Waarheid in liefde; een godgeleerd tijdschrift voor beschaafde christenen, 1863, 01-07-1863 
■ Dit vertrouwen vindt nog meer steun, als wij denken aan de regtvaardigheid van Gods liefde. Of zoude het niet met de regtvaardigheid van Gods liefde in strijd zijn, indien Hij velen, die hier op aarde hunne bestemming niet konden bereiken, ook de gelegenheid daartoe afsloot in een toekomend leven? Wij denken hier niet alleen aan hen, die voor Jezus' komst op aarde zijn heengegaan, of alleen aan hen, tot wie de blijde boodschap des heils nog in 't geheel niet is doorgedrongen; maar we denken ook aan zoovelen, die in het midden der christelijke gemeente leven. Daar zijn zoo velen, die van kindsbeen af in goddelooze ouders de slechtste voorbeelden voor oogen hebben, die van hunne prille jeugd af als voor de zonde worden opgevoed, die niet zelden tot leugen en diefstal worden gedwongen, die omgaan met menschen, welke spotten met God en godsdienst en roemen op hunne zonden, die door dat alles zoo diep zinken, dat ze de stem des gewetens niet meer hooren en veel meer kwaad dan goed doen, en aan wier bekeering en verbetering ook later weinig of geene moeite door de christelijke gemeente wordt besteed. Maar dezulken — kunnen ze wel hier hunne bestemming bereiken? Is het geen zedelijke onmogelijkheid, dat zij, in dien toestand, de zonde verfoeijen? Dragen ook dezulken wel alleen de schuld van hunne bedorvenheid? En dan zou dit kortstondig aanzijn voor altijd over hun lot beslissen? Neen, mijn inziens mogen wij vol vertrouwen van een volmaakten Yader, wiens wezen regtvaardige liefde is, verwachten, dat Hij voor derzulker behoud ook nog in het volgende leven zal werkzaam zijn. Te veel hebben ze achter gestaan bij hen, die het voorregt genoten uit christelijk gezinde ouders te zijn geboren en met al de kracht der liefde tot het goede te zijn gedrongen, dan dat dit kortstondig leven de maatstaf zou kunnen zijn, waarnaar het eeuwig zalig of verdoemd zou kunnen worden uitgesproken. Wat wij zoo van Gods regtvaardige liefde mogen ver- 34* trouwen, dat mogen we ook verwachten van zijne heilige liefde. Daardoor toch straft Hij niet alleen de zonde, maar is Hij ook werkzaam tot het verbreken van hare magt, tot uitroeijing van haar zelve. En omdat bij geen der menschen die zonde hier op aarde geheel wordt te niete gedaan, zoo mogen we de vaste overtuiging koesteren, dat Hij na dit leven in volkomene overeenstemming met zijne volmaaktheid verder zal arbeiden aan het uitroeijen der zonde in zijne schepselen. Ditzelfde wezen Gods geeft ons ook de volkomene zekerheid,dat zijne bedoelingen metdemenschlieid eens ten volle zullen worden verwezenlijkt. Omdat Hij cle liefcle is, zal Hij niet kunnen rusten, zoolang er nog één schepsel over is, aan hetwelk Hij zich nog niet zoo veel heeft medegedeeld, als waartoe zijne liefde Hem dringt. Zijne liefde is niet voldaan, zoolang er nog één menschelijk wezen over is, in hetwelk zijne genadige bedoelingen nog niet zijn verwezenlijkt. Zijne liefde maakt het Hem onmogelijk, zijnen arbeid te staken, zoolang er in zijn onmetelijk rijk nog één zondaar over is. En dewijl zijn wezen wijze liefde is, zoo zal Hij ook de beste middelen, welke tot de bereiking van dat doel dienstig zijn, weten aan te wenden, middelen, zoo geheel en al berekend naar de behoeften van zondaren, dat zij hun doel niet kunnen missen, maar ongetwijfeld de gewenschte uitkomst zullen bereiken. Eveneens noopt ons Gods heilige liefde, om de eindelijke vernietiging der zonde in de schepping aan te nemen. Zijne heiligheid toch kan de zonde niet verdragen, kan nooit vrede hebben ook niet met de geringste sporen van zonde, die nog overblijven bij zijne schepselen, kan niet voldaan zijn, kan niet rusten, zoolang alle zonde niet is uitgedelgd. Daarom zal Gods heilige liefde Hem dringen, om te arbeiden aan het behoud van den zondaar, totdat alle sporen van zonde bij hem zijn uitgewischt, totdat hij geen zondaar meer is, totdat de zonde is opgelost in het volle akkoord der eeuwige volmaaktheid. En waartoe Gods wijze en heilige liefde Hem dringt, dat kan Hij ook volbrengen. Want, wat wij ook over het mogelijke of onmogelijke van de voltooijing van Gods einddoel met de menschheid mogen denken, altijd blijft het waar, dat bij God geen ding onmogelijk is, en dat Hij alles, wat Hij volgens de wetten zijner wijze, regtvaardige, heilige liefde heeft bepaald, ook volbrengen kan en volbrengen zal. Vatten we nu de slotsommen van ons onderzoek zamen, dan meenen wij als zekere waarheid te mogen aannemen : De volmaakte Vader, die zijne menschenkinderen heeft geschapen met de onverdelgbare vatbaarheid en nimmer ophoudende bestemming, om de volheid van zaligheid deelachtig te worden, zal, dewijl dit doel niet kan bereikt worden, zoolanger nog een spoor van zonde is overgebleven bij een zijner redelijke schepselen, uit kracht zijner wijze, regtvaardige, heilige, almagtige liefde niet rusten, voordat allen behouden zijn van 't verderf, gereinigd zijn van de zonde, gekomen zijn tot kennis der waarheid en eeuwig leven hebben. III. Ik meen derhalve op goede gronden te mogen aannemen, dat Gods einddoel met de menschheid eenmaal zal worden verwezenlijkt. Alles, wat door het Opperwezen wordt gewrocht, zal dan ook het bereiken van dat doel moeten bevorderen en beoogen. Veel, wat ons anders raadselachtig zou blijven, wat we anders niet konden doorzien, waarvan we het „hoe" en „waarom" niet zouden kunnen oplossen, treedt nu in een veel helderder licht, kan nu door ons veel beter worden begrepen. Gaan we dan nu nog na, wat licht de zekerheid, dat eenmaal Gods einddoel met de menschheid zal worden bereikt, werpt 1° op de straften der zonde en 2° dc zedelijke vrijheid des menschen. 1°. Alle zonde wordt door God gestraft. „Gods toorn wordt van den hemel geopenbaard over alle boosheid en ongeregtigheid van menschen/' zegt Paulus (Eom. I: 18), en in het eerste hoofdstuk van zijn brief aan de Romeinen schetst hij met zwarte, maar niet te zwarte kleuren al de ellende, al het verderf, welke de zonde na zich sleept, zoo als de geschiedenis der heidenen dat leert. Die straffen worden door God echter niet naar willekeur uitgedeeld, gelijk niet zelden is voorgesteld vooral door hen, die zich den Allerhoogste het liefst voorstellen als een vreeselijk God, een verteerend vuur, die, tuk op wraak, van zijn hoogen hemeltroon dan naar dezen, dan naar genen zijne straffende, ja wrekende hand uitstrekt. Neen, niet de minste willekeur vindt daarbij plaats. Behalve toch dat die voorstelling reeds daardoor wordt veroordeeld, dat Gods volmaaktheid alle willekeur buitensluit, is zij ook daarom onbestaanbaar, wijl de Almagtige alles zoo heeft geregeld en geordend, dat met elke zonde hare rampzalige gevolgen en daarin hare eigene straffen onafscheidelijk zijn verbonden. Alle straffen der zónde zijn hare naiuurlijke gevolgen, al zijn ze voor ons, kortzigtige menschen, ook niet altijd waarneembaar; al is het verband tusschen oorzaak en gevolg voor ons ook niet altijd na te gaan. Die straffen nu bestaan eensdeels daarin, dat 's menschen geestvermogens door de zonde worden verdorven, dat zijn verstand wordt verduisterd, zijn gemoed verontreinigd en verhard, en zoo ook zijn wil eene geheel verkeerde rigting neemt; anderdeels daarin, dat de eene zonde meestal de bron is van eene reeks van nieuwe zonden, m. a. w. dat zonde zonde laari; vervolgens in een tal van rampen, tegenheden, als armoede, gebrek, verlatenheid, verachting en bespotting enz., in een heerleger van ziekten en kwalen des ligchaams, en eindelijk in de wroeging en knaging des gewetens, in zelfbeschuldiging en verteerend berouw, in vreesachtigheid en angstvalligheid, in onrust en benaauwdheid voor den dood. Duidelijk kunnen we dit zien in de gelijkenis van den verloren zoon. Deze geeft zich aan de zucht over, om op zich zelf te staan en zijn eigen meester te zijn. Maar die zucht verhindert hem om te doorzien, hoe hij daardoor zijn eigen geluk benadeelt en zijn ondergang in de hand werkt; zij maakt hem ongevoelig en hard jegens zijnen vader, en beweegt hem om het deel zijns erfgoeds te vragen, dat hem toekomt. Die zonde baart weer eene andere, dat hij het vaderlijke huis verlaat, hetgeen hij in zijne verblindheid doet, daar hij rekent zich dan gelukkiger te zullen gevoelen, zonder echter in te zien, dat hij zich daardoor berooft van een raadgevenden en welmeenenden vriend, die hem kon vermanen en waarschuwen. Heeft hij eenmaal het vaderlijke huis verlaten, dan verteert hij ligtzinnig in weelde en overdaad al zijn goed, en bedrijft op die wijze weer nieuwe zonden. Maar ook die zonden blijven niet ongestraft; weldra wordt hij een prooi van armoede en gebrek, de honger begint hem te kwellen, en met afgunst deukt hij aan de dienstknechten in het huis zijns vaders, die overvloed hebben van brood, terwijl hij van honger vergaat. En had hij tot dusver de stem des gewetens nog min of meer tot zwijgen kunnen brengen door zich door zingenot te laten meeslepen, nu beschuldigt hij zich zeiven, klaagt zich zeiven aan; nu knaagt de wroeging in zijn hart, nu verscheurt hem het levendigste berouw. En moet de zondaar deze straffen reeds hier op aarde ondervinden, niet minder zal hij ze te verduren hebben in het toekomende leven. Geen wonder dan ook, dat hij met angst en vrees den dood te gemoet ziet. Hij kent God slechts als den Vergelder van het kwade; het geloof aan een God deiliefde heeft hij nooit gekend en kan hem ook in de laatste ure niet vertroosten. ITet beschuldigend geweten ontrooft hem allen grond om te hopen en zegt hem, dat Hij niet zal maai- jen, waar hij niet gezaaid heeft. En zijn angst zal niet ongegrond zijn. Na den dood is den zondaar nog veel treuriger lot bereid dan hier op aarde. Wat hier zijn toestand nog verzachtte, wat hem hier nog dikwijls met zijn lot kon verzoenen, zal hem daar ontbreken. Deze wereld, die zooveel schoons en bekoorlijks voor den zinnelijken mensch aanbiedt, is hem daar ontvallen en kan hem niet meer streelen; het goede, dat hij hier genoot door den omgang met en het wonen te midden van brave en godsdienstige menschen, zal hij dan moeten ontberen; het geweten, dat hier nog voor korteren of langeren tijd tot zwijgen kan worden gebragt, kan daar ook niet meer één oogenblik worden gerustgesteld; het ontwaakt met des te grootere kracht, en de wroeging wordt meerder en het zelfverwijt wordt grooter, en zoo ondervindt hij inderdaad dat lot, wat ons in de Schrift onder beelden wordt voorgesteld, als daar sprake is van een vuur, dat niet wordt uitgebluscht, en een worm, die niet sterft. Doch waartoe dienen nu die straffen der zonde? Met welk doel heeft het Opperwezen zonde en ellende onafscheidelijk met elkander vereenigd? Men heeft beweerd, dat God de zonde straft, om zich te wreken wegens het overtreden van zijne wet, en ziet alsdan in de straffen der zonde niets dan de openbaring van Gods toorn over de zonde. Zulk eene voorstelling is evenwel strijdig met Gods volmaaktheid. Spreekt het Evangelie van Gods toorn, dan is dat altijd een heilige toorn, heilige verontwaardiging, beantwoordende aan het wezen Gods. Doch waar heilige toorn, heilige verontwaardiging is, daar kan van wraak geene sprake zijn; omdat wraak bij dengene, die haar uitoefent, altijd gekrenkte eigenliefde en vermaak in de ellende van anderen onderstelt, wat met Gods heiligheid niet bestaanbaar is. Men heeft ook gezegd, dat God de zonde straft, omdat zijne heiligheid haar niet ongestraft laten kan. Dit is waar, maar onvolledig; want, omdat God de heilige is, kan Hij niet alleen de zonde niet ongestraft laten, maar kan Hij ook de zonde zelve niet laten bestaan. Zijne heiligheid eischt dus iets hoogers dan alleen het straffen van de zonde, namelijk het vernietigen van de zonde zelve. Onzes inziens werpt de overtuiging, dat Gods wezen als heilige liefde Hem dringt, om allen van de zonde te reinigen en zalig te maken, en dat dezelfde heilige liefde Hem niet zal doen rusten, voordat allen van de zonde gereinigd zijn en de zaligheid verkregen hebben, het ware licht over de straffen der zonde. Immers, nu wij weten, dat Gods bedoelingen met het menschdom eenmaal zullen worden verwezenlijkt, nu mogen we ook als zeker aannemen, dat alles", wat door God wordt gewerkt, daartoe zal medewerken. Tot de bereiking van Gods bedoelingen zullen ook de straffen der zonde het hare moeten b ij dragen. Door de zonde te straffen wil God den mensch brengen tot het besef van het verderfelijke der zonde, opdat zij voor hem een ondragelijke last worde, hij met afschuw tegen haar worde vervuld, met haar breke, en zoo vatbaar worde, om in de waarheid te worden geheiligd. "W ij kunnen dit nagaan in de gelijkenis van den verloren zoon. Wat werkten de straffen zijner zonde bij hem uit? Aanvankelijk niets, maar toen hij geruimen tijd zijn zondig leven had geleid en daardoor diep ellendig was geworden, toen werd zijn oog geopend, toen zag hij het in, hoe zijne zonde hem ongelukkig gemaakt had. Wat geene vermaningen, geene voorbeelden van anderen hem hadden geleerd, dat leerde hem de straf zijner eigene zonde. Doch nu had zij voor hem dan ook hare bekoorlijkheid verloren, nu kon hij haar ook niet meer dienen, nu werd zij hem tot een drukkenden last, waarvan hij zocht bevrijd te worden. Maar nu had hij dan ook met de zonde gebroken, en kon het opregte voornemen in hem ontkiemen, om op te staan en tot zijnen vader te gaan en ootmoedig te smeeken, om onder diens huurlingen te worden opgenomen; nu was hij sterk genoeg, dat voornemen ten uitvoer te brengen. De weg was ingeslagen, om geheel te worden gereinigd van de zonde. De ellende aan zijne zonde verbonden was het middel, om hem van zijne krankheid te genezen. Die bedoelingen Gods meenen wij dan ook in elke straf der zonde te mogen opmerken. Waar geringer straf niet in staat is, om den mensch van de verderfelijkheid der zonde te overtuigen en met haar te doen breken, daar baart de zonde andere en grootere zonde, maar met de grootere zonde ook grootere ellende, opdat zwaarder straf moge uitwerken, wat geringer straf niet vermogt. Daardoor toch wordt het oog des geestes geopend en het hart verslagen, waardoor de betere natuur, die door de zonde was onderdrukt, weer wakker en levendig wordt, en zoo de wroeging en knaging des gewetens gewekt, welke, gelijk zij straf is, zoo ook tevens middel is, om den mensch van de zonde te verlossen. Die wroeging toch is eigenlijk de tegenwerking van onze betere natuur tegen de zonde, die zich niet ongestraft door de zonde laat bederven, verstoren, vernietigen, maar zich tegen haar verzet en hare regten laat gelden. Hoe erger nu de kwelling en wroeging des gewetens is, des te zwaarder is de straf der zonde, maar des te grooter is ook de werkzaamheid van onze betere natuur, om van de zonde te worden ontdaan. Is de wroeging des gewetens evenwel nog gering, dan is dit een bewijs, dat onze betere natuur reeds veel van hare kracht heeft verloren; dan geeft zij als ware het slechts weinige teek enen meer van leven, dan is de zonde reeds bijna geheel meesteresse geworden. Doch dan gebeurt het dikwijls, dat het geweten, 'tvvelk zoo in slaap gewiegd was, weer wakker wordt, hetzij door de ellende, die de mensch ten gevolge zijner zonde ondervindt, hetzij door de kracht der goddelijke waarheid en liefde, welke verwant zijn met onze betere natuur. Dan wordt de gewetenswroeging dikwijls vreeselijk; doch hoe vreeslijker en pijnigender deze wordt, des te meer laat deze betere natuur hare eischen gelden, des te meer verzet zij zicli tegen de zonde, des te feller is de strijd tusschen het goddelijke en het zondige in ons. Bij velen wordt het geweten eerst regt wakker geschud in hunne stervensure, en vreeselijk is de ellende, die zij dan in die gewetenskwelling ondervinden; maar toch, hoe hard de straf ook schijne, 't is het begin van de herleving hunner betere natuur. Anderen verlaten de aarde in vereeltheid des harten zonder groote wroeging, zonder bittere knaging. Zoo zijn dus de straffen der zonde middelen, door Gods heilige liefde beschikt, om den mensch juist daardoor van de heerschappij der zonde tebevrijden, juist daardoor van de zonde te reinigen; zoo moeten derhalve ook de straffen der zonde naar Gods wijze verordening het hare er toe bijbrengen, dat eenmaal Gods einddoel met de menschheid worde bereikt. Vandaar dan ook, dat we met het oog op dat doel, waarmede de ellende aan de zonde is verbonden, de rampzalige gevolgen der zonde eigenaardiger kastijding, dan straf der zonde noemen. Kastijding toch noemen wij dan de straf, wanneer niet die straf op zich zelf het doel is, waarmede zij wordt gegeven, maar wanneer door die straf nog iets hoogers, iets beters moet worden bereikt. Beschouwen we daarom de rampzalige gevolgen der zonde op zich zelve, dan zijn ze inderdaad straffen van God, omdat zede openbaring zijn van zijn heiligen toorn; doch beschouwen wij ze met het oog op het doel, dat God daardoor beoogt, dan zijn ze k a s t ij d i n g e n van God, omdat ze middelen zijn door God in zijne wijze en heilige, ofschoon niet zelden harde liefde gebezigd, om den mensch van de zonde te reinigen. Wel verre dus van er over te klagen, als we zien, dat de zonde door God wordt gestraft, moeten we ons er over verheugen, omdat Hij, die den mensch schiep met de mogelijkheid van te zondigen, die de zoude zelve toeliet, het ook zoo heeft geregeld, dat deze zonde gevolgen na zich sleept, èn om haar te straffen èn om haar te vernietigen. 2°. Nog één punt van hetgeen wij ons ter behandeling hebben voorgesteld, blijft er over, de beschouwing van de voltooijing van Gods plan met de menschheid in verband met 's menschen zedelijke vrijheid. Onder de verschillende vermogens, welke aan den mensch, als geschapen naar den beelde Gods, eigen zijn, behoort ook de wil, d. i. het vermogen, om zich zelf te bepalen en te kiezen tusschen goed en kwaad. Doch gelijk al de vermogens van 's menschen geest onderling ten naauwste met elkander zijn verbonden en van elkander afhangen, zoo staat ook de wil niet op zich zelf, is hij niet ge- isoleerd, maar hangt naauw met 's menschen overige vermogens zamen. Het verstand en vooral het gemoed oefenen invloed op den wil uit; van de rigting van deze twee hangt grootendeels ook de rigting van den wil af. Wij moeten dus onderscheid maken tusschen 's menschen wil, zoo als die in kiem, in aanleg oorspronkelijk is (facultate et potentia), en zoo als hij is in toestand (actu et conditione). Gelijk 's menschen verstand oorspronkelijk rein, wel ongeoefend, maar toch ook onbevooroordeeld, gelijk zijn gemoed zuiver, wel onveredeld, maar toch ook onbevlekt was, zoo was ook 's menschen wil oorspronkelijk goed, vrij, wel niet zelfstandig, maar toch ook niet bedorven, wel niet eenswillend met God, maar toch ook niet oproerig tegen God. Maar toen nu de begeerlijkheid in 't hart sloop, en de mensch zich door die begeerlijkheid liet verleiden, zijne vrijheid misbruikte, en in plaats van aan die begeerlijkheid weerstand te bieden, haar gehoor gaf, werd hij zondaar. Door de zonde werd zijn verstand verduisterd, zijn gemoed verhard, en kreeg zijn wil eene verkeerde rigting. Doch de mensch gaf zich verder aan de zonde over, zijne vermogens werden door de zonde meer bedorven, zijn wil verkreeg, onder haren invloed, hoe langer zoo meer eene verkeerde neiging, zoodat hij in plaats van te willen wat God wil, zich tegen Gods wil aankantte. Zoo is dan 's menschen wil, die oorspronkelijk (facultate et potentia) vrij was, gevangen genomen onder de zonde, slaaf van de zonde geworden. De zonde is eene magt geworden in den mensch, zij heeft hem tot zondaar gemaakt, d. i. tot zulk een, wiens aard het geworden is te zondigen, wien het zonde-doen eene hebbelijkheid is geworden. Dit onderscheid dienen wij bij de beschouwing van zedelijke vrijheid niet uit liet oog te verliezen. Het voorbijzien daarvan heeft aanleiding gegeven, dat zij, die over zedelijke vrijheid twistten, elkander niet begrepen, en dat zij, meenende over dezelfde zaak te spreken, over verschillende zaken handelden. Zoo schreef Erasmus over den vrijen wil (de libero arbitrio), doch beschouwde dezen, zoo als hij is in aanleg en oorsprong (facultate et potentia), en stelde dezen over tegen de physische noodwendigheid, waaraan de dieren zijn onderworpen; doch Luther schreef tegen Erasmus over den slaafschen wil (de servo arbitrio), doch beschouwde dezen, zoo als hij is in toestand (conditione et actu) als dienstbaar onder de zonde, en als zoodanig de kracht en de vrijheid missende, om opregt het goede te willen, en het te doen. Beide hadden in zekeren zin gelijk. Naar waarheid zeide Erasmus naar aanleiding van de Wijsheid van Sirach XV: „Derhalve wordt in de aangehaalde plaats bewezen, dat Adam, onze stamvader, zoo geschapen is, dat hij eene onbedorvene rede had, waardoor hij konde onderscheiden tusschen hetgeen hij had te doen en te laten. Hierbij kwam nog de wil, die wel is waar ook een onbedorven, maar toch een vrije wil was, zoodat hij zich van God verwijderen en tot het kwade keeren konde, indien hij wilde. ■— Bij den mensch was het met den goeden en vrijen wil zoo gesteld, dat hij zonder nieuwe genade in den staat der on- schuld had kunnen blijven, maar toch ook zoo, dat hij zonder nieuwe genade niet de eeuwige zaligheid had kunnen deelachtig worden, welke Jezus den zijnen beloofd heeft." — „Die kracht der ziele, waardoor wij een oordeel vellen, hetzij wij deze verstand of rede noemen, is door de zonde verdonkerd, maar niet geheel verloren gegaan. De wil, door welken wij iets voornemen of vermijden, is in zoover bedorven, dat hij door zijn natuurlijk vermogen zich niet in den vorigen toestand heeft kunnen herstellen; maar nadat hij zijne vrijheid verloren had, moest hij een slaaf der zonde zijn, aan welke hij zich vrijwillig had overgegeven. vijandig gezind jegens en haat hem, die hem belemmert." — „Wederom, wanneer God in ons werkt, dan is de wil, welken God in onze harten geeft, ook geene gedwongene zaak, maar een lust en eene heerlijke neiging, daar wij dan het goede willen en gaarne doen zonder dwang en ons daarvan niet laten af houden."i Èn wat Erasmus zegt, èn wat Luther beweert, is in hoofdzaak waar, en komt hoofdzakelijk met elkander overeen; doch daar ze het onderscheid voorbijzagen van den wil, zoo als hij is in aanleg, en zoo als hij is in zijnen toestand als slaaf der zonde, begrepen ze elkander niet, maar veroordeelde de eenden ander.2 Toch overdrijft Luther hier's menschen bedorvenheid door de zonde en zijne slavernij onder haar, daar hij den mensch, die niet is wedergeboren, voorstelt, als geheel het beeld Gods te hebben verloren, als geheel onmagtig, om eenig goed te doen, wat zoowel met het Evangelie als de wijsbegeerte in strijd is. Wij hebben dus gezien, hoe de toestand van 's menschen wil is onder de magt der zonde, als aan haar onderworpen, 1 Luther, De servo arlitrio, ia de Werken, uitgave van Wittenberg, D. II, bl. 434. 2 Erasmus, als humanist, begint van den mensch, en stelt dezen voor als vrij, tegenover de dieren; bij hem is liberum arbitrium het tegengestelde van neeessitas physica. Luther, als theoloog, begint van God, en stelt den mensch voor als slaaf der zonde, tegenover den door Gods geest bezielden, vrij geworden christen; bij hem is het arbitrium in den mensch servum, omdat hij niet is peccato liber, maar peccati servus. —Het ware niet onbelangrijk na te gaan, in hoe verre de Remonstranten en Contraremonstranten elkander ook niet hebben begrepen, dewijl de Remonstranten in Erasmus' geest van 's menschen vrijheid naar zijn aanleg, de Contraremonstranten daarvan naar zijnen toestand spraken. Op een hooger standpunt hebben beide gelijk. Doch de waarheid gebiedt er bij te voegen, dat Erasmus en de Remonstranten, ofschoon niet altijd helder, toch èn wijsgeerig èn bijbelsch juister, naauwkeuriger en gematigder spraken, dan hunne tegenpartijtijders, die vaak door hevigheid wilden vergoeden, wat hun aan waarheid ontbrak. zoodat de mensch bijna alleen het kwade wil doen, en noch lust, noch kracht bezit, om het goede te volbrengen. Doch, gelijk 's menschen verstand door de zonde niet zoo wordt verduisterd, of het kan altijd nog een en ander meer of minder duidelijk kennen, en het blijft de vatbaarheid behouden, om eenmaal de waarheid te leeren kennen; en 's menschen gemoed door de zonde niet zoo wordt bedorven, of er blijven nog altijd deze of gene goede neigingen en aandoeningen bij hem over, en het blijft de vatbaarheid behouden, om eenmaal het kwade te verfoeijen en de waarheid lief te hebben, zoo wordt ook 'smenschen wil niet zoo ten eenenmale verdorven, dat hij niets dan kwaad wil doen en dat de vatbaarheid, om weer tot zelfstandigheid te worden ontwikkeld, verloren is gegaan. Daar komen altijd nog oogenblikken, waarin de zondaar het goede wil doen en somtijds ook iets goeds doet; maar meestal is die wil niet krachtig genoeg, meestal rigt hij zich weer van het goede tot het kwade, daar of zijn lust tot het kwade de overhand heeft, of het zondigen hem te zeer hebbelijkheid en gewoonte geworden is, om zich krachtig daartegenover te stellen. Ook in dien toestand echter is de mensch niet van Gods vaderlijke zorg uitgesloten. Eensdeels kunnen wij deze reeds daarin opmerken, dat God, hoewel 'smenschen wil om kwaad te doen onaangetast latende, zijne booze handeling verhindert. „Immers, als de zondaar het altijd en altijd weder ondervindt, dat hij op verre na niet kan, wat hij al wenscht, dat hem gedurig zijne plannen door ouders, leermeesters, overheden en een zamenloop van omstandigheden, waarvan hij vaak geen zamenhang kan nasporen, maar dien hij aan Gods wereldbestuur moet toeschrijven, worden verijdeld; dan moet hij wel tot het besef komen, dat hij wel kan wikken, maar dat God beschikt, dat hij in zijne daden van God geheel afhankelijk is, en zóó moet hij zich wel voor God 1863. buigen."i Deze werkzaamheid van God zal bij den een vruchten opleveren, doch bij den ander ook vruchteloos blijven, daar sommigen zich bij het zien hunner afhankelijkheid van God wel voor Hem zullen verootmoedigen, maar anderen zich ook zullen verharden en in magtelooze woede over hun lot morren. Anderdeels kunnen wij die zorge Gods daarin zien, dat Hij de zonde straft en zoo den zondaar tot de overtuiging wil brengen, dat zij zijn verderf is, zoo als wij boven hebben aangewezen. Maar deze zijn dan ook niet de eenige en de voornaamste middelen, waardoor God den mensch wil bewegen, om zijne weerspannigheid en lust tot het kwade af te leggen. God werkt bovenal op den mensch door hem de waarheid te aanschouwen en zijne liefde te ondervinden te geven, om aldus, door zijn verstand te verlichten met de goddelijke waarheid en zijn gemoed te reinigen, te verbeteren, te heiligen met de goddelijke liefde, middellijker wijze ook op den wil te werken en hem ten goede te buigen. En waar het verstand door de goddelijke waarheid verlicht, het hart door de goddelijke waarheid geheiligd en door de liefde ontgloeid wordt, daar wordt ook de wil ten goede gebogen, daar ontstaat ook de lust tot het goede, daar groeit ook de kracht, om bij dien lust te volharden en dien op te volgen. Zouden we nu moeten vreezen, dat een gedeelte des menschdoms voor eeuwig aan de magt der zonde bleef overgegeven, dan zouden we tevens moeten erkennen, dat er eene eeuwige tweespalt tusschen God en den mensch bleef bestaan, het schepsel zich in eeuwigheid tegen God bleef overstellen. Maar nu we de vaste hoop mogen koesteren, ja de vaste overtuiging mogen hebben, dat Gods bedoelingen eenmaal in allen zullen worden verwezenlijkt, nu staat het bij ons ook vast, 1 P. Hofstede de Groot, Vrijheid van wil en vrijheid van handeling, W. in L. 1858, I, bi. 78; welke verhandeling bij dit gedeelte in haar geheel dient te worden vergeleken. dat 's menschen wil eenmaal zoo zeer zijne verkeerde rigting zal afleggen en het goede zal willen, dat hij volmaakt overeenstemt met den wil van God. Nu wij vast mogen vertrouwen, dat de Almagtige ook na dit leven door het openbaren der waarheid en het betoonen van liefde op den zondaar, ook op den verhardsten, zal blijven werken, nu mogen we ook vast vertrouwen, dat op den duur alle tegenstand zal ophouden. Immers dit, dat de menschelijke natuur met God verwant, van Gods geslacht is, is ons het onderpand er van, dat eens 's menschen verstand en gemoed met de waarheid en de liefde, die uit God zijn, zullen worden vereenigd, dat de mensch eenmaal de waarheid zal leeren kennen, eenmaal haar zal lief krijgen en tot wederliefde worden opgewekt; en waar zoo het verstand door de waarheid wordt verlicht en het gemoed door haar wordt geheiligd, daar is het eene zedelijke onmogelijkheid, dat de wil onder zulk een invloed zijne weerspannigheid zoude behouden.' Men zal hiertegen kunnen aanvoeren, dat de mensch, hoewel de waarheid kennende, toch nog altijd zal kunnen blijven weerstand bieden, juist omdat hij dat wil, omdat hij God tegenstaan wil. Inderdaad, als onderstelling in het afgetrokkene is dit denkbaar, daar de wil altijd vrijheid zal behouden , om het kwade of het goede te willen, en door physischen dwang niet zal kunnen worden genoodzaakt; want • De vraag, of Gods genade weerstaanbaar of onweerstaanbaar is, vindt hierin ook hare oplossing, daar ons blijkt, dat zij geen van beide volkomen is, en toch ook beide gedeeltelijk is. Zij is weerstaanbaar, in zoover aan haar weerstand wordt geboden, hetzij langer, hetzij korter, ja tot in eeuwigheid kan weerstand geboden worden; doch onweerstaanbaar, in zoover eindelijk allen vrijwillig uit vrije keua aan haar gehoor geven zullen. Het wezen van Gods genade wordt dus naauwkeuriger uitgedrukt, wanneer wij haar noemen: op den duur allen tegenstand overwinnend welke benaming zoowel de tijdelijke weerstaanbaarheid, als de eindelijké onweerstaanbaarheid in zich sluit. Verg. Hofstede de Groot, bl. 90, alsmede mijne dissertatie De gratia divina, neque irresisiibili, neque resistibili dicenda, Gron. 1860, bl. 103—105. 35* indien de mogelijkheid om het kwade te willen werd weggenomen , zou op de vrijheid van den wil inbreuk worden gemaakt. Doch wat zoo als hypothese in het afgetrokkene denkbaar is, dat is toch zedelijk onmogelijk. Waarom? Omdat, waar de mensch de waarheid kent en liefheeft, het zondigen eene zedelijke onmogelijkheid is geworden. Daar geldt het, wat Johannes zegt (1 Joh. III: 9): „Een iegelijk, die uit God geboren is, doet geen zonde, want zijn zaad blijft in hem; en hij kan niet zondigen, omdat hij uit God geboren is." Het is hem zedelijk onmogelijk te zondigen, omdat hij een afschuw van de zonde heeft, de zonde verfoeit en alleen lust heeft in hetgeen Gode welbehagelijk is. In dien zin was het Christus onmogelijk te zondigen; omdat Hij God volkomen kende en volkomen liefhad, daarom vond Ilij ook alleen behagen in hetgeen Gode welgevallig was. Hij deed dan ook altijd, wat den "Vader welbehagelijk was, en kon de dit altijd doen, dewijl Hij dit altijd wilde, ja, het was Hem zedelijk onmogelijk iets anders te doen, dewijl Hij niets anders wilde. Dit is het toppunt van vrijheid, wanneer de mensch zich zeiven geheel bepaalt, wanneer hij altijd zijn inzigt mag volbrengen, zijn lust mag doen, zijn welbehagen mag volbrengen, dewijl zijn inzigt is de waarheid, zijn lust is het welbehagen Gods, zijn wil is Gods wil. Tot dit toppunt van ontwikkeling zal echter ook eenmaal de mensch komen, omdat hij, door Gods werkzaamheid op zijn verstand en hart, overtuigd zal worden van de verderfelijkheid zijner weerspannigheid, zoodat hij zelf, omdat hij dit zelf wil, zijne weerspannigheid geheel zal afleggen en deze veranderen zal in eenswillendheid met God. Zoo zien we dus, dat de bedenkingen, welke met het oog op 's menschen vrijheid kunnen gemaakt worden tegen de leer, dat Gods einddoel met de menschheid eenmaal geheel zal worden bereikt, wel beschouwd, niet van zooveel belang zijn, dat wij haar daarom, als met 's menschen goddelijke natuur in strijd, zouden moeten verwerpen. Integendeel, wij meenen, dat alleen dan, wanneer wij aannemen, dat Gods bedoelingen eenmaal in allen zullen worden bereikt, de strijd, die er voor ons denken bestaat tusschen Gods albestuur en 's menschen vrijheid, kan worden opgelost. Immers zonder dat te kort gedaan wordt aan 's menschen geestelijke vrijheid, komt dan Gods almagtige liefde tot haar volle regt, en zonder dat er inbreuk gemaakt wordt op Gods almagtige liefde, wordt ook 's menschen zedelijke vrijheid dan in hare waarheid en waarde gehandhaafd. Had men het minder voorbijgezien, dat vrijheid afhankelijkheid niet uitsluit, en dat daarom 's menschen wil, schoon vrij, toch ook afhankelijk zijn kan, gelijk hij dan ook inderdaad is, zoo als we hebben aangetoond: verschillende strijders over die zaak zouden van elkanders meeningen over den wil niet zulke karikaturen gemaakt hebben, als nu niet zelden geschied is. Doch waar van vrijheid van wil werd gesproken, daar dacht men meestal aan absolute vrijheid, die afhankelijkheid uitsluit. En evenzeer als absolute vrijheid van wil eene onmogelijkheid is bij den mensch, die in alles van zijnen Schepper afhankelijk is, evenzeer vordert zijn aanleg, zoo als deze door God is geschapen, dat hij eene relative vrijheid bezit, eene vrijheid, die met afhankelijkheid gepaard gaat, doch welke verhindert, dat de mensch ooit zoude kunnen gedwongen worden iets te willen, wat tegen zijn eigen wil strijdt. Wij eindigen deze opmerkingen met de woorden van Bern hard van Clairveaux:1 „Zoo gij den vrijen wil wegneemt, is er niets, dat kan behouden worden; en, zoo gij de genade wegneemt, niets, waardoor kan behouden worden. Twee dingen zijn hier noo- Tract. de gralia et libero arbitrio, cap. 1. dig, één, waardoor het geschiedt, en een ander, waaraan of waarin het geschiedt. God is de oorzaak der zaligheid, alleen de vrije wil is daar voor vatbaar. Niemand kan haar geven dan God, haar aannemen dan de vrije wil." God wil, dat alle menschen zalig worden. Dat einddoel van God met de menschheid zal eenmaal — daaraan laat s menschen aanleg, de zaligheid, waartoe de mensch bestemd is, en vooral Gods wezen geen twijfel meer over worden bereikt. Daartoe moet onder het bestuur des hemelschen \ aders alles medewerken, daartoe moeten ook de straffen der zonde het hare bijbrengen, opdat ieder menschenkind eenmaal de zonde kenne in haar verderf, die zonde verfoeije, haar niet langer wil doen, maar alleen een lust en welbehagen hebbe in hetgeen goed is en schoon en edel en waar, en alleen dat wil volbrengen. Dan zal de bede van den Zoon des menschen zijn vervuld, dat allen één zijn mogten, gelijkerwijs de "Vader in Hem, en Hij in den Yader, zij ook zoo in Hem; dan zal het einde vervuld zijn, waarvan Paulus spreekt, dat God zal zijn alles in allen. Augustus 1862. BEOOKDEELINGEN EN B E E I G T E N. WAAEAAN MEN IN FRANKRIJK EN ELDERS BEHOEFTE HEEFT. Ce qu'il faul a la Trance. Etude historique par bosseeuw saint-hilaibe. Paris 1861. De heer Bosseeuw Saint-Hilaire, voormalig BoomschKatholiek, maar tot de Hervormde Kerk overgegaan, heeft een vlugschrift van 103 bladzijden uitgegeven, lietwelk eene diepzinnige studie over de geschiedenis van Frankrijk uit het oogpunt der godsdienst bevat, wel waardg, om, ook met name als teeken des tijds, de aandacht te trekken. De schrijver, die als motto van zijn geschrift het woord van den psalmist: „ik heb geloofd en daarom heb ik gesproken," plaatst, toont zich van warme belangstelling voor het heil van zijn vaderland vervuld, en de lezer ontwaart op iedere bladzijde de onmiskenbare blijken, dat de indruk van 'tgeen de schrijver rondom zich ziet, hem gedrongen heeft, de pen op te vatten, ten einde, op grond van de lessen der geschiedenis, zijne wenschen voor het heil van zijn volk uit te spreken. „Frankrijk," zegt hij, „is noch Katholiek noch Protestantsch, noch ongeloovig noch geloovig, noch eigenlijk onverschillig, ofschoon het zich het voorkomen geeft dit te zijn. „Het is nog, wat het was ten tijde van Cesar en wat Rosseeuw Saint-Hilaire, liet door alle tijdperken van zijne geschiedenis heen gebleven is: een spottend en ligtzinnig volk, dat zich met eene geestigheid van de gewigtigste vragen afmaakt en, wanneer het zich nog eens geroerd voelt, dit onder gekscheren poogt te verbergen. Het heeft van ouds een streven naar luchthartige scherts getoond, 'twelk het lijden van eeuwen niet heeft kunnen uitroeijen. Lagchende om alles, zoowel om zijne eigene gebreken, als om die van anderen; gereed, alles te beginnen zonder iets te voltooijen, heeft het de ernstigste gedachten en de edelste gewaarwordingen in de geboorte verstikt. Dezelfde gebreken zijn telkens alweer teruggekomen en hebben dezelfde kastijdingen medegebragt. Alles is als op eene gladde oppervlakte afgestuit. „Maar aan den anderen kant heeft het Fransche volk ook nooit in eenig tijdperk de religieusiteit geheel uitgeschud." Om dit aan te toonen en tevens in 't licht te stellen, waaraan Frankrijk altijd behoefte had en nog heeft, zonder het tot dusverre te hebben verkregen, geeft de schrijver een geestvol overzigt van de hoofdgebeurtenissen uit Frankrijks geschiedenis. Hij verdeelt die geschiedenis in vijf tijdperken, waarvan ieder eene gewigtige wijziging in den godsdienstigen toestand aanbragt. Hij zoekt den geest en de rigting, die in ieder tijdperk heerschten, en waaruit de tegenwoordige godsdienstige toestand zich ontwikkelde, te kenmerken, om ten slotte tot zijn hoofddoel te komen, dat is bij wijze van gevolgtrekking, op grond eener ervaring van vijftien eeuwen, uit te spreken, waaraan Frankrijk, naar zijn inzien, behoefte heeft en waaraan alleen. Het spreekt van zelf, dat zijn geschiedkundig overzigt niet dan zeer ruime omtrekken geeft en op volledigheid weinig aanspraak kan maken. Maar in weerwil daarvan is zijne voorstelling zeer boeijend, meestal aan het leven en werken van beroemde of beruchte personen vastgeknoopt en karakteriseert hij den geest der zich opvolgende tijdvakken met scher- Waaraan heeft men behoefte? pen blik, en, zoo als zich van een geboren Franschman verwachten laat, met groote levendigheid. Maar hoe vele fraaije bladzijden daarin ook voorkomen, moet ik den lust bedwingen, daaruit meer aan te stippen dan noodig is, om den loop van zijn onderzoek te doen kennen. In het eerste tijdperk, van Clovis tot aan Lodewijk den Heilige, van het jaar 481 tot 1270, was het Fransche volk een godsdienstig volk, maar zijne vroomheid was meer een instinkt, dan eene diep doordachte overtuiging. Zijn streven, dat even als het Katholicisme, hetwelk het beleed, op het uitwendige gerigt was, had bovenal behoefte, om zich in handelen te openbaren. De jeugd immers is zoowel voor volken, als voor bijzondere personen , de leeftijd van arbeid. Zoo was de godsvrucht der Franschen van Clovis tot aan Lodewijk den Heilige bovenal een e s t r ij d vo er en d e;'t was eene godsdienst van het zwaard. De grondslag der orde werd gevestigd, het keizerschap herleefde in Karei den Groote, Engeland werd veroverd en de Kruistogten werden ondernomen en geëindigd, vooral door den strijdlust en onder aanvoering van Frankrijk. In die ruwe dagen, toen het leven eene worsteling was, vonden de door den oorlog ter neer geslagen zielen geen ander toevlugtsoord, dan het klooster. Er waren immers maar twee wegen, om zijne vroomheid te toonen: of strijden tegen ongeloovigen en vervolgen van ketters of het monnikken-leven. Hoe de keuze viel, Frankrijk bewandelde een dwaalweg. Het vond den waren middenweg niet; namelijk de vroomheid, die zich beweegt in het werkelijke leven, om de wereld te overwinnen. Het tweede tijdschrift draagt tot opschrift: de kloosters en de strijdmetde Pausen, en loopt van Lodewijk IX tot aan de Pragmatieke Sanctie van Karei VII: d. i. van 't]aar 1270 tot 1461. Hetgeen altijd aan Frankrijk ontbroken heeft, is de kunst van gehoorzamen. Het wil wel eene Roomsche eenheid, maar geen paus, die haar vertegenwoordigt. Vermoeid van de Kruistogten, gaat het over zich zelf nadenken en verzet zich tegen de pauselijke magt. Het behaalt in dien strijd de overwinning. Evenwel vertoont de geschiedenis van dien tijd de treurigste bladzijden. Tegenover de wereld, waarin de ondeugd onbeschaamd het hoofd verheft, wordt het klooster weer het toevlugtsoord en het monnikkendom de laatste poging van eene stervende vroomheid. Be navolging van Jezus Christus (wie de schrijver van dit boek is, beslist Saint-Hilaire niet) spiegelt de kluizenaarsdeugd van dien tijd getrouwelijk af. Wanneer Bernhard van Clairveaux zijn doel bereikt had, zou hij de geheele wereld in een klooster herschapen hebben. Het was alleen Jeanne d'Arc, die door haar heldhaftig martelaarschap nog toonde, dat niet alle christen-deugd van vroeger dagen uit het volk was geweken. De Pragmatieke Sanctie onder Karei VII maakte van het Katholicisme, zonder geheel met den heiligen stoel te breken, de staatsgodsdienst, die, terwijl het volk zijn geweten en zijne vrijheid in de handen der koningen neerlegde, de onmagt en het verderf van de Kerk aan het licht bragt. Het derde tijdperk loopt van Frans I tot den dood van Richelieu , van 1515 tot 1642. De schrijver noemt het Het Concordaat en de Hervorming In plaats van de Pragmatieke Sanctie komt het Concordaat tusschen Erans I en Leo X tot stand. De koning benoemt de bischoppen en de paus wijdt hen in. Het volk protesteert tegen de verkorting van de regten der Gallikaansche Kerk; te vergeefs. Daar kwam de Hervorming. Reeds vóór Luther en Zwingli vond Lefèvre d'Etaples, een oude priester te Meaux, de hervorming in het Evangelie. Zij baande zich een breeden weg en had in 't midden der zestiende eeuw tweeduizend Kerken in Erankrijk. God wees aldus in zijne oneindige barmhartigheid den weg des heils aan 't Fransche volk; maar dit wierp zich, bij de keus tus- schen het Evangelie en het Katholicisme, ten laatste in de armen van den meester, wiens eischen het minst gestreng waren. Medegesleept door den wrok van Catharina de Medicis en het fanatisme van Philips II, doopt het zijne handen in het bloed der Protestanten en haalt zich daarmede den vloek van Europa en twintig jaren burgeroorlogs op den hals. Nog eens heeft God deernis met zijn volk. Hij verwekt in Hendrik IY een verlosser, maar deze verloochent het Evangelie voor eene kroon. De edelen volgen hun koning. Telkens grooter wordt de nederlaag van het Protestantisme, totdat het in Eochelle zijn laatste bolwerk verliest en in handen van Eichelieu de wapenen aflegt. Van eene gewapende partij wordt het eene godsdienst, om tot aan de vervolging een verdacht en verborgen leven voort te slepen. Eene vierde phase in de godsdienstige geschiedenis van Frankrijk omvat Het Jansenisme en de herroeping van het Edict van Na 11 tes. Dit tijdvak loopt van Eichelieu tot aan den dood van Lodewijk XIV, van 1642 tot 1715. Na Eichelieu, die de Kerk van Erankrijk wilde hervormen, trad het Jansenisme op, om aan het Katholicisme eene radicale verbetering te geven; maar ook dit sloeg alweer een verkeerden weg in, bediende zich van halve maatregelen en verloor zich daardoor in het mysticisme. Het leed schipbreuk; Port-Eoyal werd geslecht tot een sprekend bewijs, hoe onmagtig de Eoomsche Kerk is, om zich zelve te hervormen. Het Katholicisme handhaaft zijne onveranderlijkheid. Het Gallicanisme, door het genie van Bossuet zoowel geleid als bedwongen, brengt de gewetens onder het juk van een nieuwen Hendrik VIII. Alle dwingelandij, 't zij ze 't wil 't zij niet, eindigt met geweld te plegen. De koning geeft het teeken, door de Kerk uitgelokt, om de Protestanten, die het geweld door onderwerping meenden ontwapend te hebben, te vervolgen, en Erankrijk in zijne blinde bewondering voor den vergoden ko- ning, juicht de hatelijke uitvoering daarvan toe. Het verliest daardoor tweemaalhonderd duizend van zijne beste burgers en tevens zijne nijverheid, zijn koophandel, en daarenboven zijn geloof en geweten en zedelijkheid, die met de vervolgden het land ruimen. Na de herroeping van 't Edict van Nantes waren Lodewijk XIY en zijn biechtvader de laatste vertegenwoordigers van de vroomheid in Erankrijk, waaruit men kan oordeelen, hoe luttel er van overbleef. — Evenwel de Hervorming was nu evenmin geheel uitgeroeid, als door den Bartholomeus-moord. 't Is een teeken van God, dat zij leeft en zal leven. 