NASCHRIFT
NASCHRIFT NASCHRIFT door R. de Korting Veenstra’s kritiek richt zich in het bijzonder op de laatste zin van mijn artikel 
waarin ik belangstelling toon voor (niet „oproep tot”) onwikkelingen in de theo­
rie die aan bepaalde „afwijkingen” bij toepassing van de vervangingswaarde 
in de praktijk een theoretische grondslag kunnen geven. Uit deze uitspraak 
volgt echter geenszins dat ik deze ontwikkelingen ook verwacht of wenselijk 
zou vinden. Veenstra had zich daarom de moeite, om te weerleggen hetgeen 
ik niet gezegd heb, kunnen besparen. D k iti k di
ij
b l
t lli ”i h dt i h
l
t
D De kritiek die mijn „belangstelling” inhoudt is hem evenwel ontgaan. Deze 
is dat degenen die vooropstellen dat de jaarrekening de toets van de theorie 
op het gebied van waarde- en winstbepaling moet kunnen doorstaan, zich wel 
eens wat meer mogen bezinnen op de afwijkingen van de theorie die men zich 
in de praktijk veroorlooft. Ik doel hier meer in het bijzonder op het door Veen 
stra terecht niet eenvoudig genoemde probleem van de inhaalafschrijvingen 
en van het onderscheid tussen normale en speculatieve voorraden. Men con­
stateert dat deze problemen in de praktijk worden geëcarteerd door eenvou­
digweg geen inhaalafschrijvingen toe te passen en herwaarderingen van de ge­
hele voorraad buiten het resultaat te houden. Dit kan gerechtvaardigd zijn bij 
het bestaan van een hoge diversiteitsfactor wat betreft de vervanging van 
duurzame produktiemiddelen en het bewegen van de voorraden binnen de als 
normaal aan te merken bandbreedte. Inhaalafschrijvingen, noch speculatiere- 
sultaten zijn dan „material”. Dit is evenwel niet altijd zo. Vandaar mijn belang­
stelling. B
b d ld b i i
ld
d
d d
Phili g
Bovenbedoelde bezinning geldt onder meer de door Philips toegepaste ver­
sie van het vervangingswaardestelsel. Ik noem Philips omdat de jaarrekening 
van deze onderneming veelvuldig wordt genoemd als voorbeeld van toepas­
sing van de theorie van de vervangingswaarde in de praktijk. Philips brengt 
echter de gehele waardestijging van zijn voorraden ten gunste van de herwaar- 
deringsrekening. Misschien zijn de voorraden bij Philips altijd als „normaal” te 
beschouwen. Men beroept zich hier echter niet op. Een ander punt is de be­
handeling van de belastinglatenties in de jaarrekening van Philips, een behan­
deling die met ingang van 1 januari 1972 een belangrijke wijziging heeft on­
dergaan. ) J. Vos, „Vervangingswaarde blijft, doch toepassing verandert” (Philips administration review, dec 1972) 
Drs. R. Burgert, „Vervangingswaarde blijft, doch toepassing verandert” (MAB nov. 1973, blz. 460 e.v.) Actuele waarde
Resultaat
Jaarrekening Actuele waarde
Resultaat
Jaarrekening NASCHRIFT Deze wijziging heeft aanleiding gegeven tot de gevolgtrekking dat 
Philips het vervangingswaardestelsel maar voor de helft toepast.1)
O
h t
d
b l ti l t ti ” h ft V
t
lf
bli
d p
g g
p
Over het onderwerp „belastinglatenties” heeft Veenstra zelf gepubliceerd. Uit zijn bijdrage aan de afscheidsbundel voor Van Rietschoten citeer ik de vol­
gende conclusie: „de enige oplossing die bij de opstelling van een jaarrekening 
op basis van de vervangingswaardetheorie consequent kan worden verde­
digd ... is (die), waarbij de vermogensmutatie in zijn geheel aan het herwaarderings- m ah blz. 171 m ah blz. 171 fonds wordt toegevoegd en tevens direct een voorziening voor de extra belasting wordt 
gevormd ten laste van het resultaat over de periode waarin de herwaardering plaats­
vindt”1) (cursivering van Veenstra). De Philips-methode week en wijkt van deze 
conclusie af. Wat ik nu gaarne van Veenstra zou willen vernemen is of hij 
meent dat Philips desondanks toch in zijn jaarrekening de theorie van de ver­
vangingswaarde toepast. Het antwoord op deze vraag is van belang omdat 
door het NIVRA is gesteld dat gemeten naar de omvang van het kapitaal tus­
sen 70 en 80% van de Nederlandse ondernemingen een vorm van current cost 
accounting toepast2 3) (op de betekenis van de terminologie in dezen kom ik nog 
terug). De bijdrage van Philips tot dit percentage is namelijk niet te verwaar­
lozen. T
k
d
d i h l f h ij i
h
d
h id
l fonds wordt toegevoegd en tevens direct een voorziening voor de extra belasting wordt 
gevormd ten laste van het resultaat over de periode waarin de herwaardering plaats­
vindt”1) (cursivering van Veenstra). De Philips-methode week en wijkt van deze 
conclusie af. Wat ik nu gaarne van Veenstra zou willen vernemen is of hij 
meent dat Philips desondanks toch in zijn jaarrekening de theorie van de ver­
vangingswaarde toepast. Het antwoord op deze vraag is van belang omdat 
door het NIVRA is gesteld dat gemeten naar de omvang van het kapitaal tus­
sen 70 en 80% van de Nederlandse ondernemingen een vorm van current cost 
accounting toepast2 3) (op de betekenis van de terminologie in dezen kom ik nog 
terug). De bijdrage van Philips tot dit percentage is namelijk niet te verwaar­
lozen. 2) Drs. R. H. Veenstra, „Belastinglatenties bij herwaardering van duurzame produktiemiddelen”, in Audite Auditores, af 
scheidsbundel voor prof. A. M. van Rietschoten, Amsterdam/ Antwerpen 1973
3) „Infladon Accounting”, Report of the Inflation Accounting Committee, Londen 1975, paragraph 765
4) Drs. G. L. Groeneveld, Boekbespreking: H. J. van der Schroeff, „Bedrijfseconomische grondslagen voor de winstbe 
paling” (MAB maart 1977, blz. 161/2)
5) Accounting Objectives Study Group van het American Institute of Certified Public Accountants: „Objectives of Finan­
cial Statements” (okt. 1973), meer bekend als het Trueblood-report.
Accounting Standards Steering Committee: „The Corporate Report” (Londen, juli 1975)
®) Beschouwingen naar aanleiding van de Wet op de jaarrekening van ondernemingen (Deventer) 2) Drs. R. H. Veenstra, „Belastinglatenties bij herwaardering van duurzame produktiemiddelen”, in Audite Auditore
cheidsbundel voor prof. A. M. van Rietschoten, Amsterdam/ Antwerpen 1973
3) I fl d
A
ti ” R
t f th I fl ti
A
ti
C
itt
L d
1975
h 765 p
,
p
„Infladon Accounting”, Report of the Inflation Accounting Committee, Londen 1975, paragraph 765
Drs G L Groeneveld Boekbespreking: H J van der Schroeff Bedrijfseconomische grondslagen voor de winstbe NASCHRIFT Een praktische overweging bij 
de beantwoording van de vraag of men zich hiervan eventueel eerst „onder 
de streep” rekenschap zal geven, lijkt mij de mate waarin de uitkomst hard kan 
worden gemaakt. M
k
ij
d
ik d
b ik
b
d i
i
li i i het fmanderingsresultaat niet zo belangrijk acht. Een praktische overweging bij 
de beantwoording van de vraag of men zich hiervan eventueel eerst „onder 
de streep” rekenschap zal geven, lijkt mij de mate waarin de uitkomst hard kan 
worden gemaakt. M
k
ij
d
ik d
b ik
b
d i
i
li i i g
Men kan mij tegenwerpen dat ik de gebruikersbenadering niet expliciet in 
mijn artikel heb vermeld. De benadering van waaruit Veenstra kritiek levert 
echter evenmin. De omvang van een tijdschriftartikel legt nu eenmaal beper­
kingen op. Stuitend op uitspraken die niet in overeenstemming zijn met zijn 
- uiteraard evenzeer legitieme - benadering vanuit de waardetheorie had hij 
zich wellicht kunnen afvragen of deze bij een andere benadering beter zouden 
passen. H
l i
d h
i h
d
ED 24
l i
b
i p Hoewel uit waardetheoretisch standpunt tegen ED 24 veel in te brengen is, 
acht ik deze vanuit mijn uitgangspunt een belangrijke bijdrage tot het opera­
tioneel maken van toepassing van actuele waarden in de jaarrekening. Dit 
geldt ook voor de Philips-versie van het vervangingswaardestelsel, n’importe 
wat men vanuit waardetheoretisch gezichtspunt over bijvoorbeeld de verwer­
king van de belastinglatenties (vóór en na de wijziging hierin) zou willen op­
merken. Ik veronderstel dat niet velen zullen ontkennen dat Philips zijn waar­
deringen voor de balans en de resultaatbepaling baseert op actuele waarden. Men zal dan echter wel de pretentie dat een en ander op een waardetheorie 
berust moeten laten varen. Zo niet, dan zal men met aanvullingen op de theo­
rie moeten komen, waarnaar ik met belangstelling blijf uitkijken. Ik h b
ht
d i d k d t
hill d
i
d
t l g
g
j
j
Ik heb echter de indruk dat verschillende vervangingswaarde-apostelen 
(deze benaming is stellig niet denigrerend bedoeld) ook niet meer zo vast in 
de leer zijn. Hiervan getuigt mijns inziens mede de ontwikkeling in de termi­
nologie (actuele waarde, current costs, informatie op basis van actuele waarde 
respectievelijk historische kostprijs). NASCHRIFT T
k
d
d i h l f h ij i
h t
d
h id t
l Terugkerend naar de inhaalafschrijvingen en het onderscheid tussen normale 
en speculatieve voorraden constateren wij dat beide belangrijke elementen in 
de theorie van de vervangingswaarde vormen. (Men kan ze onder één noemer 
brengen door de voorraad werkeenheden in een duurzaam produktiemiddel 
bij aanschaffing als „normaal” te beschouwen.) Ook ten aanzien van deze ele­
menten zal men zich er over moeten uitspreken of degenen die zich de hier­
voor bedoelde afwijkingen veroorloven nog wel het vervangingswaardestelsel 
toepassen. In mijn artikel constateerde ik dat Groeneveld vindt, dat bij toepas­
sing van de ideeën van Van der Schroeff wat betreft de berekening van een 
financieringsresultaat, de vervangingswaardetheorie zou zijn losgelaten.4) Dit 
bracht mij tot de slotzinnen van mijn artikel, waarin ik enkele andere punten 
noemde waarop de praktijk de theorie heeft losgelaten. Met de inhoud van 
mijn artikel hadden deze slotopmerkingen niet veel meer te maken. Door de 
kritiek van Veenstra krijgen zij nu meer gewicht dan was bedoeld. M t d
fd j
k i
d t t
d th
ti h k iti k Met de vraag of de jaarrekening de toets van een waardetheoretische kritiek 
kan doorstaan heb ik minder moeite. Naar mijn mening dient de jaarrekening 
in de eerste plaats te voorzien in de informatiebehoeften van de verschillende 
categorieën van gebruikers. Ook bij dit uitgangspunt zijn de verworvenheden 
van de waardetheorie van belang, maar niet exclusief Naast waardering en 
resultaatbepaling op basis van actuele waarden zelfs in plaats daarvan - kan 
voor bepaalde categorieën gebruikers informatie op basis van uitgaafprijzen 
van betekenis zijn. Deze „users’ approach” vinden wij bijvoorbeeld in rapporten 
van de Amerikaanse en Britse accountantsorganisaties5) en - zij het minder ex­
pliciet - in de Beschouwingen van het Tripartiete Overleg.6) Ik claim daarom 
de legitimiteit van deze benadering. Tegen deze achtergrond acht ik het van 
secundair belang op welk bedrag in de winst- en verliesrekening men nu pre­
cies het etiket „winst” plakt (over de vraag wat winst is, bestaat trouwens in 
de waardetheorie geen eenstemmigheid) en kan Veenstra wellicht ook begrip 
opbrengen voor mijn uitspraak dat ik het al dan niet hierin begrepen zijn van m a b blz. 172 m a b blz. 172 het fmanderingsresultaat niet zo belangrijk acht. NASCHRIFT In het bovenstaande heb ik mij daarom, 
het risico van verwarring op de koop toe nemend, ook enige vrijheid in de ter­
minologie veroorloofd. Vanuit mijn uitgangspunt kan ik mij over de minder 
strakke „theoretische” eisen slechts verheugen. Nog enkele opmerkingen
D
t t lli De vaststelling van een normatieve verhouding eigen/vreemd vermogen 
heeft n.m.m. een soortgelijk karakter als die van de normale voorraad. Een 
praktisch verschil is dat deze vaststelling wat betreft de fmancieringsverhou- 
dingen nog moeilijker schijnt. Niet altijd zal zij operationeel kunnen worden 
gemaakt. Dit kan onder dynamische omstandigheden echter ook voor de nor­
male voorraad gelden. Het begrip „normatief’ houdt voorts in dat elke afwij­
king herstel vraagt, dus ook een die tot een relatieve „versterking” van het ei­
gen vermogen leidt. D b
d b
h i
ki
fi g
g
De bronnen van de bezwaren tegen het in aanmerking nemen van een fi- 
nancieringsresultaat heb ik niet genoemd. Dit is juist. Ook nu beroep ik mij op 
de beperkingen die een tijdschriftartikel oplegt. Ook heb ik niet toegelicht 
waarom wat het eerste punt betreft sprake is van een „bezwaar”. Nemen wij 
aan dat het nastreven van een optimum in de fmancieringsverhoudingen aan­
beveling verdient en het voorts aangenaam is winst te maken, dan lijkt een 
aanbeveling die bij ongenuanceerde toepassing afwijkingen van het optimum m a b blz. 173 m a b blz. 173 met extra winst kan belonen inderdaad bezwaarlijk. Dit leek mij nogal voor 
de hand te liggen. De bezwaren van de partiële beschouwingswijze (tweede be­
zwaar) zijn Veenstra kennelijk bekend. Wat betreft het moment van realisatie 
van een financieringsresultaat (derde bezwaar) worden wij geconfronteerd 
met andere criteria dan wij met betrekking tot andere resultaten ontmoeten, 
bijvoorbeeld het moment van levering (transactieresultaten) of dat van consta­
tering. V
’
ki
h bb
ij
d
di ik ij met extra winst kan belonen inderdaad bezwaarlijk. Dit leek mij nogal voor 
de hand te liggen. De bezwaren van de partiële beschouwingswijze (tweede be­
zwaar) zijn Veenstra kennelijk bekend. Wat betreft het moment van realisatie 
van een financieringsresultaat (derde bezwaar) worden wij geconfronteerd 
met andere criteria dan wij met betrekking tot andere resultaten ontmoeten, 
bijvoorbeeld het moment van levering (transactieresultaten) of dat van consta­
tering. V
t ’
ki
h bb
ij
t d
di ik ij g
Veenstra’s opmerkingen hebben mij genoopt de grenzen die ik mij aanvan­
kelijk wat betreft de bespreking van ED 24 had gesteld te overschrijden. Ik 
hoop echter met het voorgaande een en ander te hebben opgehelderd. mab blz. 174