De Ellendigen (Deel 3 van 5)
Het eigenaardige der
preutschheid is immers ook, dat er te meer schildwachten worden gezet,
naarmate de vesting minder wordt bedreigd. Toch liet zij zich--wie er in staat toe is verklare deze oude
verborgenheid der onschuld--niet ongaarne door een officier der
lanciers omhelzen, die haar achterneef was en Theodule heette. In spijt nochtans van dien begunstigden lancier kwam haar de benaming
van "preutsch", welke wij haar gegeven hebben, toch volkomen
toe. Juffrouw Gillenormand was een soort van schemeringsziel. De
preutschheid is half deugd, half ondeugd. Bij haar preutschheid voegde zij nog dweperij, dubbele voering voor
zulk een kleed. Zij behoorde tot het genootschap der H. Maagd, droeg
op sommige feestdagen een witten sluier, prevelde bijzondere gebeden,
vereerde het "heilige bloed" en "het heilige hart", kon uren lang
aandachtig voor een kakelbont opgeschikt jezuïetisch altaar in een
afzonderlijke, voor 't geloovig gemeen gesloten kapel blijven liggen,
en liet daar haar ziel omhoog stijgen naar marmeren wolkjes en groote
vergulde houten stralen. Zij had een kerkvriendin, een bedaagde maagd als zij, en daarbij zeer
dom, die juffrouw Vaubois heette, en bij wie juffrouw Gillenormand het
geluk had voor een genie door te gaan. Uitgezonderd de Agnus Dei en de
Ave Maria, verstond juffrouw Vaubois niets, dan het op verschillende
wijzen toebereiden van confituren. Juffrouw Vaubois, volmaakt in haar
soort, was de hermelijn der domheid zonder een enkel smetje verstand. Wij moeten zeggen, dat juffrouw Gillenormand bij de vermeerdering
harer jaren meer gewonnen dan verloren had, zooals bij lijdelijke
naturen gewoonlijk het geval is. Zij was nooit slecht geweest,
hetgeen betrekkelijk goed is; bovendien slijt de ouderdom de hoeken,
en had de tijd haar week gemaakt. Zij had een sombere treurigheid,
waarvan zij de oorzaak niet wist. In geheel haar persoon uitte zich
de verbazing over een geëindigd leven, dat geen begin heeft gekend. Zij bestierde de huishouding van haar vader. Mijnheer Gillenormand
had zijn dochter evenzoo bij zich, als Monseigneur Bienvenu zijn
zuster. Zulke huishoudingen van een grijsaard en een oude vrijster zijn
niet zeldzaam en vertoonen het aandoenlijk tooneel van twee zwakheden,
die elkander steunen. Bovendien stond in dit huis, tusschen deze oude vrijster en dezen
grijsaard in: een kind, een knaapje, steeds sprakeloos en bevende als
mijnheer Gillenormand er bij was. Nooit sprak mijnheer Gillenormand
dat kind anders dan op strengen toon en soms met opgeheven stok
toe.--"Hier, domoor, deugniet, kom nader!--Antwoord, schelm!--Zoo
ge mij weder onder de oogen durft komen!" enz. enz. enz. Toch aanbad
hij het kind. Het was zijn kleinzoon. Wij zullen dat kind wedervinden. BOEK III. DE GROOTVADER EN DE KLEINZOON. EERSTE HOOFDSTUK. EEN VOORMALIG SALON. Toen mijnheer Gillenormand nog in de straat Servandoni woonde,
bezocht hij verscheidene aanzienlijke en adellijke kringen. Hij werd
er, schoon hij tot den burgerstand behoorde, ontvangen. Wijl hij een
dubbele geestigheid had, namelijk die welke hij bezat en die welke men
hem toeschreef, werd hij gezocht en gevierd. Hij ging nergens dan waar
hij den toon voeren kon. Er zijn lieden, die tot elken prijs invloed
uitoefenen willen, en verlangen dat men zich met hen bezig houde;
die, waar zij geen orakel kunnen zijn, hansworst worden. Mijnheer
Gillenormand had dien aard niet; zijn heerschappij in de koningsgezinde
kringen, welke hij bezocht, ontnam niets aan zijn eigenwaarde. Hij
was overal een orakel. Zelfs bood hij het hoofd aan Mr. de Bonald en
Bengy-Puy Vallée. Omstreeks 1817 sleet hij onveranderlijk twee middagen per week bij
mevrouw de barones de T.... die in zijne buurt, in de straat Ferou,
woonde en een achtenswaardige dame was, wier echtgenoot onder
Lodewijk XVI Fransch ambassadeur te Berlijn was geweest. Baron de
T...., die zich bij zijn leven hartstochtelijk aan de magnetische
verrukkingen en vizioenen overgaf, was arm als emigrant overleden,
niets nalatende dan tien deelen handschriften, gebonden in rood
marokijn en verguld op snede, die zeer merkwaardige herinneringen
ten opzichte van Mesmer behelsden. Mevrouw T.... had welstaanshalve
deze gedenkschriften niet uitgegeven, en leefde van een kleine rente,
die haar, men weet niet hoe, was overgebleven. Zij leefde van 't hof
verwijderd! een "zeer gemengde wereld," zooals zij het in haar edele,
fiere en armoedige verlatenheid noemde. Eenige vrienden vereenigden
zich tweemaal 's weeks om haar weduwlijken haard en vormden er een
zuiver koningsgezinden kring. Men dronk er thee en, naar gelang
men treurig of toornig gestemd was, zuchtte men of slaakte kreten
van afgrijzen over de eeuw, de constitutie, de bonapartisten, de
veilheid waarmede het blauwe ordelint aan de burgers werd gegeven,
en het Jakobinisme van Lodewijk XVIII, en sprak er fluisterend over
de hoop welke Monsieur, later Karel X, gaf. Met vreugdegejuich werden er spotliederen ontvangen, waarin Napoleon
Nikolaas werd genoemd. Hertoginnen, de teederste en bekoorlijkste
vrouwen zelfs, geraakten er in verrukking over verzen als deze,
aan de federalisten gericht:


        Renfoncez dans vos culottes
        Le bout d' chemise qui vous pend. Qu'on n' dis pas qu' les patriotes
        Ont arboré l' drapeau blanc! [1]


Men vermaakte zich met woordspelingen die men vreeselijk vond, met
onnoozele naamspelingen die men giftig waande, en met verzen van vier,
zelfs van twee regels; zoo ook met dit op het ministerie-Desolles, een
gematigd cabinet, waarin de heeren Decases en Deserre zitting hadden. Pour raffermir le trône ebranlé sur sa base,
        Il faut changer de sol et de serre et de case [2]


Of wel schold men er de Kamer der pairs voor: een afschuwelijke
Jakobijnen-kamer en koppelde er spottende namen aaneen. Ook parodiëerde men er de Revolutie. Men keerde bij voorbeeld den
zin van het ça ira om en zong:


        Ah! ça ira! ça ira! ça ira! Les buonapartist' à la lanterne! Liedjes hebben veel van de guillotine: zij onthoofden onverschillig,
heden dezen, morgen genen. 't Zijn slechts variatiën. In het rechtsgeding Fualdès, dat in dien tijd, 1816, gevoerd werd,
koos men partij voor Bastide en Jausion, wijl Fualdès "buonapartist"
was. Men noemde de liberalen "broeders en vrienden," en dit was een
beleediging in den hoogsten graad. Evenals sommige kerktorens, had de salon der baronesse T... twee
weerhanen. De een was de heer Gillenormand, de andere de graaf de
Lamothe Valois, van wien men elkander met een zweem van toegevendheid
toefluisterde: "Ge weet wel, het is Lamothe van dat parelsnoer."

Partijen verleenen zonderlinge amnestieën. In den burgerstand wordt een vereerende stelling al licht door het
aanknoopen van mindere betrekkingen verlaagd, en moet men behoedzaam
zijn zoo men iemand ontvangt; want even als er bij de nadering
van koude verlies van warmtestof ontstaat, is er vermindering
van hoogachting bij de nadering van verachtelijke personen. De
oude, groote wereld verhief zich boven deze wet als boven alle
andere. Marigny, broeder van la Pompadour, had toegang bij den prins
van Soubise. Hoewel? neen, omdat hij dit was. Du Barry, peet van
la Vaubernier, werd bij den maarschalk van Richelieu zeer gaarne
gezien. Deze wereld was de Olymp. Merkuur en de prins van Guémenié
waren er te huis. Een dief werd er toegelaten, mits hij tevens een
god was. De graaf de Lamothe, die in 1815 een vijf-en-zeventigjarige grijsaard
was, had niets bijzonders dan zijn zwijgende, peinzende houding,
zijn koel, hoekig gezicht, zijn uitnemend beschaafde manieren, zijn
tot aan de kin dichtgeknoopten rok en zijn lange beenen, welke, in
een wijde bruin gekleurde broek, als hij zat, immer over elkander
waren geslagen. Zijn gezicht had de kleur van zijn broek. Deze mijnheer de Lamothe was in dien salon door zijn vermaardheid
"in tel" en, zonderling, ook door den naam van Valois. Wat den heer Gillenormand betreft, de achting, die men hem toonde,
was van volkomen goed allooi. Zijn gezag was erkend. Hoe licht hij
was, en zonder dat het aan zijn vroolijkheid schaadde, maakte zijn
voorkomen indruk, deftig, eerlijk en burgerlijk trotsch als het was,
gepaard aan zijne hooge jaren. Men is niet voor niets een eeuw oud. De
jaren omgeven het hoofd eindelijk met iets eerbiedwaardigs. Bovendien gebruikte hij woorden, welke zoovele vonken waren uit
den ouden rotssteen. Zoo werd de koning van Pruisen, toen deze,
na Lodewijk XVIII op den troon te hebben hersteld, hem onder den
naam van graaf van Rupen bezocht, door den afstammeling van Lodewijk
XIV met de meest kiesche onbeschoftheid slechts als een soort van
markies van Brandenburg ontvangen. Mijnheer Gillenormand keurde
dit goed.--"Alle koningen, die geen koning van Frankrijk zijn,"
zeide hij, "zijn provincie-koningen." Op zekeren dag vroeg men in
zijn tegenwoordigheid: waartoe de redacteur van den Courier Français
veroordeeld was? en toen men hierop antwoordde: Tot suspensie! merkte
Gillenormand op [3], dat sus hier te veel was. Woorden als deze geven
iemand vermaardheid. Bij gelegenheid dat op den verjaardag der terugkomst van de Bourbons
het Te Deum werd gezongen, zeide Gillenormand, toen hij Talleyrand
zag voorbijgaan: "Ziedaar Zijne Excellentie de Booze."

Gewoonlijk werd mijnheer Gillenormand door zijn dochter, een lange
dame, die toen over de veertig jaar oud was en er vijftig scheen, en
door een lief en bloeiend frisch knaapje, met openhartige vroolijke
oogen, verzeld, dat nooit in den salon verscheen zonder aller stem
om hem heen te hooren fluisteren: "Welk een lieve knaap! hoe jammer,
die arme jongen!" Dit knaapje nu was het kind, van 't welk wij zoo
even gesproken hebben. Men noemde hem--"arme jongen"--wijl hij een
"bandiet van de Loire" tot vader had. Deze "bandiet van de Loire" was dezelfde behuwdzoon van mijnheer de
Gillenormand, van wien reeds gesproken is en dien deze de schandvlek
zijner familie genoemd had. TWEEDE HOOFDSTUK. EEN DER ROODE SPOKEN VAN DIEN TIJD. Zoo iemand in dien tijd het stadje Vernon door en de schoone
monumentale brug over ware gegaan, die, naar wij hopen, spoedig
door een leelijke hangbrug van ijzerdraad vervangen zal worden,
en dan een blik over de borstwering geslagen had, zou hij een man
van vijftigjarigen ouderdom hebben kunnen zien, die een lederen
pet, een broek en buis van grof grijs laken, waarop iets geels was
genaaid, dat vroeger een rood lint moest geweest zijn, en klompen
droeg. Zijn gezicht, door de zon verbrand, was schier zwart en zijn
hart schier wit; een breed litteeken liep van zijn voorhoofd tot over
de wang. Hij ging gebukt en gekromd, oud voor den tijd, en wandelde
bijna dagelijks, met een spade en een snoeimes in de hand, in een
der met muren omgeven tuinen, die als een terrassen-keten den linker
Seine-oever met hun bekoorlijke bloemperken omzoomen en welke, zoo zij
grooter waren, hoven, en zoo zij kleiner waren, bloemruikers konden
heeten. Al deze tuintjes grensden aan het eene einde aan de rivier,
aan 't andere einde aan een huis. De man met het buis en de klompen,
van wien wij spreken, bewoonde in 1817 het kleinste dier tuintjes en
het nederigste dier huizen. Hij woonde er alleen en eenzaam, stil en
arm, met een noch jonge, noch oude, noch schoone, noch leelijke, noch
boersche, noch steedsche vrouw, die hem bediende. Het stukje grond,
dat hij zijn tuin noemde, was door de geheele stad vermaard om de
schoone bloemen, welke hij er kweekte. Want dit was er zijn bezigheid. Door werkzaamheid, volharding, oplettendheid en emmers water was het
hem gelukt den Schepper na te scheppen, en had hij een soort tulpen
en dahlias uitgevonden, welke de natuur scheen vergeten te hebben. Hij
was vindingrijk en Soulange Bodin zelfs voor geweest in de aanwending
van heidegrond voor de kweeking van zeldzame en kostbare Amerikaansche
en Chineesche heesters. Des zomers was hij reeds met het opgaan der zon
tusschen zijn bloembedden bezig om te enten, te snoeien en te begieten,
alles met een uitdrukking van goedheid, treurigheid en zachtheid op het
gelaat; stond dan soms uren lang onbewegelijk naar het gezang van een
vogel in een boom en het neuriën van een kind in huis te luisteren, of
staarde naar een grasspriet, waarop het zonnelicht een dauwdroppel deed
schitteren als een diamant. Zijn maaltijden waren zeer sober, en hij
dronk meer melk dan wijn. Hij zwichtte voor een knaap en werd begromd
door zijn dienstmeid. Hij was zoo beschroomd alsof hij menschenschuw
ware, ging zelden uit, en ontving geen ander bezoek dan dat der armen,
die aan zijn venster klopten, of van zijn pastoor, den abt Mabeuf,
een oud goed man. Doch, wanneer stadsbewoners of vreemdelingen, de
eersten de besten, nieuwsgierig bij hem aanschelden, om zijn tulpen
en rozen te zien, opende hij glimlachend zijn deur. Deze man nu was
de bandiet van de Loire. Wie in dienzelfden tijd de militaire gedenkschriften, de biographieën,
den Moniteur en de bulletins van het groote leger had gelezen,
zou getroffen zijn geweest door een naam, die er zoo dikwerf in
voorkomt, den naam van Georges Pontmercy. In zijn jeugd was deze
Georges Pontmercy soldaat in het regiment van Saintonge. De Revolutie
brak uit. Het regiment van Saintonge behoorde tot het leger van
den Rijn. Want de oude regimenten der monarchie behielden hun namen
van provinciën, zelfs na den val der monarchie, en werden eerst in
1794 tot brigades gevormd. Pontmercy streed te Spiers, te Worms,
te Neustadt, te Turkheim, te Alzey en te Mainz, waar hij tot de
tweehonderd behoorde, die de achterhoede van Houchard vormden. Met
twaalf man hield hij achter den ouden wal van Andernach het corps van
den prins van Hessen tegen en trok niet eerder naar het leger terug,
dan toen het vijandelijk geschut een groote bres had geschoten. Onder
Kleber was hij te Marchiennes en in het gevecht van Mont-Palissel,
waar een kartetskogel hem den arm verbrijzelde. Toen trok hij
naar het Italiaansche gebied en was een der dertig grenadiers,
die met Joubert den Colde-Tende verdedigden. Joubert werd
hiervoor tot generaal-adjudant en Pontmercy tot tweeden luitenant
bevorderd. Pontmercy was aan Berthiers zijde te midden van het
schrootvuur en het gevecht van Lodi, dat Bonaparte zeggen deed:
Berthier is kanonnier, ruiter en grenadier geweest. Hij zag zijn
ouden generaal Joubert te Novi vallen, juist toen hij, met opgeheven
sabel, voorwaarts! riep. Met zijn compagnie, voor de benoodigdheden
van den veldtocht, op een klein vaartuig ingescheept, dat van Genua
naar ik weet niet welke kleine haven op de kust stevende, viel hij
in een wespennest van zeven of acht Engelsche schepen. De Genueesche
kommandant wilde de kanonnen in zee werpen, de soldaten tusschendeks
verbergen en in de duisternis als koopvaardijschip doorsluipen. Maar
Pontmercy deed de driekleur aan den mast hijschen en voer trotsch
de kanonnen der Engelschen voorbij. Twintig mijlen verder nam hij
met stijgende stoutmoedigheid een groot Engelsch transportschip,
dat troepen naar Sicilië voerde en met manschappen en paarden tot
aan de spuigaten volgeladen was. In 1805 behoorde hij tot de divisie Malher, die den aartshertog
Ferdinand Gunzburg ontnam. Te Wettingen ving hij, in een hagelbui van
kogels, kolonel Maupetit, die aan de spits van het 9e reg. dragonders
doodelijk gekwetst werd, in zijn armen op. Hij onderscheidde zich
te Austerlitz bij dien bewonderenswaardigen marsch, onder het vuur
des vijands volbracht. Toen de cavalerie der keizerlijke russische
garde een bataljon van het 4e linieregiment in de pan hakte,
behoorde Pontmercy tot degenen, die wraak namen en deze garde
overhoop wierpen. Toen gaf de keizer hem het kruis. Pontmercy zag
achtereenvolgens Wurmser te Mantua, Melas in Alexandrië, Mack te Ulm
krijgsgevangen maken. Hij behoorde tot het achtste corps van het groote
leger, dat Mortier kommandeerde en Hamburg bemachtigde. Vervolgens
ging hij over tot het 55e van linie, het voormalige regiment van
Vlaanderen. Te Eylau was hij op het kerkhof, waar de heldhaftige
kapitein Louis Hugo, oom van den schrijver van dit werk, alleen met
zijn compagnie van drie-en-tachtig man gedurende twee uren de pogingen
van het vijandelijke leger wederstond. Pontmercy was een van de drie,
welke levend dit kerkhof verlieten. Hij was te Friedland. Vervolgens
zag hij Moskou, toen de Beresina, toen Lutzen, Bautzen, Dresden,
Wachau, Leipzig en de bergpassen van Gelenhausen; toen Montmirail,
Chateau Thierry, Craon, de oevers der Marne, de boorden der Aisne,
en de geduchte stelling van Laon. Als kapitein sabelde hij te
Arnay-le-Duc, tien kozakken neer, en redde, niet zijn generaal, maar
zijn korporaal. Bij deze gelegenheid werd hij getroffen, en haalde men
uit zijn linkerarm niet minder dan zeven-en-twintig splinters. Acht
dagen vóór de capitulatie van Parijs had hij met een kameraad geruild
en was bij de cavalerie overgegaan. Want hij had wat men in den
ouden tijd een dubbele hand noemde, d. i. het was hem hetzelfde,
of hij als soldaat sabel en geweer hanteerde, dan wel als officier
een escadron of bataljon kommandeeren moest. Uit deze door oefening
verkregen bekwaamheid zijn verscheidene wapenhelden voortgekomen,
zooals o. a. dragonders, die tegelijk ruiters en infanteristen
zijn. Hij begeleidde Napoleon naar het eiland Elba. Te Waterloo was
hij escadronschef bij de brigade curassiers van Dubois. Hij was 't, die
het vaandel van het bataljon Lunenburg veroverde, en het aan de voeten
des keizers wierp. Toen was hij met bloed bedekt door een sabelhouw,
dien hij dwars over het gezicht had gekregen. Toen riep hem de keizer
tevreden toe: "Ge zijt kolonel, ge zijt baron, ge zijt officier van
het legioen van eer!" Toen antwoordde Pontmercy: "Sire, ik dank u voor
mijn weduwe." Een uur later viel hij in den hollen weg van Ohain. En
wie was nu die Georges Pontmercy? Het was de bandiet van de Loire. Men heeft nu reeds iets van zijn geschiedenis vernomen. Na den slag
van Waterloo was het Pontmercy, die, zooals men zich herinnert, uit
den hollen weg van Ohain was getrokken, gelukt zich weder bij het
leger te voegen en, van de eene tot de andere ambulance, zich tot in
het kantonnement der Loire voort te sleepen. De Restauratie had hem op halve soldij gesteld en vervolgens,
natuurlijk onder opzicht, Vernon tot woonplaats aangewezen. Koning
Lodewijk XVIII, al wat in de honderd dagen was gebeurd, als niet
gebeurd beschouwende, had bijgevolg noch zijn hoedanigheid van officier
van het legioen van eer, noch zijn rang van kolonel, noch zijn titel
van baron erkend. Hij van zijn kant liet geen gelegenheid voorbijgaan
om zich kolonel baron Pontmercy te teekenen. Hij had slechts één
blauwen rok, en ging niet uit zonder er het lint van officier van
het legioen van eer op te hechten. De procureur des konings deed hem
verwittigen, dat hij hem wegens het onwettig dragen dezer decoratie zou
vervolgen. Toen deze waarschuwing hem op officieuse wijze gegeven werd,
antwoordde Pontmercy met bitteren glimlach: "Ik weet niet of ik geen
Fransch meer versta, of dat gij 't niet meer spreekt, maar dit weet
ik, dat ik u niet begrijp."--Vervolgens ging hij acht dagen achtereen
met zijn lint uit. En men waagde het niet hem te verontrusten. Twee of
drie keeren schreven de minister van oorlog en de generaal kommandant
van het departement hem onder dit adres: Aan mijnheer den kommandant
Pontmercy. Hij zond de brieven ongeopend terug. In dien zelfden tijd
handelde Napoleon op St. Helena met de brieven van Sir Hudson Lowe
aan generaal Bonaparte eveneens. Pontmercy was dan ook van dezelfde
stof als zijn keizer gemaakt. Zoo waren te Rome ook carthageensche soldaten krijgsgevangen gemaakt,
die weigerden Flaminius te groeten en die iets van Hannibal's ziel
in zich hadden.--Op zekeren ochtend toen hij den procureur des
konings te Vernon op straat ontmoette, naderde hij hem en vroeg:
"Is 't geoorloofd, mijnheer de procureur des konings, dat ik mijn
litteeken drage?"

Hij had niets dan zijn zeer geringe halve soldij als escadronschef. Te
Vernon had hij het kleinste huisje gehuurd, dat hij kon vinden. Men
heeft gezien, hoe eenzaam hij er woonde. Tijdens het keizerrijk
had hij, tusschen twee veldtochten in, den tijd gehad mejuffrouw
Gillenormand te huwen. De oude burger had toen zuchtend en inwendig
verontwaardigd zijn toestemming gegeven, zeggende: "De aanzienlijkste
familiën zijn er toe gedwongen." In 1815 was mevrouw Pontmercy, een
alleszins bewonderenswaardige, verhevene, zeldzame en haar echtgenoot
waardige vrouw, overleden en had hem een kind nagelaten. Dit kind
zou den kolonel in zijne eenzaamheid een vreugd zijn geweest; maar de
grootvader had gebiedend zijn kleinzoon opgeëischt, en verklaard dat
hij hem, zoo men 't kind niet gaf, onterven zou. De vader had zich in
't belang van den kleine onderworpen, en was, toen hij zijn kind niet
meer bezitten kon, de bloemen gaan liefhebben. Overigens had hij zich alles ontzegd; hij hield zich stil en nam
geen deel aan samenzweringen. Hij verdeelde zijn gedachten tusschen
de onschuldige dingen welke hij deed, en de grootsche dingen die hij
verricht had. Hij bracht zijn tijd door met een ontluikende anjelier
te verbeiden en Austerlitz te gedenken. Mijnheer Gillenormand had volstrekt geen omgang met zijn behuwdzoon. De
kolonel was voor hem een bandiet, en hij was voor den kolonel
een zotskap. Gillenormand sprak nooit van den kolonel dan om met
"zijn baronie" te spotten. Men was nadrukkelijk overeengekomen,
dat Pontmercy nooit zou pogen om zijn zoon te zien of te spreken,
op straffe dat deze dan weggejaagd en onterfd teruggezonden zou
worden. Voor de Gillenormands was Pontmercy een pestziekte. Zij
wilden het kind op hun wijze opvoeden. Misschien had de kolonel
ongelijk deze voorwaarden aan te nemen, maar hij onderwierp zich,
in de meening dat hij er wel aan deed en slechts zich zelven opofferde. De erfenis van vader Gillenormand was gering, maar die van de oude
juffrouw Gillenormand aanzienlijk. Deze jongedochter gebleven tante was
rijk van moederszijde, en de zoon van haar zuster was haar natuurlijke
erfgenaam. Dit kind, Marius geheeten, wist dat hij een vader had, maar
niets meer. Niemand sprak er hem van. Evenwel waren het gefluister,
de toespelingen en de oogwenken in de kringen, waar zijn grootvader
hem bracht, allengs door den knaap opgemerkt, die eindelijk iets begon
te begrijpen en, nu hij, zooals natuurlijk was, de denkbeelden en
meeningen die, om zoo te spreken, de lucht waren welke hij ademde,
langzamerhand in zich opnam,--slechts met schaamte en een beklemd
hart aan zijn vader denken kon. Terwijl hij dus opgroeide, kwam de kolonel elke twee of drie maanden
eens zoo heimelijk te Parijs, alsof hij een uit zijn verblijf
ontsnapte gevonniste was, en plaatste zich aan de deur der kerk van
St. Sulpice, omstreeks het uur dat tante Gillenormand Marius naar de
mis bracht. Daar, vreezende dat de tante mocht omzien, beschouwde hij,
achter een pilaar verborgen, onbewegelijk en met ingehouden adem zijn
kind. De dappere krijger was bang voor een oude vrijster. Hieruit was zijn kennismaking met den pastoor van Vernon, den abt
Mabeuf, ontstaan. Deze achtenswaardige priester was de broeder van den kerkmeester
van St. Sulpice, die dezen man dikwerf bij 't aanschouwen van zijn
kind bespied, en tevens ook het litteeken op zijn wang, en de tranen
die in zijn oogen blonken opgemerkt had. Het gezicht van dezen man,
die zoo volkomen een man geleek en als een vrouw weende, had den
kerkmeester getroffen. Die gestalte was hem bijgebleven. Op zekeren dag zijn broeder te Vernon bezoekende, ontmoette hij
kolonel Pontmercy op de brug en herkende in dezen den man van
St. Sulpice. De kerkmeester sprak den pastoor over hem en beiden
brachten, onder een of ander voorwendsel, den kolonel een bezoek. Dit
werd door meerdere gevolgd. De kolonel, aanvankelijk zeer zwijgend,
werd eindelijk zoo spraakzaam, dat de pastoor en de kerkmeester met
de geheele geschiedenis bekend werden en wisten, dat Pontmercy zijn
gansche geluk aan de toekomst van zijn kind opgeofferd had. Dit had
ten gevolge, dat de pastoor achting en medelijden voor hem begon te
gevoelen en de kolonel van zijn kant bijzondere genegenheid voor den
pastoor kreeg. Trouwens, zoo beiden toevallig oprecht en goed zijn,
is er niets dat inniger en gereeder samensmelt dan een oud priester en
een oud soldaat. Want in den grond gelijken zij elkander. De een offert
zich voor het vaderland hierbeneden, de ander voor dat hierboven op;
een ander verschil is er niet. Tweemaal 's jaars, op den 1 Januari en op den feestdag van St. Georges,
schreef Marius zijn vader een brief uit plichtgevoel, welken zijn tante
hem dicteerde, en die als uit een formulierboek gecopieerd was. Dit was
alles wat Gillenormand toestond, en de vader antwoordde in zeer teedere
brieven, die de grootvader in zijn zak stak, zonder ze te lezen. DERDE HOOFDSTUK. REQUIESCANT. De salon van mevrouw de T. was al wat Marius Pontmercy van de
wereld kende. 't Was de eenige opening, door welke hij het leven
kon inzien. Deze opening was donker, en hij ontving er meer koude
dan warmte, meer duisternis dan licht door. Dit kind, enkel vreugd
en licht, toen hij in deze zonderlinge wereld kwam, werd in korten
tijd treurig en, wat nog meer met zijn jeugd in strijd was, ook
ernstig. Door al deze statige en zonderlinge personen omgeven,
schouwde hij met ernstige verbazing in 't rond. Alles vereenigde
zich om zijn verbazing te vermeerderen. In den salon van mevrouw
T. waren oude adellijke, zeer eerbiedwaardige dames, als: Mathan, Noé,
Levis, dat men als Levi, Cambis, dat men als Cambise uitsprak. Deze
ouderwetsche tronies en bijbelsche namen vermengden zich in den geest
van het knaapje met het oude testament, dat hij van buiten leerde,
en wanneer zij daar alle in een kring om het wegstervend vuur zaten,
ten halve door een groen gesluierde lamp verlicht, met haar strenge
gezichten, grijs of wit haar en lange kleederen uit een andere eeuw,
waarvan men niets dan de donkere kleur zag, en zij slechts zelden
eenige tevens schuwe en majestueuse woorden spraken, aanschouwde de
kleine Marius ze met verschrikte oogen, meenende, dat hij geen vrouwen,
maar patriarchen en wijzen, geen menschen, maar spoken zag. Onder deze spoken bevonden zich verscheidene priesters, de gewone
bezoekers van dezen ouderwetschen kring, en eenige edellieden: de
markies de Sass... secretaris van mevrouw de hertogin de Berry;
de markgraaf de Val..., die onder het pseudoniem van "Charles
Antoine" gelijkrijmende oden schreef; de prins de Beauf..., die
hoewel nog tamelijk jong een reeds grijzend hoofd en een jonge,
geestige vrouw had, wier scharlakenrood fluweelen, laag uitgesneden
kleederen met gouden snoeren deze sombere wereld verschrikten; de
markies de C... de E..., de man die het best van geheel Frankrijk
de verschillende graden van wellevendheid kende; de graaf de M...,
een goed man met een welwillende kin; en de ridder de Port-de-Guy,
steunpilaar der bibliotheek van de Louvre, het zoogenaamde koninklijke
cabinet. Mijnheer de Port-de-Guy, een man met een kaal hoofd en eer
verouderd dan oud geworden, verhaalde dat men hem in 1793, toen hij
zestien jaar oud was, als oproermaker naar het bagno had gevoerd en
daar met den tachtigjarigen bisschop de Mireboix aan dezelfde keten
had geklonken, omdat deze als priester, gelijk hij als soldaat,
den eed had geweigerd. Hun werk was, des nachts van het schavot de
hoofden en lichamen der geguillotineerden van dien dag bijeen te
rapen; en daar zij deze druipende rompen meestal op den rug droegen,
hadden hun roode galeibuizen achter aan den kraag een korst bloed,
die 's ochtends droog en 's avonds vochtig was. Van deze treurige
verhalen vloeide het in den salon van mevrouw T. over. Men vloekte er
Marat en verheerlijkte er Trestaillon. Eenige afgevaardigden van een
thans verdwenen genre speelden er whist; het waren de heeren Thibord
du Chalard, Memarchant de Gorincourt, en de vermaarde grappenmaker van
de rechterzijde, de heer Cornet Dincourt. De baljuw van Ferrette, met
zijn korte broek en spillebeenen, bezocht den salon soms als hij naar
den heer Talleyrand ging. Hij was de metgezel in alle pleiziertjes van
den graaf van Artois geweest, en in tegenstelling van Aristoteles die
op Campaspe hurkte, had hij la Guimard op handen en voeten laten loopen
en de wereld daardoor een wijsgeer vertoond, door een baljuw gewroken. Van de priesters vond men er den abt Halma, denzelfden die tot den heer
Larose, zijn medearbeider aan la Foudre zeide: Wel! wie is er geen
vijftiger! misschien een paar melkmuilen? Voorts de abt Letourneur,
hofprediker, de abt Frayssinous, die nog geen graaf, of bisschop,
of minister, of pair was, en een ouden priesterrok zonder knoopen
droeg; de abt Keravenant, pastoor van Saint-Germain-de-Prés; dan de
pauselijke nuntius, dan Monsignor Macchi, aartsbisschop van Nisibi,
later kardinaal, merkwaardig door zijn langen, diepdenkenden neus,
en een anderen Monsignor, getiteld: abbate Palmieri, huisprelaat,
een der zeven protonotarissen van den H. Stoel, kanunnik der
uitmuntende liberische baziliek, advocaat der heiligen, postulatore
di Sancti, 't geen tot de zaken der kanonisatie behoort en zooveel
als: rekwestmeester van de hemelsche sectie beteekent. Eindelijk
twee kardinalen, mgr. de la Luzerne en mgr. de C.... T.... Mgr. de
kardinaal de la Luzerne was een schrijver, die eenige jaren later
de eer zou hebben in den Conservateur naast Chateaubriand zijn
artikels te teekenen. Mgr. de C... T... was aartsbisschop van
Toulouse, en kwam dikwerf te Parijs om zich te ontspannen bij zijn
neef den markies de T..., die minister van marine en van oorlog
is geweest. De kardinaal de C... T... was een kleine, vroolijke
grijsaard, die onder zijn opgeschort priesterkleed zijn roode kousen
vertoonde, en zich onderscheidde door zijn haat tegen de Encyclopedie
en zijn bijzondere liefde voor het billard. Zoo zelfs dat zij, die
destijds op zomeravonden de M... straat doorgingen, waar het hôtel van
Cl... T... gelegen was, staan bleven om naar het stooten der ballen en
de scherpe stem van den kardinaal te luisteren, die zijn conclavist,
monseigneur Cottret, bisschop inpartibus van Carysta het: "Markeer,
abt, ik caramboleer!" toeriep. De kardinaal de C... T... was door
zijn boezemvriend mgr. de Roquelaure, oud bisschop van Senlis een
van de veertig, aan mevrouw T... voorgesteld. Mgr. de Roquelaure
was opmerkelijk door zijn hooge gestalte en zijn bijzonderen ijver
voor de academie; alle donderdagen konden de nieuwsgierigen door de
glazendeur der zaal, welke aan de bibliotheek grensde, waar de Fransche
Academie toen haar zittingen hield, den voormaligen bisschop van Senlis
aanschouwen, gewoonlijk staande, versch gepoederd, met violetkleurige
kousen, en den rug naar de deur gekeerd, waarschijnlijk om zijn staand
boordje beter in 't oog te doen vallen. Al deze geestelijken, schoon
evenzeer hovelingen als mannen der kerk, vermeerderden de deftigheid
van den salon van mevrouw T...., waaraan vijf pairs van Frankrijk,
de markies de Vib..., de markies de Tal..., de markies d'Herb...,
de vicomte Damb... en de hertog de Val... niet weinig luister
bijzetten. De hertog de Val..., hoewel prins van Non..., dat wil zeggen
vreemd soeverein prins, had zulk een verheven denkbeeld van Frankrijk
en van het pairschap, dat hij alleen door dit glas alles bezag. Hij
zeide: "De kardinalen zijn de Fransche pairs van Rome; de lords zijn
de Fransche pairs van Engeland." Overigens--want in deze eeuw moet
de revolutie wel overal zijn--gaf in dezen adellijken salon, zooals
wij gezegd hebben, een burger, de heer de Gillenormand, den toon aan. Hier was de keur, de bloem der Parijsche witte maatschappij
vereenigd. De beroemdheden, zelfs de koningsgezinde, moesten er
quarantaine houden. Want in een beroemden naam ligt altijd een
weinig regeeringloosheid en Chateaubriand, zoo hij er gekomen was,
zou er zeker den indruk van een heftig republikein gemaakt hebben. Uit
verdraagzaamheid werden echter in deze orthodoxe wereld ook eenige
bekeerden toegelaten. De graaf Burg... werd er ontvangen om zich
te beteren. De "adellijke" salons van heden gelijken die salons niet meer. De
voorstad Saint-Germain riekt tegenwoordig naar den mutserd. De
koningsgezinden van heden, het zij tot hun lof gezegd, zijn demagogen,
bij toen vergeleken. Vermits het gezelschap van mevrouw T... uitgelezen was, heerschte
er onder een uitnemende wellevendheid tevens een fijne smaak en
veel hoogheid. De gewoonten waren er onwillekeurig aan allerlei
verfijning onderworpen, evenals onder de voormalige regeering, die,
schoon begraven, nog leefde. Eenige dier gewoonten, vooral in de taal, schenen
zonderling. Oppervlakkige kenners zouden voor provinciaal hebben
gehouden wat slechts verouderd was. Men noemde een vrouw mevrouw de
generaalse. 't Was zelfs niet ongewoon, dat men mevrouw de kolonelse
zeide. De bekoorlijke mevrouw de Leon, waarschijnlijk als herinnering
aan de hertoginnen de Longueville en de Chevreuse, stelde deze benaming
boven haar titel van prinses. Ook de markiezin de Crequi noemde zich
mevrouw de kolonelse. Deze kleine groote wereld had zelfs in de Tuilerieën de verfijning
ingevoerd om, met den koning sprekende, "de koning" in den derden
persoon en nooit "uwe majesteit" te zeggen, daar deze titel door den
"overweldiger bezoedeld was."

Daar werden èn de feiten èn de menschen beoordeeld. Men bespotte
er de eeuw, 't geen iemand ontsloeg om haar te begrijpen. Men hielp
elkander in verwondering. Men deelde elkander het licht mede dat men
bezat. Methuzalem onderrichtte Epimenides. De doode hielp den blinde
op de hoogte. Men verklaarde den tijd, sinds Koblentz verstreken, van
nul en geener waarde. Evenals Lodewijk XVIII door de gratie Gods in
het vijf-en-twintigste jaar zijner regeering was, waren de emigranten
van rechtswege in het vijf-en-twintigste jaar hunner jongelingschap. Alles was in harmonie; niets had te veel leven; het woord was
er nauwelijks een adem; het dagblad, in overeenstemming met de
salons, scheen een papyrusrol. Er waren jongelieden, maar zij waren
reeds eenigszins overleden. In de antichambres waren de livereien
ouderwetsch. De meesters werden er bediend door dienstboden, even
verouderd als zij. Alles scheen reeds lang geleefd te hebben en zich
tegen het graf te verzetten. Behouden, Behouding, Behouder, dat
was er bijna het geheele woordenboek; de hoofdzaak was "in goeden
reuk te staan." Inderdaad, er waaiden geuren uit de opiniën dezer
eerbiedwaardige kringen; hun denkbeelden schenen te wemelen. 't Was een
wereld van mummiën. De meesters waren gebalsemd, de knechts opgezet. Een deftige geëmigreerde en verarmde markiezin, die nog slechts één
dienstmaagd had, sprak voortdurend van "mijne dienstboden."

Wat deed men in den salon van mevrouw de T.? Men was er ultra. Ultra te zijn,--het woord heeft, hoezeer hetgeen het vertegenwoordigt
misschien nog niet verdwenen is, thans geen zin meer. Laat ons dit
verklaren. Ultra zijn is overdrijven. 't Is den schepter in naam van den troon,
en den mijter in naam van het altaar aanranden; 't is de zaak, die
men behandelt, mishandelen; 't is achteruit schoppen in het tuig;
't is den brandstapel om de meer of mindere gaarheid der ketters
lastig vallen; 't is den afgod zijn weinige afgoderij verwijten;
't is door te veel eerbied beleedigen; 't is in den paus te weinig
pausdom, in den koning te weinig koningschap en in den nacht te
veel licht zien; 't is in naam der blankheid ontevreden zijn op het
albast, op de sneeuw, op den zwaan en op de lelie; 't is voor sommige
zaken zoo vooringenomen zijn, dat men er bijna vijandig tegen wordt;
't is zoozeer "voor iets" zijn, dat men er "tegen" wordt! De ultra-geest kenmerkt bovenal het eerste tijdperk der Restauratie. Niets gelijkt in de geschiedenis op den tijd, die met 1814 aanvangt
en in 1820 bij de komst aan het bewind van den heer de Villèle,
den practischen man der rechterzijde, eindigt. Deze zes jaren waren
een buitengewoon oogenblik, beurtelings levendig en stil, vroolijk
en somber, als door de stralen van den dageraad verlicht en in de
duisternis der groote gebeurtenissen gehuld, die den horizont nog
bedekten en langzamerhand in het verleden wegzonken. In dat licht en
die duisternis leefde een kleine nieuwe en oude wereld, grappig en
treurig, jeugdig en bejaard, die zich de oogen wreef;--niets gelijkt
meer naar 't ontwaken dan de terugkomst;--het was er een groep,
die Frankrijk misnoegd aankeek en door Frankrijk weder spottend
beschouwd werd; het waren straten vol oude uilen-markiezen, met
wedergekomenen en wederkomenden, van lieden van voorheên, die over
alles verbaasd waren, van brave en edele edellieden, verheugd in
Frankrijk te zijn en toch ook weenend, verrukt dat ze hun vaderland
mochten wederzien en wanhopig dat ze hun monarchie niet wedervonden;
het was de adel der kruistochten, die den adel van het keizerrijk,
namelijk den adel van den degen, beschimpte; historische geslachten,
die den zin der geschiedenis vergeten hadden; zonen van hen die Karel
den groote vergezelden en de kameraden van Napoleon verachtten. De
degens beleedigden elkander; het zwaard van Fontenoy was bespottelijk
en heette oud roest; de degen van Marengo was gehaat en heette een
sabel. Het heden miskende het gisteren. Men had geen gevoel meer
voor hetgeen groot noch besef van 't geen bespottelijk was. Er was
iemand die Bonaparte Scapin noemde. Zulke menschen zijn er niet
meer. Neen, wij herhalen het, niets is thans meer van hen over. Zoo
wij toevallig een dier figuren te voorschijn doen komen en in onzen
geest pogen te doen herleven, schijnt ze ons wonderbaar als een
voorwereldlijk wezen. En ook die wereld is immers door een zondvloed
verzwolgen. Verdwenen is ze onder twee revolutiën. Welk een stroom
van ideeën! Hoe snel overdekken zij wat zij moeten vernietigen en
begraven, en hoe haastig delven zij schrikwekkende diepten! Zoo was het voorkomen van den salon in die verwijderde oprechte tijden,
toen Martainville geestiger dan Voltaire was. Die salons hadden een eigen literatuur en politiek. Men geloofde er
aan Fiévée. Agier gaf er de wet. Men commentarieerde er Colnet, den
publicist-boekenkramer op de kade Malaquais. Napoleon werd er niet
anders dan de Korsikaansche menscheneter genoemd. De latere plaats,
die de markies de Buonaparte in de geschiedenis als luitenant-generaal
der koninklijke legers vond, was slechts een concessie welke men den
tijdgeest deed. Die salons bleven niet lang zuiver. Reeds in 1818 daagden er eenige
doctrinaires op, als een onrustbarend verschijnsel. Dezen waren
koningsgezind, maar slechts toen ze 't moesten zijn. Waar de ultra's
zich fier betoonden waren de doctrinaires een weinig beschaamd. Zij
waren schrander en stilzwijgend; hun politieke leer werd door hoogmoed
tamelijk gerugsteund; zij moesten slagen. Bovendien maakten zij een
nuttig, schoon overdreven gebruik van witte dassen en dicht geknoopte
rokken. Het ongelijk of liever het ongeluk der doctrinaires was, dat
zij de jeugd oud maakten. Zij namen de houding van wijsgeeren aan. Zij
droomden er van om op een absoluut en buitensporig beginsel een
gematigd gezag te enten. Zij stelden soms met zeldzame schranderheid
een afbrekend liberalisme tegenover een behoudend. Zij zeiden: "Genade
voor het koningschap, het heeft meer dan één dienst bewezen. Het heeft
ons de overlevering, den eeredienst, den godsdienst, den eerbied
weder geschonken. Het is trouw, moedig, ridderlijk, beminnend en
verknocht. Het huwt, hoewel met leedwezen, aan de nieuwe grootheid der
natie de eeuwenoude grootheid der monarchie. Het heeft ongelijk dat
het de revolutie, het keizerrijk, den roem, de vrijheid, de jongere
denkbeelden, de nieuwe geslachten, de eeuw niet begrijpt. Maar
het ongelijk, dat het tegenover ons heeft, hebben wij 't ook soms
niet tegen het koningschap? De revolutie, wier erfgenamen wij zijn,
moet alles kennen. Het koningschap aan te randen, is in weerspraak
met het liberalisme. Welk een misslag, welk een verblinding! Het
revolutionaire Frankrijk heeft geen eerbied voor het historische
Frankrijk, dat is voor zijn moeder, dat is voor zich zelven. Na den
5 September behandelt men den adel der monarchie evenals men 't na
den 8 Juli den adel van het keizerrijk deed. Zij waren onrechtvaardig
tegen den adelaar, wij zijn onrechtvaardig tegen de lelie. Wil men
dan altijd iets te bannen hebben! Is het dan zoo noodzakelijk, aan
de kroon van Lodewijk XIV haar verguldsel te ontnemen, het schild
van Hendrik IV stuk te slaan? Wij lachen om de Vaublanc, die aan de
brug van Jena de N liet uitwisschen. Wat deed hij dan? Hetzelfde dat
wij doen. Bouvines behoort ons evenals Marengo. De lelie behoort ons
evengoed als de N. 't Is ons erfdeel. Waarom het te verkleinen? Men
moet evenmin het vaderland in het verleden als in het tegenwoordige
verloochenen. Waarom niet de geheele geschiedenis aangenomen? Waarom
niet geheel Frankrijk bemind?"

Alzoo critiseerden en beschermden de doctrinaires het royalisme,
dat misnoegd was omdat het gecritiseerd, en woedend omdat het
beschermd werd. De ultra's kenmerkten het eerste tijdperk van het
royalisme; de congregatie karakteriseerde het tweede. Op drift volgde
behendigheid. Eindigen wij hiermee deze schets. In den loop van dit verhaal zag de schrijver dit merkwaardig oogenblik
der geschiedenis van onzen tijd als op zijn weg; hij moest er in
't voorbijgaan een blik op slaan en eenige zonderlinge lijnen dier
nu onbekende maatschappij schetsen. Maar hij deed het vluchtig en
zonder bittere of spottende aanmerkingen. Teedere en eerbiedwaardige
herinneringen, want zij raken zijn moeder, hechten hem aan dat
verleden. Wij moeten overigens zeggen, dat ook die kleine wereld haar
grootheid had. Men moge er over glimlachen, maar ze noch verachten,
noch haten. Het was het Frankrijk van den voortijd. Marius Pontmercy leerde evenals alle kinderen. Toen hij uit de
handen van tante Gillenormand kwam, vertrouwde zijn vader hem aan een
onderwijzer van de zuiverste klassieke onnoozelheid toe. De jonge ziel,
die zich nauw opende, ging dus uit de handen van eene preutsche in
die van een pedant over. Na zijn schooljaren werd Marius student in de
rechtsgeleerdheid. Hij was koningsgezind, fanatiek en streng. Hij had
weinig liefde voor zijn grootvader, wiens vroolijkheid en zonderlinge
wijsbegeerte hem krenkten, en voor zijn vader was hij somber. Overigens was hij een hartstochtelijk en koel, een edel, fier,
godsdienstig, licht ontvlambaar jongeling; met een eigenwaarde, die
tegen alles bestand was, en een reinheid, die bijna in barbaarschheid
ontaarde. VIERDE HOOFDSTUK. DE BANDIET STERFT. Het einde van Marius' klassieke studie viel samen met de verwijdering
van den heer Gillenormand uit de groote wereld. De grijsaard nam
afscheid van de voorstad St. Germain en den salon van mevrouw T... en
betrok het huis in de straat des Filles-du-Calvaire in het Marais. Hij
had er, behalve den portier, dezelfde Nicolette in zijn dienst, die
op Magnon was gevolgd en den amechtigen hijgenden Basque, van wien
we boven reeds hebben gesproken. In 1827 was Marius zijn zeventiende jaar ingetreden. Op zekeren avond
te huis komende vond hij zijn grootvader met een brief in de hand. "Marius," zei mijnheer de Gillenormand, "morgen moet ge naar Vernon
vertrekken."

"Waarom?" vroeg Marius. "Om uw vader te bezoeken."

Marius ontstelde. Aan alles had hij gedacht, behalve aan de
mogelijkheid, dat hij eenmaal zijn vader zou zien. Niets kon hem
onverwachter, verrassender, en, wij moeten het zeggen, onaangenamer
zijn. Men dwong den verwijderde tot toenadering. 't Was geen verdriet,
maar een last. Marius was, zijn politieken afkeer daargelaten, overtuigd, dat zijn
vader, de voorvechter, gelijk mijnheer Gillenormand hem, wanneer hij
goed geluimd was, noemde, hem niet beminde; 't was bewezen, wijl hij
hem anders niet verlaten en aan anderen overgegeven zou hebben. Nu
hij zich niet bemind zag, beminde hij ook niet. Niets was eenvoudiger
naar hij dacht. Hij was zoo verbaasd, dat hij mijnheer de Gillenormand niets
vroeg. Deze hernam:

"'t Schijnt dat hij ziek is. Hij verlangt u te zien."

En hij voegde er na eenig zwijgen bij:

"Ge vertrekt morgenochtend. Ik geloof, dat er te zes uren een wagen
vertrekt, die daar des avonds aankomt. Daarmede moet ge gaan. Hij zegt,
dat er haast bij is."

Toen kreukte hij den brief ineen en stak hem in zijn zak. Marius had
denzelfden avond op reis kunnen gaan en zou dan den volgenden ochtend
bij zijn vader geweest zijn. Een diligence in de straat du Bouloy
reed destijds 's nachts over Vernon naar Rouaan. Noch Gillenormand
noch Marius dachten er echter aan hier onderzoek naar te doen. Den volgenden dag tegen den avond kwam Marius te Vernon. Hier en daar
werd het licht reeds ontstoken. Hij vroeg den eersten den besten,
dien hij ontmoette, naar het huis van mijnheer de Pontmercy. Want hij
was van dezelfde gedachte als de Restauratie en erkende zijn vader
evenmin als baron of kolonel. Men wees hem de woning aan. Hij schelde, en eene vrouw met een lampje
in de hand opende de deur. "Is mijnheer Pontmercy er ook?" vroeg Marius. De vrouw bleef onbewegelijk. "Ben ik terecht?" vroeg Marius. De vrouw knikte bevestigend. "Zou ik hem dan kunnen spreken?"

De vrouw schudde ontkennend het hoofd. "Maar ik ben zijn zoon!" hernam Marius. "Hij wacht mij."

"Hij wacht u niet meer," sprak de vrouw. Toen zag hij, dat zij weende. Zij wees hem met den vinger naar een kleine benedenkamer, en hij
trad binnen. In deze kamer, door een op den schoorsteen staande vetkaars verlicht,
waren drie mannen bijeen, een staande, een knielende, en een in 't
hemd op den vloer liggende. Hij, die op den vloer lag, was de kolonel. De beide anderen waren de geneesheer en de priester, die bad. De kolonel had drie dagen lang een hersenkoorts gehad. Bij den aanvang
der ziekte, den slechten afloop vermoedende, schreef hij mijnheer
de Gillenormand om zijn zoon. De ziekte was verergerd. Denzelfden
avond van Marius' komst te Vernon had de kolonel een aanval van
waanzin gehad; hij was, in weerwil van de pogingen der dienstbode,
uit het bed gekomen en had geroepen: "Mijn zoon komt niet, ik ga
hem te gemoet!"--Toen was hij zijn slaapvertrek uitgegaan en in de
voorkamer nedergezonken. Daar was hij ook gestorven. Men had den geneesheer en den pastoor geroepen. De geneesheer was te laat gekomen, de pastoor was te laat gekomen. Bij het flauwe schijnsel der kaars zag men op de bleeke wang van den
overleden kolonel een traan, die uit zijn gestorven oog was gevloeid. Het oog was verdoofd, maar de traan niet opgedroogd. Die traan was
om het uitblijven van zijn zoon gestort. Marius beschouwde dezen man, dien hij voor het eerst en het laatst
zag, dat eerwaardig mannelijk gelaat, die geopende maar blinde oogen,
die witte haarlokken, die forsche leden, waarop men hier en daar
bruine lijnen bespeurde, waar sabelhouwen, en roode starretjes, waar
kogels hem getroffen hadden. Hij beschouwde het groote litteeken dat
aan dit gezicht, waarop God het merkteeken der goedheid had gedrukt,
een stempel van heldenmoed gaf. Hij bedacht, dat die man zijn vader
was en nu was gestorven, en hij bleef koel. Zijn droefheid was dezelfde, die hij bij den aanblik van ieder anderen
doode gevoeld zou hebben. Er was rouw, smartelijke rouw in deze kamer. De dienstmaagd jammerde
in een hoek, de priester bad en men hoorde hem snikken, de geneesheer
wischte zijn oogen af, en het lijk zelf weende ook. Die geneesheer, die priester en die vrouw beschouwden Marius door hun
tranen heên zonder een woord te spreken; hij was hier vreemdeling. En
Marius, niet zoo diep bewogen, gevoelde zich beschaamd en verlegen
in zijn toestand; hij hield zijn hoed in de hand en liet hem vallen,
opdat men gelooven zou dat zijn smart hem de kracht ontnam hem vast
te houden. Maar tegelijkertijd gevoelde hij iets als wroeging in zijn binnenste
en verachtte hij zich zelven om die daad. Maar was 't zijn schuld dan? Hij beminde immers zijn vader niet, welnu! De kolonel liet niets na. De verkoop van het huisraad strekte
ternauwernood om de begrafeniskosten te betalen. De dienstmaagd vond
een stukje papier, dat zij aan Marius gaf. De hand van den kolonel
had er op geschreven:

"Voor mijn zoon. De keizer heeft mij op het slagveld van Waterloo
baron gemaakt. Daar de restauratie mij het bezit betwist van dezen
titel, dien ik met mijn bloed betaald heb, zal mijn zoon hem nemen
en voeren. 't Spreekt vanzelf dat hij hem waardig zal zijn." Op de
achterzijde had de kolonel er bij gevoegd: "In dienzelfden slag van
Waterloo redde een sergeant mij het leven. Deze man heet Thénardier. Ik
geloof, dat hij in den laatsten tijd op een dorp in de omstreken van
Parijs te Chelles of Montfermeil een kleine herberg had. Zoo mijn
zoon Thénardier ontmoet, zal hij hem zooveel goed doen als hij kan."

Niet uit liefde voor zijn vader, maar door dien zekeren eerbied voor
den dood, die in 't menschelijk hart altijd zoo gebiedend spreekt,
nam Marius het papier en stak het bij zich. Niets bleef er van den kolonel over. De heer Gillenormand liet
zijn degen en uniformrok aan een uitdrager verkoopen. De buren
plunderden den tuin en roofden de zeldzame bloemen. De overige planten
verwilderden en verstierven. Marius was niet langer dan achtenveertig uren te Vernon gebleven. Na
de begrafenis keerde hij naar Parijs terug en hervatte zijn studiën,
zonder veel meer aan zijn vader te denken, dan of deze nooit geleefd
had. In twee dagen tijds was de kolonel begraven, en in drie dagen
was hij vergeten. Marius droeg een rouwband om den hoed. Dat was alles. VIJFDE HOOFDSTUK. OM REVOLUTIONAIR TE WORDEN, IS 'T ZEER GOED DE MIS BIJ TE WONEN. Marius had de godsdienstige gewoonten zijner jeugd behouden. Op een
Zondag, toen hij in St. Sulpice de mis ging hooren, en wel in dezelfde
kapel der H. Maagd, waarheen zijn tante hem geleidde toen hij nog klein
was, was hij dien dag afgetrokkener en peinzender dan ooit achter
een pilaar nedergeknield, zonder op den trijpen stoel te letten, op
welks rug: de heer Mabeuf, kerkmeester geschilderd stond. Nauwelijks
was de mis evenwel begonnen of een oud man naderde hem en zeide:

"Mijnheer, dit is mijn plaats."

Waarna Marius haastig opstond, en de oude man zijn stoel in gebruik
nam. Na de mis was Marius, nog in gedachten verdiept, eenige schreden van
daar blijven staan, toen de grijsaard, hem opnieuw naderend, zeide:

"Vergeef me, mijnheer, dat ik u zoo even gestoord heb en u nogmaals
storen moet; ge zult mij wel zeer lastig vinden, maar ik zal u
verklaring geven."

"Dat is onnoodig, mijnheer," zei Marius. "Neen," hernam de oude man, "ik wil niet, dat ge een slecht denkbeeld
van mij zult krijgen. Zie, ik ben aan deze plaats gehecht. Het is
mij of ik er de mis beter hooren kan. Ik zal u zeggen waarom. Tien
jaren lang zag ik er geregeld om de twee of drie maanden een arm, goed
vader knielen, die geen andere gelegenheid en geen ander middel had om
zijn kind te zien, wijl men hem dit wegens familiezaken belette. Hij
kwam altijd op het uur dat zijn zoontje, zooals hem bekend was, naar
de mis werd gebracht. De kleine vermoedde niet, dat zijn vader daar
was. Misschien wist het onnoozele kind niet eens, dat hij een vader
had. En de vader zelf stond achter een pilaar, opdat men hem niet zien
zou. Daar aanschouwde hij zijn kind en weende. Want de arme man aanbad
zijn kind. Ik heb 't gezien. Die plek is als 't ware heilig voor mij
geworden, en ik ben steeds gewoon er de mis te hooren. Ik verkies
ze boven de bank, waar ik als kerkmeester recht op heb. Ik heb dien
ongelukkigen heer zelfs een weinig gekend. Hij had een schoonvader,
een rijke tante en bloedverwanten, geloof ik, die het kind dreigden te
onterven, zoo het zijn vader bezocht. En zoo had hij zich opgeofferd,
opdat zijn zoon eens rijk en gelukkig zou zijn. Men scheidde hem
van zijn kind om politieke meeningen. Ik ben niet tegen politieke
meeningen; maar er zijn menschen, die te ver gaan. Mijn God, een
mensch is geen monster, al heeft hij den slag van Waterloo bijgewoond;
daarom moet men een vader van zijn kind niet scheiden. Hij was kolonel
onder Bonaparte. Ik geloof, dat hij nu overleden is. Hij woonde te
Vernon, waar mijn broeder pastoor is, en heette, meen ik, Pontmarie
of Montpercy... Ook had hij, naar ik meen, een geducht litteeken!"

"Pontmercy," zei Marius verbleekend. "Juist, Pontmercy. Hebt ge hem gekend?"

"Mijnheer," zei Marius, "hij was mijn vader."

De oude kerkmeester sloeg de handen ineen en riep: "Zijt ge zijn
zoon! Inderdaad, dat kind moet nu een man zijn. Voorwaar, arme zoon,
gij kunt zeggen, dat ge een vader hadt, die u teeder heeft lief gehad!"

Marius bood den grijsaard zijn arm aan en bracht hem te huis. Den
volgenden dag zeide hij tot den heer Gillenormand:

"Ik heb met eenige vrienden een jachtpartij bepaald. Staat ge het toe,
dat ik mij voor drie dagen verwijder?"

"Wel vier," antwoordde de grootvader, "ga en vermaak u."

En knipoogende fluisterde hij zijn dochter toe:

"Zeker een liefdesgeschiedenis."






ZESDE HOOFDSTUK. WAT ER VAN KOMT, ALS MEN EEN KERKMEESTER ONTMOET. Waarheen Marius ging zal men iets verder zien. Marius was drie dagen afwezig: toen kwam hij te Parijs terug,
ging regelrecht naar de bibliotheek der universiteit en vroeg de
verzamelde Moniteurs. Hij las den Moniteur, hij las de geheele geschiedenis van Republiek
en Keizerrijk, het dagboek van St. Helena, alle gedenkschriften,
dagbladen, bulletins en proclamatiën; hij verslond alles. Toen hij den
eersten keer in de bulletins van het groote leger zijns vaders naam
vond, had hij de geheele week de koorts. Hij bezocht de generaals,
onder welke Georges Pontmercy gediend had, onder anderen den graaf
H. Hij bracht den kerkmeester Mabeuf een bezoek, en deze vertelde
hem van het afgezonderde leven des kolonels, van zijn bloemen
en zijn eenzaamheid. En eindelijk begreep Marius den zeldzamen,
verheven zachtaardigen man, half leeuw half lam, begreep hij zijn
vader volkomen. Nu geheel aan deze studie overgegeven, die al zijn tijd, al zijn
gedachten innam, zag hij de Gillenormands echter bijna niet. Hij
verscheen wel aan den maaltijd; maar daarna zocht men hem steeds zonder
hem te vinden. Tante bromde. Vader Gillenormand glimlachte en zeide:
"Welnu, hij is in den tijd van verliefdheid!"--Soms voegde de grijsaard
er bij:--"Drommels, ik meende dat het slechts een galanterie was. Maar
't schijnt werkelijk liefde te zijn."

En het was ook werkelijk liefde, want Marius begon zijn vader lief
te hebben. Terzelfder tijd kwam er een buitengewone verandering in zijn
denkbeelden. De phasen dier verandering waren talrijk. En daar
dit de geschiedenis van velen onzer tijdgenooten is, achten wij het
noodzakelijk, die verandering van denkbeelden stap voor stap te volgen
en aan te wijzen. De geschiedenis, waarin hij den blik had geslagen, verschrikte hem. De eerste indruk was verblinding. De Republiek, het Keizerrijk toch
waren tot nog toe voor hem slechts monsterachtige woorden geweest. De
Republiek was hem een guillotine bij schemeravond; het Keizerrijk een
zwaard in de duisternis. Hij had er in gestaard, en waar hij niets dan
een duisteren chaos verwachtte, had hij met een ongehoorde verrassing,
aan angst en vrees gepaard, sterren zien fonkelen als Mirabeau,
Vergniaud, Saint Just, Robespierre, Camille Desmoulins, Danton, en
een zon zien verrijzen als Napoleon! Hij wist niet waar hij was. Voor
zooveel glans moest hij terugtreden. Langzamerhand, toen de eerste
verwondering voorbij was, werd hij aan dien stralengloed gewoon,
en aanschouwde hij, zonder te duizelen, die daden; onderzocht hij,
zonder te schrikken, die personen; voor zijn zienersoog vertoonden
zich, in een helder verschiet, de Revolutie en het Keizerrijk;
ieder dier twee groepen van gebeurtenissen en personen zag hij in
twee groote feiten samengevat: de Republiek in de souvereiniteit van
het burgerrecht, dat den volken was wedergegeven, het Keizerrijk in
de souvereiniteit der Fransche gedachte, die Europa was ingevloten;
hij zag uit de Revolutie de machtige gestalte van het volk en uit
het Keizerrijk de grootsche gestalte van Frankrijk opdagen. En zijn
geweten verklaarde hem, dat dit alles goed was geweest. Wat hij in zijn verblinding bij die eerste veelomvattende waardeering
over het hoofd zag, behoeven wij, naar we meenen, niet aan te
voeren. 't Is de toestand van een vooruitgaanden geest, dien wij
aangeven. Vooruitgang heeft meer dan éénen stap noodig. Dit eens
vooral, zoo voor hetgeen voorafging als voor 't geen volgen zal;
gaan wij nu voort. Toen bespeurde hij, dat hij tot hiertoe zijn vaderland, evenmin als
zijn vader, had begrepen. Geen van beiden had hij gekend; hij was
met vrijwillige blindheid geslagen geweest. Nu zag hij, en bewonderde
aan den eenen, vereerde aan den anderen kant. Vol leedwezen en wroeging bedacht hij wanhopend, dat hij al wat zijn
ziel bevatte, voortaan slechts aan een graf kon zeggen. Ach, zoo
zijn vader nog geleefd, zoo hij hem nog bij zich gehad had; zoo God,
meedoogend en goed, vergund had, dat zijn vader nog in leven was,
hoe zou hij zich gehaast hebben, hoe zou hij zich tot zijn vader
gespoed en uitgeroepen hebben: "Vader, hier ben ik! ik ben uw zoon;
ik heb hetzelfde hart als gij!" O, hoe zou hij zijn grijze hoofd
gekust, zijn haren met tranen besproeid, zijn litteeken beschouwd,
zijn handen gedrukt, zijn kleederen vereerd, zijn voeten omhelsd
hebben! Ach, waarom was zijn vader zoo vroeg, vóór den tijd, vóór de
rechtvaardigheid, vóór de liefde van zijn zoon gestorven! Marius'
hart was zoo vol zuchten, dat het telkens, helaas! schreide. Toen
werd hij tevens meer degelijk en ernstig, meer zeker van geloof en
meeningen. Ieder oogenblik hielp het licht der waarheid zijn rede. Er
ontstond in hem als een inwendige vermeerdering van groeikracht. Hij
gevoelde, dat hij natuurlijk grooter werd door hetgeen die beide hem
geheel nieuwe dingen, zijn vader en zijn vaderland, hem brachten. Evenals men, een sleutel hebbende, alles opent, even zoo werd hem
openbaar wat hij gehaat, doorgrondde hij wat hij verfoeid had; thans
zag hij duidelijk den vooruitziender, goddelijken en menschelijken
geest in die grootsche dingen, welke men hem geleerd had te verfoeien,
en de groote mannen, die men hem beval te vloeken. Wanneer hij aan
zijn vroegere meeningen dacht, die slechts van gisteren waren en hem
toch reeds zoo oud schenen, werd hij verontwaardigd over zich zelf
en lachte. Uit de betere opvatting omtrent zijn vader was natuurlijk
ook die van Napoleon gevolgd. Toch moeten wij zeggen, dat dit niet zonder moeite was geschied. Van zijn kindsheid af had hij het oordeel der partij van 1814 omtrent
Napoleon ingezogen. Want al die vooroordeelen der Restauratie,
al hare belangen, al haar instinct strekte slechts om Napoleon te
misvormen. Zij verfoeide hem nog meer dan Robespierre. Behendig genoeg
had zij van de afmatting des volks en den haat der moeders gebruik
gemaakt. Bonaparte was schier een fabelachtig monster geworden, en
om hem voor de verbeelding des volks, die, zooals wij straks bewezen,
de verbeelding der kinderen gelijkt, te schilderen, deed de partij van
1814 beurtelings de schrikbarendste maskers--van wat vreeselijk en toch
grootsch is af tot wat vreeselijk en bespottelijk is daarenboven, van
Tiberius af tot Blauwbaard toe--te voorschijn treden. Wanneer er dus
van Bonaparte werd gesproken, stond beide, weenen of lachen, vrij,
mits haat er slechts den grondtoon van aangaf. Marius' geest had,
nopens dezen man,--zooals men hem noemde--nooit andere denkbeelden
gekoesterd. Zij waren met de in zijn aard liggende vasthoudendheid
saamgeweven. Er was een hardnekkig ventje in zijn binnenste, dat
Napoleon haatte. Door de geschiedenis te lezen en ze vooral in de officiëele stukken
en stoffelijke voorwerpen te bestudeeren, zag Marius nu allengs den
sluier scheuren, die Napoleon voor zijn oogen verborg. Hij zag toen
iets grootsch, en vermoedde dat hij zich tot nog toe zoowel omtrent
Bonaparte als al het overige bedrogen had. Iederen dag werd zijn inzicht helderder; en langzaam, stap voor stap,
aanvankelijk schier met leedwezen, vervolgens als in dronkenschap
en als door onweerstaanbare begoocheling aangetrokken, beklom hij de
donkere, toen de flauw verlichte en eindelijk de helder schitterende
trappen der geestvervoering. Op zekeren nacht was hij in zijn dakkamertje alleen. Zijn licht
brandde; op de tafel geleund zat hij bij het open venster te
lezen. Allerlei droomerijen rezen in zijn geest op en vermengden
zich met zijn gedachten. Welk een schouwspel biedt de nacht! Men
hoort onduidelijke geruchten, zonder dat men weet van waar zij
komen; men ziet Jupiter als een kool vuurs gloeien, Jupiter, die
twaalfmaal grooter dan de aarde is; het hemelsblauw is zwart, de
sterren fonkelen;--'t is een ontzettend grootsch gezicht! Hij las de bulletins van het groote leger, die homerische strofen
op het slagveld geschreven; bij tusschenpoozen zag hij er den naam
zijns vaders en immer dien des keizers in: geheel het groote Keizerrijk
daagde voor hem op; hij gevoelde als 't ware dat er een zwellende vloed
in hem steeg; het kwam hem voor, dat zijn vader hem als een schim
voorbij zweefde en hem iets toefluisterde; hij werd hoe langer hoe
zonderlinger te moede; hij dacht het tromgeroffel, het kanongebulder,
het trompetgeschal, den afgemeten tred der bataljons, den doffen,
verren galop der cavalerie te hooren; nu en dan richtte hij de oogen
naar den hemel en aanschouwde in de onmetelijke verte de reusachtige,
fonkelende sterrenbeelden, en dan sloeg hij ze weder op zijn boek
en zag er andere kolossale dingen verward dooreenwoelen. Zijn hart
was beklemd. Hij was in vervoering en beefde en hijgde; eensklaps,
zonder te weten wat in hem omging en waaraan hij gehoorzaamde,
richtte hij zich op, stak beide armen uit het venster, keek strak
vooruit in de schaduw, in de stilte, in het oneindige duister en de
eeuwige onmetelijkheid, en riep: "Leve de Keizer!"

Van dit oogenblik af was alles bepaald.