Mededeelingen van wege het Nederlandsche Zendelinggenootschap :[bijdragen tot de kennis der zending en der taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indie\u0308], jrg 4, 1860, 01-01-1860 
Eenigen gaven mij gelijk; anderen, en daaronder ook het hoofd, die alles mede doen, maar niets gelooven, zeiden: u >/ och! dat is maar een vrolijk vermaak!"" Intusschen begon de walian toeloes met eenen blooten klewang in de hand te dansen, dreigende een ieder die nabij hem stond of zat, daarmede te raken, waardoor natuurlijk het geraas nog grooter werd. Hij zelf verdubbelde de kracht zijner stem; en sprak de namen van vele voorname goden uit, zelfs van de zoodanigen, die inen niet gewoon is in deze negerij te vereeren, en daar ik hem zekeren beroemden, Pangewanan, hoorde noemen, vroeg ik aan iemand, die bij mij stond, en dien ik reeds sedert lang te Ka kas ken: ,, u W ie is toch die Pangemanau? Waar is zijne woonplaats?"" - „«Wie weet dat, mijnheer? 5 "' was zijn antwoord; // g misschien is het God, of misschien is het de duivel. Wie heeft hem gezien, of wie weet waar hij is?"" Dit gaf mij aanleiding tot eene tamelijk lange uitweiding over de nietigheid van alle goden der Alfoeren, die niet eens door hunne aanbidders gekend worden. Ja! ik poogde hun te bewijzen, dat een paal, die dat nieuwe huis hielp dragen beter was, dan al hunne afgoden, omdat dat stuk hout, voortgebragt door de goedheid van den éénen waren God den mensch nuttig «as. Dat die ééne groote, levende God, die alles geinnakt heeft en onderhoudt, en die alleen zegenen en helpen kan behoorde te worden aangeroepen, maar dat zij, die hun heil en hunne hulp bij de doode afgoden zoeken, die niet helpen, zegenen, noch bewaren kunnen, beschaamd zullen uitkomen. Allengskens kreeg ik een aanzienlijk aantal fossovrienden om mij heen, dien ik nu den weg des heils trachtte bekend te maken; maar de minsten verstonden wat ik zeide, en ofschoon het hun door een' tolk, den onderwijzer, zoo veel mogelijk in hunne taal verklaard werd, vernamen zij het toch niet (1). openlijk door de walians onder liet dak bij liet huis opgerigt, gedanst, gezongen en de boom gekapt, hetwelk de voornaamste en tevens blijdste handeling van zoodanig fosso is. Het geschreeuw en geraas daarbij was natuurlijk groot. Ik ging er heen en vond spoedig gelegenheid, om met dezen en genen, die op dat oogenblik niet mededeed, te spreken; en ik heb allen die Maleisch verstonden, op verscheidene plaatsen met den weg des levens bekend gemaakt, en hun tevens getoond, hoe zij bevrijd kunnen worden van deze nietige dingen, waar hun hart nog zoo vast aan verkleefd is. Sommigen zeiden: n n het is waar, wij zijn tot hiertoe geheel onwetend geweest aangaande de goede zaken der blanke menschen, die ons het Gouvernement nu wil leeren kennen (1). Maar onze kinderen, die bij u school gaan, zullen nu daarin onderwezen worden, en dat zal hen gelukkig maken; doch wij zijn te oud om dat te Jeeren. Toen ik daarop zeide, dat niemand te oud was, 0111 zich van die dwaasheden der afgoderij en des bijgeloofs te bekeeren tot den eenigen, waren God, en om de zaligheid zijner onsterfelijke ziel te zoeken, daar waar die alleen te vinden is, antwoordde een hunner, een walian: u u Mijnheer, wij doen de dingen, die gij hier ziet niet alleen; wij volgen anderen daarin na; want gelijk in de geheele Menahasse fosso gemaakt wordt, doen wij dat ook op zijnen tijd. Dat brengt ons geloof mede." Dat is zoo al het gewone antwoord, dat zij geven, en als men daarmede tevreden is, dan zijn zij blij, dat zij zich verdedigd hebben. Doch ik (1) Deze woorden verdienen opmerking. De meening, dat het Gouvernement het gaarne ziet, dat de Menahasser tot het Christendom overgaat, schijnt voortdurend bij de bevolking geheerscht te hebben, en mag nog wel van invloed zijn. vroeg verder, of zij dan, wanneer de geheele Menahasse eeuwig ongelukkig werd, zij zulks ook wilden worden? w ,/Wie weet dat, of wie kan daaromtrent iets zeggen ?"" was het antwoord. De Heer ontferme zich over deze onze arme, geestelijk blinde natuurgenooten, en late spoedig de kennis van zijnen grooten naam hun deel worden. Wij zullen daarom bidden, en daarvoor werken." ,/ Met leedwezen moest ik dan ook die vrouw, welke in de maand Mei des verleden jaars zich als veranderd betoonde, onder dieii grooten hoop zien zitten, en hooren, hoe zij met andere walians antwoord gaf op het gezang des opperwalians. Zij scheen, toen zij mij gewaar werd, zeer beschaamd te worden, en verwijderde zich; doch keerde, waarschijnlijk toen ik haar te lang bleef, weder naar hare plaats terug, om te doen, gelijk te voren." i, Ik wachtte lang op eene geschikte gelegenheid, oin nu toch ook eens met den opperwalian, die eerste luitenant onder de hulptroepen was, en een der eerste onderhoofden alhier is, te spreken; maar kon dien niet vinden, voor dat hij met den fossomaker en diens zoon naar de plaats ging, waar, naar zij meenen de empoeng zijne woonstede heeft, en waar zij de stokjes stekend naar toe werpen. Ik ging hen achter na, en zeide hem, zoodra zij hunne zaak afgedaan hadden, goeden avond. De walian was verwonderd, doch dankte. Verder vroeg ik, wat zij daar gedaan hadden; hij weigerde te antwoorden, en de andere man was bevreesd. Uit eerbied echter kon hij niet wel zwijgen, en zeide, dat is bij een fosso brani (barani) zoo onze gewoonte. Daarop begon ik, zeker tot verbazing van velen, die ons van verre zagen, verder met hem te spreken. Hij weigerde aanvankelijk te blijven staan, zeggende, dat zijn werk nog niet was afgeloopen; doch toen ik voortsprak bleef hij staan, en hoorde stil aan, wat ik tot hem sprak. Daar hij tamelijk goed Maleisch verstaat, en ook reeds eenige malen onze openbare godsdienst heeft bijgewoond, begon ik van lieverlede, hem in korte woorden den raad Gods tot zaligheid te verkondigen, en toonde ik hem, wat de zondige mensch, wie hij ook zij te doen heeft ; wanneer hij deelgenoot van het eeuwige leven wil worden. Zoo trachtte ik hem te overtuigen van het bedriegelijke en zondige van het werk, waartoe hij zich had overgegeven, en waarmede hij andere menschen verleidde, en ongelukkig maakte; terwijl hij zelf van alles wat hij bij zoodanig fosso verrigt, niets gelooft, maar alleen er op uit is eenige winst te verkrijgen. Hierop begon hij zich te verontschuldigen, met te zeggen , dat die man hem geroepen had, en dat hij tot niemand ging, om fosso te maken, of hij moest daartoe uitgenoodigd worden, nu En dan," vervolgde hij, //«doe ik mijn' pligt, al krijg ik niets."" Dit laatste was onwaarheid, waarvan ik hem overtuigde. Ik stapte van dit onderwerp af, en herinnerde hem, wat hij kort geleden bij den doop van des Majoors zoon in de kerk gehoord had, en dat ik alle dag bereid was, hem meer van die groote dingen, aangaande de onsterfelijke ziel des menschen te vertellen, wanneer hij maar bij mij wilde komen. Eindelijk zei de hij, dat wanneer de Majoor hem het fossomaken wilde verbieden, hij dan nooit meer fosso zou maken. En wilde ik, dat hij eindigen zou, dan zou hij ook naar mijn bevel luisteren; doch de menschen, die het fosso maakten, zouden daardoor in onrust gebragt, en boos op hem worden; waarop ik hem antwoordde, datik geen vrijheid had zulks te doen, of over het geweten van een' inenscli te heerschen, maar dat hij nu zelf weten kon, wat goed of kwaad, wat regt of onregt was, en daarom verzocht ik hem zijn eigen geweten te raadplegen en te volgen, daar hij zelf overtuigd scheen, dat zijn arbeid, die in niets dan in leugen en bedrog bestond, voor hem zelven en anderen schadelijk was. - Hij beloofde bij mij aan huis te zullen komen, ook zijne kinderen naar school te zullen zenden. Daarop nam ik afscheid van hem en den anderen man. Zij gingen naar liet fossohuis, en ik keerde ecnigszins vermoeid en aangedaan naar mijne woning terug. Ach! hoe moeijelijk is het toch, eenen zondaar te overreden, dat hij zich tot God bekeere, en het eeuwige geluk, de zaligheid der onsterfelijke ziel, om niet, uit vrije genade aanneme. Het blijft zoo: God is het, die in ons en in iederen zondaar werkt beide het willen en het werken, naar zijn welbehagen. Alvorens wij intusschen daartoe overgaan, dienen wij een enkel woord in het midden te brengen over de opvatting van schwakz van dat Heidendom. Was hij niet bevooroordeeld toen hij waarnam, en hebben das zijne mededeel ingen wel hooge waarde P Hierop te antwoorden, dat een man als schwaiiz de heidensche plegtigheden zal hebben aangezien, als een geleerde, die zonder zich om veel meer dan om de uitbreiding zijner kennis en de opbouwing der wetenschap te bekommeren, met scherpen blik het geheel en de bijzonderheden overziet en doorziet, die voorts door schifting en vergelijking elk feit tot zijne ware beteekenis terugbrengt, en eindigt met het goede en verkeerde tegenover elkander te stellen; dit zou wel de ongerijmdheid zelve zijn. Een man als schwaiiz kon niet met het koele verstand alleen die plegtigheden aanzien. Droefheid grijpt hem aan, als hij die dwaasheden en zonden aanschouwt; zijne ziel wordt van ontferming bewogen over het droevig lot van de ongelukkigen, die daaraan deelnemen; verontwaardiging vervult zijn binnenste, wanneer hij zoo den eenigen, waren God ziet vervangen door empoeng's, geesten van afgestorvenen, die hij eenvoudig weg, duivelen noemt. Van zoo iemand kan men niet verwachten, dat hij zich zetten zal, om een stelsel te vinden in die vermeende ongerijmdheden, om de beteekenis op te zoeken van iedere handeling, door de walians bewust of onbewust verrigt. Zoo iemand spoort niet na, wat toch wel de herkomst van al die vertooningen mag geweest zijn. Naauwelijks zal liet hem invallen, dat de grond van dat alles kan en moet gelegen zijn in een oorspronkelijk zoeken en verlangen naar God, 111 een duister gevoel, dat de zegen van boven moet komen, in eene behoefte aan schuldverzoening en schuldvergeving. Het Heidendom treedt hein tegen als vijandschap tegen God, en daarom, als zoodanig bestrijdt hij het. Ziedaar zeker wat men anders zoude kunnen verlangen. De zendeling behoort een oog te hebben voor den aard van de godsdienst, die hij zal bestrijden, hij behoort haar juist te kunnen wegen, de aangrijpingspunten te kunnen opsporen, waar zijne kracht uitwerking kan doen: zij het gevoel voor het goddelijke, of schuldbesef, of verwachtingen van een leven 11a dit leven, of wat ook anders. Doch die zoo den staf zou willen breken over de zendingsmethode van zulk een' man, zou zich wel behooren te wachten, dat hij in de praktijk, niet op tegenovergestelde klip verzeilde. Waar zijne wetenschap en scherpzinnigheid hem in staat stelde, de geheimenissen der fosso's tot in hare diepste beteekenis te ontsluijeren, zou het hart hem misschien al te flaauw kloppen voor den beklagenswaardigen Heiden, en de kracht hem ontbreken om dezen te bewegen, als of Christus zelf tot hem sprake : // laat u met God verzoenen l" Uit de dagboeken van schwakz leert men het heidendom der Alfoeren niet in aard, en zamenstel, en strekking, en oorsprong en gevolgen kennen. Maar men leert wel daaruit zien, wat indrukken het te weeg brengt, op een innig vroom gemoed, welks hoogste zaligheid het is, zielen voor God te winnen. Als zoodanig hebben zijne mededeelingen hooge waarde voor den zendingsvriend, en zijn zij werkelijk onmisbaar, om de eerste evangelieprediking en de daaraan verbondene werkzaamheden, zoowel als de later verkregene uitkomsten te kunnen begrijpen. Zoo veel leert men er stellig uit, dat het uiterlijke dier godsdienstplegtigheden niets bevalligs, niets treffends, of verhevens heeft; dat zinnelijkheid, onbetamelijkheid, onreinheid daarbij in ruime mate gevonden worden; en dat terwijl de beteekenis van dat alles voor het volk verloren is gegaan, het er ook niet veel grooter waarde aan hecht, dan als eene gelegenheid tot luidruchtig vermaak. (Wordt vervolgd.) DE ZENDING IN IIET ZUIDEN VAN CEEEBES. De zending in het Zuiden van Celebes, in onze verslagen en berigten doorgaans de zending Makassar genoemd, naar de hoofdplaats van dat gedeelte der Nederlandsche volkplantingen in den Indisclien archipel, heeft tot nog toe geen vruchten opgeleverd voor de verbreiding van het Christendom onder de inlandsche bevolking. Zij is nog in den staat van voorbereiding. Hoe zeer wij zouden wenschen, dat onze daar gevestigde zendelingen eene schrede verder konden -doen, zij vinden zich daarin belemmerd, teu gevolge van omstandigheden, die wij deels betreuren, deels eerbiedigen. Moest nu de geschiedenis eener zending eerst dan geboekt worden, wanneer zij reeds belangrijke uitkomsten geleverd had, wij zouden ons niet geregtigd achten nu reeds mededeelingen over dit gedeelte van onzen arbeid te leveren. Daar echter onze lezers belang zullen stellen in zaken, die tot de oprigting eener zending betrekking hebben, en de eerste schreden op een vreemd gebied altijd gewigtig mogen heeten, zoo kan het niet ongepast zijn, dat wij voor ditmaal een oog slaan op die in den jongsten tijd veel besproken oorden. Toen het Nederlandsche bijbelgenootschap besloten had een' geleerde af te vaardigen, dien zij de taak zou opdragen om, 11a genoegzame, voorbereidende studiën den Bijbel in het Makassaarsch en Boegineesch te vertalen, en dit genootschap daarop, in 1847, het oog liet vallen op den Subdirector van het Zendelinghuis, den Heer b. f. matthes , werd als van zelf voor het Zendelinggenootschap liet vooruitzigfc geopend, van ook eenmaal zijne werkzaamheden tot de Makassaren en Boeginezen te zullen uitbreiden. De beleende bekwaamheid en ijver van den Heer matthes deden met grond verwachten, dat, indien God hem in het leven spaarde, het vertalen van de Heilige schrift in het Makassaarsch op een niet al te ver verwijderd tijdstip kon worden te gemoet gezien. Eene mondelinge verkondiging van het Evangelie moest met de verspreiding van den Bijbel gepaard gaan, zou het werk van het Bijbelgenootschap niet grootendeels vruchteloos blijven. Het betaamde de beide zustergenootschappen elkander te steunen , en van weerszijden was men daartoe als altijd geheel bereid. Zoo was het dan niet onnatuurlijk, dat zich stemmen deden hooren voor de vestiging eener zending in het zuidelijk gedeelte van Celebes, en dat men den Heer matches vóór zijn vertrek uit het vaderland uitnoodigde, te onderzoeken waar, met uitzigt op goeden uitslag, eene zending zou kunnen gevestigd worden. Ten gevolge van deze uitnoodiging schreef de Heer matthes in Junij 1850 het volgende aan Bestuurders des genootschaps: Uit mijn laatste schrijven aan het Bijbelgenootschap, welks hoofdzakelijken inhoud ik verzocht heb, ook aan u mede te deelen, zal u onder andere gebleken zijn, dat ik eenigen tijd geleden van een uitstapje naar Bonthaëng (1) eu Boelekomba ben teruggekeerd; en in het belang van de beklagenswaardige bevolking dezer beide plaatsen, wenschte ik thans met een voorstel tot u te komen. Ik zeg beklagenswaardig, en hiermede bedoel ik voor het tegenwoordige niet slechts de eigenlijke inlanders, maar insgelijks en hoofdzakelijk hen, die van europeesche afkomst, eenmaal in de christelijke gemeenschap werden opgenomen: met andere woorden, de zoogenaamde inlandsche kinderen. En inderdaad, niet ten onregte wordt het lot dier menschen daar meer dan elders als ongelukkig beschouwd. Beide gemeenten maken te zamen een getal van 2 a 300 zielen uit, waarvan verreweg de meesten noch lezen noch schrijven kunnen, en bijna niemand eenige godsdienstige kennis bezit. Is het te verwonderen, dat deze Christenen, niet minder dan de mohammedaansche bevolking, aan allerlei bijgeloof en afgoderij verslaafd zijn, ja dat er voorbeelden zijn, dat ook de belijders van Jezus aan een' Karaëng lowe (2), aan kaaiman of paling, aan steen of boom geofferd hebben. Hoe het onder zulke omstandigheden met de zedelijkheid gesteld is, valt ligtelijk na te gaan. Als de dieren des velds leven zij daarhenen, den heiligen band des huwelijks versmadende, en in onwettige gemeenschap met inlandsche vrouwen bevrediging voor hunne zinnelijkheid zoekende. Maar, hoor ik u vragen, is er dan niemand onder hen in staat om als onderwijzer op te treden? Helaas! het antwoord luidt ontkennend. De eenige, die nog in den laatsten tijd, voor zoover zijne bezigheden dit toe- (1) Dus schrijft Dr. MATTHES. Op de kaarten zal men Bonthain of Bonthein vinden. RED. (2) Zie beneden blz. 354, e. v., waar wij de spelling Krain loë behouden. RED. lieten, iets voor hen deed, was zekere van essen , die te Bonthaëng voor rekening van den Heer freyss eene toko of winkel hield. Edoch, hoe ijverig deze man inderdaad ook wezen mogt, hij moest zich enkel tot Bonthaëng bepalen, aangezien Boelekomba 21 palen van daar verwijderd is. Tot mijn leedwezen zal van essen weldra naar elders vertrekken, daar de Heer ï'ufcyss zijn etablissement te Bonthaëng, als niet voordeelig genoeg voor den handel, eerstdaags denkt op te heffen. Het eenige onderwijs, dat deze menschen alsdan nog ontvangen kunnen, is dat van den predikant te Makassar, hetwelk van Bonthaëng in de 70 en van Boelekomba meer dan 90 palen verwijderd is. Deze onderneemt eens per jaar, wanneer er ten minste goede reisgelegenheid is, en de omstandigheden zulks toelaten, eenen togt derwaarts; hij kan echter onmogelijk langer dan 5, hoogstens 6 dagen in elke gemeente vertoeven. Hoe nuttig dit bezoek dus ook wezen moge, is het natuurlijk voor het catechetisch onderrigt en den ganschen opbouw der gemeente van weinig of geene waarde, wanneer er op de plaats zelve volstrekt niemand aanwezig is, die het begonnen werk gestadig voortzet. Van daar dan ook, dat reeds in Maart 1845 de kerkeraad der Protestantsche gemeente van Makassar zich tot het bestuur der Protestantsche kerk in Neerlandsch indië te Batavia wendde met //een betoog van de wenschelijkheid der aanstelling van een' zendelingonderwijzer of leeraar in het gouvernement Celebes, belast met onder het toezigt van den kerkeraad, voornamelijk in de gemeente van Boelekomba en Bonthaëng, godsdienstig onderwijs te geven." Tv aar aanleiding hiervan verzocht gemelde Commissie nog in hetzelfde jaar aan het Gouvernement magtiging, om aan het verlangen \an den kerkeraad te mogen voldoen. Edoch zij ontving in April van 1847 liet antwoord: //dat zwarigheid ipoest gemaakt worden, om gevolg te geven aan haar voorstel tot aanstelling van een' zendelingonderwijzer of' leeraar in het gouvernement van Celebes, die tevens belast kon zijn met het geven van godsdienstig onderwijs, en dat er derhalve in dit voorstel niet kon worden getreden." De redenen van dit weigerend antwoord blijken geenszins uit het besluit van den Gouverneur-generaal, en zijn mij evenmin van elders bekend. Op deze wijze zou de zendeling reeds terstond op de nuttigste wijze werkzaam kunnen zijn, en inmiddels de gelegenheid hebben, om zich in het spreken van de taal des lands te oefenen, ten einde later, zonder veel opzien te baren, zijn eigenlijk zendelingwerk onder de Makassaren zeiven te beginnen. VVelligt konde hij zelfs onder de inlandsche kinderen eenigen als medehelpers voor de uitbreiding des Christendoms opleiden, en alzoo op deze wijze reeds aanvankelijk voor liet hoofddoel des Genootschaps werkzaam zijn. Doch gesteld er ware op genoemde plaatsen geene Christengemeente, die dringend hulp vorderde, om niet weder tot het Heidendom te vervallen, ook dan nog zou ik ze, bij het vestigen eener missie op Celebes, als zendingsposten kunnen aanbevelen. Men vindt er een gezond klimaat en vruchtbaren bodem; is er niet, zooals op vele andere plaatsen , aan de roof- en moordzucht van den nog ruwen inlander blootgesteld; wordt er door geen vooroordeel van Europeanen, die den zendeling met zekere minachting beschouwen, ontmoedigd en belemmerd. Wat nu betreft de vereischten, die een zendeling voor Bonthaëng en Boelekomba zou moeten bezitten, zoo verwijs ik geheel naar hetgeen gij gewoonlijk in uwe zendelingen pleegt te vorderen. Alleenlijk zag ik liefst, dat hij, die voor dezen werkkring bestemd werd, vroeger eenige opleiding als onderwijzer gehad had. En, wat ik voor alle zendelingen van liet hoogste belang, ja hier bijna onmisbaar ncht, is, dat hij getrouwd overkome. Zijne vrouw zou de meisjes in vrouwelijke handwerken kunnen onderwijzen. Beide konden een voorbeeld geven van christelijk leven en waarachtig huwelijksgeluk, te midden van Europeanen, die het als hollandsche bekrompenheid beschouwen, wanneer iemand zich ergert aan de heerschende gewoonte, om met zoogenaamde huishoudsters in onwettige verbindtenis te leven. Bijzondere onkosten zoudt gij, behalve de bezoldiging van den zendeling, niet hebben, als enkel en alleen om te Bouthaëng en te Boelekomba huis- en schoollokaal te laten bouwen. De woning te Boelekomba zou natuurlijk minder ruim behoeven te zijn; welligt zou ook één der ingezetenen hiervoor eenig locaal kunnen inruimen. In alle gevallen zou men, volgens opgave van deskundigen, voor deze gebouwen, zoo zij slechts van bamboes waren, met ongeveer f 1000 kunnen volstaan. En hiermede meen ik het noodige tot opheldering en aandrang van mijn voorstel gezegd te hebben. Mogt het uwe goedkeuring wegdragen, zoo zal ik u niet behoeven te verzekeren, dat ik ten volle bereid ben, om den man uwer keuze naar mijn vermogen met raad en daad ten dieDst te staan. U inmiddels 's hemels zegen bij al uwe beraadslagingen en werkzaamheden toewenschende, noem ik mij met hoogachting en vriendschap, enz. Het voorstel van den Heer matthes werd door de Maandvergadering in December 1850 in overweging genomen, en er werd besloten, overeenkomstig de algemeene bepalingen van het Genootschap eene vergadering te beleggen, waarin een zestal Bestuurders buiten Rotterdam, daartoe door de Jaarvergadering aangewezen, zitting nemen, ten einde te beslissen of liet Genootschap al dan niet eene nieuwe zending in de aangewezen streken zoude aanvangen. Deze vergadering in Januarij 1851 gehouden, nam een besluit, in de Acten des genootschaps opgeteekend, als volgt: ii De vergadering magtigt de Maandvergadering tot liet oprigten eener zending op de zuidwestelijke landtong van Ceiebes, terwijl zij de plaats der vestiging in het midden laat. - Zij acht het voorts wenschelijk, dat één der voor die zending te bestemmen broeders zich reeds in het zendingwerk geoefend hebbe, en besluit daarom, dat aan Br. donselaar zal geschreven worden, dat hij bepaaldelijk voor de zending van Makassar bestemd wordt, en daarom zoo spoedig mogelijk zich van Timor derwaarts begeve." Van wege de Maandvergadering was liet voorstel ingeleid door eene Commissie uit haar midden in het hierna volgend rapport, dat, gelijk ieder werk moet beoordeeld worden naar den tijd, waarin het werd uitgebragt. Geliefde Broeders in onzen Heer Jezus Christus! Wie een' blik werpt op den werkkring, dien het Nederlandsche zendelinggenootschap zich in den Indischen archipel gekozen heeft, moet zich verwonderen, dat het met voorbijgang der volken, die door nijverheid, kunstzin en wetenschap zich gunstig onderscheiden en door handel met anderen in menigvuldige betrekking staan, zijne zendelingen naar het meest afgelegen gedeelte van die eilanden-wereld afvaardigde, waar dit alles gemist werd, naauwelijks sporen van landbouw aanwezig waren, de zendelingen de eerste behoeften des levens zelfs van elders moesten ontvangen, en geen geregelde gemeenscha]) met hen kon onderhouden worden. Terwijl de Batta-, Rodjang- en Lampong-volkeren op Sumatra, de Javanen, Balinezen en Makassaren door eigen letterschrift en eigene literatuur zich boven anderen moesten aanbevelen voor de evangelieverkondiging, wendde het zich tot de Timorezen, Rottinezen, Lettinezen, Makisseranen en Alfoeren, die geene schrijfkunst bezitten , en wier ongevormde en wegens verscheidenheid van dialecten moeijelijk aan te leercn taal de zendelingen er toe bragt, om aan hen niet in hunne eigene, maar in eene vreemde taal de groote werken Gods te verkondigen. Doch die verwondering houdt op, als men de geschiedenis van de vestiging der verschillende zendingsposten nagaat. ïn het laatst van 1813 vertrokken de Broeders brückner, süpper en kam naar Indië. De geheele Oost lag daar voor de verbeelding des Genootschaps als een terrein, waarvan de christelijke bodem en de velden des Heidendoms weder voor het eerst door den Nederlander zouden bezocht en bearbeid worden. Onbekend met den staat dier bezittingen kon de volmagt der broeders niet dan zeer algemeen wezen. Bepaalde plaatsen kon men niet aanwijzen. Men voegde in zijne voorstelling gewesten, rijken, geheele groepen van eilanden te zamen. Java en de Mo lukken werden in de instructie zonder voorkeur nevens elkander geplaatst. Hoe kon dit anders? Men was vreemdeling in de koloniën geworden. Men verlangde er slechts voor het doel des Genootschaps een' werkkring, waar zich die ook mogt voordoen. En de broeders handelden ieder naar zijn' toestand en zijne keuze. Brückneiï en süpper vestigden zich op Java, waar de eerste weldra door engelschen invloed werd afgetrokken, en de laatste reeds in 1816 overleed. Maar kam , de Nederlander, zocht als het terugkeerend gevogelte de oude standplaatsen, het werk der vaderen in de Mol ukken weder op. Hij kon zich niet met enkelen bezig houden, en zich alleen tot Amboina bepalen; maar omvatte de gansclie eilandenwereld, in welker midden hij zich bevond. Hij moest alles zien, alles herstellen. Hij was de voorlooper en de grondlegger van het werk des Genootschaps, en Amboina werd de eerste zending, van waar alles uitging. Kam was er geen zendeling, maar bestuurder. Hij was het oog des Genootschaps in Indië. Hij gaf berigt, aanwijzing, raad. Van Amboina zag hij naar alle zijden heen. Hij beschouwde zich voor al de omliggende eilanden geroepen, en bezocht Ban da, Timor, de Zuidwester- en Zuidooster-eilanden, het groote Ceram, Ternate, de Sangir-eilanden en noordoostelijk Gele bes. In aller behoeften wilde hij voorzien, en krachtig en bij herhaling klonk zijne roepstem naar het vaderland: Kom over en help ons! Niemand werd meer gehoord dan kam , aan niemand uitgebreider volmagt gegeven. Het Genootschap moest wel geheel zijne aandacht vestigen op het eenige punt in den Archipel, waar het leven en beweging vond. Zoo kwamen zijne eerste zendelingen ter beschikking van kam , die er steeds meer vroeg, en later ook van le biiuin , die Timor tot een middelpunt van werkzaamheid verhief, gelijk kam Amboina gedaan had. Wat echter liet Genootschap vroeger niet kon doen, daartoe verblijden wij ons, dat liet thans krachtig gedrongen wordt en zich de gelegenheid ziet opengesteld. Door de opheffing der zending op de Zuidwestereilanden, heeft het aan die in de Menahasse van Menado meer zorg kunnen wijden, zoodat dit arbeidsveld voor het tegenwoordige voldoende bezet is. Aan Amboina kan het, zoolang de bestaande staat van zaken duurt, geen hulp verleenen. En aan eene uitbreiding der zending op Ti mor kan, met uitzigt op gunstig gevolg, thans volgens de laatstelijk van daar ontvangen berigten niet gedacht worden. Daarentegen is nu op Java eene beweging des levens ontwaakt, en ziet het om hulp naar Nederland uit, en komt ook van Zuid-Celebes eene roepstem tot ons. Voor dat gedeelte van Celebes, waarop reeds in 1822 de aandacht van het Genootschap werd gevestigd, werd op nieuw zijne belangstelling opgewekt, toen in 1847 het Nederlandsche bijbelgenootschap besloot een' afgevaardigde derwaarts te z enden , om zich in de makassaarsche en boeginesche talen te oefenen, en de hulpmiddelen te vervaardigen tot het aanleeren van die talen, ten einde later den Bijbel in het Boegineesch over te brengen. En werd die taak door dat Genootschap aan den in ons midden zoo ijverig werkzamen Broeder b. f. matthes opgedragen, van hem meer dan van iemand konden wij verwachten, dat hij ons ointrent alles wat op het aanvangen onzer werkzaamheid aldaar betrekking kou hebben, voldoende zou inlichten. In die verwachting zijn wij ook niet teleurgesteld geworden. De berigten , die hij ons van tijd tot tijd door het Bijbelgenootschap deed toekomen, strekten ons ten bewijze van den ijver, waarmede hij trachtte aan ons verlangen te voldoen, en hebben ons tevens de overtuiging gegeven, dat hij niet dan na naauwkeurig onderzoek en bedachtzame overweging tot het voorstel gekomen is, tot welks overweging deze buitengewone Vergadering is zamengeroepen. Het is vervat in een' brief, den 27 sten Junij 11. te Makasser geschreven, die hoofdzakelijk het volgende inhoudt (1). Zietdaar, Broeders! wat Br. matthes voorstelt, en wat reeds in hare bijeenkomst van 11 December 1.1. voorloopig de goedkeuring van de Maandvergadering heeft verkregen. Het zij der Commissie, die thans de eer heeft het woord te voeren, vergund nog het volgende er aan toe te voegen. Hadden wij alleeu de vraag te overwegen, of de hulp, die Br. matthes voor de Christenen te Bonthaëng en Boelekomba inroept, zoo dringend gevorderd wordt ; niemand onzer zou aarzelen daarop toestemmend te antwoorden. Doch dit zou ons niet tot het verleenen van die hulp mogen doen besluiten. Trekken wij ons toch de belangen dier Christenen aan , wij kunnen dit naar de bestemming van ons Genootschap met geen ander doel doen, dan om ons een' werkkring onder de eigenlijke inlandsche bevolking te openen, en aan de zendelingen, die wij er vestigen, opdat zij een veilig verblijf hebben , de gelegenheid te geven, om zich in de taal des (1) Zie dezen brief boven blz. 304 e. v. red. lands te oefenen, en voor liet zendingwerk onder de Makassaren zeiven zich voor te bereiden. Die gemeenten kunnen niet het arbeidsveld onzer zendelingen worden, maar moeten alleen tijdelijke woonplaatsen en punten van uitgang tot hun werk zijn. Het geldt hier dus de vraag, of eene zending onder de Makassaren ons zulke uitzigten aanbiedt, dat wij die onder opzien tot den Heer met vertrouwen kunnen ondernemen. Wij meenen vrijmoedigheid te hebben u daartoe te raden. Oordeelt , Broeders! of onze meening op goede gronden rust. Cel eb es is een uitgestrekt eiland, ruim negenmaal zoo groot als ons vaderland, met eene bevolking, die naar de meest aannemelijke opgave op 3,000,000 zielen geschat wordt. Het bestaat uit vier schiereilanden, be\ at eene menigte golven en baaijen, en is voor den handel uitnemend geschikt, waardoor dan ook in dat gedeelte, waarop onze aandacht nu gevestigd is, scheepsbouw, handel en visscherij een hoofdmiddel van werkzaamheid en bestaan uitmaken. De grond is zeer vruchtbaar, en brengt eene groote verscheidenheid van boomen, planten en gewassen voort, en bevat tevens grooten rijkdom van delfstoffen, goud, ijzer, koper, tin, steenkolen, marmer en porseleinaarde. Het Makassaarseh wordt van de hoofdstad zuidwaarts tot Bonthaeng gesproken door eene bevolking van ongeveer 300,000 zielen; liet Boegineesch ten noorden van de hoofdstad tot de uiterste noordelijke grenzen des eilands, zoodat men de bevolking, bij welke deze taal in gebruik is, op bijna 2,000,000 bepalen kan. Beide talen zijn naauw aan elkander verwant. Echter kan men het Boegineesch als de algemeene taal beschouwen, waarom dan ook liet Bijbelgenootschap besloten heeft, zich aanvankelijk tot eene vertaling des Bijbels in het Boegineesch te bepalen. Het Alfoersch is de taal der overige bevolking des eilands. De ligging vooral van het zuidelijk deel van Celebes inaakt het zeer geschikt, om gemakkelijk met de eilanden van den Indischen archipel gemeenschap te onderhouden. Geen volk heeft dan ook met de overige volken zoo menigvuldige betrekking als de Boeginezen en Makassaren, die door den geheelen Archipel met hunne handelsvaartuigen rondzwerven, en op verschillende plaatsen volkplantingen hebben gesticht. Reeds uit dat oogpunt zou dit volk boven anderen zich voor de zending aanbevelen. \\ at het toch door de verkondiging des Evangelies voor zich zelf zal winnen, dat zal zich ook naar buiten verspreiden en zijn' heilzamen invloed op de overige bevolking van den Archipel oefenen. De bevolking van Celebes heeft niemand ons beter doen kennen dan Dr. toewater in zijne hoogst belangrijke verhandeling, voorkomende in den derden jaargang van het tijdschrift voor Neêrlands Indië, waarin hij den tegenwoo rdigeil toestand der volken van Celebes met dien van Europa in de middeleeuwen vergelijkt. Alle berigten, die wij elders vinden, stemmen met hetgeen hij ons mededeelt, overeen. Wij volgen hem dus in de beschrijving, die hij ons van de Staats-inrigting, het burgerlijk en zedelijk leven en den g od sd i enst i g en toestand der bevolking geeft. In hare maatschappelijke inrigting onderscheidt zich de bevolking van zuidelijk Cel ebes daardoor van de overige volken van den Indischen archipel , dat in de regering van den Staat overal het leenstelsel heerscht, en het bestuur onder monarchale vormen geheel aristocratisch is. Verschillende oorzaken schijnen tot dien staat van zaken te hebben zamengewerkt, zoo als de gewoonte der vorsten, om dezen of genen hunner kinderen of gunstelingen , met eene of meerdere negerijen tot hun onderhoud te begiftigen ; de wensch om getrouwe diensten te beloonen ; en de kans des oorlogs, waardoor een minder magtige staat tot vasal van den meer geduchten nabuur werd. De verpligtingen der vasallen zijn, aan hunnen leenheer in oorlogstijd alle mogelijke hulp te verleenen ; op hooge feesten of bij plegtige huldiging van den leenheer tegenwoordig te zijn ; en ieder naar zijn bij de wet bepaald aandeel de noodige bouwstoffen te leveren tot de herstelling of den opbouw van de woning des leenheer?. Overigens is ieder vasal heer en meester op zijn grondgebied, en kan zelfs naar eigen goedvinden zijne medevasallen of anderen beoorlogen. Groot is lmn invloed op het rijksbestuur, en vooral hebben de kiesheeren in de meeste rijken veel aandeel aan de regering , daar van hunne beslissing de keus eens nieuwen konings afhangt, waarbij zij niet verpligt zijn, zich om het regt van eerstgeboorte te bekommeren, en er voorts geene landszaken zonder hunne toestemming mogen afgehandeld worden. In Wadjo is de regeringsvorm meer zuiver aristocratisch. De wetgevende magt berust bij eenen raad van veertigen, die ook alleen tot het maken van oorlog en vrede bevoegd is, en uit zijn midden een' opperregent kiest. Deze oefent in een' raad van zevenen de uitvoerende magt uit. Bij de keuze van een' nieuwen opperregent komt de familie van den overledenen niet in bijzondere aanmerking. De ruwheid en barbaarschheid, die van het leenstelsel, waar het in volle kracht bestaat, onafscheidelijk zijn, heerscht ook onder de bevolking van zuidelijk Celebes. Onafgebroken zijn de twisten, vijandelijkheden en rooverijen der grooten tegen elkander en tegen liet volk gepleegd.. Den krijg, de jagt, liet spel en den drank achten de edelen alleen voor tijdkortingen hunner waardig. Van daar de krijgshaftigheid der makassaarsclie en boeginesche volksstammen, die door den geheelen Archipel bekend is, en hunne bekwaamheid in het maken van versterkingen. Daarbij komt hun echter ook de lof van edelmoedigheid en trouw toe. Groot is de eerbied, die aan de vorsten en edelen door het volk wordt toegedragen, dat zich weinig of niet tegen den overmoed deieersten durft verzetten, terwijl deze alles voor geoorloofd achten en de heiligste regten van eigendom schendende t aan hunne onderdanen naar willekeur liet beste paard, den sterksten karbouw of een aanzienlijk gedeelte van den oogst ontnemen, waardoor de landbouw wordt onderdrukt en er naauwelijks zekerheid van eigendom bestaat. Daarentegen zijn handel en scheepvaart vrij uitgestrekt, en bezoeken de Boeginezen bijna ieder gedeelte van den Archipel, vooral de Moluksche eilanden en Nieuw-H olland voor de tripangvangst en Sincapore voorden verkoop van inlandsche voortbrengselen. Daardoor inzonderheid wordt de eensgezindheid op Celebes bevorderd en de volkskracht benevens den ijver tot volmaking van bestaande inrigtiugen door allerlei buitenlandsche ondernemingen opgewekt. Door vlugheid van bevatting en kunstvaardigheid munt de bevolking uit. Vooral is zij bedreven in het weven van katoenen stoffen, het vervaardigen van klewangs, geweren en 1 i 1 a's (1). Sedert deu val van het groote Makassaaische rijk is de letterkunde in verval geraakt, en zijn vele voortbrengselen van vroegere dagen te gronde gegaan. Eene soort van poëzij, (1) Klewangs eene soort van zwaarden; li la's eene soort van Kanonnen. RED. waarin de daden van oude helden en godenzonen bezongen worden, bestaat nog algemeen in den mond des volks. Bij sommige vorsten worden ook nog belangrijke boekverzamelingen aangetroffen, die zij niet alleen op hoogen prijs stellen , maar waarvan zij ook gebruik maken. De godsdienst der volken van zuidelijk Celebes is het Mohammedanismus. Het kwam op Celebes meestal door geweld of staatkunde, voor liet geringste deel door ouderwijs. In liet rijk van Makassar geschiedde dit tegen het einde der zestiende eeuw door den invloed des toen zoo magtigen konings van Ternate. Iets later, in 1606, drong het Islamismus onder de bescherming der makassaarsche wapenen verder noordwaarts en vestigde het zich bij veidrag in Boni en andere staten. De massa des volks kent echter van den Islam weinig meer dan de bekende geloofsleuze: ,/ Er is geen God dan God alleen, en mohammed is zijn profeet." Op vele plaatsen bestaat nog het oude bijgeloof in volle kracht, en aanbidt het volk boomen, steenen, een' kaaiman, enz. Onder de aanzienlijken heerscht meer en zuiverder kennis van liet Islamismus, doch ook bij hen ontbreekt nog veel. Over liet geheel genomen mag de godsdienst der volken van zuidelijk Celebes eene vermenging van Mohammedanismus en Heidendom lieeten. Uit deze mededeelingen leeren wij de bevolking van zuidelijk Cel eb es kennen, als zich van de overige bevolking van den Indischen archipel gunstig onderscheidende. In zijn' vruchtbaren grond , de gelukkige ligging zijns lands, zijn' kunstzin en zijne nijverheid, zijn letterschrift en zijne literatuur, zijn' wakkeren en onuernemenden geest bezit dit volk wat het tot groote ontwikkeling brengen kan. E11 al merken wij daarbij op, dat bij hetzelve, even als bij andere volken van deze streken, thans stilstand zoo geen achteruitgang bespeurd wordt, zoo kan ons dit geenszins terughouden, om de verkondiging des Evangelies aan te vangen; maar moeten wij veeleer van den zegenrijken invloed, dien het oefent, het herstel verwachten , waarvoor zooveel, dat onder dit volk gevonden wordt, het vatbaar maakt. Wij mogen het ons echter niet ontveinzen, dat liet Islamismus een groote hinderpaal is; doch wij deelen niet in het vooroordeel , in I n d i ë zoo algemeen , dat daardoor alle poging tot verbreiding des Christendoms ijdel en vruchteloos zou zijn. Wat men onder de meest zorgwekkende schrikbeelden moge beweerd hebben van het gevaar, dat daarvan voor de koloniën te vreezen was, is door den stillen en rustige» voortgang des Christendoms onder de Javanen feitelijk wederlegd. Bovendien doen de getuigenissen , die ons van den godsdienstigen toestand der Boeginezen en Makassaren gegeven worden, ons niet den tegenstand wachten, dien de evangelieverkondiging elders bij meer dweepzieke Mohammedanen ondervindt. De Heer de STUitLER noemde hen, in zijne mededeelingen aan het Bijbelgenootschap, verdraagzame Mohammedanen, en schreef hun' afkeer van het Christendom minder toe aan godsdienstige begrippen, dan aan vrees voor de europesche overheersching. Hiermede stemt overeen de getuigenis van den Heer tobias , een man boven anderen met deze volken bekend, die oordeelde, dat men er langzaam in zou kunnen slagen, om door de verspreiding des Bijbels iets goeds te werken. Gunstig luidt ook vooral, wat Bs. van hengel , die van 1843-1847 te Makassar predikant was, aan Br. van uhijn heeft geschreven. Op diens vraag, of de prediking onder de Makassaren met vrucht zou kunnen geschieden? antwoordt hij ronduit: Ja! TIij acht de bevolking niet vijandig tegen het Christendom. Zij is wel opvliegend, trotsch en heerschzuchtig, maar niet fanatiek. En het bijgeloof', dat onder haar heerscht, beschouwt hij eer gunstig dan ongunstig voor de evangelieverbreiding. Deelt gij, Broeders! gelijk wij ons vleijen in onze meening, dat de aanneming van het voorstel van Br. matthes wenschelijk is , er rijzen welligt finantiële bezwaren bij u op, die u doen oordeelen, dat de uitvoering thans aan ons Genootschap niet is aan te raden. Wij vertrouwen daaraan te gemoet te komen, door u het vol- geilde te doen opmerken. Ten gevolge van hetgeen door de Maandvergadering op grond der laatstelijk van Ti mor ontvangene berigten omtrent die zending bepaald is, zijn thans de Broeders gonggrijp en schot , welligt ook nog schi'h en donselaau , te onzer beschikking. In de Menahasse van Menado, waar zicli thans elf zendelingen bevinden, komt het ons voor, dat wij voor het tegenwoordige dat getal niet moeten vermeerderen. Naar Amboina kunnen wij, zoolang er in den bestaanden staat van zaken geene verandering komt, geen' zendeling afvaardigen. En op Java is ons de weg nog niet zoo gebaand, dat wij ze daarvoor kunnen bestemmen. Welkom is het ons dus, en wij mogen het eene beschikking van den Heer noemen, dat ons nu door het voorstel van Br. matthes een nieuwe en belangrijke werkkring op Celebes geopend wordt, welks aanvaarding zonder vermeerdering van uitgaven kan geschieden. Immers de zendelingen, die wij er heen zenden , zijn reeds in Indië, en voor hun onderhoud moet gezorgd worden. Hunne vestiging op Celebes veroorzaakt ons geene meerdere kosten, dan wij daarvoor elders zouden moeten besteden. Voor de zending zelve worden nog geene uitgaven gevorderd, daar de zendelingen moeten aanvangen, zich op de kennis van taal, land en volk toe te leggen, en zich dus in den eersten tijd met geen eigenlijk zendingwerk kunnen bezig houden. Bovendien wordt er door de schikkingen op Ti mor gemaakt, eene aanmerkelijke som jaarlijks bespaard. Zonder aan de behoefte onzer overige zendingen te kort te doen, kunnen wij het noodige personeel voor eene zending in liet rijk van Makassar bestemmen, terwijl daartegen uit een finantiëel oogpunt geene bezwaren bestaan. Wij stellen u derhalve voor, Broeders! 1. Om tot het oprigten eener zending op zuidelijk Celebes te besluiten. 2. Om voor die zending twee zendelingen te bestemmen, één' om zich te Bonthaëng en één' om zich te Boelekomba te vestigen. Broeders! wij onderwerpen onze voorstellen aan uwe overwegingen met de bede, dat de Geest des Heeren u daarbij leide, en het ons gebeure, mogt gij tot de aanneming besluiten , op onze pogingen in vereeniging met het Bijbelgenootschap voor het zuidelijk gedeelte van Celebes denzelfden zegen te ondervinden, waarover wij ons op ons werk in het noord-oostelijk gedeelte van dit eiland te verblijden hebben." In 1852 vestigde zich de zendeling dunselaar te Bonthain. De zendeling schot werd bestemd om hem ter zijde te staan, doch tusschenkomende omstandigheden veroorzaakten, dat deze naar de Molnkken verplaatst werd, en dat de zendelingen rook eb , en goudswaard in 1853 uit Nederland naar Zuid —Celebes werden gezonden. De eerste had zijn verblijf genomen te Boelekomba, doch moest ten gevolge van sterfgevallen in de Menahasse reeds in hetzelfde jaar (1854) derwaarts vertrekken. Br. goudswaaiïd opende te Bonthain eene school voor inlandsche kinderen, die weldra goed bezocht werd, ook door kinderen van Boelekomba en die nog steeds bloeijcnde is. Br. Ponselaar vervulde de maleische en hollandsche predikdienst bij de gemeente te Bonthain. Beiden legden zich, zooveel mogelijk gesteund door den Heer matthes , met ijver toe op het aanleeren der makassaarschc taal. Toen Br. donselaar in 1856 door Bestuurders van het Genootschap was uitgenoodigd zijne gedachten mede te deelen over de voortzetting van het begonuen werk, en dus over de wijze waarop men nu de evangelieverkondiging onder de Makassaren zoude hebben aan te vangen, gaf hij liet berigt, dat op de volgende bladzijde aanvangt. Wij hadden reeds vroeger gelegenheid eenige opmerkingen op eene bezoekreis naar het eiland Saleijer van dezelfde hand te plaatsen (1). Van Br. goudswaard volgt eveneens een berigt. Uit een en ander zal de geest en strekking van het werk dezer zendelingen kunnen blijken. Het moge dienen als eene eerste bijdrage tot de geschiedenis dezer zending. (1) Zie : Mededeelingen I, blz. 277 e. v GEDAG HT E N OVER DE WIJZE OP WELKE DE WERKZAAMHEDEN DER ZENDELINGEN IN ZUIDELIJK CELEBES MOETEN WORDEN VOORTGEZET. Getrokken uit twee brieven in December 1857 geschreven DOOB DEN ZENDELING W. M. DONSELAAB. 21 Julij 1857. Bestuurders verlangen te weten, hoedanig het gesteld is met mijne kennis van de makassaarsche taal. Ik wensehte wel die vraag op eene meer bevredigende wijze te kunnen beantwoorden, dan waartoe ik mij tot nog toe in staat gevoele. Reeds vóór mijne verplaatsing naar Zuid—Celebes heb ik het aanleeren van het Makassaarsch als een bezwaar genoemd, dat mij deed opzien tegen eene vestiging in de nieuwe zending. Dit bezwaar hebben Bestuurders toen uit den weg trachten te ruimen, door de opmerking, dat indien het mij ook al niet gelukken mogt, de taal geheel meester te worden, ik nogtans eenmaal een' zeer belangrijken arbeid zou kunnen verrigt hebben, met de voorbereidende werkzaamheden op het nog onontgonnen zendingveld , ofschoon mij tevens wijzende op de hulp, die ik aan den Heer matthjbs bij mijne taaloefeningen zou kunnen genieten. Spoedig na mijne vestiging te Bonthain ben ik dan ook begonnen, met mij op de studie van het Makassaarsch toe te leggen, waarvan de kennis volstrekt noodzakelijk is, om onder de inlanders toegang te vinden. Spoedige vorderingen nogtans kon ik wel niet maken, want het ontbrak aan alle hulpmiddelen, die anders het leeren eener vreemde taal gemakkelijker maken, als spraakkunst, woordenboek en bijbelvertaling. Eerst later, in 1854 en vervolgens, kwam er krachtiger hulp van den Heer matthes , door spraakkunst en chrestomathie, ofschoon een woordenboek tot heden is blijven ontbreken, en nog steeds met verlangen wordt verbeid (]). Ik mag mij zeiven de getuigenis geven, dat ik mij met inspanning op de beoefening der taal heb toegelegd, en dat die studie zelfs mijne voornaamste bezigheid is geweest, gedurende den tijd van mijn verblijf op deze plaats. Daardoor heb ik het nu in die taal tot op zekere hoogte gebragt, zoodat ik de makassaarsche geschriften tamelijk wel kan lezen en verstaan, maar wat mij nog vooral ontbreekt is de oefening in het vrij en gemakkelijk spreken, en deze is alleen verkrijgbaar, door het gestadig verkeer onder de inlanders. Dat ik het nog niet verder heb gebragt in het Makassaarsch, moet ik in de eerste plaats, behalve aan het gebrek aan de noodige hulpmiddelen, wel toeschrijven aan mijne mindere vlugheid en vatbaarheid, maar voor eeu groot deel toch ook hieraan, dat ik mij, door mijne betrekking tot de gevestigde gemeente, niet geheel onder de Makassaren bewegen kan. Ik geloof, dat het voor de grondige kennis en het vloeijend spreken eener vreemde taal wel overal noodzakelijk is, dat men genoegzaam uitsluitend verkeert ouder hen, wier taal men zich wenscht eigen te maken, moge er dan soms buitendien aan den tongval of uitspraak nog blijven ontbreken. En zulk eene kennis is toch voor den zendeling eene noodzakelijke behoefte. De gemeente wier verzorging mij (1) Dit woordenboek is in den aanvang dezes jaars verschenen. RED. is opgedragen, moet in liet Malei sch en Hol land sch worden bediend, en ofschoon zij slechts uit een gering aantal leden bestaat, zoo vereischen de voornaamste werkzaamheden toch even veel tijd als voor eene grootere gemeente. Het Maleisch en Hollandsch zijn das de beide talen, waarin ik mij meestal heb uit te drukken, en dit kan niet anders dan van belemmerenden invloed wezen op de beoefening van het Makassaarsch. Ik denk er daarom ernstig aan, om mij voor eenigen tijd naar elders te begeven, waar ik alleen of hoofdzakelijk mij kan bezig houden met de inlanders, ofschoon de kosten, altijd verbonden aan zulk een verblijf op eene andere plaats, mij tegen de uitvoering van dit voornemen doen opzien. Ook de Heer matthes slaat dien weg in voor zijne taaloefeningen, daar hij van tijd tot tijd Makassar verlaat, om zich, gelijk ook thans weder in Boni, eenige maanden lang uitsluitend onder de inlanders op te houden. Soms bekruipt mij, bij het worstelen met het Makassaarsch, wel eens de vrees, dat ik die taal nimmer genoegzaam magtig worde, en ware dit inderdaad het geval, de wensch zou mij niet euvel kunnen geduid worden, om elders in ruimer' kring werkzaam te zijn, waar de Maleische taal alleen voldoende kon wezen. Maar ik geef den moed nog niet verloren, en wensch met onverdroten ijver vol te houden, met het oog op den Heer, die ook hierin zijn' magtigen bijstand kan verleenen. Ik zou het als eene groote genade en eere rekenen, indien ik nog eenmaal mogt verwaardigd worden, om iets onder dit volk voor den Heer te verrigten. Bij zijne terugkomst uit Boni en vóór het vertrek van den Heer matthes naar Nederland, hopen wij in vereeniging met Br. goudswaard , te Bonthain eene zaïïienkomst te hebben en de belangen der zending te behandelen. Daarvoor zijn de volgende punten van bespreking gesteld: 1. Kan er in deze zending gedacht worden aan eene vestiging van zendelingen in het binnenland? 2. Is het wenschelijk, dat te Bonthain een zendeling gevestigd blijve? 3. Behoort Boelekomba ook in aanmerking te komen voor een' zendingpost? 4. Zijn de Zuider-districten of Gowa voor een' zendingpost aan te bevelen? 5. Ts buiten en behalve eene vestiging te Bonthain - en in de Zuider-districten of Gowa, eene meerdere uitbreiding der zending in het Gouvernement van Makassar wenschelijk ? 6. Kan er thans reeds gedacht worden aan zendelingwerkzaamheden in het rijk van Boni, of moet dit rijk daarvoor nog als gesloten worden beschouwd? 7. Welke wijze van werken zou onder de Makassaren aan te bevelen zijn ? 8. Op welke wijze zou, bij vertrek van Br. goudswaard naar elders, in het schoolonderwijs te Bonthain moeten worden voorzien ? Is een deel van het zendingveld op het noordelijke gedeelte van dit eiland te vergelijken bij eene reeds veroverde vesting, waarvan het meerendeel der inwoners den overwinnaar bereids is toegekeerd, terwijl de overigen van lieverlede wel zullen volgen; op Zuid-celebes daarentegen is het geheel nog te beschouwen als eene vesting, die nog in het ongedeerde bezit is van een' vijand, die krachtiger middelen van tegenweer aanwendt, dan in de M enahasse. Wij zijn hier pas begonnen om de vesting in oogenschouw te nemen, de middelen van aanvang te beramen, verschansingen op te werpen, loopgraven aan te leggen, terwijl wij de ammunitie uit de magazijnen van het Bijbelgenootschap blijven verwachten. Hoe sterker nu de vesting is, des te moeijelijker zal de verwering wezen. Maar wij strijden ook onder de banier van een' veldheer, op wien wij ons verlaten kunnen, wien reeds vele magtigen ten buit werden, en die zijne strijders aanvuurt met die krachtige opwekking: //hebt goeden moed, ik heb de wereld overwonnen!" 11 December 1857. In mijn laatste schrijven aan Bestuurders, d.d. 21 Julij j. 1., heb ik medegedeeld, dat Br. goudswaard en ik, vóór het vertrek van den Heer matthes naar het vaderland, eene te zamenkomst met hem hoopten te hebben, om de belangen dezer zending te bespreken. Veel verpligting hebben wij aan den Heer matthes. Met de meeste bereidvaardigheid stond hij ons ter hulpe bij onze taaloefeningen. Met warme belangstelling nam hij steeds deel in ons werk en lot. Met de hartelijkheid van een' vriend trok hij zich al het onze aan. Nimmer riepen wij vruchteloos zijn' raad en zijne hulp in. God geleide hem en de zijnen op de reize naar het vaderland, en spare den ijverigen man nog lang, 0111 zijne uitstekende taalgave aan de bevordering van liet rijk van chkistxs dienstbaar te doen zijn. VERSLAG VAN IIET BESPROKENE OP ONZE ZAMENKOMST (1). 