None
Het probleem op het punt van de mogelijkheden om bepaalde soorten technische en/of beroepsbekwaamheden te combineren, staat echter kwalitatief los van het aantal entiteiten waarvan een ondernemer de bekwaamheden inroept. Het feit dat ondernemers zich kunnen beroepen op de mogelijkheden van andere entiteiten om zich als aspirant‑inschrijvers te kunnen kwalificeren, doet niet af aan de realiteit van bepaalde aanbestedingsprocedures. Zo zal een ondernemer, ongeacht of hij zelf de vereiste economische en financiële draagkracht en de technische en beroepsbekwaamheid bezit of daarvoor een beroep doet op die van andere entiteiten, nog altijd moeten bewijzen dat hij voldoet aan de criteria die voor de uitvoering van een bepaalde overheidsopdracht zijn vastgesteld.
40.
Artikel 48, lid 5, van richtlijn 2004/18 geeft bovendien ten aanzien van bepaalde categorieën van overheidsopdrachten specifieke regels voor de beoordeling van ondernemers aan de hand van hun knowhow, efficiëntie, ervaring en betrouwbaarheid. Deze bepaling is eveneens van toepassing op ondernemers die zich beroepen op de technische of beroepsbekwaamheden van andere entiteiten. Daar komt bij, zoals ik hierboven reeds heb opgemerkt, dat wanneer er sprake is van officiële lijsten of nationale certificering, aanbestedende diensten nog altijd bevoegd zijn te bepalen welk niveau van financiële en economische draagkracht en technische kennis en bekwaamheid vereist is voor deelname aan een concrete opdracht.
VI – Conclusie






41.
 Op grond van het bovenstaande geef ik het Hof in overweging de vraag van het Tribunale amministrativo regionale per le Marche als volgt te beantwoorden:
„De artikelen 47, lid 2, en 48, lid 3, van richtlijn 2004/18/EG van het Europees Parlement en de Raad van 31 maart 2004 betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor werken, leveringen en diensten, verzetten zich tegen een nationale regeling als aan de orde in het hoofdgeding, die, behoudens bijzondere omstandigheden, inschrijvers verbiedt een beroep te doen op de draagkracht van meer dan één nevenonderneming teneinde te voldoen aan de selectiecriteria betreffende de economische en financiële draagkracht en/of de technische en/of beroepsbekwaamheid van een ondernemer.”




(
1
)	Oorspronkelijke taal: Engels.
(
2
)	PB L 134, blz. 114.
(
3
)	Artikelen 47, lid 2, en 48, lid 3, van richtlijn 2004/18.
(
4
)	Zie arrest van 11 juli 2002, Marks & Spencer (C-62/00, Jurispr. blz. I-6325, punt 32 en aangehaalde rechtspraak). Zie ook het recentere arrest van 21 juli 2011, Stewart (C-503/09, Jurispr. blz. I-6497, punt 105).
(
5
)	Arrest van 17 maart 2011 (C-95/10, Jurispr. blz. I-1865, punt 13).
(
6
)	Zie bijvoorbeeld arresten van 14 april 1994, Ballast Nedam Groep I (C-389/92, Jurispr. blz. I-1289); 18 december 1997, Ballast Nedam Groep II (C-5/97, Jurispr. blz. I-7549), en 2 december 1999, Holst Italia (C-176/98, Jurispr. blz. I-8607).
 (
7
)	Artikel 44, lid 2, van richtlijn 2004/18 luidt: „De aanbestedende diensten kunnen minimumeisen inzake draagkracht en bekwaamheden overeenkomstig de artikelen 47 en 48 stellen waaraan de gegadigden en de inschrijvers moeten voldoen. De in de artikelen 47 en 48 bedoelde inlichtingen en de minimumeisen inzake draagkracht en bekwaamheden moeten verband houden met en in verhouding staan tot het voorwerp van de opdracht. Deze minimumeisen worden vermeld in de aankondiging van de opdracht.”
(
8
)	Arrest Holst Italia (aangehaald in voetnoot 6, punt 31).
(
9
)	Arrest Holst Italia (punt 26).
(
10
)	Zie onder meer arrest van 23 december 2009, CoNISMa (C-305/08, Jurispr. blz. I-12129, punt 41 en de aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
11
)	Zie arrest van 18 maart 2004, Siemens en ARGE Telekom (C-314/01, Jurispr. blz. I-2549, punt 44 en de aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
12
)	Arresten Ballast Nedam I, punt 17, en Holst Italia, punten 29 en 30 (beide aangehaald in voetnoot 6).
(
13
)	Zie arrest van 9 juli 1987, CEI e.a. (27/86-29/86, Jurispr. blz. 3347, punten 25‑27).
(
14
)	Richtlijn 92/50/EEG van de Raad van 18 juni 1992 betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor dienstverlening (PB L 209, blz. 1), ingetrokken bij richtlijn 2004/18.
(
15
)	Arrest Siemens en ARGE Telekom (aangehaald in voetnoot 11, punt 45).
(
16
)	Arrest Siemens en ARGE Telekom (punt 46).
(
17
)	Zie arrest CoNISMa (aangehaald in voetnoot 10, punt 37 en de aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
18
)	Zie arrest CoNISMa (punt 37 en de aldaar aangehaalde rechtspraak).
(
19
)	Zie bijvoorbeeld het Groenboek van de Commissie „betreffende de modernisering van het EU-beleid inzake overheidsopdrachten – Naar een meer efficiënte Europese aanbestedingsmarkt”, COM(2011) 15 definitief.
 (
20
)	Het werkdocument van de Commissie, „Europese code van best practices ter vergemakkelijking van de toegang van het mkb tot overheidsopdrachten” raadt ondernemers aan gebruik te maken van de mogelijkheid zich in de selectiefase van aanbestedingsprocedures op hun gezamenlijke economische en financiële draagkracht en technische bekwaamheid te beroepen, SEC(2008) 2193.
