Willem de Zwijger, Prins van Oranje
Begeert ze bij mij terug te keeren, ze
    zal mijn liefde onverminderd vinden. Gedurende uw afwezigheid
    zal ik Uw dienaars en ambtenaars behandelen, alsof gij hier
    waart en in uw zaken zal ik niet minder belangstellen, dan ik
    gedaan heb. Ik bid den Schepper, dat Hij u goede raadgevingen,
    een aangename reis en alle geluk moge geven. Uit Antwerpen den laatsten April 1567. Het bleek later zeer gelukkig te zijn, dat Marie bij haar grootmoeder
was gekomen, want in 1570 verscheen een gerechtsdienaar met een bevel
van Alva om haar op te vorderen! Keerde ze niet terug, dan zouden
haar goederen worden verbeurd verklaard. Het is begrijpelijk, dat deze eigenaardige opvordering geen succes
had en Marie rustig bij haar grootmoeder bleef en ook, dat de latere
vorstin van Hohenlohe haar grootmoeder altijd dankbaar bleef voor
haar redding uit Spaansche handen. Aldus eindigde het tweede hoofdstuk van Willems leven. Den dag nadat
hij Breda verliet, had hij zijn 34e jaar voleindigd. Zijn leerjaren
als vredelievend staatsman waren voorbij. Nu stond hij geheel op eigen
voeten. Zijn familie, zijn vrienden, het land verwachtten nu van hem
een opbouwende politiek, die grooter lasten van verantwoordelijkheid
op zijn schouders zou leggen, dan de gehoorzaamheid aan de bevelen
van een verwijderd vorst. HOOFDSTUK XI. DE UITGEWEKEN PRINS. 1567. Het was juist bijtijds, dat de Prins uit het land was verdwenen,
want nauwelijks in Duitschland gekomen, deelde de geheimschrijver van
Filips II, die tevens Oranje's spion was, hem mede, dat hij een brief
van den koning aan Alva gezien had, waarin de hertog het bevel ontving,
den Prins aanstonds gevangen te nemen en zijn rechterlijk verhoor niet
langer dan 24 uur te doen duren! Gelukkig dan ook, dat de Oranjevorst
op geen eiland verzeild was, toen hij in Dillenburg aankwam. Met de
grootste welwillendheid en gastvrijheid werd hij aanstonds opgenomen. Jan van Nassau, die in leeftijd op hem volgde, was het hoofd der
familie geworden; hij was gehuwd met Elisabeth, landgravin van
Lautenberg en had een aantal kinderen. Wettig had Oranje geenerlei
aanspraak meer op eenige inkomsten van het graafschap, want toen hij
erfgenaam werd van Réné, had de Prins van zijn rechten afstand gedaan,
zoodat hij alleen een zeker pandrecht op het oude kasteel van Nassau
en mogelijk ook op Dillenburg had behouden, ter wille van de titels
en waardigheden. Het was echter een aartsvaderlijke huishouding, die onder het dak van
het kasteel te Dillenburg bijeen was. Behalve Jan van Nassau, die er
het hoofd was, zooals we zeiden, bevond de weduwe van Willem den Oude,
Juliana van Stolberg, zich er ook met haar ongehuwde dochters. Ook
Lodewijk, Adolf en Hendrik hadden allen, behalve hun wettig aandeel
in het huis, volkomen vrijheid en beweging daarin. De gehuwde zusters
met hunne echtgenooten Schwarzberg en Nieuwenaar en de anderen, werden
in hunne aanspraken als bloedverwanten door hen ten volle erkend. Bij dezen uitgebreiden familiekring kwam nu de Prins van Oranje met
ongeveer een 150 van zijn partij; ook zijn echtgenoote Anna, die
geen gemakkelijk lid van een huishouden was, zelfs niet als hoofd en
eerste persoon en die zeker geen aangename bezoekster was onder de
tegenwoordige lastige omstandigheden. Tijdens haar verblijf in de Nederlanden had zij zonder omwegen
alle menschen en dingen smadelijk bejegend. Met verachting sprak
zij van den Prins, "die maar altijd andere menschen liet voorgaan
en nooit zijn eigen rechten deed gelden." Toen het plan doorging,
het gehate land te verlaten, kreeg de zaak in haar oogen een geheel
andere gedaante en Anna verzette er zich heftig tegen. Zij weigerde
niet haar echtgenoot te volgen; misschien was er wel een bijzondere
oorzaak, die haar bevreesd maakte, toen zij op 22 April Breda
verliet. Nauwelijks was ze echter in Dillenburg gekomen, of haar
nieuwe omgeving was minder overeenkomstig met haar wenschen dan haar
oude. Het huis was overvol. Jans echtgenoote behandelde haar niet met
eerbied en ze begon verlangend naar Nederlandsche zeden en gewoonten
terug te zien. Daarenboven waren niet alleen al de eigendommen van
Oranje-Nassau in de Nederlanden achtergelaten, maar ook haar eigene
en ze hield niet op, haar echtgenoot te plagen met vergunning te
vragen om voor hare bezittingen te zorgen, voordat ze werden verbeurd
verklaard. Ook werd zij, op Duitschen grond teruggekeerd, weder het
verschil indachtig, dat er tusschen haar rang en dien der Nassau's
bestond en zij maakte zich boos over de benarde omstandigheden,
waartoe zij, de dochter van den grooten keurvorst, was teruggebracht. Op den 11en Mei schreef Oranje aan Willem van Hessen, sedert den dood
van den ouden landgraaf ([+] 31 Maart 1567) het hoofd van zijn huis,
om hem zijn komst in Duitschland te melden. Op den 21en Mei zond de
Prins aan den keurvorst van Saksen een uitvoerig schrijven, waarin
hij hem de beweegredenen uiteenzette, die hem naar Duitschland hadden
doen komen, en waarin Oranje tegelijkertijd om raad vroeg. Het kan moeilijk op aandrang van den Prins geweest zijn, dat de
Duitsche vorsten een deputatie naar Margareta zonden. Hij moet zich
bewust zijn geweest van de volstrekte onbeduidendheid van eenige
verdere onderhandeling; hij moet alleen in het plan berust hebben, al
kon hij het ook niet goedkeuren. Toch deden de vorsten het onder den
indruk van de gebeurtenissen in de Nederlanden en van de aanstaande
komst van Alva, die den vrede van Europa bedreigde. De vorsten, van
wie dit petitionnement aan Margareta uitging, waren de keurvorsten
van Saksen en Brandenburg, de markgraaf van Baden, de hertog van
Wurtemberg en de landgraaf van Hessen. Het doel van hun vertoog was
alleen tusschen beiden te treden ten gunste van de Lutheranen; vandaar
dat een Calvinist als de keurvorst van de Paltz er geen deel aan nam. De petitionarissen vonden Margareta echter in geen enkel opzicht
geneigd, iets toe te geven. De ketters, die het meeste vat op zich
gaven, waren lang niet meer zoo te vreezen, als in den aanvang van
het jaar; Oranje was genoodzaakt geweest, het land te verlaten;
Egmond was een onderworpene, trouwe vazal geworden, die zijn best
deed te gelooven in de goede trouw des konings. Valenciennes was ten
onder gebracht en er bestond geen enkele reden, om tegenover iemand
bijzondere gunst te toonen. Het gezantschap van de Duitsche vorsten werd vrijwel afgescheept;
Filips zou wel rechtvaardig handelen enz. en het ging dan ook naar
Duitschland terug, even wijs als het was gekomen. Van die slotsom
gaf Willem van Hessen aan Oranje bericht en op den 13en Juni dankte
deze den landgraaf voor zijn rapport, daarbij voegende, dat ze op
God en op den tijd moesten vertrouwen, om geholpen te worden. De
vorsten schijnen er toen nog over gedacht te hebben een deputatie te
zenden naar Catharina de Medicis, die goede Christin(!) om te zien,
wat er van haar zijde voor de onderdrukte zaak van den godsdienst in
de Nederlanden te wachten zou zijn; zelfs maakten ze reeds instructies
gereed, maar de zaak schijnt in de wieg gesmoord te zijn. Van denzelfden 13en Juni dagteekent een andere brief van den Prins
aan Willem van Hessen, die vooral daarom belangrijk is, omdat
hij ons inlichting geeft omtrent het standpunt van godsdienstige
ontwikkeling, waartoe Oranje destijds was gekomen. Die brief is van
den volgenden inhoud: "Wij zouden van ganscher harte begeeren tot
sterking en bevestiging van ons gemoed en geweten, den tijd, dien
wij hier buiten onze Nederlandsche graafschappen en heerlijkheden
doorbrengen, te besteden met het lezen en hooren uitleggen der heilige
goddelijke schrift. Want zonder er op te roemen, wij gevoelen een
bijzondere affectie voor Christelijken ijver, maar hebben daartoe
een eerbiedwaardigen, geleerden, zachtmoedigen en wereldkundigen man
noodig, dien wij gaarne in onze nabijheid hadden en nu vernemen we
na veelzijdig onderzoek en navraag, dat er in Tresza in Hessen een
zekere Nicolaas Zell woont, die enz."

Wij herhalen: die brief is merkwaardig voor den godsdienstigen
ontwikkelingsgang van den Prins. Tot nu toe zagen we niet veel van
het eigenlijk godsdienstig leven bij hem. Was dit een tijdlang geheel
in slaap gebleven, reeds vroeger zagen we, dat het toch niet geheel
in hem was gestorven. Van groote belangstelling in het godsdienstig
leven vinden we geen spoor, aan algemeen religieus gevoel ontbrak het
hem niet. Maar noch zijn aanleg, noch de omstandigheden waren van
dien aard, dat hij zich veel moeite had getroost, zich rekenschap
te vragen van de eigenlijke beteekenis der geloofsverschillen. Het
meest had hij nog naar het Lutheranisme overgeheld, doch niet veel
meer dan politiek was die neiging geweest. De Duitsche hulp, die hij
verwachtte was alleen mogelijk, indien hij althans het Lutheranisme
niet veroordeelde. Van werkelijke belangstelling daarin was geen
sprake. Hier echter in Dillenburg begon in de eenzaamheid die
belangstelling te ontwaken. Hij wilde voorgelicht worden door een
bekwaam, rechtschapen man, die zijne godsdienstige begrippen kon
verhelderen. Willem van Hessen antwoordde, dat de verlangde predikant Zell een
zeer geacht man was, dat daarom de gemeente, die hij diende, hem
zeer ongaarne miste, maar dat de Prins hem gedurende een half jaar
tot voorlichter zijner godsdienstige denkbeelden kon krijgen. Vijf
dagen later zond de Landgraaf een werk van Melanchthon getiteld
Loci theologici, een zuiver theologisch handboek, naar Dillenburg;
de afzender hoopte, dat het den Prins geheel zou overtuigen van de
waarheid der Luthersche dogmata. Uit een en ander blijkt, dat de Prins met open armen in Duitschland
werd ontvangen, dat zijn verwanten en vrienden hem tegemoet kwamen met
groote liefde en innige belangstelling. Dat hij ook buiten Duitschland
groote vrienden had, die oprecht deelden in zijn lot, bewijst wel
de uitnoodiging van den koning van Denemarken, Frederik II, tot hem
gericht, om in zijn staten een toevluchtsoord te zoeken. De brief,
die uitnoodiging behelzende, was op den 9en Juli 1567 geschreven
en werd op den 22en van dezelfde maand door den Prins beantwoord. De
alleronderdanigste toon van den Prins in zijn antwoord aan dien koning,
toen hij hem de reden van zijn verblijf in Duitschland meldde en hem
voorloopig dankte voor die uitnoodiging, die toon tegenover een vorst,
die slechts een tweeden of derden rang innam onder de vorsten in
Europa, bewijst wel, hoe Oranje op dat oogenblik nog geheel vervuld
was van de rechten der monarchie en verklaart dus ook van ter zijde
zijn nog jarenlang volgehouden eerbiediging van den wettigen koning
van Spanje. De vlucht van den Prins uit de Nederlanden was niets te vroeg
geweest. Binnen een maand, nadat hij Breda had verlaten, scheepte
Alva zich met een uitgelezen leger te Carthagena in, met de opdracht
van Filips om alle onbeschaamde eischen van "dat beest, dat men het
volk noemt" eens voor al te weerstaan. Al de geruchten van het voorgaand jaar omtrent Filips' duistere plannen
werden meer dan bewaarheid. De koning had zelfs zijn gehoorzame
Nederlandsche regentes niet in zijn vertrouwen genomen en haar in
den waan gelaten, alsof hij voornemens was zelf te komen. Vandaar
dat Margareta in Zeeland voorbereidende maatregelen nam voor
Filips' ontvangst. Hoe weinig had zij kunnen denken, dat ze zou
worden ontslagen, juist toen ze, geholpen door haar stadhouders,
de oproerige bewegingen in verschillende deelen van het land had
gedempt en persoonlijk zegevierend den Roomschen eeredienst in het
ontheiligde Antwerpen had hersteld. Toen Alva's komst haar was aangekondigd, was Margareta nog in onkunde
gelaten omtrent het meedoogenloos karakter van zijn instructies;
maar het naakte feit van de nadering van een leger vervulde haar met
ontzetting. Den geest der Vlamingen kennende, vreesde ze de aankomst
van vreemde troepen zeer en zond koeriers naar Alva in Savoye, met
het verzoek, alleen de Nederlanden binnen te komen en zijn leger op
nadere orders te laten wachten. Natuurlijk oefende deze raad geen invloed uit op den bevelhebber, die
niet aan zijn bekwaamheid twijfelde, om het volk tot gehoorzaamheid
aan Filips terug te brengen. "Ik heb wel een volk van ijzer getemd,
zou ik dan nu geen volk van boter kunnen temmen?" zoo sprak hij op
verachtelijken toon en hij antwoordde de regentes, dat hij niets te
doen had, dan de bevelen van den koning op te volgen. Daarom alleen en
volstrekt geen acht gevende op wenschen van anderen, schreed de hertog
van Alva voort op zijn bepaalden weg. Wel duurde het eenige maanden,
voordat hij de Nederlanden bereikte met zijn leger van 12000 man,
in drie afdeelingen verdeeld. Op zijn weg uit Italië had de hertog ook Genève, het broeinest van
het Calvinisme, in het voorbijgaan willen verwoesten, doch door
de diplomatieke zorgen van Condé en Coligny had dit wreede plan
niet kunnen vervuld worden. In Augustus kwam hij in Luxemburg aan,
waar hij begroet werd door Barlaimont en Noircarmes, die hem in
naam der regentes welkom heetten. Graaf Egmond reed hem zelfs tot
Tirlemont tegemoet en bood hem als welkomstgeschenk eenige schoone
paarden aan. De ontvangst echter was, trots dat geschenk, niet zeer
hartelijk. Alva had Egmond nooit de overwinningen bij St. Quentin
en Grevelingen vergeven. Toen hij den "Prins van Gavere" [4] zag,
zeide hij zoo luid, dat Egmond het kon verstaan: "Ziedaar de groote
ketter!" Dit voorspelde den graaf weinig goeds, die alles van zijn
loyauteit verwachtte. Een oogenblik later veranderde de hertog van
toon en deed hij, alsof hij dat woord in scherts had gesproken. Hij
werd plotseling hartelijker, sloeg den arm om zijn hals--den hals,
dien hij reeds den beul had gewijd! Op den weg naar Brussel, trok de aanstaande nieuwe Landvoogd door
Leuven, waar Filips Willem, Graaf van Buren, de oudste zoon van
Oranje, zijne studiën voortzette. Henry de Wiltberg, voogd van den
jongen graaf, schreef aan den Prins, dat zijn zoon den hertog in een
huis bij zijn woning, het College van Savoye, zag voorbijgaan en dat
hij naar buiten ging, om zijn hand te kussen en dat ze hem toen zagen
met Barlaimont en Aremberg. De graaf van Buren werd goed ontvangen en door den hertog met
liefkoozingen overladen. De jongen werd geheel en al door den ouden
krijgsheld betooverd; hij toonde hem groote hartelijkheid en noodigde
hem tot een nadere samenkomst op den volgenden dag. Toen de jonge
graaf afscheid van hem nam, omhelsde de hertog hem en overlaadde
hem met vriendelijkheid. Wiltberg voegt er bij, dat hij had gehoord,
dat de groot-prior van St. Jan, een bastaardzoon van Alva, een paard
noodig had en hij stelt aan den Prins voor, om door middel van Filips
Willem aan dien prior een paard ten geschenke te doen geven. Verschillende gewaarwordingen maakten zich van de Landvoogdes meester,
daar ze niet wist, hoe ze den man zou ontmoeten, door wiens komst zij
zich in het diepst harer ziel beleedigd achtte. Drie dagen na zijn
aankomst stond ze hem toe, haar zijn hulde te komen aanbieden. Ze
ontving hem in haar slaapkamer, waar ze hem staande, in gezelschap
van Barlaimont, Aerschot en Egmond ontving. Niemand van hen deed een
stap voorwaarts, om den hertog te gemoet te treden. De samenkomst
duurde een uur, maar het geheele gezelschap bleef trotsch en stijf
tegenover elkander staan. De hertog schreef aan Filips, dat hij de
hertogin als een koningin behandeld had, maar waarschijnlijk lag
er achter zijn bestudeerde Castiliaansche beleefdheid een kwalijk
verborgene onbeschaamdheid, die Margareta moeilijk kon breken. Na de aankomst van den hertog van Alva in Brabant, werd de Prinses
van Oranje steeds meer verlangend naar Breda terug te gaan om voor
haar bezittingen te zorgen, die ze meende, dat door de Spanjaarden
zouden genomen worden. Na tevergeefs haar echtgenoot daarom verzocht
te hebben, schreef ze aan haar oom, den Keurvorst van Saksen, dat het
te Dillenburg niet om uit te houden was en dat ze van de plaats weg
moest. Ze drong daarop zoo sterk aan, dat Oranje, twijfelende aan
zijn eigen argumenten, een bijzonder gezant, een zekeren Volbrecht
Riedsel naar Dresden zond, om met Augustus te raadplegen, wat men
het best zou doen. De instructies van dien gezant zijn in het Dresdensch archief bewaard
en waren de volgende: Anna had voortdurend gevraagd, dat het haar zou
worden toegestaan uit de Nederlanden van daan te gaan "omdat zij niet
langer haar verblijf kon houden bij zulk een goddeloos en trouweloos
volk." Nu wenschte ze juist met aandrang naar de Nederlanden terug,
alhoewel ze daarmede niet alleen zich zelf maar ook het leven van haar
nog ongeboren kind in de waagschaal stellen zou. Hij verbood haar
terugkeer om haar aanstaande bevalling, teneinde het vermoeden te
voorkomen, alsof hij of zijn broeder haar slecht behandelden en ook
ter wille van den godsdienst, daar zij òf op de haastige reis haar
eigen geloof moest belijden òf gevaar zou loopen, bevreesd te worden
gemaakt, met het gevolg dat zij zich een aanhangster verklaarde van
het Roomsche geloof. "Inderdaad hebben we voor eenigen tijd bij uw nicht, niet zonder diepen
angst, een onzekerheid in godsdienstige zaken opgemerkt; ja zij geeft
weinig acht op godsdienstig leven en onderwijs. Zelfs praat zij nu en
dan op schandelijke manier over Gods woord. Ook moet ik in aanmerking
nemen, dat uw pupil van de ware kennis van Christus zou kunnen worden
afgetrokken tot paapsche gruwelen of andere dwalingen, die pijnlijk
voor u en van dien aard zouden zijn, dat ze mijn leven zeer ellendig
zouden maken en een slecht voorbeeld voor velen zouden wezen."

Behalve de genoemde redenen, voegde de Prins er bij, dat hij geen twee
huishoudens kon bekostigen. In antwoord op dien brief, verzekerde
Augustus aan den Prins, dat hij het volkomen met hem eens was en
raadde zijn nicht aan, geduld te oefenen. Op den 14en September werd Maurits geboren; de doop van dat kind had
volgens Luthersche gebruiken plaats. Deze Maurits was dus de eerste
van Oranje's kinderen, die met de Protestantsche zaak van huis
uit een was. Hoe dit ook op zich zelf voor de Nassausche familie
een stof van vreugde was, wat de Prins zelf van de moeder van dat
kind in de volgende jaren te lijden gehad heeft, is met geen pen te
beschrijven. Wij komen daarop nader in bijzonderheden terug, doch
vestigen allereerst, om de tegenstelling des te dieper te beseffen,
op Oranje zelf het oog, gelijk hij uit Dillenburg den strijd ging
aanvaarden voor de wet, het volk en den koning. In Augustus 1567 werd de Prins door zijn vriend, den burgemeester
van Antwerpen, van Straalen, die zijn rechterhand was geweest in de
onrustige dagen, welke de Scheldestad had beleefd, omtrent Alva's
komst in het land ingelicht. Oranje, wiens eerste zorg reeds in 1559
was geweest, vreemd krijgsvolk te weren, zal wel niet door die tijding
verrast zijn, maar toch moet ze hem diep hebben getroffen. Dit was echter maar een voorbode van vreeselijker tijdingen. Weinig
dagen na de verraderlijke gevangenneming van Egmond en Hoorne, gevolgd
door die van den daareven vermelden Antonie van Straalen, werd ook de
tijding daarvan in Duitschland verspreid en bracht geheel Europa in
rep en roer. Het bracht grooten angst in de gemoederen. De Duitsche
echtgenoote van Egmond, Sabina van Beieren, bewoog in haar vaderland
hemel en aarde, om op de vrijspraak van haar man aan te dringen en ook
de Prins zelf dacht niet alleen aan zijn eigen veiligheid, maar was
ook in Duitschland in het belang zijner oude vrienden werkzaam. Hij
beval zelfs den hertog van Brunswijk, die met Alva in briefwisseling
was en van wien wij vroeger zagen, dat hij de Spaansche zaak was
toegedaan, levendig de belangen der beide graven aan. Zoo verliep
het najaar in angstige spanning en uit den langen brief, dien de
Prins in December als antwoord op een schrijven van den keurvorst
van Saksen uit Dillenburg verzond, blijkt, hoe allengs bij Oranje
het zekere bewustzijn ontwaakte, dat geweld met geweld moest worden
beantwoord. De keurvorst had hem, in een omslachtigen brief, nog den
raad gegeven, een algeheele breuk met Filips te vermijden. Maar de
Prins was overtuigd van het tegendeel. De koning van Spanje was zoover
gegaan, dat gewapende tegenstand niet alleen te rechtvaardigen, maar
noodzakelijk was en dat niet slechts in het belang der Nederlanden,
maar evenzeer in het belang van Duitschland. Hij vroeg hem dus om hulp. De Prins had dan ook in diezelfde maand December een aangrijpend
schrijven ontvangen van C. V. Coornhert die, evenals zijn broeders
Dirk en Frans, een ijverig aanhanger was van de zaak der Nederlandsche
vrijheid en der hervorming. Deze Coornhert behoorde tot de tallooze
vluchtelingen, die naar Emden ontkomen waren. Omtrent den toestand
van den handel der Nederlanden gaf hij den Prins een diep mistroostige
beschrijving; hij zou zelfs wenschen, dat de handel van de Nederlanden
naar Emden verplaatst werd. "Ick en weete Uwer Excell. verders niet nieus te scriven, dan dat
alhier groote benautheijt is onder de Coopluyden en allen gevluchten;
konne wel peysen, dat het op andere plaetsen daer gevluchten zijn,
van gelijcken is, zonderling den Coopman die bekants geheel disperaet
is en dagelix onder den anderen raetslaegen hoe zij 't aenstellen
zullen en waer zij met den anderen trecken en woonen willen, daer
zij haeren conscientie en handel vrij zullen moogen leven" enz. Die
beschrijving was niet overdreven. "Zoodra de vreemde roofvogels,
die Alva's bloedraad uitmaakten, of de hebzuchtige trawanten der
landvoogdes, met vervolging en verbeurdverklaring dreigden, konden
de arme kooplieden hunne prijsgemaakte schepen, hun geplunderde have
in den vreemde, te Emden, te Wezel of elders, betreuren."

Deze en soortgelijke hartverscheurende berichten over de bron der
Nederlandsche welvaart, over den jammerlijken toestand, waartoe de
koopmansstand was gedaald, hebben zeker den Prins zeer getroffen. Hij
wist beter dan iemand anders, hoeveel die kooplieden vooral in de
laatste maanden van zijn verblijf in de Nederlanden hadden gedaan, om
door hun verbond en hun geldelijken steun uitkomst te erlangen; toch
was hij zelf niet in staat geweest, de vrijwillig opgebrachte sommen
tot het doel te gebruiken, waartoe ze waren gegeven. In den vreemde
levende heeft de Prins zich eerst met hart en ziel aangesloten aan de
Nederlandsche burgerij, gelijk zijn latere briefwisseling o. a. met
Jacob van Wezenbeke bewijst. In het eind van 1567 en '68 werd een drukke correspondentie gewisseld
tusschen verschillende Duitsche vorsten over de belangen van Oranje. En
de eerste maand van het laatst genoemde jaar zou niet voorbijgaan,
zonder dat de vijand zelf door een openbare handeling den Prins
noodzaakte, als publiek persoon uit zijn schuilhoek te voorschijn te
komen. Op 28 Januari 1568 namelijk verscheen er op het plein voor het
paleis in Brussel, een soldaat, door zes trompetters geëscorteerd,
die den Prins opriep voor den Raad van Beroerten binnen den tijd van 3
maal 14 dagen, van den datum der proclamatie af, te verschijnen. De
Prins werd daarin genoemd de voornaamste bewerker, beschermer
en begunstiger van de rebellen, terwijl zijn broeder en vrienden,
Lodewijk, Hoogstraten en de anderen werden opgeroepen om te verschijnen
als samenzweerders, bevorderaars van opstand en verwoesters van den
publieken vrede. Indien ze deze beleefde uitnoodiging weigerden aan te
nemen dan zouden ze veroordeeld worden tot voortdurende verbanning en
verbeurdverklaring van al hunne bezittingen. Oranje werd beschuldigd,
de oorzaak te zijn van elke beweging der verbondenen; toen hij naar
Antwerpen was gegaan, blijkbaar om den opstand te dempen had hij
eenvoudig ketterij en verdeeldheid aangemoedigd en den dissenters
veroorloofd, hun eigen wettelooze begeerten te volgen. Hoe deze tijding op het kasteel te Dillenburg ontvangen werd, blijkt
niet uit eenig bijzonder document. Doch het spreekt vanzelf, dat de
bedoelde gedagvaarde edellieden niet aanstonds hun paarden lieten
zadelen om naar Brabant terug te rijden. In plaats daarvan maakte
Oranje een document, tot antwoord aan de oproeping van Alva. Lang
echter voordat dit gereed was, werd er een andere aanval op hem gedaan. Op den 13en Februari zond Alva den Heer de Chassy, vergezeld van
vier officieren en twaalf boogschutters naar Leuven. Deze reikte,
den jongen graaf van Buren in tegenwoordigheid van zijn voogd, een
brief over, die hem in naam van zijn koninklijken pleegvader Filips,
naar Spanje noodigde. De Chassy verzekerde den knaap, dat het zijn
plicht was hem te escorteeren, niet hem te arresteeren en dat de
koning wenschte hem tot zijn dienst op te voeden. Hij kon door twee
bedienden, twee pages, een kok en een boekhouder vergezeld worden. De jonge Filips Willem liep gemakkelijk in den valstrik, nam elk aanbod
met genoegen aan, ging zonder aarzelen met zijn roovers mede naar
Antwerpen, bracht zijn verlof aldaar met graaf Lodron vroolijk door,
nam deel aan alle feesten te zijner eer gegeven, en scheepte zich te
Vlissingen in naar het land, waar hij bestemd was bijna dertig jaar
te blijven. De Universiteit van Leuven protesteerde wel tegen deze
verkrachting harer privileges, maar dat vertoog werd door Vargas,
het bekende Spaansche lid van den Bloedraad, met dezelfde formule
beantwoord, waarmee hij alle klachten van gemeenten en gewesten,
die zich op hun privileges beriepen, beantwoordde, met deze formule
namelijk: "Non curamos vestros privilegios". ("Wij bekommeren ons
niet om Uw privileges.") En alzoo werd Oranje's hoop, zijn goederen
te behouden door een vertegenwoordiger in de Nederlanden te laten, in
duigen geworpen. Het was zonder twijfel een onbezonnen daad van den
gewoonlijk zoo voorzichtigen Prins, zijn oudsten zoon aldaar binnen
het bereik van Alva te laten en dat nog wel na de openbaarmaking
van zijn dagvaarding voor een hof, welker vonnissen allen denzelfden
geest verrieden. De Duitsche Keizer, de Keurvorst van Saksen en de Landgraaf van
Hessen gaven allen Oranje den raad, een antwoord openbaar te maken
op de beschuldigingen van zijn vijand, die zoo duidelijk waren
uitgesproken. Dienovereenkomstig verscheen er op den 6en April eene
"Justificatie," die in 't Duitsch, Latijn, Nederlandsch, Engelsch,
Spaansch en Fransch vertaald, over geheel Europa verspreid werd. Daarin wordt een eerbiedige toon tegenover Filips aangeslagen; de
geheele blaam voor de troebelen wordt op zijne dienaars geworpen,
die handelden zonder Filips' kennis of goedkeuring. Hij werpt de
beschuldiging van eerzucht verre van zich en legt er den nadruk op,
dat hij voor Filips' vertrek eerst geweigerd had, lid van den Raad van
State te worden, doch alleen die post had aangenomen, omdat de koning
er op aandrong. Gelegenheden te over hadden zich voor een eerzuchtig
man voorgedaan, om zich zelf te bevoordeelen, maar hij had er nooit
gebruik van gemaakt. Zeker, Granvelle's invloed had hij bestreden,
omdat hij overtuigd was, dat die ten nadeele werkte van Filips' gezag. Margareta had inderdaad erkend, dat zij in drie maanden tijds na het
vertrek van den kardinaal meer van de publieke zaken begrepen had, dan
zij gedurende al de vroegere jaren van haar bestuur had gedaan. Later,
toen zij Brussel wilde verlaten en naar Mons gaan, was het alleen op
aandringen der edelen geweest, dat zij er in toestemde te blijven,
om aldus het gezag van haar broeder te redden. In die crisis had de
Prins, indien hij gewild had, zonder eenige moeite de teugels van
het bewind kunnen gegrepen hebben. De strengheid van de inquisitie
en de plakkaten had hij ten eenenmale afgekeurd, omdat hij ze voor
door en door onstaatkundig hield en ook meende, dat ze er alleen
toe dienden, om de hervormers tot grooter vasthoudendheid aan hun
meeningen te brengen, daar dit overal en altijd de uitwerking van
godsdienstvervolging was geweest. Tot de verbonden edelen had hij nooit behoord, hij had de
buitensporigheden der Geuzen ten strengste afgekeurd, al was
hij het ook met hunne petities eens geweest. Steeds had hij de
vergadering der Staten-Generaal gewenscht, een maatregel, die de
overleden keizer dikwijls als hoogst nuttig beschouwd had. In al
zijn pogingen, om de troebelen in zijn gouvernementen te bedaren,
had hij Margareta's aanwijzingen gevolgd en de enkele punten, waarin
hij van haar verschilde, had hij steeds met argumenten gesteund,
die hem onwederlegbaar toeschenen. Brederode was volgens alle privileges der heerlijkheden volkomen in
zijn recht, om zijn stad te versterken en Oranje was vrij, hem zonder
iemands toestemming daarbij te helpen. In geen enkel opzicht had hij
de onderneming op Zeeland gesteund. Zijn maatregelen in Antwerpen
waren alle genomen met het oog op de doelmatigheid, daar hij de kracht
van de sekten kende. Hij had 55.000 gulden geweigerd aan te nemen,
hem door Holland aangeboden. De slotsom, waarmede hij zijn rechtvaardiging besloot, luidde aldus:


    "Terwijl men alzoo al mijn diensten, voor mijn eigen rekening
    gedaan en ook de diensten van mijn voorgangers, zelfs van hen,
    die aan den voet des keizers zijn gestorven vergeet, ben ik op
    grond van goddelooze en valsche beschuldigingen en om redenen,
    in strijd met alle wet, alle rechten en gebruiken, niet alleen
    beroofd van mijn eigendom, maar mijn eer is beleedigd en van
    mijn kind ben ik beroofd, twee zaken, die me dierbaarder zijn
    dan mijn leven. Al hetwelk niet alleen tot mijn nadeel is, maar ook tot
    dat van Z. Majesteit daar al zijn beloften, verplichtingen,
    contracten en eeden geringschat zijn en er zulke buitengewone,
    buitensporige en hatelijke dingen gedaan zijn, dat het
    onmogelijk is, dat niet te eeniger tijd, de resultaten
    daarvan zullen gevoeld worden. Wij bidden God, Z. Majesteit
    met goddelijk licht te verlichten en doen hem naar behooren
    de daden van zijn goede en loyale dienaars en onderdanen,
    die nu belasterd, vervolgd en gekrenkt zijn, kennen. Opdat de
    wereld eindelijk wete, dat al wat gebeurd is, niet voortkomt
    uit Z. Majesteit zelf, maar uit de onteerende en lasterlijke
    rapporten van hen, die tot nu toe de waarheid voor hem hebben
    verborgen gehouden."


Dit document bevat verscheidene opmerkenswaardige dingen. Letterkundig
is het niet fraai geschreven, ook zeker niet bijzonder welsprekend,
maar het geeft punt voor punt een overzicht van hetgeen de Prins in
zijn brieven van de beide laatste jaren had gezegd. Hij scheidt Filips
zoover mogelijk van de daden af, die in zijn naam zijn bedreven en toch
zijn er weinig van die overvloedige betuigingen van getrouwheid aan
den persoon des konings, die in al zijn vroegere brieven voorkomen,
in te vinden. Hij werpt nog niet de trouwheid aan zijn souverein
weg. De koninklijke dienaren blameert hij en het gemakkelijk en goed
vertrouwen, dat Filips gesteld heeft in verkeerde voorstellingen van
mannen, die hij reden had te wantrouwen. Ook wordt er voor den eersten keer geen gewag gemaakt, hoe dan ook, van
"onze ware en oude godsdienst." Ook die uitdrukking kwam in vroegere
geschriften van den Prins telkens en telkens weder. Dat hij nu schrijvende aan een katholiek vorst als Filips, dit
nalaat, is ongetwijfeld zeer opmerkenswaard. We moeten dan ook
zeker in de jaren zijner ballingschap in Dillenburg de eerste
sporen zoeken van zijn omkeer op godsdienstig gebied. Alles werkte
daartoe mede. Vooreerst zijn persoonlijke levenservaringen, die
tot de smartelijkste behoorden, welke een mensch kan ondervinden;
en dan de invloed zijner moeder, de betrekkelijke rust op het oude
kasteel, de lezing van het boek van Melanchthon, hem door Willem
van Hessen gezonden, de arbeid van den bekwamen prediker hem door
den landgraaf afgestaan; het een en het ander samen veroorzaakte,
dat hij de Roomsch-Katholieke vormen vaarwel zeide, die hij van zijn
elfde jaar af in acht genomen had. Nog was in die dagen de godsdienst
geen zaak, waarom hij zich veel bekommerde; eerst langzamerhand kon
hij persoonlijk gaan belangstellen in een zielsverschijnsel, dat
hem vroeger tamelijk onverschillig liet. Maar zijn gansche omgeving
in Dillenburg, zijn familie, de Duitsche vorsten hechtten er groot
gewicht aan. Hoe zou hij dan geheel buiten den invloed daarvan kunnen
gebleven zijn, te meer omdat van diezelfde Duitsche vorsten toch de
hulp voor de Nederlanden moest komen. Spoedig werden er openlijk door geheel Duitschland troepen geworven,
wier bestemming voor de Nederlanden algemeen bekend was en uit
verschillende bronnen kwamen de fondsen voort, om de uitgaven voor
die troepen te bestrijden. De Prins benoemde zelfs commissies voor die
wervingen en maakte daarbij gebruik van zijn recht als Prins van Oranje
en dus als onafhankelijk souverein van het rijk. Al was dat vorstendom
ook zeer klein, het gaf hem titels, die zijn andere goederen hem niet
gaven. Hij liet de commissies op dezen vreemden grondslag werven,
dat zij hulp vroegen voor Filips tegen zijn onwaardige dienaars. De formule luidde: "Om Zijne Majesteit zijne heerschappij te verzekeren
en voor elk burger (hetzij Protestant of Roomsch-Katholiek) zijn
gewetensvrijheid te handhaven." Oranje verkocht zelfs zijn juweelen,
zijn zilver en tapijten, om troepen te kunnen lichten. Het bedrag
van zijn persoonlijke contributie bereikte de som van 50.000 florijnen. Zijn broeders deden zooveel ze konden; Jan gaf een belangrijke som
door middel van een hypotheek op zijn goederen. Lodewijk droeg
10.000 fl. bij. De voornaamste Nederlandsche steden, Antwerpen,
Vlissingen, Amsterdam en andere, door de Nederlandsche kooplieden,
die naar Engeland gevlucht waren, geholpen, brachten de som van 100.000
kronen op, juist de helft die Oranje noodig achtte, om hem in staat te
stellen zijn leger in het veld te brengen. Den 17en April schreef de
Prins vertrouwelijk aan den Landgraaf van Hessen, dat hij op reis ging
naar Keulen om daar of in de nabijheid af te wachten, "wat wij zullen
moeten doen." Het gerucht van de lichtingen was te veel verbreid. Ook
deelt hij den landgraaf mede, dat hij gehoord heeft, dat Alva naar
het klooster St. Bernard, vijf mijlen van Brussel, gegaan is, om zijn
Paschen te vieren. Dit was hem niet aangenaam. De Prins had gehoopt,
dat hij een ander klooster zou gekozen hebben, waarschijnlijk omdat
er in die dagen plan heeft bestaan onder de vrienden van Oranje om
den hertog op te lichten. Eindelijk zendt hij aan Willem van Hessen
zijn Justificatie met verzoek die door te lezen en zijn bedenkingen
tegen den vorm aan den brenger, Dr. Joh. Meixnern, mee te deelen. De
Prins voelde zelf vooral bezwaren tegen het woordje "krijgstoerusting."

"Is dat ook te hard of te scherp. Zou dit soms zoo kunnen worden
opgevat, alsof wij uit een bijzonder genoegen den oorlog begonnen,
in plaats van uit zuiver noodweer en zelfverdediging?" zoo vroeg hij. Is het niet merkwaardig, dat we aan den vooravond van den 80-jarigen
oorlog--want de proclamatie was het signaal van dien oorlog--in een
vertrouwelijk schrijven van den Prins zulk een uiting van nauwgezetheid
vinden? Men weet, hoe de laatste woorden door vorsten of diplomaten
gesproken of geschreven voor de uitbarsting van een geweldigen oorlog,
gewoonlijk later worden gebruikt om de een of andere partij of persoon
de zedelijke schuld en verantwoording van het bloedbad op den hals te
laden. Het pleit dus voor den Prins, dat het hem bij het opstellen
zijner justificatie niet ontbroken heeft aan teederheid en fijnheid
van geweten, want Oranje kon alleen een oorlog, uit zelfverdediging
aanvaard, voor God en de toekomst goedkeuren. HOOFDSTUK XII. GEWAPEND VERZET. 1568. Hoe werkzaam en ijverig de winter van 1567 op 1568 door den
Prins in Dillenburg moet zijn doorgebracht, kan ook bij gemis van
aaneengeschakelde berichten daaromtrent, uit het vervolg worden
opgemaakt. Om toch het plan te verwezenlijken, dat in het voorjaar
werd uitgevoerd, was inspanning van alle krachten noodig. Niet alleen
moest Oranje door middel van dagelijksche briefwisseling de Duitsche
vorsten tot hulp en steun opwekken, niet alleen met de hoofden der
Hugenoten in Frankrijk en met de Nederlanders, die naar Engeland
een goed heenkomen gezocht hadden, zich in verbinding stellen,
maar bovenal moesten zijn agenten geheel Nederland doorreizen, om
geldelijke hulp voor de aan te werven troepen te verkrijgen. En het
plan was meesterlijk ontworpen; het bedoelde van verschillende kanten
te gelijk een inval in de Nederlanden te doen. Terwijl een afdeeling van Hugenoten onder de Coqueville een aanval
op Artois zou wagen en er van den zeekant hulp verwacht werd van
de uitgewekenen naar Engeland, zou Lodewijk van Nassau Groningen
binnendringen, terwijl Hoogstraten in Gelre zou vallen en Roermond
trachten meester te worden om den weg te banen voor den Prins, die
met het grooter leger zou volgen. Ongelukkig waren reeds voor het eind van April twee van die
voorgestelde expedities geheel mislukt. De 800 man, die de Coqueville
had geworven, werden door den maarschalk de Cossé in St. Valéry
gedreven en overwonnen, terwijl de aanvoerder zijn onoverlegde
onderneming met het leven boette. De legerafdeeling, die onder Hoogstraten in Gelre zou vallen, doch die
wegens ziekte van dien graaf, door den heer de Villers was aangevoerd,
werd bij de poging om Roermond te nemen, door d'Avila bij Daelhem
verslagen en geheel vernietigd. De gevangen genomen de Villers werd
door zijn mededeelingen aan den vijand ook mede de aanleiding dat
's Prinsen eigen tocht later zoo jammerlijk mislukte. Want Oranje's
zeer geheim gehouden plannen werden toen aan Alva bekend. De derde inval in het Noorden, onder Lodewijk van Nassau, had wel
in den aanvang meer succes, maar eindigde toch ook met den totalen
ondergang van zijn leger. Daar die tocht met de volgende gebeurtenissen
het naast in verband staat, mogen de bijzonderheden daarvan ook in
de levensbeschrijving van den Prins niet ontbreken. Op den 6en April had de Prins de commissiebrieven geteekend, waarbij
aan Lodewijk vergunning werd gegeven, om op 's Prinsen naam troepen te
verzamelen. Hij koos het slecht verdedigd Noorden, op het oogenblik
dat de stadhouder van Groningen, Aremberg, afwezig was, als het
meest geschikte punt van den aanval. Met 4000 man, die zich in korten
tijd vol geestdrift onder zijn aanvoering stelden, met het devies:
"Nunc aut nunquam, recuperare aut mori," [5] trok de dappere veldheer
op den 24en April de grenzen bij Wedde over en verraste Arembergs
kasteel aldaar. Vandaar trok hij naar Appingedam, waar hij zich met
zijn jongeren broeder Adolf vereenigde, die een kleine ruiterij bij
zich had. Te Wedde, Appingedam en Slochteren richtte Lodewijk zijn
standaards op en tallooze zwervers en avonturiers voegden zich daarbij. Allereerst had men het op Groningen gemunt. Zijn bedoeling was,
die stad in zijn macht te krijgen, dan Friesland in opschudding te
brengen en vandaar over zee naar Holland te trekken. Doch niets van
dat alles gelukte. Hij eischte van Groningen, zich te scharen onder
de vaan van de zaak der vrijheid. Geen ijdel avontuur jaagde hij na,
maar de begeerte, om de arme Christenen van het land te redden, had
hem daarheen gebracht. Indien de overheid hem niet hielp, dan moest
hij ze beschouwen als vijanden van het land en van den koning. Want
ook hier maakte hij gebruik van de fictie, dat hij vocht ten behoeve
van Filips tegen de tirannie van Alva en de zijnen. De Groningers
echter weigerden en ze zonden hem alleen een som gelds, niet zoozeer
uit sympathie voor zijn zaak, als wel om een mogelijken aanval op de
stad af te koopen. Aremberg, die in het Zuiden was, werd toen het gerucht van Lodewijks
inval in Groningen Alva ter oore kwam, met ongeveer 4000 man, waarvan
2500 Spanjaarden, onmiddellijk Lodewijk te gemoet gezonden, terwijl
de graaf van Meghen met 1500 volgde. Zeer gering scheen dus de hoop
op succes voor de ongeoefende, saamgeraapte troepen van den dapperen
aanvoerder, die bovendien zelf geheel ongeoefend was in den krijg. Op den 20en Mei kampeerden de Spanjaarden bij een klooster op 2
mijlen afstand van Appingedam. Meghen nam zijn stelling bij Wedde
met 8 compagnieën voetvolk en 400 paarden, hopende aldus van twee
zijden Lodewijks leger te kunnen aanvallen. Toen deze dit gehoord
had, besloot hij aanstonds den vijand te voorkomen. Doch zijn troepen
sloegen aan het muiten; ze werden slecht betaald en wilden hem eerst
niet helpen. Toch slaagde Lodewijk door smeeken en bidden er in,
hen over te halen hem nog eenige dagen te helpen. Op den 23en Mei nam hij toen zijn stelling in den omtrek van het
klooster van Heiligerlee. Op deze plek was de grond hoog, maar omringd
door uitgestrekte moerassen. Voor hen, die onbekend waren met het land,
was dit bijzonder gevaarlijk, want op de plaats, waar de turf uit
het veen was gesneden, dreef een dik bruin schuim aan de oppervlakte,
dat er als aarde uitzag en dus zeer geschikt was, om hen, die daarop
niet bedacht waren, te verrassen. Terwijl Lodewijk met zijn broeder Adolf in het klooster aan den
maaltijd zat, werd hij door een boer gewaarschuwd, dat Aremberg op den
nauwen straatweg, die Heiligerlee alleen met den vasten grond verbond,
naderde. Hoewel Aremberg zelf eerst begreep, dat hij daar geen slag
kon leveren, werd hij echter, naar men zegt, door zijn soldaten,
die den ordeloozen troep van Lodewijk minachtten, daartoe genoodzaakt. Vol moed vloog zijn voorhoede, de Spaansche afdeeling, op de
beide carrés van den vijand in en Lodewijks voorposten weken
terug. Doch dat terugwijken was een krijgslist; de Spanjaarden, die
hen vervolgden, zaten in een oogenblik in het moeras en werden toen
zoo van alle kanten bestookt, dat slechts een klein gedeelte den dood
ontkwam. Tegelijkertijd werd de achterhoede van Arembergs leger, uit
Duitschers samengesteld, plotseling in den rug door het eene carré
van Lodewijk, dat achter den heuvel was omgetrokken, aangegrepen en
uiteengedreven. Nog trachtte Aremberg de kans te doen keeren. Met zijn
kleine ruiterbende en 400 man viel hij aan op de nog nietiger ruiterij
van Lodewijk. Op haar beurt werd deze uiteengejaagd, terwijl hun
aanvoerder, Adolf van Nassau door Aremberg zelf met een pistoolschot
en sabelhouw op het hoofd werd gedood. De overwinning was dus wel
groot geweest, maar het geslacht Nassau had zijn eerste menschenoffer
aan het Spaansche monster gebracht. Ook Aremberg sneuvelde. Omtrent den dood der beide mannen schrijft Prof. Fruin: "Terwijl
het voetvolk op den veengrond handgemeen raakte, begonnen op den
weg de ruiters van weerszijden te schermutselen. Adolf van Nassau
bereed dien dag een vurig, jong paard, dat zeker nog niet aan het
slaggewoel gewend, door het knallen van het geschut en geschal der
trompetten verschrikt, niet te regeeren was, en, toen de schermutseling
begon, met zijn berijder doorging en hem midden onder den vijand
voerde. Tevergeefs zocht Adolf het paard met zweep en sporen te
bedwingen om naar de zijnen terug te rijden; het bleef steigeren en
voorwaarts dringen. Al dichter werd hij door de vijandelijke ruiters
omringd en moedig strijdende viel hij weldra onder hun slagen eer
de zijnen hem konden ontzetten. Dat hij niet weerloos was afgemaakt,
toonden na den slag de vele lijken van vijanden die om hem lagen. Hij
was de eerste Nassau, die strijdende voor de vrijheid van Nederland
het leven liet, een jong man van groote verwachting, maar te jong
gestorven om te toonen wie hij was. Zijn dood wierp over de vreugde
van de overwinning, althans voor den veldheer, een somber floers. Aan den anderen kant was vooral het lot van Aremberg te betreuren. Van
de geestdrift en blijde hoop, waarmee hij den slag had aangevangen, was
hij in niet veel meer dan een uur tot de diepste wanhoop vervallen. Het
leger, dat hem was toevertrouwd, had hij voor zijn oogen, onder zijn
bevel, door verachte rebellen zien slaan en vernielen. Terwijl alles
rechts en links wegvluchtte, bleef hij nog altijd op het slagveld
omdwalen. Eindelijk bezon hij zich en ging de vluchtenden volgen,
maar te laat, de onzen waren hem reeds op de hielen. In zijn volle
harnas, op zijn afgemat strijdros gezeten, kon hij zoo hard niet
voort. Bij het overspringen van een hek miste zijn paard en stortte
neer; eer hij het had opgeholpen, had hem reeds een der vervolgers,
een balling uit Amsterdam, een kogel tusschen het harnas en het
helmet in den nek geschoten. Aan ontkomen viel niet meer te denken,
zijn vervolgers omringden hem reeds. "Ik ben de graaf van Aremberg, neem mij gevangen," riep hij hun
toe. Maar zijn naam en rang konden hem niet beveiligen. "Dan zijt gij
de man, dien ik zoek," was het antwoord van den wraakzuchtigen Geus
en met het roer, dat hij in de hand hield, bracht hij den weerlooze
een slag toe, die hem den helm deed afvallen. In een oogenblik was
het dus ontwapende hoofd onder tal van slagen verbrijzeld. In de verwachting op een ruime belooning voor hun heldendaad, brachten
de moordenaars de blijde tijding en het paard van den verslagene ten
bewijze, aan Lodewijk van Nassau. Maar zij werden teleurgesteld. "Hadt
mij den man levend gebracht!" kregen zij ten antwoord, "nu het gebeurd
is, kan ik u echter voor uw daad niet straffen." Aan het lijk bewees
de overwinnaar de eer, waarop de doode recht had; hij liet het in de
gewijde aarde van Heiligerlee begraven. Zoo eindigde de graaf van
Aremberg, die eens met Oranje en Egmond en zoo veel anderen tegen
Granvelle had saamgespannen, maar, later van partij veranderd, de
regeering vervolgens trouw had bijgestaan. Hij was de eerste der
Nederlandsche grooten, die aan de zijde der Spanjaarden tegen de
bevrijders van zijn vaderland sneuvelde."



De overwinning was schitterend, maar de machtigste bondgenoot van
Lodewijk tegen de Spaansche veteranen was de bedriegelijke grond
geweest en daarbij waren hare resultaten zeer teleurstellend. Want
al had hij ook honderden Spanjaarden gedood, al was dit op zich zelf
een groote gebeurtenis--inderdaad had hij geen enkele stad genomen en
niet zooveel buit veroverd, om zijn huurlingen tevreden te stellen,
terwijl daarbij zijn jongere broeder voor altijd was heengegaan. "Wat moest Lodewijk nu doen? De Prins raadde hem, zich òf in Delfzijl,
of in Appingedam te werpen en daar den uitslag van zijn eigen
bewegingen in het Zuiden af te wachten, òf zich dwars door Friesland
naar Enkhuizen te begeven en dan Holland in opstand te brengen."

Had Lodewijk dien raad gevolgd, waarschijnlijk zouden de gebeurtenissen
een geheel anderen loop hebben genomen; maar hij sloeg dien raad in
den wind--legerde zich den 10en Juni voor Groningen, een onbezonnen
werk bij de zwakheid van zijn leger en den muitzieken geest zijner
soldaten. Een memorandum van hem aan den Prins bevat een tamelijk
optimistische beschrijving van den toestand in zijn leger. Een groote
maand lang bleef Lodewijk in de nabijheid van Groningen gelegerd en
brandschatte den omtrek om zijn huurlingen bevriend te houden. Ook
trachtte hij de Friezen te overreden, zich onder zijne vanen te
rangschikken, maar deze, bevreesd voor de naderende komst van Alva
in het Noorden, waren daartoe niet te bewegen. Toen de tijding van de nederlaag der Spaansche troepen bij Heiligerlee
in Brussel kwam, was Alva woedend, dat zijn beproefde veteranen door
ongeoefende mannen, onder leiding van een aankomeling, zonder eenige
ervaring, verslagen waren. Hij vervloekte den ongelukkigen Aremberg,
die zijn nederlaag met zijn leven had geboet en onmiddellijk nam
hij maatregelen. Hij besloot verder geen ondergeschikten te vertrouwen, maar in
persoon te velde te trekken en de onbeschaamde rebellen geheel en
al te vernietigen. Maar de zaken moesten in Brussel veilig zijn
en er moest geen kans bestaan, dat gevangenen van belang in zijn
afwezigheid werden bevrijd. Eerst uitte hij zijn toorn in een
wilde proclamatie gedagteekend 28 Mei, waarbij Oranje, Lodewijk,
Hoogstraten en anderen op straffe des doods uit het land gebannen
werden. Daarop verwoestte hij het paleis van Culemborg in Brussel, waar
het merkwaardig feest was gevierd en er werd op die plaats een zuil
opgericht, als een herinnering aan de verschrikkelijke samenzwering,
die binnen zijn hallen was tot stand gekomen. Hoogstraten zond aan
den Prins berichten omtrent een en ander, die een koerier uit Brussel
hem zelf had overgebracht. Tallooze executies hadden er in de eerste dagen van Juni plaats; den
1en werden achttien aanzienlijke gevangenen op de markt te Brussel
ter dood gebracht en op den 2en Juni viel het hoofd van graaf de
Villers, die na zijn nederlaag bij Daelhem, zelfs niet door zijn
bekentenissen en mededeelingen omtrent Oranje's plannen, zijn leven
had kunnen redden. Nu werd ook het lot van Egmond en Hoorne beslist. Zooals wij zagen
waren ze reeds spoedig na de komst van Alva gevangen genomen. Dit
was op zeer listige wijze geschied. "Op den 9en September (1567),"
zoo verhaalt Motley, "gaf de groot-prior Don Ferdinand een prachtig
gastmaal, waarop Egmond en Hoorne benevens Noircarmes, de burggraaf
van Gent en vele andere edelen, genoodigd waren. Het feest werd
verlevendigd door de muziek van Alva's eigen garde, die hij gezonden
had om het gezelschap te vermaken. Om drie uur liet hij de heeren
verzoeken na afloop van het maal hem aan zijn woning (het huis van
Jauche) met hun gezelschap te vereeren, daar hij hen wenschte te
raadplegen over het plan der citadel, die hij voornemens was te
Antwerpen te stichten. Op dit oogenblik fluisterde de groot-prior, naast Egmond gezeten,
hem in: "verlaat oogenblikkelijk deze plaats, heer graaf; neem het
snelste paard uit uw stal en ga op de vlucht, zonder een oogenblik
te verzuimen."

Uiterst ontsteld en zich de menigvuldige voorspellingen en
waarschuwingen herinnerende, die hij in den wind geslagen had, stond
Egmond van tafel op en begaf zich naar het aangrenzend vertrek. Hij
werd door Noircarmes en twee andere heeren gevolgd, aan wie zijn
ontroering niet ontglipt was en die nieuwsgierig waren, er de oorzaak
van te vernemen. De graaf deelde hun de geheimzinnige woorden, die de groot-prior hem
zooeven toegefluisterd had mede en voegde er bij, dat hij besloten was,
dien raad zonder tijdverlies op te volgen. "Ha! graaf!" riep Noircarmes uit, "stel toch niet zoo losweg zulk
een blind vertrouwen in dien vreemdeling, die u ten kwade raadt. Wat
zal de hertog van Alva, wat zullen de Spanjaards zeggen van zulk een
overhaaste vlucht? Zullen zij niet meenen dat uwe Excellentie als
een schuldige gevlucht is? Zal men die vlucht niet houden voor eene
bekentenis van hoogverraad?"

Indien deze woorden werkelijk door Noircarmes gesproken zijn (en dat
zij het werden, daarvoor hebben wij het getuigenis van een Waalsch
edelman, die met Egmonds vrienden en met de geheele katholieke partij
voortdurend gemeenschap hield), leveren zij een nieuw bewijs van het
boosaardig en wreed karakter van den man. Zijne vermaning besliste
het lot van den wankelmoedigen Egmond. Van tafel opgestaan met het
voornemen om den raad van een edelmoedigen Spanjaard te volgen, die
zijn leven op het spel had gezet om zijn vriend te redden, keerde
hij nu terug, gehoorzaam den trouweloozen raad opvolgend van een
Vlaamsch edelman en de welgemeende waarschuwing van een vreemdeling
met onverschilligheid bejegenend, om weder te gaan aanzitten aan het
laatste gastmaal, dat hij bijwonen zou. Toen tegen vier uur het middagmaal afgeloopen was, begaven zich
Hoorne en Egmond, vergezeld van de andere heeren naar het huis van
Jauche, door Alva bewoond, om deel te nemen aan de voorgestelde
beraadslagingen. Zij werden door den hertog met groote beleefdheid
ontvangen. Een ingenieur Pietro Urbino spreidde over de tafel een
perkamenten rol uit, waarop het plan van de te bouwen citadel was
aangegeven. Weldra ontspon zich hierover een warme woordenwisseling,
waaraan Egmond, Hoorne, Noircarmes, met de ingenieurs Urbino en Pacheco
deelnamen. Na een poos verliet de hertog van Alva het vertrek, onder
voorgeven van een plotselinge ongesteldheid, het gezelschap verdiept
in het onderwerp achterlatend. Toen men omstreeks zeven uur 's avonds uit elkander ging, verzocht
Don Sancho d'Avila, hopman van 's hertogs lijfwacht, aan Egmond om
een oogenblik te blijven, daar hij hem iets had mede te deelen. Na
een paar onbeduidende opmerkingen, vroeg de Spaansche hopman, zoo
ras als hij met Egmond alleen was, hem zijn degen af. Ontroerd en,
niettegenstaande al wat er voorafgegaan was, toch nog verbaasd,
wist de graaf nauwelijks wat te antwoorden. Don Sancho verklaarde
andermaal, dat hij last gekregen had om den graaf in hechtenis te
nemen en eischte opnieuw zijn degen. Tegelijk werden de deuren van
het aangrenzend vertrek geopend en zag Egmond zich omringd door een
vendel Spaansche musketiers en hellebaardiers. Zoo in den val geraakt,
gaf hij zijn degen over, met een bitter verwijt dat die den koning ten
minste eenige diensten bewezen had in thans verleden en vergeten dagen. Hij werd nu naar eene kamer op de bovenverdieping van het huis
gebracht, voorloopig tot gevangenis voor hem ingericht. De vensters
waren versperd, het daglicht buitengesloten, het gansche vertrek
met zwart behangen. Hier bleef hij veertien dagen, van den 9en
tot den 23en September, zonder dat het hem vergund werd, met zijn
vrienden eenige gemeenschap te houden. Dag en nacht was zijn kamer met
kaarsen verlicht; hij werd onder het diepste zwijgen door Spaansche
knechten bediend en door Spaansche soldaten bewaakt; de hopman der
wacht trok telkens te middernacht het bedgordijn open en wekte hem
uit den slaap, opdat de officier, die hem kwam aflossen, zich van
's graven tegenwoordigheid overtuigen zou. Graaf Hoorne werd bij dezelfde gelegenheid, toen hij het binnenplein
overging, door hopman Salinas in hechtenis genomen. In een andere
kamer van het huis opgesloten, onderging hij dezelfde behandeling
als Egmond. Op den 23en September zouden beide edelen onder sterke
bedekking naar de citadel van Gent vervoerd worden. Hier bleven Egmond en Hoorne maanden in gevangenschap, toen de
gebeurtenissen in het Noorden ook het einde dezer droevige tragedie
kwamen verhaasten. Den 3en Juni werden de graven van Egmond en Hoorne in een wagen
van Gent naar Brussel gevoerd, onder bedekking van tien vendels
voetvolk en een kornet ruiterij en op het Broodhuis, recht tegenover
het stadhuis op de groote markt van Brussel, gevangen gezet. Den 4en
Juni verklaarde Alva plechtig, dat hij alle stukken en documenten in
zake Egmond en Hoorne had onderzocht en sprak hij het doodvonnis uit
over de gevangenen als medeplichtigen van Oranje, als beschermers
der verbonden edelen en als afvalligen van den waren godsdienst. Alva zond de stukken, van handteekening en zegel voorzien, aan den
Raad van Beroerten, die het vonnis, reeds voor Alva's vertrek uit
Spanje door Filips geteekend, moest bekrachtigen. Dat de bloedraad
het vonnis goedkeurde is te begrijpen, te meer daar het geheele
rechtsgeding aan twee der meest beruchte leden Vargas en del Rio was
opgedragen geweest. Of er geen behoorlijk gerechtelijk verhoor had
plaats gehad en de rechtbank onbevoegd was, het deed er niet toe,
evenmin dat de gevangenen geen verdedigers hadden gehad en zij zich
al beriepen als Ridders van het Gulden Vlies op het privilege van
die orde om volgens hare statuten verhoord te worden, het deed alles
niets ter zake; het vonnis was reeds in Madrid gewezen, vóór nog de
aangeklaagden te Brussel in hechtenis genomen werden. Toen het bevel tot onmiddellijke terechtstelling van Egmond aan
zijn vrouw bekend werd, snelde deze naar den man, die het lot van
haar gemaal in handen had en smeekte hem ootmoedig om genade. Naar
het verhaal luidt, zou Alva met ongelooflijk kalmen spot de gravin
gerust gesteld hebben met de verzekering, dat haar echtgenoot den
volgenden dag zeker zou uitgaan! 't Is wel terecht, dat men om de
eer der menschheid dit verhaal gaarne voor verdicht zou houden. Den 5en Juni werd het doodvonnis aan de beide graven
voltrokken. "Gedurende den nacht," zoo verhaalt Motley, "had men op
de groote markt te Brussel alles voor het treurspel van den volgenden
ochtend in gereedheid gebracht. Het was het doel der regeering om
het volk schrik aan te jagen door een indrukwekkend en ontzettend
schouwspel: de onbeperkte en van alle verantwoording ontheven macht,
die over het land heerschte, zou zich openbaren in het dooden dier
beide mannen, zoo verheven in rang, zoo aanzienlijk vermaagschapt en
die zulke uitstekende diensten hadden bewezen. De indruk zou nog verhoogd worden door het eigenaardige van de plek,
waar dit treurspel plaats had. Treffend was en is nog altijd de groote
markt van Brussel. De bouworde der huizen, die haar insluiten, heeft
de bewonderende blikken, van vele geslachten tot zich getrokken. Het
prachtig stadhuis met zijn trotschen toren en rijk versierden gevel,
bekleedt een der zijden van het plein en recht daar tegenover verrees
grillig van stijl, maar toch bevallig, het Broodhuis, de laatste
verblijfplaats op aarde van de twee aanzienlijke slachtoffers, terwijl
tusschen deze hoofdgebouwen de fantastische gildehuizen prijkten der
boogschutters, schippers en anderen met hunne gebeeldhouwde muren en
trapgevels, zinnebeelden en versierselen. Het plein was het tooneel van
menige bloedige terechtstelling geweest. Wakkere ridders hadden hier
gekampt, aangevuurd door schoone oogen, die van die schilderachtige
balkons en uit die sierlijke vensters op hen neerzagen. Martelaars
voor godsdienstige en staatkundige vrijheid hadden op diezelfde plaats
folteringen verduurd, die zelfs de steenen, waarmee zij geplaveid was,
tot opstand hadden moeten aanzetten of tot deernis bewegen. Hier
had Egmond zelf in gelukkiger dagen den prijs van behendigheid en
stoutheid weggedragen en aller oogen tot zich getrokken en hier zou
zijn door schitterende daden opgeluisterd leven nog in den bloeitijd
afgesneden worden door de hand der dwingelandij. In den morgen van den 5en Juni schaarden zich drie duizend Spaansche
krijgslieden rondom het schavot, dat te midden van het plein was
opgericht. Op dat schavot, met zwart laken bekleed, werden twee
fluweelen kussens, twee ijzeren spietsen en een tafeltje met een
zilveren kruisbeeld geplaatst. De provoost-maarschalk Spelle aan
den voet van 't schavot te paard, met de roode roede in de hand,
droomde weinig dat hem een nog vreeselijker lot wachtte, dan hetgeen
hij thans hielp volvoeren. De scherprechter was achter de bekleeding
van het schavot verborgen. Om elf uur kwamen Juliaan Romero en kapitein Salinas met een compagnie
Spaansche krijgsknechten in Egmonds kamer. De graaf stond gereed. Men
wilde hem de handen binden, maar hij kwam driftig tegen dien smaad
op, sloeg zijn tabbaard open en toonde hun, hoe hij zelf de kragen
van zijn kleederen afgesneden en alles voor zijn dood gereed gemaakt
had. Nu ging Egmond door den bisschop vergezeld, met vasten stap
den korten weg naar de gerechtsplaats over. Juliaan Romero volgde
met de wacht. Onderweg las hij overluid den een-en-zestigsten psalm:
"O God! hoor mijn geschrei, merk op mijn gebed!"

Hij scheen dit gedeelte uitgekozen te hebben als om te bewijzen hoe,
in weerwil van de lagen zijner vijanden en den wreeden dood waartoe
zij hem gebracht hadden, de trouw aan zijn vorst bij hem even diep
ingeworteld en even heilig was, als de eerbied voor God. "Gij zult
dagen tot des Konings dagen toedoen; zijne jaren zullen zijn als van
geslacht tot geslacht; hij zal eeuwiglijk voor Gods aangezicht zitten;
bereid goedertierenheid en waarheid, dat ze hem behoeden." Ziedaar
het opmerkelijk gebed van den man, als een verrader veroordeeld,
op zijn weg naar het blok. Toen hij het schavot beklommen had, stapte hij het twee of driemalen in
de rondte. Hij droeg een tabbaard van rood damast, waarover een zwart
met goud bestikt manteltje hing. Hij had een zwartzijden hoed met
zwarte en witte pluimen op en hield een zakdoek in de hand. Terwijl
hij zoo op en neerliep, betuigde hij, hoe bitter het hem speet, dat
hem niet vergund was, met den degen in de hand, in den strijd voor
land en koning te sterven. Hoopvol tot het laatst toe, vroeg hij
driftig aan Romero, of het vonnis inderdaad onherroepelijk was en
of er niet nog kwijtschelding kon verleend worden. Juliaan haalde
de schouders op en mompelde een ontkennend antwoord: Toorniger
dan wanhopend knarste Egmond op de tanden; maar hij herstelde zich
spoedig, wierp zijn tabbaard en mantel af en nam de orden van het
Gulden Vlies van den hals. Toen knielde hij op een der kussens neder,
zeide luid het Onze Vader op en verzocht den bisschop die naast hem
nederknielde, dit driewerf te herhalen. Nu gaf de kerkvoogd hem
het zilveren kruisbeeld te kussen en sprak daarop den zegen over
hem uit. De graaf stond weder op, legde zijn hoed en zakdoek weg,
knielde andermaal op het kussen, trok een kapje over zijne oogen,
vouwde de handen en riep met luider stem: "Heer, in uwe handen beveel
ik mijnen geest." Toen trad plotseling de scherprechter te voorschijn
en hieuw het hoofd met een enkelen slag af. Op den slag volgde een oogenblik van huiveringwekkende stilte: de
gansche menigte scheen dien in het hart gevoeld te hebben. Tranen
vloeiden uit de oogen, zelfs van de Spaansche soldaten, want zij
kenden en achtten Egmond als een dapper veldheer. De Fransche gezant
Mondoucet, die het schriktooneel uit een verborgen plaats gadesloeg,
fluisterde, dat hij nu het hoofd had zien vallen, waarvoor Frankrijk
tweemaal gesidderd had. Men zag zelfs tranen op de ijzeren wang van
Alva, terwijl hij uit een venster van een huis, recht tegenover het
schavot gelegen het moordtooneel aanzag. Ras wierp men een zwart laken over het lichaam en het bloed, en
na weinige oogenblikken zag men den admiraal naderen. Zijn kale
schedel was ongedekt. Zijne handen waren los. Hij groette bedaard
de kennissen, die hij onderweg opmerkte. Onder een zwarten mantel,
dien hij afwierp zoodra hij het schavot beklommen had, droeg hij een
eenvoudig zwart wambuis, maar niet, zooals Egmond, de orde van het
Gulden Vlies. Met een blik op het lijk onder het zwarte laken vroeg
hij, of dat het lichaam van Egmond was. Toen dit bevestigend beantwoord
werd, mompelde hij eenige woorden in het Spaansch. Daarop zag hij zijn
eigen omgekeerd wapenschild en hij drukte zijne verontwaardiging uit
over deze verguizing van zijn wapen, met de betuiging, dat hij dien
hoon niet verdiend had.