Doopsgezinde bijdragen, 1872, 01-01-1872 
Door de reeds gemelde scheiding tusschen Zonïsten en Lamïsten ten jare 1664 te Amsterdam, en door den aanhang, dien beide partijen vonden bij de vroegere Doopsgezinde afdeelingen, voor wie reeds de scherpere kanten a an weléér grootendeels waren afgesleten, verkregen de Lamïsten veel invloed bij de "VVaterlandsche gemeenten in ZuidHolland. Yan daar dat hetgeen ik nu omtrent de Waterlandsclie Sociëteit van gemeenten in dat gewest heb te melden, aangemerkt kan worden als geldende van de Lamïstische vereeniging. Van hare vergadering, ten jare 1675 gehouden, zijn geene aanteekcningen meer voorhanden, maar wit die ran liet jaar 1676 blijkt, dat liet sedert jaren gebruikelijk was, overeenkomstig de bepaling van 1617, dat de naastbij gelegen gemeenten de vacante hielpen. In 1681 werden Weesp en Muiden geregeld bediend door Amsterdam. Maar met dat al kon men toch, zoowel wegens de toenemende schaarschte van leeraren, als wegens de hoogere eischen, die men al meer en meer aan de predikdienst deed, moeijelijk het heilrijk oogmerk voor allé gemeenten telkens bereiken. Reeds in 1675 den 22^» October was jan van ranst, leeraar bij de Waterlanders te Rotterdam, begonnen de aandacht van den kerkeraad zijner gemeente te vestigen op den achteruitgang van vele gemeenten in Holland, met dit gevolg, dat er den 13den November op uitnoodiging van de gemeente te Rotterdam, afgevaardigden uit Amsterdam, Haarlem en Leiden benevens hare eigene te Haarlem bijeen kwamen, om over de behoeften van vele gemeenten te beraadslagen en dienovereenkomstig maatregelen te beramen. En in den beschrijvingsbrief tot de Sociëteitsvergadering den 29sten Mei 1681 gedateerd komt voor: ~ gemerkt wij in gedachten zijn gekomen, of het niet best waar, onze Sociëteit verder uit te strekken, zelfs buiten de provincie van Holland, om de gemeenten alom, waar 't van noode mogt zijn, van bekwame leeraren te helpen verzorgen, op gelijken voet als nu onder ons geschiedt, dewijl anders te beduchten staat, dat de goede zaak der Doopsgezinden wel meer en meer zou mo-en vervallen, zoo is ons verzoek, dat ÜE. gelieve uwe gedachten daarover te laten gaan en des aangaande uwe af te zendenen te instrueren — » lil voorloopig antwoord op de voorstellen in dien beschrijvingsbrief zond de Kerkeraad te Leiden eenen brief aan dien van 't Lam, gedateerd den 2dea Junij 1681, waarin onder anderen dit voorkomt: «_ _ wat het eerste betreft, namelijk het uitbreiden der Sociëteit, 'tzij in Noord-Holland of buiten de Hollandsehe provincie, wij merken hieromtrent den ijver en goede intentie der Amsterdamsche broederen tot handhaving en voortzetting van de gemeene zaak der Doopsgezinden; doch ons aangaande, wij zijn aan de eene zijde grootelijks in bedenking, of hieruit wel eenig nut zou te wachten staan, en aan de andere zijde vinden we ons zeer bezwaard ten opzigte van de lasten, die ongetwijfeld daarop zouden volgen. 't Welk wij daarom des te vrijmoediger besluiten, omdat zonder deze speciale verbindtenis evenwel de broederlijke vrede zeer wel onderhouden en ongeschonden kan bewaard worden, waartoe wij van onze zijde altijd gereed en overbodig (sic) zijn. En belangende de verdere lasten, die op deze uitbreiding zouden te wachten staan, daarvan zullen wij alleen kortelijk zeggen, dat wij ons zeiven onmagtig a inden, om meerder op te brengen, alzoo wij in eenige jaren herwaarts merkelijk zijn terug gegaan en aan onze eigene huishouding genoeg te dragen hebben " Op de Sociëteitsvergadering, gehouden te Amsterdam bij 't Lam den li"» Junij 1681, kwam die voorgestelde zaak derhalve in behandeling, volgens de notulen dier vergadering, als volgt: » Aangevraagd het oordeel van de vergade¬ ring, of zij zouden geraden vinden, om de Sociëteit verder uit te breiden, zoo iti Noorcl-Ilolland, als ook buiten de Hollandsche provinciën, op gelijken voet, als tot nog toe, onder de Zuid-Hollandsche gemeenten gehouden is? En is in deliberatie daarover goedgevonden, dat wegens de uitbreiding in Noord-Holland zulks redelijk is en behoort te geschieden, als hervloeijende uit den grondslag van den eersten ophef der Sociëteitsvergadering, doch dat de gecommitteerden echter, alvorens zij hierin consenteerden, eerst hunne principalen nader moesten spreken. En wegens de gemeenten buiten de provincie van Holland is geresolveerd, de broederen in Vriesland en Groningerland etc. met goeden raad te assisteren, dat zij onder hunne gemeenten ook een Sociëteit mogten oprigten; dat de onvermogenden door de vermogenden mogten geholpen worden, om bekwame leeraren aan te stellen, ter plaatse waar ze van noode zijn, ten welken einde de tegenwoordige gecommitteerden aannemen, om met den eersten aan de vrienden van Amsterdam het goedvinden van hunne principalen te laten toekomen. Onder de gemeenten van Noord-Holland worden verstaan: Zaandam, de Koog, Durgerdam, Wormerveer, Westzanen, Krommenie, Monnikendam, Hoorn, Alkmaar en Beverwijk. In opzigt van deze Noord-Hollandsclie plaatsen wordt best geoordeeld, dat het geschieden zou door bezending van eenige bekwame personen, ten welken einde dan bij provisie derwaarts gecommitteerd worden de dienaren uit de Amsterdamsche en Haarlemsche gemeenten, die zij alsdan zullen goedvinden te zenden. Wegens de commissie van de Vriesche gemeenten is verzocht de persoon van jan ranst, alzoo hij in 1 a 2 dagen derwaarts meent te reizen." De Haarlemsche kerkeraad gaf daarop den 30s,en .Tiinij 1081 een nader advies, naar aanleiding van het rapport der gecommitteerden, die "het goedvinden hunner principalen" op de bewuste zaak hadden gevraagd. " Rakende het uitbreiden der Sociëteit in Noord-Holland, en de recommandatie aan de vrienden in ^ riesland, om ook volgens ons voorbeeld onder zich een Sociëteit op te rigten, — dient tot antwoord: dat eindelijk zoodanige conclusie is genomen, dat wij aangaande het uitbreiden dei Sociëteit in Noord-Holland, hetzelve niet kunnen geraden vinden voor alsnog op zoodanige wijze aan te vangen, dat wij ons als aanzoekers bij die gemeenten zouden gaan presenteren; ten aanzien dat de vrienden in 't begin van de oprigting der Sociëteit zijn verzocht en aangeschreven geweest, en dat zij eindelijk geen inclinatie daartoe hebben betoond. En of wel een ijdele vrees hen toenmaals ligtelijk heeft verhinderd van zaken, waar ze nu hun contentement beter in mogten vinden, door de ervarenheid geleerd zijnde, zoo achten wij evenwel, dat zij aanzoekers moesten wezen, eer men dit werk veilig zou kunnen beginnen, 't Is den menden beter dan ons bekend, hoe different die gemeenten onder elkander bestaan, en dat men mogelijk bij elk een bijzondere ontmoeting zou hebben; ja hoe oneenig en verdeeld vele van haar inwendig zich bevinden, en dewijl anderen (wier intrest het mede schijnt te wezen een Sociëteit te maken of verder uit te breiden) hierin naar alle apperentie dapper zouden arbeiden tot hun voordeel en ons nadeel, zoo is het te bedenken, hoe zorgelijk en teder zoodanige dingen te beginnen zijn, en of men wel met fondament op een goede uitkomst zou kunnen hopen. Benevens dat wij vastelijk vermoeden, dat ingeval het al succedeerde, de lasten zoodanig daardoor zouden vermeerderen, dat de ge- zamenlijke leden der Sociëteit daar in niet zouden willen contenteren. Maar indien die vrienden in Noord-Holland een voorbeeld in onze Sociëteit eenige jaren gezien hebbende en het nut daardoor te weeg gebracht ondertusschen van andere gedachten waren geworden, en hun inclinatie, om mede daarin begrepen te zijn, begonden te vertoonen, zouden wij ligtelijk nog wel kunnen resolveren hen te ontvangen, als het met contentement van al de andere leden kon geschieden. Belangende de recommandatie aan de vrienden in A riesland, is ons gansch niet tegen. —" Uit de Notulen nu der Sociëteitsvergadering, gehouden te Haarlem (kl. Heiligland) den 275ten Mei 1G82, blijkt, dat — — — "jan van ranst inbragt, dat hij in Vriesland en Groningerland in sommige gemeenten heeft voorgesteld, de zaak van de Sociëteit aldaar uit te breiden, of onder haar zelve een gelijke Sociëteit op te rigten; waartoe sommigen het op de eerste en anderen op de tweede wijze best oordeelden, zoodat het bij haar allen in overleg is genomen, maar tot nog toe hebben zij zich niet gedeclareerd." Ofschoon in de latere brieven of notulen over deze zaak niets meer voorkomt, en zij derhalve schijnt opgegeven te zijn, mag men uit het bovenstaande toch opmaken, dat tot de oprigting der Yriesche Doopsgezinde Sociëteit in "V riesland zoowel als tot die der Waterlandsche Sociëteit in NoordHolland op het einde der 17de eeuw, de krachtige opwekking, 't zij regtstreeks 't zij door het gegeven voorbeeld, is gekomen van de zijde der Waterlandsche Sociëteit in Zuid-Holland, of van de Lamïstische Yereeniging. Hoogst merkwaardig is ook hetgeen op de vergadering dezer Sociëteit ten jnre 1686, betreffende liet voorzien in de predikdienst en de hulp aan vacante gemeenten te verkenen, werd voorgesteld en besloten. Die vergadering werd gehouden te Haarlem, den 26slea Junij van dat jaar, terwijl de Sociëteit bestond uit de gemeenten te Amsterdam bij 't Lam, Haarlem, Leiden, Rotterdam, Schiedam, Gouda, Delft, Brielle, Wëesp en Overmeer, en Bunschoten. Ofschoon de aanteekeningen daarvan op zich zeiven reeds ten overvloede wetenswaardig zijn te achten en ook voor mijn onderwerp niet van alle belang ontbloot, meen ik ze toch, van wege hare al te groote uitvoerigheid voor mijn bestek, hier achterwege te moeten laten. Doch, gelijk naar ik vertrouw mijne lezers uit het hun reeds medegedeelde genoeg kunnen vernemen, welke gewigtige maatregelen door de Waterlandsche Sociëteit in ZuidHolland werden beraamd en overwogen, om in de toenemende behoefte harer gemeenten door geschikte predikdienst te kunnen voorzien, zoo gaf ook in Noord-Holland eene gelijke schaarschte van leeraren, en eene gelijke behoefte in de "Waterlandsche gemeenten van dit gewest aanleiding tot het beramen en bewerkstelligen van niet minder opmerkelijke maatregelen tot zeer belangrijke uitkomsten. Had de Zonsche Sociëteit, zooals wij boven reeds opmerkten, onder de Waterlanders in Noord-Holland zich uitgebreid, 't was ook de eerste medeonderteekenaar van haren Grondsteen, pi eter jansz. stapper te Wormer, tot wien omstreeks den tijd, waarin, gelijk wij zagen, de Waterlanders in ZuidHolland ernstig bedacht waren op de behoeften hunner gemeenten, eenige leden van Waterlandsche gemeenten in Noord-Holland zich vervoegden, daar zij geen leeraar hadden of de geheele dienst slechts met moeite door hen konden vervuld zien, om hem te verzoeken, dat hij op eene of andere wijze hun hulp mogt zien te verschaffen. Stapper voldeed hieraan, door in overleg met naburige Waterlandsehe leeraars eene jaarlijksche beurtlijst voor zulke gemeenten te vervaardigen. De poging reeds ten jare 1689 aangewend, om eene jaarlijksche bijeenkomst van leeraren tot stand te brengen, en daarin over den algemeenen welstand der Waterlandsehe gemeenten in het Noorder-kwartier te kunnen zamenspreken en dezen te bevorderen door eene geschikte beurtverdeeling van predikdienst en het aanstellen van leeraren in vacante gemeenten, mislukte nog wel vooreerst, maar na den dood van stapper in 1693, kwam toch in December van dat jaar, die zaak door ecnige andere leeraren, nl. van de gemeenten te Wormer, Jisp, de Rijp, Hoorn, Zaandam (O. en W. Zijde) en van Koog en Zaandijk, daartoe te Wormer bijeengekomen, tot stand. Zij besloten om, naar het voorbeeld van stapper, wederom eene jaarlijksche beurtlijst te vervaardigen; voor de vervulling daarvan alle leeraren van Waterlandsehe gemeenten in NoordHolland uit te noodigen, en verder om middelen op te sporen, tot het aankweeken en aanstellen van leeraars. Die vergadering te Wormer was het begin der gewestelijke vereeniging of Sociëteit van Waterlandsehe gemeenten in Noord-Holland. Ofschoon door leeraren opgerigt, kwamen toch ook reeds in 1695, bij ontstentenis van sommigen, één of twee diakenen als vertegenwoordigers hunner gemeenten de jaarlijksche vergaderingen bijwonen. Dit vond later meermalen plaats. En ten jare 1765 werd, wat reeds lang door de gewoonte gewettigd scheen, tot een formeel besluit verheven en vast gesteld, dat de Sociëteit voortaan zoowel tot diakenen als tot leeraren zou gerekend worden te behooren. Voorzeker met het meeste regt: want de belangen, die zij voorstoud, golden niet enkel de leeraars, maar iedere gemeente in haar geheel. Bij de overweging van aanzoeken der gemeenten om hulp in de predikdienst door andere leeraars, — in het verkrijgen van leeraars bij gelegenheid van vacatures; — in hunne bezoldiging, — en in de ondersteuning der armen onder de gemeenteleden; — tot welk laatste punt men als van zelf moest komen, wanneer men ging handelen over den geheelen welstand der gemeenten; — bij de overweging van dat alles vond men zich genoopt, om op de stoffelijke, zoowel als op de geestelijke krachten der gemeenten tot onderling hulpbetoon te letten. Het was daarom te meer zoowel voegzaam als noodig, dat iedere gemeente in haar geheel op de jaarlijksche vergaderingen dier Sociëteit werd vertegenwoordigd en tot medewerking geroepen. Doch die Sociëteit van gemeenten op hare jaarlijksche vergadering zóó vertegenwoordigd, ofschoon voor vele gemeenten door hare materiëele ondersteuningen ten zegen geworden, heeft toen evenwel niet de vruchten opgeleverd, welke bij eene oppervlakkige waardering er van te verwachten schenen. Om verschillende redenen vermogt zij dat niet. Immers de diakenen begonnen weldra goed te vinden, om behalve de gewone jaarlijksche vergadering nog eene afzonderlijke vergadering, de kleine geheeten, te houden, waarin zij alleen de geldelijke aangelegenheden der Sociëteit behandelden', terwijl de groote vergadering, uit leeraars en diakenen bestaande, door de opgekomen twisten over de tegenwoordigheid van den Zaandamschen leeraar anthony van der os, vroeger Hervormd predikant te Zwolle, daarna Doopsgezind leeraar te Beverwijk en ten jare 176 A naar Zaandam O. Z. verroepen, — een tijdlang weinig bevor- dei'lijk bleek te zijn aan de eensgezindheid of de versterking der onderlinge gemeenschap. Dit had ten gevolge, dat aan de bijwoning dier groote vergadering een aantal gemeenten zich onttrokken met notarieel protest tegen hare wettigheid, en hierin bleven volharden, ook nadat de meeste personen zeiven, die aan de vermelde twisten hadden deelgenomen, reeds gestorven waren. Het verkreeg hierdoor wel eenigen schijn van waarheid wat destijds de leeraar jakob van zanen te Oost-Graftdijk in het resolutieboek dezer gemeente heeft aangeteekend: "dat, schoon de meeste personen, welke het bewuste geschil eigenlijk had betroffen, niet meerder aanwezig waren, die kerkeraden echter, welke de Sociëteitsvergaderingen nimmer bijwoonden, hoewel vrijheid niet alleen hebbende, maar daartoe bij aanhoudendheid verzocht en genoodigd, dit geschil niet persoonlijk, maar collegialiter beschouwden, en hetzelve van hunne voorgangers te hebben overgenomen: latende alzoo het weléér gedaan Notariëel Protest tegen de wettigheid dezer vergaderinge in volle kracht, en bevestigende zulks door een bestendig afwezig blijven van deze als met de daad zelve." Voegen wij hier nog bij, dat op het laatst der vorige eeuw de gehoudene zamenkomsten weinig of geen nut aan de Sociëteit opleverden, dewijl bij het toenemend gebrek aan leeraars, het zelfs aan die gemeenten, welke nog eenen leeraar hadden, bezwaarlijk begon te vallen, om een zoo groot getal predikbeurten, als vereischt werd, af te staan, ten einde in de behoeften van gemeenten zonder leeraar te helpen voorzien, en dewijl dien ten gevolge ook de onderlinge hulpvaardigheid in de predikdienst voor vacante gemeenten zeer verminderde of nagenoeg ophield; — dan begrijpen wij ligt, hoe ook wegens de onbeduidendheid der groote Sociëteitsvergaderingen van leeraars en diakeneli, sommige gemeenten allengskens zachtelijk zich aan het houden daarvan trachtten te onttrekken, en hoe het zeer waarschijnlijk moest worden, dat het houden van Sociëteitsvergaderingen in het jaar 1796, toen dit te Oost-Graftdijk zou moeten plaats hebben, al ligt zijn einde zou kunnen vinden. Die vergaderingen hebben dan ook ten jare 1798, op de bijeenkomst te Wormerveer, door de aanneming van het voorstel der Rijper gemeente, "om de vergadering voor een onbepaald getal jaren op te schorten", haar einde gehad. Echter niet, dan nadat de reeds genoemde ja kop. van zanen, ondersteund door den toenmaligen kerkeraad zijner gemeente te Oost-Graftdijk, ten jare 1795, eene krachtige poging voor haar behoud in het werk gesteld en gewaagd had, om — wij mogen hierbij niet vergeten, dat het geschiedde in de maand Maart van het jaar van den Ommezwaai 1795, —• "zich voor een Committé-Revolutionnair voor de Waterlandsche Doopsgezinde Sociëteitsvergadering op te werpen, door ter heelinge van de broederschap en ter bevordering van het gemeenschappelijk welzijn, zich tussclien collegie en collegie, tusschen man en man te plaatsen. Dat nu die Sociëteitsvergadering, na hare opschorting ten jare 1798, in den aanvang dezer eeuw en vervolgens niet weder bijeenkwam, mag gewis niet worden toegeschreven aan te geringe belangstelling in de geestelijke aangelegenheden en behoeften onzer Noord-IIollandsche gemeenten bij het bestuur dier vergadering, zamengesteld uit den secretaris •t. van zanen, en de commissarissen s. kalverboer, leeraar "te Knollendam; p. hartman in de Rijp, en 11. v. voorst te Zaandam O. Z., welke laatste na zijn overlijden, ook in deze betrekking opgevolgd werd door s. muller, — maar komt mij voor veeleer verklaard te moeten worden, door de uitnemende belangstelling, die voorzeker de laatstgenoemde leeraar, onze tegenwoordige Oud-Hoogleeraar, benevens eenige andere voortreffelijke mannen in onze Kerkgemeenschap, destijds op zeer gezegende wijze hebben aan den dag gelegd, niet door een éénig bijkans verstorven lid eener vereeniging in een enkel gewest weer levend te maken, maar door 't oprigten eener Algemeene Doopsgezinde Sociëteit ter bevordering van de predikdienst, op veel vastere en meer afdoende grondslagen, voor het geestelijk welzijn van al onze Doopsgezinde gemeenten in geheel ons vaderland. Doch zou deze Algemeene Sociëteit in al de behoeften van het gemeenteleven der Doopsgezinden in Nederland genoegzaam kunnen voorzien? Voorzeker mogt men van haar, aan wier werking gedurende 60 jaren wij nu nog altoos met dankbaarheid mogen toekennen, dat "onze Tverk- gemeente is als herboren!" — ook reeds van den beginne af aan, rijke vruchten zich beloven. Toch moest het uit den aard der zake, aanvankelijk ten minste, nog wel eenigermate onzeker blijven, hoeveel juist mogelijk of niet mogelijk van haar als zoodanig te verwachten zou zijn. Hetgeen haar steed3 onmogelijk moc-st blijven, maar waarin nu, omdat zij bestaat, door gewestelijke vereenigingen van gemeenten, veel gemakkelijker dan vroeger, voorzien kan worden, kwam weldra aan den dag. 't Moest spoedig worden erkend dat de Algemeene Doopsgezinde Sociëteit niet, zonder groote schade voor zich zelve, ja zelfs niet zonder gevaar om haar eigen doel voorbij te streven, zou kunnen verhoeden, dat ooit eenige gemeente bij vertrek of overlijden of ziekte van haren leeraar, verstoken bleef van een geregelde evangeliebediening. In dit gemis echter kunnen, en — ik meen geregtigd te zijn tot deze uitspraak, — moeten ook al onze Doopsgezinde gemeenten, volgens de dure pligten, die hare voorregten haar opleggen, door gewestelijke vereenigingen of Ringen elkander broederlijk te gemoet komen en tijdelijke hulp bieden. Gemakkelijker is dit nu voor haar dan vroeger, toen zij ook nog moesten bedacht zijn op het aankweeken, aanstellen en onderhouden van leeraars of vermaners. De zorg hiervoor kunnen en mogen nu alle gemeenten, — dat niets of niemand deze goede hope in ons verstore of verijdele! — veilig overlaten aan de Algemeene Sociëteit, voor welke zij allen immers in hare eigene betrekking tot haar ook hare beste krachten wel zullen over hebben. Maar voor eene gedurig voorkomende behoefte in het gemeenteleven, en waarvoor de Algemeene Sociëteit niet altoos hare hulp in gereedheid kan noch mag hebben, behooren nu de gewestelijke verecnigingen van Doopsgezinde gemeenten op te treden, en behooren ook de afzonderlijke gemeenten van de tijdelijke dienst dier gewestelijke vereenigingen gaarne gebruik te maken, Het eerste voorbeeld van zulk eene gewestelijke vereeniging na de oprigting der Algemeene Sociëteit, werd in den loop van het jaar 1825 in de provincie Groningen gegeven, waar zij in het begin van 182G tot stand kwam. Haar doel is vooreerst: den bloei van geheel onze kerkgemeenschap door eendragtige zamenwerking der gemeenten in dat gewest, elk in haren kring en naar haar vermogen, te bevorderen; vervolgens: alle geschillen, die er tusschen de gemeenten mogten kunnen ontstaan, te voorkomen of weg te nemen; daarna: de predikdienst in de gemeenten bij vacature of ontstentenis des leeraars te bevorderen, en eindelijk: alles te overwegen, wat tot nut en stichting der gemeenten zou kunnen bewerkstelligd worden op eene j aarlij ksche vergadering te Groningen. De wijze, waarop zij dat doel tracht te bereiken, blijkt genoegzaam uit haar Reglement, zooals dit herzien en gearresteerd is in hare vergadering van den 19den Mei 1845. Het voornaamste hiervan wensch ik mede te deelen. Jaarlijks houdt zij eene vergadering, waartoe door elke gemeente, tot haar behoorendc, twee personen uit haar midden worden afgevaardigd. De leeraars in die gemeenten, hebben als zoodanig reeds zitting in de vergadering en ééne stem omtrent zaken, de dienst en de belangen der leeraren zei ven betreffende, terwijl voorts over alle andere zaken iedere gemeente slechts ééne stem uitbrengt en zij te zamen bij meerderheid beslissen. De Sociëteit draagt zorg, dat de predikdienst in gemeenten, die vacant, of door langdurige ongesteldheid van hare leeraren hunne dienst moeten missen, op eenen geregelden voet worde vervuld, mits die gemeenten dit verlangen. Ingeval van overlijden eens leeraars, die eene weduwe of ook alleen onmondige kinderen nalaat, vervullen in die gemeente de leeraars der andere gemeenten de predikdienst gedurende een half jaar ten voordeele deiweduwe of der minderjarige kinderen. Indien eenig leeraar zelf buiten staat is, zijne beurt waar te nemen, en zich door geenen anderen kan doen vervangen, dan heeft hij zoo tijdig mogelijk daarvan kennis te geven aan de gemeente, „die hem verwacht, en zich het voorbijgaan van die beurt moet laten welgevallen, terwijl het in de preekorde wordt gerekend, alsof hij die beurt had waargenomen. Bij het vervullen van een Sociëteitsbeurt is de leeraar niet verpligt voor de waarneming van de predikdienst in zijne eigene gemeente op dien dag te zorgen. De gemeenten, leden deiSociëteit, hebben in geval van het beroepen eens leeraars, in haren beroepsbrief hem de verpligting voor te stellen tot het in acht nemen van het reglement der Sociëteit. Ter bevordering van eendragt en broederlijke liefde tusschen de gemeenten en hare leden, en van den bloei van geheel de Doopsgezinde Kerkgemeenschap in die provincie, biedt de Sociëteit hare bemiddeling en medewerking aan, wanneer wederzijdsche partijen dit verlangen. In zoodanig geval, benoemt zij eene onpartijdige commissie, die in naam der Sociëteit, de omstandigheden van eenig geschil hoort en overweegt, en daarover zulk een uitspraak doet, als zij vermeent hot regtmatigst en meest geschikt te zijn, om het geschil weg te nemen, en de partijen met elkander te bevredigen. Die Sociëteit heeft zich reeds, door de tijdelijke vervulling van de predikdienst achtereenvolgens in onderscheidene gemeenten, zeer verdienstelijk gemaakt. Zonder stoffelijke middelen of fondsen te bezitten, heeft zij toch het verval en de vervloeijing van sommige gemeenten voorkomen, en andere uit den bijkans hopeloozen toestand, waarin zij gezonken waren, opgebeurd. Met het meeste rogt mogt daarom ook de lieer blaupot ten cate, toen hij als feestredenaar op het feest van het 25jarig bestaan dier Sociëteit, te Groningen den 27sten Mei 1850, optrad, de aanwezige afgevaardigden der gemeenten met hare leeraren, "het groote voorregt" doen opmerken, "dat zij alzoo feestelijk vergaderen konden, met onbelemmerde vrijheid van buiten; met rust en vrede in onze Kerkgemeenschap van binnen; met ijver en belangstelling voor de goede zaak van ons genootschap, die hen allen bezielde, bij de bevordering van de belangen hunner Sociëteit, waardoor zij zulk eene afdeeling van de Christelijke Kerk, als de onze is, trachtten te dienen, en met de vermogens, die God in hen gelegd had, dit werk Hem welgevallig poogden te schragen." Het voorbeeld, door de Doopsgezinde gemeenten in Groningen in 1825 gegeven, werd in 1837 door eenige gemeenten in de provincie Vriesland opgevolgd. Ofschoon in dit gewest reeds sedert 1695, de Vriesche Sociëteit, gelijk wij vroeger ons herinnerden, den innerlijkeu en uiterlijken welstand haver gemeenten naar vermogen trachtte te bevorderen, en zij daarom ook, toen in het jaar 1811 de Algemeene Doopsgezinde Sociëteit werd opgerigt, zich tot deze in regtstreeksche betrekking stelde, kon en moest desniettemin eerlang ook hier het belang gevoeld worden, om de gemeenten nog nader tot elkander te brengen, vooral met het doel, om haar, die vacant mogten zijn of worden, met geregelde predikbeurten van dienst te wezen. Met dat doel werd in eenc vergadering, den 19<ien Junij 1837 gehouden door de onderscheidene leeraren en gevolmagtigden uit de Kerkeraden van 13 gemeenten, voor zich zei ven en namens hunne gemeenten, de Ring voor gevestigd verklaard en een reglement aangenomen en bekrachtigd. Dit reglement behelst hoofdzakelijk, op eenige wijzigingen na, in zaken van mindere beteekenis, dezelfde bepalingen, als die wij straks reeds uit het reglement der tegenwoordige Doopsgezinde Sociëteit in de provincie Groningen hebben leeren kennen. Ditzelfde kan ook eenigermate, ofschoon nog niet in allen deele, van het reglement der gewestelijke vereeniging of Ring van Doopsgezinde gemeenten in Noord-Holland gezegd worden, die in het jaar 1844 werd opgerigt, en sinds dien tijd reeds voor vele gemeenten door hare vervulling van de predikdienst in tijdelijke vacaturen ten zegen was, en voor allen, door hare jaarlijksche vergaderingen, de onderlinge gemeenschap heeft getracht te onderhouden en te versterken. De lezers dezer Bijdragen kunnen zich herinneren het ''Beknopt Verslag aangaande het ontstaan der vereeniging van Doopsgezinde gemeenten in Overijssel, Gelderland, Utrecht en van de naburige in het Koningrijk Pruissen" door .den Eerw. van der ploeg te Enschede in den jaargang 1861 van dit tijdschrift ons medegedeeld. Later nog kwam er eene soortgelijke vereeniging van de Doopsgezinde gemeenten in Zuid-Holland en Zeeland tot stand. Zoo zien wij dan nu de meeste Doopsgezinde gemeenten in Nederland, benevens eenige naburige in Pruissen, tot gewestelijke vereenigingen, Sociëteiten of Ringen naauwer aan elkander verbonden, en men mag bij behoorlijke waardering daarvan hopen, gelijk het bij genoegzame erkentenis en verlevendiging van de goede gezindheid, die alle Doopsgezinde gemeenten jegens elkander betaamt, te verwachten is, dat allengskens alle gemeenten in ons vaderland, in grootere of kleinere gewestelijke vereenigingen zullen zamen stemmen, om elkander weêrkeerig te helpen in het bewaren en kweeken van haar gemeenteleven, door de kracht van het woord van Christus, en om zóó door bevordering deionderlinge gemeenschap zich zeiven te volmaken naar den geest van Christus, opdat deze rijkelijk in haar eene woonstede vinde, zoowel in elke gemeente afzonderlijk, als in allen te zamen, en tot heil en tot eer van geheel onze Kerkgemeenschap zich openbare! Ter verdere waardering en aanbeveling van die Vereenigingen komt het mij ten slotte nog dienstig voor, te wijzen op het eigenaardig Doopsgezind karakter daarvan, en op den heilzamen invloed, dien zij nog kunnen oefenen op den geestelijken welstand der Doopsgezinde gemeenten. Of zou ik mij vergissen, als ik van de veronderstelling uitga, dat het eigenaardig Doopsgezind karakter, 't welk naar mijn inzigt aan de tegenwoordige gewestelijke vereenigingen zoowel als aan de vroegere vereenigingen van Doopsgezinde gemeenten moet worden toegekend, dienen kan, om haar hoosrer door ons te doen waarderen? Zouden er, welligt ook onder de lezers dezer Bijdragen zijn, die daarin juist eene reden tot hare mindere waardering meenen te hebben? Zijn er in den tegenwoordigen tijd, bij wie de liefdevolle gehechtheid aan de Kerkgemeenschap waarin God de grenspalen van hunne woning bestemd heeft, van lieverlede uit het harte wijkt, omdat zij zich meer aangetrokken gevoelen door andere vereenigingen of bonden van naar het heet of met moeite heeten zal: Evangelische gewetensvrijheid? Wat zal ik hun toevoegen? Yoor hen schrijf ik in deze bladeren 1 niet. Want wie daarvoor de liefde verzaakt tot zijn eigen Kerkgemeenschap, hem van God door Christus, den Heer der gemeente, aangewezen, hij moge voor zichzelven toezien of niet op hem toepasselijk is het woord der Schrift: zij zijn uit ons uitgegaan, maar zij waren uit ons niet. Ik schrijf hier voor hen, wien de geestelijke welstand der Doopsgezinde gemeenten, ja der geheele Doopsgezinde Kerkgemeenschap ter harte gaat, omdat zij weten door het geloof, dat deze door ons voorwaar wel hoog te waarderen Kerkgemeenschap een lid is van dat ligchaam. waarvan Christus het Hoofd is. En bij hen durf ik hopen, dat het dienen kan tot liooger waardering der tegenwoordige gewestelijke vereenigingen van Doopsgezinde gemeenten, als de overtuiging in hen wordt verlevendigd of versterkt, dat daaraan evenzeer als aan hare vroegere vereenigingen het eigenaardig Doopsgezind karakter moet worden toegekend. Spreek ik van het eigenaardig Doopsgezind karakter, dan meen ik het aldus te mogen uitdrukken, dat het bestaat in des christens zelfstandigheid door persoonlijke toewijding aan Christus aller Heer, hem van God gegeven. Zelfstandig geloofsleven, dat heilige broederliefde voortbrengt waar het geworteld is in persoonlijke toewijding aan Jezus Christus aller Heer, den oversten leidsman tot den Vader, die iu de hemelen is, — ziet daar, wat m. i. de meest kenmerkende karaktertrekken van den echt Doopsgezinden christen geweest zijn, en nog zijn, en altoos zijn zullen, zoolang hij de plaats, in het ligchaam van Christus, of anders gezegd, in het koningrijk Gods op aarde hem aangewezen en toe betrouwd, waardiglijk zijner roeping zal innemen en vervullen. En wat van den enkelen Doopsgezinden christen geldt, dat geldt ook van eene grootere en kleinere plaatselijke vereeniging van Doopsgezinden tot eene gemeente; van iedere vereeniging van Doopsgezinde gemeenten in grooter of kleiner aantal tot eene gewestelijke vereeniging, bekend onder den naam van Sociëteiten of Ringen. Hieruit volgt als van zelf, dat eerbiediging der meestmogelijke vrijheid van iedere gemeente, en tevens de innigste gemeenschap der gemeenten onderling, op christelijk gebied als 't ware het ideaal mag heeten van elke harer vereenigingen, waarnaar zij immer meer moeten streven. Deze gewestelijke vereenigingen van Doopsgezinde gemeenten hebben thans bij den eersten oogopslag wel is waar eenige overeenkomst met soortgelijke vereenigingen, ringen of classen van ringen in andere kerkgenootschappen, inzonderheid wat het doel aangaat, om aan alle gemeenten onafgebroken de prediking des woords te verzekeren, maar bij eenig nader toezien, vooral op de wijze van ontstaan en voortduring, valt het weldra in het oog, waardoor onze Doopsgezinde vereenigingen zich kenmerkend onderscheiden. Immers ontmoeten wij elders overal, — evenwel in meerdere of mindere mate, — een zeker mechanisch systeem van kerkorde voor de gemeenten, waarin zij elk afzonderlijk betrokken zijn, en waaraan zij steeds zich te onderwerpen hebben, 't zij aan een louter clericaal hoofdgezag met menigvuldige centralisatie, — in onze Doopsgezinde vereenigingen klinkt dat alles bijkans ongehoord, en eenige blijken daarvan erkennen wij onder ons niet. Mogen wij welligt van het ontstaan der Doopsgezinde gemeenten hier te lande met eenig regt gewagen, als van het zaad van het goddelijk woord des evangelies, dat, uitgestrooid en verspreid door den adem van den geest Gods, hier en daar in goeden grond viel en ontkiemde en opwies en vrucht droeg, wij weten zei ven niet hoe; — dan mogen en kunnen wij ook voor zeker houden, dat onze Doopsgezinde gemeenten, zelfstandig ontsproten uit eene eigene godsdienstige levenskiem, door de kracht van het goddelijk woord van Christus alleen, weldra als kinderen ééns zelfstandigen geestes, die in haar leefde, zich tot elkander voelden aangetrokken, en voor en met elkander alleen door eigen kracht, zooals die in den boezem der gemeenten zeiven allengskens eigenaardig tot ontwikkeling kwam, zich trachtten staande te houden, en steeds te bevestigen en te volmaken. Al de Doopsgezinde vereenigingen, zoovele als er vroeger of later ontstonden, zijn niet door eenig menschelijk gezag hoe ook genaamd van hooger hand, maar uit den boezem der gemeenten zeiven, uit kracht van haar eigen zelfstandig geloofsleven, en hare heilige broederliefde, door toewijding aan den Heer der gemeente en aan Zijn welbehagen over allen, geboren. Dit worde erkend (om van de vereenigingen van Doopsgezinde gemeenten in vroegere eeuwen hier kortheidshalve niet verder te gewagen) zoowel van het ontstaan der Algemeene Doopsgezinde Sociëteit in het begin dezer eeuw, als van het ontstaan harer dochters, de gewestelijke vereenigingen van Doopsgezinde gemeenten, eenige jaren later. G Wij hebben, liet toch aan die mannen,, door wier pogen zulks geschiedde, niet toe te rekenen, omdat zij een of ander ambt in deze of gene gemeente bekleedden en het aanzien daarvan zochten te verhoogen, maar wel het hun te danken, omdat zij, leden van Doopsgezinde gemeenten zijnde, in hun zelfstandig christelijk geloofsleven, door persoonlijke toewijding aan den Heer der gemeente, ook hun hart hadden gezet op de belangen en behoeften onzer gemeenten, en hunne heilige broederliefde krachtdadig er naar uitstrekten, om voortdurend en bij toeneming een krachtig gemeenteleven, door het woord van Christus onafgebroken en rijkelijk in haar te doen wonen, in haar te bewaren en te ontwikkelen. Gewis zou dan ook ieder Doopsgezinde broeder, wanneer de tegenwoordige gewestelijke vcreenigingen der Doopsgezinde gemeenten ooit zouden kunnen verkwijnen en verdwijnen, alleen uit kracht zijner heilige broederlijke belangstelling in het heil of in den geestelijken welstand der gemeenten, ten volle geregtigd zijn tot eiken stap, om zulk eene vereeniging weer van nieuws met medewerking der gemeenten op te rigten. Ook het oogmerk dezer vereenigingen, en de wijze waarop zij het trachten te bereiken, doen ons haar eigenaardig Doopsgezind karakter kennen. Dit oogmerk heb ik reeds genoemd, als gelegen in de voortdurende en voor geene enkele gemeente meer afgebrokene onderhouding en ontwikkeling van een krachtig christelijk gemeenteleven. De zaak dier vereenigingen is daarom naar haar eigen oogmerk eene hoofdzaak voor iedere gemeente. Niet verzwakt door eenige vsrsnippering van krachten in eigen boezem, door leeraars en opzieners van elkander af te scheiden, treedt iedere gemeente in haar geheel tot zulk eene vereeniging toe, en wordt zij op hare vergaderingen vertegenwoordigd door opzieners en leeraars te zamen, 0111 met ééne stem voor elke gemeente, te helpen beraadslagen en besluiten, wat voor alle evenzeer oirbaar is. En wat hieronder moet begrepen worden, moge al op verschillende tijden en plaatsen met verschillende bewoordingen zijn uitgedrukt; men moge hier gesproken hebben van "den algemeenen welstand der gemeenten," — daar gewagen, "van eendragtige zamenwerking der gemeenten tot bevordering van den bloei des genootschaps," — ginds ook letten op "het voorkomen en wegnemen van alle geschillen, die er tusschen de gemeenten mogten kunnen ontstaan, en de overweging van alles, wat tot nut en stichting der gemeenten zou kunnen bewerkstelligd worden," — het blijkt uit dit alles genoegzaam, dat in al die gewestelijke vereenigingen, nevens de bevordering van de predikdienst in vacante gemeenten, ook op de bevordering der onderlinge gemeenschap het oog was en blijft gerigt. Geene afzonderlijke vereenigingen van opzieners alleen of van leeraren alleen verzwakken derhalve de eigene zelfstandigheid der gemeenten in haar geheel, maar hare onderlinge liefde wordt bevorderd door eene vereeniging van beiden en hare vertegenwoordiging op de vergaderingen door opzieners en leeraren te zamen, werkzaam tot elkanders hulp in hare geestelijke behoeften en tot den bloei van allen als behoorende tot ééne kerkgemeenschap. Dat nu deze gewestelijke vereenigingen naar haar eigenaardig Doopsgezind karakter de zelfstandigheid, de vrijheid der gemeenten zooveel mogelijk eerbiedigen, kan ook nog hieruit blijken, dat geene enkele gemeente ooit gedwongen wordt, tot haar toe te treden. Het feit, dat er nog steeds ecnige gemeenten 6* zijii, die zich van deze toetreding tot nu toe onthielden, bewijst dit reeds ten volle. Maar tevens kan uit een daarmede in verband staand feit, dat eene gewestelijke vereeniging van Doopsgezinde gemeenten, waakzaam voor de belangen van al de Doopsgezinde gemeenten in haar gewest, nu en dan geschikten tijd wel eens zocht uit te koopen, daar ook somwijlen voor haar de dagen boos kunnen zijn, om de nalatige gemeenten tot toetreding op te wekken en te vermanen, met alle regt worden afgeleid, dat zij dan haai eigenaardig Doopsgezind karakter van onderlinge broedeiüefde niet verzaakte. Verder, ook wanneer ze tot zulk eene vereeniging is toegetreden, blijft het iedere gemeente \lijelijk veroorloofd, van de hulp, door haar te verleenen, niet meer gebruik te maken, dan zij zelve verlangt. In onze gewestelijke vereenigingen eerbiedigen wij die vrijheid der gemeenten naauwgezet, al moet de broederliefde het ook wenschelijk noemen, dat iedere gemeente om der algemeene stichting wille, niet enkel zie, op hetgeen van haar zelve is, maar ook achting en toegenegenheid hebbe, voor hetgeen van anderen, en gewis niet altoos te minachten is. Zouden wij dan nu om dit eigenaardig Doopsgezind karakter onzer gewestelijke vereenigingen, haar niet hoogmoeten waarderen? Tot verdere waardering en aanbeveling daarvan zal het, naar ik meen, ook nog kunnen dienen, als wij eindelijk letten op den heilzamen invloed, dien zij nog voor den geestelijken welstand der Doopsgezinde gemeenten en daardoor voor het Godsrijk van Jezus Christus op aarde kunnen oefenen. Met eenige weinige opmerkingen desaangaande moge ik hier thans kunnen volstaan. Reeds heb ik opgemerkt, dat eerbiediging der meest mogelijke vrijheid van iedere gemeente, en tevens de innigste gemeenschap der gemeenten onderling op christelijk gebied, nis 't ware liet ideaal mag heeten van elke harer vereenigingen, waarnaar zij immer meer moeten streven. Hoe was het daarmede vroeger gelegen? Hoe is het daarmede thans gesteld? Wat staat ons daarvoor nu nog te doen? Raadplegen wij de geschiedenis, dan vinden wij, dat onze vaderen, die het denkbeeld: gemeente Gods, of het Godsrijk van Jezus Christus op aarde, op den voorgrond stelden, de onderlinge gemeenschap het diepst gevoelden; deze zochten te bevestigen door bepalingen omtrent de leer des geloofs en den levenswandel; maar hierbij dikwijls te kort kwamen in den eerbied voor de vrijheid, welke aan iedere gemeente naar hare christelijke zelfstandigheid toekomt. Vandaar hun helaas! zoo menigvuldig mijden en bannen en scheuren! Later werd het anders. Maar was het wel veel beter gesteld, toen men elkanders vrijheid of zelfstandigheid zoo zeer als 't ware eerbiedigde, dat men hoe langer hoe vreemder van elkander werd, en in geestelijke armoede dreigde ten onder te gaan? Hoe is het thans daarmede gesteld? Zonder twijfel, in vergelijking met den toestand der gemeenten in de 17de en 18de eeuw, in deze eeuw veel beter, dan toen. De vernieuwing en versterking des geestelijken levens door de oprigting der Algemeene Doopsgezinde Sociëteit ter bevordering van de predikdienst gewekt en geschonken, heeft in meest alle Doopsgezinde gemeenten heilzame vruchten gedragen zoowel om haar eigen zelfstandig geloofsleven te voeden door eene doeltreffender prediking van het woord van Christus, als om hare onderlinge gemeenschap hierdoor te doen toenemen. De gewestelijke vereenigingen van Doopsgezinde gemeenten vervolgens ontstaan, en waartoe nu bijkans alle gemeenten zijn toegetreden, zijn als 't ware de organen dier onderlinge gemeenschap geworden, en getuigen er vandoor haar onderling hulpbetoon in vacatures, en door hare onderlinge zamenkomsten en gezamenlijke overleggingen over aller gemeenschappelijke belangen in haar christelijk gemeenteleven, op hare j aarlij ksche vergaderingen. Doch geschiedt dit reeds in voldoende mate, zoodat er nu voor ons hierin niets meer ter versterking en verheffing van dat christelijk gemeenteleven te doen zou staan? Wie zou dit durven beweren? Het onderling hulpbetoon in vacatures, ja het wordt gereedelijk aangeboden, zooveel de omstandigheden het toelaten, en schijnen te vereischen. Maar is er hier en daar ook nog niet eene zekere hooghartige zelfgenoegzaamheid en een zeker ongegrond wantrouwen te bespeuren, om welmeenende raadgevingen bij vacatures af te wijzen, die toch vele gemeenten in velerlei gevallen velemalen hoog noodig hebben? Zeker, zelfgenoegzaamheid staat schoon en is prijzenswaardig, als zij hare kracht vindt in een zelfstandig geloofsleven door eigene geheele toewijding aan den Heer der gemeente en dan ook niet den steun der hulpvaardige christelijke broederliefde versmaadt, tegenover de aanlokselen van eene bedriegeiijke wereldschgezindheid; maar niet, als zij alleen de vrucht is van dwaze zelfzucht en waanwijsheid. Dit kwaad der zelfzuchtige zelfgenoegzaamheid en des wantrouwens jegens anderen, dat, gelijk aan het leven van den afzonderlijken mensch ook nog ligt evenzoo aan ons gemeenteleven knaagt, en de verdere reiniging en ontwikkeling en volmaking daarvan tegenhoudt, worde in de gewestelijke vereenigingen der Doopsgezinde gemeenten tegengegaan op hare jaarlijksche vergaderingen, waar de gemeenten, door hare vertegenwoordigers elkander kunnen ontmoeten en leeren kennen, en door het broederlijk verkeer en zamenspreken (al geschiedt het ook maar voor eene wijle) al ligt in elkander iets te waarderen vinden, waarvan ook zij zeiven met vertrouwen voor haar eigen gemeenteleven te gelegener tijd een heilzaam gebruik zullen mogen weten te maken. Worden hiertoe deze jaarlijksche vergaderingen steeds door alle gemeenten genoeg bezocht? Men klaagt soms over de verflaauwing en de matheid dier bijeenkomsten. Is het omdat het christelijk gemeenteleven bij alle gemeenten zóó armoedig moet geacht worden, dat het geene stoffe zou kunnen opleveren tot belangwekkende zamensprekingen en heilzame overleggingen in hare bijeenkomsten? Wij mogen dit niet aannemen, vooral niet in een tijd, waarin soms zeer belangrijke zaken het gemeenteleven betreffende door dezen of genen op velerlei wijze den gemeenten ter overweging en regeling worden voorgesteld. Naar mijn gevoelen, dat mij vergund zij hier vrijmoedig uit te spreken, is het verschijnsel der onbeduidendheid, dat in zekere mate den gewestelijken vereenigingen van Doopsgezinde gemeenten aankleeft, toe te schrijven niet zoo zeer aan het gemis van den schat des geestelijken levens in haar, als veel meer aan de gebrekkige erkenning van de hooge waarde en beteekenis, die de genoemde vereenigingen hebben, als organen tot onderhoud en voortplanting en volmaking van ons christelijk gemeenteleven. d. s. huizinga. EENIGE OPMERKINGEN EN MEDEDEELINGEN BETBEFFENDE MENNO SIMONS. III. In de jaargangen 1864 en 1865 deelde ik onder dezen titel een en ander mede, dat in archiefstukken of nagenoeg vergeten drukwerken over onzen menno voorkomt, en strekken kan tot opheldering van zijn levensgeschiedenis, waaromtrent betrekkelijk zoo weinig bekend is, of tot verklaring van enkele plaatsen in zijn geschriften, 't Geen ik tot op dien tijd toe had verzameld, deelde ik mede, maar vond sedert niets van dien aard. Eerst onlangs, terwijl ik met een geheel ander doel, dan om bijzonderheden over menno te vinden, eenige werken van katholieke schrijvers uit de hervormingseeuw raadpleegde, trokken dc hieronder volgende berichten, menno betreffende, mijn aandacht. Ze mogen afkomstig zijn van zijn meestverbitterde tegenstanders en door verregaande partijdigheid weinig betrouwbaar zijn, dit althans bevestigen zij op nieuw, dat menno ook onder zijn katholieke tijdgenooten, ook ver buiten 's lands, bekend stond als een der bekwaamste en schranderste aanvoerders zijner partij. 't Eene bericht ontleen ik aan de werken van den beroemden kardinaal stanislaus hosius, bisschop van ruim, die op de Trentsche kerkvergadering een der voorzittersstoelen innam en zoowel door zijn vriendschap met de orde der Jezuïeten als door zijn haat tegen alle Protestanten bekend is. Hij achtte elke poging om de ketters te bekeeren een dwaasheid, geloofsvervolging heiligen plicht en den bijbel, zoo die niet binnen den kring der Roomsche kerk en onder haar toezicht werd uitgereikt, niet beter dan de fabelen van Ezopus. De Protestanten in Duitschland schold hij uit voor "grooter booswichten, dan vadermoordenaars, struikroovers, gifmengers en dieven." Van dergelijke christelijke ontboezemingen vloeit vooral ook zijn werk tegen brentius over, waarvan 't eerste boek aan een overzicht der "hedendaagsche ketterijen" gewijd is '. Nadat hij nu aan Lutheranen en Sacramentariërs of Hervormden op genoemde wijze hun deel gegeven heeft, gaat hij over tot de derde soort van ketters, de Anabaptisten of "Wederdoopers, die hij ('t beteekent nog al iets in zijn mond) nog "verderfelijker" acht. Balthazar hubmaier of friedberger was, naar zijn meening, de oprichter dezer secte. "'t Kwam hun," zegt hij, "ongerijmd voor wat luther beweerde, dat de pasgeboren kinderen reeds een zeker geloof zouden hebben, 'tgeen ook inderdaad meei dan dwaas is; daarom vonden zij het beter den kinderdoop af te schaffen en uitsluitend geloovigen te doopen, waarbij zij zich op het woord van Christus beriepen en rondbazuinden, dat dit in eeuwigheid zou stand houden en de poorten der hel daartegen niets vermochten. Zelfs beroemt z'ich een 1 De werken van hosids werden bij elkander in 1571 uitgegeven bij de wed. en erven van jo. stels. ïn die uitgaaf komt op f ■ 216 het door mij medegedeelde over menno voor. hunner, zekere menno, een Fries, die de overigen in geleerdheid schijnt te boven te gaan: "zeker, hierin kan ik door Uw woord, hemelsche Yader! niet misleid worden; dat heb ik geloofd en door den Heiligen Geest aangenomen als een zeker en waar woord!" En iets later voegde hij er bij: "zeker en gewis weet ik, dat ik door deze mijne leer, die 't woord Gods is, ten jongsten dage, niet alleen heeren en vorsten, niet alleen de wereld, maar zelfs de engelen oordeelen zal!" Hosins maakt er spottende de gevolgtrekking uit, dat menno niet minder stoutmoedig en heftig dan luther, zich beroemt op zijn leer, alsof die Gods eigen woord was. Of hij bij zijn aanhaling het oog heeft op een plaats uit de werken van menno, dan wel of hij zinspeelt op woorden, die deze in 't openbaar zou gesproken hebben, is twijfelachtig. Hoe dit zij, daar hosiüs de voorrede vóór dit werk in October 1557 schreef, was menno destijds nog in leven. Misschien was 't gerucht van 's mans werkzaamheid den kardinaal over Dantzig ter oore gekomen. Nauwkeuriger dan hij kon met menno bekend zijn de inquisiteur lindanus, bisschop van Roermond, die ook in Friesland persoonlijk een geloofsonderzoek instelde en een kettergericht hield. Daar menno in 't late najaar van 1543 ons vaderland voor goed verliet, van toen af zijn verblijf buiten 'slands vestigde en nooit terug kwam dan alleen voor een zeer vluchtige doorreis in 1548 of 1549 ', is 't waarschijnlijk dat lindanus niet toen, maar veel vroeger in aanraking kwam inet menno; lindanus toch was in 1523 te Dordrecht geboren, studeerde te Leuven 1 Vgl. mijn mededeelingen in deze Bijdragen, 1865, blz. 113. 