Willem de Zwijger, Prins van Oranje
De zonderlinge gril van een manhaftig bevelhebber der bezetting,
hopman Curey, stelt duidelijk het afgrijzen in het licht, waarmede
de edeldenkenden zulke bloedtooneelen beschouwden. Uit den aard
zachtmoedig, maar door het zien der Spaansche wreedheid ontvlamd,
had hij de wapenen, die hem vroeger tegenstonden, opgevat; dapper
tot vermetel toe, voerde hij de zijnen, bij elken uitval, bij elk
gevaarvol nachtelijk waagstuk, aan. Slechts met zijn rapier gewapend,
ongeharnast, kon men hem steeds zien, waar de strijd het hevigst woedde
en talrijk waren de slachtoffers, door zijn staal geveld. Teruggekeerd
van zulke tochten, sloot hij zich in zijn huis op en bleef dagen lang
te bed liggen, door wroeging gepijnigd, terwijl hij zich bitter al
dat bloedvergieten verweet, waarin hij gedeeld had en dat door eene
wreede lotsbeschikking noodig scheen. Als die vlaag van verteedering
bedaard was, kwam zijn strijdlust gewoonlijk terug en ijlde hij wederom
naar het slagveld om nieuwe slachtoffers voor zijn woede te vinden. Bijna dagelijks hadden er gevechten voor de wallen plaats. Op den
25en Maart deden duizend man een schitterenden uitval, verdreven
al de vijandelijke buitenposten, staken driehonderd tenten in
brand en bemachtigden zeven stukken geschut, negen standaards en
vele wagens vol mond- en krijgsbehoeften en dat alles brachten zij
veilig in de stad. Na aldus buit behaald te hebben, op eene wijs,
niet dikwijls te werk gesteld door de burgers eener belegerde stad,
in het aangezicht van dertigduizend oudgediende krijgers--na van
den vijand, wiens gansche macht bijna aan den strijd deelnam,
achthonderd man gedood te hebben, terwijl zij zelven slechts vier
van de hunnen verloren,--richtten de Haarlemmers een ontzettend maar
verheven zegeteeken op. Een zodenheuvel werd, in het gezicht van
het vijandelijke leger, in den vorm van een reusachtig graf, op de
wallen aangelegd en daarop de zoo heldhaftig veroverde kanonnen en
standaards geplant, terwijl midden op den heuvel een banier golfde
met het uittartend opschrift: "Haarlem is het kerkhof der Spanjaarden."

Ziedaar de bijzonderheden, waardoor dit vermaard beleg zich gedurende
den winter en de vroege lente kenmerkte. Wel mocht Alva aan zijn vorst
schrijven, dat "het een beleg was, welks gelijke men tot dusver in
geen ander land ooit gezien of gehoord had." Toch had de hertog bijna
zestig jaren van onafgebroken oorlog gekend. Hij meldde aan Filips,
dat "geen vest ooit met zooveel beleid en dapperheid verdedigd was
als Haarlem," hetzij door opstandelingen, hetzij door mannen die voor
hun wettigen vorst streden."

Zeker had zijn zoon ingezien hoezeer hij zich vergist had, toen hij
beweerde, dat de stad zich binnen een week zou overgeven; terwijl
de vader na eene ondervinding van zes jaar dit "volk van boter"
minder smijdig begon te vinden, dan zelfs die "ijzeren volken,"
die hij zich beroemde getemd te hebben. Het was gebleken, dat noch
een Grieksche of Italiaansche hemel, noch het verheven Zwitsersche
alpenland vereischten waren, om een geest van kloekmoedigen weerstand
tegen uitheemsche onderdrukking te doen ontvlammen, een geest, die
zich even krachtig gelden liet onder de winternevelen en op de lage
weiden van Holland, als hij het ooit onder zonniger luchtstreken en
in bekoorlijker oorden gedaan had. Mendoza had zijne zending naar Spanje volbracht en was binnen zes weken
met geld teruggekeerd. Op zijne voorstellen en Alva's herhaald verzoek,
had Filips daarenboven aan Requesens, stadhouder van Milaan, last
gegeven, drie oude Spaansche regimenten naar de Nederlanden te zenden,
die thans voor Haarlem meer noodig waren, dan in Italië. Terwijl de
landmacht dus versterkt werd, was de vloot op het Haarlemmermeer ook
aanzienlijk vergroot. Van zijn kant had de Prins van Oranje meer dan honderd vaartuigen
van verschillende soort verzameld, zoodat de waterplas van schepen
wemelde. Bijna dagelijks vielen er thans ter zee gevechten en
schermutselingen voor, het bleek duidelijk dat de kamp op leven en dood
thans op het water zou gestreden worden. Zoo lang de Hollanders zich
daar konden handhaven, was het nog mogelijk aan Haarlem onderstand te
doen toekomen, maar zoo de Spanjaarden de prinselijke vloot overwonnen,
moest de stad onvermijdelijk verhongeren. Eindelijk had er op den 28en Mei een beslissend gevecht tusschen
de beide vloten plaats. Van weerszijden werd er geënterd en lang en
hevig man tegen man gevochten. Bossu had honderd schepen onder zijn
bevel; Maarten Brand, de Hollandsche admiraal, kommandeerde er omtrent
honderdvijftig, maar kleinere. Batenburg stond aan het hoofd van het
krijgsvolk op de Hollandsche schepen. Na een hardnekkigen strijd,
waarin eenige duizenden omkwamen, werd de overwinning ten gunste
der Spanjaarden beslist. Na tweeëntwintig van 's prinsen schepen
bemachtigd en de overigen geheel verslagen te hebben, voer Bossu in
zegepraal over het meer. De schansen der Geuzen werden onmiddellijk ingenomen en den Haarlemmers
de gemeenschap met hunne vrienden voor goed afgesneden. Dit was het begin van het einde: de wanhoop maakte zich meester van
de stad. De bevolking was lang met één pond brood per man en een
half pond voor iedere vrouw toegekomen; maar thans was het brood
op en na de afsluiting van het meer stond de hongersnood voor de
deur. De Haarlemmers deden den Prins dringend verzoeken, nog iets
voor hunne redding te beproeven; drie weken bepaalden zij als het
uiterste tijdstip, tot wanneer zij het nog konden harden. Oranje liet hun door postduiven weten, dat zij het nog wat moesten
volhouden, daar hij een krijgsmacht verzamelde en hoopte hun onderstand
te bezorgen. Intusschen nam in den loop van Juni de nood der inwoners van uur
tot uur toe; van gewoon voedsel was reeds sedert lang geen sprake;
men leefde van lijn- en hennepzaad; toen ook de voorraad daarvan
was uitgeput, at men katten, honden, ratten en muizen; waren ook
die dieren verbruikt, dan kookte men paarden- en ossenhuiden en
schoenleder, men plukte distelen, het gras van de kerkhoven en het
onkruid dat tusschen de straatsteenen groeide, om het leven maar te
rekken, totdat de beloofde hulp komen zou. Mannen, vrouwen en kinderen
vielen van honger dood op de straat, terwijl zij, die hen overleefden,
nauwelijks het hart of de kracht hadden om ze van de straat op te
nemen en te begraven. De nog levenden schenen als schimmen rond te
waren en benijdden hen, aan wier lijden de dood een einde had gemaakt. Zoo verstreek de maand Juni; op den 1en Juli besloten de burgers in
onderhandeling te treden. Zij zonden gemachtigden aan de belegeraars,
maar de onderhandelingen werden kortweg afgebroken, daar Don Frederik
van geen voorwaarden of vergelijk wilde hooren. Op den 3en werd
er weder een stevig vuur tegen de stad geopend: duizend en acht
kanonkogels werden er verschoten, meer dan op eenig anderen dag
sinds den aanvang van het beleg. De wallen werden zeer beschadigd,
maar geen storm geloopen, want de belegeraars waren er zeker van,
dat de inwoners het onmogelijk langer konden uithouden. Een laatste brief, met bloed geschreven, ging uit Haarlem naar den
prins van Oranje, om hem den wanhopigen toestand te kennen te geven;
tegelijk wierp men met den spot der wanhoop de weinige brooden, die er
nog binnen de vest over waren, in de vijandelijke legerplaats. Een paar
dagen later werd er een tweede vergeefsche poging tot onderhandelen
gedaan; toen stak men een zwarte vlag uit, ten teeken, dat men aan
vriend en vijand wanhoopte; maar kort daarop vloog er eene duif de
stad in met een brief van den prins, waarin hij verzocht, het nog
twee dagen uit te houden, daar de hulp ophanden was. De Prins had inderdaad alles gedaan wat mogelijk was: hij had burgers
van Delft op het marktplein doen vergaderen en hun zijn voornemen
aangekondigd om in persoon Haarlem te hulp te komen, indien men slechts
wat krijgsvolk bijeenbrengen kon. Soldaten waren er niet, maar de
Hollandsche steden Delft, Rotterdam en Gouda voelden de innigste
deernis met Haarlems lot en vele deftige burgers, zelfs personen
van aanzien, boden zich als vrijwilligers aan, om tot ontzet op te
rukken. De Prins was niet ingenomen met dat gemengde leger, waarvan
hij niet met zekerheid voorspellen kon, dat het in het vuur stand
houden zou, en als krijgsman wist hij, dat bij zulk eene onderneming
geestdrift geenszins het gebrek aan ondervinding vergoeden kon. Daar
echter de drang van het oogenblik geen uitstel duldde, stelde hij
een volmacht op, waarin hij Paulus Buys benoemde tot gouverneur bij
zijne afwezigheid en tot waarnemend stadhouder, zoo hij bij den tocht
kwam te sneuvelen. Vierduizend gewapende vrijwilligers met zeshonderd
ruiters onder van der Noot van Carlo waren bijeen en de Prins zelf
stelde zich aan hun hoofd. Een kreet ging op; overheden en burgers,
de troepen zelf wilden niet gedoogen, dat een zoo kostbaar leven,
zoo onmisbaar voor Hollands bestaan, in gevaar zou worden gesteld. Van
belang was het zeker, Haarlem onderstand te zenden, maar de Prins woog
tegen vele steden op. Met weerzin stemde hij er eindelijk in toe, het
beleid van den tocht op te dragen aan den baron van Batenburg, des te
schoorvoetender omdat hij de troepen niet genoeg vertrouwde. Op den
8en Juli bij het vallen van den avond, brak het leger van Sassenheim
op: het bedroeg omstreeks vijfduizend man, die vierhonderd wagens met
leeftocht en zeven veldstukken bij zich hadden. Onder de vrijwilligers
zag men den later zoo beroemd geworden Oldenbarneveld met het musket
op den schouder; het was één voorbeeld voor den geest, die de gansche
bevolking bezielde. Batenburg hield halt in het Noordwijkerbosch, aan de zuidzijde
van Haarlem en bleef er tot middernacht. Alles scheen stil in 's
vijands leger; nadat er een gebed gedaan was, gaf de Hollandsche
bevelhebber last om voort te rukken, in de hoop terwijl het leger
sliep, tusschen de schansen door te kunnen sluipen. Hij zou zich
bitter teleurgesteld zien: de Spanjaarden waren nauwkeurig bekend
met zijne plannen en de sterkte zijner macht, daar twee duiven met
brieven, al de bijzonderheden van den voorgenomen tocht behelzende,
geschoten en aan Don Frederik gebracht waren. De burgers rukten naar
het schijnt, de vest aan den kant van waar men Batenburg verwachtte,
uit, om zich met hem te kunnen vereenigen. Men had afgesproken
door seinvuren den belegerden kennis te geven van de nadering der
hulptroepen; de Spaansche opperbevelhebber liet nu echter een hoop
groene takken, pik en stroo in brand steken tegenover de bres in
de stadswallen en er vijfduizend uitgelezen mannen bij post vatten;
vijfduizend anderen, met een ruiterbende aan de duinzijde geplaatst,
moesten de Nederlandsche troepen in de linkerflank aantasten; zes
regimenten onder Romero moesten oostwaarts oprukken en den vijand
in de rechterflank vallen. De dikke rookwolken verborgen de door
Batenburg ontstoken seinvuren voor de burgerij, en de vijfduizend
Spanjaards voor de aanrukkende Hollanders; zoodra Batenburg uit het
bosch opdaagde, werd hij door een overmacht aangevallen en weinige
minuten later van alle kanten omsingeld. Het geheele Spaansche
leger was onder de wapenen en had den vijand reeds twee dagen lang
verbeid. De Haarlemmers alleen waren onkundig van zijne nadering;
het rumoer van het gevecht hielden zij voor een valsch alarm der
Spanjaards om hen in het vijandelijke leger te lokken. Batenburg sneuvelde en zijne troepen werden geslagen; het aantal
gevallenen werd verschillend opgegeven, van zeshonderd tot twee-
en zelfs drieduizend toe. In elk geval werd de gansche macht
vernietigd of verstrooid en was de poging om de stad te hulp te
komen, mislukt. Batenburgs dood werd te minder betreurd, omdat
men hem, waarschijnlijk ten onrechte, beschuldigde van tijdens het
gevecht beschonken geweest te zijn, en bijgevolg onbekwaam om de hem
toevertrouwde onderneming te leiden. De Spanjaards sneden nu een gevangene neus en ooren af en zonden hem in
de stad om er de tijding van de nederlaag te brengen, terwijl men ter
bevestiging van het bericht, eenige hoofden over de wallen wierp. Toen
de rampspoedige afloop te Delft bekend werd, zou er een uitbarsting
van verontwaardiging tegen Oranje zelf plaats hebben gehad; volgens
een bericht van Alva, dat echter niet geheel kan worden vertrouwd,
wilden enkelen uit het grauw het verblijf van den Prins plunderen en
deden zij hem persoonlijke beleedigingen aan. Indien er eene opschudding plaats vond, dan was de gramschap van
het volk wel zeker ongegrond; doch het verhaal berust op een vage
verzekering van den hertog en is in strijd met andere berichten. Het
was thans evenwel noodzakelijk geworden, de heldhaftige, maar
beklagenswaardige stad aan haar lot over te laten; onmogelijk kon
iets meer te haren behoeve gedaan worden. Het Haarlemmermeer met de daaraan liggende schansen was in 's vijands
macht; de troepen, die men had kunnen bijeenbrengen om de belegeraars
aan te tasten, waren verslagen en met een bezwaard gemoed liet de
Prins den burgers thans aanzeggen, dat zij op de best mogelijke
voorwaarden met den vijand een verdrag moesten zien aan te gaan. Eene vreeselijke verlegenheid ontstond in de uitgehongerde stad: er
was geen heil te vinden in onderwerping, noch in tegenstand; er bleef
niets anders over dan vermoord te worden of te verhongeren. Doch zoo
er binnen de vest niets meer te hopen viel, daarbuiten wachtte nog
een krijgsmansdood: de bezetting besloot met de weerbare burgers in
dichtgesloten gelederen de poorten uit te rukken en zich door het
vijandelijke leger een weg te banen of te sneuvelen. De hulpeloozen
en zieken, die men in de stad achterliet, zouden mogelijk wel door
den vijand met verschooning behandeld worden, als de weerbare mannen
allen gevallen waren, en dezen konden met in de stad te blijven
hen toch niet beschermen. Zoodra echter dit besluit ruchtbaar werd,
hieven vrouwen en kinderen zulk een deerlijk gekrijt en gejammer aan,
dat het den krijgslieden en burgers door het hart sneed en het eerste
plan opgegeven werd. Nu zou men de vrouwen en kinderen, de zieken en
ouden in het midden nemen, zoo uittrekken en zich met de wapenen een
doortocht banen, door de kracht der wanhoop overwinnen, of althans
allen te zamen omkomen. Deze wanhopige ontwerpen werden spoedig in het Spaansche leger bekend,
en Don Frederik was na hetgeen hij in de laatste zeven maanden gezien
had, overtuigd, dat er niets was, wat de Haarlemmers niet zouden
durven bestaan. Hij vreesde, dat zij de stad in brand zouden steken
en met hunne huizen, vrouwen en kinderen omkomen, en hij wilde zich
de vrucht der zoo duur gekochte overwinning niet ontrukt zien, nu hij
tot plukken gereed stond. Op zijn last werd er, uit naam van graaf
Overstein, die over de Duitsche troepen in het Spaansche kamp het
bevel voerde, een brief gezonden aan de overheid en de aanzienlijkste
burgers, om hen uit te noodigen zich onvoorwaardelijk over te geven,
doch onder de plechtige verzekering, dat niemand gestraft zou worden,
uitgezonderd zij, die dit naar het oordeel der burgers verdiend
hadden en met belofte van rijkelijke vergiffenis, indien de stad zich
onverwijld overgaf. Op het oogenblik, dat Don Frederik dezen brief afvaardigde, had hij
gestrenge bevelen van zijn vader ontvangen om geen man van de bezetting
in het leven te sparen, uitgenomen de Duitschers, en bovendien een
aanzienlijk getal burgers ter dood te doen brengen: deze bevelen dorst
hij niet ongehoorzaam zijn, zelfs al had hij daartoe eenige geneigdheid
gevoeld. Intusschen gaf de stad zich, tengevolge van Oversteins half
officieelen brief op 12 Juli aan de genade des overwinnaars over. De groote klok werd geluid en er werd bevolen, dat al de wapens, die
de bezetting of de burgerij bezat, op het stadhuis zouden uitgeleverd
worden; vervolgens werd last gegeven, dat de mannen zich in het
klooster te Zijl, de vrouwen in de Groote Kerk, de krijgsknechten in
de Bakenesser Kerk zouden verzamelen. Don Frederik, begeleid door den graaf van Bossu en een talrijken staf,
reed de stad in; het schouwspel, dat zich aan zijn blik vertoonde,
had een hart van steen tot deernis kunnen bewegen. Overal zag men de
sporen van ellende, zoo heldhaftig verduwd in het zevenmaandsch beleg;
de rookende puinhoopen der huizen, door de gloeiende kogels in brand
geraakt, de vergruizelde bolwerken, de gevelde boomstammen, opgebroken
straatsteenen, verbrijzelde beelden en andere voorwerpen, die hadden
moeten dienen om de bressen te stoppen. Verder de afgeknaagde beenderen
van het ongedierte, waarmee men zich had gevoed; de onbegraven lijken
van mannen en vrouwen, die op straat gestorven waren--bovenal de
spookachtige, uitgemergelde gestalten der nog levenden, die slechts
de schaduw van zich zelven geleken: dit alles was wel geschikt om
ten minste te doen twijfelen, of het doorgestane lijden niet reeds
eene toereikende straf was, zelfs voor zulke zware vergrijpen als
ketterij en afval. Don Frederik dacht er evenwel anders over; hij meende in de holle
oogen, die hem bij het binnenrukken der stad aanstaarden, zoowel
uittartenden moed als wanhoop te lezen en hij bekreunde zich niet
om de belofte, die hij wel niet uitdrukkelijk, maar toch niet minder
heilig gegeven had. Al de bevelhebbers der bezetting werden in hechtenis genomen. Eenigen
hunner hadden hun vonnis door een vrijwilligen dood voorkomen. Kapitein
Bordet, een Fransch edelman, dwong gelijk Brutus, zijn dienaar hem den
degen voor te houden, waarin hij zich stortte, liever dan zich levend
aan de wraak der Spanjaards over te geven. Het ontbrak ook niet aan
trekken van edelmoedigheid: in plaats van Pieter Hasselaar, een jongen
vaandrig, die zich in het beleg door dapperheid had onderscheiden,
namen de Spanjaards bij vergissing zijn broeder Nicolaas gevangen. Deze
liet zich zonder tegenkanting wegvoeren, toen Pieter opsprong, op de
wacht toesnelde en uitriep: "Zoo gij den vaandrig Hasselaar zoekt, die
ben ik. Laat dezen onschuldige los!" Het mocht nog een buitengewoon
geluk heeten, dat hem slechts een harde gevangenschap ten deel viel;
al de gevangen genomen bevelhebbers toch werden naar het Huis te Kleef
vervoerd en daar onmiddellijk ter dood gebracht. Hopman Ripperda, die
zich zoo heldhaftig tegen den kruipenden zin der overheid had verzet,
die door zijn kloeke taal de bezetting en burgerij tot tegenstand
ontvlamd en door zijn beleid en moed het beleg zoo lang gerekt had,
was een der eersten, aan wien het doodvonnis voltrokken werd. Een
natuurlijke zoon van den kardinaal Granvelle, die gemakkelijk zijn
leven had kunnen redden door zich op eene afkomst te beroepen, die
hij vloekte, en jonker Lancelot van Brederode, een bastaardspruit
van dat aanzienlijke Huis, bevonden zich mede onder de slachtoffers. Den dag daarop kwam Alva in het leger; hij reed om de stad heen, en
bekeek de bolwerken van den buitenkant, doch keerde naar Amsterdam
terug, zonder de stad zelve betreden te hebben. Den volgenden morgen
begon het bloedbad. De plundering was voor tweehonderd en veertigduizend gulden afgekocht,
welke som de burgers zich verbonden hadden in vier termijnen te
betalen; doch de moord, die bij de Spanjaarden een onmisbare toegift
tot de overwinning was, kon niet worden afgekocht. Bovendien had Alva
tot een algemeen bloedbad besloten. De bezetting was in den loop van het beleg van vierduizend tot op
achttienhonderd ingekrompen; op Alva's last werden de zes honderd
Duitschers op vrije voeten gesteld, mits zij zich verbonden niet
meer tegen den koning te dienen, en al de overigen met minstens
evenveel burgers, onmiddellijk ter dood gebracht. Dagelijks werd
er met trommelslag afgekondigd, dat al wie personen herbergde,
die vroeger voortvluchtig waren geweest, hen moest uitleveren, op
straffe van anders zelf oogenblikkelijk voor de deur opgeknoopt te
worden. Het was vooral aan die vluchtelingen en aan het krijgsvolk, dat
zich de moordlust des overwinnaars koelde; hoewel men van dag tot dag
aanhoudend redenen wist te vinden om iedereen ter dood te brengen, die
zich eenigermate door verdiensten, rang, vermogen of vrijheidsliefde
onderscheidde, de slachting toch kon niet op eens volbracht worden;
ondanks allen ijver kostte het verscheidene dagen. Vijf scherprechters
met hun knechts hadden handen vol werk en toen zij eindelijk van
vermoeienis uitgeput, of misschien niet langer tot hun afgrijselijk
werk in staat waren, werden driehonderd rampzaligen paarsgewijze rug
aan rug gebonden en in het Haarlemmermeer verdronken. Eindelijk, na het in koelen bloede vermoorden van drie-en-twintig
honderd menschen in een stad, waar vroeger reeds zoovele duizenden
door een gewelddadigen of pijnlijk gerekten dood omkwamen, werd er
zoogenaamd vergiffenis verleend. Zevenenvijftig der meest bekende
burgers werden evenwel van deze amnestie uitgesloten en in verzekerde
bewaring genomen, als borgen voor het toekomstig goed gedrag hunner
medeburgers. Sommigen dezer gijzelaars werden spoedig ter dood
gebracht, anderen stierven in de gevangenis, en allen zouden ten
laatste van kant geholpen zijn, indien niet de kort daarop gevolgde
nederlaag van den graaf van Bossu op de Zuiderzee, den Prins van
Oranje in staat had gesteld, de nog overige gevangenen uitgewisseld
te krijgen. Tienduizend tweehonderd zes en vijftig schoten waren er gedurende het
beleg op de wallen gericht; twaalfduizend der belegeraars waren aan
wonden of ziekten gestorven, gedurende de zeven maanden en twee dagen,
die er tusschen de eerste insluiting en de overgave verliepen. In de
eerste helft van Augustus, nadat het moorden opgehouden had, deed Don
Frederik zijne zegevierende intrede in de stad, met wier val Hollands
overweldiging thans was aangevangen. Het gedenkwaardige beleg van
Haarlem doet ons evenzeer verbaasd staan over de toegebrachte als
over de doorgestane ellende. De Spanjaarden vierden feest door in Utrecht 's Prinsen beeltenis
eerst plechtig ten toon te dragen, vervolgens op het rad te leggen
en te verbranden. Intusschen was Haarlems verovering een van die
zegepralen, die voor de overwinnaars bijna gelijk staan met een
nederlaag en zeker was de Spaansche heerschappij niet sterk genoeg om
tegen nog vele dergelijke overwinningen bestand te zijn. Indien er
dertigduizend uitgelezen manschappen, waaronder drie keurbenden van
Alva "de onoverwinnelijken," "de onsterfelijken" en "de weergaloozen"
gedoopt, noodig waren geweest in zeven maanden en met verlies van
twaalfduizend man om de zwakste stad van Holland te veroveren,
hoeveel soldaten, hoeveel tijd en hoeveel menschenlevens zouden
er dan niet worden vereischt, om deze kleine provincie geheel tot
onderwerping te brengen? Want, gelijk de plundering en moord van
Naarden het tegenovergestelde hadden uitgewerkt van hetgeen er mee
beoogd was en het Hollandsch gemoed er eer door tot kloeken wederstand
geprikkeld, dan in verslagenheid gedompeld werd, zoo had ook Haarlems
standvastige en roemrijke verdediging, ondanks den treurigen afloop
slechts gediend om den haat tegen de vreemde onderdrukkers en de
vaderlandsche geestdrift van de andere Hollandsche steden ten top
te voeren. Zelfs de schatten der nieuwe wereld zouden ontoereikend zijn om de
kosten der verovering van die kleine strook land goed te maken. In
vijf jaren tijds had men uit Spanje vijfentwintig millioen gulden naar
de Nederlanden gezonden, ter bestrijding van de oorlogskosten en toch
bleek dit bedrag, ofschoon nog vermeerderd met de aanzienlijke sommen,
jaarlijks uit verbeurdverklaringen getrokken, met de vijf millioen,
waarop de honderste penning geschat werd en met de twee millioen
's jaars waarvoor de tiende en twintigste penning afgekocht was,
ontoereikend om het krijgsvolk behoorlijk betaald te houden. Desniettemin was de blijdschap voor het oogenblik uitbundig. Filips lag
gevaarlijk ziek bij Segovia, toen het heuglijk nieuws van Haarlems
verovering en het daarmede gepaard gaande bloedbad aankwam. Het
verhaal van al dien jammer hem door Alva uitvoerig medegedeeld, werkte
op hem als een toovermiddel. Het bloed van drie-en-twintig honderd
zijner natuurgenooten, in koelen bloede, op zijn last, in één enkele
stad vermoord, bleek voor den bloeddorstigen Monarch een heulsap:
hij dronk en voelde zich verkwikt. "Het voornaamste geneesmiddel,
dat Zijne Majesteit geholpen heeft," meldde de geheimschrijver Çayas
uit Madrid aan Alva, "is de vreugde, die hem de door u medegedeelde
blijde tijding van Haarlems overgaaf heeft verschaft."

In de uitgelatenheid zijner blijdschap vergat de koning hoe misnoegd
hij nog onlangs over den gang van zaken in de Nederlanden geweest was,
hoeveel schatten er jaarlijks zonder bevredigende uitkomsten verspild
waren. "Bewust, in welk een nood gij u bevindt," vervolgde Çayas,
"heeft Zijne Majesteit op staanden voet doctor Velasco bij zich laten
komen en hem last gegeven u geld te verschaffen, al moest hij het
hart der aarde opdelven."

Was de blijdschap der Spanjaards zoo groot, de Prins van Oranje verloor
toch de hoop en den moed niet: hij sloeg den blik naar boven en stelde
zijn vertrouwen op een hoogere macht dan die van menschen. "Ik had
gehoopt, u betere tijding te zenden," schreef hij aan graaf Lodewijk;
"met dat al, daar het den Goeden God anders behaagd heeft, behooren
wij in Zijn goddelijken wil te berusten. Ik neem denzelfden God tot
getuige, dat ik naar mijne middelen alles gedaan heb wat mogelijk was,
om de stad te ontzetten."

Eenige dagen later schreef hij in denzelfden geest, terwijl hij zijn
broeder meldde, dat het den Zeeuwen gelukt was, het kasteel Rammekens
op het eiland Walcheren te veroveren. "Ik hoop," zeide hij, "dat dit
den trots onzer vijanden zal fnuiken, die na Haarlems overgaaf ons
levend dachten te verslinden. Ik ben echter verzekerd, dat zij meer
werk zullen vinden, dan zij verwachten."

Tot zoover Motley's beschrijving van dit merkwaardig beleg en den
indruk, dien de overgave maakte. HOOFDSTUK XVII. ONDERHANDELINGEN. BELEG VAN ALKMAAR. VERTREK VAN ALVA. 1573. Zooals we zagen was de Prins onvermoeid werkzaam geweest in het
belang van Haarlem en Holland; die werkzaamheid was waarlijk niet
gering geweest, als we bedenken, dat er groote verwarring heerschte,
dat het in bestuurs- en rechtszaken treurig gesteld was, ook al door
de verdeeldheid onder de regenten, vroedschappen, schepenen en steden. Trots alle pogingen om Roomsch en Geus te doen samengaan, steeg met den
dag de haat tusschen Calvinisten en Katholieken en werden de eersten
bijna overal de machtigsten. Terwijl Oranje intusschen met zijn
broeders en verwanten druk correspondeerde over het zenden van een
leger, waren er nog andere gewichtige zaken te behandelen. Hieronder
neemt een eerste plaats in, het opnieuw aanknoopen van onderhandelingen
met Frankrijk. Het schijnt vreemd, dat reeds in October 1572, dus
slechts twee maanden na den beruchten Bartholomeusnacht, Oranje weder
in verbinding trachtte te komen met het hof van Karel IX, maar de
Prins had gehoord, dat de koning onmiddellijk na den moord berouw
had gehad en als echt staatsman wilde Oranje in zijn politiek belang
daarvan gebruik maken. Van Fransche zijde was voorgewend, dat de Bartholomeusnacht alleen
het gevolg was geweest van eene Calvinistische samenzwering tegen
den koning, maar dat hij volstrekt geen verandering gebracht had
in de verhouding van Frankrijk tot Spanje, welks macht Frankrijk
bleef vreezen en waartegen het zich zou blijven verzetten. Graaf
Lodewijk had volstrekt geen lust met het verraderlijke Frankrijk
weer in onderhandeling te treden; zijn geheele gemoed kwam daartegen
in opstand. De Prins dacht er anders over; zijn staatkundige blik
achtte die onderhandeling onmisbaar voor de toekomst en hij hoopte
met Frankrijk tegen Spanje den oorlog voort te zetten, teneinde de
volkomen vrijheid van de Noordelijke gewesten te verkrijgen. Voor
dezen raad van den Prins bezweek ook Lodewijk. Van andere zijde was er zelfs bij Oranje op aangedrongen om
rechtstreeks met Spanje te onderhandelen, waartoe de keizer zijn
bemiddeling aanbood. Uit een brief van den 5en Februari aan zijn broeders geschreven
blijkt, hoe weinig vertrouwen de Prins heeft in onderhandelingen
met Spanje. Toch wil hij zijn broers en de Duitsche vorsten niet
terughouden van hetgeen zij meenden, dat gedaan kon worden. Op Engelands hulp kon in 't geheel niet worden vertrouwd; Elisabeth
had toenadering tot Alva getoond en het aanbod van den Prins, om
Holland en Zeeland onder haar gebied te brengen, had de vorstin
afgeslagen. Engeland poogde zelfs de handelsbetrekkingen met Spanje
te hernieuwen, maar hoewel dit mislukte, bleef Elisabeth als vroeger
even dubbelzinnig tegenover de Watergeuzen. In een aanknooping der vredesonderhandelingen met Spanje zag Oranje
echter erg weinig licht; toch waren er die meenden, dat het succes kon
hebben. Jan van Nassau ging zelfs in Mei naar Keulen, uitdrukkelijk
met het doel den vrede te bevorderen, terwijl de landgraaf van Hessen
zich bereid verklaarde als bemiddelaar op te treden om den vrede
tusschen Filips en zijne onderdanen op den grondslag van den vrede
van Augsburg van 1555 te helpen stichten. "Ik kan me niet voorstellen," schrijft Oranje aan Lodewijk, "dat de
Koning van Spanje ooit eenigen vrede met zijn onderdanen sluiten zal,
dan alleen in den vorm van pardons, die gewoonlijk vol capties en
excepties zijn en buitendien natuurlijk weinig vertrouwbaar, omdat
een gunst weder naar willekeur en welbehagen kan worden teruggeroepen."

Wat het verbond van Frankrijk aangaat, waarop Oranje altijd hoopt,
schrijft hij aan Lodewijk, dat de Staten er een groot wantrouwen in
koesteren, tengevolge van de vreeselijke daad, die de koning van dat
land op zijn geweten heeft en, gaat de Prins verder:

"Men acht zijn verraad, zijn tirannie en wreedheid zoo verschrikkelijk,
dat men beweert, dat het dan nog beter is, door zijn natuurlijken
vorst te worden onderdrukt en die meening is diep in het hart van
ieder geworteld en is inderdaad redelijk."

Alleen echter van Frankrijk, den ouden vijand van het
Bourgondisch-Habsburgsche huis, verwachtte Oranje op den duur hulp. Zooals we zagen, daagde er voor Haarlem geen hulp van Lodewijks kant
en moest de stad zich ten slotte overgeven. Dat Haarlems val grooten indruk maakte is licht te begrijpen; Oranje
ging de steden rond, ze "bezoekende en sterkende" gelijk een oud
schrijver zegt. Wel klaagde de Prins, dat hij raad noch steun in deze
moeilijke omstandigheden ontving, maar zijn grootste kracht vond hij
in die dagen in zijn vurig en warm geloof. Van dien tijd dagteekent
ook de bekende uiting, welke van zijn godsdienstig gemoed de hoogste
getuigenis aflegt. Op de vraag van zijn vrienden in Noord-Holland,
of hij geen machtig vorst tot bondgenoot had, schreef hij hun deze
indrukwekkende woorden:

"Wij willen u daarop antwoorden, dat, aleer wij deze zaak tot
bescherming der Christenen en andere verdrukten in dit land zijn
begonnen, wij met den alleroppersten Potentaat der Potentaten zulk
een vast verbond hebben gesloten, dat wij geheel verzekerd zijn,
dat wij en al degenen die daarop vertrouwen, door zijn geweldige en
machtige hand ten laatste nog ontzet zullen worden."

Die bemoedigende toon hielp. De bevolking van Holland besloot, ook
zonder andere bondgenooten, den strijd voort te zetten. En het was,
alsof die nieuwe moed, in het hart der bevolking overgestort, ook
aanstonds eenig licht in den donkeren toestand aanbracht. Want van
Alkmaar begon de victorie! Na Haarlem kwam Alkmaar aan de beurt. Reeds in Juli, nog tijdens
het beleg van de Spaarnestad, hadden de Spanjaarden een vergeefsche
poging gedaan de stad te nemen, maar nu Haarlem gevallen was en ook
de muiterij onder het Spaansche krijgsvolk was bedwongen, kon Don
Frederik al zijn krachten gebruiken om ook deze stad in het lot van
Haarlem te doen deelen. De Spaansche krijgsoverste had goede plannen, want hij was reeds
besloten tegenover Alkmaar niet zoo goedertieren (!) op te treden
als tegen Haarlem. Aan Filips schreef hij zelfs, dat er in de stad
geen levende ziel behoorde gelaten te worden, want met goedheid was
er met dit volk niets uit te richten. Den 21en Augustus begon de insluiting en binnen enkele dagen reeds
kon Alva aan zijn koning berichten, dat "geen mensch bij mogelijkheid
uit of in de stad kon komen."

De strijd was wel ongelijk! De sterkte der belegeraars bedroeg ongeveer
16000 man, allen ervaren in den krijg, terwijl de stad een 2000
weerbare mannen telde, waaronder een 700 krijgslieden van beroep waren. Van overgave, zooals Don Frederik bij aankomst eischte, was echter
geen sprake. De opperbevelhebber met de Burgemeesters en vroedschappen
besloten zelfs, niet met den vijand "in gesprek te treden". De bezetting begreep welk lot haar te wachten stond en besloot
zich tot het uiterste te verdedigen, maar daarbij rekende zij op een
machtigen bondgenoot: het water. De onderwaterzetting van de omstreken
bracht natuurlijk tal van bezwaren mede en zoo besloot men iemand met
brieven naar Sonoy te zenden, teneinde het doorsteken van de dijken
te verkrijgen. Het gelukte Pieter van der Meij het waagstuk te volvoeren. Met een
in lood gewikkelden brief, welke in een polsstok was geborgen, wist
hij door het vijandelijk kamp te komen. Intusschen hadden de belegeraars niet stilgezeten, doch de vele
schermutselingen, welke hadden plaats gehad waren zonder groote
gevolgen gebleven. Den 18en September werd door Don Frederik een
ernstige aanval op de stad gedaan; na gedurende twaalf uur op de stad
geschoten te hebben, trachtte de bevelhebber de veste stormenderhand te
nemen. Met groote onstuimigheid rukten de troepen met de Lombardische
keurbenden aan het hoofd op de Friesche poort en den rooden Toren los,
maar de ontvangst viel hun niet mee. Alle burgers waren op de wallen; de bestormers, zegt een tijdgenoot,
werden met grof geschut, musket- en pistoolvuur begroet; kokend
water, pek en olie, gesmolten lood en ongebluschte kalk stroomden op
hen; honderden brandende pekkransen werden hen behendig om den hals
geslingerd en vruchteloos worstelden zij om zich van die doodelijke
halskragen te ontdoen; niet zoodra had een hunner den voet gezet in
de bres, of hij werd met zwaard en dolk door de burgers ontvangen en
hals over kop in de gracht teruggeworpen. De aanval werd tot driemaal toe ondernomen, maar ook telkens weer
afgeslagen. Niet alleen mannen, maar ook vrouwen en kinderen namen
aan de verdediging deel; ze stoorden zich niet aan het fluiten der
kogels en voorzagen de mannen op de wallen van kruit en lood, dat ze
uit de tuighuizen haalden. Zulk een hardnekkig verzet bleef dan ook
niet zonder succes, want tegen het vallen van den avond trokken de
Spanjaarden af met een verlies van eenige honderden dooden. Alva's
vergrijsde krijgers hadden het dien dag afgelegd. De stad van Alkmaar behielt de kroon,
    Zij gaaven de Spanjaards kranssen,
      Pijpen en trommelen gingen daar schoon,
    Men speelde daar vreemde danssen,
      De Spanjaards stonden daar vergaart,
      Zij dansten een nieuwe Spaansche galjaart,
    Maar zij vergaten te komen in hun schansen. Het is begrijpelijk, dat de burgers bemoedigd werden door dezen uitslag
en ook de berichten van een gevangen genomen Spanjaard brachten de
belegerden op de hoogte van den toestand en de plannen van den vijand. Het was intusschen van der Meij gelukt Sonoy te bereiken en deze had
reeds enkele dijken laten doorsteken, zoodat het land in den omtrek
der legerplaats reeds drassig was geworden. Oranje gaf in een brief, welke van der Meij aan Sonoy overbracht te
kennen, dat het beter was het land geheel onder water te zetten, dan
Alkmaar in handen van de Spanjaarden te doen overgaan. Bovendien
verzocht Oranje in dien brief aan de burgers vier seinvuren
te ontsteken, indien tot de uiterste maatregelen moest worden
overgegaan. Verheugd over deze goed geslaagde zending trachtte van
der Meij weer binnen de stad te komen, hetgeen hem met veel moeite
wel gelukte, maar hij had het ongeluk zijn stok te verliezen. Deze
viel in handen van den vijand, waardoor Don Frederik op de hoogte
kwam van den inhoud der brieven, welke hem voldoende toonde, hoe er
alles op gezet zou worden om de stad te behouden. De geest onder het Spaansche krijgsvolk was er al niet beter op
geworden na de vergeefsche stormaanvallen, maar als zijn soldaten
nu nog vernamen dat een veel grootere vijand, het water, hen op de
hielen zat, dan zou de toestand nog minder worden. Daarom gaf Don Frederik, meenende, dat men voor de eer der Spaansche
wapenen genoeg gedaan had, bevel tot het opbreken van het beleg. Het was de 8e October! Alkmaar ontzet! Oorlof die daar in Alkmaar zijn
    De Heer heeft zijnen zeegen
      Gegeeven nu op dit termijn
    Door zijnen grooten reegen. Door 's menschen hulp nog door bijstand
      Dan alleen door Gods magtige hand
    Hebt gij 't ontzet gekreegen. [8]


Behalve dit groote succes was Bossu op de Zuiderzee verslagen en werd
deze koninklijke stadhouder gevankelijk binnen Hoorn gebracht. Wel stond daar tegenover het verlies van Marnix van St. Aldegonde,
die bij Maaslandsluis gevangen genomen en naar Den Haag gevoerd werd,
doch ook begon van verschillende andere zijden het licht door de
wolken te breken. De zooeven aangehaalde getuigenis omtrent het innig geloof van Oranje,
verdient eenige nadere toelichting, te meer omdat men juist dergelijke
uitspraken van hem heeft aangemerkt als bewijzen voor het huichelachtig
karakter van den Prins. Dit is echter onjuist, want het langzaam ontwaken van den Prins is
historisch zeer duidelijk te constateeren. Vroeger zagen we reeds,
hoe het bovenal tijdens zijn ballingschap in Dillenburg was ontwaakt
en hoe de voortdurende omgang met zijne moeder, de vrome vrouw bij
uitnemendheid, ook zijn hart allengs ontvankelijk had gemaakt voor
het godsdienstig leven. Juliana bleef met den Prins, ook toen hij
weer naar Holland was vertrokken, in voortdurende briefwisseling. "Met welk een blijdschap," schreef zij aan Oranje tijdens het beleg
van Haarlem, "heb ik uw schrijven ontvangen en uw welvaart gelezen! De
Almachtige beschutte en bescherme U met al de Uwen en sta U bij in
de groote zaak... Al laat het zich aanzien, of Hij ons had vergeten,
Hij zal zich te zijner tijd met zijn hulp laten vinden..."

Zou het anders mogelijk zijn geweest, dan dat zulke woorden den Prins
zelf godvruchtig stemden? Hoe vreugdevol en deelnemend schrijft zijne
moeder hem na de overwinning van Bossu op de Zuiderzee: "Met hoe
hartelijke vreugde heb ik Uw brief ontvangen, waaruit ik de groote
overwinning las, waarbij zoovele schepen en krijgslieden der vijanden
door de genade Gods in Uwe handen gevallen zijn. Den Almachtige zij
dank in eeuwigheid! Moge Hij altijd met U zijn en steeds de opperste
Raadgever en Helper van mijn zoon in alle zaken blijven!" Zou die
moederlijke toon tegenover den Prins, die in die dagen juist geklaagd
had over zijne eenzaamheid, terwijl hij niemand had, die hem diende
met hulp en raad, zou die moederlijke toon geen ingang gevonden hebben
in zijn hart? Wij voor ons gelooven dit zonder eenigen twijfel en de
stap, dien hij dan ook in de maand October deed en die hem voor goed
zoowel van het "oud geloof" als van de Augsburgsche confessie scheidde,
die stap is zielkundig zeer goed te verklaren, ook al nemen we daarbij
alle wereldsche redenen in aanmerking, welke hem er mede toe bewogen. Wij bedoelen zijn openlijken overgang tot het Calvinisme. Op den 23en
Oct. schreef een zekere predikant, Bartholdus Wilhelmi, te Dordrecht
wonende, aan een der Londensche Kerken: "Broeders! ik heb u niet
kunnen verbergen de genade, die God ons bewezen heeft, dat de Prins
van Oranje, onze Godzalige Stadhouder, zich tot de gemeente heeft
begeven, het brood des Heeren met de gemeente gebroken en zich aan de
kerkelijke tucht onderworpen heeft, hetwelk niet klein te achten is."

Neen waarlijk, die stap van den Prins was niet gering te achten;
integendeel, hij besliste over de toekomst der Nederlanden. Het is
bekend genoeg, dat de Prins met de omhelzing van het Calvinisme, in
geen enkel opzicht aansprakelijk wilde zijn voor den onverdraagzamen
geest, die de Calvinisten gekenmerkt had en nog eeuwenlang zou
kenmerken. De Prins moest zich echter met hen één van ziel en zin
verklaren, wilde er iets van de redding van het land komen. Van de
dweperij en den revolutionairen geest, die de Calvinisten voorheen
hadden getoond, was hij geweldig afkeerig, maar daarvan waren ook de
meeste Calvinisten genezen. Hij herinnerde zich met vreugde het levend geloof van zijn
krijgsmakkers, de Hugenoten; hij behoefde thans noch zijn Luthersche
vrienden en verwanten, noch de Anglicanen langer te ontzien. Met
zijn overgang tot het Calvinisme was "de teerling geworpen, die over
zijn verder levenslot moest beslissen." Daarmede had hij tevens de
toekomst van ons vaderland bepaald. Want eerst toen kon het volk hem
ten volle vertrouwen en zich aan zijne leiding overgeven. Hij werd
thans meer dan ooit de ziel van den opstand, die zonder zijn invloed,
zonder zijn bemoediging, zonder zijn genie allerwaarschijnlijkst op
niets was uitgeloopen. Het is wel jammer, dat er omtrent deze belangrijke gebeurtenis in zijn
geschiedenis geen bijzondere brieven van den Prins meer voorhanden
zijn. Natuurlijk heeft Lodewijk, die sedert zijn omgang met de
Hugenoten, een ijverig Calvinist was, grooten invloed in dezen op zijn
broeder uitgeoefend. In 1567 had de Prins nog van de verschillende
geloofsbelijdenissen gezegd: "Het verschil is te kleen, om gesplijt
te blijven." En ongetwijfeld was dit nog zijn volle meening. Doch nu
was het duidelijk, dat hij het staatkundig hoofd van het volk moest
zijn. Daarom was het beter voor de algemeene zaak, dat hij zich met
de grootste secte vereenzelvigde, om van die sterke stelling uit ook
de andere te beschermen. Doelmatigheid was het voornaamste motief tot
zijn daad, doch het was een zeer oprechte doelmatigheid. Hoe moeilijk
het was, het hooge standpunt van zijn verdraagzaamheid te begrijpen,
wordt wel bewezen door het feit, dat zelfs vele Calvinisten hem niet
ten volle vertrouwden en met argwaan zagen, hoe vriendelijk hij zich
betoonde tegenover menschen, die niet tot hun gemeenschap behoorden. Wij zagen reeds, hoe weinig de Prins verzuimde, om trots zijn "verbond
met den Potentaat aller Potentaten," toch ook langs andere wegen op
redding voor het land bedacht te zijn. Zijne werkzaamheid was zelfs
in dezen tijd verbazingwekkend. Geen enkele mogelijkheid in eenige
richting liet hij onaangeroerd; geen enkele kans om hulp te verkrijgen
of sympathie op te wekken, liet hij ontsnappen. Voortdurend richtte
hij lange en gedetailleerde brieven aan zijn broeders. Aan hen liet
hij de onderhandeling met de Duitsche vorsten over. Voor zich bleef
hij trots al wat er gebeurd was, trots zijn eigen meening en die der
Staten, dat het beter was zijn natuurlijken vorst tot een tiran te
hebben, dan een tiran zooals Karel IX zich getoond had, eenig geloof
in Frankrijk slaan en de hoop op Frankrijk behouden. Niet omdat hij òf
Karel IX òf Catharina de Medicis vertrouwde, maar omdat hij inzag dat
zij er belang bij zouden hebben, den indruk van den Bartholomeusnacht
uit te wisschen en motieven van eigenbelang hen wel drijven konden
tot ondersteuning zijner zaak. In Frankrijk was naast de Katholieken en de Hugenoten een derde
partij ontstaan, onder den hertog van Alençon, de partij der
politieken. Daarbij wenschte Catharina de Medicis den troon van Polen,
die in Juli 1572 vacant was geworden, voor den Hertog van Anjou. Die
poging gelukte en de nieuwe koning van Polen moest in het jaar 1573
naar zijn rijk vertrekken. Toen bood Karel IX den Prins van Oranje
100.000 kronen aan, om den oorlog tegen Spanje voort te zetten,
onder voorwaarde, dat de Duitsche Protestantsche vorsten, den hertog
van Anjou door hunne staten naar Polen zouden geleiden. Lodewijk
was er de man niet naar, om aanstonds zonder slag of stoot op die
onderhandelingen met het trouwelooze hof van Catharina in te gaan. De
hardste waarheden zeide hij zoowel tot Fregoso, den afgezant van
Catharina de Medicis, als in een brief aan Karel IX. Die brief, welke zelfs in druk verscheen, vertoornde eerst wel
den koning, maar ook deze offerde zijn toorn aan de staatkunde
op. Door zijn broeder en door de Nederlandsche belangen aangespoord,
deed ook Lodewijk, hoewel schoorvoetend en het hart vol bittere
verontwaardiging, telkens een stap voorwaarts in de richting van een
nieuw Fransch bondgenootschap en schreef hij in December 1573, naar
aanleiding van de samenkomst te Blamont met Fransche afgevaardigden,
een brief aan den Prins. Hierin meldt hij, dat hij op raad van den Paltzgraaf een poging had
gedaan om den nieuwen landvoogd te Heidelberg te ontmoeten, waar deze,
op weg naar de Nederlanden, langs zou komen. Toen dit tot zijn spijt
mislukt was, had hij een ontmoeting gehad met de koningin en haar
zoon, den koning van Polen, die op weg naar zijn koninkrijk was. Het
gevolg was geweest, dat Lodewijk aan Oranje thans kon mededeelen, dat
de koning van Frankrijk beloofd had, de zaken van de Nederlanden te
steunen, zelfs nog voordat de Protestantsche vorsten hetzelfde zouden
willen doen. Verder bericht Lodewijk aan zijn broer, dat de zaken in
Duitschland goed staan en zelfs de keurvorst van Keulen op den goeden
weg is. Lodewijk belooft geld te zenden en hij geeft nog aan Oranje
de verzekering, spoedig met een grooten of kleinen troep te komen. 't Was een brief vol goeden moed over de toekomst en in diezelfde
dagen, dat de graaf zoo goed gestemd was, begon er voor Holland
eenig licht door de wolken te breken. Wel was Haarlem gevallen, maar
Alkmaar behouden en wij zagen reeds, hoe Bossu was verslagen. Ook
in Zeeland waar de Boisots tegenover Mondragon stonden, begonnen de
kansen zich ten gunste van den Prins te keeren. Daarbij waren er aan
den kant van den vijand zeer donkere wolken te bespeuren. De tijd van
Spanje's grootsten bloei was in 1570 reeds voorbij, zelfs stond een
staatsbankroet voor de deur. De strijd met het kleine Holland zou,
gelijk Prof. Blok schrijft, verder een strijd zijn tusschen een
kolossus op leemen voeten en een kleinen doch krachtigen tegenstander. Zelfs Alva kon, trots zijn succes, niet langer de Spaansche monarchie
in de Nederlanden tot steun zijn. Behalve den vroeger reeds vermelden
strijd tegen zijn persoon te Madrid, uitgaande van Ruy Gomez,
en de geheime oppositie van Medina-Coeli, die hem toch ook niet
opvolgde, werd de landvoogd door voortdurende geldelijke ongelegenheid
gekweld. Hij had geen financieele hulpbronnen meer en kon zijn troepen
daarom niet in orde houden. Bovendien was het aan een deputatie uit
de Z. Nederlanden eindelijk gelukt, tegen zijn onmiddellijken raad
in, den tienden penning weer geschorst te krijgen, met de belofte,
dat hij zou worden afgeschaft. Van daar dat Alva met aandrang zijn
ontslag vroeg, dat hem 19 Oct. werd verleend. Den 18en December 1573 verliet hij de Nederlanden en werd hij opgevolgd
door Don Louis de Requesens y Zuniga. Het is hier de plaats niet,
om het volledig stelsel van Alva te bespreken. Ongetwijfeld vond
zijn tiende penning algemeen scherpe afkeuring; geen enkel katholiek
schrijver zelfs zal een Alva meer verdedigen; en toch was zoowel zijn
nieuwe wijze van belastingheffing en waren vooral zijn crimineele
ordonnantiën verbeteringen in het beheer dezer landen. Zijn geheele
optreden echter tegenover de Nederlanden heeft hem met den rechtmatigen
vloek van tijdgenoot en nakomelingschap beladen. Hier zij nog deze
trek uit zijn laatste regeeringsjaar vermeld, die hem als een der
eersten doet kennen, die getracht heeft den Prins te vermoorden. Granvelle had vroeger reeds den koning aangeraden, zich van den Prins
en zijn broeder Lodewijk door middel van sluipmoord te ontslaan en
al was Filips op datzelfde oogenblik aan het onderhandelen met de
Duitsche vorsten over den vrede met de Nederlanden, hij had er zijn
goedkeuring aan gehecht. Nu deed zich het volgende geval voor: Een
zekere Juan de Albornoz, secretaris van den hertog van Alva, schreef
op den 12en Februari 1573 aan den voornaamsten secretaris van Filips,
Gabriël de Cayas, het volgende:

"Hij, die het hoofd van den admiraal (Coligny) heeft aangebracht,
heeft aangeboden ook een ander te dooden, die niet minder kwaad aan
de Christenheid heeft berokkend dan die schurk, die thans in de hel
is. Hij en twee anderen zijn er heen. God sta hen bij! Het is een
onderneming, waarin ze God een grooten dienst zullen kunnen bewijzen
en tegelijk zelf eer en voordeel mee zullen behalen... Uit Nijmegen, 12 Febr. 1573."


De secretaris van Filips liet dit aan den koning lezen en deze
schreef er zelf in margine bij: "Ik begrijp dat niet, omdat ik niet
weet, waar het hoofd van den admiraal is gebracht, noch van wien dat
andere hoofd is, hoewel het mij voorkomt, dat hiermee Oranje bedoeld
wordt. Zeker hebben ze weinig hart getoond, met hem niet te dooden,
want dat zou het beste geneesmiddel zijn."

En Cayas schreef aan Albornoz terug: "Ik heb Z. M. over die personen
gesproken en over de middelen, om de beide broeders uit den weg te
ruimen. Z. M. was daar zeer over voldaan. Geef mij door alle koeriers
bericht van het resultaat; Z. M. zal er zeer bijzonder over verheugd
en zeer tevreden mede zijn."

Men zegt, dat Alva een Albanees had gehuurd om den Prins te dooden,
maar dat die verplicht was, zijn voornemen op te geven. Hij was geheel
onbekend met het Vlaamsch en kon niet in tegenwoordigheid van Oranje
komen. St. Goard, Fransch gezant te Madrid, schreef aan Karel IX,
dat Alva en Don Frederik verschillende vertrouwde personen hadden,
die den Prins wilden vermoorden. Maar Oranje was wel verdacht op
zulk verraad. In elke richting had hij spionnen, tot zelfs in Filips'
eigen kabinet. Een klerk van denzelfden Cayas was in zijn dienst en
verzuimde nooit een copie van alle brieven van den koning, die voor
den Prins belangrijk waren, aan Oranje te zenden. We zullen Alva's laatste dagen in de Nederlanden hier niet
beschrijven. Zijn geldgebrek en schulden drukten hem zeer. Wat we
nog wel moeten vermelden uit Alva's laatsten tijd in de Nederlanden
doorgebracht, is, dat hij in September 1573 de Staten van alle
Nederlandsche gewesten opriep, om in Brussel te komen, ten einde
hun ondersteuning te verkrijgen voor bijdragen. Oranje maakte van
die gelegenheid gebruik, in zijn naam en in den naam van Holland en
Zeeland een beroep te doen op de vergaderde Staten. Het bevatte een
krachtdadigen oproep tot gezamenlijke handeling. Al de geldmiddelen,
die Alva verkreeg om het volk te onderdrukken, kwamen uit hun eigen
zak. Moesten de Staten dan kalmpjes voortgaan, om hem den zenuw van
den oorlog te verschaffen, die tegen henzelf gericht was? Hun vroegere
vorsten hadden geleefd op hun grond en nooit was hun een stuiver
geweigerd. Waarom moest dan die vreemdeling misbruik maken van hetgeen
geen ingeboren vorst ooit zou hebben durven vragen? Holland zou doen,
wat het kon, al was ook Amsterdam niet met haar vereenigd. Als de
Nederlanden slechts één waren, wat zouden ze dan niet kunnen doen! Dit stuk, in naam van de Staten opgesteld, werd gevolgd door een brief
aan den koning van Spanje, die wijd en zijd over Europa verspreid
werd. Met nietssparende kleuren werd daarin een schildering gegeven
van de ellende van het land; het pardon, door Filips aangeboden,
werd met verachtelijke uitdrukkingen gekenmerkt en daarop verklaarde
de schrijver rond en open, dat de wapenen, die tegen Alva waren
opgenomen, niet zouden worden neergelegd, zoolang er een hand was,
die het zwaard kon hanteeren. Toen Requesens, met grooten tegenzin en bovendien met een wankelende
gezondheid, in December 1573 Alva als landvoogd opvolgde, was de
oorlogstoestand in Holland als volgt: Don Frederik was, gelijk we
zagen, verplicht geweest, het beleg van Alkmaar op te heffen en ging
toen voor een poos naar Amsterdam, van waar hij naar den omtrek van
Leiden toog, om die stad te gaan insluiten. Toen echter vertrok hij
zelf met zijn vader naar Spanje en gaf het bevel over het leger,
dat Leiden insloot, aan Valdez over. De burgers dier stad hadden zich niet op deze gebeurtenis voorbereid,
hoewel zij uit het voorbeeld van andere steden wel wijsheid hadden
mogen putten. Haarlem en Amsterdam waren nog de eenige steden in
Holland, die in de macht der vijanden waren, terwijl in Zeeland
Middelburg nog Spaansch was, maar deze stad was door een geuzenvloot
ingesloten. De tijdingen uit Duitschland waren zoo vol hoop, dat de
Prins dacht in de lente misschien wel met den nieuwen landvoogd, van
een voordeelig standpunt uit, te kunnen onderhandelen. Ook zonder
bemiddeling van den keizer meende hij thans wellicht gelegenheid
te hebben, tot een schikking met Filips te komen. Juliaan Romero,
een vroegere krijgsmakker van Oranje begon in November tegenover den
Prins eenige openingen tot onderhandeling te doen. "Ik heb drie of
vier brieven van Juliaan Romero ontvangen, schreef Oranje aan zijn
broeders, "vol hoffelijkheden en beleefde aanbiedingen, die ik op
dezelfde wijze beantwoordde."

Uit de onderhandelingen met Romero blijkt, dat hij Oranje verzocht had
met hem een samenkomst te hebben. De Prins ging daar echter niet op
in maar beloofde een vertrouwd persoon te zenden om met Romero over
de gevangenen te onderhandelen. Tot dezen behoorde nog altijd Marnix
van St. Aldegonde en Romero verzocht den Prins, hem voor Bossu in te
ruilen. Hoewel Oranje zeer gehecht was aan Aldegonde, ging hij toch op
dit voorstel niet in, daar hij Bossu, den door den koning aangestelden
stadhouder van Holland, een te hoogen prijs vond. Marnix en Bossu
bleven derhalve vooreerst nog in de gevangenis, maar noch de een,
noch de ander had reden tot klagen. Het bevreemdt ons daarom, dat
er uit die dagen van Marnix' gevangenschap brieven van hem aan den
Prins bestaan, waaruit duidelijk blijkt, hoe hij den moed had verloren. Marnix gaat zelfs zoover, Oranje in overweging te geven met den
strijd te eindigen, alle banden met het vaderland te verbreken en
in een vreemd land te gaan leven, waar men zijn ziel in vrede kan
bezitten. Hij acht dit beter dan in voortdurenden oorlog te verkeeren,
"hetgeen niet anders kan uitloopen dan op goddeloosheid en ellende
en die de goddelijke wraak zal wakker roepen," zoo schrijft Marnix. Hoewel de Prins de goede bedoeling van zijn trouwen vriend Aldegonde
waardeert, meent hij toch, na de Staten over den brief gehoord te
hebben, het voorstel van Marnix geheel te moeten verwerpen. In zijn antwoord wijst hij erop, welke slechte gevolgen o. a. het
accoord van 1566 heeft gehad, dat ten slotte op niets uitliep dan op
de uitoefening van den waren godsdienst en den moord van duizenden; het
volk, rekenende op de zoogenaamde pardons en verdragen, kwam jammerlijk
bedrogen uit en hun vertrouwen werd beloond met verbanning en dood. Ook
herinnert Oranje hem aan den gruwelijken Franschen moord, die niet
tijdens den oorlog, maar in een periode van vrede, ja te midden van
huwelijksfeesten plaats had. Neen, noch Oranje, noch de Staten willen
er iets van weten en, zegt de Prins aan het slot van zijn schrijven:
"Wil Z. M. werkelijk de tegenwoordige ellende doen ophouden, dan zal
hij zich voor altijd een goeden naam hebben verworven."

Deze brief dagteekende van 28 November 1573 uit Delft, waar de
gewone residentie van Oranje in die dagen was. Uit het overleg
met de Staten blijkt tevens in welke verhouding de stadhouder
sedert 1572 tot de Staten stond. Op de vergadering te Dordrecht
was de Prins als stadhouder erkend, waardoor het gezag aan hem werd
toevertrouwd. Spoedig was hij verplicht geweest door de overstelpende
bezigheden en de herhaalde afwezigheid een deel van het bewind aan de
Staten op te dragen, waardoor hun invloed steeds grooter werd. In de
lente van 1573 stelde hij naast zich drie raden in, voor de financiën,
voor de admiraliteit en den Raad van State. In den laatste bekleedde
Paulus Buys, sedert 1572 advocaat van den lande, eene belangrijke
plaats. Hij was als zoodanig de raadsman van Oranje en de Staten en
werd later de rechterhand van den Prins. Niettegenstaande den brief van Oranje aan Marnix, waarin hij, gelijk
we zagen, niet in het minst vertrouwen op vredesonderhandelingen had,
bleven zij toch slepende. De vrijheid van geweten en de handhaving van
de oude privilegiën zette de Prins op den voorgrond. Noircarmes, die
te Utrecht de plaats van Bossu als Stadhouder had ingenomen, opende
eveneens een briefwisseling met den Prins, die de bedoeling had tot
den vrede te leiden. De nieuwe landvoogd beproefde alle middelen,
om den Prins te bewegen den strijd op te geven, ook nog telkens in
het jaar 1574. De Prins antwoordde op zeer koelen en waardigen toon en
hij kon hem zelfs later onderschepte brieven voorleggen, die duidelijk
bewezen, dat er niet de minste hoop was op verandering van gezindheid
bij den koning. Het ontbrak ook van andere zijden den Prins niet aan
raadgevers, die hem den krijg wilden doen eindigen. Landgraaf Willem
van Hessen schreef hem o. a.: "Het is verloren spel, dat gij speelt,
geef het op, terwijl gij nog iets te verliezen hebt." Maar de Prins
was en bleef doof voor die vermaningen. Geen aanbiedingen zelfs van
geldelijke schadeloosstelling, mits hij de Nederlanden verliet, konden
hem terugbrengen van voortzetting van den krijg. Het ontbrak hem ten
eenenmale aan vertrouwen op 's konings woord; hij wilde zijn lot niet
van dat der Nederlanden scheiden en bovenal wilde hij, hetgeen Spanje
nooit zou toestaan: vrijheid van godsdienst. De eenige, die Oranje in die dagen hoop gaf, was zijn broeder
Lodewijk. Te Blamont had hij Fransche geldelijke hulp gekregen en
zijn expeditie, die hij reeds lang voornemens was, werd door hertog
Casimir gesteund. Op zijn komst met een leger had Oranje reeds lang
gehoopt. De belofte van die naderende komst gaf den Prins nieuwen
moed. De oorlog werd voortgezet. In December 1573 ging de Prins naar Zeeland en sloeg zijn hoofdkwartier
op te Zierikzee, om den loop der belegering van Middelburg af te
wachten, waarbinnen de Spaansche royalisten met denzelfden moed en
dezelfde volharding het beleg van de geuzenvloot volhielden als de
Haarlemmers dit bij het beleg der Spanjaarden hadden gedaan. HOOFDSTUK XVIII. MOOK EN LEIDEN. 1574. Het jaar 1574 opende zich onder goede vooruitzichten voor het
land. Alva was vertrokken en opgevolgd door een man, die tot vrede
geneigd was. In Middelburg hielden de Geuzen den wakkeren Mondragon zóó
ingesloten, dat de kans op bewaring der stad zeer klein was. Geduldig
wachtte de Prins in Zierikzee op den afloop. Elke regel, die hij gedurende dien winter schreef, spreekt van
verlatenheid, waaronder hij gebogen ging. Zijn broeders schreven hem voortdurend, maar de communicatie tusschen
Dillenburg en Zeeland was zoo slecht, dat maar een klein gedeelte
van de hartelijke brieven hun bestemming bereikte. Dit maakte Oranje onrustig en stemde hem somber; "Sedert den 6en
November heb ik geen woord van u vernomen," schrijft de Prins op den
6en Januari uit Vlissingen aan zijn broeders. Dringend vraagt hij om
bericht hoe de zaken staan en waarop hij mag rekenen, opdat de droevige
geschiedenis van Haarlem zich niet zal herhalen. "Waarom worden de
maatregelen, die gij genomen hebt, zoo lang uitgesteld?" gaat hij
verder, "nu zou daadwerkelijke hulp wat beteekenen, want de vijand
is ontmoedigd, verdeeld en naar alle kanten verspreid."

Nog voordat hij den brief had verstuurd kwam er tijding van Jan uit
Dillenburg, den 21en November verzonden, waarin deze vertelt over de
ontmoeting van Lodewijk met den koning van Polen. Oranje dankt hem ten
zeerste en bericht tevens, dat Middelburg tot zulk een uiterste is
gebracht, dat de stad eerstdaags wel in hun handen zal vallen. Vele
mannen, vrouwen en kinderen sterven dagelijks van honger en het zal
den vijand niet gelukken, de stad van proviand te voorzien. Misschien had Mondragon het nog langer dan de Prins vermoedde in
Middelburg uitgehouden, wanneer niet in dezelfde maand Januari,
Oranjes admiraal Boisot, een glorierijke overwinning op een Spaansche
vloot had behaald. Requesens wilde nl. een poging wagen om Middelburg te ontzetten;
daarom verzamelde hij een groot aantal schepen bij Bergen op Zoom,
die met een vloot van dertig schepen onder d'Avila van Antwerpen
uit naar Middelburg zouden stevenen. d'Avila kwam in het laatst
van Januari niet ver van Vlissingen aan, teneinde daar de komst van
de andere vloot onder Romero af te wachten en dan gezamenlijk het
uitgehongerde Middelburg hulp te verleenen. Requesens begaf zich naar Bergen op Zoom om het vertrek van Romero's
schepen te bespoedigen, doch de Prins van Oranje zou niet gedoogen,
dat de stad langs dien weg gered werd. De vloot van admiraal Boisot was reeds de Schelde opgevaren
en had tegenover Bergen op Zoom het anker laten vallen. Oranje
scheepte zich te Zierikzee in en bracht de geuzenvloot een bezoek;
de onderbevelhebbers werden bijeengeroepen en hij hield hun kort
en krachtig voor, van welk groot belang het was, dat Middelburg,
de sleutel van Zeeland, in hun handen zou vallen. Zijn bezoek miste
de uitwerking niet; men zwoer den Prins alles voor het vaderland en
de goede zaak, die zij dienden, over te hebben en alle krachten te
zullen inspannen den Spanjaarden te beletten in Middelburg te komen. Den 29en Januari liep de vloot van Romero uit Bergen op Zoom, gesplitst
in drie smaldeelen elk van vijf en twintig vaartuigen. Tegenover
Roemerswaal wachtte Boisot, in slagorde geschaard, de Spanjaarden
op. Men had besloten de Spaansche schepen te enteren en al het volk
stond op het dek met handspaken en enterbijlen gereed. Zoovelen van Romero's schepen als men op den nauwen waterplas enteren
kon, raakten ook aan den vijand vast. Een moorddadig gevecht van
man tegen man volgde, waarbij bijl, enterpiek, pistool en dolk de
wapenen waren. Reeds spoedig bleek de minderheid der Spanjaarden en nadat zij tal
van schepen hadden verloren en eenige honderden Spanjaarden gesneuveld
waren, vertrok het overschot van 's vijands vloot naar Bergen op Zoom. Hier stond de groot-kommandeur op een dijk het verloop van het
gevecht gade te slaan en was daardoor getuige van de volslagen
nederlaag. Romero, wiens schip in den grond was geboord, kwam zwemmende
aan wal, juist waar Requesens stond.