Algemeene pathologie gegrond op physiologie
voorjaar, de zomer of de winter geschiedde, lieten aderlaten, later genoodzaakt waren, zich op dien tijd te doen aderlaten, of zij werden door hevige bloedsophoopingen aangetast. Want even als er na voorstellingen impulsie tot bewegingen ontstaat, die met de, ten gevolge van vroegere overeenkomstige voorstellingen , voortgebragte overeenstemmen (zie pag. 57), even zoo heeft er vermeerderde contractie der haarvaten ten zelfden tijde plaats, waarop voor vele jaren eene dusdanige bloedsophooping was ontstaan, — omdat er overeenkomstige voorstellingen werkzaam zijn; niet omdat de uitwendige omstandigheden, dezelfde weersgesteldheid, dezelfde bezigheid , enz., eene ziekte hebben voortgebragt. Want ik kan verzekeren, dat onder de meest uileenloopende weêrsgesteldheid, bij vermijding van alle oorzaken , de noodzakelijkheid tot bloedontlasting zich openbaarde. — De onanist tracht zich wellust te verschaffen, en hoe meermalen hij zulks getracht heeft, d. i. hoe meermalen hij zich voorstellingen gevormd heeft, des te gemakkelijker volgt er uitwerping van sperma. Door middel van voorstellingen kan eene beweging worden voortgebragt, die door prikkeling niet ontstaat: de endeldarm kan door het veelvuldig gebruik van purgeermiddelen zoodanig verzwakt zijn, dat op de sterkste giften nagenoeg geene werking volgt, maar een schrik brengt buikloop te weeg. AVanneer een ligcliaamsdeel op deze wijze prikkelbaarder is geworden , dan openbaart zich deze meerdere prikkelbaarheid ten gevolge van alle oorzaken, zoowel algemeene als plaatselijke, welke de beweging vermogen te vermeerderen. Bij onanisten is eene ligte drukking van den endeldarm voldoende, om de zaadblaasjes te ontledigen. Bij iemand, die door het inslikken van lucht willekeurig braken opwekte, veroorzaakte iedere gemoedsaandoening en Vele andere oorzaken ligtelijk oprispingen. In ziekten is de prikkelbaarheid van het zieke deel zeer dikwijls verhoogd. Dezelfde uitwendige invloed, die in den gezonden staat heilzaam en nuttig is, is een prikkel voor zieke deelen. De gewone intensiteit van het licht veroorzaakt hevige pijn bij den zieken, wiens regenboog door bloedophooping is aangedaan. Eene liuidwonde verdraagt dikwerf de geringste aanraking niet: gevoellooze dieren jammeren, wanneer men hen op nieuws in een pas gevormd likleeken snijdt. Het moet nog worden nagespoord, of zich in deze gevallen de innerlijke werkdadigheid der zenuwen veranderd, dan wel of er nieuwe zenuwen gevormd zijn. Het is te bewijzen, dat beide kan plaats hebben. I. 0VERZIGT (VERHOOGDE PRIKKELBAARHEID IN ZIEKTEN). «) Er zijn levenstoestanden, in welke de gevoeligheid der huid zoo plotseling toeneemt, dat men, zonder tegen alle ervaring aan te druischen, geene nieuwe vorming van zenuwen kan aannemen, b. v. gedurende de gemoedsaandoeningen bij vele lieden, bij vrouwen gedurende de menstruatie. Hetzelfde heeft plaats door onthouding van voedsel, door ruim bloedverlies, enz. [3) Eene nieuwe vorming heeft bij hoogere dieren niet plaats zonder bloedaandrang; de waarneming toont echter wel aan, dat een gedeelte van het ligchaam gevoeliger kan worden, zonder dat men de geringste uitwendige verandering waarneemt. y) Het is bewezen, dat ook de prikkelbaarheid kan verminderen, en het is ongeloofbaar, dat er in dit geval zenuwen zouden vernietigd worden. Wanneer nu deze vermindering van prikkelbaarheid mogelijk is, dan mag men ook aan de mogelijkheid van toeneming van dezelve niet twijfelen. Het is in overeenstemming met de algemeene wetten der physiologie, dat de verrigting van een werktuig een' grooteren omvang aantoont, dan aan deszelfs normale opwekking beantwoordt. Maar aan den anderen kant is het het niet minder zeker, dat in het likteeken van wonden nieuwe zenuwen ontstaan, waarvan men zich door proeven kan overtuigen. Wanneer men dieren, b. v. konijntjes, liet tusschen de wondlippen nieuw gevormde vliesachtige weefsel wegneemt, en dit op den eersten en tweeden dag mikroskopisch onderzoekt, dan ziet men, hetgeen mijne eigene ondervinding bevestigt, de nieuwgevormde zenuwdraden ten duidelijkste in hetzelve, en na insnijdingen in dit vliesachtig weefsel toont het dier de sterkste tegenwerkingen. b) liet bloed. De onderzoekingen hieromtrent zijn nog zeer onvolledig. Men weet echter ook, dat bij eenige menschen de bloedbolletjes zich veel gemakkelijker ontbinden, dan bij andere: waardoor ook de kern veel gemakkelijker zigtbaar wordt, de gedaante zich gemakkelijker veranderd, platter wordt enz., terwijl bij andere menschen zelfs de bijvoeging van water slechts geringe verandering te weeg brengt. — Even zoo brengt het genot van spijzen en dranken, die bij vele menschen geene waarneembare werking veroorzaken, bij andere aanzienlijke stoornis in de afscheidingen te weeg. — Er zijn menschen, bij wien vergiften verwonderlijk langzaam en weinig werken, die bij andere eene spoedige vernietiging ten gevolge hebben. I. 0VERZIGT (iNDIVID. VERSCHIL VAN HET HLOED EN VAN DE CELLEN). c) De cel. Dc voorbeelden, dat bij vele menschen enkele ligchaamsdeelen eene voorheerschende attractie tonnen, zijn niet zeldzaam. Dit laat zich zoowel voor de voeding, als voor de afscheidingen aantoonen. Zoo zijn er b. v. menschen, bij wien eene bovenmatige ontwikkeling van vet plaats grijpt, bij andere ontwikkelen zich de beenderen of de spieren; voorts zijn er menschen, die voortdurend sterk zweeten, andere, die eene overgroote hoeveelheid urin lozen, enz. Dit alles kan zonder verdere stoornis van het overige ligchaam plaats vinden. Ook hier geldt dezelfde regel, welke wij boven bij het zenuwstelsel hebben aangevoerd. Hoe veelvuldiger er attractie plaats vindt, des te gemakkelijker wordt dezelve opgewekt. Als tweede hoofdregel is opgegeven, dat, wanneer het werkingsvermogen van eene cel is opgewekt, er daardoor aanleiding tot oneindige vorming van nieuwe cellen gegeven wordt; waarover nader in het tweede boek. § 35. Omdat de bijzondere organen des ligchaams bij verschillende menschen verschillend terugwerken, zoo heeft dezelfde uitwendige invloed, onder schijnbaar dezelfde omstandigheden niet altijd dezelfde ziekte ten gevolge. Zelfs in een en hetzelfde werktuig worden van de hetzelve zamenstellende deelen, bij den eenen mensch deze, bij den anderen gene aangetast. Het is zeer wel mogelijk dat van twee schijnbaar volmaakt in ligchaamsbouw overeenkomende menschen, die zich evenzeer aan eenen scherpen oostenwind blootstellen, bij den eenen abnormaal vermeerderde contractie van de haarvaten der longen ontstaat, terwijl zich bij den anderen de kleinste luchtpijpstakken sterk zamentrekken, en daardoor twee geheel verschillende ziekten ontstaan. De geneesheer kan derhalve geene ongeschiktere wijs volgen, om eene ziekte te beöordeelen, dan door alleen de hem bekend zijnde oorzaken in aanmerking te nemen. Hij moet altijd op dezelve letten, hij moet de gevolgen van derzelver inwerking kennen, maar de in het ligchaam plaats hebbende afwijkingen moeten hem voornamelijk leiden, en deze alleen moet hij trachten op te heffen. Er zijn artsen, die bijna alle hunne zieken door zweetdrijvende middelen willen genezen, omdat liet inderdaad gegrond is, dat de invloed van den dampkring op de huid eene rijke bron van ziekte wordt; en I. OVERZIGT (VERSCHIL DER BEIDE LIGCIIAAMSHELFTEN). omdat het ook gegrond is, dat de gestoorde uitwaseming ligt andere nadeeleu na zich sleept. Maar zij verliezen uit het oog, dat in liet eene ligchaam de daardoor te weeg gebragte verandering van het bloed ligtelijk opgeheven wordt, doordien de werkdadigheid van andere cellen verhoogd wordt (p. 22), en doordien de zenuwen ziekelijk terugwerken; terwijl bij een' anderen door dezelfde oorzaak eene ophooping van bloed in de longen ontstaat (verg. p. SS), en bij eenen derden langdurige buikloop hiervan het gevolg is, omdat de huid verschillende verrigtingen uitoefent, en de individualiteit niet overal dezelfde is. — Dit eene voorbeeld zij genoeg. § 36. Het is een merkwaardig verschijnsel, hetwelk zich hier aansluit, dat vele ziekten menigvuldiger aan de eene dan aan de andere zijde voorkomen, b. v. de longontsteking menigvuldiger regts dan links. Ook in de dierenreeks is over het algemeen de regterlong meer ontwikkeld, dan de linker. Slakken hebben gewoonlijk derzelver ademhalingsgat regts. Er zijn amphibiën, bij welke de regter long twee of driemaal grooter is, dan de linker. Bij den moschus moschiferus, bij de hystrix en andere is de regter long dubbel zoo groot als de linker. — Het is onbekend, waarom de ziekten der eijernesten en van de ballen menigvuldiger links zijn (a). — Volgens Burdach (v. Baue und Leben des Gehirns, III. p. 364), overtreft over het geheel de regter zijde der hersenen zoowel als die der zenuwen de linker. En inderdaad worden de ziekten van deze deelen menigvuldiger regts dan links waargenomen, zoo verhouden zich b. v. hersenontstekingen als 12:9 (Lallemand) , ettering als 28 : 9. (Mehlis). De aangezigtspijn is menigvuldiger aan de regter, dan aan de linkerzijde. Hieruit zien wij, dat deelen welke sterker ontwikkeld worden, ook ligter ziek worden, waarvoor nog andere waarnemingen pleiten. (*) Bij eene rat nam ik aan de linker eenen veel kleineren bal waar, dan aan de regter, hoewel deze volkomen goed gevormde en talrijke zaadbuizen bevatte. — Bij vogels zijn gewoonlijk het regter eijernest en de regter ejjerleider minder aangetast. TWEEDE BOEK. LEER DER VERSCHIJNSELEN. § 1. Onder symptomen verstaat men het eigendommelijke der verschijnselen eens levenden ligchaams. V erschijnscl is liet object eeuer zintuigelijke waarneming. Waarneming is de algemeene uitdrukking voor de wijze, waarop wij in het algemeen iets leeren kennen, en zonder welke dit geheel onmogelijk is. Slechts door middel van onze gevoels- en zintuigszenuwen worden deze waarnemingen ons zeiven, dat is aan ons ziel-werktuig, de hersenen bewust. Men kan hen dus als het resultaat beschouwen der werkdadigheid dier zenuwen; en het object der waarnemingen, als de opwekking van deze werkdadigheid. Gewoonlijk, hoewel ten onregte, gebruikt men het woord symptoma slechts bij ziekelijke toestanden. De symptomen verdeelt men in objectieve en subjectieve. Gene zijn die, welke zintuigelijk waarneembaar zijn, of zijn kunnen, en dus ook door den arts waargenomen worden; deze daarentegen berusten op innerlijke waarnemingen, en openbaren zich slechts door het gevoel der zieken. Het spreekt van zelf, dat tot erkenning der ziekten de objectieve symptomen boven de subjectieve de voorkeur verdienen, omdat het gevoel bediiegelijk is, en het onmogelijk is de wijze van gevoelen een' anderen mede te deelen, en ook, omdat het subject, dat de symptomen gevoelt, onmogelijk zóó vrij en juist over liet geheel der enkele verschijnselen kan oordeelen, als de onbevooroordeelde arts. Niet zelden sterft een zieke, dien wij gedurende het leven zorgvuldig waargenomen , en bij wien wij belangrijke stoornissen in de levensverrigtingen gevonden hebben, en echter, in weerwil der naauwkcurigste lijkschouwing, geene de minste zigtbare verandering waarnemen. Alsdan 6 II. LEER DER VERSCHIJNSELEN. noemen wij zoodanige stoornis eene functionele, terwijl wij dezelve met den naam van materiële bestempelen, wanneer, gedurende het leven of na den dood, zintuigelijk waarneembare veranderingen kunnen aangetoond worden. Eigenlijk bestaan er geene functionele stoornissen, daar het tegen alle natuurwetten strijdt, dat eene kracht zich ooit kan openbaren zonder materiële veranderingen. Laten wij veeleer aannemen, dat onze zintuigen en de middelen om deze te versterken, nog niet die hoogte en volmaaktheid verkregen hebben, om de geringste veranderingen te kunnen onderscheiden. Overigens zijn de voorbeelden in de wetenschap niet zeldzaam, dat eenige tientallen jaren vroeger eene ziekte voor eene functionele gehouden werd, die men bij voortgezette nasporing met regt als materiële heeft leeren kennen. — liet schijnt mij daarom vrij onnoodig, over het bestaan van functionele ziekten te twisten. Wegens de eenheid en sympathie des ligchaams zal men nimmer slechts één verschijnsel, als op een deel of stelsel bepaald betrekking hebbende, aantreffen, en hierom bestaat elke ziekte uit eene grootere of kleinere reeks van verschijnselen, waarvan het eene meer dan het andere het noodwendig gevolg der inwerking en der prikkelvatbaarheid des aangedanen werktuigs is, terwijl een ander verschijnsel wederom meer door het individuële karakter van het subject en het eigendommelijke van den prikkel in een bepaald geval ontstaat. De eerste ontbreken nooit, en worden wezenlijke, symptomata essentialia, genoemd; de laatste daarentegen dikwijls, en lieeten toevallige, s. accidentalia. § 2. De symptomatologie wordt in vijf afdeelingen gesplitst: 1°. In die der ziekelijke bewegingen. 2°. In die van het ziekelijke gevoel, der ziekelijke waarnemingen en voorstellingen. 5°. Der ziekelijke voeding en afscheiding. 4". Der ziekelijke ontwikkeling en der afwijkingen in bouw en omvang. 5°. Der parasietenvorming. II. SPIERBEWEGING. Eerste Afdeeling. OVER DE ZIEKELIJKE BEWEGINGEN. EERSTE HOOFDSTUK. Ziekelijke beweging der aan de willekeur onderworpetic spieren. § 5. Volgens de tot hiertoe gedane proeven is het hoogst waarschijnlijk, dat bij de hoogere diersoorten en bij den mensch de spieren zich niet zamentrekken , voor dat de vezelen der bewegings-zenuwen , die zich in dezelve verdeelen, door de eene of andere oorzaak in werking zijn gebragt ("). Ten opzigte der beweging is het vrij onverschillig, welke de oorzaak dier zenuw-werking® zij, of dezelve voor het leven noodwendig is, of niet. Wordt slechts een zcnuwbundel gedurende een' zekeren tijd op de eene of andere wijze aangedaan, zoo trekken zich de van denzelven afhankelijke spieren te zamen. Houdt daarentegen de inwerking op de zenuwen te lang aan, zoo worden deze niet meer aangedaan, .en de spier trekt zich niet meer te zaïnen, en dit wel, omdat de bewegingskracht binnen zekere grenzen bepaald is, en er rust gevorderd wordt, voor dat dezelfde oorzaken dezelfde werkingen op nieuw kunnen te weeg brengen. Men kan daarom uit het nalaten der bewegingen niet tot het ophouden der oorzaak besluiten; daarentegen is het mogelijk, dat, wanneer (*) Gelijk bekend is, nam Halleb eene bijzondere spier-prikkelbaarheid, Irritabiliteit, aan. In lateren tijd, toen men het zenuwleven naauwkeuriger bestudeerde, erkende men de afhankelijkheid der spieren van de zenuwen, en men beschouwde de spieren als bewegings-werktuigen, die door zenuwen in werking gebragt worden. Eerst in de laatste tijden hebben St*mies en Losset uit hunne proeven gemeend, het resultaat te moeten trekken, dat ook aan het spierweefsel eene eigene bewegingskracht toe te schrijven is Hierover te oordeelen, behoort minder te dezer plaatse. Zooveel is echter zeker, dat, als zoodanig eene eigene kracht aangenomen wordt, de zenuwen een' gewigtigen invloed op dezelve uitoefenen. De stelling dus, dat de zenuwen deze kracht besturen, kan altijd als eene praktisch nuttige en ware beschouwd worden. 6° II. ZIEKELIJKE REWEGIXGEN DER WILLEKEURIGE SPIERE.V. eene beweging ophoudt, en na eenigen tijd terugkeert, daarom toch dezelfde prikkel voortdurend inwerkte. Zeer dikwijls, misschien in de meeste gevallen, is de werking der bewegings-zenuwen ontstaan, doordien eene werking der gevoels- of zintuigs-zenuwen aan dezelve voorafging; hierom moet in dit geval de sterkte der beweging van de mate der aandoening in de gevoels- en zintuigszenuwen afhangen. Dewijl nu eene reeds lang geprikkelde gevoels-zenuw minder intensief voelt, en omdat van de mate des gevoels ook de daaropvolgende beweging afhangt (zie p. 74), zoo moet noodwendig bij gelijkblijvende invloeden de sterkte der beweging afnemen. Wanneer hare sterkte dus toeneemt, kan men besluiten, dat ook de aanleidendc oorzaak toegenomen heeft. Vandaar komt het, dat bij den aanvang van ziekten, in welke vooral de beweging afwijkt, zeer dikwijls de ziekelijke spierbewegingen veel sterker zijn als later; in andere gevallen nemen zij toe, omdat de oorzaak van de ziekte toegenomen heeft. § 4. Wij noemen eene beweging in de zoogenaamde willekeurige spieren niet alleen ziekelijk a), wanneer zij het gevolg is ?ener andere opwekking, dan van diegene en eenige, welke tot het levensonderhoud noodzakelijk is, namelijk die door voorstellingen, maar ook b) die, welke wel door voorstellingen, maar door ziekelijke, wordt opgewekt. Insgelijks noemen wij het gebrek aan bewegingen ziekelijk, wanneer a) in weerwil der voorstellingen, die eene beweging veroorzaken moesten, deze niet volgt, of wanneer b) ten gevolge van ziekelijke voorstellingen, de beweging zich niet instelt, of ook c) noemen wij ziekelijk het gemis der bestendige, door de aanhoudende zenuw-werkdadiglieid veroorzaakte middelbare zamentrekking, die onder den naam van spier-tonus bekend is. Uit dit overzigt volgt reeds de onderscheiding der ziekelijke bewegingen in ziekelijk vermeerderde, en in ziekelijk verminderde. In verschillende gevallen heeft men eene ziekelijk vermeerderde beweging kramp, spasmus, genoemd, en heeft men daarbij eene bij kortere of langere tusschenpozen, en in dezelfde of in verschillende spieren terugkomende, spasmus clonicus, vervorum distentio, convulsiones, alsook eene gedurende langoren tijd in eene spierafdeeling (bijv. in de rugspieren) aanhoudende, tetanus, spasmus tonicus, nervorum rigor, onderscheiden. Gewoonlijk bepaalt men de kramp als eene onwillekeurige beweging II. kramp. (verdeeling. bepaling). der spicrvezelen, (zoo als b. v. Naümann , Pathogenie, I. p. 592); andere (b. v. Claris, der Krampf, p. 58) verstaan onder kramp elke verkorting, spanning en inkrimping van liet celweefsel (a). Echter is de eerstgenoemde bepaling de meest gangbare en het meest aan genomen. Kramp behoort tot die ontelbare namen in de geneeskundige terminologie, die nu eens dit, dat eens dat uitdrukken, en die veeleer een goede dekmantel zijn voor onwetenheid, dan een' bepaalden zin bevatten. Zoo zal men het b. v. geene kramp noemen, wanneer iemand, die zich brandt, onwillekeurig het gezengde deel terugtrekt; ook niet, wanneer iemand onwillekeurig een woord uitspreken moet, dat hij in 't geheel niet in den zin bad, gelijk dit somwijlen gebeurt (zie pag. 92), enz. Deze voorbeelden echter behooren tot de onwillekeurige spier-zamen trekkingen. Zoodanige namen moesten uit eene gegronde wetenschap verbannen, of aan dezelve althans een zeer bepaald begrip gehecht worden. Dat de eerste der bovengenoemde bepalingen niet altijd gangbaar is, blijkt daaruit, dat de zoogenaamde kramp der maag en der overige van den wil onafhankelijke werktuigen niet tot dezelve te brengen is. Wil men eene bepaling geven, welke tamelijk toepasselijk is op alle die gevallen, die tegenwoordig door de meeste artsen kramp genoemd worden, zoo zou men dezelve eene ziekelijk vermeerderde en teveus doellooze beweging der dwarsgestreepte en der cylindrieke spiervezelen kunnen noemen, die door voor het leven niet noodwendige prikkels opgewekt wordt. Tevens zijn alle de door voorstellingen te weeg gebragte bewegingen, zelfs wanneer de voorstellingen abnormaal zijn, geene krampen te noemen, wanneer men door de beweging het een of ander doel tracht te bereiken. Wanneer b. v. een zieke, die door hersenschimmen vervolgd wordt, uit het bed springt, of zich tegen dezelve (*) Even als ik de bepaling van Clards, dat kramp eene verkorting van *t celweefsel is, niet kan billijken, daar men toch het spierweefsel geen celweefsel noemen kan,— zoo ook is, naar mijn inzien, Naumann veel te uitsluitend, wanneer hij kramp alleen tot het spierweefsel terugbrengt. Spreekt hij van spieren in 't algemeen, dan moet zoowel de dwarsgestreepte als de cylindrieke spiervezel daaronder verstaan worden. De laatste, die b. v. bij de meeste dieren in het darmkanaal aangetroffen wordt (Cyprinus tinea maakt hierop volgens Reichlrt eene uitzondering), komt met de zich tusschen de middelste en binnenste vliezen der slagaderen bevindende laag zeer overeen, is met dezelve bijna gelijkvormig; hieraan voegt zich het naast het contractiele omhulsel der haarvaten, en werkelijk zoude men de grenzen moeijelijk kunnen bepalen. II. ZIEKELIJKE BEWEGING DER WILLEKEURIGE SPIEREX. verzet, dan noemen wij dit geene krampen, dewijl wij deze bewegingen aanmerken als van voorstellingen ontspringende, welke een doel beoogen. Daarentegen is het beven altijd als kramp te beschouwen. Het spreekt van zelf, dat prikkels niet alleen dan tegennatuurlijk of voor het leven niet noodwendig genoemd worden, wanneer zij volstrekt onnoodig of schadelijk zijn, maar ook wanneer zij in hunne werking de normale grenzen overschrijden, (zoo b. v. behoort eene te sterk zaïnengedrongene of verdunde lucht hiertoe, ofschoon de lucht zelve tot liet leven bepaald noodzakelijk is). Volgens de hierboven gegevene bepaling zijn de tegennatuurlijke zamentrekkingen der haarvaten niet krampachtig te noemen, dewijl het onwaarschijnlijk is, dat zij spiervezelen bezitten, en toch komt deze zamentrekking zoozeer met die der rolronde spier-werktuigen overeen, dat hier eene afscheiding onnatuurlijk schijnt. Bij onze bepaling wordt verder in 't algemeen slechts van beweging gesproken, zonder juistere bepaling, welke soort van beweging bedoeld wordt. Gewoonlijk echter verstaat men onder de krampachtige, eene zamentrekking; en men moet bekennen, dit past op vele gevallen; maar men zou kunnen vragen, of de opzetting die dikwijls met de zamensnoering van enkele deelen van het darmkananaal gepaard gaat, of met dezelve afwisselt, kramp te noemen is of niet? Of het braken, waarbij de holte der maag zich uitzet, de pylorus zich zamensnoert, eene krampachtige beweging heeten moet? Eindelijk moet er nog gewag gemaakt worden van de gewoonte, om bij den naam van kramp ook aan eene zekere wijze van behandeling te denken, welke in 't algemeen ten doel heeft, om een' meer of min verbreiden bloedstilstand te veroorzaken. Daar echter de toestanden , die men kramp noemt, in hunnen aard zeer verschillend zijn, zoo is maar al te dikwerf de krampwerende tevens eene zeer ondoelmatige behandeling. Hieruit blijkt, hoe ongelijk de beteekenis van dezen naam is, en wat nog meer zegt, hoe gemakkelijk (en tevens hoe gevaarlijk), om op namen alleen in de praktijk door te draven. Al kan men dus de namen van enkele soorten, als van tetanus, behouden, de geslachtsnaam verdient slechts eene historiële vermelding. A. Abnormaal vermeerderde bewegingen van de aan den wil onderworpene spieren. % 5. Eene abnormaal vermeerderde beweging is of eene zoodanige, door II. OORZAKEN DER VERMEERDERDE SPIERDE WEGING. welke hel voorgestelde doel niet bereikt wordt, doordien de afzonderlijke bewegingen niet in eenen overeenstemmenden graad, orde en afwisseling met andere op elkander volgen, of eeue zoodanige, die op den eersten aanblik doelmatig en harmonisch is, maar door de combinatie der beweegredenen zien wij, dat de voorstelling eene valsche is. Elke ziekelijk vermeerderde beweging kan op driederlei wijze ontstaan: 1°. Uit voorstellingen, en uit het werktuig, waarin de voorstellingen zich vormen, te weten, uit de halfronden der groote hersenen. 6°. Uit ziekten der centraal-declen der beweging, te weten: het cerebellum, de corpora striata, de thalami, den pons, en de medulla oblongata. 5°. Uit ziekten der gevoels- en bewegingszenuwen. § 6. Abnormaal vermeerderde bewegingen, die door ziekelijke voorstellingen, of door een lijden der halfronden der groote hersenen , ontstaan. Deze afwijking in de beweging laat zich door de volgende verschijnselen erkennen: a. Verandering in den toestand der hersenen zelf, en in de hieraan beantwoordende voorstellingen. Hiervan zijn de opmerkingwaardigste soorten deze: a. de zieke heeft zintuigelijke waarnemingen van zaken, die in 't geheel niet op de zinnen gewerkt hebben, — zinsbedrog. Hij heeft b. v. gestadig licht voor de oogen, meent engelen om zich te zien zweven, hoort stemmen die hem heil verkondigen, of met ongeluk bedreigen, enz. (De oorzaken van het zinsbedrog zullen wij later behandelen). Het is ligt te denken, dat, wanneer zoodanig een zinsbedrog zich voordoet, en hierbij gelijk werkelijk geschiedt, voorstellingen zich vormen en vereenigen, nu ook van de zijden des zieken bewegingen voorgenomen worden, om de vermeende waarnemingen te ondersteunen of af te weren. Bij den zoogenaamden dronkaards-ivaanzin (Delirium tremens), die meestal door plotselijke onttrekking van een' tot gewoonte geworden' hersenprikkel, vooral van den ongefoeselden, aan waterstof rijken brandewijn ontstaat, is de gestadige onrust zeer karakteristiek (*). (*) Deze ziekte ontstaat veel meer bij dronkaards, die hunne gewone maat verminderen , of geenen vasten tijd om te drinken in acht nemen , dan wel bij regelmatige drinkers. In ziekten, waarin veel bloed gestort is, vertoont zich dikwijls in het II. ZIEKELIJKE BEWEGINGEN DER WILLEKEURIGE SPIEREN. De lijder woelt van de eene plaats in 't bed naar de andere, ligt stijf uitgestrekt op den rand van 't zelve, springt plotselijk op, loopt rond met strakken blik en teruggetrokken hoofd, ziet midden onder een verstandig gesprek steelsgewijs om, schijnt iets te willen vatten, of weg te nemen, enz. Zoo ook behoort het zoogenaamde flokken-lezen, carphologia, crocidismus hiertoe. De zieke schijnt met zijne gewoonlijk sidderende handen iets in de lucht te willen vatten, of soms het een of ander te willen wegvegen, ofschoon ook niets van dien aard voorhanden is. Dit verschijnsel wordt gewoonlijk als een slecht voorteeken aangezien, dewijl het namelijk door eene groote en plotselijke vermindering der hersenwerkzaamheid wordt veroorzaakt, zonder dat de hersenen oorspronkelijk ziek waren. Het toont iets geheel anders aan, wanneer deze aangedaan waren. — Dit verschijnsel is dikwijls het eerste teeken van den naderenden dood, die van de groote hersenen uitgaat. |S. De voorstellingen volgen te snel op elkander, zoodat derzelver zamenvoeging niet zoo plaats kan hebben, dat zij elkander niet overstelpen , en zoo ontstaan de zich als 't ware afbrekende bewegingen in de ledematen, in de banden van de stern-spleet. Bij gemoedsaandoeningen neemt men dit reeds waar, en ziekelijk komt dit voor, wanneer het bloed zich in de halfronden der hersenen ophoopt. y. Ook door gebrek aan voorstellingen kunnen bewegingen ontstaan, welke wij kunnen voorkomen, wanneer deze zich gemakkelijk vormen en tot ons bewustzijn geraken. Hiertoe behoort het opspringen bij prikkelbare (hysterische) menschen; hiertoe behooren de bewegingen na bloedontlastingen. — Zoo ook kan men de onwillekeurige ontlasting der excrementen hiertoe brengen. Wat hunnen aard aangaat, kunnen alle bovengenoemde gevallen voor gelijksoortig gehouden worden. Want in alle is de werkdadigheid der hersenen afgenomen. Bij het delirium tremens zijn de hersenen na eene bestendige onnatuurlijke opwekking uitgeput, van hunnen gewonen prikkel beroofd. De carphologie ontstaat in ziekten, in welke het hersen-leven zeer verminderd is, b. v. in zenuw-koortsen, of kort vóór dat de adem uitgeblazen wordt. Ook het verschijnsel, dat bij bloedophooping in de halfronden somwijlen stotteren, een slepende, zwaaijende gang, enz. ontstaan, ontspruit uit dezelfde oorzaken. Ingezonden tijdperk der beginnende genezing tot schrik van den geneesheer deze complicatie. (Yerg. Brühl-Kra.mer Trunksucht. Berl. 1819. Stegmahn in Horns Archiv. 1821, p. 196. Stoll, rat. med. III, p. 182. Hoegh-Güldberg, de delir. trein• Haun 1836, P. 15). II. VERMEERDERDE BEWEGINGEN VAN DE GROOTE HERSENEN UITGAANDE. toestand voegen de voorstellingen zich zoodanig te zamen, dat tusschen elke reeks van dezelve eene pauze waargenomen en daardoor de verwarring verhoed wordt. — Het opspringen bij prikkelbare menschen door gebrek aan opmerkzaamheid, en het opspringen in den slaap (pavores in somno), de hevige trekkingen, die door sterk bloedverlies veroorzaakt worden, enz. ontstaan slechts in gevallen van verminderde hersenwerking; en wanneer drekstof en urin onwillekeurig geloosd worden , zoo is het centrum der zenuwen niet meer in staat, om gevoelsindrukken op te nemen. Hoe deze verschijnselen te verklaren zijn, hierover nader. b. De bewegingen zelf geven een teeken aan de hand, dat de hersenen lijden. Er komen namelijk tweederlei bewegingen voor, of geheel regelmatige, aan de voorstellingen beantwoordende, en in zooverre doelmatige, of bevende, afgebrokene, doellooze. Proeven op dieren hebben getoond, dat nimmer de geringste trekking in de eene of andere willekeurige spier door prikkeling der halfronden ontstaat; dat daarentegen door het wegnemen van een deel derzelven, zeer dikwijls sidderen, buigen en uitstrekken der ledematen volgen, even alsof het dier b. v. den grond wilde omwroeten. Deze bewegingen verklaren zich door de opgave van eene andere daadzaak, dat namelijk, door het wegnemen der halfronden der groote hersenen bij een dier ligter reflex-bewegingen ontstaan. De oorzaak van dit verschijnsel ligt waarschijnlijk hierin, dat de groote hersenen een' grooten invloed uitoefenen op het ruggemerg, waardoor dit minder eigenmagtig werken kan, zoolang het van gene beheerscht wordt. Doch hoe de verklaring ook zijn moge, de zaak zelve is zeker. Hieruit volgt, dat bij verminderde werkzaamheid der halfronden, uit welke oorzaak deze dan ook ontstaan moge, de neiging tot zoodanige reflex-bewegingen ligter zich openbaart: zoo b. v. volgen deze bij dieren door wegneming van een gedeelte der hersenen, bij menschen door een' veel ligteren graad van onderdrukte liersen-werking. Een dier springt na zoodanig eene operatie plotselijk op, wanneer men hetzelve nadert; een mensch kort na het inslapen; want in den slaap is het hersenleven minder werkzaam. Wanneer men door het drinken van te veel brandewijn de hersenen afstompt, dan volgt er beving op den minsten prikkel. Men kent het beven der brandewijn-drinkers, hetwelk, ook bij de bovengenoemde ziekte, het delirium tremens, een tweede verschijnsel oplevert. Hetzelfde is het geval, wanneer de levenskrachten bijna geheel zijn uitge- ii. ziekelijke bewegingen der willekeurige spieren. put, b. v. door vochtverlies, door hongersnood, door zware ziekten. Middelen, die het bloed ontmengen, zoo als kwikzilver, hebben dezelfde gevolgen. De arbeiders in spiegel-fabrieken, zilver-mijnen, lijden aan het zoogenoemde mercuriaal-beven, waardoor, hetgeen nog al vreemd is, de bovenste meer dan de onderste ledematen worden aangedaan. Zoodra zulke menschen eene beweging willen maken, dal is, zoodra hun voorstellings-werktuig, de groote hersenen, op de centraaldeelen der beweging inwerkt, ontstaat beven in plaats van, of tegelijk met de voorgenomene beweging. De wil werkt hier, gelijk bij alle willekeurige bewegingen, opwekkend op de spier-vezelen (of het onmiddellijk of middellijk zij, behoeft hier niet onderzocht te worden), en hierdoor ontstaan in het "van den hersen-invloed meer of min ontheven ruggemerg nog andere bewegingen, van daar het beven. Datzelfde beven zien wij ook bij menschen , die aan halfzijdige hersen-verlamming lijden; ook bij deze kunnen niet alleen uitwendige prikkels, maar ook de invloed van den wil of gemoeds-aandoeningen bevingen in de verlamde deelen te voorschijn roepen; hiervan heeft Hall vele voorbeelden i» zijne verschillende geschriften opgegeven. Menschen, die door overmalig bloed-, zaad-, speeksel-verlies, door aanhoudenden buikloop, enz. zeer verzwakt zijn, beven bij de geringste oorzaak. De ouden noemden de ziekelijk vermeerderde spierbeweging, die door verzwakkende invloeden veroorzaakt waren, spasmus ex inanitione, £izaa/iog yivtrai t) vnö nlrjoójaLog t\ xivaxsios. IIippocr., Aplior. VI. 59. — Verg. Gerniurd , de spasmo ah inanitione. Lips. 1755. c. Prikkels, wier invloed op de groote hersenen door de ondervinding bekend is, hebben op hetzelve ingewerkt. Er zijn middelen, die het hersenleven voor een' korten tijd opwekken , door opvolgende werking echter eene aanmerkelijke onderdrukking van hetzelve te weeg brengen; van de wijze hunner werking weet men echter zeer weinig. Hiertoe behooren opium, belladonna, alcohol. Door het aanhoudend gebruik der eerstgenoemden ontstaat benevens stompheid van den geest en onvermogen der zintuigen, etc., ook beven, welk verschijnsel als een den dronkaards eigen, reeds boven opgegeven is. In andere gevallen zijn hevige gemoedsaandoeningen als oorzaken te noemen, of is het gevoel overmatig geprikkeld geworden. Zoo heeft men door sterk kittelen stuipen zien ontstaan. Hersendrukking door beenderen, door uitgestort bloed, na verscheuring der vaten, of ook door uitgezweet bloedwater, door tegennatuurlijke gezwellen, door II. VERMEERDERDE BEWEGINGEN VAN DE GROOTE KEUSENEN UITGAANDE. etter, in 't kort door alles, wat vernietigend op de hersenen wrerkt, kan abnormale bewegingen ten gevolge hebben. Wanneer wij dus alle de verschijnselen, welke de ondervinding ons aanbiedt, te zamen nemen, kunnen wij de volgende resultaten hieruit afleiden: 1. Door elke vermindering in de werkdadigheid der hersenen ontstaan ziekelijk verhoogde bewegingen. 2. Alle deze bewegingen zijn doelloos, en bestaan gewoonlijk in beven. 3. Eenige der oorzaken brengen te gelijker tijd de voorstellingen in verwarring. Er ontstaan doelmatige welgeordende bewegingen, tezamen met de bevingen. Tot deze oorzaken behoorden, gelijk gezegd is, vermindering der levenskrachten, waardoor carphologie, en onttrekking van gewone prikkels, waardoor delirium tremens ontstond. § 7. 2. Abnormaal vermeerderde bewegingen, welke van de centraaldeelen der beweging uitgaan; waartoe behooren de kleine hersenen, het verlengde merg, waarin alle de vezelen der bewegingszenuwen te zamen komen, en de brug van Yarolius, welke beide deelen vereenigt. Deze soort van ziekelijke beweging kenmerkt zich door de volgende teekenen: a. De voorstellingen zijn ongestoord, of derzelver stoornis is naauwelijks merkbaar. Het spreekt van zelf, dat, wanneer gelijktijdig de halfronden der groote hersenen lijden, ook ziekelijke voorstellingen ontstaan, en in dit geval blijven slechts de overige verschijnselen als erkenningsteekenen over. b. De bewegingen zijn wel is waar zamengesteld en harmonisch, maar zij zijn doelloos. Aangezien de zenuwbundels van alle de deelen des ligchaams zich in massa zamengedrongen naast elkander in deze centraal-deelen bevinden, zoodat zich aaneengeschakelde reeksen van bewegingen kunnen vormen, zoo staan toch de bewegingen, ofschoon goed geordend en niet trillend, in geene verhouding met de daarbij ontstane gezonde voorstellingen. Men ziet gemakkelijk, dat de zieke regel- en doelmatige bewegingen zoekt te volvoeren, dat hij echter gedwongen wordt, andere voort te brengen. II. ZIEKELIJKE BEWEGINGEN DER WILLEKEURIGE SPIEREN. De ondoelmatigheid der bewegingen doet zich kennen deels door gebrek aan verhouding tusschen derzelver energie en de voorstellingen, waardoor zij opgewekt worden, deels door de valsche rigting der bewegingen. Men heeft zeer vele dier ondoelmatige bewegingen bij menschen in ziekten waargenomen. Zoo gebeurt het niet zelden bij ziekten deikleine hersenen en derzelver aanhoorende deelen, vooral echter der eersten, dat onder het spreken een woord, dat volgen moest, wegblijft, en zelfs somwijlen een ander woord in deszelfs plaats komt. Menigmaal ook maken de zieken, wanneer zij het. gepaste woord niet kunnen vinden, verschillende gebaren daarbij. Bij dit zonderlinge verschijnsel is het nog opmerkingwaardig, dat de zieke, die verkeerde woorden spreekt of schrijft, zeer goed van dezen misslag onderrigt is, en als door eene onwederstaanbare kracht gedwongen wordt, zich verkeerd uit te drukken. Ik zelf heb dikwijls gelegenheid gehad, zulke gevallen waar te nemen. Over onwillekeurig lagchen zal later gehandeld worden. Verder behoort hier de zoogenaamde St. Veits-dans, chorea St. Vili, eene ziekte, waarin de ondoelmatigste, dolzinnigste bewegingen ontstaan. De zieken grijpen wel honderd maal naar het een of ander, zonder het te vatten, omdat zij de voorgenomene rigting niet kunnen volgen. Nooit staat de uitgebreidheid en de sterkte der beweging met liet doel der beweging in verband; de deelen verwijderen zich te veel of te weinig; in plaats van eene enkele beweging, oin tot een zeker doel te geraken, ontstaan er tevens vele andere, welke de eerste storen. De leden slaan en slingeren zich om zoo te zeggen in de rondte, maken groote omwegen, en leveren hierdoor dikwijls de belagchelijkste gebaren op. — Deze ziekte heeft somtijds hare zitplaats in het ruggemerg, wanneer hetzelve zich in een' geprikkelden toestand bevindt; — meermalen echter in de kleine hersenen, wanneer derzelver werkingskracht verminderd is. Dit bewijst men daardoor, dat dieren, wien men de kleine hersenen ontneemt, dusdanige ondoelmatige bewegingen maken. En daar nu de kleine hersenen, door middel der zenuwen, in verband staan met de werktuigen van den onderbuik, zoo wordt het duidelijk, waarom zoo dikwijls deze ziekte door het lijden der onderbuiks-werktuigen wordt opgewekt; b. v. bij wormziekten, bij het naderen der menses, bij onanisten , en in 't algemeen bij uitputting en overprikkeling dezer werktuigen. De doellooze bewegingen in den St. Veits-dans nemen toe, wanneer de zieke zich tot rust dwingt, wanneer hij iets wil doen, of bij II. vermeerderde bewegingen van de kleine üersenen uitgaande. vreemden uitvoeren, wanneer hem gemoedsaandoeningen treffen, en in 't kort, wanneer eene zekere inwerking van de groote op de kleine hersenen wordt uitgeoefend, gelijk dit bij elke willekeurige beweging plaats heeft. (Verg. Büdge, Unters. über das Nervens., I. p. 88 volg.) Daarbij is het duidelijk, dat, als een ziekelijk deel aan een' nieuwen prikkel wordt blootgesteld, de ziekelijke verschijnselen toenemen. Wanneer men op een dier, wien een deel der kleine hersenen is weggenomen, pijnverwekkende prikkels aanbrengt, dan beginnen, nadat hetzelve reeds heeft opgehouden zich te bewegen, de doellooze bewegingen op nieuw: het wil zich aan de pijnlijke prikkels onttrekken, en onder die pogingen ontstaan de abnormale bewegingen. Stiebel, (kleine Beitr., p. 50) rigtte de opmerkzaamheid der geneeslieeren op de bij deze ziekte dikwijls aanwezige spinaalpijn, die een sympathisch verschijnsel is van idiopathische of ook van sympathische spinaal-irritatie (zie p. 47). Men heeft opgemerkt dat zoodanige pijn niet zelden de chorea begeleidt, en dat geneesmiddelen, op de pijnlijke plaats van de ruggegraat aangewend, de ziekte somtijds geheel en al wegnamen, maar de stelling, dat dit altijd zoo is, is niet waar. Even min als men bij elke chorea spinaalpijn aantreft, zal men ook alle, ja niet eens de meeste gevallen, op deze wijze kunnen genezen. Zonder twijfel heeft deze ziekte even dikwijls , ja veel meer hare oorzaak in de kleine hersenen, als in het ruggemerg, en het is ook wis waar, dat zij dikwijls idiopathisch, meermalen echter sympathisch (van de peripberische zenuwen ontstaande) zich openbaart. Zeer dikwijls wordt de chorea door geen geneesmiddel genezen, en desniettemin leidt de natuur soms in korten tijd tot een' gewenschtcn uitkomst: zoo b. v. wanneer zekere prikkels, die van de peripherie uitgaande, de ziekte-veroorzaken, door de opvolging der levenstijdperken weggenomen worden, verdwijnt ook de ziekte, gelijk dit plaats heeft met wormen in de puberteit. Dat de St. Veils-dans bijna nooit zich des nachts vertoont, kan men misschien verklaren uit de grootere werkdadigheid, waarin de kleine hersenen des nachts verkeeren, terwijl over dag het verlengde merg zich werkzamer vertoont. Bij organische ziekten der kleine hersenen , en der aanhoorige deelen, b. v. bij drukking door bloed, door gezwellen enz., vertoonen zich eigendommelijke bewegingen. De zieken hebben veeltijds een' waggelenden gang, doen, wanneer zij met loopen aanvangen, eenige stappen terug, of toonen eene neiging tot voorwaarts gaan, soms bewegen zij II. ZIEKELIJKE BEWEGINGEN DER WILLEKEURIGE SPIEREN. zich meer in een' kring, andere wikkelen' zich telkens in de beddelakens, enz. Zonder twijfel behooren ook hier de onvrijwillige, onzekere bewegingen bij dronkene mensclien. c. Dikwijls neemt men pijn in het achterhoofd en in den rug waar. Deze pijn is een' sympathisch verzeilend verschijnsel, waardoor de erkenning gemakkelijker wordt. Somwijlen vergezellen ook nog andere verschijnselen der bovengenoemde ziekelijke werktuigen deze afwijkingen in de beweging, b. v. duizeligheid, die altijd in de kleine hersenen en derzelver aanhoorige deelen haren oorsprong heeft. Uit de opgegevene verschijnselen laten zich de oorzaken, die dezelve opwekken gemakkelijk ontdekken. 1. Alle ziekten, die de werkdadigheid der kleine hersenen, en der aanhoorige deelen onderdrukken b. v. door drukking, bloed, etter, gezwellen, etc. (over welke ziekte-oorzaken op andere plaatsen van dit werk gesproken wordt). 2. Geringe werkdadigheid dezer deelen door ongepaste, verwijfde opvoeding, waardoor de centraal-werktuigen der beweging niet genoeg geoefend worden. 5. Gemoedsaandoeningen, vooral nederdrukkende. 4. Prikkeling van 't ruggemerg, ten gevolge van tot nog toe onbekende oorzaken. Hiertoe besluit men uit het onderzoek van den rug, en uit den uitslag der behandeling. § 8. 3. Abnormaal vermeerderde bewegingen, die van het ruggemerg en de zenuwen uitgaan. Zij onderscheiden zich door de volgende eigenschappen: a. Nimmer lijden tevens de voorstellingen. b. De bewegingen hebben nimmer het voorkomen van doelmatige, en ook nimmer dat van willekeurige bewegingen. c. Zij maken nu eens tussclienpoozen, zoodat in dezelfde spier zamentrekking en verslapping afwisselen, of ook wel, een' overgang plaats heeft van de eene spierpartij op de andere; of de bewegingen zijn meer of min aanhoudend en voortdurend in dezelfde spierpartij. Het is bijna overtollig, aan te merken, dat hier slechts van die bewegingen gesproken wordt, welke oorspronkelijk van het ruggemerg uitgaan, daar overigens alle bewegingen, door welke hersendeelen zij ook II. vermeerderde bewegingen van de kleine hersenen uitgaande. mogen opgewekt worden, altijd door bemiddeling van het ruggemerg worden te weeg gebragt. De hiertoe behoorende voornaamste soorten zijn de volgende: 1. De bewegingen, die met verminderde werkdadigheid der hersenen gepaard gaan. Het is reeds boven gemeld geworden, dat bij verminderde werkdadigheid der hersenen het gevoel en de terugwerking in de gevoels- en bewegingszenuwen toenemen. Prikkels op de eerste aangebragt, brengen snellere en sterkere bewegingen voort. Zoo ontstaan door alle uitwendige oorzaken zamentrekkingen der spiervezels in deelen, die verlamd zijn ten gevolge van hersenaandoening, ja niet alleen zelfs door uitwendige, maar ook door hersen-prikkels, door gemoedsaandoeningen. Bij eenen lialfzijdig verlamden zieken ontstaan b. v. scheelzien en onwillekeurige bewegingen in den arm, wanneer hij bezoek krijgt: zoo ook werpt hij bij het hoesten het been in de hoogte (M. Hall, Krankh. des Nerveus., übers. v. Wallach, p. 265). Hiertoe beliooren ook de onwillekeurige spier-zainentrekkingen door flaauwte, bloedverlies. Verder behoort ook gewag gemaakt te worden van de groote neiging tot reflex-bewegingen bij menschen, die aan veneuse bloedophoopingen lijden; ook bij hen schijnt de oorzaak het naast van de groote hersenen uit te gaan. (Bij deze hoopt het bloed zich vooral in de aderen op, die dan ook sterk opzwellen, en op plaatsen, waar zij oppervlakkig en rijkelijk genoeg zijn, als dikke blaauwe strengen doorschijnen, of het deel eene blaauw-roode kleur geven). De oorzaak van dit verschijnsel zal later onderzocht worden. Diezelfde zwelling zien wij ook aan de aderen van den aars, waarschijnlijk omdat het bloed in den onderbuik, en misschien vooral in het mesenterium langzamer vloeit, en van daar ligter die bloedopliooping ontstaan kan. Het is hoogstwaarschijnlijk, dat de groote veneuse ruimten in de hersen vliezen, die men zoo buitengewoon veel in de lijken met bloed overstelpt vindt, in denzelfden toestand verkeeren, als de aderen van den onderbuik, van den aars, van den neus en van het gezigt. Hierin mag misschien de oorzaak liggen der gemoedsverandering bij zoodanige zieken, die tot gramschap, treurigheid, wantrouwen zeer geneigd zijn, en die duidelijk eene vermindering in kracht en in levendigheid van geest en eene traagheid in het regelen en zamenstellen der voorstellingen aanbieden. Zij zijn dan ook zeer prikkelbaar, en maken bijzonder ligt abnormale bewegingen bij elke uitwendige gewaarwording. ' II. ziekelijke bewegingen der willekeurige spieren. Voorts zou men ook hiertoe het boven reeds genoemde beven kunnen brengen na het gebruik van zekere middelen, als van kwikzilver, lood, alcohol, opium, koflij. Alle deze middelen verminderen of terstond de levenskracht (kwikzilver (s), lood), of doen dit na eene overprikkeling (alcohol (f), opium, koflij). Óver de door het moederkoorn verwekte ziekelijke zamentrekking der spieren (Kriebel-Krankheit) zullen wij in 't derde boek spreken. Zeer eigenaardig is de zoogenaamde schrijf-kramp, die in de laatste tijden veelvuldig is waargenomen: die daardoor aangedaan zijn, kunnen volgens de beschrijving van Buück , (Caspers Wochenschr. 1841 Nr. 12), zonder beven en met onverminderde kracht de pen vallen en vasthouden , wanneer zij de geheele hand gebruiken; wanneer zij echter slechts met een gedeelte der spieren de ligte pen willen voeren, dan ontstaat eene onwillekeurige zamentrekking, die zich onder gevoel van pijn aan de hand en den voor-arm mededeelt, en in plaats van het geschreven woord, ontstaat er eene kramp, op dezelfde wijze, als er bij stotterende in plaats van het uit te spreken woord eene kramp ontstaat. Iets dergelijks komt volgens Brück bij het klavierspelen voor, waar het plaatsen der vingers door beven wordt afgebroken, (Verg. ook Heïfelder in mediz. Annal. 1841. V. 1.) Zonder twijfel kan men dit verschijnsel verklaren uit het tot enkele streken slechts bepaalde onvermogen der hersenen, om willekeurige bewegingen op te wekken, zoodat, bij het voornemen om dezelve op te wekken, een beven ontstaat, dat door het ruggemerg bedongen wordt. Zoodra bewusteloosheid zich openbaart, ontstaan veeltijds onwillekeurige spierzamentrekkingen, soms van den hevigsten aard; dit is vooral het geval in vallende zielcte, epilepsia. Deze ziekte begint met plotselijk verlies van 't bewustzijn, de zieke valt neer, en de hevigste trekkingen openbaren zich. Ten onregte meent Marshall Hall (Lancet 1840, p. 536) dat de epilepsie van het ruggemerg uitgaat, ten onregte, omdat de spier-trekkingen eerst na de bewusteloosheid ontstaan; zij kunnen toch even zoo verklaard worden, als die, welke na sterke aderlatingen, in flaauwten. na schrik, enz. ontstaan. Zij verdienen slechts in de tweede plaats in aanmerking te komen, terwijl de bewusteloosheid en haar plaatselijk ontstaan (waarover in Afd. 2) voor den arts het voornaamste is. (*) Volgens Glüge vindt men bij lieden, die veel kwikzilver gebruikt hebben, dikwijls de zenuwvezels der hersenen geheel en al vernietigd. (-J-) C. H. Schultz meent, dat de bloedbolletjes door alcohol geheel en al veranderd worden. II. verminderde bewegingen van het ruggemerg uitgaande. Verder behoort ook hier het peeshuppelen, subsultus tendinum bij groote ligchaamszwakte. 2. De meer of min aanhoudende samentrekkingen van spierstelsels , die door opgehevene antagonistische werkdadigheid ontstaan. Zoowel als door de verminderde zenuw-werkdadigheid van de eene helft des ligchaams die der andere helft verhoogd wordt, zoo ook wordt dooide verlamming der buigspieren en der zenuwen, die deze beheerschen, de zamentrekking der strekspieren vermeerderd. — Volgens de tot hiertoe bekende physiologische wetten laat zich slechts op deze wijze eene aanhoudende beweging aannemen en verklaren, daar men eene gestadige zamentrekking door prikkeling gewoonlijk niet stellen kan , zoolang er nog eene legenwerkcnde kracht beslaat. De volgende soorten zijn hier vooral vermelding waardig: a. Gedeeltelijke beweging door drukking op de eene helft des ruggemergs. — Cruveiliiier, Mayo, Royer-Collard, M. Hall, Lith (D. de vit. nerv. Amstel.) hebben gevallen waargenomen, waarbij het voorste gedeelte des ruggemergs sterk gedrukt en gedeeltelijk vernietigd was, en waarbij de onderste ledematen sterk gebogen waren, zoodat de hielen tegen de billen waren aangedrongen. Magendie nam een geval waar (Journal IV) van verstoring van 't ruggemerg aan het achterste en bovenste gedeelte, waarbij de bovenste ledematen zeer sterk gebogen , de bovenarm tegen het lijf gedrongen, en de vingers zoodanig in de hand geklemd waren, dat men moest zorg dragen, verwonding dooide nagels te voorkomen. Proeven op dieren hebben nog geene overeenstemmende resultaten aan de verschillende waarnemers opgeleverd, ten opzigte van ditmoeijelijke punt. Berlingeri en Valentin meenen te moeten aannemen , dat in de voorste helft van het ruggemerg de zen uw-vezels voorheerschen, die zich in de buig-spieren, in de achterste helft daarentegen die. welke zich in de strek-spieren verspreiden. Mijne zeer talrijke proeven op zoogdieren spreken juist Ier gunste van het tegenovergestelde, waarmede dan ook ten opzigte der onderste ledematen de pathologische gevallen , die boven vermeld zijn geworden, ten volste overeenstemmen. (Verg. Budge, Unters. iiber das Nerveus., I). Men schijnt reeds uit deze pathologische gevallen allezins te kunnen opmaken, dat eene afscheiding der zenuw-vezels in 't ruggemerg in die voor de buig- en in die voor de strek-spieren met regt aangenomen kan worden; op andere wijzen ten minste laten zij zich niet verklaren. 7 ZIEKELIJK VERMEERDERDE BEWEGINGEN DER WILLEKEURIGE SPIEREN. Behalve deze door mechanische oorzaken onlstane verlamming iu het eene stelsel en voorheerschende werkzaamheid van het antagonistische, zoo pleiten ook de starkramp en eenige andere waarnemingen (°) voor de meening, dat in vele gevallen alleen de strek-spieren, in andere alleen de buig-spieren verlamd kunnen zijn. b. Starkramp, Tetanus, is de onafgebrokene (f), onwillekeurige zamentrekking van een spier-toestel. De spieren, en vooral de strekspieren van het gezigt, den hals, het strottenhoofd en eindelijk van het geheele ligchaam worden zoo stijf als hout. De onderkaak is zoo stijf tegen de bovenkaak geklemd, de tanden staan zoo vast op elkander, dat de grootste krachtsinspanning niet in staat is, deze zamenklemming(mondklem, adpressio maxillae inferioris) te overwinnen. Buigt het ligchaam zich naar achteren, zoo noemt men deze zamenlrekking : opisthotonus, naar voren: emprosthotonus, ter zijde: pleurosthotonus, en, wanneer de kaakspieren voornamelijk zijn aangedaan, trismus. Dat de pleurosthotonus het zeldzaamste is, is ligt in te zien, omdat hier de voorwaarde zeldzaam vervuld wordt, dat de werkdadigheid der strekspieren slechts aan eene zijde verminderd is, om hierdoor het ligchaam naar de andere zijde te laten overbuigen. Dat daarentegen de kaakspieren zoo dikwijls aangedaan worden, die, zoo als bekend is, door den derden tak van het vijfde paar beheerscht worden, heeft dezelfde oorzaak, als waarom de strek-spieren menigvuldiger door tetanus worden aangedaan, dan de buig-spieren, omdat namelijk de aanleidende oorzaak eerder inwerkt op een' bewegings-toestcl, dat minder van spieren en zenuwen voorzien is, als op het antagonistisch sterkere. De antagonisten der kaauw-spieren zijn zwak, de strek-spieren in den rug sterker als de antagonistische buig-spieren. Misschien wordt ook daarom zoo dikwijls de spier-toestel, die door den trigeminus van takken voorzien wordt, door deze ziekte aangetast, wijl er geene zenuwen in liet gansche ligchaam zijn, die zoo ligt sympathisch met de zenuw-middelpunten (uit onbekende oorzaken) aangedaan worden, als de n. trigeminus. (Zie p. 53 en 5G). 