Vermeers zoogenaamd "Novum Testamentum"
Vermeers 
zoogenaamd 
"Novum 
Testamentum" 
DOOR 
Dr. A. J. BARNOUW. DOOR 
Dr. A. J. BARNOUW. Vereinzelt steht in seinem Werk die Allegorie des 
Neuen Testaments im Besitz von Dr. BREDIUS im 
Haag; characteristischerweise ist auch hier nur eine 
einzelne Figur dargestellt, die der Künstler in herz- 
lich nüchterner Weise als "Novum Testamentum" 
hergerichtet hat. W. BODE, Rembrandt und seine Zeitgenossen, bl. 52. ,E
, 
H
1
g
; ,ET Mauritshuis 
bezit, 
in bruikleen 
van Dr. A. BREDIUS, 
een allegorische 
schilderij 
van den Delftschen 
VERMEER, 
, die 
in de bekende 
lijst van een-en-twintig 
werken van den 
meester, 
op 
19 Mei 
1696 
te Amsterdam 
geveild, 
als 
Het 
Nieuwe 
Testament 
voorkomt 
(G. T-IOET, Catalogues 
1 T 3q.) en sedert 
onder 
dien geijkt geworden 
naam bekend 
gebleven 
is. De uitlegging 
van zulke voorstellingen 
onzer 
; oude 
schilders 
behoeft 
meestal 
niet veel 
hoofdbrekens 
te 
kosten. Want 
zij 
zelf 
zullen 
zich 
het 
hoofd 
niet 
hebben 
gebroken 
met 
spitsvondige 
bedenksels 
voor 
de 
hun 
opgedragen 
emblematische 
voorstel- 
lingen. De 
ideeen 
lagen 
immers 
voor 
het 
grijpen 
in een rijke emblematische 
literatuur, 
waarvan 
Dr. A. G. C. DE VRIES ons in zijn verdienstelijk 
proefschrift 
Nederlandsche 
Emblemata" 
de bibliographie 
gegeven 
heeft. Daarin 
mis ik 
evenwel 
een 
werk 
dat meer dan eenig 
ander 
belang 
heeft voor de studie 
onzer 
allegorische 
schilderkunst, 
omdat 
het bestemd 
was tot handleiding 
te dienen 
aan JOHANNES 
VERMEER ,;Delft;. ALLEGORISCHE VOORSTELLING VAN HET NIEUWE TESTAMENT. :Mauritshuis, bruikleen van Dr. A. BREDIUS. JOHANNES 
VERMEER ,;Delft;. ALLEGORISCHE VOORSTELLING VAN HET NIEUWE TESTAMENT. :Mauritshuis, bruikleen van Dr. A. BREDIUS. 51 ieder 
die 
in zinnebeelden 
zijn 
gedachten 
wilde 
verzichtbaren. Wel 
vind ik op 
blz. 34 
melding 
gemaakt 
van 
"Leerboeken 
van 
emblemata 
(als) 
van 
PAULUS 
Tomus 
en CESARE RIPA", 
maar 
in de uitvoerige 
bibliographie 
vind ik de vertaling 
niet vermeld, 
die van dien RIPA in 1644. bij DIRCK PIETERSZ. PERS te Amsterdam 
verschenen 
is. Evenmin 
is er sprake 
van die vertaling 
in het tweede 
hoofdstuk, 
waarin 
de 
schrijver 
handelt 
over 
"De 
uitgevers 
en de graveurs" 
en op blz. 34 
vv. de 
emblematische 
geschriften 
bespreekt 
die 
bij dienzelfden 
PERS ter perse 
kwamen. Blijkbaar 
is het 
werk 
aan 
den 
speurzin 
van 
den schrijver 
ontgaan, 
ofschoon 
hij 
een 
bewijs 
van 
zijn bestaan 
had kunnen 
vinden 
in het vierregelig 
lofdicht 
van 
BRANDT onder 
het 
door 
MATHAM gegraveerd 
portret 
van 
den 
Amsterdamschen 
drukker, 
die zelf de vertaler 
van zijn RIPA was: Dit 's PERS, die meenigmaal 
den drukpers 
hielp 
aan 't gaan; 
Die RIPAES Beeldespraak 
den Duitschen 
deed 
verstaan. rijckt 
met 
veele 
Beeldnissen 
en geestige 
geleet-de 
overwegingen, 
door 
de 
ttytnemende 
verbeterinqe 
van q
Giov. Zaratino 
Castellini 
Romano. Giov. Zaratino 
Castellini 
Romano. 1) Een tweede druk verscbeen in 1699 te Amsterdam (cf. Cat. der Bibl. van de Mij. der Ndl. Lk, te 
Leiden 1 354). Vermeers 
zoogenaamd 
"Novum 
Testamentum" 
DOOR 
Dr. A. J. BARNOUW. Hy schreef, 
hy rijmd' 
uit lust tot wijsheit 
en tot deucht. Zijn stichtelijlce 
zang 
wekt 
Christelijke 
vreucht. Dit 's PERS, die meenigmaal 
den drukpers 
hielp 
aan 't gaan; 
Die RIPAES Beeldespraak 
den Duitschen 
deed 
verstaan. Hy schreef, 
hy rijmd' 
uit lust tot wijsheit 
en tot deucht. Zijn stichtelijlce 
zang 
wekt 
Christelijke 
vreucht. iiet 
boek 
van CESARE RIPA voert 
in PERS' vertaling 
den volgenden 
titel, 
dien 
ik volledig 
afdruk, 
omdat 
er uit blijken 
kan dat het boek 
inderdaad 
een 
onontbeerlijk 
vademecum 
moet 
geweest 
zijn voor iederen 
schilder 
of dichter, 
die 
allegorieen 
op bestelling 
had te leveren. ICONOLOGIA 
OF 
UYTBEELDINGEN 
DES 
VERSTANDS: 
VAN 
CESARE RIPA van Perugie1z. Ridder 
van 
ss. Mauritius 
en Lazzaró. waer in Verscheidenafbeeldingen 
van Deughden, 
Ondeughden, 
Genegentheden, 
Menschlijcke 
Hertztochten, 
Konsten, 
Leeringen, 
Sinlijckheden, 
Elementen, 
Hemelsche 
Lichamen, Verscheidenafbeeldingen 
van Deughden, 
Ondeughden, 
Genegentheden, 
Menschlijcke 
Hertztochten, 
Konsten, 
Leeringen, 
Sinlijckheden, 
Elementen, 
Hemelsche 
Lichamen, 
Landschappen 
van Italien, 
Revieren 
van alle deelen 
des Werrelts, 
en alle andere 
ontallijcke
stoffen,
met hare 
verklaringen
werden 
verhandelt. Een werck 
dat dienstigh 
is, allen 
.Reetienae;,-s, Poeten, 
Schilders, 
Beeldliouivers, 
Teyckenaers, 
en alle andere 
Konst- 
beminders 
en Liefhebbers 
der 
Geleertheyt 
en eerl?icke 
Wetenschappen. Om uyt te drueke1z, 
en le vinden, 
't Begrip 
van alle Sinnebeelden, 
Invallen, 
Devijsen 
of Sinteykenen. 52 . Oock 
om te spreecken, 
Van 
allerleye 
toerustingen, 
't zy op Bruyloften, 
L?ickstaetien 
en Zeege-feesten. Mede 
om te vertoonen, 
de Gedichten 
der Tonneelspeelders, 
en om uyt te beelden, 
met 
haere 
eygene 
teyckenen, 
al 
het 
geene, 
eenighsins, 
in 
der 
Menschen 
gedachte, 
kan vallen. Verrijckt 
met 
veele 
Beeldnissen 
en geestige 
geleet-de 
overwegingen, 
door 
de 
ttytnemende 
verbeterinqe 
van Amstelredam. 2) Het Boek rust op diezelfde tafel, niet op den steen, die voor haar voeten ligt p
(2) Het Boek rust op diezelfde tafel, niet op den steen, die voor haar voeten ligt 
i
i
h t
it
t
h
l bl p
(2) Het Boek rust op diezelfde tafel, niet op den steen, die voor haar voeten ligt p
(2) Het Boek rust op diezelfde tafel, niet op den steen, die voor haar voeten ligt 
(3) 
Zij is in het wit met hemelsblauw 
opperkleed. ( )
p
p
(3) 
Zij is in het wit met hemelsblauw 
opperkleed. (4) De doornenkroon 
hangt 
niet aan een spijker 
maar 
ligt op de tafel. ( )
g
p j
g
p
(5) Tegen 
den muur op den achtergrond 
hangt een schilderij 
niet Abrahams 
offer maar 
Christus 
aan het kruis 
voorstellend. (5) Tegen 
den muur op den achtergrond 
hangt een schilderij 
niet Abrahams 
offer maar 
Christus 
aan het kruis 
voorstellend. Punt 
(1), 
(2) en (4) zijn wijzigingen 
die verband 
houden 
met de eischen 
der 
compositie. Want 
hoe 
kon 
de schilder 
de vrouw 
met haar 
linkerhand 
op 
het boek laten 
rusten, 
indien 
dit boek, 
naar 
PERS' beschrijving, 
op den hoeksteen 
lag? VERMEER toch stelt 
zich dien steen 
zoo klein voor, 
dat hij onmogelijk voor 
lessenaar 
kan 
dienen. Vandaar 
dat VERMEER de Tafel 
opnam 
in de compositie. Maar 
het 
boek 
zonder 
ander 
gerei 
op die tafel werkte 
niet decoratief 
genoeg. Vandaar 
het 
crucifix 
op den 
achtergrond, 
waarmee 
tevens 
een zichtbare 
voor- 
stelling 
gegeven 
werd van PERS' symbolische 
duiding 
van den Steen op den vloer : 
"een(en) 
vaste(n) 
hoeksteen, 
te weten 
Christo." 
Het is teekenend 
voor de slaafsch- 
heid, 
waarmee 
de schilder 
het allegorisch 
recept volgt, dat hij zijn noodig geworden 
stilleven 
verder 
opbouwt 
uit de attributen 
die PERS voorschrijft: 
de doornenkroon 
wordt 
van 
den 
spijker 
gelicht, 
de 
kelk der vrouwe 
uit de hand 
genomen. De 
rechterhand, 
daardoor 
vrij 
gekomen, 
kreeg 
nu 
een andere 
bestemming, 
die de 
schilder 
ook weer 
in de 
Ico1tologz"a van PERS vond 
aangegeven : 
op 
blz. 148 
och 
vangt 
de beschrijving 
van 
Cathol jck 
of algemeen 
Geloof aldus 
aan: g
j
g
j
g
"Eeti 
vrouwe 
in 't 
wit 
gekleedt, 
die de rechter 
hand 
op de borst hout, 
en 
in 
de 
Slincker 
een 
Kelck, 
daer 
zy aendachtelijck 
op siet". En in wat daar 
volgt 
wordt 
de 
beteekenis 
dezer 
houding 
verklaard 
als vertoonende 
"dat 
in 't 
hert 
het 
waere 
en 
levendige 
Gelove 
rust". 1) liet tusschen rechthoekige haakjes geplaatste heeft niets overeenkomstigs bij VERMEER Amstelredam. By 
DIRCK 
PIET?CvSZ. PERS, 
Boeckverkooper 
op 't Water, 
recht 
over 
de 
Kooren-merckt, 
in 't jaer 
1644. 1) De 
stof is alphabetisch 
geordend, 
hetgeen 
den aan het slot van het boek 
gedrukten 
"Bladwyser 
van 
alle 
Opschriften 
en 
Tijtelen 
die in dese 
Iconologia 
werden 
verklaert 
en 
uytgebreyt" 
volkomen 
overbodig 
maakt. Op blz. 147 doet 
PERS zijn 
schilderende 
en dichtende 
landgenooten 
de volgende 
voorstelling 
van 
het Geloof aan de hand: ,,'t 
Gelove, 
wort 
oock 
door 
een Vrouwe 
afgebeelt, 
die sittende 
en seer 
aendachtigh 
siende, 
een Kelck 
iyc de rechter 
hand 
hout, rustende 
met haer slincker 
op een Boeck, 
dat op 
eenen vaste1t hoeeksteett 
staet, 
te weten 
CHRISTO, hebbende 
de Werreld 
onder 
haere 
voeten. Zy 
is in Hemels 
blaeu gekleet 
met een carmosyne 
opperkleet. Onder 
den 
hoeck5teen 
leyt een slange 
verplettert, 
(en de 
Dood met s jne pijle1t verbroockeit]. Hier by leyt een Appel, 
waer door de Sonde 
is veroorsaeckt. Zy 
is in Hemels 
blaeu gekleet 
met een carmosyne 
opperkleet. Onder 
den 
hoeck5teen 
leyt een slange 
verplettert, 
(en de 
Dood met s jne pijle1t verbroockeit]. Hier by leyt een Appel, 
waer door de Sonde 
is veroorsaeckt. y
y
pp ,
met 
Lauwerblaedeu 
gekroont,] 
tot 
een 
teycken, 
dat wy door 't 
Gelove 
overwinnen. Aclater 
harer hanght 
een Doorne 
Kroon 
aen een spfcker. 't 
Welck 
alles 
door 
sich 
selven 
klaer 
is, als hebbende 
weynigh 
verklaeringe 
van 
noode. In 't verschiet 
wordt 
Abraham 
mede gestelt, 
alwaer 
hy sijnen Soone wilde 
o/fieren." y
y
pp
met 
Lauwerblaedeu 
gekroont,] 
tot 
een 
teycken, 
dat wy door 't 
Gelove 
overwinnen. Aclater 
harer hanght 
een Doorne 
Kroon 
aen een spfcker. 't 
Welck 
alles 
door 
sich 
selven 
klaer 
is, als hebbende 
weynigh 
verklaeringe 
van 
noode. In 't verschiet 
wordt 
Abraham 
mede gestelt, 
alwaer 
hy sijnen Soone wilde 
o/fieren." Een 
vergelijking 
van deze beschrijving 
met de voorstelling 
van VERMEER 
in het Mauritshuis 
zal ieder 
van de treffende 
overeenstemming 
overtuigen. Slechts  53 in 
enkele 
details, 
door mij in het bovenstaande 
cursief 
gedrukt, 
wijkt 
VERMEER 
van PERS af. 1) in 
enkele 
details, 
door mij in het bovenstaande 
cursief 
gedrukt, 
wijkt 
VERMEER 
van PERS af. 1) )
(1) 
De 
vrouwefiguur 
houdt 
de 
kelk 
niet 
in 
de rechterhand; 
de beker 
staat 
op de tafel aan haar 
linker. )
(1) 
De 
vrouwefiguur 
houdt 
de 
kelk 
niet 
in 
de rechterhand; 
de beker 
staat 
op de tafel aan haar 
linker. Amstelredam. Ook 
het 
witte 
kleed 
wordt 
daar 
geduid 
met groote 
uitvoerigheid : 
. g
,,De 
wittigheyt 
van 
't 
kleed 
vertoont 
oock, 
dat dese Deughd 
niet wort 
verkregen, 
door 
veele 
wetenschappen 
in 't 
gemoed 
te 
brengen, 
even 
gelijck 
de 
witte 
verwe 
aen 
't 
laecken, 
oock 
geen 
andere 
verwe 
magh 
werden 
gegeven. Maar 
het 
verkrijght 
de 
wittigheyt, 
als men het laecken 
suyvert 
van 
andere 
verwen: 
Van 
gelijcken 
is oock 
het Gelove, 
wanneer 
het suyver, 
en de 
ziele 
vol 
genade 
en 
liefde is .... Merckt 
oock op dese verwe, 
hoe lichtlijck 
dat het zy van dese heylige 
Deughd 
af te dwaelen, 
gelijck 
het licht is een 
seer 
wit en suyver 
kleet 
te bemorssen". 54 Deze motiveering 
kan VERMEER bewogen 
hebben 
het wit gewaad 
van het 
Catholijck 
of 
algemeen 
Geloof 
zijn 
vrouwefiguur 
om 
te 
slaan 
instee 
van het 
hemelsblauwe 
der overigens 
trouw 
gevolgde 
eerste 
beschrijving. De hemelsblauwe 
kleur 
bracht 
hij over op het opperkleed, 
dat PERS, zonder 
nadere 
verl;laring, 
als 
karmosijn 
beschrijft. j
De 
eenige 
afwijking 
die 
noch 
uit 
de 
eischen 
der compositie, 
noch uit 
RIP.A-PERS te verklaren 
valt, is de voorstelling 
van de schilderij 
op den achtergrond. Maar het is opmerkelijker 
dat VERMEERS doek beantwoordt 
aan den eisch van zijn 
handboek, 
dat in het verschiet 
een tooneel zichtbaar 
zij, waardoor 
het geloof gesym- 
bolizeerd 
wordt, 
dan dat de schilder in de keuze van dat tooneel zijn eigen weg ging.