ENIGE KWANTITATIEVE ASPEKTEN VAN DE KONTINUÏTEIT VAN DE ONDERNEMING1)
ENIGE KWANTITATIEVE ASPEKTEN 
VAN DE KONTINUÏTEIT VAN DE ONDERNEM ING1) door Drs. J. J. Wouterse )
p g
4) Bijvoorbeeld: uitkeerbare winst, zie Werkema, M.A.B. maart 1964, pag. 104.
5) Zie in het bijzonder: Bouma. j
g g
p
g
g
2) Een overzicht van veel uiteenlopende standpunten en een uitgebreide literatuuropgave treft 
men bijvoorbeeld aan in: Dr. H. G. Werkema „Enige opmerkingen over het winststreven in de 
onpersoonlijke onderneming”, M.A.B. februari 1964, pagina 55.
Zie ook: Idem „Het winstniveau als randvoorwaarde: een mogelijke interpretatie van het begrip 
uitkeerbare winst in de theorie van het ondernemingsgedrag”, M.A.B. maart 1964, pagina 94. 
Dr. J. L. Bouma „Ondernemingsdoel en winst”, Stenfert Kroese, Leiden, 1966, pagina 45 e.v.,
pagina 72 e.v.
Dr. H. C. Wytzes „Ondememingsgroei en ondernemingsstrategie” F. Bohn, Haarlem, 1967, pa­
gina 11 e.v.
Dr. H. O. Goldschmidt „De doeleinden van de onderneming”, Stenfert Kroese, Leiden, 1966, 
pagina 4 e.v.
3) Zie Werkema, M.A.B. februari 1964, pag. 65.
4) Bijvoorbeeld: uitkeerbare winst zie Werkema M A B maart 1964 pag 104 )
j
®) T.a.p. pag. 11. j
5) Zie in het bijzonder: Bouma. !) De schrijver is zeer veel dank verschuldigd aan Prof. Dr. A. I. Diepenhorst voor de waarde- 
volle kommentaar welke hij heeft gegeven op de vroegere versie van deze beschouwing. p g
3) Zie Werkema, M.A.B. februari 1964, pag. 65. g
Dr. H. O. Goldschmidt „De doeleinden van de onderneming”, Stenfert Kroese, Leiden, 1966, 
pagina 4 e.v. j
g g
p
g
g
2) Een overzicht van veel uiteenlopende standpunten en een uitgebreide literatuuropgave treft 
men bijvoorbeeld aan in: Dr. H. G. Werkema „Enige opmerkingen over het winststreven in de 
onpersoonlijke onderneming”, M.A.B. februari 1964, pagina 55.
Zie ook: Idem „Het winstniveau als randvoorwaarde: een mogelijke interpretatie van het begrip 
uitkeerbare winst in de theorie van het ondernemingsgedrag”, M.A.B. maart 1964, pagina 94. 
Dr. J. L. Bouma „Ondernemingsdoel en winst”, Stenfert Kroese, Leiden, 1966, pagina 45 e.v.,
pagina 72 e.v.
Dr. H. C. Wytzes „Ondememingsgroei en ondernemingsstrategie” F. Bohn, Haarlem, 1967, pa­
i
11 !) De schrijver is zeer veel dank verschuldigd aan Prof. Dr. A. I. Diepenhorst voor de waarde- 
volle kommentaar welke hij heeft gegeven op de vroegere versie van deze beschouwing.
2) Een overzicht van veel uiteenlopende standpunten en een uitgebreide literatuuropgave treft 
men bijvoorbeeld aan in: Dr. H. G. Werkema „Enige opmerkingen over het winststreven in de 
onpersoonlijke onderneming”, M.A.B. februari 1964, pagina 55.
Zie ook: Idem „Het winstniveau als randvoorwaarde: een mogelijke interpretatie van het begrip 
uitkeerbare winst in de theorie van het ondernemingsgedrag”, M.A.B. maart 1964, pagina 94. 
Dr. J. L. Bouma „Ondernemingsdoel en winst”, Stenfert Kroese, Leiden, 1966, pagina 45 e.v.,
pagina 72 e.v.
Dr. H. C. Wytzes „Ondememingsgroei en ondernemingsstrategie” F. Bohn, Haarlem, 1967, pa­
gina 11 e.v.
Dr. H. O. Goldschmidt „De doeleinden van de onderneming”, Stenfert Kroese, Leiden, 1966, 
pagina 4 e.v.
3) Zie Werkema, M.A.B. februari 1964, pag. 65.
4) Bijvoorbeeld: uitkeerbare winst, zie Werkema, M.A.B. maart 1964, pag. 104.
5) Zie in het bijzonder: Bouma.
®) T.a.p. pag. 11.
m a b blz. 246 . C. Wytzes „Ondememingsgroei en ondernemingsstrategie” F. Bohn, Haarlem, 1967, p
1 e.v. Kontinuiteit als zelfstandige doelstelling Op zijn minst zal er echter naast het streven naar winst aandacht moeten zijn 
- dat wil zeggen: offers moeten worden gebracht - voor de kontinuiteit. Zelfs de ondernemer die de winstmaximalisatie op korte termijn nastreeft, zal, 
zoals duidelijk blijkt uit de heldere analyse van Hennipman7) met een zekere mate 
van handhaving van kontinuiteit moeten rekenen. Men moet immers altijd eniger­
mate de tijd bezitten, zowel voor het realiseren en het tot rendement brengen van 
investeringen in duurzame produktiemiddelen, als voor het ontplooien of wijzigen 
van een marktstrategie, voor het uitvoeren van een financiële struktuuroperatie, 
etc. Behalve het tijdsverloop dat nodig is voor het effektueren van bepaalde maat­
regelen, zijn er andere verschijnselen, welke tot de konklusie leiden, dat naast het 
winststreven aan het begrip kontinuiteit een motiverende rol dient te worden toe­
gekend. Immers, men kan zich indenken, dat bij de stichting van een private onder­
neming het winstmotief een overheersende rol vervult, doch zodra de onderneming 
enige tijd funktioneert is het bestaan daarvan niet meer weg te denken uit het 
complex van gegevenheden en overwegingen, dat een rol speelt bij de beslissingen 
welke de ondernemer neemt.8) Men mag zelfs stellen, dat de onderneming tot op 
zekere hoogte een eigen leven leidt; er gebeuren dingen, respectievelijk er gebeuren 
dingen niet, ondanks de planning en ondanks de beslissingen. Negatie van dit 
eigen voortbestaan9) blijft zelden ongestraft: winst èn kontinuiteit kunnen dan een 
abrupt einde nemen. p
Winst en kontinuiteit zijn te beschouwen als nevengeschikte, gelijkwaardige 
komponenten in de doelstellingen van de onderneming. 7) Zie M.A.B. december 1959, Limpergnummer, pag. 506.
8) Duidelijk blijkt dit o.m. uit de - overigens op een andere problematiek gerichte - toespraak 
van Dr. P. Rijkens tot de Algemene Vergadering van Aandeelhouders Unilever N.V. op 26 
augustus 1948 (gepubliceerd als „De instandhouding van het Bedrijfsvermogen” door Lever 
Brothers & Unilever 1948).
9) O.a. ook gesignaleerd door Prof. Drs. H. W. Lambers in zijn inleiding tot „De struktuur 
van de onderneming”, Maatschappij voor Nijverheid en Handel, Haarlem 1963, pag. 15. 1 Winst en Kontinuïteit Winstmaximalisatie als volledige doelomschrijving In de bedrijfsekonomische literatuur treft men veel diskussies aan over de doel­
einden van de private onderneming. Een belangrijke plaats wordt daarbij opgeëist 
door de tegenstelling tussen de opvattingen, die maximalisatie van de winst cen­
traal stellen en de opvattingen die daarnaast of in de plaats daarvan andere doel­
stellingen aan de onderneming toeschrijven. Als alternatieven van de winstmaximalisatie worden onder meer naar voren 
gebracht: nutsmaximalisatie, kontinuïteit, maximalisatie van de marktwaarde 
van het aandeel, het bereiken van een bevredigend („satisficing”) niveau van 
winst of nut. Het is niet doenlijk op deze plaats een ook maar enigermate volledig overzicht 
te geven van de ter zake bestaande opvattingen en beschouwingen. De noodzaak 
daartoe is ook minder groot, aangezien in de Nederlandse literatuur reeds een 
aantal interessante overzichten bestaat.2) Door af te zien van een aantal minder essentiële nuances laten de opvattingen 
zich in drie hoofdgroepen rubriceren: 1 winstmaximalisatie is het enige relevante doel van de onderneming; alle andere 
denkbare doeleinden, bijvoorbeeld: kontinuïteit, worden automatisch gewaar­
borgd door de maatregelen, die de leiding neemt ter maximalisatie van de 
winst.3) )
2 winstmaximalisatie is hoofddoel doch ondervindt de werking van randvoor­
waarden welke een gevolg zijn van andere, secundaire doelstellingen.4) 2 winstmaximalisatie is hoofddoel doch ondervindt de werking van randvoor­
waarden welke een gevolg zijn van andere, secundaire doelstellingen.4) 3 als nevengeschikt en gelijkwaardig aan het winststreven worden andere doel­
einden erkend; als regel vervalt hiermede ook de gedachte aan maximalisatie en 
treden criteria op als bevredigend (satisficing) niveau, aspiratieniveau.5) Winstmaximalisatie als enige, alles coördinerende doelstelling lijkt thans wel door 
het merendeel der auteurs als een te simplistische voorstelling van zaken te worden 
beschouwd. Op zijn minst wordt enige beperking door randvoorwaarden erkend. Doch, zoals ook door Wytzes wordt gekonstateerd6): „Niet zelden evenwel Winstmaximalisatie als enige, alles coördinerende doelstelling lijkt thans wel door 
het merendeel der auteurs als een te simplistische voorstelling van zaken te worden 
beschouwd. Op zijn minst wordt enige beperking door randvoorwaarden erkend. Doch, zoals ook door Wytzes wordt gekonstateerd6): „Niet zelden m a b blz. 246 wel hebben de kwalifikaties of beperkingen geen invloed op het latere betoog: zij 
worden volledigheidshalve vermeld, maar daarna niet meer in de analyse be­
trokken.” wel hebben de kwalifikaties of beperkingen geen invloed op het latere betoog: zij 
worden volledigheidshalve vermeld, maar daarna niet meer in de analyse be­
trokken.” Kontinuiteit als zelfstandige doelstelling 9) O.a. ook gesignaleerd door Prof. Drs. H. W. Lambers in zijn inleiding tot „De struktuur 
van de onderneming”, Maatschappij voor Nijverheid en Handel, Haarlem 1963, pag. 15. augustus 1948 (gepubliceerd als „De instandhouding van het Bedrijfsvermogen” door Lever 
Brothers & Unilever 1948).
9) O.a. ook gesignaleerd door Prof. Drs. H. W. Lambers in zijn inleiding tot „De struktuur 
van de onderneming”, Maatschappij voor Nijverheid en Handel, Haarlem 1963, pag. 15. 7) Zie M.A.B. december 1959, Limpergnummer, pag. 506. De beperkte hanteerbaarheid van het kontinuïteitsbegrip De beperkte hanteerbaarheid van het kontinuïteitsbegrip Alhoewel deze konstatering niet nieuw is, is de betekenis ervan voor de ver­
klaring van het ondernemersgedrag toch gering geweest. De twee begrippen winst 
en kontinuiteit waren ongelijkwaardig uit een oogpunt van verklarend vermogen. Door het centraal stellen van het winststreven is veel aandacht geschonken aan 
de definities van het winstbegrip, aan kostprijstheorieën en aan principes van 
resultatenanalyse. De opvatting dat gestreefd zou worden naar maximalisatie 
vergde interessante verdieping in de termijnen waarover en de diskonteringsvoeten 
waartegen zulks zou geschieden. Met het begrip winst kan men dus veel doen. Geheel anders is het gesteld met het begrip kontinuiteit; dit vertoeft nog in het 
stadium van het slagwoord en van de onbepaalde term. Het al dan niet doorbroken 
zijn van de kontinuiteit is welhaast de meest verstrekkende wetenschappelijke blz. 247 m a b betekenis, waarin het begrip zijn toepassing vindt. Er is nog weinig ondernomen 
teneinde te komen tot een zodanige omschrijving, dat kwantificering mogelijk 
wordt.10) betekenis, waarin het begrip zijn toepassing vindt. Er is nog weinig ondernomen 
teneinde te komen tot een zodanige omschrijving, dat kwantificering mogelijk 
wordt.10) Het ontbreken van een kwantitatief hanteerbaar kontinuïteitsbegrip brengt 
sommigen ertoe naast het winststreven het handhaven van een aantal deeldoel- 
stellingen of het erkennen van een aantal randvoorwaarden te introduceren, zoals 
bijvoorbeeld door Werkema is geschetst.11) Dit maakt de studie van het ondernemersgedrag er niet overzichtelijker op en 
leidt al spoedig tot de o.m. door Wytzes gesignaleerde verwaarlozing in de verdere 
analyse. Met de hierna volgende poging tot zodanige uitdieping van het kontinuïteits­
begrip dat een zekere kwantificering mogelijk wordt, wil niet gepretendeerd 
worden, dat winst en kontinuïteit de enige twee doelvariabelen zijn. Wel mag van 
een kwantitatief hanteerbaar kontinuïteitsbegrip een juistere plaatsbepaling wor­
den verwacht van zowel het tot dusverre het primaat genietende winststreven 
als van de doeleinden, waaraan naast winst en kontinuïteit nog behoefte zou 
kunnen blijken te bestaan. 2 Omschrijving van een kwantificeerbaar kontinuïteitsbegrip Eisen, waaraan de omschrijving moet voldoen. Eisen, waaraan de omschrijving moet voldoen. Kontinuïteit betekent in het algemeen: doorlopend verband, voortduring, onaf­
gebroken duur. Kontinuïteit betekent in het algemeen: doorlopend verband, voortduring, onaf­
gebroken duur. Zo gedefinieerd is het nog onbruikbaar voor een hantering in bedrijfsekonomisch 
opzicht. Toegepast op een onderneming kan men immers op een gegeven moment 
niet méér vaststellen, dan dat er tot dusverre sprake is geweest van voortbestaan 
zonder meer. Omtrent het niveau waarop, de mate waarin of de omvang waarmede dit voort­
bestaan plaats vond, wordt geen informatie overgedragen. Er wordt een weinig 
zeggende terugblik gegeven. De analyse van het ondernemersgedrag zou ontegenzeggelijk aan diepgang 
winnen indien gekomen kon worden tot uitspraken van het genre: - de noodzakelijk te achten voorwaarden voor een voortbestaan van de onder­
neming op een (in konkrete termen) nader omschreven wijze zijn aanwezig te 
achten, of wel: - de noodzakelijk te achten voorwaarden voor een voortbestaan van de onder­
neming op een (in konkrete termen) nader omschreven wijze zijn aanwezig te 
achten, of wel: - de voortzetting van de onderneming in een omvang welke in de tijd een (nader 
kwantitatief uitgedrukte) ontwikkeling door zal maken lijkt een (nader be­
paalde) mate van waarschijnlijkheid te bezitten. p
j
j
Er is kortom behoefte aan een begrip kontinuïteit dat zodanig is gekwalificeerd 
dat het Er is kortom behoefte aan een begrip kontinuïteit dat zodanig is gekwalificeerd 
dat het - niet alleen retrospektief doch ook prospektief bruikbaar is; - zich leent voor een zekere mate van kwantificering. 10) 
Ook de op zichzelf nuttige indeling welke door Dr. P. A. M. van Philips wordt bepleit i
zijn openbare les „Aspekten van het Kontinuïteitsbegrip in de ekonomische Analyse’, F. Bohn, 
Haarlem 1962, brengt ons ter zake niet verder.
l) O
102 g
xl) Op pag. 102 e.v. Definitie pektieve zin zou men van een kwantificeerbare kontinuïteit kunnen In prospektieve zin zou men van een kwantificeerbare kontinuïteit kunnen 10) 
Ook de op zichzelf nuttige indeling welke door Dr. P. A. M. van Philips wordt bepleit i
zijn openbare les „Aspekten van het Kontinuïteitsbegrip in de ekonomische Analyse’, F. Bohn, 
Haarlem 1962, brengt ons ter zake niet verder. g
xl) Op pag. 102 e.v. xl) Op pag. 102 e.v. m a b blz. 248 spreken indien met een nader aangeduide mate van waarschijnlijkheid het onder­
nemen in de periode PI voor de onderneming de vereiste middelen oplevert ten­
einde in de periode P2 de konkurrentiestrijd met sukses voort te zetten en, boven­
dien, in die periode de middelen te verwerven die het mogelijk moeten maken 
hetzelfde wederom in de periode P3 te herhalen. Dit zou men als volgt in ekonomische voorwaarden kunnen vertalen: 1 de onderneming dient een inkomen te vormen dat de ten behoeve van de ver­
vanging te treffen voorzieningen overtreft; het netto inkomen - in de gebruike­
lijke betekenis van de (netto) winstbepaling - mag dus niet negatief zijn; 1 de onderneming dient een inkomen te vormen dat de ten behoeve van de ve
vanging te treffen voorzieningen overtreft; het netto inkomen - in de gebruik
lijke betekenis van de (netto) winstbepaling - mag dus niet negatief zijn; lijke betekenis van de (netto) winstbepaling - mag dus niet negatief zi 2 de vervangingsvoorzieningen dienen in dynamische zin te worden geïnterpre­
teerd; dit wil zeggen, dat de middelen moeten worden opgebracht ter antici­
patie op de investeringen welke vereist zijn voor de komende periode (dus 
eventueel inklusief die welke vereist zijn voor de daarin, ter handhaving van 
de positie, te bereiken groei); 3 de geldstroom die de onderneming door middel van transakties opwekt (welke 
voor een deel ook uit zogenaamde vooraadresultaten kan bestaan) dient vol­
doende te zijn ten einde een aanvaardbare financiering te waarborgen voor de 
beoogde investeringen.12) Deze analyse blijkt ten dele overeen te komen met die welke Goldschmidt geeft 
in zijn rectorale oratie: de eerste en de derde voorwaarde zijn vrijwel identiek aan 
de door hem - eveneens ten behoeve van de kwantificeerbaarheid - afgeleide voor­
waarden voor kontinuïteit.13) De hier opgenomen tweede voorwaarde wordt door 
Goldschmidt echter niet onderkend. 12) Dit betekent onder meer, dat:
- alle verplichtingen op tijd gehonoreerd kunnen worden (leveranciers, bankier, obligatiehouders, 
etc.);
- winstgerechtigden zowel kwantitatief (omvang van de winst) als kwalitatief (bestemming van 
de winst) tevreden worden gesteld; dus dat rentabiliteit (bij aantrekking en bij besteding van de 
middelen), elasticiteit en weerstandsvermogen in een optimaal compromis zijn verenigd.
13) T.a.p. pag. 12.
14) T.a.p. pag. 13. );
- winstgerechtigden zowel kwantitatief (omvang van de winst) als kwalitatief (bestemming van 
de winst) tevreden worden gesteld; dus dat rentabiliteit (bij aantrekking en bij besteding van de 
middelen), elasticiteit en weerstandsvermogen in een optimaal compromis zijn verenigd.
13) T.a.p. pag. 12.
14) T.a.p. pag. 13. 3 Oordeelsvorming over de gekwantificeerde kontinuïteit
Beoordeling van het verleden Beoordeling van het verleden Toetsing van de cijfers van een onderneming aan de geschetste voorwaarden leidt 
tot een kwantitatief gefundeerd kontinuïteitsoordeel. g
Betreft het historische cijfers, dan kost het niet veel moeite vast te stellen of 
de kontinuïteit - meer of minder ruim - gewaarborgd is geweest of niet.15) Dit laatste kan bijvoorbeeld blijken uit een op kritieke wijze achterblijven in 
relatieve omvang dan wel uit een zich voortzettende verslechtering van de struk- 
tuur van de onderneming (accentverschuiving naar minder rendabele delen van 
het artikelassortiment, verslechtering in de verhouding tussen eigen en vreemd 
vermogen e.d.). Beoordeling van de toekomst Heeft de toetsing betrekking op cijfers voor de toekomst - dat wil dus zeggen: 
op prognoses - dan is de kwantitatieve uitkomst minder gemakkelijk te interpre­
teren. Dan manifesteert zich de behoefte aan een norm of maatstaf waarmede men 
kan vaststellen of de bereikte uitkomst als voldoende of als onvoldoende moet 
worden gekwalificeerd. In eerste aanleg lijkt het zoeken naar een dergelijke norm een onbegonnen zaak, 
aangezien het kwantitatief niveau waarop de kontinuïteit voldoende wordt geacht
a. een minimum is, b. relatief wordt gesitueerd, en b. relatief wordt gesitueerd, en c. subjektief wordt beoordeeld. Ad a. Het kwantitatief niveau van voldoende kontinuïteit is een minimum aan­
gezien het niet waarschijnlijk is te achten, dat de waarschijnlijkheid van voort­
bestaan met - bijvoorbeeld - sterkere groei of geringer beroep op vreemde mid­
delen dan minimaal vereist, door de ondernemer als een bezwaar zal worden 
gevoeld. Ad b. Het kwantitatief niveau van voldoende kontinuïteit is een relatieve - een 
„meedrijvende” - grootheid, aangezien de onderneming in een groeiende markt 
moet meegroeien wil aan de afgeleide ekonomische voorwaarden van kontinuïteit 
zijn voldaan. j
De relativiteit is echter asymmetrisch: wegens het feit, dat het om een minimum 
gaat (Ad a.), doch wellicht nog meer door de subjektiviteit (Ad c.) zal men slechts 
onder zeldzaam voorkomende omstandigheden genoegen kunnen nemen met een 
inkrimpende onderneming, ook al bevindt deze zich in een inkrimpende markt. Ad c. Het kwantitatief niveau van voldoende kontinuïteit is een subjektieve 
grootheid wegens het verschil in risikobereidheid tussen de ondernemers. Dit laat 
zich als volgt toelichten. Definitie Dit maakt het onmogelijk met hem te „kon- 
kluderen dat het kontinuïteitsstreven van de onderneming leidt tot het streven 
naar winst”.14) Of met andere woorden: als er winst wordt gemaakt, is de kon­
tinuïteit verzekerd. Juist het in de tweede voorwaarde vertegenwoordigde dynamische element in 
de kontinuïteit kan eisen stellen aan de winst welke door deze norm niet worden 
gewaarborgd: g
g
- de dynamische ontwikkelingen in een bedrijfstak kunnen „groei-investeringen” 
eisen welke een minimum niveau van winst noodzakelijk maken wil er van 
kontinuïteit sprake zijn; - de dynamische ontwikkelingen in een bedrijfstak kunnen „groei-investeringen” 
eisen welke een minimum niveau van winst noodzakelijk maken wil er van 
kontinuïteit sprake zijn; - de dynamische ontwikkelingen kunnen in een ander geval ertoe leiden de voor­
keur te geven aan investeringen welke niet de winst doch het vermijden van 
verlies of risico’s maximaliseren. Kontinuïteit blijft daarom een aan het winststreven nevengeschikt en gelijkwaardig 
element in de doelstellingen van de onderneming, mits het begrip wordt om­
schreven als: de waarschijnlijkheid van een voortbestaan onder zekere dyna­
mische voorwaarden met betrekking tot kostendekking, investeringen en financiële 
struktuur. Kontinuïteit blijft daarom een aan het winststreven nevengeschikt en gelijkwaardig 
element in de doelstellingen van de onderneming, mits het begrip wordt om­
schreven als: de waarschijnlijkheid van een voortbestaan onder zekere dyna­
mische voorwaarden met betrekking tot kostendekking, investeringen en financiële 
struktuur. m a b blz. 249 blz. 249 m a b 15) 
Hier treedt dus wel duidelijk het verschil met het traditionele kontinuïteitsbegrip naa
voren: de hantering daarvan zou immers tot niet meer hebben geleid dan de vaststelling dat de 
kontinuïteit van de onderneming niet verbroken was. De subjektiviteit van de kontinüiteitsbeslissing De voor en door een onderneming geprognosticeerde kontinuïteitsmaatregelen 
vormen geen zekerheid, doch een waarschijnlijkheid. Het gaat om een keuze uit 
een schaal van voortbestaansmogelijkheden met uiteenlopende waarschijnlijk­ 15) 
Hier treedt dus wel duidelijk het verschil met het traditionele kontinuïteitsbegrip naa
voren: de hantering daarvan zou immers tot niet meer hebben geleid dan de vaststelling dat de 
kontinuïteit van de onderneming niet verbroken was. m a b blz. 250 heden: er zijn grote kansen op ondergang bij gering rentabiliteits- en investerings­
niveau, doch ook bij zeer ambitieuze plannen met spekulatieve omzet- en winst­
verwachtingen. heden: er zijn grote kansen op ondergang bij gering rentabiliteits- en investerings­
niveau, doch ook bij zeer ambitieuze plannen met spekulatieve omzet- en winst­
verwachtingen. Vanuit deze twee extremen neemt de kans op een redelijke kontinuïteit toe naar 
een middenwaarde, waar echter - als regel - de kans op extreme winst het geringst 
zal zijn. Voor de ene ondernemer is het reeds aanvaardbaar indien er slechts een kleine 
kans bestaat op handhaving van het bedrijf op het huidige niveau. Het zal voor 
hem voldoende inspiratie tot volhouden kunnen zijn. Voor een ander kan het 
echter juist de reden vormen tot liquidatie dan wel tot winstmaximalisatie op 
korte termijn. De ambitieuze, spekulatief ingestelde ondernemer zal plannen met 
een kleine kans op een hoog niveau van winst of groei van de onderneming pre­
fereren boven alternatieven met een matige winstkans. Daartegenover accepteert 
hij de kwade kans, dat bij mislukking ook het minder ambitieuze plan niet meer 
haalbaar is. De gemiddelde ondernemer zal zijn kontinuïteitsmaatregelen - onder meer in 
de vorm van overwogen investeringen en een overwogen financieringsplan - zo 
selekteren, dat de grootste kans op realisering aanwezig is. Hij zal de overwogen maatregelen met de bijbehorende prognose van omvang 
en winst als minimum plan beschouwen wil hij zich omtrent de kontinuïteit gerust 
gevoelen. Ziet hij bij de realisering van deze investerings- en financieringsplannen 
kans hogere winsten te maken dan nodig zijn voor de uitvoering van zijn plannen, 
dan zal hij daarbij uiteraard ten volle kunnen streven naar maximalisatie. j
j
Hij zou echter even goed de voorkeur kunnen geven aan een kontinuïteitsver- 
sterkende kostenverhoging. Door deze nadere beschouwing wordt het duideijk dat de maatregelen van de 
ondernemer met betrekking tot de kontinuïteit berusten op een subjektieve be­
oordeling van de desbetreffende gegevens. Voor het nemen van deze beslissingen 
is de norm dus duidelijk subjektief. 4 Onderzoek van 53 ondernemingen Sedert medio 1965 wordt een onderzoek ingesteld naar de ekonomische kenmerken 
van ondernemingen waarin beslissingen met betrekking tot de funktionele plaats 
(specialisatie, diversifikatie, integratie, schaalvergroting e.d.) aan de orde zijn. Met name wordt onderzocht of verband kan worden gelegd tussen het over­
wegen van maatregelen met betrekking tot de funktionele plaats en bepaalde 
ontwikkelingen in de stromen van ontvangst en besteding van middelen. Het 
onderzoek is onderverdeeld in een retrospektieve fase - het bestuderen van de 
ontwikkelingen, welke in het recente verleden hebben geleid tot de huidige konstel- 
latie van de onderneming - en een prospektieve fase - het nagaan van de konsis- 
tentie tussen enerzijds de plannen en de verwachtingen en anderzijds de ontwikke­
lingsmogelijkheden van de onderneming zoals deze voortvloeien uit het samenspel 
van huidige konstellatie en beraamde plannen. Beide fasen bestaan voor een belangrijk deel in de bestudering van gegevens, 
verschijnselen en plannen in een vijftigtal ondernemingen, die zich vrijwillig voor 
dit doel hebben beschikbaar gesteld. Ter vermijding van de suggestie van toevallige samenhangen werd de te vormen 
groep van ±  50 ondernemingen opgebouwd uit ±  40 ondernemingen uit één be­
drijfstak - waarvoor om niet principiële redenen de grafische werd gekozen - en 
± 1 0  ondernemingen uit een verscheidenheid van bedrijfstakken. Van de bij het onderzoek betrokken ondernemingen was niet a priori bekend 
of plannen met betrekking tot wijziging in de funktionele plaats bestonden of niet. Zij zijn dus niet op dit kenmerk geselekteerd. De tabel op de volgende pagina geeft een overzicht van de ondernemingen ge­
rangschikt naar een aantal gezichtspunten. Het onderzoek is nog niet afgesloten. Slechts de retrospektieve fase is voltooid. De uitvoering daarvan werd mede mogelijk gemaakt door een bijdrage in de kosten 
door de Nederlandse Organisatie voor Zuiver-Wetenschappelijk Onderzoek 
Z.W.O. Voorts werd veel praktische steun ondervonden van de sekretariaten van 
de Vereniging van Nederlandse Chemigrafische Inrichtingen en van de Konink­
lijke Nederlandse Bond van Steen- en Offsetdrukkerijen en Fotolithografische In­
richtingen. Objektieve beoordeling van de kontinuïteit De ondernemer is echter niet de enige die zich een oordeel moet vormen over 
de kontinuïteitsvooruitzichten van de onderneming. Als buitenstaanders zich een 
oordeel moeten vormen over de kontinuïteitsvooruitzichten van een onderneming, 
dan gaat het niet om onbekende beslissingen van de leiding van die onderneming, 
doch om bekende, wellicht reeds ten dele genomen beslissingen, alsmede om de 
daarvan verwachte resultaten. Een dergelijke beoordeling zou met name van groot belang kunnen zijn bij de 
waardering van een onderneming - bijvoorbeeld ten behoeve van fusie, overname 
of belegging - en bij de verstrekking van kredieten - vooral langlopende - aan de 
onderneming. In deze situaties kan het geprognosticeerde voortbestaan van de onderneming 
getoetst worden aan externe, los van de onderneming in kwestie vast te stellen 
- men zou kunnen zeggen: objektieve - normen. De kansen op het realiseren van de prognoses zullen dan afgewogen worden 
tegen de normen van risikobereidheid (van belegger of financier) en/of de tegen­
over die risiko’s staande vergoedingen. De aard van de normen waartegen het inhoudelijk deel van de prognose dient 
te worden afgewogen is minder bekend. m a b 
blz. 251 b 
blz. 251 In het kader van een in uitvoering zijnd, empirisch onderzoek zijn een aantal 
berekeningen uitgevoerd met betrekking tot de kontinuïteitsvooruitzichten van 
ondernemingen. Een nadere beschouwing van deze resultaten kan dienstig zijn voor een eerste 
benadering van de grootheden welke de normbepaling voor de kontinuïteitsbe- 
oordeling beheersen. Verzamelde gegevens Aan de deelnemers werden gegevens gevraagd, welke zijn te rubriceren in drie 
kategorieën. - „Algemene bedrijfsgegevens” , welke bestemd waren voor het verkrijgen van een 
algemene, kwalitatieve indruk van de deelnemende onderneming. - „Kwantitatieve jaargegevens 1960 tot en met 1964”. Deze gegevens vormden 
het hoofdbestanddeel, aangezien hieruit moest blijken, welke financiële mid- m ab blz. 252 m ab blz. 252 CN T-H C s| OO
G<u
ao
Oh
OS
oco
Ë °
o  °
9 a
g  c
•5 ^
g  u
? N 
£ - 2  
t  B 
*ts 5
O  £
«
a
V4->O
~öo Dh 
a> ctS 
Ä-JG
N—^ <j
Oh £  
aS O
~G 2 
o  G 
£  O 
O £  
o  >  
o  ... £ a
<u .Î3 
>  2  
<u *t3 
ä G
3  Ë S
'S O ,g  
£  u  p-,
vO
On
-Ä i
<u
Ca>
txo
8
8
u
OO O
 vO  a \  fN  vO
•c
<u
QJ
2
nd 
60 
G<L>s
CQ O
bO
. s*G
r-G
^  ’C ^G
><L) <U 
W)J3
ti o
G .2
G3V
-O
Gdj
-o
2 g3
o8
G ' . G '  G  
u
 
u
 
u
< ü  
<u 
b C
‘ ^
*x  
- s  S
JOG
G
^4 ^
S <u 
G3
2 2 ^  g 
O P U S
G
-G
o  
o  
I o
1
O 1
o
O 1
SD
CO 1
‘
CM . O
8 ! O
o  1
ö
NO^j
____L
— 
o
o  
o
CO I o
— 
o
o  
o
O  I co
<N
O
O
O  1
•O
IT) I
CM J
asci
Ü
u<u
£<u
* 4—»
os 2
4->
coGo
u
^2
— 
o
o  . o
O I vO
— . o
co I o  
*o 
o
— 
o
O  I co 
'M' 
vQ
— . Verzamelde gegevens o
co I o
CM 
^
£  oo
CO —  CO CO O» CO O  CO CO 
« 
I 
—
—  CM CM —
CM 
ÏM CM
o o o o o o o o o o o o
L O O C O O O O O O O O O Q
C M M - ' O O ' O L O O C O O O O O
— — CM‘M"'0 0 'OLOO 
— — CM M"
I I I I I I I I I I I I
O  ■—  —  —  C O C M C M C M
—  
—  CO —
l O O C O O O O O O  
“ .M-vOO-OLOOCO 
— — CM M- O
V/
I I I I I I I
vO —  M- —  —  —  —  
CM M" 'O  O  'O  co  O  
■—  >—  CM M" delen de onderneming in de achterliggende periode van vijf jaar ter beschikking 
hadden gestaan en welke bestemming aan deze middelen was gegeven. Het ging 
met name om bruto-winst, balans-opbouw, bestemming van de netto-winst en 
investeringen. g
- „Kwantitatieve gegevens over 1965” . Hierin werden gegevens over korte ter­
mijnen (4 wekelijkse perioden of maanden) verzameld, teneinde vast te stellen 
of het bijzondere verloop in de ekonomische konstellatie, dat in 1965 werd ver­
wacht, een bepaalde uitwerking op de maatregelen en cijfers van de deelnemende 
bedrijven had. Bewerking der gegevens De „Algemene bedrijfsgegevens” zijn, behoudens verwerking in de tabel, niet 
verder bewerkt. De „Algemene bedrijfsgegevens” zijn, behoudens verwerking in de tabel, niet 
verder bewerkt. De verzamelde „Kwantitatieve (i.c. financiële) jaargegevens” over de jaren 1960 
tot met 1964, zijn omgewerkt tot stroomgegevens teneinde tot een inzicht te ge­
raken in de besteding van het saldo van gefaktureerde omzet, lopende produktie- 
uitgaven, incidentele baten en lasten.16) In de besteding zijn de navolgende groepen onderscheiden: 1 onttrekking van de middelen aan het bedrijf door belastingen en 1 onttrekking van de middelen aan het bedrijf door belastingen en uitkeringen;
2 investeringen in duurzame produktiemiddelen (in materiële zin); 2 investeringen in duurzame produktiemiddelen (in materiële zin); 2 investeringen in duurzame produktiemiddelen (in materiële zin); 3 investeringen in produktiemiddelen in financiële zin, zoals kas, giro, voorraden, 
debiteuren, etc.; 4 besteding van de middelen aan vermindering van schuld op lange of korte 
termijn. Daarbij werd uiteraard erkend dat de bestedingsmogelijkheden 3 en 4 ook bronnen 
van middelen kunnen zijn, wanneer de schulden op lange dan wel korte termijn 
worden vergroot, dan wel grote voorraden of liquiditeiten worden ingekrompen. Daarbij werd uiteraard erkend dat de bestedingsmogelijkheden 3 en 4 ook bronnen 
van middelen kunnen zijn, wanneer de schulden op lange dan wel korte termijn 
worden vergroot, dan wel grote voorraden of liquiditeiten worden ingekrompen. Op de volgende pagina is een voorbeeld opgenomen van het type stroomover- 
zicht of mutatiebalans, waarin uiteindelijk de gegevens van elk der 53 onder­
nemingen werden omgewerkt. Ter toelichting hierop diene het volgende: - de tijdsindeling der kolommen stelt voor:
1961: cijfers betreffende 1961, waarbij bruto-winst (definitie zie hiervoor) over 
1961 =  100 gesteld; j
g
1961: cijfers betreffende 1961, waarbij bruto-winst (definitie zie hiervoor) over 
1961 =  100 gesteld; g
1962: cijfers betreffende 1961 +  1962; bruto-winst 1961 +  1962 =  100; 1962: cijfers betreffende 1961 +  1962; bruto-winst 1961 +  1962 =  100; 
1963: cijfers betreffende 1961 tot en met 1963; bruto-winst 1961 tot en met
1963 =  100; 1963: cijfers betreffende 1961 tot en met 1963; bruto-winst 1961 tot en met
1963 =  100; 1964: cijfers betreffende 1961 tot en met 1964; bruto-winst 1961 tot en met
1964 =  100. 18) Verder kortheidshalve aangeduid met de term „bruto-winst”. Bewerking der gegevens - „emissie” : mutaties in eigen vermogen door storting in kontanten en/of inbreng 
van aktief, alsmede door inkoop van eigen aandelen;
„lang vreemd vermogen” : mutaties in schulden en voorzieningen op een termijn 
langer dan 1 jaar;
„kort vreemd vermogen” : mutaties in schulden en voorzieningen op een termijn 
korter dan 1 jaar; - „emissie” : mutaties in eigen vermogen door storting in kontanten en/of inbreng 
van aktief, alsmede door inkoop van eigen aandelen; „
g
g
g
g
van aktief, alsmede door inkoop van eigen aandelen;
„lang vreemd vermogen” : mutaties in schulden en voorzieningen op een termijn 
langer dan 1 jaar;
k
t
d
”
t ti
i
h ld
i
i
t
ij ,
p
g
;
„lang vreemd vermogen” : mutaties in schulden en voorzieningen op een termijn 
langer dan 1 jaar;
„kort vreemd vermogen” : mutaties in schulden en voorzieningen op een termijn 
korter dan 1 jaar; „lang vreemd vermogen” : mutaties in schulden en voorzieningen op een termijn 
langer dan 1 jaar; „kort vreemd vermogen” : mutaties in schulden en voorzieningen op een termijn 
korter dan 1 jaar; 18) Verder kortheidshalve aangeduid met de term „bruto-winst”. m a b blz. 254 „liquide middelen” : mutaties in kas, giro en vordering op bank; „liquide middelen” : mutaties in kas, giro en vordering op bank; „liquide middelen” : mutaties in kas, giro en vordering op bank;
„voorraden en debiteuren” : mutaties in voorraden, onderhanden werk, debi­
teuren, voorschotten, e.d.; „voorraden en debiteuren” : mutaties in voorraden, onderhanden werk, debi­
teuren, voorschotten, e.d.; „voorraden en debiteuren” : mutaties in voorraden, onderhanden werk, debi­
teuren, voorschotten, e.d.; „overige vastleggingen” : mutaties in transitoria, in (kleine portefeuille) effekten, 
in (kleine) deelnemingen; „overige vastleggingen” : mutaties in transitoria, in (kleine portefeuille) effekten, 
in (kleine) deelnemingen; „belastingen” (naar de winst) en „winstuitkering” volgens winstverdeling; 
„investeringen” : het saldo van aangeschafte duurzame produktiemiddelen tegen 
aanschafwaarde en afgestoten duurzame produktiemiddelen tegen boekwaarde; 
„bank” : mutaties in bankschulden. „belastingen” (naar de winst) en „winstuitkering” volgens winstverdeling; 
„investeringen” : het saldo van aangeschafte duurzame produktiemiddelen tegen 
aanschafwaarde en afgestoten duurzame produktiemiddelen tegen boekwaarde; 
„bank” : mutaties in bankschulden. - Alle mutaties zijn uitgedrukt in procenten van de (cumulatieve) bruto-winst. Bewerking der gegevens - Voorkomende herwaarderingen zijn van geval tot geval beoordeeld en na infor­
maties en/of onderzoek bij de desbetreffende onderneming, hetzij geëlimineerd, 
hetzij gekorrigeerd, al naar gelang het resultaat van de waarneming daardoor 
het meest de realiteit benaderde. 1961
1962
1963
1964
Bruto-w inst (BW)
100
100
100
100
Emissie
-
-
25
19
14
Lang vreemd verm . 173
76
38
37
Kort vreemd verm. 40
49
35
11
Liq. midd. (F I)
4
4
2
2
Voorr. Deb. (F l)
-
-
73
32
2
O v e r. v a stl. (F l)
1
"
-
-
2
Belastingen (B)
5
3
2
4
W instuitk. (U)
16
20
21
18
Investering (M l)
38
36
62
58
Bank
87
32
5
14
T O T A A L :
232
232
209
209
158
158
131
131 De over 1965 verzamelde, kortetermijngegevens toonden geen duidelijke invloeden 
van belastingverlaging, eenmalige loonuitkering, eindigende herkapitalisatie- 
faciliteit, etc. aan. Balansbeoordeling De analyse van balansen en de toetsing van balansverhoudingen vervullen reeds 
lang een belangrijke rol bij de beoordeling van de kontinuïteitsperspektieven van 
een onderneming. Daardoor trekken in het waarnemingsmateriaal twee verschijn­
selen de aandacht: - de beschikbaar komende middelen worden door de onderscheiden onderne­
mingen in zeer uiteenlopende verhoudingen verdeeld over de bestedingsmoge­
lijkheden; - de verhouding tussen het totaal der bestedingen en het saldo aan middelen dat 
resteert nadat uit de bruto-winst (BW) de belastingen (B) en de winstuitkeringen 
(U) zijn afgezonderd, vertoont eveneens grote verschillen tussen de onderne­
mingen, doch is uiterst zelden gelijk aan 1. Hieruit blijkt, dat balansen met nagenoeg identieke balansverhoudingen, moment­
opnamen kunnen zijn in bestedingsprocessen van zeer uiteenlopende hoedanigheid 
en omvang. Hieruit blijkt, dat balansen met nagenoeg identieke balansverhoudingen, moment­
opnamen kunnen zijn in bestedingsprocessen van zeer uiteenlopende hoedanigheid 
en omvang. m a b 
blz. 255 blz. 255 Dit wettigt de veronderstelling, dat bij de kontinuïteitsbeoordeling de balans op 
zinvolle wijze kan worden aangevuld met „tendenties tot balansverandering” , 
welke door de stroom-kenmerken naar voren kunnen worden gebracht. Teneinde 
dit nader uit te werken, zo mogelijk tot een min of meer konkreet verband, zij 
allereerst de relatie tussen enerzijds de balans en zijn samenstelling en anderzijds 
de beschikbaar komende middelen en de aard en omvang der bestedingen nader 
geanalyseerd. p
,
,
,
18) Door toevallige omstandigheden zal een onderneming niet elk jaar haar optimale BW 
creëren. Aangezien de hypothese straks geverifieerd zal worden met de ontwikkelingen van een 
50-tal ondernemingen, is gemeend in het vervolg van dergelijke afwijkingen te mogen abstraheren. 1T) Zie voor nadere beschouwingen hierover o.m. R. Marris „The economie theory of managerial 
capitalism” Macmillan, Londen, 1964, blz. 118 e.v.
18) Door toevallige omstandigheden zal een onderneming niet elk jaar haar optimale BW 
creëren. Aangezien de hypothese straks geverifieerd zal worden met de ontwikkelingen van een 
50-tal ondernemingen, is gemeend in het vervolg van dergelijke afwijkingen te mogen abstraheren. 1T) Zie voor nadere beschouwingen hierover o.m. R. Marris „The economie theory of managerial 
capitalism” Macmillan, Londen, 1964, blz. 118 e.v.
18) D
t
lli
t
di h d
l
d
i
i t
lk j
h
ti
l
BW Het verband tussen opeenvolgende balansen Het verband tussen opeenvolgende balansen Op een bepaald moment heeft een onderneming een bepaalde kapaciteit tot het 
vormen van bruto-winst. Zij beschikt daartoe over duurzame produktiemiddelen, 
voorraden grondstoffen, halffabrikaten en eindprodukten, geldmiddelen, vorde­
ringen en schulden. In ekonomische zin - abstraherend dus van onder meer de menselijke faktor, die 
deze produktiemiddelen kombineert en organiseert - kan deze kapaciteit worden 
samengevat in het totaal van de balans (TV)17) mits men zich bij het maken van 
vergelijkingen beperkt tot vergelijkingen in de tijd, betreffende eenzelfde onder­
neming. Vergelijking van de balanstotalen van verschillende ondernemingen is 
niet bruikbaar als maatstaf voor verhoudingen in bruto-winst-kapaciteit. Ove­
rigens geldt ook binnen de onderneming dat vergelijking slechts is toegestaan zolang 
waarderingsgrondslagen niet veranderen. Bij een bepaald belastingstelsel en een gegeven uitdelingspolitiek kweekt een 
balans met als totaal TV de voor inwendige besteding beschikbare middelen 
BW - B - U.18) Dit bedrag is identiek met de som van ingehouden winst (IW) en 
afschrijvingen (AS). Hypothese ten aanzien van de kontinuïteitsbeoordeling Hypothese ten aanzien van de kontinuïteitsbeoordeling Simultaan met het proces, waarin de voor besteding beschikbare middelen wor­
den gekweekt, vindt een proces plaats van besteding daarvan aan duurzame 
produktiemiddelen, aan voorraden, debiteuren, liquiditeiten e.d. Zoals reeds ge­
steld zijn deze bestedingen onderverdeeld in materiële investeringen (MI) respek- 
tievelijk financiële investeringen (FI). j
g
De relatie tussen deze grootheden en het balanstotaal is deze, dat TV elk jaar 
toeneemt met de som van MI en FI, verminderd met de afschrijvingen AS. Een balanstotaal kan dan konstant blijven, indien MI =  AS en de financiële 
investeringen nihil zijn. Dit laatste kan het geval zijn omdat een niet door mutaties in de produktie- 
kapaciteit tot verandering geïnduceerde omzet dergelijke investeringen niet vereist. Aan de kreditzijde van de balans zijn onderlinge verschuivingen tussen eigen 
(EV) en vreemd vermogen (VV) denkbaar, als gevolg van ingehouden winst. Dit 
kan echter slechts worden voortgezet totdat VV =  0. Daarna dient óf de gehele 
netto-winst na belastingen te worden uitgekeerd, óf nolens volens een investering 
- als regel FI - te worden verricht. Er blijft gelijkheid tussen MI +  FI en IW +  AS. Is de som van MI en FI hoger dan dit, wat men zou kunnen noemen stationaire 
niveau, dan zal uiteraard het balanstotaal stijgen. Voor de bestudering van dit verband is vooral de waarneming over een reeks van jaren interessant. Blijkt 
namelijk gedurende langere tijd ongelijkheid tussen de twee termen te bestaan, 
dan zal men bij verband is vooral de waarneming over een reeks van jaren interessant. Blijkt 
namelijk gedurende langere tijd ongelijkheid tussen de twee termen te bestaan, 
dan zal men bij MI +  FI >  IW +  AS een voortgezette tendens tot groei en bij MI +  FI >  IW +  AS een voortgezette tendens tot groei en bij
MI +  FI <  IW +  AS een voortgezette tendens tot inkrimping kunnen konsta-
teren. g
g
j
MI +  FI <  IW +  AS een voortgezette tendens tot inkrimping kunnen konsta-
teren. Tot een verhoging van MI +  FI boven het niveau van IW +  AS zal echter - af­
gezien van inflatie - slechts worden besloten, indien daarvan tevens een toename 
van de bruto-winst wordt verwacht, dan wel een vermindering van een verwachte, 
autonome verslechtering daarvan. Omgekeerd zal men tot lagere investeringen 
besluiten indien hetzij geen perspektieven worden gezien, hetzij een hogere in­
spanning niet nodig wordt geacht, omdat de bruto-winst toch gunstig genoeg 
wordt beoordeeld. Hypothese ten aanzien van de kontinuïteitsbeoordeling Het geschetste verband verkrijgt meer nuancering door het effekt van de 
bestedingen op de bruto-winst - ceteris paribus het belastingstelsel en de uit- 
delingspolitiek - in de beschouwing te betrekken: - slaagt men er bij volgehouden overschrijding van het besteedbare volume (IW 
+  AS) in de bruto-winst krachtig te doen stijgen, dan zal de groei eveneens 
zeer sterk zijn; slaagt men er slechts in de bruto-winst te behouden of zijn daling 
te vertragen, dan zal de groei slechts matig zijn bij dezelfde mate van over­
schrijding; - een geringere besteding dan mogelijk qua besteedbaar volume kan zodanig wor­
den aangewend, dat de bruto-winst niettemin sterk stijgt; de verwachte daling 
van de omvang van het aktief kan dan uitblijven en zelfs in een kleine groei 
verkeren. Aangezien hier steeds sprake is van een discrepantie tussen MI +  FI enerzijds, en 
IW +  AS (of BW - B - U) anderzijds is te verwachten, dat de ontwikkeling van Aangezien hier steeds sprake is van een discrepantie tussen MI +  FI enerzijds, en 
IW +  AS (of BW - B - U) anderzijds is te verwachten, dat de ontwikkeling van 
het vreemde vermogen een inzicht biedt in de eventuele groei van de onderneming:
- wordt van de beschikbaar komende middelen minder dan 100%  besteed aan Aangezien hier steeds sprake is van een discrepantie tussen MI +  FI enerzijds, en 
IW +  AS (of BW - B - U) anderzijds is te verwachten, dat de ontwikkeling van 
het vreemde vermogen een inzicht biedt in de eventuele groei van de onderneming: (
)
j
,
het vreemde vermogen een inzicht biedt in de eventuele groei van de onder - wordt van de beschikbaar komende middelen minder dan 100%  besteed aan 
materiële en financiële investeringen (inklusief liquiditeiten!), dan zal vreemd 
vermogen worden gesubstitueerd door eigen vermogen bij krimpende bedrijfs­
omvang; g
- wordt meer dan de beschikbaar komende middelen besteed, dan zal men - zo­
lang emissie of bijstorting (d.i. negatieve uitdeling!) achterwege blijven - waar­
nemen dat mèt de groei het vreemde vermogen toeneemt. - wordt meer dan de beschikbaar komende middelen besteed, dan zal men - zo­
lang emissie of bijstorting (d.i. negatieve uitdeling!) achterwege blijven - waar­
nemen dat mèt de groei het vreemde vermogen toeneemt. Bij dit alles lijkt het stationair houden van de onderneming een minder aantrekke­
lijk perspektief. Hypothese ten aanzien van de kontinuïteitsbeoordeling De ingehouden winst kan slechts worden gebruikt voor het ver­
minderen van het vreemde vermogen, hetgeen slechts kan geschieden tot aan het 
punt, waar al het vreemde vermogen is afgelost, dan wel de liquide reserves een 
omvang hebben bereikt, waar uit een oogpunt van rentabiliteit een wijziging in de 
bestedings- en/of uitdelingspolitiek is vereist. Groei lijkt essentieel voor kontinuïteit. Deze groei kan echter evenwichtig zijn, doch ook te aarzelend, te zeer een verspil­
ling van kracht of te geforceerd, etc. Een te sterk beroep op vreemde middelen 
kan evenzeer een te groot offer voor de groei zijn. Daarom dient zich op grond 
van een eerste indruk van het verzameld materiaal alsmede van de hier gegeven blz. 257 m a b m a b r v 2
T V ,
•
•
2. 8
•
*
2 r4 -
•
2 .2
2.Q-
•
•
• *
•* •
•
* 
1
* •
•
•
•
• *
•
•
•
•
*
*
•
. •
-Gr8“
IW
+ A S
0
0. 2 
0
4 0. 6 
0
8 
1. 0 
1. 2 
1. 4 
1 6 
1 8 
2
0 
2. 2 
2 . 4 
2. 6 
2
8 
3. 0 
3
2 
3
4 
3. 6
beschouwing de hypothese aan dat het oordeel over de gekwantificeerde konti- 
nuïteitsvooruitzichten behalve op bepaalde balansverhoudingen zal berusten op:
- de verhouding tussen de groei gedurende een recent aantal jaren, uitgedrukt in 
de verhouding der balanstotalen (TV2 : TVi) en de groeistimulans, weergegeven 
door (MI + FI) : (IW + AS); r v 2
T V ,
•
•
2. 8
•
*
2 r4 -
•
2 .2
2.Q-
•
•
• *
•* •
•
* 
1
* •
•
•
•
• *
•
•
•
•
*
*
•
. •
-Gr8“
IW
+ A S
0
0. 2 
0
4 0. 6 
0
8 
1. 0 
1. 2 
1. 4 
1 6 
1 8 
2
0 
2. 2 
2 . 4 
2. 6 
2
8 
3. 0 
3
2 
3
4 
3. Hypothese ten aanzien van de kontinuïteitsbeoordeling 6
b
h
i
d
h
h
d
h
d
l
d
k
ifi
d
k
i r v 2
T V , beschouwing de hypothese aan dat het oordeel over de gekwantificeerde konti- 
nuïteitsvooruitzichten behalve op bepaalde balansverhoudingen zal berusten op: - de verhouding tussen de groei gedurende een recent aantal jaren, uitgedrukt in 
de verhouding der balanstotalen (TV2 : TVi) en de groeistimulans, weergegeven 
door (MI +  FI) : (IW +  AS); - de ontwikkeling van de vermogensopbouw. Toetsing van de hypothese aan de waarnemingen; het groei-effekt De vermogensverhoudingen Vervolgens is nagegaan of het onder bepaalde omstandigheden - en, zo ja, welke - 
een voorwaarde is voor voortgezette groei dat de verhouding tussen vreemd en 
eigen vermogen steeds blijft stijgen. Daarbij is gebleken, dat bij ondernemingen met gelijke groeistimulans ( =  ver­
houding tussen bestedingen en uit de brutowinst beschikbaar komende middelen) 
zowel een stijging, een daling als een konstant verloop van de verhouding tussen 
vreemd en eigen vermogen voorkomt. Dit laat zich beredeneren, indien men bedenkt dat reeds in de uitgangssituatie 
- in ons onderzoek 31 december 1960 - sprake is van een bepaalde verhouding 
tussen vreemd (VV) en eigen (EV) vermogen. Overtreffen vervolgens de investeringen de beschikbaar komende middelen met 
een bedrag dat in dezelfde verhouding staat tot de ingehouden winst als de ver­
houding tussen vreemd en eigen vermogen bedraagt dan zal laatstgenoemde ver­
houding konstant blijven. Overschrijden de investeringen deze grens dan neemt 
het vreemde vermogen sneller toe dan het eigen vermogen, blijven ze er beneden, 
dan treedt het omgekeerde op. Toetsing van de hypothese aan de waarnemingen; het groei-effekt Uit de waarnemingen in de 53 ondernemingen zijn ter toetsing hiervan de betref­
fende quotiënten berekend en in de bovenstaande grafiek weergegeven. . TV2
Daarbij is op de vertikale as uitgezet de groei van het totaal vermogen (-^y- ) . TV2
Daarbij is op de vertikale as uitgezet de groei van het totaal vermogen (-^y- ) van een onderneming over een periode van 4 jaar en op de horizontale as, de ver­
houding tussen gemiddelden over die periode van de bestedingen (MI +  FI) en 
de uit de bruto-winst, na aftrek van de belastingen en uitkeringen, overblijvende 
middelen, (BW - B - U =  IW +  AS) eventueel gekorrigeerd voor emissie of bij- 
storting. g
Uit deze grafiek blijkt, dat het totaal vermogen toeneemt, als de verhouding 
tussen bestedingen en uit de bruto-winst beschikbaar komende middelen, groter 
is dan 1, terwijl het totaal vermogen, als deze verhouding kleiner is dan 1 bij 
sommige ondernemingen daalt, doch bij andere stijgt. Tevens blijkt dat dit verband 
niet lineair is, doch exponentieel: de groei dreigt explosief te worden bij een hoge 
verhouding tussen besteding en middelen. m a b blz. 258 m a b blz. 258 De oppervlakkige indruk dat „tekortkomers’ (overbesteders) ondernemingen 
met bedreigde kontinuïteit en „overhouders” die met grote kontinuïteits-garanties 
zouden zijn, blijkt niet gerechtvaardigd. Eerder lijkt het, alsof de tekortkomers de 
groeiende, dynamische ondernemingen zijn en dat diegenen, die overhouden pot­
verteren en aan de kontinuïteit niet voldoende aandacht besteden. Wel is is er een 
kleine groep van ondernemingen, waar groei optreedt ook al besteedt men minder 
dan de beschikbaar komende middelen. De rol van de bruto-winst Deze redenering is getoetst aan het waarnemingsmateriaal. Daarbij bleek, dat de 
tendens inderdaad aanwezig is, doch dat de ontwikkeling van de verhouding tussen 
vreemd en eigen vermogen niet geheel en al door uitgangspositie en investerings­
impuls kan worden verklaard. Onderzoekt men de afwijkingen, dan blijkt een snellere toename c.q. geringere 
afname in deze leverage dan verwacht mocht worden op grond van vorengenoem­
de variabelen, op te treden bij dalende of langzaam toenemende bruto-winst. Om­
gekeerd neemt de vermogensverhouding langzamer toe c.q. daalt deze sneller, 
indien de bruto-winst snel toeneemt. Deze invloed van de bruto-winst is zeer wel verklaarbaar. Een krachtige 
stijging zal tot een meer dan evenredige toename van de ingehouden winst leiden 
en dus ook tot een meer dan evenredige opschuiving van de grenswaarde van het 
bedrag waarmede de investeringen de beschikbaar komende middelen mogen 
overtreffen zonder de verhouding tussen vreemd en eigen vermogen te doen 
stijgen. M.m. zal een stationaire of nauwelijks stijgende brutowinst de grenswaarde 
verlagen. Daar tussen in is sprake van een konsistente bruto-winst. Het laat zich berede­
neren, doch - zeker in dit stadium van het onderzoek - niet met cijfers uit de onder­
zochte ondernemingen verifiëren, dat de bruto-winst als konsistent moet worden 
beschouwd indien: a. de verhouding tussen de twee bestanddelen van de bruto-winst welke na uit­
kering en belasting resteren - te weten de ingehouden winst ( =  IW) en de af­ in a b in a b schrijvingen (— ekonomische waardevermindering =  AS) - konstant blijft; 
b. de afschrijvingen (AS) de groei van de aktiva bijhouden. schrijvingen (— ekonomische waardevermindering =  AS) - konstant blijft; 
b. de afschrijvingen (AS) de groei van de aktiva bijhouden. De verschillen in bruto-winst-ontwikkeling zijn eveneens verantwoordelijk voor 
de trechtervorm waarin men het grootste deel van de puntenverzameling in de 
grafiek kan plaatsen (de daarbuiten vallende punten - rechtsonder - representeren 
ondernemingen waarin zich gedurende de waarnemingsperiode bijzondere om­
standigheden - als bijvoorbeeld uittreding van een der eigenaren - voordeden). Bij een gegeven bestedings-stimulans ( MI +  FI
IW +  AS) is het groei-effekt groter bij krachtig stijgende bruto-winst en kleiner bij dalende, konstante of weinig toe­
nemende bruto-winst. Ook hier is sprake van een konsistent niveau van bruto­
winst onder de reeds geformuleerde voorwaarden. Combinatie van de kenmerken Combinatie van de kenmerken Elk van de drie kenmerken - groei van de onderneming, ontwikkeling van de 
vermogensverhoudingen en ontwikkeling van de bruto-winst - geeft aanleiding 
tot het trekken van een of meer scheidingslijnen door de groep van onderzochte 
ondernemingen. Combinatie van deze scheidingslijnen leidt tot de indeling van het 
geheel in een aantal groepen, die - op kwantitatieve basis - uit een oogpunt van 
kontinuïteit zeer uiteenlopend beoordeeld dienen te worden. Elke groep is in zoverre homogeen, dat de tendenties waartoe de daartoe be­
horende ondernemingen gedisponeerd zijn, dezelfde zijn. Elke groep omvat in zoverre verschillende ondernemingen, dat de hevigheid 
en de snelheid van de ontwikkeling, doch ook de mate van herstelbaarheid van 
ongunstige ontwikkelingen kan variëren. De groepsindeling laat zich als volgt schetsen: Ad A.-2 
(22 waarne- 
mingen) C. Ondernemingen van konstante omvang 
EV +  VV =  konstant. Ten aanzien van de gedisponeerdheid tot kontinuïteit zijn aan de hand van het 
waarnemingsmateriaal de navolgende algemene opmerkingen te maken: 1 Het lijkt een moeilijke opgave de ontwikkeling van een onderneming met 
precisie te besturen; in de periode onder beschouwing slaagde er slechts een 
enkele van de 53 onderzochte ondernemingen in op zodanige wijze een be­
stedingsimpuls met een bruto-winst-ontwikkeling te kombineren, dat een groei 
ontstond met konstante verhouding tussen eigen en vreemd vermogen. 1 Het lijkt een moeilijke opgave de ontwikkeling van een onderneming met 
precisie te besturen; in de periode onder beschouwing slaagde er slechts een 
enkele van de 53 onderzochte ondernemingen in op zodanige wijze een be­
stedingsimpuls met een bruto-winst-ontwikkeling te kombineren, dat een groei 
ontstond met konstante verhouding tussen eigen en vreemd vermogen. 2 Een toename van de verhouding tussen vreemd en eigen vermogen kan op­
treden in allerlei uitgangssituaties (0,15 en 11,4 zijn als uitersten gesignaleerd). Het spreekt welhaast vanzelf, dat verhoudingen in de orde van grootte van de 
eerstgenoemde vrij veel, c.q. vrij langdurig verslechtering verdragen alvorens
„slecht” te worden. Bij de hiernavolgende evaluatie van de konstellatie-typen 
is ervan uitgegaan, dat de huidige tendenties zich voortzetten, dat wil zeggen 
struktureel zijn. Het „normaal” of „niet normaal” zijn van de uitgangssituatie 
is buiten beschouwing gelaten. 3 De verdeling van de ondernemingen over de onderscheiden groepen vertoont 
geen enkel verband met bedrijfstak, ondernemingsgrootte of ondernemingsvorm. 4 Een meer wiskundige benadering van de ontwikkelingstendenties van de onder­
neming leidt tot de situering van de onderneming als punt in een meer dimen­
sionaal assenstelsel, waarbij de bewegingsrichting de ontwikkelingstendentie 
weergeeft. De groepsindeling wordt daarbij tot stand gebracht door vlakken 
welke de ruimte in zónes onderverdelen. 4 Een meer wiskundige benadering van de ontwikkelingstendenties van de onder­
neming leidt tot de situering van de onderneming als punt in een meer dimen­
sionaal assenstelsel, waarbij de bewegingsrichting de ontwikkelingstendentie 
weergeeft. De groepsindeling wordt daarbij tot stand gebracht door vlakken 
welke de ruimte in zónes onderverdelen. B. Inkrimpende ondernemingen VV 
. EV +  VV neemt af, ~^rr neemt af, bruto-winst daalt. h. V C. Ondernemingen van konstante omvang 
EV +  VV =  konstant. A. Groeiende ondernemingen Het als groei-kenmerk gekozen totaal vermogen (TV =  EV +  VV), vertoont 
hier in de loop der jaren een toename. Daarbij is te onderscheiden: Het als groei-kenmerk gekozen totaal vermogen (TV =  EV +  VV), vertoont 
hier in de loop der jaren een toename. Daarbij is te onderscheiden:
A.-l. het vreemde vermogen neemt relatief sneller toe dan het eigen vermogen; 
A.-2. de verhouding VV : EV neemt af. p
j
j
A.-l. het vreemde vermogen neemt relatief sneller toe dan het eigen vermogen; 
A.-2. de verhouding VV : EV neemt af. De toename van de verhouding VV : EV kan in situatie A.-l. nog gepaard gaan 
met: a. konsistent of sterker toenemende bruto-winst; a. konsistent of sterker toenemende bruto-winst; b. dalende of minder dan konsistent toenemende bruto-winst; b. dalende of minder dan konsistent toenemende bruto-winst; Aldus ontstaan drie typen konstellaties: Aldus ontstaan drie typen konstellaties: VV 
. , 
. A.-l.-a.: groei, toenemende-==7 , konsistent of sneller toenemende bruto-winst;
JlL V
W
. . W  
. . A.-l.-b.: groei, toenemende-wrr, dalende of minder dan konsistent toenemende
EV
bruto-winst;
A.-2. : groei, afnemende VV
EV
m a b
blz 260 Ad C
(3 waarne­
mingen) Evaluatie De gevonden groepsindeling kan als volgt worden geëvalueerd: Ad type A - : Bij groei met toenemende leverage, doch konsistente, of beter, 
l.-a 
groeiende bruto-winst vraagt de leverage-ontwikkeling aandacht,
(9 waarne- 
doch is er nog geen sprake van alarm-toestand. Er is nog manoeu- 
mingen) 
vreerruimte, hetzij door substitutie van vreemd door eigen ver­
mogen, hetzij door matiging van de expansiedrang. Ad type A - : Bij groei met toenemende leverage, doch konsistente, of beter, 
l.-a 
groeiende bruto-winst vraagt de leverage-ontwikkeling aandacht,
(9 waarne- 
doch is er nog geen sprake van alarm-toestand. Er is nog manoeu- 
mingen) 
vreerruimte, hetzij door substitutie van vreemd door eigen ver­
mogen, hetzij door matiging van de expansiedrang. Ad type A - : De hier optredende groei met toenemende leverage biedt minder 
l.-b 
kontinuïteitsperspektief door de achterblijvende ontwikkeling van
(15 waarne- de bruto-winst. Indien geen rendabeler besteding van de inves- 
mingen) 
teringen te vinden is, zijn de mogelijkheden om op eigen kracht 
verder te gaan, uitgeput, zodra de toenemende leverage onaanvaard­
bare hoogte dreigt te bereiken. Bezinning op de funktionele plaats 
kan tot de - diskontinue - oplossing leiden. : Groei, gepaard gaande met een afname in de verhouding tussen
vreemd en eigen vermogen lijkt welhaast de ideale uitgangsstelling 
voor kontinuïteit. Zolang de investeringen de uit de bruto-winst 
beschikbaar komende middelen blijven overtreffen is een grens m a b blz. 261 blz. 261 gesteld aan de afname in de verhouding, waardoor aan de kwalifi- 
katie weinig behoeft te worden afgedaan. Kritischer 
is 
de situatie, 
wanneer 
de investeringsimpuls
.MI +  FI 
. , 
, 
, 
. ,
L
i
') kl i
i
d
1
d
k
d
i d Kritischer 
is 
de situatie, 
wanneer 
de investeringsimpuls
.MI +  FI 
. , 
, 
, 
. ,
L 
i 
ac') kleiner is dan 1 en de gekonstateerde groei dus te 
1W r
danken is aan een zeer gunstige ontwikkeling van de bruto-winst. Hier dreigt enerzijds onbenut raken van vermogen en anderzijds 
stagnatie van de groei, zodra de bruto-winst - bijvoorbeeld door 
een externe oorzaak - minder gunstig wordt. Scherp sturen is hier 
dus mede voorwaarde voor kontinuïteit. De konstellatie leent zich 
typisch voor diversifikatie. Inkrimpende omvang, afnemende verhouding tussen vreemd en 
eigen vermogen en dalende bruto-winst zijn een complex kenmerken 
van een konstellatie welke weinig uitzicht biedt. De betreffende 
ondernemingen kunnen overgaan tot inkrimping van de schaal 
waarop wordt gewerkt, dan wel zich bezinnen op de funktionele 
plaats. Ad B
(4 waarne­
mingen) Evaluatie Dit laatste komt neer op het analyseren van de perspek- 
tieven welke verbonden zijn aan de overname van een andere 
onderneming. Dit heeft uiteraard slechts zin zolang de liquiditeiten 
een dergelijke stap nog toelaten. Konstante omvang bij konstante bruto-winst kent alleen een kon­
stante verhouding tussen eigen en vreemd vermogen, indien de 
gehele netto-winst wordt uitgekeerd. Feitelijk is de situatie zeer 
labiel: toenemende bruto-winst verstoort de stationaire toestand en 
het zou wat onwezenlijk zijn van de ondernemer te vragen, bewust 
een korrektiekoers in te slaan; een tegenvallend jaar leidt tot in­
krimping van de omvang en moeizaam bijsturen. Alleen al uit een 
oogpunt van gemoedsrust van de ondernemer - mede voorwaarde 
voor kontinuïteit, zij het een niet-ekonomische voorwaarde! - lijkt 
overgang naar een gemarkeerde groeiquote zinvol. 19) Geschreven in samenwerking met Ir. N. R. A. Krekel en Drs. T. G. van der Woerd, Samsom, 
Alphen aan de Rijn, 1965, pag. 152. 7 De betekenis van een gekwantificeerd oordeel over de kontinuïteit voor de
waardering van de onderneming 7 De betekenis van een gekwantificeerd oordeel over de kontinuïteit voor de 
waardering van de onderneming 20) Onder vooraadwinsten of -verliezen wordt verstaan de niet door normale bedrijfshande- 
lingen, doch door externe faktoren - als inflatie, oogstresultaten e.d. - of door interne reorgani­
saties - wijziging van technologie, bedrijfsdrukte e.d. - ontstane waardeveranderingen van aan­
wezige roerende en onroerende goederen. De kontinuiteitswaarde Voor de verwerking van de kontinuïteitskenmerken in het waarderingsvraagstuk, 
zij allereerst stil gestaan bij de konstellatie waarin verwacht wordt dat de toe­
komstige aktiviteiten van de onderneming juist voldoende bruto-winst zullen 
kweken voor de voortzetting mèt realisering van de maatregelen (in het bijzonder: 
investeringen) welke vereist zijn voor de relatieve handhaving van de onder­
neming in de marktkonstellatie waarin deze zich beweegt. Deze - konsistente - bruto-winst is, wanneer zij wordt gekalkuleerd zoals in het 
voorafgaande is geschetst, van een grootte welke een netto-winst overlaat, waar­
van na uitdeling en belastingen een deel aan het bedrijf wordt toegevoegd. De 
kontante waarde van winstuitdelingen en winstinhoudingen kan dan - afwezig­
heid van voorraadwinsten of -verliezen vooronderstellende20)-beschouwd worden 
als de waardetoename van de onderneming ten opzichte van het huidige moment 
in een bepaald toekomstig perspektief. De som van de waarde op dit moment en 
de aldus bepaalde waardetoename zou men de kontinuiteitswaarde kunnen 
noemen. Toepassing van de kontinuiteitsbeoordeling bij de waardebepaling Toepassing van de kontinuiteitsbeoordeling bij de waardebepaling De gevonden klassifikatie van kontinuïteitsdisposities van ondernemingen biedt, 
behalve een waardevolle mogelijkheid tot beoordeling van de toekomstige ont­
wikkelingen van de onderneming een nuttige uitbreiding van de fundamenten 
voor de waardebepaling van de onderneming als geheel. Vooral bij de waardering van de onderneming als „going concern” kan deze 
extra fundering een bijdrage leveren. Met name het daarbij optredende vraagstuk 
van de relatie tussen intrinsieke waarde en rentabiliteitswaarde is te verhelderen 
door de verbeterde mogelijkheden tot beoordeling van de kontinuïteit. Reeds eerder werd hiertoe een poging ondernomen in het boekje: „Ontwikke­
ling - Samenwerking - Fusie” 19), doch de thans bereikte onderzoeksresultaten 
laten een verdere verfijning en precisering toe. m a b blz. 262 De kontinuiteitswaarde Opbouw in de waardebepaling Een kwantificering van het oordeel over de kontinuïteit kan een einde maken aan 
de nog wijd verbreide toepassing van vuistregels omtrent de weging of „menging” 
van intrinsieke en rentabiliteitswaarde. De waardering van de onderneming komt 
immers nu te berusten op de sommering van - intrinsieke waarde; - kontante waarde van de winsten die men dient in te houden ten behoeve van 
optimale kontinuïteit; - kontante waarde van uit te delen winsten, voorzover deze afwijken van het 
eisrendement op het intrinsieke eigen vermogen; te waarde van uit te delen winsten, voorzover deze afwijken van het - kontante waarde van uit te delen winsten, voorzov
eisrendement op het intrinsieke eigen vermogen; - kontante waarde van uit te delen winsten, voorzover deze afwijken van het 
eisrendement op het intrinsieke eigen vermogen; - waarde van het overschot of het tekort aan geprognosticeerde bruto- Waardering van surplus of tekort aan bruto-winst Waardering van surplus of tekort aan bruto-winst Stelt men nu vast dat de te verwachten bruto-winst ten opzichte van het niveau 
dat deze dient te hebben voor een bevredigend gekwalificeerde kontinuïteit een 
surplus of een tekort oplevert, dan is zowel voor een surplus als voor een tekort 
eveneens een kontante waarde vast te stellen welke evenwel niet, teneinde de 
totale waarde van de desbetreffende onderneming te vinden, zonder meer bij de 
kontinuiteitswaarde mag worden opgeteld. g
pg
De betekenis van tekort of overschot moet worden opgespoord teneinde tot 
een waardeoordeel te komen. Doet zich een overschot voor in de konstellatie, welke met A.-2. is aangeduid, 
dan is er sprake van een zekere netto-overwinst waarvan de bestendigheid dient 
te worden onderzocht teneinde tot de bepaling van een kontante waarde te kunnen 
komen. In het bijzonder dient te worden nagegaan of de afnemende verhouding tussen 
vreemd en eigen vermogen - gezien het fiskaal regime - niet gaat leiden tot - te 
sterke - daling van de rentabiliteit van het eigen vermogen. De gevonden kontante waarde kan bij de kontinuiteitswaarde worden gevoegd 
ter bepaling van de totale waarde van de onderneming. Gaat het evenwel om een overschot aan bruto-winst in de konstellatie welke 
met B. is aangeduid, dan is er sprake van niet bestede bruto-winst. Het overschot is 
te zien - en aan te wenden - als terugbetaling op kapitaal zoals wel bij vastgoed- 
participaties voorkomt. Het overschot is dan geen waarde-verhogend element. Een andere interessante konstellatie is die waarbij een tekort aan gevormd eigen 
vermogen optreedt (A.-l.). In de gunstige variant (A.-l.-a) is het voor de waar­
dering van belang na te gaan wat het offer zal zijn van komplementaire finan­
ciering. Alternatief is een analyse van de kontinuïteit op een bescheiden plan, dat 
wil zeggen op een niveau waar de ingehouden winst wel adequaat is. blz. 263 blz. 263 m a b blz. 263 m a b In de minder gunstige variant (A.-l.-b.) zal men tot een aftrekpost op de kon- 
tinuïteitswaarde konkluderen, ten bedrage van de kontante waarde van inves­
teringen (materieel, personeel en/of financieel) welke vereist zouden zijn teneinde 
een wel als adequaat te kwalificeren kontinuïteit te bereiken. Men kan hier de grens bereiken van het gebied waar de waardering als „going 
concern” toepasselijk is, namelijk zodra blijkt dat de liquidatiewaarde hoger uit­
komt dan de berekende waarde. 8 Konklusies Indien men het begrip kontinuïteit weet te definiëren op zodanige wijze dat het 
zich gaat lenen voor kwantificering, wordt het bruikbaar als een duidelijk van 
het winststreven te onderscheiden en daaraan gelijkwaardige doelstelling van de 
onderneming. Naar omvang en struktuur van de onderneming als ook naar kans van wel­
slagen zeer uiteenlopende kontinuïteitsdoelstellingen zijn dan te onderscheiden. Voor vele van deze doelstellingen zijn niet automatisch de voorwaarden vervuld Naar omvang en struktuur van de onderneming als ook naar kans van wel­
slagen zeer uiteenlopende kontinuïteitsdoelstellingen zijn dan te onderscheiden. Naar omvang en struktuur van de onderneming als ook naar kans van wel­
slagen zeer uiteenlopende kontinuïteitsdoelstellingen zijn dan te onderscheiden. Voor vele van deze doelstellingen zijn niet automatisch de voorwaarden vervuld 
door het streven naar maximalisatie van de winst. Voor vele van deze doelstellingen zijn niet automatisch de voorwaarden vervuld 
door het streven naar maximalisatie van de winst. Onder welke voorwaarden met betrekking tot een gegeven onderneming ge­
sproken mag worden van een bevredigend kontinuïteitsperspektief is uiteindelijk 
afhankelijk van het subjektief oordeel van de leiding van de onderneming. Er zijn 
echter ook een aantal situaties waarin door derden een oordeel over de onder­
neming moet worden gevormd, bijvoorbeeld bij de waardering ten behoeve van 
fusie, overname of belegging en bij de overweging van kredietverlening. Er is dan 
behoefte aan objektieve normen. Via een empirisch onderzoek is duidelijk geworden dat deze normen te vinden 
zullen zijn met behulp van de maatstaven: groei van de onderneming, ontwikke­
ling van de vermogensverhoudingen en ontwikkeling van de bruto-winst. De getalswaarde van deze maatstaven zal variëren met de tijd alsook met kon­
krete gegevenheden omtrent bedrijfstak, vestigingsplaats, etc. Hieromtrent is het 
onderzoek nog in volle gang. De grote betekenis van een kwantitatief oordeel over de kontinuïteitsperspek- 
tieven van een onderneming moge echter reeds blijken uit de hantering van de 
maatstaven bij de waardering van de onderneming. m ab blz. 264