar, deze kerkmeester had het pleit beslist. De heer Mabeuf was evenwel bij die gelegenheid niets dan het rustige,
lijdelijke werktuig der Voorzienigheid geweest. Hij had Marius
toevallig en zonder het te weten licht geschonken, evenals de kaars
doet, die door iemand binnen gebracht wordt; hij was de kaars en niet
de persoon geweest. De heer Mabeuf was volkomen onbekwaam om de inwendige politieke
verandering van Marius te begrijpen, te willen of te besturen. Wijl men later den heer Mabeuf zal wedervinden, zijn eenige woorden
nopens hem niet onnoodig. VIERDE HOOFDSTUK. DE HEER MABEUF. Denzelfden dag, toen de heer Mabeuf tot Marius zeide: "zekerlijk, ik
keur politieke meeningen goed," drukte hij den wezenlijken toestand
van zijn geest uit. Alle politieke meeningen waren hem onverschillig,
en hij keurde ze alle zonder onderscheid goed, mits zij hem met rust
lieten, op dezelfde wijze als de Grieken de furiën, de schoonen, de
goeden en bekoorlijken de Eumeniden noemden. De politieke meening van
den heer Mabeuf was een hartstochtelijke liefde voor planten en bovenal
voor boeken. Hij had, zooals iedereen, de lettergreep ist tot uitgang,
zonder welke niemand in dien tijd kon leven, maar hij was royalist,
bonapartist, chartist, orleanist, noch anarchist; hij was bouquinist
(boekenliefhebber). Hij begreep niet, waarom de menschen wegens
zulke nietigheden als de charte, de democratie, de legitimiteit,
de monarchie, de republiek enz. elkander konden haten, terwijl er in
de wereld zoo velerlei soorten van mos, kruiden en heesters waren die
zij beschouwen, en stapels folianten die zij doorbladeren konden. Hij
wilde niet nutteloos zijn; dat hij boeken had en botanicus was,
belette hem niet te lezen en te tuinieren. Toen hij Pontmercy had
leeren kennen, ontstond tusschen den kolonel en hem sympathie, wijl
deze bloemen en de ander vruchten kweekte. De heer Mabeuf was er in
geslaagd even uitmuntende peren als die van St. Germain te telen. Hij ging veeleer ter mis uit gewoonte dan uit godsvrucht, en ook wijl
hij, gaarne menschen ziende maar hun gewoel hatend, hen slechts in
de kerk stil bijeen vond. Hij had, beseffende dat hij in den staat
iets moest zijn, de loopbaan van kerkmeester gekozen. Overigens was
't hem nooit gelukt zoo verliefd op een vrouw te worden als op een
tulpbol, en was geen man hem zoo lief als een Elzevier. Hij was reeds
lang over de zestig jaar toen iemand hem vroeg: "Zijt ge nooit gehuwd
geweest?"--"Ik heb 't vergeten," antwoordde hij. Zoo 't hem nu en
dan gebeurde--en wien gebeurt dit niet?--te zeggen: "O, zoo ik rijk
ware!"--was 't niet terwijl hij een meisje begluurde, gelijk vader
Gillenormand, maar alleen bij de beschouwing van een oud boek. Hij leefde alleen met een oude huishoudster--en was min of meer
jichtig; in den slaap kromden zich zijn oude door het rheumatisme
verstijfde vingers over het beddelaken. Hij had een Flora over
de omstreken van Cauteretz geschreven met gekleurde platen, een
tamelijk goed werk, waarvan hij de koperplaten bezat, en dat hij zelf
verkocht. Twee of driemaal daags kwam men daarom bij hem in de straat
Mezières aanschellen. Dit bracht hem elk jaar een paar duizend francs
op, en was ongeveer zijn geheele fortuin. Hoewel hij arm was, had hij toch talent genoeg gehad, om door geduld,
ontbering en tijd een kostbare verzameling van zeldzame, veelsoortige
exemplaren bijeen te brengen. Nooit ging hij uit dan met een boek
onder den arm en kwam er dikwerf met twee weder te huis. De eenige
versieringen der vier benedenkamers, die met een kleinen tuin zijn
woning vormden, waren herbariums en platen van oude meesters. Het
gezicht van een sabel of geweer deed hem verstijven. In zijn
gansche leven was hij geen kanon genaderd, zelfs niet in het Hôtel
der Invaliden. Hij had een goede maag; een broeder, die pastoor was,
met witte haren; geen tanden in den mond noch in den geest; een beving
in al zijn leden; een picardischen tongval; een kinderlijken lach en
een gezicht als een oud schaap. Bij dat alles onder de levenden slechts één vriend, een ouden
boekhandelaar, Royol, en één wensch: dat de indigo-bouw in Frankrijk
ingevoerd mocht worden. Ook zijn dienstmeid was een rariteit van
onschuld. De goede vrouw was nog vrijster. Sultan, haar kater, die
het miserere van Allegri in de Sixtijnsche kapel had kunnen mauwen,
vervulde haar hart en bevredigde de hoeveelheid hartstocht die in
haar was. Geen harer wenschen had zich ooit tot een man verheven. De
kater was haar alles. Zij had knevels gelijk hij. Zij stelde roem
in een heldere muts. Zij vermaakte zich des zondags na de mis met
haar lijnwaad in de kast te tellen en de lappen katoen op haar bed
uit te spreiden, welke zij voor haar kleederen kocht, doch nooit
liet maken. Zij kon lezen. Mijnheer Mabeuf had haar den bijnaam van
"moeder Plutarchus" gegeven.