teloorgang van het poldermodel
1	
Zie bijvoorbeeld: Jeroen Touwen, ‘Decades of disagreement. Rise of the coordinated welfare 
state in the Netherlands in the nineteenth and twentieth centuries’, in: Christopher Lloyd en Matti 
Hannikainen (red.), Social cohesion and welfare states. From fragmentation to social peace (Londen 
2022) 102-127; Marjolein ‘t Hart, ‘Polderen en ploeteren. Een debat over geschiedenis, continuiteit en 
Nederlandse identiteit’, Nieuwe Tijdingen (2020) 17-38. Tim Soens TSEG 20 (3): 111–130
DOI: 10.52024/tseg.17732 Polderen is niet langer populair. In tijden van klimaatcrisis – én 
pandemieën én oorlog – snakken we collectief naar daadkrachtig beleid: 
doortastende maatregelen die nu, onmiddellijk, resoluut en radicaal, 
komaf maken met onze afhankelijkheid van fossiele brandstof, onze 
verspillende en vervuilende consumptiecultuur, onze doorgedraaide 
geglobaliseerde voedselketen of de teloorgang van de biodiversiteit 
op aarde. Administratieve procedures, rechtszaken, lobbywerk, en de 
voortdurende afweging van allerlei belangen, vertragen de broodnodige 
transitie, zowel supranationaal als binnen landen en regio’s. Enkel acute 
noodsituaties – COVID-19; de Russische inval in Oekraïne – lijken voor 
versnellingsmomenten te zorgen waarbij overheden plots wel resoluut 
optreden en via noodmaatregelen, massale investeringen, en snelle 
beslissingen, veranderingen doorvoeren die voorheen onmogelijk 
leken. Het poldermodel – de twintigste-eeuwse overlegeconomie 
gebaseerd op voortdurende consultatie van corporatief georganiseerde 
belangengroepen en een zorgvuldige afweging van hun belangen – lijkt 
niet meteen een wissel op de toekomst. De vraag waarom die overlegeconomie net in het naoorlogse Neder­
land zo sterk tot ontwikkeling kwam, blijft echter onverminderd actueel.1 
Vaak leggen historici dan de link met het unieke maatschappijmodel 111 DE TELOORGANG VAN HET POLDERMODEL TSEG van de vroegmoderne Republiek en de eveneens sterk op participatie 
en zelforganisatie gerichte middeleeuwse gemeenschappen die aan de 
Republiek vooraf gingen. Dat is ook de link die Maarten Prak en Jan Luiten 
van Zanden in hun in 2013 verschenen Nederland en het poldermodel 
legden, al moesten ze daarbij toegeven dat de liberale negentiende-eeuw 
elke claim op continuïteit bemoeilijkte. Enkel bij specifieke organisaties 
zoals de waterschappen zou die continuïteit er wel geweest zijn.2 Als er 
nu één domein is waar het poldermodel wel heerste en bleef heersen, 
zou het de waterstaatsgeschiedenis moeten zijn.j j
Toch evolueert ook daar de geschiedschrijving in de andere richting: 
al in de jaren 2000, werd ondermeer door mezelf aangetoond dat heel 
wat polders en waterschappen allerminst toonbeelden van overleg en 
inspraak waren, en dat, als dergelijke inspraak bestond, deze vanaf de 
late middeleeuwen aanzienlijk in belang afnam.3 Voor zover nog nodig, 
doorprikt Milja van Tielhof in Consensus en conflict moeiteloos alle nog 
resterende romantische ideeën over middeleeuwse en vroegmoderne 
waterschappen als potentiële wieg van de naoorlogse overlegeconomie 
of de moderne democratie. 2	
Maarten Prak en Jan Luiten van Zanden, ‘The Netherlands and the polder model: A response’, 
BMGN-The Low Countries Historical Review 129:1 (2014) 129; Het originele boek is: Maarten Prak en 
Jan Luiten van Zanden, Nederland en het poldermodel. Sociaal-economische geschiedenis van Nederland, 
1000-2000 (Amsterdam 2013). Recent scherpten dezelfde auteurs hun visie op het corporatieve en 
participatieve model van de Republiek en de gunstige impact ervan op de economische ontwikkeling 
bij, in: Maarten Prak en Jan Luiten van Zanden, Pioneers of capitalism. The Netherlands, 1000-1800 
(Princeton 2022). 5	
Van Tielhof, Consensus en conflict, 16-17. 3	
Tim Soens, ‘Polders zonder poldermodel? Een onderzoek naar de rol van inspraak en overleg in de 
waterstaat van de laatmiddeleeuwse Vlaamse kustvlakte (1250-1600)’, TSEG-The Low Countries Journal 
of Social and Economic History 3:4 (2006) 3-36; Milja van Tielhof, ‘Op zoek naar het poldermodel in de 
waterstaatsgeschiedenis’, Tijdschrift voor Geschiedenis 122:2 (2009) 148-161.
4	
Milja van Tielhof, Consensus en conflict. Waterbeheer in de Nederlanden 1200-1800 (Hilversum 
2021) 126. 2	
Maarten Prak en Jan Luiten van Zanden, ‘The Netherlands and the polder model: A response’, 
BMGN-The Low Countries Historical Review 129:1 (2014) 129; Het originele boek is: Maarten Prak en 
Jan Luiten van Zanden, Nederland en het poldermodel. Sociaal-economische geschiedenis van Nederland, 
1000-2000 (Amsterdam 2013). Recent scherpten dezelfde auteurs hun visie op het corporatieve en 
participatieve model van de Republiek en de gunstige impact ervan op de economische ontwikkeling 
bij, in: Maarten Prak en Jan Luiten van Zanden, Pioneers of capitalism. The Netherlands, 1000-1800 
(Princeton 2022).
3	
Tim Soens, ‘Polders zonder poldermodel? Een onderzoek naar de rol van inspraak en overleg in de 
waterstaat van de laatmiddeleeuwse Vlaamse kustvlakte (1250-1600)’, TSEG-The Low Countries Journal 
of Social and Economic History 3:4 (2006) 3-36; Milja van Tielhof, ‘Op zoek naar het poldermodel in de 
waterstaatsgeschiedenis’, Tijdschrift voor Geschiedenis 122:2 (2009) 148-161.
4	
Milja van Tielhof, Consensus en conflict. Waterbeheer in de Nederlanden 1200-1800 (Hilversum 
2021) 126.
5	
Van Tielhof, Consensus en conflict, 16-17. 4	
Milja van Tielhof, Consensus en conflict. Waterbeheer in de Nederlanden 1200-1800 (Hilversum 
2021) 126. 3	
Tim Soens, ‘Polders zonder poldermodel? Een onderzoek naar de rol van inspraak en overleg in de 
waterstaat van de laatmiddeleeuwse Vlaamse kustvlakte (1250-1600)’, TSEG-The Low Countries Journal 
of Social and Economic History 3:4 (2006) 3-36; Milja van Tielhof, ‘Op zoek naar het poldermodel in de 
waterstaatsgeschiedenis’, Tijdschrift voor Geschiedenis 122:2 (2009) 148-161. Tim Soens Het idee dat ‘ijder die slegts maar een tuijntje 
in eijgendom besit’ evenveel te zeggen zou hebben als een grote gelande 
in deze of gene polder, klonk de doorsnee bewoner van het kustgebied 
als gevaarlijke nonsens in de oren.4 Zoals de samenleving ongelijk was, 
was ook de inspraak in het waterbeheer ongelijk. Consensus en conflict 
mag dan wel het resultaat zijn van een onderzoeksproject dat als titel ‘In 
search of the Poldermodel’ droeg, maar Van Tielhof doet al in de inleiding 
resoluut afstand van het concept.5 De mythe van het ‘democratische’ 
waterschap behoort met dit boek voorgoed tot het verleden. Dat wil 
echter allerminst zeggen dat brede inspraak en geïnstitutionaliseerde 
overlegstructuren niet bestonden in de waterstaat, wel dat ze niet als een VOL. 20, NO. 3, 2023 112 DE TELOORGANG VAN HET POLDERMODEL ‘universeel’ kenmerk kunnen worden gezien. Polderen en democratie 
behoren niet tot het DNA van Nederland, maar ze traden soms wel 
uitdrukkelijk op de voorgrond. Met name het lokaal waterbeheer kende 
aanvankelijk wel degelijk een brede participatie, al was zelfs daar die 
participatie niet groter dan in het doorsnee dorps- of ambachtsbestuur. Het regionale waterbeheer – de hoogheemraadschappen en het beheer 
van de grote rivierdammen – vormde al helemaal de speeltuin van een 
kleine elite – van Ommelandse jonkers over Hollandse regenten tot 
dynastieën van plattelandsnotabelen in Staats-Vlaanderen. Als er al 
participatie in het regionaal waterbeheer was, dan was het een getrapte 
participatie, waarbij lokale besturen zelf regionale vertegenwoordigers 
afvaardigden. En de algemene evolutie op het vlak van participatie ging 
overduidelijk naar minder. De geschiedenis van polders, zeilvesten, wateringen en hoog­
heemraadschappen, door Milja van Tielhof met veel oog voor detail 
en historische verscheidenheid gesynthetiseerd tot een actueel en 
bijzonder leesbaar standaardwerk, vertoont veel meer variatie dan 
algemeen aangenomen, en het blootleggen van die uiteenlopende 
trajecten is één van de grote verdiensten van de auteur. De Nederlandse 
waterstaatsgeschiedenis wordt als het ware ‘geprovincialiseerd’: 
ze is uniek noch universeel, maar bestaat uit een conglomeraat van 
regionale, pad-afhankelijke ontwikkelingen, die veel gelijkenissen 
vertonen met wat op andere bestuursniveaus gebeurde, en bovendien 
in nauwe relatie staan met de economische evolutie van een bepaald 
gebied. 6	
Bas van Bavel, Manors and markets. Economy and society in the Low Countries, 500-1600 (Oxford 
2010); voor een toepassing op de waterstaatsorganisatie zie: Bas van Bavel, Daniel R. Curtis, en Tim 
Soens, ‘Economic inequality and institutional adaptation in response to flood hazards’, Ecology and 
Society 23:4 (2018)
7	
Van Tielhof, Consensus en conflict, 259. 7	
Van Tielhof, Consensus en conflict, 259. Tim Soens Enerzijds put Van Tielhof daarbij inspiratie uit de sociaal-
institutionele analyse van Bas van Bavel, waar deze aantoont dat 
instituties maar betekenis krijgen vanuit de sociale spanningsvelden 
waarbinnen ze functioneren, en dat eenzelfde set van institutionele 
arrangementen – bijvoorbeeld rond dijkschouw of het geschot – een 
heel andere betekenis konden krijgen wanneer de machtsverhoudingen 
in de samenleving veranderden.6 Anderzijds wil Van Tielhof ook komaf 
maken met het etiket van immobilisme dat heel sterk op de waterstaat 
kleeft, waarbij de waterstaat het schoolvoorbeeld is van het ‘algemeen 
institutioneel onvermogen van de Republiek’7, door net die contexten 
op te zoeken waarin verandering wel plaats vond en te achterhalen 113 SOENS TSEG welke factoren verantwoordelijk waren voor die dynamiek. Adaptatie 
aan veranderende omstandigheden is een centraal thema in de 
literatuur rond veerkracht en sociaal-ecologische systemen. Vanuit een 
adaptatie- of veerkrachtperspectief, is stilstand eigenlijk achteruitgang 
en zijn voortdurende bijsturingen noodzakelijk, of het nu om een 
technologisch systeem gaat of om regelgeving. Vanuit beide perspectieven – de samenhang tussen waterstaat en 
samenleving enerzijds, en de nood aan dynamische adaptatie aan 
een veranderende omgeving anderzijds – gaat Van Tielhof niet alleen 
heel erg inzetten op de contexten waarin verandering optrad, maar 
die verandering ook als onvermijdelijk en gunstig duiden. Het koppig 
vasthouden aan oude instituties en praktijken – pakweg het blijven 
vasthouden aan dijkonderhoud door ingelanden – wordt al gauw 
beschreven als een ‘achterblijvende institutionele ontwikkeling’8; 
het gewoonterecht verwordt tot een remmende factor, die ‘iedere 
zinnige hervorming belemmerde’ en de juridische oplossing van 
conflicten bemoeilijkte
9; en schaalvergroting, modernisering en 
professionalisering van de waterstaat waren onvermijdelijke processen, 
waarbij brede participatie en overleg haast ‘natuurlijk’ verloren gingen.j ij
p
p
g
ij
g g
Dit inherente moderniseringsperspectief en de mogelijke problemen 
die eraan verbonden zijn, wil ik in deze bijdrage kort toelichten. Terwijl 
ik de analyse van Van Tielhof over het hoe en waarom van de lange-
termijnveranderingen in de waterstaat grotendeels deel, zie ik die 
processen minder als onvermijdelijk, maar wel als het resultaat van 
concrete verschuivingen in machtsverhoudingen, waarbij de ‘nood aan 
verandering’ een discours wordt dat de belangen van sommige actoren 
dient, ten koste van de belangen van anderen. De institutionele en 
technologische veranderingen in het waterbeheer zijn voor mij dus niet 
evident of onvermijdelijk maar vaak het resultaat van het hegemonisch 
worden van een bepaalde actor of groep van actoren. 8	
Van Tielhof, Consensus en conflict, 244.
9	
Van Tielhof, Consensus en conflict, 224. 8	
Van Tielhof, Consensus en conflict, 244. 9	
Van Tielhof, Consensus en conflict, 224. Tim Soens De terechte 
aandacht voor regionale verschillen, zorgt ervoor dat men Consensus 
en conflict ook omgekeerd kan lezen, en op zoek kan gaan naar de 
contexten waarin verandering uitbleef. Die zoektocht naar de wortels 
van stabiliteit en de actoren die deze stabiliteit mogelijk maakten, levert 
als het ware een subalterne lezing van de waterstaatsgeschiedenis op.j Uit dergelijke subalterne lezing van de waterstaat, volgt ook een 
andere appreciatie van het concept ‘poldermodel’. Dit concept blijft 
voor mij op accurate wijze de organisatie van het waterbeheer in de VOL. 20, NO. 3, 2023 114 DE TELOORGANG VAN HET POLDERMODEL middeleeuwse kustvlaktes van het Noordzeegebied omschrijven. Alleen 
ging het poldermodel in veel gebieden verloren door processen van 
land grabbing en verlies van inspraak, die met de totstandkoming van 
vroegmoderne ondernemerspolders en droogmakerijen tot stand 
kwamen. In de periferie en in de slagschaduw van de commerciële 
kerngebieden, leefde het poldermodel vaak langer door. 10	 Van Tielhof, Consensus en conflict, 33-48. SOENS De vroege waterschappen: vrije boeren in de 
‘publieke’ ruimte. Doorheen zeshonderd jaar waterstaatsgeschiedenis kunnen we 
naast heel wat regionale verschillen, ook een aantal duidelijke 
versnellingsmomenten herkennen. Die versnellingsmomenten, 
doen zich niet overal op het zelfde moment voor, maar ze gaan wel 
in dezelfde richting. Een eerste belangrijk moment, voert ons terug 
naar de verzelfstandiging van waterschappen als organisaties belast 
met taken op het vlak van waterbeheer. Aantoonbare bewijzen voor 
de aanleg van uitwateringssluizen en dijken die een groot gebied 
bedienen, vinden we in Vlaanderen, Zeeland en Holland al terug in 
de twaalfde eeuw, maar schriftelijke teksten die het bestaan van 
volwaardige waterschappen aantonen zijn er pas in de dertiende eeuw. Voor het graafschap Holland voert Van Tielhof overtuigend aan dat 
die eerste waterschappen niet op initiatief van de grafelijkheid zijn 
ontstaan. Pas in tweede instantie, met name in de jaren 1270 en 1280, 
gingen de graven van Holland reeds bestaande organisaties – zoals de 
Hoogheemraadschappen Rijnland en Alblasserwaard – bekrachtigen 
door middel van privileges. De waterschappen, zo besluit Van Tielhof, 
zijn dus in oorsprong niet grafelijk – zoals rechtshistoricus Fockema 
Andreae nog beweerde – maar wel degelijk bottom-up ontstaan, 
zoals collega-rechtshistoricus Van der Linden als reactie op Fockema 
Andreae had aangevoerd.10 Of dat ook in de Vlaamse kustvlakte het 
geval is, durf ik niet met zekerheid stellen: het waterbeheer behoorde 
in het kerngebied van de Vlaamse kustvlakte tot de competentie van de 
ambachten en die vonden hun oorsprong in het beheer van het grafelijk 
domein. De schout van het ambacht maakt gebruik van het grafelijk 
banrecht om de inwoners te manen. Dries Tys toonde aan dat in de 
grootste kustkasselrij – het Brugse Vrije – de ambachtsgrenzen in de 115 SOENS TSEG tweede helft van de twaalfde eeuw werden aangepast aan de noden van 
het waterbeheer. In de dertiende eeuw ging men sommige ambachten 
samenvoegen tot speciale waasambachten met een waasschout 
aan het hoofd. Zonder grafelijke inmenging is dat onmogelijk, 
gezien het grafelijk banrecht – de essentie van overheidsgezag in de 
middeleeuwen – gebruikt werd. Die waasambachten evolueerden 
uiteindelijk tot waterschappen (wateringen) in dit gebied, met De 
Vier Dijken in de kasselrij Sint-Winoksbergen (1236) en de Oude 
Yevene in Oostburg-ambacht (1239) als oudste voorbeelden.11 Van 
Tielhof beschouwt deze Vlaamse wateringen als onderdeel van het 
lokaal waterbeheer, op dezelfde hoogte als de Hollandse polders en 
ambachten of de Gelderse dorpen, maar verschillend van de regionale 
Hollandse streekwaterschappen. 11	 ‘homines de Quatuor dicis Bergensis officii’ (1236) ‘omnes in officia de Ostborgh, ad veterem Hevine 
pertinentes’ (1239): Tim Soens, De spade in de dijk? Waterbeheer en rurale samenleving in de Vlaams 
kustvlakte (1280-1580) (Gent 2009) 19-23. Zie ook: Dries Tys, Een middeleeuws landschap als materiële 
cultuur. De interactie tussen macht en ruimte in het kustgebied en de wording van een laatmiddeleeuws 
tot vroegmodern landschap. Kamerlingsambacht, 500-1200/1600. Onuitgegeven Doctoraatsthesis Vrije 
Universiteit Brussel (Brussel 2003) 351. De vroege waterschappen: vrije boeren in de 
‘publieke’ ruimte. Maar ook in Vlaanderen opereerden 
de wateringen duidelijk bovenlokaal, en zijn er rond 1400 tussen Calais 
en Antwerpen tientallen waterschappen actief die het territorium van 
vijf, tien tot zelfs twintig dorpen omvatten.j Eveneens in de dertiende eeuw krijgen we dan een tweede 
ontwikkeling, waarbij de waterschappen een eigen bestuur kregen, 
dat belast was met de eigenlijke uitvoering van werken (en niet langer 
alleen maar de inspectie van werken die door de ingelanden werden 
uitgevoerd). Deze evolutie is zowel in Vlaanderen als in Holland 
merkbaar, zij het dat in de Hollandse hoogheemraadschappen het 
juridische – de schouw – doorheen de middeleeuwen bleef primeren, 
terwijl de Vlaamse wateringen al in de veertiende eeuw vooral 
bestuurlijke functies hadden (en veel meer werken zelf uitvoerden). De 
waterschapsbesturen financierden de eigen werken met een belasting 
die proportioneel met grondbezit geheven werd. De omvorming 
van rechtbank tot bestuur verliep in Vlaanderen trouwens zonder 
grafelijke inmenging. Dat was ook niet nodig, gezien de ‘oude’ grafelijke 
component van het waterbeheer – de schouw, met gebruik van de 
grafelijke ban – gewoon doorliep. De vergelijking tussen Vlaanderen 
en Holland, zegt ook iets over de relatieve sterkte van de betrokken 
actoren: in twaalfde-eeuws Vlaanderen is een institutionele verandering 
zonder inmenging van de in dit gebied bijzonder dominante ‘Elzasser’ VOL. 20, NO. 3, 2023 116 DE TELOORGANG VAN HET POLDERMODEL graven bijzonder moeilijk denkbaar, terwijl in de dertiende eeuw de 
speelruimte van lokale actoren en besturen duidelijk groter was 
geworden. In Holland is dat wellicht omgekeerd. Zowel in Vlaanderen 
als Holland opereren de betrokkenen binnen de grenzen van hoe op 
dat ogenblik het lokale bestuur functioneerde – de ‘publieke ruimte’ 
zo men wil. Zelfs al was er formeel geen landsheer betrokken – of was 
er zelfs geen landsheer zoals in de Friese gebieden – dan opereerden 
vroeg- en volmiddeleeuwse kustbewoners doorgaans wel binnen 
de grenzen van wat zij als legaliteit beschouwden. In die zin zijn de 
waterschappen toch altijd eerder ‘publiek’ dan ‘privaat’ te noemen, al 
zijn die termen anachronistisch en is ‘semi-publiek’ de middenweg die 
best beantwoordt aan de middeleeuwse realiteit. De formeel-juridische kant van het ontstaan van de waterschappen 
is echter veel minder interessant dan de vraag welke condities tot het 
ontstaan van waterschappen geleid hebben. In de twaalfde-eeuwse 
Vlaamse kustvlakte vervulde de graaf van Vlaanderen een grotere 
rol in het lokaal en regionaal bestuur, dan in Holland het geval was. 12	 Van Tielhof, Consensus en conflict, 46.
13	 Soens, De spade in de dijk, 23-24 betreffende conflicten uit 1242 tussen ‘den goeden lieden uten 
Broucke’ en de stad Damme en in 1244 tussen de ‘homines foris manentes’ en de stad Aardenburg. De vroege waterschappen: vrije boeren in de 
‘publieke’ ruimte. Maar beide regio’s delen op dat ogenblik een sociale organisatie die 
zich duidelijk onderscheidde van wat elders in Europa het geval was 
door een grote mate van vrijheid en bestuurlijke participatie van 
lokale boeren. Een soortgelijke vrijheid trof men trouwens aan in alle 
kustvlaktes van het Noordzeegebied van de Fenlands in het oosten van 
Engeland over Vlaanderen en Holland tot de Friese gebieden. In die 
zin is de keuze voor een abdij en een edelman als protagonisten bij 
het ontstaan van de waterschappen enigszins ongelukkig: zij traden 
misschien als woordvoerders van lokale gemeenschappen op, bij 
de aanleg van een bovenlokale dam of sluis, maar niets zegt dat ze 
werkelijk de initiatiefnemers waren. Het waren de vrije kustboeren die 
de middelen en de arbeid leverden om de infrastructuur aan te leggen 
en te onderhouden, en het waren ook de vrije kustboeren die een 
sturende rol hadden in de organisatie van het waterbeheer. Dit waren 
geen egalitaire samenlevingen – sociale gelijkheid was géén objectief in 
een middeleeuwse samenleving – en het waren zonder twijfel vooral de 
grotere en rijkere boeren die men naar voor zag treden als dijkschepen 
of heemraad en die onderhandelden met abdijen, heren, steden en 
vertegenwoordigers van de grafelijkheid. Maar het is moeilijk om in 
de sociale configuratie van de kustvlaktes de unieke rol van de vrije 
boerengemeenschappen en hun duidelijke participatie in het bestuur 
niet te erkennen. SOENS 117 TSEG De unieke organisatorische dynamiek die van die vrije 
boerengemeenschappen uitging, ook op bovenlokaal vlak, blijft in 
Consensus en conflict enigszins onderbelicht, zelfs in de ontstaansfase 
van de waterschappen. Alle sleutelinstituties uit het vroege waterbeheer 
zijn nochtans op maat gesneden van vrije boerengemeenschappen. Ik denk aan de verhoefslaging van infrastructuur, de proportionaliteit 
van de onderhoudsplicht, die vanaf de dertiende eeuw op dezelfde 
wijze – morgen-morgengewijs; gemet-gemetsgewijs; demat-dematgewijs 
– terugkomt van Vlaanderen tot Friesland; de teerschouw of inrijdende 
schouw (waarbij het schouwend college ter plekke blijft tot de nalatige 
eigenaar zijn dijk hersteld heeft, en intussen eet en drinkt op kosten van 
deze laatste) etc. Er kan ook niet genoeg benadrukt worden hoe groot 
de inspraak en participatie van die vrije kustboeren in het waterbeheer 
wel niet was. Dat in pakweg vijftiende-eeuwse Holland zelfs nominatief 
gestemd werd voor de verkiezing van waterschapsbestuurders 
(heemraden), mét verschillende kandidaten, en debat, is zondermeer 
uniek. 13	 Soens, De spade in de dijk, 23-24 betreffende conflicten uit 1242 tussen ‘den goeden lieden uten 
Broucke’ en de stad Damme en in 1244 tussen de ‘homines foris manentes’ en de stad Aardenburg. 12	 Van Tielhof, Consensus en conflict, 46. De vroege waterschappen: vrije boeren in de 
‘publieke’ ruimte. Waterschappen waren ook bijzonder inclusief: iedereen – 
van de kleinste keuterboer tot de bisschop van Utrecht of de Duitse 
keizer – diende waterstaatslasten te betalen. Van Tielhof ziet die 
participatiesamenleving vooral als een lokaal gegeven, dat breder is 
dan de waterstaat, maar mijns inziens was ook de betrokkenheid bij de 
regionale waterstaat in de middeleeuwen ongezien hoog (zie verder). De unieke organisatorische dynamiek die van die vrije 
boerengemeenschappen uitging, ook op bovenlokaal vlak, blijft in Van Tielhof ziet indirect wel een grote rol voor steden in de 
vroege waterstaatsorganisatie, zij het dan indirect, waarbij de vroege 
waterschappen vooral een bundeling van rurale krachten waren, als 
reactie op de zich ontwikkelende en goed georganiseerde steden met 
wie al gauw competentieconflicten ontstonden.12 Ook in Vlaanderen, 
waar de urbanisatie zich sneller doorzette, kwamen dergelijke 
competentieconflicten voor, en wel al in de vroege dertiende eeuw13, 
en bleven de steden buiten de oudste waterstaatsorganisatie, die 
vanuit het plattelandsbestuur ontwikkeld werd. In de overgang 
van waterschappen als zuiver juridische naar meer bestuurlijk-
uitvoerende organen, is de stedelijke invloed duidelijk herkenbaar, 
en wel in de keuze voor een ‘monetaire’ omslag in de plaats van de 
aloude onderhoudsplichten in natura (een overgang die in de Vlaamse 
kustvlakte rond 1270/80 gemaakt werd). Die keuze, zo betoogde ik 
elders, kan alleen verklaard worden vanuit de toenemende opmars van 118 VOL. 20, NO. 3, 2023 DE TELOORGANG VAN HET POLDERMODEL het buitensteeds grondbezit, dat in korte-termijnpacht werd uitgegeven. Hierdoor ontstond voor het eerst een dissociatie tussen grondbezit 
en grondgebruik, waardoor de oude natura-onderhoudsplichten 
onhoudbaar werden. Op gegarandeerde stedelijke zetels in het bestuur 
is het in Vlaanderen wachten tot de jaren 1380, terwijl dat in Utrecht 
al ruim een halve eeuw eerder het geval was14, maar dat neemt niet 
weg dat het stedelijk patriciaat uit de Vlaamse steden al geruime tijd 
eerder de eigen belangen kon doen doorwegen. Ze moest zich dan wel 
naar de algemene vergaderingen van de wateringen begeven – tot de 
vroege vijftiende eeuw periodieke hoogmissen van rurale inspraak en 
participatie. Pas rond 1400 gaan de algemene vergaderingen van de 
grootste Vlaamse watering – de Blankenbergse – in toenemende mate 
in de stad door, op de Burg van Brugge ‘vor Sinte Baselis’, in plaats van 
bij de uitwateringssluis te Blankenberge (of in een parochiekerk op het 
platteland) zoals daarvoor het geval was.15 14	 Met name in 1323 toen de stad Utrecht twee gegarandeerde vertegenwoordigers in het 
Hoogheemraadschap Lekdijk Bovendams bezat (op een totaal van elf heemraden): Van Tielhof, 
Consensus en conflict, 55.
15	 Soens, De spade in de dijk, 42. 15	 Soens, De spade in de dijk, 42. Gemeenmaking en schaalvergroting: een 
onvermijdelijke evolutie naar minder inspraak? Terwijl de waterschappen als organisaties een opmerkelijke 
continuïteit kenden doorheen de pre-industriële periode, waren er 
toch twee belangrijke institutionele ontwikkelingen: de gemeenmaking 
van het onderhoud en de schaalvergroting in de solidariteitsbasis. Met ‘gemeenmaking’ doelt men op de vervanging van de traditionele 
onderhoudsplichten van dijken, grachten en sluizen ‘in natura’ 
(de verhoefslaging) door een onderhoud door het waterschap zelf, 
gefinancierd door een grondbelasting proportioneel met het grondbezit 
of grondgebruik – het reeds vermelde geschot. De uitbreiding van de 
solidariteitsbasis bestaat erin dat een groter gebied dan aanvankelijk 
het geval was, bij ging dragen tot de financiering van het dijkonderhoud. Dit kon structureel zijn, maar evengoed incidenteel, bijvoorbeeld na 
een dijkdoorbraak. Beide transities zetten zich regionaal zeer ongelijk 
door: terwijl in de Vlaamse kustvlakte al heel wat zeedijken in de 
vijftiende eeuw ‘gemeen’ waren, bleef in sommige regio’s het oude 
systeem van ‘verhoefslaging’ doorleven tot in de negentiende eeuw. Het Terwijl de waterschappen als organisaties een opmerkelijke 
continuïteit kenden doorheen de pre-industriële periode, waren er 
toch twee belangrijke institutionele ontwikkelingen: de gemeenmaking 
van het onderhoud en de schaalvergroting in de solidariteitsbasis. 119 SOENS TSEG verbreden van de solidariteitsbasis riep dan weer heel wat weerstand op, 
aangezien gemeenschappen die traditioneel niet moesten bijdragen tot 
het onderhoud van een dijk, sluis, of afwateringsgracht, zelden geneigd 
waren dat spontaan te doen. Vanuit die regionale verscheidenheid slaagt 
Van Tielhof erin een aantal noodzakelijke voorwaarden te isoleren, die 
een schaalvergroting in de solidariteit mogelijk maakten. Allereerst 
moest de plattelandseconomie ‘ver genoeg ontwikkeld zijn’; een hoger 
gezag diende actief de opschaling te promoten, het achterland moest 
voldoende groot zijn om daadwerkelijk steun te kunnen verlenen; en 
een acute crisis onder de vorm van een watersnood fungeerde vaak als 
katalysator om de solidariteit af te dwingen.16 Bij de gemeenmaking 
lijkt vooral de eerste voorwaarde van belang: enkel indien de 
bedrijfsvoering voldoende gecommercialiseerd en gespecialiseerd was, 
werd overgegaan tot gemeenmaking.17j Terwijl Van Tielhof erkent dat het oude systeem van onderhoud door 
individuele onderhoudsplichtigen een duidelijke sociale meerwaarde 
had, gezien het een ‘intensieve vorm van persoonlijke participatie’ 
was, ‘die veel mensen raakte’18, acht ze beide evoluties noodzakelijk en 
onvermijdelijk, in het licht van zowel de ecologische als de economische 
evolutie van het kustgebied. In de zeer dynamische kustomgeving waren 
onderhoudsarrangementen die werkten in de dertiende eeuw tegen 
de zestiende eeuw totaal achterhaald door wijzigende zeestromingen, 
afkalvende duinen, of inklinkende veenmoerassen. 16	 Van Tielhof, Consensus en conflict, 222. Deze belangrijke hypothese werd eerder ook al uitgewerkt 
in: Milja van Tielhof, ‘Forced solidarity. Maintenance of coastal defences along the North Sea coast in 
the early modern period’, Environment and History 21:3 (2015) 319-350.
17	 Van Tielhof, Consensus en conflict, 101.
18	 Ibid., 86.
19	 Ibid., 213-237. 19	 Ibid., 213-237. 20	 Ibid., 165.
21	 Ibid., 166-184. Zie eerder ook Piet van Cruyningen, ‘Dealing with drainage. State regulation of 
drainage projects in the Dutch Republic, France, and England during the sixteenth and seventeenth 
centuries’, The Economic History Review 68:2 (2015) 420-440.
22	 Van Tielhof, Consensus en conflict, 218-221. De casus Bunschoten vormde het onderwerp van 
het proefschrift van Heleen Kole, eveneens tot stand gekomen in het kader van het project ‘In search 
of the polder model’: Heleen Kole, Polderen of niet? Participatie in het bestuur van de waterschappen 
Bunschoten en Mastenbroek vóór 1800 (Hilversum 2017).
23	 Van Tielhof, Consensus en conflict, 65-66. Gemeenmaking en schaalvergroting: een 
onvermijdelijke evolutie naar minder inspraak? En naarmate de 
landbouwbedrijven grootschaliger en gespecialiseerder werden, was er 
simpelweg geen tijd meer om zelf de dijken te onderhouden. Dat aan 
die evolutie een kostprijs zat in de zin van verminderde betrokkenheid 
en participatie is logisch. Heel wat regio’s bleven echter opgezadeld 
met ‘achterblijvende’ institutionele arrangementen, waarbij een 
overstromingsramp soms noodzakelijk was om de weerstanden te 
overwinnen. Die overstromingen waren trouwens nog op een andere 
wijze een ‘blessing in disguise’, omdat ze, oude, uitgeleefde, gronden 
met een vruchtbare laag slib bedekten, en vervolgens nieuwe polders 
mogelijk maakten.19 VOL. 20, NO. 3, 2023 120 DE TELOORGANG VAN HET POLDERMODEL Uit dit narratief treden een aantal actoren als duidelijke ‘changemakers’ 
naar voor, omdat ze de noodzakelijke institutionele hervormingen 
bespoedigden. Het gaat dan in de eerste plaats om stedelingen, en 
vooral stedelijke grootgrondbezitters, die zich meermaals de ‘grootste 
pleitbezorgers van ambitieuze verbeteringen’20 betoonden. Zoals de 
waterschappen voor Van Tielhof ontstaan waren als een soort defensieve 
reactie van plattelandsbelangen op het ontstaan van steden, speelden 
stedelijke grootgrondbezitters een belangrijke rol in de gemeenmaking 
van infrastructuur, maar ook in de totstandkoming van een financiële 
controle, waarbij de stedelijke ‘verantwoordingscultuur’ overgenomen 
werd door de waterschappen. En in het door Piet van Cruyningen 
geschreven hoofdstuk rond de vroegmoderne bedijkingsprojecten 
en droogmakerijen, vormt de bij uitstek stedelijke, op voortdurende 
onderhandeling gebaseerde bestuurscultuur van de Republiek, het 
geheim achter het grote succes van de landwinningsprojecten.21 Maar 
ook de ‘staat’ en diens agenten ontpopten zich vaak tot sturende 
krachten achter de institutionele vernieuwingen: als financiële 
solidariteit op het spel stond, was arbitrage van buitenaf simpelweg 
noodzakelijk. Elke substantiële vooruitgang in de verbreding van het 
financiële draagvlak van de Zuiderzeedijken bij Bunschoten, kwam 
er na arbitrage van buitenaf: in 1301 door de abt van het klooster Ten 
Boer; in 1409 door de landsheer bisschop Frederik van Blankenheim, 
in 1467 door maarschalk Jacob van Zuylen van Nyevelt, de hoogste 
ambtenaar in het gebied, en in 1603 door een arbitragecommissie in 
de schoot van de Staten van Utrecht.22 Van een hoge staatsfunctionaris 
als de zestiende-eeuwse Andries van Bronchorst, opperdijkgraaf van de 
Ring van Putten, vernemen we dat hij een ‘bijzondere belangstelling’ 
had voor de waterstaat, uit eigen middelen de omslagen betaalde van 
armlastige landeigenaars, en dan maar beloond werd met een ‘erfelijke 
zetel’ in het heemraadschap.23 Van Tielhof erkent desalniettemin 
dat Van Bronchorst in het dijkherstel in de Ring van Putten ook een 
aantrekkelijke investeringskans zag. 20	 Ibid., 165. 24	 Ibid., 226-228.
25	 Ibid., 233-234.
26	 ‘Im plenum der Wurster Landesversammlung wird im hochen und späten Mittelalter auch über den 
abschliessenden Deichbau und der Herstellung des durchgehenden Deichbandes beraten worden sein’: 
Michael Ehrhardt, ‘Dem großen Wasser allezeit entgegen’. Zur Geschichte der Deiche in Wursten (Stade 
2007) 67.
27	 S.J. Fockema Andreae, Studiën over waterschapgeschiedenis: Oostelijk Groningen (Leiden 1950) 18-19. 27	 S.J. Fockema Andreae, Studiën over waterschapgeschiedenis: Oostelijk Groningen (Leiden 1950) 18-19. 26	 ‘Im plenum der Wurster Landesversammlung wird im hochen und späten Mittelalter auch über den 
abschliessenden Deichbau und der Herstellung des durchgehenden Deichbandes beraten worden sein’: 
Michael Ehrhardt, ‘Dem großen Wasser allezeit entgegen’. Zur Geschichte der Deiche in Wursten (Stade 
2007) 67.j Gemeenmaking en schaalvergroting: een 
onvermijdelijke evolutie naar minder inspraak? Ook op andere plaatsen doorprikt ze 121 TSEG de mythevorming die rond heldhaftige edelen en staatsfunctionarissen 
ontstaan is – zoals ondermeer de ‘Casparcultus’ rond de figuur van de 
Friese stadhouder Caspar de Robles, als de ‘Stenen Man’ vereeuwigd 
op de dijk bij Harlingen.24 Toch blijft een zekere bewondering voor het 
doortastende ‘pragmatisme’ waarmee staatsinstellingen het particuliere 
eigenbelang aan de kant schoven overeind. Zo was in de achttiende 
eeuw uiteindelijk de druk van het machtige Pruisen doorslaggevend om 
de eeuwige twisten van de Nederlandse gewesten over de verbetering 
van de Rijnafwatering te overwinnen.25j De analyse dat zowel stedelijke grootgrondbezitters als hoge 
ambtenaren belangrijke changemakers in de waterstaatsgeschiedenis 
waren, deel ik volledig, net als de vaststelling dat een gemonetariseerd, 
ééngemaakt waterbeheer beter afgestemd is op de noden van een 
gespecialiseerde commerciële landbouw. Dat lokale (boeren-) 
gemeenschappen zonder hulp van buitenaf niet in staat zouden zijn, het 
particuliere eigenbelang te overwinnen gaat voor mij dan weer te ver. Er zijn immers tegenvoorbeelden genoeg, zij het vooral uit een eerdere, 
middeleeuwse, periode. Hoger zagen we al dat de oudste regionale 
waterschappen wel degelijk bottom-up ontstaan zijn (binnen de 
contouren van het normale overheidsgezag). De grootschalige drainage 
van veengebieden én de inrichting van grote afwateringsgebieden en 
dijkringen zouden onmogelijk zijn geweest zonder het gecoördineerd 
optreden van boerengemeenschappen op regionaal vlak. Ook in 
gebieden waar zowel het landsheerlijk gezag als de stedelijke factor 
ontbraken, bestonden Landdagen waar bestuurd werd en recht werd 
gesproken. De op Wurten (terpen) gevestigde kerspelen van het land 
Wursten aan de Elbe-monding werkten uiterlijk vanaf de dertiende 
eeuw samen in een Landesversammlung voor de zaken die alle parochies 
aanbelangden. Het onderhoud van de ‘oude dijk’ rond het gebied 
behoorde daar ongetwijfeld toe.26 Het door overstromingen geplaagde 
Riederland, op de grens tussen Eems en Dollard, slaagde er in de vijftiende 
eeuw wel degelijk in meermaals financiële steun voor het dijkbeheer te 
krijgen, van een gebied dat grote delen van het huidige Groningen en het 
aangrenzende Oost-Friesland omvatte.27 In het westen van Vlaanderen VOL. 20, NO. 3, 2023 122 VOL. 20, NO. 28	 Soens, De spade in de dijk, 18-19.
29	 Bijvoorbeeld voor Friesland: Paul N. Noomen, De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners 
(Hilversum 2009).
30	 Tim Soens en Pieter De Graef, ‘Polder mania or marsh fever? Risk and risk management in early 
modern drainage projects: the case of Kallopolder, Flanders, 1649 to 1662’, Agricultural History Review 
62:2 (2014) 231-255.
31	 Voor de Dollard, na de overstromingen van 1509 geanalyseerd door: Daniel R Curtis, ‘Danger and 
displacement in the Dollard: the 1509 flooding of the Dollard Sea (Groningen) and its impact on long-
term inequality in the distribution of property’, Environment and History 22:1 (2016) 587-601. 28	 Soens, De spade in de dijk, 18-19.
29	 Bijvoorbeeld voor Friesland: Paul N. Noomen, De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners 
(Hilversum 2009). 30	 Tim Soens en Pieter De Graef, ‘Polder mania or marsh fever? Risk and risk management in early 
modern drainage projects: the case of Kallopolder, Flanders, 1649 to 1662’, Agricultural History Review 
62:2 (2014) 231-255. Gemeenmaking en schaalvergroting: een 
onvermijdelijke evolutie naar minder inspraak? 3, 2023 DE TELOORGANG VAN HET POLDERMODEL werd in 1183 door de ‘communis totus populus’ het onderhoud van een 
‘magna slusa’ die een gebied van wel 20 parochies ten westen van de 
IJzer draineerde, overgedragen aan de Cisterciënzerabdij Ten Duinen.28 
We weten vandaag dat die middeleeuwse ‘vrije’ kustgemeenschappen 
allesbehalve egalitair waren, met zeker in de late middeleeuwen een 
elite van hoofdelingen wonend op versterkte stinzen, borgen of hoeves 
met walgracht29, maar ze werkten wel onderling samen, en konden niet 
los opereren van de gemeenschappen van vrije boeren waarin ze de 
primi inter pares waren. Brede participatie in het waterbeheer staat dus 
schaalvergroting niet per definitie in de weg. Wat ook minder aan bod komt in Consensus en conflict is de 
duidelijke schaduwzijde van de schaalvergroting en ‘modernisering’ 
van het waterbeheer. De afschaffing van onderhoudsplichten in natura 
en zeker de hele geschiedenis van inpolderingen en droogmakerijen 
is een verhaal met duidelijke winnaars én verliezers. Vroegmoderne 
landwinningsprojecten zijn zonder uitzondering gebaseerd op een 
fenomenale land grab, waarbij allerlei institutionele spitsvondigheden 
toelieten de voormalige landgebruikers te verdrijven. De inpolderaars 
van de Republiek ontwikkelden dan wel allerlei verfijnde procedures om 
‘niet-vertegenwoordigde belangen’ af te kopen, het ging dan wel enkel om 
die belangen die potentieel roet in het eten konden gooien. Alle andere 
belangen werden eenvoudigweg aan de kant geschoven. Voor kleine 
eigenaars zonder gerede financiële middelen, waren de mogelijkheden 
om te participeren in commerciële herbedijkingsprojecten erg beperkt.30 
Zowel in het Braakman-gebied in Zeeuws-Vlaanderen als de Dollard in 
Groningen werden de eerste herbedijkingen na grote overstromingen 
nog ondernomen door de voormalige bewoners. In de Dollard gebeurde 
dit vanuit het traditionele ‘recht van opstrek’ dat de bewoners van 
het droge land elk binnen hun kavel het recht gaf de aangrenzende 
wetlands te ontginnen. Maar zelfs waar de rechten van de boeren 
op overstroomd land erkend werden, werden ze door armoede vaak 
gedwongen die rechten ver beneden de eigenlijke waarde te verkopen.31 123 TSEG Illustratie 1 Kaart van het hoogheemraadschap Rijnland 1687
(Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer R3894.) Illustratie 1 Kaart van het hoogheemraadschap Rijnland 1687
(Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer R3894.) Veel hing ook af van de keuzes die bij inpolderingen gemaakt werden: 
wanneer in 1404/05 een deel van de in 1375 verdronken Riederwaard 
in Zuid-Holland werd heringedijkt als polder ‘Oud-Reijerwaard’, 
werd de nieuwe polder verkaveld in 42 hoeves. 32	 Afgebeeld in Van Tielhof, Consensus en conflict, 125. 33	 Over de herindijking van de Riederwaard, zie Bertus Wouda, Ingelanden als uitbaters, Sociaal-
economische studies naar Oud- en Nieuw-Reijerwaard, een polder op een Zuid-Hollands eiland (Hilversum 
2004). De verkaveling wordt behandeld in de bijdrage van Leendert J. Pons.
34	 Milja van Tielhof, ‘Turfwinning en proletarisering in Rijnland 1530-1670’, TSEG-The Low Countries 
Journal of Social and Economic History 2:4 (2005) 95-121. Gemeenmaking en schaalvergroting: een 
onvermijdelijke evolutie naar minder inspraak? De verkaveling volgde 
wellicht grotendeels de oude, nog zichtbare verkaveling, en de meeste 
boerderijen waren ongeveer 10 hectare groot, en kwamen in handen 
van dezelfde families als voor de overstroming. Het is geen toeval dat 
net van deze, vroege en relatief egalitaire inpoldering, een stemlijst uit 
1459 voor de verkiezing van polderfunctionarissen werd bewaard32. Bij de meeste, latere bedijkingen, zowel in de Riederwaard als elders 
in de Nederlanden, werd van meet af aan gekozen voor bedrijven van VOL. 20, NO. 3, 2023 124 DE TELOORGANG VAN HET POLDERMODEL veel grotere omvang – 20, 30 tot zelfs 50 hectare – op maat geknipt van 
afwezige grondbezitters en hun pachters, maar ver buiten de financiële 
mogelijkheden van de voormalige kustbewoners.33 Kortom, institutionele hervormingen in de waterstaat, waren 
niet louter logische aanpassingen aan veranderende economische 
en ecologische omstandigheden. Ze waren ook, en misschien zelfs 
vooral, het gevolg van veranderende machtsverhoudingen, waarbij de 
kustbewoners zelf steeds minder in staat waren de waterstaat in te 
richten volgens eigen behoeften en mogelijkheden. Subalterne verhalen Het verhaal van de waterschappen is het meest spectaculaire onderdeel 
van de geschiedenis van het waterbeheer in de Nederlanden, en de 
organisatie van de waterschappen – de ‘waterstaat’ zoals dat heet – 
krijgt dan ook terecht alle aandacht in Consensus en conflict. Maar 
waterbeheer is natuurlijk ook ruimer dan waterstaat: enerzijds is er 
de dagdagelijkse praktijk van het waterbeheer: de wijze waarop 
landbouwers maar ook stedelingen dagdagelijks omgingen met het 
water rondom hen. Anderzijds zijn er vormen van waterbeheer die 
aan de georganiseerde waterstaat ontsnapten, omdat ze onderdeel 
bleven van het gewoon bestuur, of op een andere wijze georganiseerd 
werden. In die praktijk van het waterbeheer, én in de waterstaat 
buiten de waterschappen, was de participatie en betrokkenheid van 
belanghebbenden soms groter dan in de waterschappen zelf. Soms 
groeide de georganiseerde waterstaat zelfs uit tot een instrument dat 
het waterbeheer door de direct betrokkenen onmogelijk maakte.j Zowel het dagdagelijks beheer van het water als de waterstaat buiten 
de waterschappen, blijven grotendeels buiten beeld in Consensus en 
conflict. Waterbeheer in de praktijk is bijvoorbeeld de wijze waarop 
boeren-verveners in Rijnlandse dorpen als Ter Aar en Zoetermeer 
eeuwenlang zeer zorgvuldig een klein deel van hun land uitveenden 
door veen te baggeren – een casus die door Van Tielhof zelf is uitgewerkt 
in eerder onderzoek.34 Daardoor verdronk het land op termijn. Echter, 125 TSEG door het zeer geleidelijke tempo, en de zorgvuldige selectie van de 
percelen, waarbij verveners enkel de slechtste stukken van hun grond 
uitbaggerden, bleef hun economisch model eeuwenlang overeind. Bovendien regelden de boeren-verveners actief het waterbeheer van het 
eigen perceel, door bijvoorbeeld waterminnende bomen te planten, of 
eigen, kleine watermolens, waarvoor ze toelating dienden aan te vragen 
aan het hoogheemraadschap Rijnland. Deze vormen van waterbeheer 
werden niet door een waterschap georganiseerd, al werden ze er wel door 
getolereerd. En de participatie was erg groot. Dat was ook het geval in het 
beheer van de riviermeersen, vloeibeemden en dergelijke meer zowel in 
het kustgebied als meer landinwaarts. De wetlands langsheen de grote 
rivieren speelden een fundamentele rol in lokale landbouwsystemen 
en vereisten ook coördinatie tussen dorpen en steden langsheen de 
rivieren. Soms gebeurt die coördinatie erg hiërarchisch – een stad als 
Gent regelde al vanaf de dertiende eeuw autonoom het waterpeil 
op Leie en Schelde in functie van de eigen noden35 – maar in andere 
contexten werd over dammen, stuwen, visrechten, en bevloeiingen 
eeuwenlang intensief ‘gepolderd’ tussen alle belanghebbenden. 35	 Frank Gelaude, Getemde rivieren. Hoe het middeleeuwse Gent Schelde en Leie bedwong (Brugge 2021).
36	 Iets wat een zeldzame keer ook in het kustgebied gebeurde: Adriaan de Kraker, ‘Lage dijken, 
overstromingen en bemesting. Het einde van de “bemesting” van de polders op en rond het 
Kampereiland tijdens de negentiende en twintigste eeuw’, Tijdschrift voor Waterstaatsgeschiedenis 19:1 
(2010) 15-20. 35	 Frank Gelaude, Getemde rivieren. Hoe het middeleeuwse Gent Schelde en Leie bedwong (Brugge 2021).
36	 Iets wat een zeldzame keer ook in het kustgebied gebeurde: Adriaan de Kraker, ‘Lage dijken, 
overstromingen en bemesting. Het einde van de “bemesting” van de polders op en rond het 
Kampereiland tijdens de negentiende en twintigste eeuw’, Tijdschrift voor Waterstaatsgeschiedenis 19:1 
(2010) 15-20.
37	 Het rivierbeheer van de grote rivieren is uitstekend bestudeerd voor wat betreft de periode van 
rechttrekking en ‘regularisatie’. Het oude beheer van rivieren en rivier wetlands, is dat veel minder. Vaak 
behoorde de schouw van de grotere rivieren tot de taken van het landsheerlijk gezag, maar de uitvoering 
was in handen van de aangelanden. 37	 Het rivierbeheer van de grote rivieren is uitstekend bestudeerd voor wat betreft de periode van 
rechttrekking en ‘regularisatie’. Het oude beheer van rivieren en rivier wetlands, is dat veel minder. Vaak 
behoorde de schouw van de grotere rivieren tot de taken van het landsheerlijk gezag, maar de uitvoering 
was in handen van de aangelanden. Subalterne verhalen In 
heel wat rivier- en beekvalleien van de Lage Landen bestond tussen de 
middeleeuwen en de negentiende eeuw een systeem van ‘vloeibeemden’, 
waarbij winteroverstromingen vruchtbaar slib afzetten.36 Nadien volgde 
een faze van privatief landgebruik, waarbij hooi werd geproduceerd. Na het binnenhalen van het hooi, volgde vaak collectieve begrazing.37 
Dergelijke systemen vergden zowel een fijnmazige waterinfrastructuur 
als een collectieve organisatie, en ze bleken vaak verrassend duurzaam. Ze leidden soms tot verzelfstandigde organisaties die hier en daar als 
‘waterschap’ erkend werden, maar blijven vaak onder de radar van de 
historici, omdat ze weinig geschreven bronnen nalieten. Ook hier bleef 
de betrokkenheid van inwoners en belanghebbenden eeuwenlang groot 
– vaak tot het ogenblik dat ‘rivier-regulerende’ overheden vanaf de 
achttiende eeuw komaf wilden maken met de trage, bochtige rivieren en 
dewinteroverstromingen 126 VOL. 20, NO. 3, 2023 DE TELOORGANG VAN HET POLDERMODEL Ook de buitendijkse gebieden kenden heel wat vormen van 
‘waterbeheer’ die lange tijd buiten het blikveld van de waterschappen 
bleven. Waterschappen bekommerden zich om het beheer van het 
binnendijkse land, waaruit ze het overtollige oppervlaktewater 
draineerden en het zilte buitenwater weerden. Wat er met de zilte 
schorren en zoetwatermoerassen buitendijks gebeurde, was echter 
ook een belangrijke vorm van waterbeheer: liet men die aanwassen als 
buffergebied tegen overstromingen? Of ging men die zo snel mogelijk 
inpolderen? Tussen de dertiende en de (late) zestiende eeuw werd er 
voor de noordkust van Groningen – Hunsingo en Fivelingo – nauwelijks 
ingepolderd. Ommelander jonkers en boerengemeenschappen kozen 
er voor grote schorrengebieden onbedijkt te laten, wat niet wilde 
zeggen dat die ongebruikt en onbeheerd bleven. Vanaf de zeventiende 
eeuw werden die schorren in snel tempo ingepolderd, de westelijke 
kustgebieden achterna. Met twee grote overstromingsrampen in 
1686 en 1717 tot gevolg.38 Vandaag zouden we het niet-bedijken als 
de voorkeurstrategie beschouwen, maar in de zeventiende eeuw was 
dit duidelijk een subalterne strategie – beoefend door zij die buiten 
het hegemonische maatschappij- en waterstaatsmodel bleven. Dat was 
trouwens ook het geval voor al diegenen die koppig bleven wonen in 
ondergelopen gebieden die officieel verlaten waren, en wachtten op 
herinpoldering. De keizerlijke onderzoekscommissie die in 1521, exact 
honderd jaar na de Elisabethsvloed, de Grote Waard ofte Biesbosch ten 
zuiden van Dordrecht bezocht, was verbaasd over de creatieve – maar 
volgens hen illegale – wijze waarop mensen een leven uitbouwden in 
verdronken gebied, inclusief zelf-georganiseerde verpachtingen van 
weiderechten in een ‘commons’-model. 38	 Tim Soens, ‘Waddenzee wordt Moordzee. De Kerstvloed van 1717 en de kwetsbaarheid voor 
stormvloeden 1717’, Tijdschrift voor Geschiedenis 131:4 (2018) 605-630; zie over de Groninger jonkers 
en hun inpolderingsactiviteiten ook Hidde Feenstra, De bloeitijd en het verval van de Ommelander adel 
(1600-1800) (Groningen 1981) 47-48. Subalterne verhalen De wijze waarop die inwoners 
de verdronken waard inrichtten en beheerden, is ook een vorm van 
waterbeheer, die ongetwijfeld hemeltergend was in de ogen van 
stedelijke hoogheemraden en Habsburgse ambtenaren, maar ons wel 
een uniek natuurgebied heeft opgeleverd. Het doorleven van dit soort alternatieve waterbeheersarrangementen, 
bewijst eigenlijk Van Tielhof’s punt dat de ontwikkeling van het 
waterbeheer de algemene evolutie van economie en samenleving 
weerspiegelt. Maar tegelijk moeten we er ons voor hoeden die 
alternatieve modellen weg te zetten als relicten uit het verleden, die SOENS 127 TSEG niet meer ‘aangepast’ zouden zijn aan de veranderende economische 
en landschappelijke omstandigheden. Die oude, middeleeuwse, 
participatieve engagementen hielden ook in de achttiende eeuw nog 
perfect steek op plaatsen waar ook het oude samenlevingsmodel van 
vrije, niet-gespecialiseerde eigengeërfde boeren had standgehouden. Tot besluit: ode aan het poldermodel Consensus en conflict is een absoluut meesterwerk dat vele jaren 
onderzoek naar de waterstaatsgeschiedenis van de premoderne 
Lage Landen in een prachtig geïllustreerd en bijzonder vlot leesbaar 
overzicht samenbrengt. Het is ook het voorlopig hoogtepunt van de 
‘nieuwe waterstaatsgeschiedenis’ die twintig jaar geleden gelanceerd 
werd en tot doel had de waterstaat te bestuderen als integraal onderdeel 
van de samenleving en niet langer als een geïsoleerd gegeven. Zoals de 
samenleving én het kustlandschap dynamisch en gevarieerd zijn, zo ook 
de instellingen voor het waterbeheer. Wel wordt die dynamiek soms iets 
te veel als onvermijdelijk voorgesteld. Schaalvergroting, centralisering 
van onderhoud, de omzetting van natura-onderhoud in belastingen, én 
afnemende participatie en betrokkenheid worden zo haast natuurlijke 
processen. Stilstaan is achteruitgaan, aanpassing is een deugd, en de 
samenleving kan worden opgedeeld in zij die verandering bespoedigen 
(doorgaans kapitaalkrachtige stedelijke regenten en verlichte 
overheidsfunctionarissen) en zij die die verandering tegenwerken 
(het lokaal, particularistisch, belang). Mijns inziens waren ook andere 
ontwikkelingspaden mogelijk, en waren die niet per se minderwaardig. Het participatieve model van de middeleeuwse kustvlakte leidde 
eveneens tot indrukwekkende verwezenlijken en veranderingen, 
en was niet alleen sociaal, maar ook ecologisch heel wat inclusiever, 
met broodnodige ‘ruimte voor water’. Het gecentraliseerde en in 
toenemende mate oligarchische waterbeheer van de vroegmoderne tijd 
promootte daarentegen een ‘harde’ infrastructuur en een ‘strijd tegen 
het water’-retoriek, waarvan we vandaag weten dat ze het kustgebied in 
een gevaarlijke technologische lock-in gestort hebben.j De rijkgeschakeerde interactie tussen samenleving en waterstaat die 
Milja van Tielhof in Consensus en conflict tot leven brengt, kan men dan 
ook omgekeerd lezen als een ode aan de kracht van het middeleeuwse 
participatiemodel en een rake dissectie van de ontbinding van dit 
model in de eeuwen die erop volgden. Dat participatiemodel, kan men 128 VOL. 20, NO. 3, 2023 DE TELOORGANG VAN HET POLDERMODEL wat mij betreft wel degelijk als ‘poldermodel’ aanduiden. Zowel lokaal 
als regionaal werd er aanvankelijk heel wat ‘gepolderd’ in de waterstaat, 
en was de betrokkenheid van een brede waaier aan belanghebbenden 
groot. Maar dat model werd grotendeels ten gronde gericht, naarmate 
de machtsverhoudingen in de samenleving verschoven. Tot besluit: ode aan het poldermodel Het is geen 
toeval dat haast alle sporen van vrouwelijke bestuurlijke participatie 
in het waterbeheer tot de periode voor 1550 terug te leiden zijn.39 
Het ‘poldermodel’ in de waterstaat leefde in de vroegmoderne tijd 
door in de ‘marge’ van de samenleving, en in verbasterde vorm als de 
‘contentement’ arrangementen, die vroegmoderne inpolderaars in staat 
stelden conflicterende belangen af te kopen. Macht – economische 
macht én politieke macht – is de éne variabele die in Consensus en 
conflict onder de radar blijft, en die er ook toe bijdraagt dat we vandaag 
elk pleidooi voor een krachtiger, doortastender beslissingsmodel, met 
de nodige argwaan moeten bekijken. 39	 Van Tielhof, Consensus en conflict, 119-123. SOENS
39	 Van Tielhof, Consensus en conflict, 119-123. Over de auteur Tim Soens (°1977) is hoogleraar middeleeuwse en milieugeschiedenis 
aan de Universiteit Antwerpen. Aan het Centrum voor Stadsgeschiedenis 
leidt hij een onderzoeksteam ENVIRHUS – Environmental and Rural 
History of Urbanized Societies. Een centrale plaats in zijn onderzoek 
is weggelegd voor de geschiedenis van natuurrampen, waarbij hij 
onderzoekt waarom mensen kwetsbaar zijn voor overstromingen, 
hongersnoden, epidemieën en dergelijke meer. Ongelijkheid en 
armoede spelen een belangrijke rol in die kwetsbaarheidsanalyse. Vanuit AIPRIL – the Antwerp Interdisicplinary Platform for Research into 
Inequality – onderzoekt hij of minder ongelijke samenlevingen beter 
bestand zijn tegen crisissen. E-mail: tim.soens@uantwerpen.be 129 129