Herman van Rens, Vervolgd in Limburg. Joden en Sinti in Nederlands-Limburg tijdens de Tweede Wereldoorlog
Herman van Rens, Vervolgd in Limburg. Joden en Sinti in Nederlands-Limburg tijdens de 
Tweede Wereldoorlog (Dissertatie Universiteit van Amsterdam 2013, Maaslandse 
Monografieën 76; Hilversum: Verloren, 2013, 447 pp., ISBN 978 90 8704 353 7). In 1987 vroeg J.C.H. Blom zich af hoe het te verklaren is dat in Nederland in vergelijking 
met andere West-Europese landen zo’n hoog percentage Joden tijdens de Tweede 
Wereldoorlog is weggevoerd. Blom kwam destijds met voorzichtige conclusies en 
sindsdien heeft deze vraag historici gestimuleerd tot verder onderzoek. Ook afgelopen 
jaren heeft deze vraag nieuwe boeken voortgebracht. In 2011 verscheen het lijvige 
internationaal vergelijkende onderzoek van Ron Zeller en Pim Griffioen naar de 
overeenkomsten, oorzaken en verschillen in de Jodenvervolging in Nederland, België en 
Frankrijk. In 2013 verscheen vervolgens de handelseditie van het proefschrift van Herman 
van Rens naar de vervolging van Joden en Sinti in Nederlands-Limburg tijdens de Tweede 
Wereldoorlog. Met dit boek draagt Van Rens bij tot de beantwoording van de vraag hoe 
de verschillen in de vervolging van de Joden te verklaren zijn. Dit doet hij door specifiek in 
te zoomen op een regio, in plaats van meerdere landen met elkaar te vergelijken. In 1987 vroeg J.C.H. Blom zich af hoe het te verklaren is dat in Nederland in vergelijking 
met andere West-Europese landen zo’n hoog percentage Joden tijdens de Tweede 
Wereldoorlog is weggevoerd. Blom kwam destijds met voorzichtige conclusies en 
sindsdien heeft deze vraag historici gestimuleerd tot verder onderzoek. Ook afgelopen 
jaren heeft deze vraag nieuwe boeken voortgebracht. In 2011 verscheen het lijvige 
internationaal vergelijkende onderzoek van Ron Zeller en Pim Griffioen naar de 
overeenkomsten, oorzaken en verschillen in de Jodenvervolging in Nederland, België en 
Frankrijk. In 2013 verscheen vervolgens de handelseditie van het proefschrift van Herman 
van Rens naar de vervolging van Joden en Sinti in Nederlands-Limburg tijdens de Tweede 
Wereldoorlog. Met dit boek draagt Van Rens bij tot de beantwoording van de vraag hoe 
de verschillen in de vervolging van de Joden te verklaren zijn. Dit doet hij door specifiek in 
te zoomen op een regio, in plaats van meerdere landen met elkaar te vergelijken. Lange tijd was het lokale onderzoek naar de Jodenvervolging gericht op 
Amsterdam. De grote drie, Jacques Presser, Abel Herzberg en Loe de Jong keken vooral 
naar de hoofdstad. Daar waren in Nederland immers de meeste Joden vervolgd tijdens de 
Duitse bezetting. Ook in het latere werk van de Britse historicus Bob Moore, Victims and 
Survivors ging de aandacht vooral uit naar Amsterdam. BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-2 (2015) | review 34 BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-2 (2015) | review 34 © 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG 
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License 
URN:NBN:NL:UI:10-1-110225 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505 © 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG Herman van Rens, Vervolgd in Limburg. Joden en Sinti in Nederlands-Limburg tijdens de 
Tweede Wereldoorlog (Dissertatie Universiteit van Amsterdam 2013, Maaslandse 
Monografieën 76; Hilversum: Verloren, 2013, 447 pp., ISBN 978 90 8704 353 7). Van Rens bouwt met zijn studie 
naar de regionale overlevingskans van Joden voort op eerder onderzoek van Marnix 
Croes en Peter Tammes, ‘Gif laten wij niet voortbestaan’ uit 1999. Uit dit onderzoek bleek 
onder andere dat Joden meer overlevingskansen hadden in rooms-katholieke gemeenten 
dan in gereformeerde gemeenschappen. Van Rens duikt met zijn onderzoek dieper in op 
deze materie: hadden de Joden in het overwegend katholieke Limburg inderdaad meer 
kans om te overleven? En zo ja, hoe is dat te verklaren? Het boek is chronologisch opgebouwd. Voor de bezetting kende Limburg een 
goed geïntegreerde Joodse gemeenschap van ongeveer 800 mensen. Dat was niet heel 
anders dan in de rest van Nederland. Limburg werd in de jaren dertig vervolgens 
geconfronteerd met de komst van grote groepen Joodse vluchtelingen uit Duitsland. Hun 
komst zorgde echter niet voor problemen of (meer) antisemitisme. Zij werden 
opgevangen door Joodse hulpcomités en de Limburgse samenleving. Vanaf de Duitse inval in mei 1940 tot aan de deportaties in 1942 werden de Joden in Limburg net als elders 
in Nederland gestigmatiseerd, geïsoleerd en beroofd. De manier waarop de Ausenstelle 
vanuit Maastricht vervolgens de deportaties organiseerde, week wel af van het algemene 
beeld. De Joden in Limburg kregen meestal van te voren het bevel zich te melden voor 
werkkampen. Dit voorzag in tijd om te reageren op het bevel. De Joden in Limburg 
hadden daardoor, anders dan de Joden in bijvoorbeeld Amsterdam waar 
onaangekondigde razzia’s werden gehouden, tijd om onder te duiken. Ongeveer de helft, 
400 in aantal, deed dat ook effectief. Net als Bart van der Boom in Wij weten niets van hun lot beargumenteert, blijkt 
ook uit de bronnen van Van Rens dat zowel Joden als niet-Joden relatief onwetend waren 
over de massamoord na aankomst in het Oosten. Maar Van Rens laat zien dat de keuzes 
van Joden en niet-Joden niet slechts werden beïnvloed door wat men ‘wist’. De 
mogelijkheden die er wel of niet waren om onder te duiken of te ontsnappen naar 
bijvoorbeeld België, waren misschien wel van groter belang. Uit zijn onderzoek naar de 
Limburgse casus blijkt immers dat wanneer Joden de kans kregen om onder te duiken, ze 
hier op grote schaal gebruik van maakten. Dat weerspreekt de breed gedragen 
veronderstelling dat Joden zich als schapen naar de slachtbank zouden hebben laten 
leiden. Binnen de provincie bestonden echter wel verschillen in de mate van onderduiken. Herman van Rens, Vervolgd in Limburg. Joden en Sinti in Nederlands-Limburg tijdens de 
Tweede Wereldoorlog (Dissertatie Universiteit van Amsterdam 2013, Maaslandse 
Monografieën 76; Hilversum: Verloren, 2013, 447 pp., ISBN 978 90 8704 353 7). Volgens Van Rens was de hulp van de Limburgers bij het wel of niet onderduiken van 
essentieel belang. Naast de 400 Limburgse Joden konden ook 2000 Joden uit andere 
delen van Nederland onderduiken in Limburg. In totaal zouden er 2100 van alle 
onderduikers de bevrijding meemaken. Hij komt tot de conclusie dat het aantal 
onderduikers in Limburg per duizend inwoners groter was dan in heel Nederland. Het 
aantal onderduikers dat gearresteerd werd was kleiner dan gemiddeld in Nederland. Om 
dit relatieve succes te verklaren, wijst de auteur op een ‘society of enablement’: een 
groep mensen ontwikkelt een collectieve norm tegenover een groep vervolgden: 
negeren of helpen. Het zijn dan vaak de kleinere gemeenschappen die hulp bieden, 
waarbij de houding van ‘morele leiders’ van doorslaggevend belang is. In het geval van 
Limburg ging het om een kleine gesloten gemeenschap van protestanten die hulp bood, 
zoals in Heerlen. Joden hadden in het overwegend katholieke Limburg dus inderdaad 
meer kans om te overleven, maar dat was niet te danken aan het katholicisme. Voor zijn uitvoerige onderzoek heeft Van Rens, samen met zijn echtgenote 
Annelies van Rens-Wilms, veel lokale en regionale archieven geraadpleegd. Hierdoor 
heeft hij vrijwel alle Limburgse slachtoffers in kaart kunnen brengen. Het gebruik van de 
primaire bronnen laat deze geschiedenis vervolgens op een indringende manier tot de 
lezer komen. De vele persoonlijke drama’s maken in de vorm van brieven en 
dagboekfragmenten indruk en laten niet snel meer los. In zijn inleiding stelt Van Rens zelf 
de vraag of een regionale studie iets kan toevoegen aan alles wat door de grote historici 
over de Holocaust is geschreven. In dit geval moet daar zonder twijfel bevestigend op 
geantwoord worden. Helen Grevers, Universiteit Gent Helen Grevers, Universiteit Gent