Handboek der algemeene pathologie en therapie
De verhoogde prikkelbaarheid van het zenuwstelsel veroorzaakt, behalve de reflexiebewegingen, ook nog mede-ontwaringen, welke, wel is waar, eene zekere overeenkomst kunnen hebben met neuralgiën, maar veel minder bepaalde zenuwbanen aantasten en ook geen ware paroxysmen bezitten. Deze toestand veroorzaakt ook dikwijls anomaliën in de afscheidingen, zoo als vooral aanhoudend weenen, zonder bepaalde oorzaak, waarbij, behalve de hyperkriniën, ook nog eene belangrijke psychische opgewektheid bestaat; eveneens kan ook de zweetafscheiding tijdelijk vermeerderd zijn door opgewektheid van het zenuwstelsel. Het is genoeg bekend, dat daardoor ook in de urine secretie-afwijkingen ontstaan, als urina spastica, welke zeer overvloedig en bijna kleurloos is. Dergelijke lijders zijn bijzonder geneigd tot haastige, snelle bewegingen, maar spoedig vermoeid; zij lijden dikwerf aan vliegende hitte door reflexiewerking op de vaatzenuwen, reflexieverlamming van den sympathicus. Daarmede gaan nog meer plaatselijke geprikkelde toestanden in de zintuigen gepaard, of hevige jeukte in de geslachtsorganen, ongedurigheid in de onderste ledematen, enz.'). Tot de meest voorkomende oorzaken van irritabele zwakte behoort in de eerste plaats de geheele organisatie der vrouw, en vooral het verband waarin de uit- en inwendige geslachtsorganen staan met het ruggemerg en het zenuwknoopstelsel. Daarom speelt zij eene gewigtige rol bij vele vormen van hysterie. Bij mannen ontstaat zij vooral na onanie, uitspattingen, psychische overprikkeling bij onvoldoende ligchaamsinspanning. In zeldzame gevallen komt zij reeds bij kinderen voor, inzonderheid bij meisjes voor de puberteit, zelfs reeds voor het 10e jaar, maar komt hier minder tot subjectief bewustzijn. Onder de ontwikkelingsperioden maakt inzonderheid de puberteit voorbeschikt, terwijl de involutie en hooge leeftijd de voorbeschiktheid verminderen. Ten tijde der menstruatie, vooral onmiddelijk vóór dat zij zich instelt, worden de verschijnselen zeer duidelijk, en bij vele vrouwen ook gedurende de zwangerschap. Bij eenige vrouwen wordt ook tussclien twee menstruatieperioden eene psychische verandering in het gevoelsleven waargenomen. De ontwikkeling van den bestaanden aanleg wordt begunstigd door ondoelmatige opvoeding, vertroeteling, overprikkeling van het voorstellingsvermogen, ontoereikende spierwerking; het vermijden daarvan gaat de ontwikkeling dier ziekte tegen. Anaemie, chlorose, zwakte bevorderen het ontstaan dier ziekte; onder dergelijke bevorderende oorzaken behooren ook de minder belangrijke ziekten van het hart, de maag en den uterus, wanneer zij niet van eenen degeneratieven aard zijn. Het zijn vooral deze lijders, welke den geneesheer raadplegen omtrent eene veronderstelde organische hartziekte en zelfs wegens oogenschijnlijke teekenen van eene belangrijke longziekte, terwijl het bij nader onderzoek blijkt, dat er slechts stoornissen in het zenuwstelsel bestaan; niet zelden zijn zij veroordeeld de ondoelmatigste kuren te ondergaan. In vele gevallen bestaat er een erfelijke aanleg voor dezen toestand. Dergelijke verschijnselen kunnen bij voorbeschikte individuen teweeggebragt worden door geneesmiddelen, zoo als door opium, alcohol, strychnine. De overprikkeling gaat spoedig in uitputting over, terwijl herhaalde overprikkeling blijvende zwakte teweegbrengt. Alvorens wij overgaan tot de behandeling van deze toestanden en 1) Zeer waarschijnlijk nemen de vasomotorische zenuwen deel aan al deze toestanden, en laat het zich daaruit verklaren, waarom juist stoornissen in den bloedsomloop, plaatselijke anaemie. afgewisseld door hyperaemie, hyperkrinie , na vermindering der afscheiding, op veelvuldige wijze de hyperaesthesie eu vooral den ueuro-asthenischen vorm vergezellen. tot de scherper gelocaliseerde outwaring van pijn en de neuralgie, zullen wij eenige opmerkingen mededeelen over de hyperaesthesie der uitwendige bekleedselen. Wij weten dat de huid bijzonder rijk is aan gevoelszenuwen en ook aan specieele organen voor betasting; de bovenmatige gevoeligheid, hyperaesthesie, der huid moet men wel degelijk onderscheiden van de gelocaliseerde neuralgiën en de eigenlijke pijn. Zoo kan zachte en ligte aanraking der huid zeer onaangename ontwaringen te voorschijn roepen. Ik heb reeds bij eene andere gelegenheid vermeld , dat ik niet in de gelegenheid werd gesteld eene dame te percuteren, omdat daardoor eene blijvende onaangename, bijna pijnlijke ontwaring werd teweeggebragt. Zoo zijn er overigens gezonde personen , die in het geheel niet kunnen gewennen aan het dragen van wollen kleedingstukken op de bloote huid, zonder dat er een ware geprikkelde toestand der huid bestaat, zoo als somtijds bij het dragen van pelswerk het geval is. Bij hyperaesthesie der huid moet men vooral voor diagnostische dwalingen op zijne hoede zijn; onder anderen heb ik aan het ziekbed herhaalde malen aangetoond, dat de hyperaesthesie der huid bij lijders aan typlius zoo belangrijk kan zijn, ook zelfs wanneer zij in eenen bewusteloosen toestand verkeeren, dat men geneigd zoude zijn tot het aannemen van pijnen in de ileocoecaalstreek, wanneer men alleen op deze plaats drukking aanwendt, terwijl toch de geheele huid bij drukking dezelfde pijnlijke ontwaringen openbaart. Het laatste mij voorgekomen geval was zeer belangrijk. Ook hier bestond beginnende typlius; ik maakte weder opmerkzaam op de algemeene hyperaesthesie en op de onmogelijkheid om eenen bepaalden pijnlijken toestand der ileocoecaalstreek te diagnostiseren, en inderdaad bleek het weinige dagen later, dat wij met exanthematischen typhus zonder localisatie in het darmkanaal te doen hadden. De hyperaesthesie der huid openbaart zich ook nog in abnormale spontane ontwaringen van koude, warmte, branding, steken, mierenkruipen en inzonderheid van jeukte. Dit laatste is een der onaangenaamste en hardnekkigste vormen van hyperaesthesie, die bijzonder in de ano-genitaalstreek zeer hinderlijk is, den slaap stoort, en zelfs kuische meisjes en verstandige vrouwen tot onanie en zelfs tot nymphomanie brengt. Belangrijk is in dit opzigt de jeukte der grijsaards, de zoogenaamde pruritus senilis. Het spreekt van zelf, dat ik hier niet over die jeukte spreek, welke door eenen geprikkelden toestand der huid met of zonder parasieten wordt veroorzaakt. Er is hier alleen sprake van werkelijk zeer onaangename subjectieve ontwaringen, voor welke niets objectiefs is te vinden. Daarom worden hieronder ook niet opgenomen de symptomatische hyperaesthesiën, welke met bepaalde peripherische of centrale ziekten van het zenuwstelsel in verband staan. Intusschen komen er dikwerf vele zamengestelde toestanden voor, zoo als bij koortsachtige ziekten de infectieuse oorzaak, ten gevolge waarvan eene omstemming in het zenuwstelsel is teweeggebragt, of ook hysterie, hypochondrie en psychosen, en voorbijgaande ook de inwerking van vergiften. Somtijds neemt men ook eene omschrevene hjperaesthesie der huid waar, die zich daardoor van neuralgie onderscheidt, dat de uitbreiding meer over eene grootc oppervlakte plaats vindt en niet den loop eener zenuw volgt, even als ook de stoornis in het gevoel bij myalgie meer diffuus is dan bij neuralgie. De beste behandeling van de algemeen verhoogde prikkelbaarheid is de hygienische, goede spierbeweging en geregelde inspanning met behoorlijke rust 11a het eten; niet te lang slapen in een koel vertrek; te laat naar bed gaan en te laat opstaan moet men vermijden. Gedurende de menstruatie en de zwangerheid moet men zorgvuldig alle opwekkende middelen vermijden. — De voeding moet krachtig zijn; opwekkende dranken, zoo als thee, koffij en alcoholica, mogen slechts met de noodige voorzigtigheid gebruikt worden. Gymnastische oefeningen, koude baden en wasschingen, zeebaden, land- en berglucht, het reizen, enz. zijn bijzonder aan te raden. Onder de laauwe baden raad ik die van Landek, Johannisbad, Schlangenbad, Kagatz, enz. aan. Koolzuurijzerhoudende en koude staalbaden zijn vooral heilzaam bij aiiaemische voorwerpen. Onder de geneesmiddelen komen vooral te pas de amara, de aromatische stoffen met langzamen overgang tot ijzermiddelen, chinabast en levertraan. Ook worden Franzensbad, Cudowa, Pyrmont, Spa, St. Moritz zeer geroemd. Tot de beste middelen behooren chinine in matige en arsenicum in zeer kleine doses, het laatste inzonderheid bij vasomotorische neurosen. Bij volbloedige, tot congestie en haemorrhoïden voorbeschikte personen komen daarentegen meer oplossende bronwateren, zoo als van Kissingen, Homburg, Vichy, Ems, Baden-Baden, en de wei- en druivenkuren in aanmerking. Men moet elke ingrijpende kuur en vooral eene verzwakkende behandeling vermijden; antiphlogische middelen en narcotica moeten met groote voorzigtigheid worden aangewend. Tegenprikkels en vooial vesicantia worden bij de neuralgische hyperaesthesiën goed verdragen en werken vooral gunstig, wanneer zij niet opengehouden, maar als wandelende vesicantia worden aangewend. Bij dergelijke patienten moet men zicli vooral in acht nemen voor het misbruik van purgeermiddelen. Zij geraken daaraan te zeer gewend en houden zich voor verloren, wanneer de stoelgang niet plaats vindt, en deze idéé fixe kwelt hen inzonderheid, terwijl daarenboven de digestie-organen in hunne verrigting geheel en al gestoord worden. Aan dergelijke lijders zoude ik slechts een enkele keer ontlastende middelen voorschrijven en bij hen den stoelgang trachten te bevorderen door hygienisch-diaetetische middelen; daarenboven moet men hen trachten te overtuigen, dat tijdelijke, niet te lang aanhoudende stoelverstopping, geene nadeelige gevolgen teweegbrengt. B. Pijn. Tusschen de hyperaesthesie en de subjectieve ontwaring van pijn liggen alle mogelijke of denkbare overgangen. Men heeft de pijn willen beschouwen als een wachter der gezondheid; intusschen mag men dit slechts onder groote beperking aannemen, omdat zeer vele belangrijke ziekten niet pijnlijk, en vele zeer pijnlijke ziekten hoegenaamd niet gevaarlijk zijn. Alleen de gevoelszenuwen kunnen pijn ontwaren; de specifieke zintuigzenuwen kunnen slechts specifieke afwijkingen van de zintuigelijke verrigtingcn teweegbrengen, zoo als illusiën en hallucinatiën van het gezigt, het gehoor, enz. Het is bekend, dat bij een slag op het oog of bij de inwerking van eenen electrischen prikkel altijd de ontwaring van licht wordt veroorzaakt. Onder de gevoelszenuwen zijn het vooral de tastzenuwen, die het meest door pijn worden aangedaan. Intusschen kunnen ook veel minder gevoelige zenuwen in ziekten zeer gevoelig worden. De pijn is eene verhoogde werking van de gevoelszenuwen. Volgens Stilling en Hirsch zou de pijn een toestand van depressie zijn; intusschen is het duidelijk, dat de pijn eene verhoogde opwekking is; wanneer deze toestand langen tijd aanhoudt, ontstaan er voedingsstoornissen. De verhoogde werking van gewone prikkels, als hitte, koude, drukking, enz. kan de zenuwwerking als pijn tot het bewustzijn brengen. Hoe heviger de pijn is, des te minder kan het verschil van de prikkels worden aangegeven, zoodat b. v. hitte en koude denzelfden graad van pijn kunnen te voorschijn roepen. De localisatie van pijn is eene tot bewustzijn komende werking der hersenen. Wel is waar kan de pijn worden opgewekt van ieder deel eener zenuwvezel, zoowel door uit- als inwendige pathologische prikkels, maar de peripherische werken het krachtigste in, en ook juist voor deze is het bewustzijn het duidelijkst; want de ze- nuwvezelen liggen des te meer bijeen, hoe nader men bij het centrum komt. De wet der excentrische localisatie van pijn ondergaat veelvuldige wijzigingen, omdat de onzekerheid in het localiseren door het bewustzijn, door spierbeweging, door werking der tastzenuwen, door waarnemingen van het gezigt, in zekere mate wordt verholpen. Een prikkel, die op een punt van eene zenuwvezel inwerkt, kan centripetaal en centrifugaal langs het geheele verloop worden voortgeleid; maar de dagelijksche ervaring leert het, dat dit geenszins noodzakelijk moet plaats vinden. De pijn ka; eveneens na inwerking van zuiver centrale prikkels slechts peripherisch worden ontwaard, zoo als niet zelden plaats vindt bij beginnende ontsteking van het ruggemeig, maar zij kan zich ook over het geheele verloop van eene zenuw, of over een gedeelte van de zenuwverspreiding uitbreiden; om het schematische overzigt gemakkelijk te maken, heeft men hier voor de pathologie veel te eenzijdige beschouwingen aan de hand gedaan. Dij gelegenheid dat wij de neuralgiën bespreken, zullen wij ook nog de centra der pijnen behandelen. Wij hebben reeds vermeld, dat de pijnontwaring het duidelijkste is op de huid en de oppervlakkig gelegene deelen; dit is vooral liet geval, wanneer de uit de diepte komende gevoelszenuwen meer naai de oppervlakte treden, zoo als in de huid vooral die deelen welke veel tastligchaampjes of andere gevoelsorganen bevatten. Zoo zijn de vingers, welke bij de Weber'sche proef veel duidelijker ontwaringsvermogen bleken te bezitten, ook veel gevoeliger dan de rug. De slijmvliezen brengen bij eenen geprikkelden toestand minder pijn dan wel reflexiebewegingen teweeg, zoo als slikkingsbewegingen bij piikkeling van den pharynx en hoest bij prikkeling van het slijmvlies der bronchiën. De geprikkelde slijmvliezen zijn alleen in die gevallen pijnlijk, waarin dieper gelegene deelen, zoo als de spierrokken en het peritonaeum zijn aangetast. Daarom wordt het ulcus chronicum ventriculi pijnlijk, wanneer het peritonaeum is aangetast; hetzelfde vindt ook plaats in het darmkanaal bij typheuse en tuberculeuse zweren. Prikkeling van het darmslijmvlies veroorzaakt onregelmatige peristaltische bewegingen. Bij katarrh vau de borst ontstaan geene pijnen door prikkeling van het slijmvlies, maar door de schudding bij het hoesten, door prikkeling vau de pleura, die ook oorzaak is van de pijn bij pneumonie; tevens nemen ook de intercostaal-zenuwen op veelvuldige wijze deel aan het lijden. Ook hier komen omstandigheden voor, dat wij de zitplaats en den oorsprong der pijnen anatomisch niet naauwkeurig kunnen aangeven. De pijnen der uitlozingsbuizen van klieren, zoo als bij kolyk door nier- 37 of galsteenen teweeggebragt, zijn geïrradieerde pijnen en gaan eveneens gepaard met reflexiebewegingen, braking, blaaskramp, het optrekken der ballen, enz. Blaassteenen veroorzaken slechts pijnen en onaangename ontwaringen aan de opening der urethra. De aandrang tot urinelozing bij cystitis is een reflexieverschijnsel. De klieren, lever, milt en nieren zijn op zich zeiven niet zeer gevoelig; men vindt daarin soms zeer belangrijke desorganisatiën, zonder dat er pijnlijke verschijnselen zijn waargenomen geworden. Wanneer er pijnen bestonden, waren deze meer het gevolg van drukking op nabijgelegene zenuwen, zoo als de lendenpijn bij morbus Brightii, of van prikkeling der peripherische omhulsels, zoo als de pijn in de leverstreek bij perihepatitis. De dieper gezetelde pijnen, die door drukking op het orgaan zelf worden te voorschijn geroepen, zijn nog niet voldoende verklaard. De inwendige geslachtsorganen der vrouw zijn van den introitus vaginae tot aan den uterus gewoonlijk niet gevoelig; het collum uteri kan evenwel ook bij drukking zeer gevoelig worden-, eveneens worden juist door ziekten van den uterus de meest verschillende reflexiebewegingen en irradiatiën te voorschijn geroepen. Inzonderheid veroorzaken kanker en kankroïd aan den hals der baarmoeder zeer uitgebreide pijnen in het hypogastrium, het onderste gedeelte der lendenen, de dijen, enz. Bij de neuralgia lumbo-uterina zijn niet alleen de lendenzenuwen bij haren oorsprong, maar ook de zenuwen van den flexus spermaticus en van het collum uteri zeer pijnlijk. De prostata en de zaadblaasjes zijn weinig gevoelig, de ballen daarentegen zijn dit wel. Onder de weivliezen zijn het peritonaeum en de pleura zeer gevoelig; met het pericardium is dit niet het geval. Ook het inwendige bekleedsel van het hart en de groote vaten is bijna gevoelloos. De spiergevoeligheid wordt door eenigen zeer laag gesteld en meer toegeschreven aan de drukking op gevoelszenuwen; anderen daarentegen, zoo als Hasse, nemen aan dat de spieren eene eigendommelijke sensibiliteit bezitten. Yan welk gewigt het juiste ontwaringsvermogen der spieren is, zien wij bij de grijze degeneratie der achterste ruggemergsstrengen en wortels, bij welke, niettegenstaande de contractiliteit ongedeerd is, de verschijnselen van spierverlamming bij een oppervlakkig onderzoek voorheerscliende schijnen te zijn, dewijl het spiergevoel in zulk eenen belangrijken graad geleden heeft. Beenderen kunnen zeer pijnlijk zijn, maar de pijn is meer diffuus, diep gezeteld, en onduidelijk gelocaliseerd. Wij weten weinig omtrent de pathologische gevoeligheid der hersenen en van het ruggemerg. Hoewel de physiologen aannemen, dat de groote ganglia der hersenen, de corpora quadrigemina, de pons vaiolii, de crura cerebri, de cerebrelli, de achterste en gedeeltelijk ook de zijdelingsche strengen van het ruggemerg gevoelig zijn, zijn zij evenwel, zelfs bij belangrijke ziekten, geheel en al zonder pijnlijke ontwaringen, of de pijnen zijn diffuus, of, zoo als b. v. bij hoofdpijn, in het voorhoofd en den nek gezeteld, zoodat men slechts bij uitzondering eenig besluit omtrent den zetel der ziekte kan trekken. C. Over de neuralgie. Men kan geene naauwkeurige grenzen aangeven tusschen de pijn, waarvan wij tot nu toe hebben gesproken, en de pijn, die eene bepaalde zenuw in haar verloop volgt. Bij de neuralgie 'kunnen wij geene bepaalde anatomische veranderingen aantoonen; intusschen zijn de klinische verschijnselen van dien aard, dat men al hetgeen op neuralgie betrekking heeft, als één groep van verschijnselen moet te zamen vatten. De neuialgie is een vorm van prikkeling in het verloop van eene of meeidere gevoelszenuwen, waarbij de prikkel kan inwerken op alle plaatsen van het verloop der vezelen, van den oorsprong in het centraal orgaan af tot aan het peripherisch uiteinde, maar welke zich aan het bewustzijn voordoet als pijn, die zich niet alleen aan de uiteinden, maar ook op verschillende plaatsen, soms zelfs langs het geheele verloop der zenuw kan openbaren. Het is opmerkenswaardig, dat de wet van excentrische localisatie juist bij de neuralgie in zooverre gewijzigd wordt, dat het pijnlijk gevoel niet alleen in de peripherie, maar ook in het verloop van de zenuw wordt verplaatst. Zoo doet men pijn ontstaan in het onderste gedeelte van het been en den voet, wanneer men den nervus peronaeu, of tibialis posticus drukt. Volgens Turk is de neuralgie meestal gezeteld in de diepere lagen der huid of onmiddelijk onder de huid. Intusschen is dit niet van toepassing op de diepere pijnen bij ischias en het inwendige gedeelte van het oog. Gedurende en na den aanval bestaat er meestal hyperaesthesie der huidvlakte, of ook hyperaesthesie van de oppervlakkige deelen, bij anaesthesie der dieper gelegene. Het schijnt dat er slechts enkele zenuwvezelen en dan nog maar alleen in een gedeelte van het vei loop aangedaan zijn. De pijnlijke plaatsen beantwoorden meestal aan de periplierische uiteinden; somtijds beantwoorden zij aan die plaatsen in het midden van de zenuwen, waar de uitwendige huid met de plaatsbepalende einden der tastzenuwen vooral pijnlijke ontwaringen geleidt. Vooral zijn ook die punten van belang, waar 37* diep gelegene gevoelszenuwen uit spleten, openingen te voorschijn treden, meer aan de oppervlakte komen te liggen en eene vaste beenachtige grondlaag hebben. Dat de uitwendig gelegene zenuwen niet alleen de zitplaats van neuralgie zijn, wordt bewezen door het feit, dat er neuralgiën voorkomen van de mammae, de ballen, de blaas, den omtrek der ovaria en van den uterus. Wanneer wij deze physiologische begripsbepaling van neuralgie in verband beschouwen met eenige klinische waarnemingen, dan kunnen wij in het kort de hoofdkenmerken in het volgende aangeven: neuralgie is eene meer of minder hevige pijn, die gezeteld is in het verloop eener zenuw en schijnt uit te gaan van bepaalde centra van pijn, vanwaar vooral in onregelmatige tusschenruimten hevige pijnaanvallen uitgaan, en welke door drukking pijnlijk zijn. Het verloop is slechts bij uitzondering typisch. De pathologische anatomie der neuralgie is nog geheel onbekend; daarmede willen wij evenwel niet te kennen geven, dat daaraan geene materieele veranderingen ten grondslag liggen. De oorzaken der neuralgiën zijn ons dan ook vrij onbekend; wij kennen eigenlijk slechts de omstandigheden, waaronder zij voorkomen. Bij kinderen komen zij zelden voor, maar het meest in den leeftijd van 20 tot 30 jaren. In het algemeen komen zij bij mannen en vrouwen evenveel voor; intusschen wordt bij mannen meer ischias en bij vrouwen meer neuralgia van de intercostales waargenomen. Yan de manbaarheid tot aan het 30e jaar komen neuralgiën meer voor bij vrouwen, terwijl zij bij den man over het algemeen veelvuldiger worden na het 30e jaar. Stoornissen in de menstruatie en zwangerschap bevorderen de ontwikkeling der neuralgiën. Bij vele vrouwen en niet alleen bij hystericae komen neuralgiae lumbo-uterinae voor, en deze worden niet zelden met belangrijke ziekten der eijerstokken en van de baarmoeder verwisseld. Zij komen het veelvuldigst voor in het koude jaargetijde; vochtige koude en het vatten van koude behooren tot de opwekkende oorzaken. Slechts bij uitzondering worden zij teweeggebragt door plaatselijke prikkels, door contusiën, verwondingen, enz. Yeel menigvuldiger zijn zij een gevolg van algemeene voedingstoornissen, zoo als anaemie, chlorosis, malariacachexie, syphilis, arthritis en vooral van algemeen rlieumatischen aanleg. Door centrale prikkeling, ontsteking, nieuwvorming, ontwikkeling van parasieten in de hersenen, het ruggemerg en de bekleedende vliezen kan ook neuralgie worden veroorzaakt, maar toch relatief minder dikwerf dan men algemeen aanneemt. Even- eens wordt zij dikwerf teweeggebragt door drukking van gezwellen, zoo als neuroma, kanker, fibroïden, 't zij op het punt van oorsprong, 't zij in het verloop der zenuwen; verder kan ook zwelling van het periostium en het beenweefsel in openingen en kanalen, door en langs welke gevoelszenuwen gaan, een mechanische prikkel worden van neuralgie. Dieper gelegene, in ettervorming overgegane ontsteking van het bekken, caries vertebralis kunnen in het begin en bij een oppervlakkig onderzoek aanleiding geven tot verwisseling met neuralgie. Eveneens behooren de pijnen in de borst en den buik, die door drukking van de lumbo-abdominaalzenuwen, wanneer zij hooger gezeteld zijn, ook door drukking van de intercostaal-zenuwen worden teweeggebragt, tot de eerste verschijnselen, waardoor zich genoemde beenziekten openbaren. Hetzelfde is ook van toepassing voor vele ziekten van het ruggemerg. De centra der pijnen zijn meestal gezeteld in die plaatsen, waar de zenuwen uit de diepte komen of waar zij bijna onmiddellijk op beenderen gelegen zijn, en vooral ook daar waar zenuwen uit spieren te voorschijn komen en subcutaan of cutaan worden. De pijnpunten, waarop Valleix het eerst de aandacht heeft gevestigd , zijn voor de diagnose van groot gewigt en geven voor vele oppervlakkige neuralgiën zekere en gewigtige localisatiën aan de hand. Wij hebben hierboven reeds vermeld, dat de neuralgie onder de pijnlijke ontwaringen, wel is waar, eene eigendommelijke, maar geenszins eene scherp begrensde groep vormt. Eveneens heeft de neuralgie eenige overeenkomst met spierrheumatismus, dat door mij dan ook myalgie is genoemd. Terwijl evenwel de neuralgisch aangedane zenuwen gewoonlijk oppervlakkig gelegen zijn, bevinden zich de eigenlijke spierzenuwen meer in de diepte der spieren zeiven en zijn daarin veel gelijkmatiger verdeeld. Zij bestaan grootendeels uit beweegzenuwdraden, waarin zich ook gevoelszenuwdraden bevinden. Deze veroorzaken in normalen toestand het spiergevoel, in ziekelijken toestand spierpijnen, die meer diffuus en minder hevig zijn dan de neuralgische, en daarom meer over spieren en spiergroepen verdeeld zijn en minder bepaaldelijk zenuwen in haren loop volgen. De myalgie kan met veelvuldige voedingsstoornissen in de spieren gepaard gaan, die vooral van parenchymateus-ontstekingachtigen aard zijn. De algemeene symptomatologie der neuralgiën levert het volgende op: de lijders klagen over een gevoel van zwaarte, onduidelijk gevoel van onbehagelijkheid in de aangedane deelen-, deze verschijnselen nemen langzamerhand toe, tot zij in hevige pijn overgaan, die öf door drukking wordt te voorschijn geroepen, öf spon- taan als een minder of meerder hevig paroxysmus intreedt. Wanneer de spontane pijn aanhoudend is, wordt zij niet belangrijk, meer spannend, drukkend, en deze toestand blijft ook in de vrije tusschentijden in zekere mate aanhouden. Gedurende den eigenlijken aanval zijn de pijnen zeer hevig, stekend, scheurend en vliegend, schieten soms met bliksemsnelheid door het deel; deze ontwaringen worden door de lijders met de krachtigste uitdrukkingen afgeschilderd. Somtijds zijn de aanvallen typisch intermitterend, maar keeren gewoonlijk in ongeregelde aanvallen terug. De pijnen gaan niet zelden van bepaalde punten uit, de uitbreiding is gewoonlijk peripheriscli en gaat slechts bij uitzondering naar het centrum. De pijnmiddenpunten zijn gewoonlijk ook buiten de paroxysmen pijnlijk bij drukking, inzonderheid bij drukking met de vingertoppen, terwijl meer uitgebreide drukking de pijnen tijdelijk kan doen afnemen. Gewoonlijk komen bij de neuralgie meerdere pijnpunten voor, intusschen zijn zij niet constant en onafscheidelijk aan neuralgie gebonden. De intensiteit der pijn, door drukking veroorzaakt, staat niet zelden in verhouding met de aanvallen. Over het algemeen neemt de neuralgie toe door bewegingen, zoo als het gaan, kaauwen, ademhalen, al naar gelang zij namelijk in den nervus ischiadicus trigeminus of in de intercostaal-zenuwen gezeteld is. Eenigen ontwaren in het verloop der aangedane zenuwen een gevoel van koude, anderen klagen over een gevoel van hitte. Somtijds neemt men ook geïrradieerde pijnen waar, die zich of uitstrekken op andere zenuwen of dikwijls symmetrisch op dezelfde zenuw der andere ligcliaamshelft. De neuralgiën kunnen verschillende reflexiebewegingen, stooten, trekkingen, schokken, dikwijls zelfs hevige spastische spiercontractiën te voorschijn roepen; daarom draagt ook de neuralgie van den nervus trigeminus ten onregte den naam van tic douloureux. De neuralgiën in deelen, die takken van den sympathicus ontvangen, zijn nog weinig bekend, maar gaan gepaard met veelvuldige medebewegingen. Hoogstwaarschijnlijk zijn bij het vrouwelijk geslacht de vezelen van den sympathicus met de cerebrospinale vezelen neuralgisch en ten gevolge daarvan ook dikwijls reflectorisch aangedaan , wanneer namelijk de geslachtsorganen aan degeneratieve ziekten lijden. Bij zeer langdurige neuralgiën worden de zenuwen in hare voeding gestoord, zelfs lijdt daaronder het geheele deel; daarmede staat ook de zwakte in verband, die zelfs in verlamming kan overgaan, en met atrophie en lagere temperatuur gepaard gaat. Het paroxysme gaat gepaard met roodheid, hyperaemie der deelen, zoo als opgespoten conjunctiva na hevige paroxysmen in de takken van den ramus ophthalmicus. Bij neuralgie van den trigeminus en ook van andere zenuwen, kunnen de klieren door synergische reflexie tot vermeerderde afscheiding worden opgewekt. Zoo wordt vermeerderde afscheiding der tranen, van het speeksel en slijm en tijdelijk ook fluor albus teweeggebragt na hevige aanvallen van neuralgia lumbo-uterina; daartoe brengt men ook de bleeke urine en het algemeen zweet na paroxysmen. De neuralgie gaat niet met wezenlijke koorts gepaard; evenmin neemt men psychische stoornis waar, wanneer men ten minste de algemeen ontstemde gemoedsgesteldheid , die gewoonlijk langdurige en belangrijke ziekten vergezelt, niet mederekent. Het verloop der neuralgiën is in de meeste gevallen gunstig, tenzij daaraan eene ongeneeselijke oorzaak ten gronde ligt; bij eene doeltreffende behandeling hebben de typisch intermitterende neuralgiën het gunstigste verloop. Zij worden, even als alle neurosen, ligtelijk hardnekkig, maar zijn ook dan nog voor genezing vatbaar. Over het algemeen is het verloop onregelmatig; zelfs na de genezing bestaat er geruimen tijd eene neiging om te recidiveren, waarbij evenwel zelden zulke hevige aanvallen worden waargenomen. Bij de behandeling moet men in de eerste plaats de oorzaken bestrijden, zoo als syphilis en malaria. Gezwellen moeten, zoo dit mogelijk is, geëxtirpeerd worden. Vreemde ligchamen, gecarieerde tanden, likteekenen, enz. moeten verwijderd worden. Anaemie en chlorosis moeten door roborerende middelen, kina en ijzer bestreden worden; scrophulo-tuberculeusen aanleg bestrijde men door levertraan en jodium-ijzer; bij algemeenen rheumatischen aanleg wende men dampbaden, hydrotherapie of de bekende warme bronnen aan, zoo als Teplits, Wiesbaden, Baden in Zwitserland, Leuk en vele andere; bij loodvergiftiging komen purgeermiddelen, zwavelbaden en later jodkalium te pas. Arsenicum is niet alleen een voortreffelijk middel bij intermitterende vormen, maar ook een der krachtigste middelen bij eiken vorm van neuralgie; vooral komt dit middel te pas bij neuralgiën, die met vasomotorische neurosen in verband staan. De uit- en doorsijding van zenuwen brengt gewoonlijk slechts tijdelijk palliatieve hulp teweeg. Narcotica kunnen van groot nut zijn, zoowel inwendig in opklimmende doses (morphine, opium) en uitwendig hypodermatisch als oplossing van atropine, extractum opii, morphine. Ik heb herhaalde malen eene reeks der hevigste neuralgiën in relatief korten tijd genezen door herhaalde subcutane injectiën van '/„ tot '/4 grein morphine. Intusschen mag men zich niet voorstellen, dat deze methode niet helpt, wanneer een, twee of drie inspuitingen niet baten. Het is zeer doelmatig daarmede eene causale behandeling gepaard te doen gaan. De electriciteit brengt niet alleen spoedig beterschap en genezing teweeg, men wendt haar aan als primaire stroom met vochtige geleiders of nog beter als zeer krachtige electro-cutane prikkeling door secundairen stroom met metaalpenseelen. De uitwendige geneesmiddelen hebben hunne geneeskrachtige werking geenszins te danken aan de anaestheserende of narcotische werking, maar veeleer aan de sterke prikkeling en opwekking der huidzenuwen. Tot deze middelen behooren de linimenta van chloroform, chlorur-elayl, liquor Hollandicus, de zalven van veratrine of cyanuretum kalicum. In den laatsten tijd heb ik meermalen met goed gevolg gebruik gemaakt van eene zalf uit 10 grein jodetum hydrargyricum en een ons vet bestaande. Zeer werkzaam zijn ook de tegenprikkels, het gebruik van alcohol sinapisatus, de aanwending van wandelende vesicantia, en bij verouderde gevallen het gebruik van transcurrente gloeihitte en van moxas. De transcurrente gloeihitte werkt vooral zeer gunstig bij ischias. De antispasmodica hebben een veel onzekerder gevolg; in verbinding met morphine, arsenicum en vooral met chinine kunnen zij zeer heilzaam zijn. De chinine is niet alleen doeltreffend bij intermitterende) maar ook bij andere neuralgiën, omdat zij de prikkelbaarheid der hersenzenuwen afstemt. Ik heb evenwel ook gevallen waargenomen, waarbij zink- en valeriaanpraeparaten in opklimmende doses en langen tijd achtereen voortgezet zeer goede gevolgen hadden, zelfs nadat opium, arsenicum en chinine in groote doses vruchteloos waren gebruikt. In hardnekkige gevallen is verandering van woonplaats, inzonderheid het verblijf in een zuidelijk klimaat aan te raden. Onder de badplaatsen zijn voor rheumatische lijders aan te raden de zwavelbaden, Teplitz en het voorzigtig gebruik der hydrotherapie, bij chlorosis de staalbaden. Overigens komen meer de indifferente, warme baden te pas, zoo als Ragatz, Wildbad en Gastein. Bij neuralgiën, welke in verband staan met hysterie en vooral met ziekten van het genitaalstelsel, met te overvloedige menstruatie en daarvan afhankelijke anaemie, heb ik herhaalde malen goede gevolgen gezien van Landeck en Johannisbad, niettegenstaande deze badplaatsen eene lagere temperatuur bezitten. Dergelijke lijders moeten zich vooral inachtnemen voor het vatten van koude; zij moeten in hunne leefwijze eenvoudig, matig en voorzigtig zijn. Intusschen moet een strenge dieet bij neuralgiën vermeden worden. Aanhangsel: Eenige opmerkingen over hoofd- en ruggepijn. Hoewel wij in de afzonderlijke gedeelten der algemeene pathologie telkenreize uitvoerig hebben gesproken over pijnlijke ontwaringen in organen of groepen van organen, moeten wij evenwel twee soorten van pijnen, namelijk de hoofd- en ruggepijn, afzonderlijk behandelen, omdat zij noch bij de ziekten van het zenuwstelsel, noch afzonderlijk bij de neuralgiën en myalgiën eene plaats konden vinden, maar veeleer in verschillende gedeelten der algemeene pathologie ingrijpen, terwijl zij toch eene gewigtige beteekenis hebben. A. Hoofdpijn. Er komen alle mogelijke of denkbare overgangen waar van de geringste graden eener ligte onbehagelijkheid tot aan de hevigste pijnen. Eveneens kunnen alle deelen, die tusschen de huid van het hoofd en de hersenen gelegen zijn, de zitplaats van pijnen zijn. De hoofdpijn kan aanhoudend, remitterend, onregelmatig, typisch intermitterend zijn; zij kan spoedig verdwijnen, maar ook dagen, maanden en jaren lang aanhouden. Deze groote verscheidenheid is geen toeval of alleen het gevolg van individueele praedispositie, maar staat in verband met verschillende ziekten, waarvan de hoofdpijn slechts een verschijnsel is, terwijl de verschillende daarmede gepaard gaande verschijnselen en hunne juiste waardering van groot gewigt zijn. De hoofdpijn, welke van de hersenen en de bekleedende vliezen uitgaat, is in de diepte gezeteld en des te heviger, hoe meer de hersenvliezen zijn aangedaan; zij is algemeen of gedeeltelijk aanhoudend met exacerbatiën, bij tijdelijke hersencongestie ook slechts van korten duur, bij meningitis spoedig toenemende en met deliria vergezeld gaande, bij meningitis aan de basis cerebri het hevigst in het achterhoofd, bij encephalitis diep zittend, borend, kloppend; zij kan overigens acuut, subacuut of chronisch verloopen. Bij gezwellen neemt men, behalve eenen aanhoudend ligteren graad van hoofdpijn, hevige paroxysmi waar. Bij den aanvang van progressieve paralysis, welke zeer waarschijnlijk gewoonlijk met eene sluipende ontsteking der corticale zelfstandigheid begint, is aanhoudende hoofdpijn een dikwijls, maar toch niet constant voorkomend verschijnsel. Congestieve hoofdpijn gaat gewoonlijk met duizeling gepaard; hoofdpijn ten gevolge van meningitis wordt met acute stoornis in de geestvermogens, delirium en hoofdpijn, die met encephalitis en neoplasmata in verband staat, door van tijd tot tijd intredende to- msche en klonische krampen vergezeld. Zijn de beneden- en achterwaarts gelegene gedeelten der hersenen aangedaan, dan komen pijnen in den nek, walging en brakingen voor, terwijl bij hersenbloeding voorbijgaand verlies van bewustzijn en voorafgaande zwaarte in het hoofd en duizelingen worden waargenomen. De hoofdpijn komt in relatief minder hevigen graad en ook voorbijgaande voor bij embolische verstopping der hersenslagaderen. Hoewel er somwijlen eenig verband bestaat tusschen den zetel der anatomische verandering en de plaats waar de pijn wordt ontwaard, zoo als b. v. bij phlebitis van den sinus pijn aan het daaraan beantwoordende zijdelingsche gedeelte van het hoofd, die zelfs bij drukking op het slaap- en wandbeen toeneemt, pijn van het achterhoofd bij aandoeningen van de basis cerebri, mag men evenwel in het algemeen als regel stellen, dat men uit de zitplaats der hoofdpijn meestal geene bepaalde gevolgtrekking kan maken met betrekking tot den zetel der ziekte. Zeer lang aanhoudende hoofdpijn, die een neerdrukkenden invloed uitoefent, diep gezeteld en niet afhankelijk is van chlorosis, hysterie, hypochondrie of rheumatismus, is niet zelden het eerste teeken van een diep ingrijpend organisch hersenlijden. Bij intermitterende koortsen is de hoofdpijn gewoonlijk zeer hevig, bij de kwaadaardige vormen zelfs met ijlhoofdigheid, zelfs ook met coma en stuipen gepaard; maar niettegenstaande het gevaardreigende der verschijnselen, verdwijnt alles gelijktijdig met den aanval, om later typisch terug te keeren. ') Tot de typisch terugkeerende hoofdpijnen behooren ook nog de neuralgiae ten gevolge van febris intermittens (de intermittens larvata). Rheumatische hoofdpijn is vooral oppervlakkig gezeteld in de occipito-frontaal spieren; zij is meer scheurend, neemt door drukking toe, en strekt zich soms zelfs tot in de nabijgelegene spieren en aponeuroses van den hals uit. Deze pijnen nemen door temperatuur-veranderingen, zoowel door warmte als koude, door belangrijke vochtigheid der lucht, aanmerkelijk toe; zij kunnen in sommige gevallen slechts korten tijd duren, maar zijn dikwijls chronisch en zeer hardnekkig. De neuralgische hoofdpijn is meestal gezeteld in het vijfde zenuwpaar en in de achterhoofdszenuwen. Daarenboven komen ook nog als een gevolg van neurosen zeer onbepaalde, maar dikwijls 1) Het verdwijnen der verschijnselen komt in den regel bij kwaadaardige koortsen niet voor; ook zelfs in den koortsvrijen tijd blijft veelal een comateuse toestand met algemeenen collapsus voortduren. vert. zeer hardnekkige hoofdpijnen voor, inzonderheid bij hysterische en chloro-anaemische voorwerpen, bij de eerste ook als zeer omschrevene pijn de zoogenaamde clavus, waarbij het gevoel bestaat of er een spijker is ingedreven. Zoo is de hoofdpijn bij de migraine gewoonlijk omschreven: zij komt meestal voor in het gebied van den ramus ophthalmicus van het vijfde paar en gaat vermoedelijk uit van die gedeelten der hersenen, waaruit deze zenuw ontspringt; ten minste neemt men consensueel bij de migraine voorbijgaande gevoelloosheid van de eene helft der tong, van het gelaat of van de vingers waar. Beenpijnen van het hoofd zijn dof, borend of stekend omschreven ; bij syphilis exacerberen zij des nachts; bij naauwkeurig onderzoek vindt men ook duidelijk periostoses, exostoses of ingevallen- zijn ten gevolge van atrophiërende ostitis, fluctuatiën, fistels, caries en necrosis. De pijn staat hier intusschen niet altijd in verhouding tot de uitbreiding van het ziekteproces. Zoo heb ik bij eenen lijder achtereenvolgens drie en twintig sequesters uit de fronto-parietaal-streek verwijderd, zonder dat de hoofdpijnen gedurende dien tijd relatief hevig waren. Somtijds levert eene dergelijke diagnosis groote zwarigheden op. In het hospitaal te Zurich heb ik een kind behandeld, dat aan hevige omschrevene hoofdpijn leed en in het midden van de eene wandbeenstreek een gezwel had, waarin eene klopping bestond, die de beweging der hersenen volgde. Van tijd tot tijd traden ook convulsiën te voorschijn. Alles scheen aan te duiden dat er een hersengezwel bestond, dat met het inwendige van den schedel in communicatie stond-, maar juist bij deze perforerende gezwellen is de hoofdpijn van weinig beteekenis, en dit trok mijne aandacht. Ik maakte eene proefpunctie en vond etter in de buis van den zeer dunnen troiquart. Ik legde het gezwel open, vond een absces en op den bodem daarvan twee sequesters, die ik zonder moeite kon verwijderen. Tengevolge van ontsteking van de huidbekleedselen bestaat tijdelijk bij erysipelas hoofdpijn, en niet zelden ook delirium, wanneer de galea aponeurotua is aangetast. Daarentegen veroorzaken de eigenlijke uitslagziekten van het hoofd betrekkelijk slechts zelden hoofdpijn. Zeer dikwijls zijn hardnekkige hoofdpijnen een gevolg van bloedziekten en nu eens teweeggebragt door plethora, dan weder door anaemie en chlorosis. Bij de plethora is de lioofdpijn dof; er bestaat ingenomenheid van het hoofd, duizeling, een gevoel van algemeene zwaarte. Bij chloro-anaemie is de hoofdpijn meer van neuralgischen aard; zij vermindert en houdt soms op door rust en versterkende middelen. Zeer vele vergiftigingen met een slepend verloop, vooral de loodvergiftiging, kunnen hardnekkige en hevige hoofdpijnen teweegbrengen. Bij de uraemie zijn hoofdpijnen en zwaarte in het hoofd niet zelden de voorboden van coma en stuipen. Alle acute, koortsachtige ziekten en meer in het bijzonder de direkte infectieziekten, zoo als mazelen, scarlatina, pokken en vooral typhus veroorzaken eene hevige, min of meer aanhoudende hoofdpijn; zij blijft bij typhus gedurende het geheele verloop aanhouden en gaat niet zelden met deliria, later met sopor, stupor en coma gepaard. Bij de pneumonie is de hoofdpijn slechts in de eerste dagen hevig, bij acute exanthcmata vooral gedurende het tijdperk der voorloo; ers en in het begin der eruptie. Bij zuivere stoornissen in het zenuwleven, zoo als hysterie, hypochondrie, zijn aanhoudende hoofdpijnen niet zeldzaam, bij op zich zelf staande hysterie minder hardnekkig, dan bij complicatie met chloro-anaemie. Alle bilieuse en gastrische stoornissen gaan gepaard met zwaarte en doffe drukking in het hoofd. De zoo lastige hoofdpijnen bij neusverkoudheid zetelen vooral in het slijmvlies van de voorhoofdsboezems en worden daarom vooral in het voorhoofd ontwaard. Eindelijk zijn het ook langdurige ziekten van de pis- eii geslachtswerktuigen, welke tot dit verschijnsel aanleiding geven. B. Ruggepijn. Bij vele gezonde, inzonderheid bij zenuwachtige, prikkelbare individuen zijn enkele punten der wervelzuil bij drukking zeer gevoelig, ook zonder dat er eenige ziekte voorhanden is; vooral komen hierbij de onderste hals-, de bovenste borst- en de eerste lendenwervelen in aanmerking. De ruggepijn, welke de baarmoederziekten vergezelt, is meer gezeteld in het onderste gedeelte van het sacrum, in de stuitbeenstreek. Niet zelden is de schijnbare hyperaesthesie van de doornwijze uitsteeksels der wervels werkelijk in de huid gezeteld. De groote spieren van den rug, de longissimus dorsi, de sacro-lumbaris en de andere spieren van de lendenstreek zijn menigwerf de zitplaats eener myalgie; eveneens komen intercostaal- en lumbaal-neuralgie dikwijls als ruggepijn voor. In al deze gevallen zijn de uitsteeksels der wervelen minder pijnlijk, dan de spieren en de verschillende punten, waar de zenuwen te voorschijn treden. Het is vooral de neuralgie van de lendenstreek, welke bij een minder naauwkeurig onderzoek aanleiding geeft tot veelvuldige dwalingen. Uit de gevoeligheid van den rug bij hysterische en chloro-anaemische individuen, heeft men tot een bijzonderen ziektevorm, de spinaal-irritatie, willen besluiten; intusschen bestaat hier slechts eene groep van verschijnselen, maar geenszins eene bijzondere ziekte. De door drukking teweeggebragte, uitstralende verschijnselen kunnen, vooral bij hysterische voorwerpen, vergezeld gaan van de vreemdsoortigste sensitive en reflexie-verschijnselen. Het zoogenaamde lendenspit, eene ruggepijn, waarbij de zieke op eens den rug niet meer kan bewegen en gebukt zijnde zich niet meer kan oprigten, is of eene neuro-myalgie of soms een gevolg van verscheuring van enkele spiervezelen. Ziekten van de beenderen en gewrichten der wervelzuil veroorzaken niet alleen vastzittende, aanhoudende en hevige pijnen, die zelfs van tijd tot tijd exacerberen en door drukking en beweging toenemen, maar zij gaan ook gepaard met physische veranderingen der werveluitsteeksels en banden, terwijl later paretische verschijnselen worden waargenomen. De pijnen doen zich bovendien in de borst en den buik gevoelen. Afwezigheid van de physische veranderingen bij vastzittende hevige pijnen en aanhoudende koorts duidt op ziekten van de voorste gedeelten der wervelen. Erosie der borstwervelen door aneurysmata is in het borstgedeelte veel minder pijnlijk, dan in de lendenstreek; zelfs kunnen dergelijke pijnen hier zoo hardnekkig en buitengewoon hevig zijn, dat men reeds daardoor aanleiding vindt om een naauwkeurig onderzoek in te stellen, of het buikgedeelte der aorta aneurysmatisch is aangedaan. De ruggepijn is een ontoereikend en dikwijls ontbrekend verschijnsel voor ziekten der meninges en van het ruggemerg zelf. De ruggepijn is heviger, uitgebreider en komt ook menigvuldiger voor bij meningitis spinalis, dan bij myelitis. Eindelijk kunnen alle bij de hoofdpijn vermelde stoornissen der innervatie en bloedmaking evenzeer op veelvuldige wijze ruggepijn veroorzaken, als dit het geval is met slepende vergiftiging. C. Anaesthede. Het geleidend vermogen der gevoelszenuwen is zelden op zich zelf gestoord, behalve na doorsnijding der huidzenuwen, in welk geval de gevoelloosheid beneden de plaats van doorsnijding volkomen is, terwijl zij daar boven nog blijft voortduren. Daarenboven kan een deel, dat de ontwaringsinnervatie niet meer bezit, voor een directen prikkel ongevoelig zijn en toch de zetel zijn van hevige pijnen, anaesthesia dolorosa, wanneer, namelijk, de hooger gelegene vezelen op de eene of andere wijze pijnlijk worden aangedaan; op die wijze wordt de pijn verklaard, welke geamputeerden nog langen tijd meenen te ontwaren in de teenen en vingers van het afgezette lid. De anaesthesie, die een gevolg is van doorsnijding der zenuwvezelen, verdwijnt ook langzamerhand, daar bij het genezingsproces tevens regeneratie van zenuwvezelen plaats vindt, en nog gemakkelijker zoude zulks verklaard worden, wanneer de waarneming van Voulpian en Philipeaux werd bevestigd, volgens welke de zenuwen, die van den hoofdtak gescheiden zijn, zich in hare vezelen regenereren en weder geschikt worden voor hare functiën. In anaesthetische deelen kunnen ook voedingsstoornissen intreden, inzonderheid wanneer de doorsnijding plaats heeft gehad boven het ganglion spinale, en nog veel meer, wanneer dit plaats vond boven den verbindingstak van den nervus sympathicus. (Axmann). Bij anaesthesie ten gevolge van ruggemergsziekten bestaan meestal gelijktijdig stoornissen in de beweging. Daarover zal later afzonderlijk worden gesproken. Ziekte van een achterste streng zou zelfs eenzijdige anaesthesie teweegbrengen; hierop bestaan evenwel uitzonderingen. Brown Sequard heeft eenige gevallen vermeld, waarbij aan de eene zijde verlies van gevoel en aan de andere zijde verlies van beweging intrad. De gevoelsdraden zouden elkander, volgens hem, constant in het ruggemerg overkruisen. Bij kwetsuren der wervelen worden somtijds slechts de achterste wortels van enkele zenuwen aangedaan. Niet zelden gaat dan de daardoor teweeggebragte oppervlakkige anaesthesie gepaard met diepgezetelde pijn. Het partieel verlies van het geleidingsvermogen van gevoelsdraden, in haar verloop in het ruggemerg tot de hersenen, veroorzaakt, wel is waar, opheffing van de bewuste ontwaring, maar niet noodwendig van de reflexie-beweging, tenzij gelijktijdig ook de graauwe stof is aangedaan. 