Geschiedkundige voorstelling der verschillende vormen van den godsdienstigen waanzin
Intusschen treffen wij echter bij de meest bezonnene menschen eene menigte van handelingen aan, waardoor zij onvermijdelijk met zich zeiven in tegenspraak komen, en die zij ten uitvoer brengen, ofschoon zij zeer goed weten, dat zij voor hen het zoo even genoemde smartelijke gevolg zullen hebben, en hen zoodoende van het kostelijke goed des zielevredes berooven, die op het innerlijke evenwigt deikrachten gegrond is. Wij bedoelen hiermede geenszins de hartstogtelijke handelingen, welke, ofschoon zij ook dikwijls eene kunstvaardigheid in het verstandsgebruik doen veronderstellen , nogtans alleen onder de voorwaarde eener in 't oogvallende eenzijdigheid des denkens mogelijk werden, en derhalve met het begrip van volkomene bezonnenheid niet meer vereenigbaar zijn. Ik heb hiermede veeleer die handelingen op het oog, waartegen zich het persoonlijke belang des menschen aankant, zelfs verzet, en waartoe hij zich nogtans door eene bijna onweerstaanbare magt voelt aangetrokken. Hier hebben wij derhalve het zeldzame schouwspel van een handelen zonder doel, zelfs in duidelijke tegenspraak met de innerlijke beweeggronden des gemoeds, zoo- dat hierdoor iedere zielkundige verklaring uitgesloten, en er slechts het onbepaalde, nietsbeteekenende begrip eener duistere tegenspraak voor in de plaats gesteld, schijnt te worden. Want wat in het binnenste van den mensch weersproken wordt, en hem desniettemin tot werkzaamheid aanspoort, moet in allen gevalle eene in hem heerschende aandrift zijn, dewijl, wanneer deze niet aanwezig was, hij er zich met al zijne magt tegen verzetten zoude; hetwelk steeds het geval is, wanneer hij , in het gevoel zijner eigenwaarde, aan uitwendigen, willekeurigen dwang eenen hardnekkigen tegenstand biedt. Het strijdige aanzien dezer schijnbaar gekunstelde stelling zal evenwel terstond verdwijnen, wanneer wij ons herinneren, dat de aanleiding tot de hier bedoelde handelingen telkens voortsproot uit de heerschende gewoonten, gebruiken en vooroordeelen, tot wier navolging de mensch zich bijna onweerstaanbaar gedrongen gevoelde, ofschoon zij ook met zijn duidelijk erkende belangen in de scherpste tegenspraak staan. Wij behoeven hier, bij wijze van voorbeeld, slechts op het tweegevecht te wijzen, hetwelk, bij den levendigsten afschuw van zijne onzedelijkheid en van zijne verderfelijke gevolgen, dikwijls genoeg door de voortreffelijkste mannen werd uitgeoefend. Het is aan ieder zelfstandig karakter opgelegd, dat zijne vrije wilsbepaling tot een erkend noodzakelijk doel eenen gedurigen strijd moet voeren met de hindernissen , die de heerschende gewoonten en dwaasheden hem in den weg leggen. Men moet derhalve steeds eene hooge rijpheid en degelijkheid van den wil bij hem veronderstellen, wanneer hij met onbuigzame vastberadenheid aan zijn doel getrouw blijft; terwijl de meeste menschen ontelbare malen van den ingeslagen weg verdreven, en naar de verschillendste rigtingen heên en weer geslingerd, worden, totdat geheel hun leven zich in eene chaos van vernielende tegenspraken oplost. De heerschende gewoonten bevatten derhalve eenen krachtigen beweeggrond, waardoor zij den mensch, in tegenspraak met zijne duidelijk erkende behoeften, dwingen hare vaak maar al te ongerijmde, ja verderfelijke, voorschriften te volgen, dewijl hij in staat is het evenwigt tusschen alle zijne belangen te bewaren, ja deze zelfs kan beheerschen en onderdrukken. Wij zouden dezen beweeggrond evenwel veel te eenzijdig opvatten, wanneer wij dien in de eenvoudige opmerking wilden zoeken , dat de menscli zich der heerschende gewoonten zoude moeten aansluiten . wilde hij niet in strijd met de geheele zamenleving treden, en zoodoende alle zijne plannen onmogelijk maken, en dat hij derhalve, om niet alles te verliezen, aan deze gewoonten een offer moest brengen. Want ofschoon deze overweging op iedereen eenen grooten invloed uitoefent, zoo mogen wij toch in haar geenszins de oplossing van het geheele vraagstuk zoeken, dewijl hierin eene smadelijke vernedering van den mensch tot verachtelijke slavernij zoude gelegen zijn, in zoover hij niet uit eigene volheid des harten willen en handelen kon, maar dan eerst een zelfstandig karakter mogt zijn, als hem de willekeur des gezelligen levens daartoe, binnen een zeer eng beperkten kring, verlof gegeven had. Wij moeten derhalve het begrip der gewoonten op een veel liooger standpunt opvatten, waar zij ons niet voorkomen als de bijna volstrekte hinderpaal tegen alle oorspronkelijkheid en zelfstandigheid des denkens en willens, maar als het middel, om deze hoedanigheden in eene hooge mate te bevorderen. Om dit in te zien, behoeven wij ons slechts te herinneren, dat elke mensch den algemeenen natuurlijken aanleg in eene zuiver individuele verhouding bezit, waarin zij in eene oneindig groote verscheidenheid te voorschijn komen. Ieder vereenigt derhalve de som zijner belangen tot een hem geheel eigendommelijk karakter, en het spreekt van zelf, dat, wanneer de hieruit voortvloeijende eigen wil geene uitwendige hinderpalen ontmoette, deze den maatschappelijken toestand, als het noodzakelijkste en meest oorspronkelijke beginsel van alle geestelijk-zedelijke ontwikkeling, ten eenenmale onmogelijk zoude maken. Wij behoeven deze stelling slechts in het, geheel met haar overeenkomstige, begrip der persoonlijke vrijheid te veranderen, om haar in hare veelomvattende beteekenis te leeren kennen. Wij behoeven hier maar alleen de ongerijmde theorie te vermelden, welke de persoonlijke vrijheid, of de persoonlijkheid, tot het hoogste levensbeginsel maakte, en daardoor de teugelloosheid der hartstogten op den troon plaatste, maar ook juist daardoor bij ieder verstandig mensch de overtuiging opwekte , dat de persoonlijke vrijheid slechts in zooverre kan bestaan, als zij met de maatschappelijke orde en de stellige wet overeen te brengen is. De laatste kan echter de verhoudingen des levens slechts in hare uitwendige omtrekken regelen, en moet hare inwendige orde aan de gewoonten overlaten, welke moeten zorgen , dat de persoonlijke belangen van allen eenen gemeenschappelijken vorm verkrijgen, zonder welken weldra een strijd van allen tegen allen uitbreken zou, en de inrigting van het gezelschappelijk leven tot in hare diepste grondslagen verstoord zoude worden. Wanneer de gewoonten slecht zijn, dan volgt daar evenmin uit, dat men met haar geheel en al breken moet, als dat men aan eene stellige wet gehoorzaamheid mag weigeren, wanneer men door haar veronregtvaardigd meent te zijn. Beide moeten veredeld en steeds volmaakter worden, om aan het gebouw des maatschappelijken levens eenen duurzamen grondslag te geven; en opdat dit kunne geschieden , moet ieder, die onder haren gebrekkigen toestand lijdt, aan haar de verbeterende hand leggen, hetwelk voorzeker niet zou kunnen gebeuren, wanneer men zich buiten haar bereik stelde. Wanneer de gewoonten en de bestaande wetten den mensch noodzaken tot volkomene verloochening van zijn zedelijk-geestelijk karakter, dan eerst is hij tot eene openbare breuk met haar bevoegd, en bevindt hij zich in zijn volle regt, wanneer hij liever te gronde gaat, dan ontrouw aan zijne meer edele natuur te worden. Wanneer derhalve de gewoonten het gebrekkige in de positieve wetten aanvullen, en haar tot voor de kleinste bijzonderheden des levens doelmatig maken, zullen, dan moeten zij ook zoodanige magt op het gemoed uitoefenen , dat zij de aanwending van de hierin zetelende krachten naar hare voorschriften regelen kunnen; zij moeten alzoo in sterkte met alle andere gemoedsneigingen gelijk staan. Zal deze magt niet blootelijk op eenen uiterlijken, vernederenden dwang gegrond zijn, dan moet zij haar orgaan in een , het gemoed zeiven aangeboren , streven vinden , door welks werkzaamheid zij in de zamenwerking zijner overige krachten ingrijpt, en zoodoende eene innerlijke noodzakelijkheid wordt. En zoo zijn wij nu, door eene reeks van gevolgtrekkingen, tot het noodzakelijk bestaan eener gemoedswerkzaamheid gekomen, die zich bepaaldelijk van alle overige belangen onderscheidt, dewijl zij hieraan óf eene vreemde wet voorschrijft, óf ze zelfs geheel en al onderdrukt. Als wij deze eigendommelijke gemoedsaandoening de zucht tot navolging noemen, dan hebben wij hiervoor niet slechts eene gemeenzame, en met het spraakgebruik overeenkomende , uitdrukking gevonden, maar tevens een helder begrip van hare magtige werking gegeven. Immers slaan wij eenen blik in het leven, dan zien wij terstond, dat diegenen het meest aan de zucht tot navolging onderhevig zijn, die zeiven het geringste vermogen tot zelfhandelen bezitten, en die derhalve eenen regel van buiten behoeven, om aan hunne bedrijven eenen zekeren vorm te geven, indien hun willen niet in eindelooze strijdigheden opgelost, en zoodoende ten gronde gerigt, zal worden. De zucht tot navolging is alzoo natuurlijk het sterkst bij jonge personen tot aan het einde der geslachtsontwikkeling, als mede bij de vrouwelijke kunne (slavinnen der mode!), dewijl beiden, naar hunnen aard, geene volkomene zelfstandigheid bezitten, maar den regel huns handelens in eene andere wet moeten zoeken. Ziekelijk verhoogd is de zucht tot navolging in alle zwakke gemoederen, die, ongeschikt tot eene vaste wilsbepaling, iedere vreemde aandrift volgen, en zich, gelijk een roerloos schip, op den oceaan des levens onmagtig naar alle rigtingen heen en weêr laten slingeren. Werpen wij nu eenen blik in de algemeene geschiedenis, om den verschillenden oorsprong der ontelbare gewoonten en gebruiken, die achtervolgens hunne heerschappij over het leven der volken hebben uitgeoefend, te leeren kennen, dan ontmoeten wij voornamelijk twee tegen elkander overstaande bronnen, waaruit die gewoonten en gebruiken voortsproten. Nu eens wekte een hoogbegaafd man, wiens overwegende geesten gemoedskracht door geheel zijn levensgedrag heênstraalde, de massa, door zijn rijk en schitterend voorkomen, tot naijver op, ■— dan weer vormden zich, bij gemis van een zoo lichtend voorbeeld, de gewoonten naar den bestaanden toestand der beschaving, en drukten zij des te zekerder de gebreken of de ruwheid van dezen toestand uit, hoe minder een hervormende geest zich deze punten was bewust geworden. In liet eerste geval erkennen wij de wereld veroverende magt van de geestdrift, die, bewust van den ellendigen toestand der maatschappelijke instellingen en tot hare oorspronkelijke verhevenere beteekenis opklimmende, een geheel volk tot gelijke hoogte der levensbeschouwing vermag te verheffen. Want het in ieders borst heerschende streven naar het oneindige, als het wezenlijk karakter des menschen, wekt de onvermijdelijke behoefte op, om eenen weg in te slaan, die hem het uitzigt op zijne onbegrensde ontwikkeling opent, vooral wanneer deze niet met de heerschende begrippen in strijd is. Wordt deze ontwikkeling derhalve dooreenen man aangegrepen, wiens denken en willen van vastberadenheid getuigen, die zich door geen' tweestrijd op den dwaalweg laat brengen, maar haar bewustzijn veeleer, in strijd met ontelbare hinderpalen, in steeds grootsehere trekken kenbaar maakt, — dan stelt hij zich, als de echte zoon van zijnen tijd, aan de spits der beweging, en schrijft hij der gewoonten , door haar te beheerschen, hare toekomstige wetten voor, die de gemoederen, vaak door eeuwen heên, zoo diep ingedrukt worden, dat zelfs de geweldadigste gebeurtenissen hare magt niet kunnen verbreken. Dit geldt, in den volsten zin des woords, van alle godsdienststichters, wier gebiedende invloed vaak eene reeks van leeftijden voortduurt, dewijl zij aan het godsdienstig bewustzijn hunner aanhangers eenen blij venden vorm, en aan hun levensgedrag een hiermede overeenkomend karakter, geven , waaraan zij zich uit eigen beweging niet kunnen onttrekken. Want, juist dewijl het godsdienstig bewustzijn de zuiverste uitdrukking is van het streven naar oneindigheid, zoo moet de hieraan verleende vorm zich met des te grootere hardnekkigheid staande houden, en hierdoor alle overige levensomstandigheden beheerschen. Wanneer echter een volk, gedwarsboomd door het lot, door meerdere leeftijden lieên van eenen echten hervormer verstoken bleef, wiens ijzeren karakter alle banden van taaije gewoonten en ingewortelde vooroordeelen kon verbreken , dan moesten de laatsten eene , met den loop der tijden toenemende, willekeurige magt erlangen, onder wier looden scepter iedere vrije zielsuiting wegsterft, om aan de laagste, kleingeestigste belangen eene onbeperkte speelruimte te laten ; zoodat zelfs het godsdienstig bewustzijn tot hunne slaafsche dienst vernederd wordt. Het treurige bewijs hiervan zien wij in alle landen van het zuidelijk Europa, waaide priesterheerschappij , door eeuwen lieên , de vrijheid des geestes verstikte, en zoodoende eene geestelijk-zedelijke verbastering des volks teweeg bragt, waarin eerst alle maatschappelijke en wettelijke verhoudingen ten gronde moesten gerigt worden, voor dat de behoefte aan eene hervorming van gronds af aan algemeen gevoeld , en de aanleiding tot oproerige bewegingen gegeven, kon worden, die het geheele gebouw der priesterheerschappij omver moesten werpen, en op hare puinhoopen een beter zaad kon laten kiemen en zich ontwikkelen. Ook het Duitsche vaderland smachtte, ten tijde der hervorming, eeuwen lang onder den geloofsdwang , waaraan het voornamelijk te wijten is, dat, gedurende eenen zoo langen tijd, de gewoonten zich slechts zeer langzaam naar edele voorbeelden vormen konden, en nog heden, in vele opzigten, het zegel van middeleeuwsche onbeschaafdheid (tweegevecht, lust tot zinnelijk genot, godsdienstige vervol-gingswoede, gedrochtelijke verbinding der vroomheid met kleingeestige en zelfzuchtige belangen, al de ellende van de lagere volksklasse) dragen. Ja, de geestdrift voor de vooruitgaande beschaving en vrijheid des Duitschen vaderlands zoude zeer waarschijnlijk nog heden in den diepsten slaap begraven liggen, wanneer zij niet, in den oorlog tegen den laatsten wereldveroveraar, napoleon, in heviger vlam was uitgebarsten, en, hierin voortgloeijende, het groote werk der loutering en wedergeboorte eens volks volbragt had, voor hetwelk eindelijk de lente eens rijken, vrijen, krachtigen, scheppenden levens is aangebroken (*). (*) Ik ben zoo vrij geweest, om de woorden rijk, vrij, krachtig cn scheppend, waarvoor ideler de overtreffende trap gebruikt, sleehts in de stellende over te brengen, deels dewijl dit meer met ons taaleigen overeenkomt, en deels dewijl, naar mijn inzien, de lente van In deze scherpe tegenoverstelling der doorgaans verschillende uitwerkingen, welke de zucht tot navolging kan te weeg brengen, al naardat zij hiertoe door eenen hervormenden geest, of, bij gebreke van dien, door de meerderheid eener ruw-zinnelijke, door kleingeestige hartstogten beheerschte, volksmenigte, wordt aangespoord, is tevens de aanwijzing der tallooze botsingen bevat, die telkens moeten ontstaan, wanneer een nieuwe levensvorm, te midden van verharde, als het ware versteende, gewoonten, zich voor zijn bestaan en verdere ontwikkeling eerst eene nieuwe plaats moet doen inruimen. Een zoodanige toestand der maatschappij heeft veel overeenkomst met een bosch vol doode boomen, waartusschen zich de nieuw ontspruitende heesters slechts moeijelijk kunnen ontwikkelen, ja dikwijls, uit gebrek aan ruimte, geheel en al in haren groei belemmerd worden. Want ieder wezen, al is het ook nog zoo uitgeleefd en gebrekkig, tracht zich met de taaiste hardnekkigheid staande te houden, vooral wanneer het door de bestaande wetten geregtvaardigd wordt, welker gezag het met des te meer nadruk laat gelden , naarmate zijn ondergang, zonder de bescherming dier wetten, meer onvermijdelijk is. Wanneer derhalve een hervormende geest het harnas aantrekt tegen de wijd verbreide en ingewortelde gebreken van zijnen tijd, dan zal de hoegrootheid van hun gebrek in eene regte rede staan tot de magt der hinderpalen, die hij noodzakelijk te bestrijden heeft. Om tot eene zoodanige taak in staat te zijn, moet zÜn ijver tot eene vastberadenheid opklimmen, die dan nog niet aan het wankelen raakt, wanneer zij aan haar doel alle goederen des levens, zelfs de laatste, moet ten offer brengen. Wanneer hij zich werkelijk tot de hoogte van zijne idde vermag te verheffen, en haar onwankelbaar getrouw kan blijven, dan stelt hij, in voortdurenden strijd gewikkeld, die grootheid van karakter daar, die ontvankelijke gemoederen ongetwijfeld tot navolging moet opwekken. Het ontwikkelingsproces der ideën is echter helaas! zoo kunstig en ingewikkeld, dat het slechts onder bijzonder gunstige het Duitschc volksleven aan de positive hoedanigheden reeds fonds genoeg heeft, om eenen vruchtbaren zomer te gemoct te willen gaan. Eene te weelderige lente toch geeft soms overgroei, en uit overgroei ontstaan meestal de hardnekkigste misvormingen. J). omstandigheden tot stand kan komen, terwijl het, in een omgekeerd geval, min of meer ontaarden en een wangedrocht voortbrengen kan. Want slechts hij kan een zuiver bewustzijn en eene objective kennis van de idéé verkrijgen, die, onder de tucht der wetenschappen, eene uitstekende schranderheid bereikte, en die, met een rijk en groot gemoed begaafd, in den onvermijdelijken strijd voor hare leer den vrede der ziel bewaren mogt. Die echter niet in de gelegenheid was zijnen geest in planmatig denken te ontwikkelen, maar, bij het onderzoek der waarheid, door een blind instinct geleid werd, en die, van den anderen kant, onder gestadige vervolgingen levende, zijne borst niet tegen de stormen der hartstogten kon sluiten, waardoor hem de duidelijkheid en juistheid der begrippen ten eenenmale ontnomen worden, die moet de idéé, niettegenstaande hij geheel van hare noodzakelijkheid doordrongen is, tot een schijnbeeld misvormen, hetwelk met de organisatie der ziel in tegenspraak treedt, haar eene valsche en verderfelijke wet opdringt, en hem zoodoende schier onvermijdelijk in het verderf stort. Van de waarheid dezer bewering vinden wij eene treurige bevestiging in alle stichters van secten, die de noodzakelijkheid eener hervorming der bestaande geloofsleer genoegzaam erkenden, maar, buiten eene duistere, onbepaalde zucht naar waarheid, en buiten eenen gloeijenden ijver naar haar bezit, volstrekt de geschiktheid misten, die hen tot eene zoodanige taak zoude kunnen geregtigen, en die desniettemin, door zich onvermoeid, en vaak met heldenmoed, aan hun doel over te geven, geheele scharen medesleepten, welke van de diep gevoelde behoefte nog veel minder een duidelijk bewustzijn konden erlangen. Wanneer wij in overweging nemen, dat de wedijver van alle verlichte koppen het, tot op den huidigen oogenblik toe, nog niet zoover heeft kunnen brengen, om aan de geloofeleeren eene gedaante te geven, waarmede zij, naar hare bestemming als heerschend beginsel, alle menschelijke aangelegenheden en handelingen kan doordringen, dan zal het hierdoor, meer dan door iets anders, duidelijk worden, tot welke grove dwalingen verwarde hoofden, in dweependen ijver, hunne aanhangers moeten voortslepen. Het is evenwel noodzakelijk, dat men op alle deze stellingen den grootsten nadruk legt, dewijl anders de razende uitspattingen van fanatieke dweepers , in strijd met de natuur der mensclien, ten eenenmale onbegrijpelijk zouden blijven. Wanneer, intussehen, de zucht tot navolging op de ziel eene zoo magtige aantrekkingskracht uitoefent, en, bij de ruwe, onzelfstandige menigte, zelfs tot een onweerstaanbaar geweld aangroeit, dat, zooals wij reeds in § 19 gezien hebben , haar tot de afschuwelijkste misdaden vervoeren kan, —■ dan moeten wij ons toch herinneren, dat hare uitwerkselen niet het gevolg zijn van eene inwendige noodzakelijkheid des gemoeds. Want terwijl de mensch navolgt, onderwerpt hij zich aan eene vreemde wet, en niet aan de eischen van zijn eigen belang, hetwelk met gene dikwijls in de scherpste tegenspraak staat, en hier toch voor bukken moet, als het zich niet door een vast karakter laat gelden. Hieruit laat het zich verklaren, dat de uitwerkingen van de zucht tot navolging des te sneller verdwijnen, hoe onstuimiger, verschrikkelijker , ja tot wezenlijken waanzin leidende, zij waren. In dit geval vervliegen zij als eene duizeling, waaruit de misleide mensch, als uit den tooverkring van eenen boozen geest, tot bezinning terugkeert. Slechts wanneer zijn eigen boezem dezelfde belangen kweekt, die bij zijne, hem tot navolging opwekkende, voorgangers met zooveel kracht te voorschijn treden, dan ook zijn de gevolgen meer duurzaam, en tasten zij dieper het toekomstige leven aan. Yan beide gevallen bevat de geschiedenis talrijke voorbeelden. Hoe dikwijls is de ontvankelijke, ligt bewegelijke menigte, vooral bij eene algemeene opwekking door volksfeesten, door den eenen of anderen toevalligen indruk tot zinnelooze uitvallen voortgesleurd, even alsof zich allen uit dezelfde tuimelkelk beschonken hadden, om daarna, in den kerker of onder andere treurige gevolgen van den ras verdwenen roes, in verbazing weg te zinken, hoe zij zoo grovelijk hadden kunnen dwalen. Overigens brengt de aanhoudende druk van eene gemeenschappelijke ramp, die zich tot verzet wapent tegen hare oorzaak, eene hartstogtelijke spanning der gemoederen voort, die, even als eene kruidmijn, slechts eene enkele vonk behoeft, om in woede uit te barsten, waaraan geene menschelijke magt kan weerstand bieden. Want, gedurende godsdienstoorlogen en staatkundige opstanden, woelt er in iedere borst eene beroering, die slechts een gering toevoegsel van gistende stof behoeft, om alle banden te ver- breken, en dien ongerijraden toestand te weeg te brengen, dat zij, die tot dus verre de goederen des levens angstig beschutten en bewaarden, ze thans eensklaps met zoodanige geringschatting wegwerpen, alsof zij ze telkens met het grootste gemak wederom verwerven konden. Doch de mensch wordt door de wetten der noodzakelijkheid beheerscht, die hem vroeger of later wederom tot bezinning terugroepen. Overweldigd door woedende driften, kan de mensch zich somtijds geheel en al vergeten, even als de krijgsman, gedurende het gevecht, iedere andere voorstelling aan die der overwinning ondergeschikt maakt. Doch ook het hevigste oproer is eenmaal uitgewoed, vooral wanneer het zich in handelingen heeft uitgeput, wier gevolgen tot nadenken leiden. Van daar volgt op iedere uitbarsting der navolgingszucht eene gemoedsrust, die voldoende is, om de meesten nadrukkelijk aan hunne vergetene behoeften te herinneren. Hierdoor wordt eene volledige omkeering van hun bewustzijn teweeg gebragt, waarin men afrekening met de tot dus ver gepleegde daden kan houden. Waren deze al te zeer in strijd met hunne levensbelangen, dan pogen zij, op de eene of andere wijze, den vroegeren weg weder te betreden en met de maatschappelijke orde vrede te sluiten , zelfs wanneer zij dezen met de zwaarste offers moeten koopen. Was hunne terugkeer tot den vroegeren toestand echter onmogelijk geworden, of stonden zij nog onder den geheimen invloed der godsdienstige of staatkundige geestdrijverij , dan vordert hun eigen belang, dat zij hunne, tot dus ver gevolgde, handelwijze voor zich zeiven en de geheele wereld zoeken te regtvaardigen, dewijl zij, door het tegendeel te bekennen, zich zeiven overwonnen moesten geven. Wat derhalve oorspronkelijk een onwillekeurige drang van hartstogtelijke onbezonnenheid, in onbewaakte oogenblikken, was, dat wordt thans eene noodzakelijke grondstelling, ten einde zich zeiven gelijk te blijven. Dit is dan ook de reden, dat de medegesleepte dweeper zich zeiven , in onstuimige trots, boven alle goddelijke en menschelijke wetten tracht te verheffen, om voor zijn eigen verstand geregtvaardigd te zijn, eene voorstelling, waarmede ieder inwendig bestaan van het bewustzijn verloren gaat. Dat eene zoodanige volledige breuk met alle maatschappelijke en wettelijke betrekkingen op zijn minst naar de breede grenzen van den waanzin leiden, ja dikwijls op liet gebied daarvan zeer ver binnendringen, moet, laat zich ligt begrijpen, dewijl zij juist eene planmatige verstooring daarstelt van iedere objective noodzakelijkheid des levens. Deze overwegingen, die ik voor 't oogenblik niet verder kan uitbreiden, toonen reeds aan, dat het onmogelijk is eene scherpe grens te trekken tusschen de wettelijk toerekenbare aanvallen van godsdienstige of staatkundige dweeperij en haren overgang in volslagen waanzin. De omstandigheden zijn hier zoo eindeloos ingewikkeld en menigvuldig, dat men ter harer beoordeeling doorgaans geenen algemeenen regel opgeven kan, en dat slechts een vrije, door geene positive wetten belemmerde, blik hier eenigzins den weg te vinden, en alle eenzijdige en kleingeestige vooroordeelen te ontwijken, vermag, waarmede de strijdende partijen zich wederkeerig dermate belasterden, dat het reeds veel moeite kostte uit hunne werken slechts den eenvoudigen toestand der zaak, laat staan hare fijne menschkundige beteekenis, te ontdekken. Meermalen zijn er eeuwen verloopen, eer men een standpunt kon vinden, om aan iedere partij het haar toekomend regt te laten wedervaren, en nog heden zijn wij er oneindig ver van verwijderd, om de oplossing van ieder geschiedkundig raadsel gevonden te hebben. Ten einde nu slechts eenigermate in dit oneindige doolhof teregt te kunnen komen, moeten wij vooral der groote waarheid indachtig zijn, dat de natuur, naar onze kunstige, meestal uit willekeurige belangen verzonnene, begripsverdeelingen, niets vraagt, maar dat zij, naar hare eeuwige wetten, een oneindig grooter doel vervult, dan wij met onze beperkte blikken kunnen bereiken. Wanneer zelfs de harstogten aan hare dienst verbonden zijn , ofschoon wij die planmatig bekampen moeten, dan zal zij ook, te gelegener tijd, den waanzin kunnen gebruiken , om, door diens verstorende kracht, instellingen omver te werpen, welke door de schoolsche wijsheid als goddelijk geprezen werden, ofschoon zij met het evangelie in de schreeuwendste tegenspraak stonden. Intusschen blijft de waanzin, als zoodanig, steeds de tegenstelling van het verstand, en wanneer hij een noodzakelijk gevolg van den tijd was, dan bewijst hij juist daardoor, dat de tijd in volkomen tegenspraak met de menschelijke natuur was getreden, en dat zijne uitspattingen door de overmaat moesten verdelgd wor- den. Immers de bekende ervaringsspreuk zegt: dat het pessimismus somtijds liet werkzaamste, ja eenige, middel is, om eene betere orde van zaken voort te brengen, terwijl de middelmatige ondeugd scliier onverstoorbaar is, dewijl zij den tegenstand der vertwijfeling niet te voorschijn roept. Wanneer derhalve ook iedere geschiedkundige navorsching door de grondstelling moet geleid worden, dat niemand anders dan in het karakter van zijnen tijd kan begrepen worden, dan wordt hierdoor evenwel het vereisclite niet uigesloten, om hieraan het hoogste begrip van de natuur des menschen, als maatstaf ter beoordeeling, te verbinden. Want nimmer laat zich de, den mensch aangeborene, wet ongestraft overtreden, en wanneer zij in tegenspraak treedt met den tijd, dan moeten juist daaruit die misgeboorten ontspringen, die in alle verbijsteringen der godsdienstige en staatkundige dweeperij aan den dag komen. Wilden wij aan deze geschiedkundige grondstelling, welke voornamelijk dienen moet ter regeling en feitelijke bepaling der werkelijke gebeurtenissen, eene onbepaalde geldigheid toekennen, dan zoude eene hoogere wijsbegeerte des levens, die al wat zuiver menschelijk is in zijne oorspronkelijke beteekenis moest aantoonen, volstrekt onmogelijk zijn; want dan zouden wij het nimmer met de menschen zelve, maar alleen met het geheel ongelijksoortig voorkomen der burgers van de eerste, tiende en negentiende eeuw, te doen hebben, die, wanneer zij niet op een algemeen standpunt met elkander vergeleken kunnen worden, bijna in het geheel niet meer het begrip van ééne soort zouden gedoogen. Bepalen wij ons echter bij het zoo even gezegde, dan kunnen wij iedere wijze, waarop de mensch zich tijdelijk voordeed, als een brokstuk zijndr noodzakelijke natuurlijke ontwikkeling aanzien, en door wederkeerige aanvulling dezer fragmenten het daar heen brengen , dat wij langs dezen weg een begrip van het geheel kunnen geven. Slechts in dezen zin kan men de eigenaardige trekken van de bijzondere epidemiën des godsdienstigen waanzins ontdekken, wier behoorlijke zamenvatting den grondslag eener theorie moet uitmaken. Terwijl ik thans tot de beschrijving van eenige belangrijke epidemiën van godsdienstigen waanzin overga, moet ik aanmerken , dat men, wegens de oneindige verscheidenheid en verwikkeling harer verschijnselen, voor haar geenszins een beginsel van verdeeling uitvinden kan, maar dat zij slechts, naar zekere bovendrijvende karaktertrekken, in eenige groote groepen kunnen ingedeeld worden. IC VIJFDE HOOFDSTUK, EPIDEMIE VAN GODSDIENSTIGEN WAANZIN UIT EENVOUDIGE VEIiHOOGING DES GODSDIENSTIGEN BEWUSTZIJNS. DE PREEKZIEKTE IN ZWEDEN. § 21. Hare oorzakelijke voorwaarden. De berigtgever in het 3e deel van bruns Repertorium voor theologische literatuur, die de genoemde volksziekte wel niet in persoon waargenomen , maar over haar en Zweden vele naauwkeurige narigten ingewonnen, en daartoe onderscheidene officiële stukken geraadpleegd, heeft, begint zijne beschrijving met eenige belangrijke opmerkingen omtrent de Zweedsche kerk, welke zich in eenen van den onze zeer verschillenden toestand bevindt. De regtzinnigheid der luthersche kerk is daar, vooral wat het uitwendige betreft, nog tamelijk onveranderd, ook bij het volk. De geestelijke stand verkeert in hoog aanzien, en wel, hetwelk tot het uitwendige der kerk behoort, het vlijtig bezoeken van en de achting voor het godshuis, het beoefenen van den catechismus , enz., wordt daar in ruime mate nagekomen. Bijna alle Zweden leeren lezen, voornamelijk onder den invloed der kerk, en dus meer hierin, dan in de scholen. Hierdoor bezit het volk meer kennis van de godsdienst, dan bij dezelfde personen in andere landen wordt aangetroffen. Het onwrikbaar vasthouden aan de genoemde dingen en de behoefte, om van de leer meer dan ijdele ceremoniën te be- zitten (*), hebben de zoogenaamde lezers (laesare) te voorschijn geroepen. De Zweedsche lezers hebben veel eigendommelijks, vooral door het eenvoudige volkskarakter en door hunne verstandelijke opvoeding, die, ten minste op het land, aan vele verstrooiingen der beschaving is vreemd gebleven en eene zekere kinderlijkheid bewaard heeft. Verder vinden de boeren, die meestal op eenzame hofsteden over het land verspreid zijn, in het geestelijk opzigt, in den kerkdijken zin des volks, en in de goede oude zeden, aanleiding , om veel meer aan de geestelijke opleiding hunner kinderen te werken, dan dit bij onze (f) landlieden het geval is. Om deze redenen onderhouden ook de opvoeders de belangstelling en de geschiktheid , om zich met het geestelijke , namelijk met godsdienstige dingen, bezig te houden. Huiselijke godsdienstoefeningen behooren derhalve tot de heerschende zeden en gewoonten van diegenen, die de ver verwijderde kerken niet bezoeken kunnen. Er kon zich derhalve hier en daar eene eigendommelijke opgewektheid , eene uitwendige belangstelling, ontwikkelen en voortplanten, zonder dat dergelijke ijverige bemoeijing met de godsdienst zelve godsdienstig was. Bij gebrek aan geestelijke en gezelschappelijke bezigheid koos men , in zoodanige gevallen , de eenige voorhandene stof, de godsdienst, tot iets uit, dat hoogstens toch maar liefhebberij was, terwijl het bewustzijn niet krachtig genoeg tusschenbeiden trad, om het onmiddelijk tot huichelarij op te voeren. (t) Ons wil hier zeggen het vaderland van den schrijver. Ik geloof echter, dat ik ook in de vertaling dit bezittelijk voornaamwoord gerust kan laten staan. D 1G* tingen en strekking; aan den anderen kant, het methodismus, hetwelk namelijk, in de jaren 1838—1842, in den persoon van den Engelschman scott niet zonder invloed bleef. Beide te zamen droegen er welligt toe bij, om eene tweevoudige uitwerking voort te brengen, deels eene overhelling tot zwakke, uiterlijke, aan de heiligheid van goede werken geloovende, vroomheid, deels eene voorliefde voor het persoonlijke , aanhoorige, een verdiept worden in de genadewerkingen en in de ondervinding daarvan, een afmeten van den heiligen geest naar verschijnselen, die maar al te zeer op het levensgebied van den natuurlijken mensch gelegen zijn. Stelt men zich nu, onder deze nationale voorwaarden der Zweedsche kerk, eenen storm voor van godsdienstige opgewektheid, die over eene tot dus ver doode gemeente gaat, hoe ver is het er dan van daan, dat deze door ongeloof aan de schrift, en aan de objective waarheid van het nooit betwijfelde, zou bedaren , — hoe bedreven zijn dan gedachten en woorden in de christelijke leer, — hoe algemeen is dan deze vorming, de eenige hier voorhandene, — hoe weinig bevreemdend de talrijke godsdienstige vereenigingen, door buren en dienstbaren onder het vreedzame dak gehouden, — hoe geneigd is dan het aartsvaderlijke volk, die opwekking van hoeve tot hoeve voort te planten, dewijl de levenswijze, hoe afgezonderd de personen ook van elkander zijn mogten, de gemoederen minder van elkander verwijdert, dan de wrijving der nijverheid; — en eindelijk, wanneer er eenmaal eene opschudding plaats vindt, hoe wordt dan iedere werkzaamheid der eenvoudige zielen in beweging gebragt, ja ziel en lijf te gelijk aangetast, waar een stil, kunsteloos, eenzaam leven nog alle toegangen heeft opengelaten, en waar het gevoel en de zinnen hunne ontvankelijkheid nog niet door herhaalde spanning verloren hebben. Sondén , geneesheer aan het krankzinnigengesticht te Stokholm, die zijne narigten (t. a. pl. bl. 355) uit officiële stukken putte, laat zich over de oorzaken in de volgende woorden uit: »Het is eene geschiedkundige waarheid, dat op de plaatsen, waar deze ziekte het eerst ontstond, de gemoederen reeds lang verontrust en opgewonden waren door predicatiën van bijzondere personen, door stichtelijke oefeningen van zoogenaamde predikers en andere dweepzieke sectehoofden, wier geestdrijverij het gevolg was van het lezen van duizende fanatieke pamphletten, geschreven door müebeck, nijman , en meer anderen; zoodat do geest reeds min of meer ten gevolge van verwaarloosd of verkeerd godsdienstig onderwijs bedorven was, door toedoen van de eigenlijke dienaren der kerk. Het is derhalve duidelijk, dat men de meest wezenlijke en voornaamste oorzaak dezer ziekte moet zoeken in deze bovendrijvende voorbeschiktlieid van den geest. Ponten , een verlicht geestelijke, die zelf, gedurende 40 jaren, krankzinnigen in zijn huis verpleegd heeft, en dat wel in de streek waar deze ziekte uitbarstte, schrijft het aan de groote bedrijvigheid dezer predikers toe, niet alleen dat sommige personen in eenen staat van godsdienstige droefgeestigheid zijn vervallen, maar tevens, dat het getal cler zieleen, door krankzinnigheid aangetast, in de laatste jaren in 't oogloopend was toegenomen. Dezelfde getuigenis hebben andere verlichte personen, alsmede de openbare dagbladen, afgelegd. Wanneer men hierbij in rekening brengt de pogingen, die de apostelen van het methodisme in den laatsten tijd in 't werk stelden, om het oude geloof te schokken, de gemoederen aan 't gisten te brengen, twijfel en wederkeerige onverdraagzaamheid te zaaijen tusschen de individuen , dan moet men toestemmen, dat er op die oogenblikken meer dan genoeg bouwstoffen waren ter opwekking van dweepzucht en zelfs van geestverbijstering. Er ontbrak derhalve nog maar eene krachtige of buitengewone aanleiding, om de heerschende buitensporigheid tot eenen wezenlijken staat van verstandsverbijstering op te voeren. Eene dergelijke aanleiding deed zich weldra op, doordien een hoogst prikkelbaar en gevoelig meisje, dooi het herhaalde lezen van den bijbel en andere godvruchtige werken, in godsdienstige opgewondenheid geraakte , en eindelijk, ten gevolge eener langdurige zenuwziekte, tot eenen staat van verrukking verviel. § 22. Verschijnselen der ziekte. De algemeene beschrijving der ziekteverschijnselen ontleen ik aan den berigtgever in bruns Repertorium, die, zonder geneesheer te zijn, ze toch met de grootste bekwaamheid heeft bijeen gevoegd. De voorboden der ziekte waren: afgematheid, neêrslagtigheid, trekkingen der ledematen, en andere dergelijke zenuwaandoeningen. Het stond bij de meeste lijders vast, dat deze ligchamelijke kenteekenen zich het eerst bij het ontstaan der epidemie openbaarden. Nu eens deden deze teekenen zich op zonder eenige bekende aanlei- (') Moederkoorn. (2) Eene grassoort. (5) Leuzen-soorten. (4) Weegbree, de zaden: vloozaad. (5) Wikken. (6) Wilde zuuring. (7) Wilde radijs, of horik. 1). ding, dan wederom, en dit wel in de meeste gevallen, na aansteking. Dewijl dit laatste door het zien en het aanhooren van reeds aangetasten plaats vond, zoo nam hierbij het geestelijk beginsel al dadelijk eene eerste plaats in. Terwijl de ontsteltenis der verbeelding dikwijls reeds voor boete werd aangezien , maar de door trekkingen aangetasten, bij de gewone opvatting van het verschijnsel, niet geneigd waren te bekennen, dat ligchamelijk lijden vooraf was gegaan, was hunne zelfmisleiding te versehoonen, wanneer zij 5f de boete als de aanleiding beschouwden, èf op die wederkeerige terugwerking iu 't geheel geen acht sloegen. Zeer velen bekenden echter, dat zij eerst ligchamelijk waren aangetast, en bij een naauwkeurig onderzoek werden deze getuigenissen tot in het oneindige vermeerderd. Natuurlijk ontbrak het ook niet aan voorbeelden, dat zij, die door 't geen zij hoorden en zagen tot boete des harten bewogen werden, naderhand insgelijks door de ziekte werden aangetast. Langzamerhand hadden, na deze voorboden, trekkingen plaats, eerst aan de ledematen, vervolgens aan de ruggegraal, borst, hals en aangezigt, welke door de zonderlingste verdraaijingen, het uitstooten van onzamenhangende geluiden en een gevoel van verstikking gevolgd werden. Hoe tijdiger de hulp, zelfs in dit tijdperk reeds, werd aangebragt, hoe menigvuldiger de verdere aanvallen werden voorkomen. In 't algemeen verdient het vermelding, dat vele, ja de meeste, zieken in het eerste tijdperk bleven staan, en dat slechts een gedeele der lijders die in 't oogloopende verschijnselen vertoonde, waaraan de geheele ziekte haren naam ontleend heeft. De berigten wijzen op een onnoemelijk aantal gevallen, waarin slechts onophoudelijke krampachtige bewegingen der ledematen , trekkingen , hik, krampachtige ademhaling enz., bij een helder bewustzijn, plaats vonden, terwijl de lijder zich, eene ligte drukking in hoofd en borst en de bovengenoemde algemeene zenuwaandoening uitgezonderd, volkomen wel gevoelde. Het prediken of roepen is derhalve geenszins een uitsluitend, zelfs geen voorheerschend, kenteeken dezer ziekte, en het volk zelf leidde alle andere onwillekeurige verschijnselen even goed van den invloed des heiligen geestes af, als het onwillekeurige spreken. Zoodra de voorteekenen in het werkelijk uitbreken der trekkingen waren overgegaan, bevonden zicli de zieken beter dan vroeger, en meer in eene verhevene stemming. De uitdrukking van vreugde in hunne gebaren en de glans hunner oogen verschilden dan van die eens gezonden. Zelfs in de tusschenpoozen van rust, waardoor de aanvallen afgewisseld werden, namen hunne blikken nu eene verwarde, dan weer eene heldere, uitdrukking aan. De krampen waren gewoonlijk minder, wanneer de lijders alleen of slechts in gezelschap hunner familie waren, heviger, als zij zieli onder vreemden bevonden. Men behoeft het den geneeskundigen niet toe te geven, dat dit alles slechts het gevolg eener ijdele vertooning was; want opmerkzaamheid, prikkelbaarheid , ingenomenheid, afkeer of voorliefde zullen hier wel eenen onwillekeurigen invloed uitgeoefend hebben. — Na de opgenoemde verschijnselen, begon eensklaps de verdooving, eene soort van slaap, dien men met den magnetischen slaap vergelijken kon. De lijder viel dan, hetzij in het bed, hetzij in de kamer, min of meer bewusteloos neder, nu eens ontvankelijk voor uitwendige indrukken, dat wil zeggen geestelijke, dan weêr noch ziende, noch hoorende, noch de steken van naalden voelende. In dezen tijd duurden soms de trekkingen nog voort. Hetgeen zelden in de voorafgaande graden der ziekte voorkwam, dat werd in dezen menigvuldiger waar genomen, namelijk visioenen. De zieken zagen, b.v. eenen zwarten hond, zich aan de dansenden vastklemmende, vooral dikwijls slangen, die zich om de beenen van hen slingerden, die tot boete werden opgeroepen , — vervolgens afgevallene, verduisterde of fel schitterende kroonen , brieven, een boek, een' engel met eenen tak, een' ander met een toegevouwen papier, den Heiland zelve, etc.; vervolgens hoorden zij ook woorden, verklaringen der beelden, uitnoodigingen, en wat dies meer zij. De hevigste aanval van deze krampachtige aantasting van geest en ligchaam losfie zich eindelijk in het veelbesprokene zingen en spreken op. De krampachtige ademhaling stiet afgebrokene of slepende, van onzamenhangende in maatvormige melodiën overgaande, toonen uit. De zieke, die de epidemie opende (zie beneden) , zong eerst wereldsche liederen , maar ging vervolgens, dank zij de rigting, welke de eigene vroomheid en het oordeel der verbaasde toehoorders aan dezen wonderbaarlijken toestand gaven, in het zingen van kerkelijke gezangen en het houden van boelpredikingen over (*). Ook deze laatste uitbarsting van den inwendigen strijd naar buiten was voor allen iets zeer weldadigs, en naar hun bevinden in dezen toestand ondervraagd zijnde, gaven zij, even als bij de geringste trekkingen, ten antwoord: #Nooit in mijn leven is het mij zoo wel geweest." Alle tot dus ver genoemde verschijnselen toonen wel verwantschap met het magnetisme aan , even als de verhevene, taal, die juister, levendiger, warmer, treffender was, dan waartoe de personen anders in staat waren. Het spreken was even zoo onwillekeurig, als de beide vroegere hoofdverschijnselen, trekkingen en onmagten, en als de droom bij slapenden. (t) Eene zoodanige ernstige onderdrukking van de neiging tot spreken werd echter, naar de uitspraak van bezonnene lijders, van een onbehagelijk gevoel in het gehccle ligchaam vergezeld. dan op bepaalde dagen. Het preken en zingen duurde nu eens tien minuten, dan weer een lialf uur, soms zelfs drie uren. De voorteekens van de afzonderlijke aanvallen waren gelijk aan die der ziekte zelve: geringe hoofdpijn, zwaarte en pijnlijkheid der ledematen, onlust, angst, moeijelijke ademhaling, drukking op de zenuwvlecht tusschen maag en borst (plexus coeliacus), weinig eetlust, neiging tot duizeligheid, belemmerde beweging der handen, voeten, armen en des hoofds, trekkingen in de ledematen, geeuwen en hikken. In de vrije tusschentijden bevonden zich de lijders volkomen wel en konden zij voor gezond gehouden worden, wanneer men hiervan uitzondert eene zekere afmatting , eene eigenaardige uitdrukking in de oogen, en eene meermalen, door inspanning ontstane, voorkomende heeschheid. Des nachts sliepen alle lijders zeer gerust, zoowel in de geringere, als hoogere graden, der ziekte. Wanneer de zieken in het hospitaal werden opgenomen, of zich naar den raad eens geneesheers gedroegen, dan volgde de genezing, na eenige weken, gewoonlijk van zelve. Geweldadige onderdrukking der verschijnselen, met het doel om maar uit het hospitaal te komen, was intusschen dikwijls de oorzaak, dat de aanvallen, na het ontslag, met verdubbelde hevigheid terugkeerden. Bij de herstelden vertoonden zich somtijds, hoewel zelden, nablijvende stoornissen in de het meest dooide kramp aangetaste organen, ongeregeldheden in de spijsvertering, en stompheid der verstandelijke vermogens. In eenige gevallen zoude de voortdurende opgewektheid van lijf en ziel eenen ontstekingachtigen toestand der hersenen teweeggebragt hebben. Vermelding verdient nog de groote genegenheid, die de aan deze ziekte lijdende meisjes elkander betoonden: t Zij vliegen elkander in de armen, deelen wederkeerige kusjes en liefkozingen uit, en kunnen naauwelijks van elkander gescheiden worden." Ook in de kerken zaten zij het liefst bij elkaar, en bleven in huis en op straat zooveel mogelijk bijeen. Uit den inhoud der verkondigingen bleeken er geene hoogere bronnen werkzaam te zijn, dan in den algemeenen kerkelijken toestand des volks en zijne hulpmiddelen lagen opgesloten. De liederen waren deels uit het oude en nieuwe Zweedsche gezangboek , deels uit de Zionsliederen , genomen , welke laatste vooral door de broedergemeente onder het volk verspreid waren. Zij werden nu eens op kerkelijke zang- wijzen gezongen, dan weder in de eigendommelijke melodiën des volks voorgedragen. Men kon duidelijk zien, dat bij diegenen, die geen eigen maaksel of onwaarlieid in hunne reden vlechtten, de preken niet van buiten geleerd waren. Want ofschoon deze, in den wezenlijken inhoud, in de individuele wendingen, in het kiezen der beelden, enz., bij denzelfden persoon veel overeenkomst met elkander hadden, zoo waren het toch geenszins woordelijke herhalingen. Eigenaardig is bij hen het verbinden en zamenvoegen van beelden en voorstellingen, zonder eenigen inwendigen zamenhang. Zij bevatteden geene nieuwe leer, weken niet van de kerk af, hadden over 't algemeen geene afzonderlijke of leerstellige strekking, maar vermaanden slechts tot boete en bekeering. Bedreigingen of zelfs ophitsingen tegen het tusschenbeiden komen der overheid hadden eigenlijk niet plaats; alleen werden haar gedrag en hare maatregelen als van den Satan komende aangeduid. Dikwijls-bad men voor de overheid, voor den Koning, voor de kerk en hare leeraars. Om de leeken tot boete op te wekken, dienden de schildering der dreigende visioenen, het verwijzen naar de straffen der hel, die in vele zinnebeelden verduidelijkt werden, het menigvuldig gebruik van de openbaring van johannes, en herhaalde voorspelling van den ^ondergang der wereld binnen 3—5 jaren, of de aanvang van het duizendjarig rijk in het volgende jaar, en derg. In sommige huizen bewaarde men dan ook geen zaaikoorn meer, en gaf men het vee zooveel, als het maar vreten wilde. Zeer dikwijls kondigden de roepende stemmen hun eigen dood eenige dagen of maanden te voren aan, zonder dat het volk, door de nietvervulling dezer voorspellingen, aan het wankelen raakte. Het maakte eenen grooten indruk, wanneer de zieken eenen gestorvene of nog levende in de hel, of in de handen des Satans, zagen, alsmede, wanneer men op een' der aanwezigen wees, en hem voorspelde, dat hij ook roepen zou. Dit werkte op vele zielen, als eene roeping van den heiligen geest. Hoofdzakelijk echter werden de toehoorders, door dringende beden en gevoelige bedreigingen, tot boete en betering huns levens vermaand en gewaarschuwd tegen zuiperij, het spel, den dans, speel- en bierhuizen , het kaartspel, spelemeijen , grootsch leven, opschik , als kammen in 't haar, bonte kleederen enz. Dikwijls gaven de zieken eenen afkeer te kennen van alle blinkende dingen, als paerlen, glas, blanke knopen; roode kleederen noemden zij soms de dragt des hoogmoeds, de lijfkleur des duivels. Alle berigten stemmen daarin overeen, dat zij, niet alleen bij het aanschouwen, maar zelfs bij het noemen, van terugstootende dingen, door hevige krampen werden aangegrepen, zelfs gedurende den vrijen tusschentijd der aanvallen, b.v.: bij het noemen van het woord Satan, zonde, kaarten, en brandewijn, al werden deze woorden ook met geen' nadruk uitgesproken. Het vloeken wekte deze gevolgen nog in eene veel grootere mate op. Trad iemand, gedurende de prediking, het vertrek binnen, die aan sterken drank verslaafd was, dan werd vooral tot hem het woord gerigt. In zoodanige gevallen, vooral wanneer sommige opzettelijk beschonken of opgeschikt verschenen, om slechts ergernis te verwekken, zagen zij den binnentredende ook wel in de hel, met ketenen en slangen omwonden of met den duivel naast hem, hetgeen niet zelden eene plotselinge en veel hevigere aantasting van dezen ten gevolge had. Vele vrouwen braken hare hairkammen aan stukken , wierpen de opschik in het vuur, en verborgen de roode kleederen onder eene houtmijt of in het bosch. Terwijl in 't algemeen de verlangde boete en bekeering maar al te zeer van het doen van kleingeestige werkheiligheid werd afhankelijk gemaakt, zoo merkte men daarentegen, al naar dat het vroegere of tegenwoordige standpunt van de redenaars was, ook vele sclioone uitdrukkingen op, als: »het zijn valsche stemmen, die slechts van roode kleederen , metalen , kleuren en paerlen spreken ; want de in lompen gehulde bedelaar kan wel in de hel geworpen worden, en hij, die in zijde gekleed is, wel in den hemel komen. Verscheurt uw hart, maar niet in uwe kleederen ; want als Jezus in het hart komt, dan zal de pracht van buiten weggaan." Het uitwendige had echter doorgaans den boventoon, ook wanneer men zeide naar de ware wedergeboorte te trachten. Ook mengde zich in alle deze redenen eene tweede dwaling, die namelijk, welke de goddelijke werkingen tot den kring der zinnelijke waarneming deed afdalen. De ligchamelijke smarten, hetgeen zonder twijfel een werk des heiligen geestes was, werden niet alleen beschouwd als een middel om iemand tot berouw op te wekken, maar men stelde ze, zoowel bij zich zeiven als bij anderen, met een werkelijk berouw gelijk. Ik moet het mij ontzeggen, om bij alle afzonderlijke gevallen stil te staan, die zoowel in bruns Repertorium, als door eenen onbekenden ooggetuige in het onder genoemde geschrift, over de roepende stemmen zijn medegedeeld. Ten einde echter mijne opgave zoo aanschouwelijk mogelijk te maken, zal ik een paar bijzonder belangrijke voorbeelden uitkiezen. De weduwe ingrid andersdotter., die zich te gelijk met vijf of zes andere roepende stemmen in een gemeenschappelijk vertrek van het hospitaal bevond, voelde, even als de anderen, dikwijls eenen aandrang tot roepen; uit vrees echter voor de verordende maatregelen, het koude waterbad, stortbad en wrijvingen, alsmede voor de ernstige bedreigingen om te zwijgen, was zij door eenen algemecnen schrik bevangen, die den verdoovingsslaap belette, en haar derhalve , niet zonder groote smarten evenwel, van het roepen terughield. In weerwil echter hiervan, was de stem inwendig met spreken voortgegaan, ofschoon zij in dien wakenden toestand niet lang kon aanhouden. Zoodra de oppasser des avonds de deur van het vertrek gesloten had, zijn al de zich daarin bevindende personen op de knieën gevalen hebben God gebeden, dat zij, zoolang ze nog in het hospitaal waren, van het roepen mogten bevrijd blijven; doch zoodra zij zich te slapen gelegd hadden, is het roepen met luider stemme begonnen, nu bij den eene dan bij den andere , waardoor de overigen uit vrees bedacht werden, om de roependen deels in het bed vast te houden, deels hunnen mond met een' doek te bedekken, opdat de opzigter, door liet geruisch gewekt, niet weder in het vertrek mogt terugkomen. Dewijl men op deze wijze het roepen niet vernam, zoo meende men, door geneesmiddelen en gestrengheid, de stemmen gelukkig tot zwijgen gehragt te hebben. Het wezen en de inwendige aard van hunnen toestand had evenwel in 't algemeen geene verandering ondergaan. Ingrid werd, na een kortstondig oponthoud in het ziekenhuis, als volkomen gezond van ziel en ligchaam, ontslagen, maar was naauwelijks buiten de poorten der stad gekomen, toen zich de stroom van geestelijke redenen met verdubbelde kracht eenen weg baande. Zoo legde zij, met de taal der verrukking op de lippen, eene halve mijl af, waarop zij zich naar lijf en ziel wel gevoelde, en, sedert hare terugkeer, hare vroegere gewoonte hervatte. De dienstmaagd martha obat, 21 jaar oud, leidde vroeger een zeer ligtzinnig en wereldsch leven, las slechts enkele malen in Gods woord, en lachtte over de taal der boetelingen. In Maart 1842 liet zij zich overreden eenen predikenden jongeling te gaan hooren, die de hoovaardij als duivelsdienst en als de weg ter helle bestrafte. Deze woorden bragten bij haar eene groote ontroering te weeg, en deden haar tot bidden en een diep berouw terug keeren, zoodat zij den rustigen slaap verloor, en zich ijverig bezig hield met het lezen der preken van hoof en murbeck. Nadat zij een' gernimen tijd in dezen toestand had doorgebragt, zag ZÜ i bij den arbeid op het veld, een vrouwenbeeld, om wier hoofd zich twee groote slangen kronkelden, en nog meerdere om den hals. Van schrik ter aarde gestort, was zij twee dagen lang aan zoodanige vertwijfeling ter prooi, dat zij van hare1 zinnen scheen te zijn, en noch bidden noch weenen kon. Op den derden dag echter werd haar hart zoo zeer met vreugde en vrede vervuld, dat zij in hare ziel eene volkomen rust gevoelde, bij de zekere hoop op vergeving harer zonden. Hierop volgde eene sterke neiging tot bidden, en een hartelijk weenen. Het volgende is een brokstuk uit een harer preken. »In den naam des Vaders, des Zoons en des heiligen Geestes, Amen! Vrienden, die den Hemel zoekt, bidt alle voor mij, arme aardworm! Ja, hoe durf ik het wagen mijne tong te roeren en van boete te spreken, zoolang ik zelve nog geene boete gedaan heb; wat ik echter zeg, dat is geen menschelijke kennis of inval, maar liet is Gods wonder. Is het een onregtvaardig woord, dat ik zeg, dan neem mij, o milddadige Ileere jezüs, het woord af! zoo dat ik noch mijne tong roeren, noch op mijne voeten staan, kan. Weest echter verzekerd, dat het een groot wonderwerk van God is, en niet mijn werk. Dierbare pelgrims, wien hebt gij tot leidsman in dezen kortstondigen tijd? Het geldt hier eene ernstige zaak. Eene halve bekeering deugt volstrekt niet. Hier geldt het gebed op gebed, roepen op roepen, in jezcs naam. Wij leven voorzeker in de derde wee. Hier zijn zoo vele verkeerdheden, en als wij er ons doorhéén willen worstelen, dan zijn er strijd, tranen en lijden noodig. Sommigen gelooven hier, dat de stemmen eene misleiding van den satan zijn, en de duivel heeft dezen bevangen, opdat zij zouden gelooven. dat ook hij boete en bekeering kan prediken. Het volk kiest de schil, en laat vallen de kern, dat is Christus. Hierdoor ontstaat de verblinding. Gedurende uwen arbeid, die noodzakelijk is zoolang gij nog het aardsche ligchaam draagt, moogt gij geen tien minuten uwen Heiland vergeten; neen, neen, het is zoo noodig, zoo noodig, bij de dagelijksche boetvaardigheid aan Hem te denken , anders zullen wij weldra terug gaan. Laat ons het aardsche echter op dezelfde wijze gebruiken, als de kreupele zijne krukken. Het eerste, wat wij te doen hebben, is opwekking tot boete; voor dien tijd kunnen wij geen enkele schrede op den weg ten Hemel doen. De eerste schrede is een zuiver geloof in jezüs, en dan zal de Heiland iedere opregte ziel helpen, om de verdere schreden te kunnen maken. Zonder jezus zoude het onmogelijk zijn den weg ter heiligmaking te kunnen gaan. Gaat heen naar Golgotha, tot het kruis, tot jezds , ziet het bloed en de wonden, en dan eerst zult gij wapenen tot den strijd hebben. Ziet en overweegt, hoeveel het den Heiland gekost heeft, om ons van zonden te verlossen. Het halve hart aan de wereld, en de andere helft aan jezüs , over te geven, dat gaat niet. Wijkt van den grooten hoop af; want eene algemeene bekeering zal niet geschieden, voordat er ontzettende gebeurtenissen op de aarde zullen plaats gehad hebben , waardoor, indien het mogelijk ware, zelfs de uitverkorenen zouden misleid worden. Juist thans is het christendom in verval en staat op zwakke beenen, zonder geest en leven, en wie wil zich laten redden? Thans gebruikt God ons, roepers, als een middel tot redding der zondaars; maar wie gelooft het? Lieve zielen! ziet toe op welken weg gij wandelt! Gaat gij voort op den breeden weg, dan staat de hel voor u open; hebt gij echter uwen voet op het doornig pad gezet, dan is de hemel nabij. Gij zoudt het Hemelrijk geweld aan doen! Zonder geloof, berouw, waken en strijd, komt niemand in den Hemel. Allen, die zich daar bevinden, zijn er door vele droefenissen binnengegaan, en zijn gewasschen met het bloed van Christus. Als gij wel uitgerust opstaat, dan moet uw eerste werk zijn God te prij zen, te danken en te eeren, en tevens aan de jongste opstanding te denken. Kunt gij ooit zien, dat het dag wordt, zonder uit grond uw's harten te wenschen, dat het ook in uwe donkere ziel dag moge worden? Kunt gij immer eene teug water drinken, zonder u den bitteren lijdenskelk uws Ileilands te herinneren? Let wel op den tijd der genade; want deze is kostbaar! Kunt gij immer een stuk hout aan 't vuur leggen, zonder aan de hel te denken ? Hoe meer hout gij er opwerpt, hoe hooger de vlammen stijgen. Zoo zal het ook de menschen gaan, die de brandende hel binnen komen; hoe meer menschen daar aanlanden, hoe groot er de vlam, en hoe heviger de pijn, zal worden. Daarom , lieve zielen , ouders en kinderen , dienstbaren en gebieders! gaat gezamenlijk ten hemel, en bidt hartelijk voor elkander. Het gebed is de sleutel tot het hemelrijk, indien het slechts niets anders geldt dan de geregtigheid van Christus , in welk geval gij komen zult aan het groote, heerlijke avondmaal in den hemel. Wij kunnen nimmer op den morgen des Sabbaths ontwaken, zonder met tranen te belijden, hoe slecht wij dien vieren in de dienst des Satans, met spel, met dans, met zwelgerij , met handel en wandel. Yervloekt zij hij, die, zonder noodzaak, op den Sabbath koopt en verkoopt met gewigt of maat; ja al het ijdele ontheiligt den Sabbath. Kroeghouders, kunnen geene beden U bewegen, dat gij afstand doet van uw schadelijk bedrijf? De menigte der zondaren is zoo vermetel, dat, wanneer God zelf op de aarde nederdaalde, en sprak : gij zult niet zuipen, vloeken of goddeloos leven, het voor den grooten hoop der zondaren te vergeefs zoude zijn. God heeft ons aangesteld, om wee en vloek te roepen over dezen wijn des toorn (met deze uit- drukking bedoelden vele roepende stemmen den brandewijn). Gods geest zegt, dat zoovele zielen, ten gevolge der dronkenschap , in den afgrond liggen. Met dezelfde zonden, waarmede de mensch, in dezen tijd van genade, gezondigd heeft, zal hij in de hel gepijnigd worden. Daar zal de wijn van Gods toorn in stroomen vloeijen, en vlammen over de zuipers gieten, alsmede over de medgezellen , die elkander verleid hebben. Door een berigt van den provincialen arts, Dr. sköldberg te Jönköping, is het buiten twijfel gesteld, dat een zenuwlijden , hetwelk men tot den St. Vitus-dans (*) kan brengen, bij een 16 jarig meisje de onmiddelijke aanleiding tot het uitbreken der epidemie geweest is. Lisa. andres-dochter had tot in Mei 1841 eene goede gezondheid genoten, maar leed van toen af aan hoofdpijn en onderbuiks-bezwaren, waarbij zich later krampen in handen, armen, gezigt, hals en beenen voegden. Dewijl zinnen en verstand bij haar in den besten toestand verkeerden, hield zij zich met het lezen van allerhande geestelijke en wereldlijke boeken, verhalen en gezangen bezig, terwijl zij in Augustus eene sterke behoefte gevoelde, om te zingen en overluid te lezen. Het gerucht van haar langdurig lijden, verbonden met wonderlijke trekkingen en verdraaijingen des ligchaams bij overigens (*) Een stuipachtige zenuwziekte, waarbij een gedeelte van liet ligehaam, of soms het geheele, in eene dansende beweging gebragt wordt. De ziekte heeft dezen naam ontvangen, doordien men, toen zij algemeen in Duitschland heerschte, den heiligen veit of virus om hul]) aanriep. 