Boekbespreking
H. Schreuder H. Schreuder 3 het open model van de onderneming. Na een afweging van argumenten pro (o.a. afkomstig van ondernemers) en contra (veelal 
afkomstig vanuit de wetenschap) formuleert 
Schreuder vier uitgangspunten van zijn visie 
op de verantwoordelijkheid van ondernemin­
gen. Vervolgens werkt hij het open model van 
de onderneming uit. De onderneming wordt 
daarin opgevat als een open maatschappelijke 
subsysteem dat in voortdurende wisselwer­
king staat met zijn omgeving. Degenen die 
door het ondernemingsgedrag worden 
beïnvloed, duidt Schreuder aan als de deel­
genoten (stake-holders) in de onderneming. T
i
d
d l
k hij Maatschappelij ke verantwoor delij k- 
heid en maatschappelijke berichtge­
ving van ondernemingen Maatschappelij ke verantwoor delij k- 
heid en maatschappelijke berichtge­
ving van ondernemingen Serie Bedrijfseconomische Monographieën 
nr. 62, H.E. Stenfert Kroese B.V. Leiden 1981, 278 pagina’s, prijs f 49,50. Serie Bedrijfseconomische Monographieën 
nr. 62, H.E. Stenfert Kroese B.V. Leiden 1981, 278 pagina’s, prijs f 49,50. Met zijn boek Maatschappelijke verantwoor­
delijkheid en maatschappelijke berichtgeving 
van ondernemingen heeft Schreuder een be­
langrijke bijdrage geleverd aan de Neder­
landse literatuur op het terrein van de Maat­
schappelijke verslaggeving. Het heeft hem 
terecht de doctorstitel in de Economische 
Wetenschappen verstrekt. I d I l idi
d S h
d
ij Ten aanzien van deze deelgenoten maakt hij 
een onderscheid tussen degenen die een ac­
tieve bijdrage leveren aan het functioneren 
van de onderneming (deelnemers of partici­
panten) en degenen die passief de invloed van 
het ondernemingsgedrag ondergaan (deel­
hebbers). Binnen de onderscheiding deelne­
mers wordt vervolgens een tweedeling aan­
gebracht, nl. de besluitvormingsgroep, zij die 
de eigen waardering inzake de ondernemings­
activiteiten zelf kunnen inbrengen in de be­
sluitvorming, en de anderen, wier gedra­
gingen slechts een rol spelen in de afwegingen 
van de besluitvormingsgroep. A
h
l
di b l
ijk
h fd
k pp
In de Inleiding verantwoordt Schreuder zijn 
bijdrage aan de literatuur door enerzijds te 
constateren dat in slechts weinig publicaties 
op dit terrein expliciet wordt uitgegaan van 
de onderliggende conceptie van de onderne­
ming en anderzijds door vast te stellen dat de 
invalshoek van het merendeel van de be­
staande literatuur een louter bedrijfsecono­
mische is. Hij wil niet alleen het ‘hoe’ inzake 
de niet-financiële informatieverstrekking 
analyseren doch eerst het ‘waarom’. Jaarverslag 
Maatschappelij ke 
functie Jaarverslag 
Maatschappelij ke 
functie Jaarverslag 
Maatschappelij ke 
functie Boekbespreking H. Schreuder
Maatschappelij ke verantwoor delij k- 
heid en maatschappelijke berichtge­
ving van ondernemingen
Serie Bedrijfseconomische Monographieën 
nr. 62, H.E. Stenfert Kroese B.V. Leiden 1981, 278 pagina’s, prijs f 49,50. H. Schreuder
Maatschappelij ke verantwoor delij k- 
heid en maatschappelijke berichtge­
ving van ondernemingen
Serie Bedrijfseconomische Monographieën 
nr. 62, H.E. Stenfert Kroese B.V. Leiden 1981, 278 pagina’s, prijs f 49,50. H. Schreuder de Pigoviaanse, de Pa- 
retiaanse en de Bergsoniaanse) worden be­
handeld, komt Schreuder voornamelijk tot 
negatieve conclusies in de zin dat duidelijk 
wordt wat niet kan. N l i
dit i t
t
h fd t k Model van R.W. Estes. Gemist worden echter onder meer de ‘Maat­
schappelijke Jaarrekening’ van Abt Associa­
tes, de ‘goal-accounting’-benadering in het 
‘Geschaftsbericht/Sozialbilanz’ van Deutsche 
Shell A.G. (wordt wel in een voetnoot ge­
noemd). O k d b
ki
d
d
k
l Ook de bespreking van de onderzoeksresul­
taten van Ernst & Ernst wordt gemist evenals 
een analyse van de invloed die de in 1976 
geformeerde 
‘Arbeitskreis 
Sozialbilanz 
Praxis’ op de West-Duitse verslaggevings- 
praktijk heeft gehad. H
l d
l i
S h
d
i t f Na lezing van dit - interessante - hoofdstuk 
kan men zich echter de vraag stellen of men 
iets zou hebben gemist indien het hoofdstuk 
niet zou zijn opgenomen in het boek. Met hoofdstuk 4 - getiteld Maatschappelijke 
berichtgeving - poogt Schreuder een brug te 
slaan tussen de beide delen van zijn pro­
bleemstelling. Het hoofdstuk bouwt voort op 
zijn standpunt inzake de maatschappelijke 
verantwoordelijkheid van ondernemingen, 
waarbij als uitgangspunt geldt dat de deelge­
noten in de onderneming zelf komen tot de 
selectie en waardering van de relevante effec­
ten van ondernemingsbeslissingen. Volgens 
Schreuder - hij staat daarin niet alleen - heeft 
de acceptatie van maatschappelijke verant­
woordelijkheid door ondernemingen niet al­
leen als noodzakelijk pendant de bereidheid 
informatie te verstrekken over de onderne- 
mingseffecten, maar dient tevens daarover 
verantwoording te worden afgelegd. Al
t l lit
t
t ll p
j
g
Hoewel de conclusies van Schreuder niet of 
nauwelijks zouden zijn veranderd, zou hij met 
een bespreking van deze, door mij genoemde, 
praktijkvoorbeelden het beeld van de lezer 
met betrekking tot de diversiteit in aanpak 
hebben verrijkt. H
h fd
k
d
i i
b i Het hoofdstuk mondt uit in zes basisvragen 
van maatschappelijke berichtgeving en in een 
aangescherpte omschrijving van het begrip 
maatschappelijke berichtgeving van onder­
nemingen, namelijk de informatiever­
strekking door een onderneming aan haar 
deelgenoten omtrent de door deze deelgeno­
ten relevant geachte effecten van de onder­
nemingsactiviteit (blz. 119). I d
h ij i
b
S h
d
d i In deze omschrijving brengt Schreuder dui­
delijk naar voren dat het de deelgenoten zijn 
die bepalen welke informatie voor hen rele­
vant is. H. Schreuder Geen ‘paternalisme’ derhalve van de 
kant van de onderneming met betrekking tot 
de informatieverstrekking. Ik k
ij
ij
i
h ij g
g g
Alvorens een aantal literatuurvoorstellen en 
praktische experimenten te bespreken, pro­
beert Schreuder tot een systematisering - 
langs twee dimensies - van de aanzetten tot 
maatschappelijke berichtgeving te komen: 
h t
t l
k d
d
h id g
Ik kan mij met zijn - normatieve - omschrij­
ving volledig verenigen. Alleen ik vraag mij 
wel af hoe de ondernemingen deze relevante 
informatie kunnen verstrekken indien de 
deelgenoten zich (nog) niet dienaangaande 
hebben geuit c.q. wanneer de door de deel­
genoten geachte relevante informatie nog niet 
bekend is. Juist omtrent dit aspect is nog zeer 
weinig bekend zeker bij wetenschapsbeoefe­
naren, doch ook in de praktijk. Dat Schreuder 
zich ook bewust is van dit probleem blijkt op 
blz. 227 van zijn boek, waar hij aanbeveelt in 
deze richting onderzoek te verrichten. Echter 
dit doet niets af aan het feit dat Schreuder 
naar mijn mening het zich in de laatste pa­
ragrafen van hoofdstuk 4 wat gemakkelijk 
maakt door op de relevantie van de informa­
tie en op de wijze waarop de deelgenoten 
hiervan blijk geven niet nader in te gaan. I h
l
h fd
k (5)
ij b k pp j
g
g
a het conceptuele kader, onderscheiden 
naar:M k
W pp j
g
g
a het conceptuele kader, onderscheiden 
naar:M k
W - Markt en Wet;
M t h
lijk - Markt en Wet;
M t h
lijk - Maatschappelijke verantwoording;
M t h
lijk
ti i - Maatschappelijk activisme;
b d
ij
ti
t t b de wijze van meting en presentatie, onder­
verdeeld in:
Id
ifi
i
b
h ij i - Identificatie en beschrijving;
Meer meeteenheden; - Meer meeteenheden;
Eé
t
h id - Eén meeteenheid. t b
kt d
t Voorts bespreekt de auteur vijf voorbeelden 
van aanzetten tot maatschappelijke bericht­
geving. Met de selectie van deze vijf beoogt 
hij diversiteit in aanpak tot uiting te brengen. Het zijn:
1 D ‘S i lbil
’
STEAG Voorts bespreekt de auteur vijf voorbeelden 
van aanzetten tot maatschappelijke bericht­
geving. Met de selectie van deze vijf beoogt 
hij diversiteit in aanpak tot uiting te brengen. H. Schreuder Daarbij 
benadert hij het vraagstuk vanuit een bredere 
optiek door niet alleen gebruik te maken van 
de inzichten verkregen uit de welvaartstheo­
rie (externe effecten) doch ook van die van de 
sociologie (de maatschappelijke indicatoren) 
en die van de arbeids- en organisatiepsycho­
logie (de arbeidsindicatoren). T
h fd
l i S h Aan het slot van dit - belangrijke - hoofdstuk 
komt Schreuder tot het eigen - normatieve - 
standpunt aangaande de maatschappelijke 
verantwoordelijkheid van de onderneming. Dit houdt in dat in principe alle effecten van 
het ondernemingsgebeuren op alle deelgeno­
ten worden betrokken in de besluitvorming. De maatschappelijke verantwoordelijkheid 
van de onderneming - aldus Schreuder - is de 
collectieve verantwoordelijkheid (de resul­
tante van de persoonlijke verantwoordelijk­
heden) van allen die bijdragen aan de besluit­
vorming in de onderneming. Di
h
lijk
d lijkh id g
Twee hoofdvragen staan centraal in Schreu- 
der’s studie:
lk
k
l
h bb
d
i a welke taak en plaats hebben ondernemin­
gen in onze samenleving? b
lk
i
l i
d
i a welke taak en plaats hebben ondernemin­
gen in onze samenleving? b
lk
i
l i
d
i g
g
b welke consequenties vloeien daaruit voort 
voor de informatieverstrekking door onder­
nemingen? g
g
b welke consequenties vloeien daaruit voort 
voor de informatieverstrekking door onder­
nemingen? g
g
Dit maatschappelijk verantwoordelijkheids- 
begrip vraagt niet van de ondernemer buiten 
het gebied van de primaire functie-uitoefe- 
ning te treden, doch ook de relaties, activitei­
ten en effecten die daarmee samenhangen, in 
overweging te nemen. Daar waar de onder­
neming wel buiten het gebied van de primaire 
functie-uitoefening treedt, teneinde maat­
schappelijke problemen die niet zijn gerela­
teerd aan de specifieke functie-uitoefening te 
helpen bestrijden, spreekt Schreuder van 
maatschappelijk activisme. In hoofdstuk 2 wordt aan de hand van de 
evolutie in het denken over het functioneren 
van ondernemingen in de samenleving een 
antwoord gegeven op de eerste vraag. Daartoe 
wordt een bespreking gegeven van drie mo­
dellen:
1 h kl
i k
d l
d
d
i 1 het klassieke model van de onderneming;
2 het management-model van de onderne­
ming; 9-470 9-470 5 Het ‘Comprehensive Social Accounting
M d l’
RW E t In hoofdstuk 3 waarin de bedrijfseconomische 
implicaties van de theorie van de externe ef­
fecten aan de hand van drie varianten van de 
welvaartstheorie (resp. H. Schreuder Het zijn:
1 D ‘S i lbil
’
STEAG j
1 De ‘Sozialbilanz’ van STEAG
2 D ‘S i E
i O
ti 2 De ‘Socio-Economic Operating Statement’ 
van D.F. Linowes
3 D ‘S i l E i
A di ’
d Fi 3 De ‘Social Environment Audit’ van de First 
National Bank of Minneapolis
4 H t M t h
lijk V l
AB F 3 De ‘Social Environment Audit’ van de First
N ti
l B k f Mi
li j g
g
In het langste hoofdstuk (5) van zijn boek 
presenteert Schreuder ‘Een indicatorenbe­
nadering van de berichtgeving’. National Bank of Minneapolis
4 H t M t h
lijk V l
A 4 Het Maatschappelijk Verslag van A.B. For- 
tia 9-471 Allereerst besteedt hij aandacht aan enige 
achtergronden van de ontwikkeling van 
maatschappelijke indicatoren. Dienaan­
gaande concludeert de auteur dat de alge­
mene verzameling van maatschappelijke in­
dicatoren op (inter)nationaal niveau zich 
(nog) niet lenen tot toepassing op onderne­
mingsniveau. V
l
lt S h
d
h t in hoeverre deze samenhang in de besluitvor­
ming reeds is geëxpliciteerd. Voor zover dat 
het geval is, kan (en moet) deze expliciete 
samenhang in de berichtgeving tot uitdruk­
king worden gebracht. In het laatste hoofdstuk (6) vat de auteur zijn 
studie samen en formuleert enige aanbeve­
lingen. E
i
i
h d l i h g
Vervolgens versmalt Schreuder het perspec­
tief door de vraag te stellen of een indicato­
renbenadering van de maatschappelijke be­
richtgeving door ondernemingen vruchtbaar 
kan zijn op een deelgebied van het ‘algemeen 
welzijn’ namelijk dat van de arbeid. Na een 
uitgebreide analyse van de literatuur conclu­
deert Schreuder, dat bij de evaluatie van de 
humanisering van de arbeid een zelfstandige 
plaats dient te worden ingeruimd voor indi­
viduele belevingsindicatoren, dat deze moe­
ten worden aangevuld met situationele indi­
catoren, en dat de selectie van deze laatste 
ook vanuit een organisationeel en/of maat­
schappelijk perspectief dient te geschieden. Voorts bespreekt de auteur enkele procedu­
rele aspecten en een mogelijke structuur van 
de sociale berichtgeving, waarbij ook aan­
dacht wordt besteed aan het verstrekken van 
prospectieve informatie en enkele wettelijke 
verslaggevingsplichten op het terrein van de 
arbeid (WOR en Arbo-wet). Landbouw tussen vrijheid en gebon­
denheid De natuurlijke verscheidenheid van gewassen 
en teelten neemt af. Landschappelijk karak­
teristieke elementen hebben te lijden onder 
of verdwijnen zelfs geheel onder deze invloed. Het marktmechanisme, zo betoogt de schrij­
ver, versluiert deze negatieve welvaartseffec- 
ten omdat zij in de produktiekosten niet zijn 
bevat. Daarnaast weidt De Veer uit over ex­
terne effecten met een meer algemeen karak­
ter zoals de bedreiging van de leefbaarheid 
van de aarde voor de toekomst. Nog sterker 
dan voor de meer specifieke externe effecten 
waarvan zojuist sprake is geweest geldt voor 
deze categorie dat het marktmechanisme niet 
in staat is deze effecten in zijn uitkomsten te 
verdisconteren. Daarom zal het treffen van 
nieuwe regelingen onontbeerlijk zijn, alhoe­
wel de grenzen van wat men het incasserings­
vermogen van de natuur zou kunnen noemen, 
naar de schrijver meent, nog niet nauwkeurig 
bekend zijn. Nadat de auteur summier is in­
gegaan op de gevolgen van concentratie op de 
afzet- en factormarkten en de remedie die 
noodzakelijk is om de vrijheid van het onder opstellen aangeboden aan Prof. Dr. Ir. A. Maris, Landbouw Economisch Instituut, 
Den Haag, 1981, 361 blz., prijs f 75,-. Waar het verzorgen van een boekbespreking 
in het algemeen als een moeilijk karwei kan 
worden aangemerkt, is het recenseren van een 
opstellenbundel, door haar bijzonder karak­
ter, wel een erg lastige opdracht. Door de 
veelheid en verscheidenheid van de bijdragen 
is het, in het bestek dat een boekbespreking 
is toegemeten, onmogelijk elk der bijdragen 
een even groot aandeel van de ruimte te gun­
nen. Zou men dit toch proberen dan bestaat 
het gevaar daarbij in telegramstijl te vervallen 
of door het neerschrijven van kritische zinnen 
wel voor de vorm, maar niet naar de inhoud, 
de lezer een indruk van het besprokene aan 
te bieden. M
d
li
d b d l
d h
d Met de voorliggende bundel wordt het de 
recensent wel erg moeilijk gemaakt zich naar 
behoren van zijn taak te kwijten. Ondanks de 
titel van de bundel is er niet een bepaalde 
structuur in de bijdragen te ontwaren dan wel 
is een rode draad die door het gehele werk 
loopt op te merken. Het is in dit opzicht een 
merkwaardige ervaring om kennis te nemen 
van het openhartig geformuleerde opname­
criterium voor de afzonderlijke bijdragen, na­
melijk het tijdstip van gereed komen ervan. De bundel bevat zeer uiteenlopende onder­
werpen. Financiering
Onderneming Landbouw tussen vrijheid en gebon­
denheid
opstellen aangeboden aan Prof. Dr. Ir. A. Maris, Landbouw Economisch Instituut, 
Den Haag, 1981, 361 blz., prijs f 75,-. H. Schreuder In het laatste 
gedeelte van het hoofdstuk verbreedt Schreu­
der het perspectief weer door in zijn beschou­
wingen enkele andere deelterreinen beho­
rende tot de maatschappelijke berichtgeving 
te betrekken en wel indicatoren van de con­
sumptie en milieu-indicatoren. Tevens wordt 
daarbij het vraagstuk van de integratie van 
de berichtgeving aan de orde gesteld. Met 
betrekking tot deze integratie meent Schreu­
der dat deze zal dienen te verlopen langs 
dezelfde lijnen als de integratie van de over­
eenkomstige beleidsonderdelen in de besluit­
vorming. Waar het hier echter op aankomt is, Een - uiterst interessante - methodologische 
notitie is als appendix aan het boek toege­
voegd. Ik k
d
l i d
S h
d g
Ik kom tot de conclusie dat Schreuder een 
goed boek heeft geschreven. Hij is er in ge­
slaagd een actueel onderwerp op heldere wijze 
vanuit een brede - multidisciplinaire - optiek 
te analyseren en te beschrijven. Zijn analyse 
van de uitgebreide literatuur biedt een goede 
basis voor verder onderzoek op het boeiende 
gebied van de maatschappelijke berichtge­
ving door ondernemingen. D
l idi i li i
k i
l g
g
De multidisciplinaire aanpak is evenwel te­
gelijkertijd een sterk punt en een zwak punt 
van deze studie. Een sterk punt vanwege de 
brede analyse en een aanpak van de proble­
matiek in al haar verscheidenheid, een zwak 
punt vanwege de als gevolg van zijn keuze 
noodzakelijke geringe diepgang (de auteur 
verontschuldigt zich hiervoor bij voorbaat, zie 
blz. 3). Met name met betrekking tot het 
aspect van de door de deelgenoten relevant 
geachte informatie en de inventarisatie daar­
van heb ik dit als een gemis ervaren. A
di
kk
k
l
k g
Aan dit zwakke punt kan evenwel ook een 
positief element worden ontleend, namelijk 
door de geringe diepgang komt Schreuder 
soms niet veel verder dan het aanreiken van 
gedachten, van aspecten die in de gedachten­
gang dienen te worden meegenomen. Dit 
heeft als effect dat de lezer zelf ook aan het 
denken wordt gezet. Het is Schreuder’s ver­
dienste dat hij daarin is geslaagd. D
HC D kk g
Drs. H.C. Dekker 9-472 Financiering
Onderneming Landbouw tussen vrijheid en gebon­
denheid om iets uit te richten of na te laten, terwijl in 
het andere begrip de vrijheid om feitelijke 
keuzen te doen weerspiegeld is. De schrijver 
brengt de betekenis die het begrip vrijheid 
heeft voor de onderscheidelijke ideologische 
hoofdstromingen in onze samenleving t.w. de 
liberale, de socialistische en confessionele, in 
relatie met de werking en de uitwerking van 
het marktmechanisme. Afhankelijk van de 
eigen inhoud van het vrijheidsbegrip wordt in 
meer of mindere mate breideling van de 
marktkrachten voorgestaan. De auteur merkt 
terecht op dat in de landbouwsector de tech­
nologische ontwikkeling van de laatste decen­
nia de vrijheid die past bij de onbelemmerde 
werking van de markt voor een deel tot een 
schijnbare vrijheid heeft veranderd. Evenzeer 
zal door de overheidsinterventie op tal van 
produktmarkten door de daaruit voort­
vloeiende grote financiële offers voor de sa­
menleving als totaal, de spanning tussen het 
handhaven van de vrijheid van de agrarische 
ondernemer enerzijds en zijn huidig inko­
mensniveau anderzijds, toenemen. E ij
h
d i
k ff om iets uit te richten of na te laten, terwijl in 
het andere begrip de vrijheid om feitelijke 
keuzen te doen weerspiegeld is. De schrijver 
brengt de betekenis die het begrip vrijheid 
heeft voor de onderscheidelijke ideologische 
hoofdstromingen in onze samenleving t.w. de 
liberale, de socialistische en confessionele, in 
relatie met de werking en de uitwerking van 
het marktmechanisme. Afhankelijk van de 
eigen inhoud van het vrijheidsbegrip wordt in 
meer of mindere mate breideling van de 
marktkrachten voorgestaan. De auteur merkt 
terecht op dat in de landbouwsector de tech­
nologische ontwikkeling van de laatste decen­
nia de vrijheid die past bij de onbelemmerde 
werking van de markt voor een deel tot een 
schijnbare vrijheid heeft veranderd. Evenzeer 
zal door de overheidsinterventie op tal van 
produktmarkten door de daaruit voort­
vloeiende grote financiële offers voor de sa­
menleving als totaal, de spanning tussen het 
handhaven van de vrijheid van de agrarische 
ondernemer enerzijds en zijn huidig inko­
mensniveau anderzijds, toenemen. Er zijn echter naast de interne markt effecten 
die de vrijheid van de ondernemer als posi­
tieve autonomie verstaan, langzaam hebben 
doen slinken, ook externe effecten van de 
agrarische sector die in gewicht toenemen en 
de vrijheid van de boer steeds enger begren­
zen. De technologisch - economische ontwik­
keling van de landbouwsector heeft tot gevolg 
dat voor bepaalde groepen mensen de overlast 
sterker wordt geconcentreerd en toeneemt. Landbouw tussen vrijheid en gebon­
denheid Het laatst genoemde begrip 
wordt gebezigd om vrijheid aan te duiden in 
de betekenis van het afwezig zijn van dwang 9-473 nemerschap niet ook door deze factoren al te 
zeer te doen inkrimpen, besluit hij met de 
samenvattende conclusie dat de vrijheid van 
de ondernemer in de landbouw zowel door 
sector interne als sector externe factoren be­
langrijk is verminderd. auteurs hun oordeel tot de agrarische onder­
nemers schijnen te beperken is er dunkt ons 
geen wezenlijk onderscheid tussen de per­
soonlijke eigenschappen, kennis en vaardig­
heden waaraan de agrarisch ondernemer 
moet voldoen en die welke gelden ten aanzien 
van wat men wel aanduidt als de ‘kleine on­
dernemer’, in het algemeen. Datzelfde kan 
ook gezegd worden van wat door de auteurs 
de ‘trias agriculturae’ wordt genoemd: onder­
wijs, voorlichting en onderzoek. In de agrari­
sche sector is een en ander in de loop der tijd 
goed geïnstitutionaliseerd in de vorm van 
apart agrarisch onderwijs, een uitgebreid net 
van voorlichters en tal van onderzoeksinsti­
tuten. Men zou in dit alles een aanstekelijk 
voorbeeld voor de ondersteuning van de 
kleine ondernemer in andere bedrijfstakken 
kunnen zien. Dit leidt tot steeds hogere eisen m.b.t. de 
kwaliteit van het ondernemerschap. In de bij­
drage van S. Aukema, W. P. Davidse en J. G. A. Overgaauw die de titel draagt: ‘De finan­
ciering van de Landbouw, Tuinbouw en Vis­
serij’, wordt ingegaan op het steeds moeilijker 
wordend probleem van de financiering in de 
onderhavige sectoren. Immers de produktie- 
struktuur in de agrarische sector en de visserij 
wordt gekenmerkt door veel kleine (vaak) fa­
miliebedrijven. De toenemende vermogens- 
behoefte alsmede de wenselijkheid dynami­
sche in plaats van statische financiering toe 
te passen om een flexibele bedrijfsvoering 
mogelijk te maken, plaatst de ondernemer 
voor nieuwe en vaak lastiger op te lossen 
problemen. De optimale financiële struktuur 
welke rust op de basis van de elementen van 
weerstandsvermogen, elasticiteit en rentabi­
liteit laat zich in de praktijk moeilijk verwe­
zenlijken. De auteurs gaan voor de landbouw, 
de glastuinbouw en de kleine zeevisserij af­
zonderlijk en achtereenvolgens na hoe in de 
ontstane financieringsbehoefte is voorzien ge­
durende de afgelopen jaren in relatie tot de 
rentabiliteit en de bedrijfsontwikkeling. We 
zullen hierop niet nader ingaan en volstaan 
met de conclusie dat in de sterk gegroeide 
vermogensbehoefte in hoge mate is voorzien 
door het aantrekken van vreemd vermogen. Dit geldt voor alle sectoren. Landbouw tussen vrijheid en gebon­
denheid Door middel van het noemen van een 
paar titels kan een indruk worden gegeven. Zo vindt men: ‘Ontwikkelingen in de Bos­
bouw’, ‘De vrije visserij in een kader van be­
perkingen’ en ‘Econometrie, Beeld van de 
realiteit’.ll
i h
l
d
i Er zijn echter naast de interne markt effecten 
die de vrijheid van de ondernemer als posi­
tieve autonomie verstaan, langzaam hebben 
doen slinken, ook externe effecten van de 
agrarische sector die in gewicht toenemen en 
de vrijheid van de boer steeds enger begren­
zen. De technologisch - economische ontwik­
keling van de landbouwsector heeft tot gevolg 
dat voor bepaalde groepen mensen de overlast 
sterker wordt geconcentreerd en toeneemt. De natuurlijke verscheidenheid van gewassen 
en teelten neemt af. Landschappelijk karak­
teristieke elementen hebben te lijden onder 
of verdwijnen zelfs geheel onder deze invloed. Het marktmechanisme, zo betoogt de schrij­
ver, versluiert deze negatieve welvaartseffec- 
ten omdat zij in de produktiekosten niet zijn 
bevat. Daarnaast weidt De Veer uit over ex­
terne effecten met een meer algemeen karak­
ter zoals de bedreiging van de leefbaarheid 
van de aarde voor de toekomst. Nog sterker 
dan voor de meer specifieke externe effecten 
waarvan zojuist sprake is geweest geldt voor 
deze categorie dat het marktmechanisme niet 
in staat is deze effecten in zijn uitkomsten te 
verdisconteren. Daarom zal het treffen van 
nieuwe regelingen onontbeerlijk zijn, alhoe­
wel de grenzen van wat men het incasserings­
vermogen van de natuur zou kunnen noemen, 
naar de schrijver meent, nog niet nauwkeurig 
bekend zijn. Nadat de auteur summier is in­
gegaan op de gevolgen van concentratie op de 
afzet- en factormarkten en de remedie die 
noodzakelijk is om de vrijheid van het onder- We zullen uit het totaal van de zeventien 
economisch inhoudelijke bijdragen er een 
viertal onder de loupe nemen die voor de 
lezer, gelet op het karakter van dit blad, als 
de meest relevante daarvoor in aanmerking 
komen. In de eerste plaats de bijdrage van de nieuwe 
direkteur van het LEI Prof. Drs. J. de Veer 
getiteld: ‘Vrijheid en gebondenheid in de 
agrarische bedrijfsvoering’. In dit artikel gaat 
de auteur allereerst in op de inhoud van het 
begrip vrijheid en maakt daarbij gebruik van 
het eerder door W. de Beus (. . . jgeformu- 
leerd onderscheid tussen positieve en nega­
tieve autonomie. Landbouw tussen vrijheid en gebon­
denheid Als gevolg daar­
van staat, nog versterkt door de hoge rente­
stand, de rentabiliteit van het eigen vermogen 
onder druk en dreigt in sommige sectoren 
waarin door overheidsingrijpen in de vorm 
van produktquoteringen de produktie en pro- 
duktiviteitsgroei wordt bemoeilijkt, de conti­
nuïteit van bedrijven in gevaar te komen. Tenslotte een enkel woord over de bijdrage 
van C. L. Cleveringa die bijna aan het slot 
van de bundel staat. Deze heeft een kennis- 
theoretisch-wijsgerige invalshoek, hetgeen 
wellicht onbedoeld meteen al uit de titel naar 
voren komt, namelijk: ‘Gebondenheid aan 
gangbare en vrijheid tot alternatieve land­
bouw’. In deze bijdrage wordt de alternatieve 
landbouw vanuit een aantal invalshoeken be­
licht: als maatschappelijk verschijnsel, als 
een gangbaar natuurwetenschappelijk ver­
schijnsel en als alternatief natuurweten­
schappelijk verschijnsel. In zijn bespreking 
van dit laatste punt tracht de schrijver aan te 
tonen dat de gangbare wetenschap (en daar­
mee aan de gangbare landbouw) methoden 
op een bepaalde visie van de structuur van de 
werkelijkheid stoelen. Het wetenschapstheo­
retisch denken van de afgelopen twee decen­
nia echter heeft aan het licht gebracht dat in 
de geschiedenis van de wetenschap meerma­
len een fundamentele verandering van visie 
is opgetreden. Voor degene die de debatten 
op dit punt volgt, wordt dunkt ons deze po­
sitie steeds hechter onderbouwd en door hoe 
langer hoe meer onderzoekers gedeeld. Cle­
veringa pleit voor de ontwikkeling van de 
holistische methode opvatting als vervanger 
voor de positivistische, omdat de laatst ge­
noemde de werkelijkheid te partieel en der­
halve als onvolkomen opvat. Een interessante 
opvatting die, naar het ons voorkomt, in de 
agrarische wereld van zowel de theorie als de 
praktijk klinkt als de stem van een die roept 
in de woestijn. C. J. M. Spierings en L. C. Zachariasse wijden 
in het opstel: ‘Agrarisch ondernemerschap in 
een dynamische tijd’ aandacht aan de proble­
men waarvoor de agrarisch ondernemer komt 
te staan bij de bedrijfsvoering in de sterk 
veranderde samenleving. De schrijvers analy­
seren eerst vanuit de theoretische optiek 
welke eigenschappen de ondernemer zoal be­
zitten moet. Vervolgens spitsen zij hun on­
derzoek toe op de specifieke bekwaamheden 
die de agrarisch ondernemer in zich moet 
verenigen om succesvol te zijn. Alhoewel de Datzelfde kan trouwens ook worden opge­
merkt van de slotbijdrage in deze bundel van 9-474 Informatica
Informatiesystemen
Organisatie Informatica
Informatiesystemen
Organisatie Dr. Ir. N. J. T. A. Kramer
Leerboek Informatiesystemen
Kluwer, Deventer 1981 
178 bladzijden; prijs f 65,- G. Landbouw tussen vrijheid en gebon­
denheid Hamming die de wat metafysisch aan­
doende titel draagt: ‘Vrije gebondenheid aan 
gebonden vrijheid’. Analoog aan Cleveringa 
tracht de schrijver vanuit een meer algemene 
wijsgerig-ethisch perspectief de merites van 
de huidige denkwijze in de agrarische wereld 
te bepalen. Twee zeer lezenswaardige en be- 
hartenswaardige stukken waaraan naar ons 
inzicht niet schouderophalend of minzaam 
glimlachend door hen die in het traditionele 
patroon gewend zijn te denken voorbij kan 
worden gegaan. Leert de geschiedenis van de 
wetenschap niet dat juist door het proces van 
de botsende meningen, uit het vuur van de 
wetenschappelijke discussie de waarheid, die 
een relatieve grootheid is, steeds weer gelou­
terd tevoorschijn komt? Het boek Informatiesystemen is een uitgave 
in de reeks leerboeken informatica, die onder 
eindredactie staat van Prof. A. J. van ’t Kloos­
ter. Met deze reeks wordt beoogd de stof van 
de te onderscheiden modulen binnen het cur­
sorisch informatica-onderwijs (Ambi) zoveel 
mogelijk te bestrijken. Deze uitgave heeft be­
trekking op de module S4: informatie-syste- 
men. Het boek bevat echter niet de gehele 
stof van S4; alleen het theoretisch kader 
wordt behandeld. De meer praktijkgerichte 
onderdelen - zoals typen organisaties en hun 
informatiebehoeften en voorbeelden van veel 
voorkomende typen van informatiesyste­
men - komen niet aan de orde. De hoofdstuk­
ken van het boek zijn door verschillende au­
teurs geschreven en zijn voortgekomen uit de 
syllabi die in de cursus werden gebruikt. Het 
is niet zondermeer een samenbundeling van 
deze syllabi. Door Kramer is gepoogd er een 
geheel van te maken, dat de lezer het theo­
retische inzicht moet verschaffen met betrek­
king tot het ontwerpen van informatiesyste­
men; een vakgebied dat erg jong is, zich 
voortdurend ontwikkelt, en nog nauwelijks 
wetenschappelijke funderingen kent. Dat dit geen geringe opgave was wordt wel Komend tot een eindoordeel over deze bundel 
kan opgemerkt worden dat zoals de redactie 
voor ogen stond hij inderdaad een goed beeld 
geeft van de grote diversiteit in onderzoeks­
activiteiten die bij het LEI plaatsvinden. Als 
punt van kritiek mag, naar ons inzicht, van 
deze hommage aan de scheidende directeur 
het gebrek aan systematiek tussen de bijdra­
gen en het tutti-frutti-achtige karakter dat 
daardoor ontstaat, niet onvermeld blijven. De 
gebruikskwaliteit van de uitgave die in relatie 
tot de stevige prijs slecht is te noemen blijkt 
in overeenstemming met de letterlijke inhoud 
van de titel: ‘Tussen vrijheid en gebonden­
heid’. Landbouw tussen vrijheid en gebon­
denheid Op ver­
helderende wijze worden hiermee de be­
grippen medium, data, gegevens en infor­
matie behandeld. H
i f
i
di Voor de betekenis van informatie wordt 
het model van Sundgren gebruikt. Op ver­
helderende wijze worden hiermee de be­
grippen medium, data, gegevens en infor­
matie behandeld. H
i f
i
di De schrijvers nemen afstand van de meer 
traditionele vormen van informatie-analyse, 
zoals de administratieve benadering (admini­
stratieve organisatie) en de technische bena­
dering (streven naar exacte specificaties van 
gebruikers). Deze benaderingen zouden als 
bezwaar hebben dat ze te administratief of 
technisch zijn en bovendien zou het proces 
met de gebruikers te weinig aandacht krijgen. Het te ontwerpen informatiesysteem dient 
de afbeelding van de in beschouwing ge­
nomen werkelijkheid (reëel systeem) te 
zijn. Het informatiesysteem zoals dit in de 
werkelijkheid voorkomt, wordt het reële 
informatiesysteem genoemd. Voor de in­
formatie-analist is dit het object van ver­
andering. H 2. Organisatie en informatie (door Arts en 
Meuwissen)
D
l ti t
i ti
i f
ti 2. Organisatie en informatie (door Arts en 
Meuwissen)
D
l ti t
i ti
i f
ti b. g
b. Het ontwerpproces. H t
t De relatie tussen organisatie en informatie - 
in het bijzonder de samenhang tussen orga­
nisatorisch functioneren en de informatie­
voorziening - krijgt in dit hoofdstuk de aan­
dacht. Er wordt een aantal variaties in 
organisatiekenmerken (hiërarchie, functie- 
verdeling, technologie, etc.) behandeld, waar­
van wordt aangetoond dat de repercussies op 
de besluitvormingsprocessen en informatie­
verzorging verschillend zijn. Tenslotte wordt 
ingegaan op een aantal organisatie-theorieën, 
waarin de problematiek rondom de informa­
tievoorziening centraal staat (Lawrence + 
Lorsh, Galbraith). Het ontwerpproces kan worden be­
schouwd als het vormen van modellen van 
het reële systeem en van het reële infor­
matiesysteem. Te weten:
h
bj
d l
i f
i Het ontwerpproces kan worden be­
schouwd als het vormen van modellen van 
het reële systeem en van het reële infor­
matiesysteem. Te weten:
h
bj
d l
i f
i y
- het objectmodel - waarover informatie 
nodig is;
h t
d l
it
lk - het gegevensmodel - uit welke gegevens 
deze informatie kan worden verkregen;
h t d t
d l h d - het datamodel - hoe deze gegevens wor­
den vastgelegd. H
i
li h
b Het ontwerpproces is een cyclisch gebeu­
ren, waarbinnen de modellen het concept 
vormen van het gewenste informatiesys­
teem. Landbouw tussen vrijheid en gebon­
denheid Ni
i d
d
k
h LEI h b pp j
g
Dat dit geen geringe opgave was, wordt wel 
verklaard door het feit dat de uitgave oor­
spronkelijk in 1979 was voorzien. I f
i
k
i
hil Niettemin, de medewerkers van het LEI heb­
ben voor een gedenkwaardig man in de wereld 
van het landbouweconomisch onderzoek als 
Maris is, een waardig afscheidsgeschenk ver­
zorgd. D
C P V p
j
Informatiesystemen kunnen vanuit verschil­
lende invalshoeken worden bestudeerd. In 
het leerboek wordt de problematiek vanuit de 
organisatie benaderd, waarbij het bestuurlijke 
aspect een belangrijke plaats inneemt. Voor 
de analyse van de informatiebehoefte wordt 
gebruik gemaakt van beschrijvingsmodellen 
(paradigma’s) die aan de systeemleer zijn ont­
leend. Organisatie, systemen, besturing en in- 
formatie-analyse vormen daarmee de basis 
van dit werk. Zoals Kramer in zijn voorwoord 
stelt wordt een uiterst divers opgebouwd leer­
stuk aangeboord, dat in de theorie nog niet 
op samenhangende wijze wordt behandeld en 
de lezer wordt gewaarschuwd voor de ver­
schillen in inhoud en karakter van de hoofd­
stukken. In het kort zullen wij hierop ingaan. Drs. C. P. Veerman 1. Inleiding (door Kramer en Van Rees) 
O d
k
d i f
ti
i i
i 1. Inleiding (door Kramer en Van Rees) 
Onderzoek naar de informatievoorziening in 
organisaties (informatie-analyse) moet naar 
de mening van de schrijvers ruim worden op­ 9-475 9-475 gevat. Gesteld wordt dat het één van de vele 
vormen van organisatieonderzoek is. Organi­
satieanalyse (bestudering van het organisa­
tieprobleem in al zijn facetten) en besturings- 
analyse (bestudering van de benodigde 
besturingsinformatie voor de organisatori­
sche eenheden) moeten de pijlers zijn, waarop 
de informatie-analyse is gegrondvest. Van de 
onderzoeker (informatie-analist) wordt ver­
wacht dat hij ook ‘niet-informatische’ alter­
natieve oplossingen onderkent c.q. kan aan­
reiken. D
h ij
f
d
d besturingssituaties te analyseren en de beno­
digde besturingsinformatie op te sporen. 5. Theoretische aspecten van informatiesys­
temen (door Van Rees)
I di h fd
k
d
l h
i In dit hoofdstuk wordt een aantal theoreti­
sche grondslagen met betrekking tot het ont­
werpen van informatiesystemen behandeld. Aan de orde komt:
D b
k i
i f
i
i f a. De betekenis van informatie en van infor­
matiesystemen in een organisatie. V
d b
k i
i f
i
d a. Voor de betekenis van informatie wordt 
het model van Sundgren gebruikt. Landbouw tussen vrijheid en gebon­
denheid D
l
d d l
i h c. De rol van de deelnemers in het ontwerp­
proces. D i f
i
li
i
i 3. Bedrijfseconomische informatievoorzie­
ning (door Rozema)
I dit h fd t k
dt d
i ti
it 4. Systeemleer: Inleiding in de terminologie 
en methodiek (door Kramer)
D b i b
i
d
t
l
d 3. Bedrijfseconomische informatievoorzie­
ning (door Rozema)
I dit h fd t k
dt d
i ti
it p- De informatie-analist: integrator in 
ontwerpproces;
D
b ik
t
h t ‘ t’ In dit hoofdstuk wordt de organisatie vanuit 
de bedrijfseconomische invalshoek belicht, 
met als doel de niet-bedrijfseconomisch ge­
schoolde informatie-analist met de achter­
gronden van de specifieke informatiebehoef­
ten te laten kennismaken. pp
- De gebruiker: accent op het ‘wat’ van 
het informatiesysteem;
D
d
ht
b
d li
it -  De opdrachtgever: beoordeling vanuit 
het economisch proces 4. Systeemleer: Inleiding in de terminologie 
en methodiek (door Kramer)
D b i b
i
d
t
l
d 4. Systeemleer: Inleiding in de terminologie 
en methodiek (door Kramer)
D b i b
i
d
t
l
d 6. Informatieprecedentie-analyse (door Stol) 
De informatieprecedentie-analyse is een me­
thode voor het beschrijven en ordenen van 
informatiebehoeften. De methode stamt uit 
de zgn. Zweedse school. Het is één van de 
weinige methoden en technieken die in het 
boek voorkomen. De basisbegrippen van de systeemleer worden 
in dit hoofdstuk behandeld. Benadrukt wordt 
dat de systeembenadering behalve een ziens­
wijze, een hulpmiddel is voor het beschrijven 
en analyseren van problemen. Bijzondere 
aandacht wordt geschonken aan het bestu- 
rings-paradigma van De Leeuw. Dit univer­
sele model stelt de informatie-analist in staat 9-476 7. Praktische aspecten van informatiesyste­
men (door Van Rees)
Bij d h
i h
li
d
d k 7. Praktische aspecten van informatiesyste­
men (door Van Rees)
Bij d h
i h
li
d
d k 7. Praktische aspecten van informatiesyste­
men (door Van Rees)
Bij d h
i h
li
d
d k beginnend (Ambi) student zal dit vermoede­
lijk problemen geven, daar het enige moeite 
kost de samenhangen te onderkennen. Dit 
wordt mede veroorzaakt door het feit dat de 
bijdragen van verschillende auteurs zijn. Voor 
de meer ervaren informaticus worden vooral 
de inleiding en de theoretische aspecten van 
harte ter lezing aanbevolen. Deze twee hoofd­
stukken bevatten interessante methodologi­
sche beschouwingen over het ontwerpen van 
informatiesystemen. Iets waar waarschijnlijk 
veel informatici, na de stortvloed van ontwik- 
kelingsmethoden, behoefte aan zullen heb­
ben. b k beginnend (Ambi) student zal dit vermoede­
lijk problemen geven, daar het enige moeite 
kost de samenhangen te onderkennen. Dit 
wordt mede veroorzaakt door het feit dat de 
bijdragen van verschillende auteurs zijn. Voor 
de meer ervaren informaticus worden vooral 
de inleiding en de theoretische aspecten van 
harte ter lezing aanbevolen. Deze twee hoofd­
stukken bevatten interessante methodologi­
sche beschouwingen over het ontwerpen van 
informatiesystemen. Iets waar waarschijnlijk 
veel informatici, na de stortvloed van ontwik- 
kelingsmethoden, behoefte aan zullen heb­
ben. D
F G
O b k Bij de theoretische aspecten ligt de nadruk 
op de inhoudelijke kant van het 
informatiesysteem. Daarnaast moet het ook 
voldoen aan de eisen en beperkingen. Ken­
merken als privacy, betrouwbaarheid, nauw­
keurigheid, onderhoudbaarheid, flexibiliteit 
en kosten komen hier aan de orde. Samenvatting
Het boek is in het bijzonder bedoeld voor 
studenten (universitair, HBO en Ambi). De 
waarschuwing dat de hoofdstukken verschil­
len in inhoud en karakter is terecht. Voor een Samenvatting
H t b k i i Drs. F. G. van Overbeeke 9-477