Newfoundland at the beginning of the 20th century : a treatise of history and development
24 May 1642. Bapport gedaen bij de secretaris en de me morie van haer Ed. Mog. gepent, medebrengende voor de stadt tot losbranden van canon ende musquetten drie hondert ponden bospulver. Memorie. Ende sijn op donredagh de xxvi May 1642, des morgens tijdelick binnen Wijck gecomen de geeommitt. van de Ed. Mog. heeren Staten dezer provincie, met name de heeren Jacob van Asch van Wyck en Änderung van Suylenborgh wege de heeren geeligeerden. Jor. Philibert van Tuyll van Seroskercken, heere tot Wulven en Jo'. Ren', van Tuyll van Seroskercken, heere tot Stavenisse, Ryenhuyzen enz., Ridderachappen en Jor. Fredrick Ruysch, eerste regerende Borgem'. der stadt Utrecht en Dirck van Velthuysen, oud Burgem'. aldacr, wegens stadt en steden met den heere Anthoni van Hilten secret. aris van Staten, en welcke haer op weg hebben begeven en aldaer hare Majt. Gévrierte, latende de heeren van de Magistraet deser stede Wijck bimien opt pleyn van casteel, die aldaer het hare mede heben gedaen, en is hare Maj. aldaer van de carosse getren, en geleyt door den Prins Mouris van Bohemen naer boven, bij hare hebbende hare dochter de gemalinne van sijn jonge Hooch*, de Prince van Oraengien, die datelick met Graef Wilhelm van Vriesland en andere grooten daerop volgden, sijnde de echtplacts van hare Maj. geordineert op de groote saell van 't casteel, alnaer hare Maj. des roiddachs macl hiel, sittende int midden van de taeffel, sijn jonge Hooch*, met de Princesse aen 't een een einde en de Prince Mauris en Robbert van Bohemen aen 't andere einde, en voorts verscheyde taeffels van grooten 'tgan Se casteel door, wel getracteert door d’ordre van den heere Balthasar de Leeuw, onfanger der Ed. Mog. heeren Staten deser provincie, als hoofm. van hare Ed. Mog., en is hare Digitized by Google Maj’. nne dat alles met gioede ordre was toegegnen, des närmeldaghs omlrent vier uren afgctrocken, nemende liaren wech de Vrouwepoort in en soo over de merckt, alwaer beyde compi. van de schutterye opt vereischt in de wapenen sijnde, hare Maj. waren verwachtende, en nae het voorbijtreeken eenige solvers hebben afgeschoten, gaende hare Maj. gcaccomp*. met de bovenst. heeren geeommitt. naer Utrecht, sijnde hare Maj. nae dat alle de clocken drie of vier uren waren geluyt, ’t canon verscheyde malen losgebrandt, Oodes gelcyde toeg Digitized by Google Newenscht. Vergaderlng. 1 Mtaart 18ft6. Bibliothek. — Ring van J. van Oldenburg. — Charier van Paui Paachal II. — Necrologium van het voomalig Karthnizerhöster buiten Uireeht. — Diploma van adeldom van de kleintonen van Print Mauri en van Olio Schwartz. — Slinkken belreffende de oprigtug ean hel koningryk Holland. — Markwanderer beiliiring. Bibliothek. Ten geschenke ontvangen: Van Mr. J. I. D. Nepveu, te Utrecht: Ulrechltche rolki-almanak voor het ichrikkeljaar 1856. Utrecht. nilvertumtche Ondheden. Bene Bydrage tot de oniwikkelingt-getchiedenit der vroegtie Europetche volken. Door Dr. L. J. F. Janssen. Met X platen. Arnhem, 1866. Van Jhr. C. A. Kethaan Macaré en Mr. J. I. D. Nepveu: Brchief. Vroegere en latere medtdeelingen voornamelyk in be Tickling tot Zeeland, uitgegeben door het Zeeland, zuweilen Genotschap der Wettensehappen. I. Middelburg, 1856. Van den Heer F. Muller, te Amsterdam: Bibliolheek van pamfleihen, traktaten, plakkalen en andere italienen over de Nederlandtche Geechiedenia; en van in Nederland gebraten takken over gebenenen in en buiten Europa, voornalijk in Engeland, Azie en Amerika. Beschreven, naar tijdsordo gerangschikt, en met alphabetische registers voorzien. Eerste Aldermann. Besolirijviug der verzählung van Frederik Muller te Amsterdam, van het begin der 16' lot bet midden der 18'enw. Eerste stuk. Amsterdam, 1856. kl. 4*. Van Jhr. H. Baerdt van Sminia, te Bergum: Jan HtUe* Dekema de laaltle Potealaat van Frietland, door Jr. H. B. V van Sminia. Workum. (Overgedrukt uH De rrj^ Fries, nicuwe Beeks, deel I.) Rienck Boekema, Hoveling te Sneek en te Ootlerend. Poor Jhr. H. Baeidt van Sminia. (Overgedrukt uit den Frietcken Folkealmanak.) In ruiling ontvangen; Van die Oberlausitzische Gesellschaft der M'issenschaften, te Gorlitz : Nenet Laueitvuckre Magatin. Im Auftrage der Oberlaufen Qetelltehttfl der H'ieeeneckaften beeorgt darch deren Secretair C. O. Th. Neumann. 32nd Band. Gorlitz, 1865. Van bet Indisch Genootsehap, to Gravenhage: Handelingen en Geachrijlen van het Inditeh Geuoottehap te e Gravenhage, order de einipreuk; Onderzoek leid tot tvaarheid. Twecde jaargang. 4' All. Zalt-Bommel, 1856. Van de Acaddmie d’Archcologie de Belgique, to Antwerpen; AnnaUt de F Acaddmie d’Archcologie de Belgique. Tome XI" et XII". Anvers, 1854 et 1855. Statute de Voirdre Chapilrat d'ancinne Nobleue dee Quatre Émpereure d’AUemagne. Langue Germanique ou primitive. Anvers, 1838. Extrait da Nohiliaire, de Belgique, concemant la famille de Kerckhove-Varent et contenant la biographie du Ficonte Joteph-Romain-Louie de Kerckhove-Varent; par N. J. van der Hegdeu. Anvers, 1853. Reng van J. van Olden Barnevelt. Uo Heer Dr. P. J. Vermeulen vertoont aan de ledeu den gouden ring, dien Johan van Oldenbarnevelt op het schavot aan zijnen knechl Jan Franken geschonken heeft, benvens eene iiotaricle akte van den jare 1723, om de echteid van dit gedenkstuk te ataven, het- welk tegenwoordig in eigeidom toebclioort aan de Hceren Smit te Botterdain. darter van Pane Paechalii II. De Heer Vermeulen brengt ter tafel du kopy voo cen charter van 1 Maart 1104, waarbij Pans Paechalis 11 het klooater van Bursfeld bevestigt in het bezit van allc giflen, die hetzelvo verkregen het, en deelt daarbij mede, dat het oorspronkelijke stuk gewikkeld is geweest in een zgden doek, waarop de beeldtenis van den den Za- ligmaker en eenige zinuebeelden uit de gesohiedenis van het lijden nraren afgemaald. Neeroloffium cos Art voormaUg Karlhidterkloot buiten Utrecht. De Heer Gründe brengt ter tafel een necrologium of kalemla rium nit de 15° eeuw, in 8°, gedecitelijk op papier, gedeelte lyk op perkament geschreven, van het Karthuizerklooster bui- ten Utrecht, genaamd Bloemcndaal, veel vollediger don het door Matthaeus, Fundatiotue ecd. p. 614 uitgegevene. Het bevat vele bijzonderheden, voorni omtrcnt begiftigers van het gesticht, die daar worden geinist. Aan dit HS. onlbreken echter de eerste bladzyde der maand Januarij en de laatste van de maand Junij. Naar aanleiding hiervan deelt de heer Ver- meulen mede, hoe een zeer schoon en goed bewaard kalenda- rium van dit kloostcr, in folio, zich bevindt op het provinciaal archief van Utrecht. Diphma'e ran adeldom ran de kleintonen ran Print Maur Ivan Otto Schwartz, Door Jhr. Mr. A. M. C. van Asch van Wyck wordt namens Jhr. R. A. J. Baron van Ittersum, te Brummen, ter tafel gebragt: 1*. het oorspronkelijk diploma van 26 April 1679, waarbij dc Duitsche Keizer Leopold I de drie zonen van Ixxlewijk van Nassau en Elisabeth van Hornes (kleinzonen van Prins Maurits), t. w. Maurits, Heer van de Lek en Beverweerd, Willem, Heer van Odijk en Hendrik, Heer van Ouwerkerk, als Graven van Nassau erkent en hun voor-vaderlijk wapen rerracerdert met een surtout van silver beladen met een leeunr van sabel; 3*. Een diploma van dezelfden Keizer van 2 Sept. 1585, waarbij zekere Otto Schwartz in den ndelstand verheven wordt. Op voorstel van den Heer van Aach van Wyck wordt dit stuk in handen gesellschaft dcr Commissie voor de Nedcrl. geslacht- en wapenkunde, ten einde ingevolge het door den Heer van It-tersum te kennen gegeven verlangen, de vraag te onderzoeken, op welken titel de afatamelingen van Otto Schwartz volgens dat diploma hier te lande aanspraak zouden kunnen maken. Slukien betreffende de oprigling nan het koniagryh Holland. Jhr. Mr. B. J. L. de Geer spreekt over de opriging van het koniagryh Holland, nu 50 jaren geleden, iiaar aanleiding rener zijn en bijeengebragt werden door wijien den Heer H. J. van Hengst, lid van de Vergadering van U. Ho Mog. vertegenwoordigende het Ba-taafseb Gemecnebrat. De Heer de Geer atelt zich voor van deze verzameling gebruik te maken bij de uitgave van het vorhandelige bij den Staatsraad der Bataafsehe Republik, in en ter gelegenheid van de gehoudene besognea over het gedane voorstel tot verandring in de regeringsvorm dezer Republik door Z. M. den Keizer der Franschen en Koning van Italien. (Zie Kronyt 1855, bl. 190). Alertwaardige beklagende. Medegedecld door Mr. H. Hoof's Graafland. Alsoo Adam Aertsz cbirurgijn, gevangen op sekere aijn reqnrste overgegeven omme gratic te genieten, agtorvolgcnde die placcaeten vander k. Maj. verkregen heeff van onse G. V. Aekere besloende brieven omme onfangen te werden in snb-missie van sekcie snken him over geseyt, ende onder anderen van dat hij sausijakena gegeten heeft op een saterdach tus-schen Kersmisse ende van speck gegeten te hebbeii op een I’yncxteravont, van welke hij bim gesubmit-teert beeft aen den voorsi. hove, ende heeft betselve hof him in submissie ontfangen, ende dacr over geroepen die vande Reckeninge heeft den selven Adam reguard nemende op sijn lange gevangeniase, ter cause van desen atfgeseyt ende gon-demneert te betalen die soinmc van veertien Carolus guldens in banden vanden Reiitm'. vanden exploicten van desen Hove ten profijte vander k. Maj^, ende de voorsz. somme betaelt hehbende, mitsgaders den cipier. Ontslaet himselve Hof van del gevangenissc. Gcdaen in den Hage bij de heeren Floris van VVijngaerden, ridder, heere van Ilsselmondc, heere van Ilsselmondc, heere van Ilsselmondc, m'. Abel van Colster, m'. Francois Colter, m'. Huge van Assendelft, deeken, mr. Willem Pijnssen, m'. Gelijn Zegers ende m'. Arent Sandelin, Raetsluyden van Hollant den xxvj Fehr. a* xv°xxix stilo cur. Vergaderlag. 15 Haart 1856. Nieuiee leden. — Bibliothek. — 5 KareU van Mander. — In- linictie vaor de afgeanlen der vyf kapUlen U Utrecht naar Margarelka van Parma m 1661. Nieuioe leden. De Voorzitter deelt mede, dat tot gewone leden des Genootschaps benoemd zijn de Heeren Jhr. Mr. M. C. Baron van Aldervverelt Houtuyn, te Arnhem; J H. van den Bosch, aan de Bilt; G. H. M. Delprat, te Rotterdam; Mr. C. Fock, te Wijk by Duurstede; Dr. J. Hoffman, te Leyden, Mr. W. Baron van Lynden, te Nymegen; C. V. E. Vivan der Bilt la Motte, te Oosterwyk; Mr. N. F. van Nooten, te Utrecht; Jhr. Mr. VI. van de Poll, te Tiel; Mr. V. Siewertsz. van Reesema, te Rotterdam; Dr. J. A. C. Rovers, te Utrecht; Mr. H. Royards, te Utrecht; Mr. J. Schroder, te Gravenhage; Jhr. II. Bncrdt van Sminia, te Bergum en Dr. T. Verwayen, te Maastricht. Bibliothek. Ten geschenke ontvangen; Van den Heer C. P. Serrure te Gent: Meuayer det Seiencet hittoriqueii, del aril el de la bihliographie de Belyiqae. Anné 1855. 4* Livr. Gsnd. Karala van Mander. Medcgedeld door Dr. G. J. Barman Becker, te Koppenhageii. De volgende mededeeling betreffenden beträchtigen geschäftigen der Van Mander's, het welk achteremvolgens sie denn heeft opgeleverd, die Karel genoemd waren, bevat eenige byzonder- heden uit de koninklyke archieven te Koppenhagen opgeord, en kan tot aanvnlling strekken van lietgecn Houbraken I. 251, Immerzeel en meer anderei over de von Mander’s hebben te boek gesteld De eertle Karel van Mander, geboren te Menleiibeeke in Vlaanderen en in 1606 overleden, bekend schilder en schryver van Het leven der doorluchlige Karel genoemd, die le Delft woonde en schilder en tapytfubrykant was. Koning Christian IV, die den oorlog met Sweden geeindigd bad (1613) en heerlijke Kasteel Frederikburg, op 4 mijien van Roppenhagen gelegen, dat zijn vailer Frederik II begonnen had to bouweti en nog tegenwoordig tot verblijf des konings verstrekt, wilde doen vergroolen, liet den Hollandschen tapijtwerkcr Frans Spicring van Delft ontbieden, met tapijten, die de koning tot versiering der groote zaal (lang 151, breed 42 voelen) wilde gebruiken. liet schijnl dat de koning niet tevreden wäre over den fiibrijkanl of over zijn werk, en reeds den 13'" September 1614 ontving Spieling zijn reispas om weder nur Holland te vertrekken. Toon deed de koning in 1616 Karel van Mander ontbieden, die de 26 stuks tapijten tot versiering van bovengenoemde zaal benoodigd, zou vervaardigen. Deze tapijten, die nog aanwezig zijn, waren zoodanig ingerigt dat zij bij plegiige 1) Zie ook Beriyten van het Siatoruch GezeUchep te Virecht, ledcci, le etok, bt. 160. Digitized by Google 63 gelegenhedcn konden opgehangen en ook weder afgenoraen wor- den; voor dagelijksch gebruik was de zaal met rerguld lederen behangsel voorzicn. Volgens een contract, gedagteekend Skan- derburg October 1616, zou Van Mander onderboud cn trans- portkosten gcnieten en van den 20'“ October tot zijn vertek een kroon per dag. Hij moest naar de verschillende plaatsen gebragt worden , waar in den laatsten oorlog met Zweden icts belangrijka voorgevallen was, teekeningen van die omstreken vervaardigen en vervolgens de patronen voor de tapijieu za- menstellen , voorstellende de onderscheidenc gevechten , waar* van men hem de beschrijving zoude geven. De tapijten moes- ten zijn als de bestc van Spiering; hij moest 10 stuks in anderhnir jaar gereed hebben en zou 17 rijksdaalders per cl bekomen. Van Mander zou 5000 rijksdaalders vooruit ontvan* gen en Johan de Willem, burger en koopman te Koppenhagen , (waarschijnlijk van Hollandsche afkomst) zou voor Van Mander boi^ blijven. In een ander contract , gedagteekend Flensburg 9 December 1616, is omschreven wat die tapijten zouden moe- ten voorstellen, te weten; 2 stiikken; dc krooning des konings; 2 dito: de afbeelding der slad Calmar in Zweden; 2 dito: de afbeelding van Witsoe (eene plaats in Zweden); 2 dito: de af- beelding van de stad en vesting Elfsburg ; 3 dito : de afbeel- ding van het eiland Oland; 1 dito: de afbeelding van de stad Travemunde; 1 dito; dc afbeelding van Justburg; 1 dito: de afbeelding van een gevecht by Calmar. Johan de Willem zou tot borg verstrekken voor de 5000 kroonen, betaalbaar aan Van Mander, terwiji Van Mander wederkeerig zekerheid zou stellen en een koopman te Amsterdam , als borg zou aanwijzeu. In de maaud Mei 1617 moest Van Mander de patronen voor de tapyten vertoonen en de beide volgende jaren de tapijten afwer- ken. Daarna zou hij weder andere makeu, voorstellende: 1'. Een zeeslag by Wexholm in Zweden. 2'. Koning Karel van Zweden zijn legerkamp verlatende. S'. Een zeeslag, waarbij het admiraalschip in den grond werd geboord en de overigen de vlugt namen. 4'. Deu aanval van den koning van Zweden op bet Deensche legerkamp voor Calmar. Den 19” October 1619 schreef Christiaan IV aan Van Mandcr, om op bet kasteel Kolding te komen en de tapijten medc le brengen, die gereed waren. De koning was over zyn werk tevreden en deed denborgtog van Johan de Willem veruieligen. Den 81“ Decem-ber 1620 (1619?) zond h(j Karel van Mander eene verklariiig, dat de 26 sinks tapijten tot eigen gebruik des konings verwandelt waren). De koning nocmde hem bg die gelegenheid den UrtameH uiutr lieben Betonder Carl der Landmark in Delilteoluihafl. Een ander document of lijst der gemeldet tapijten, vermeldt dat zij bet volgende afbeelden : 1°. De krooning des konings, 29 Augustus 1596 (die in de Lievevroiiwe kerk te Koppenhagen plaats had). 2°. De inkomst des konings door een eereboog. 3°. De innememing van Calmar, 3 Mei 1611. 4°. De overwinnig op de Zweden, 17 Juli 1611. 5°. De vlugt der Zweden bei Risbye, 20 Juli 1611. 7°. De overwinning bei fort van Bisbye, 30 Juli 1611. 7°. De innemeng van Calmar, 3 Augustus 1611. 8°. Den zeeslag van 1 September 1611. 9°. De landing op Westgothland. 10°. De overwinning van Witsoe, 11 Februari 1612. 11°. De belegering van Elfburg, 5 Mei 1612. 12°. De belegering van Elfburg, 24 Mei 1612. 13°. Den val van bet Deensche gouvernemeiit op bet eilaud Oland, 31 Mei 1612. 14°. De overwinnig van Borkholm, 1 Juni 1612. 15°. De inneemeng van Borkholm, 11 Juni 1612. 16°.  der Staten-Gencral dd. ill Ang. 1619, Inidcade aldu; -Is Caret Vermsider (sic) geaccordeert paspoort, omme vuyt de Vereenichde Nederlsadea uae Denemarken te mogca transportcren, achticn atucken tapitsverycn, by hem opgemaeckt door last endc ten behonve van den coainck van Denemarcken, gepackt in drye caasen, vry van convoy code licent, onder suffiaante canie, dat by binnen den tyt van vicr maenden anil overbrengen, alteatatie by syne Majeateyt geteekent, dat by de voora. aebtien slacken tapitserycn tot zynen dienst ende gcbmyck heed ontfangen.” Dodt, JreMif, VII. deal, bl. 83. Hedaetie. Digitized by Google 65 Overwinning by Travemunde, 6 October 1612. 2 Stukken ver- toonende drinkende en spelende beden. 2 Stukken ver- toonende drinkende een soldaat op wacht, met de spreuk des konings: Regnum firmal piella, en deze woorden: Karel can dtr Mander fecit 1620. De eigenhandige dagboeken van den koning wij- zen de aan V'an Mander betaaldc kosten en de met hem ge- sloten contracten aan; den 19”< December 1620 heefl de ko- ning o. a. in zijn dagboek geschreven : > Heden heb ik aan Karel van Mander 6005| kroon gegeven, zijndc bet restant voor de tapijten in de zaal tc Prederiksburg; evenwel ontbre- ken nog eenige klcino stukken, die betaald zullen worden, wanneer zy geleverd zijn." Van Mander (II) atierf in 1623 en in hetzelfde jaar ging Digitized by Google 66 Overwinning by Travemunde, 6 October 1612. 2 Stukken ver- toonende drinkende en spelende beden. 2 Stukken ver- toonende drinkende een soldaat op wacht, met de spreuk des konings: Regnum firmal piella, en deze woorden : Karel can dtr Mander fecit 1620. De eigenhandige dagboeken van den koning wij- zen de aan V'an Mander betaaldc kosten en de met hem ge- sloten contracten aan; den 19”< December 1620 heefl de ko- ning o. a. in zijn dagboek geschreven : > Heden heb ik aan Karel van Mander 6005| kroon gegeven, zijnde bet restant voor de tapijten in de zaal tc Prederiksburg; evenwel ontbre- ken nog eenige klcino stukken, die betaald zullen worden, wanneer zy geleverd zijn." Van Mander (II) atierf in 1623 en in hetzelfde jaar ging Digitized by Google 66 Zijne huisvrouw Cornelia Boswijk met haar breeder en haar gcheel geziii naar Denemarken. De reden hiervan was, dat een Hollandsch cdelman, N. Snoeckart, beslag had gclegd op eenc som van 8145 gulden, die de koning nog aan Van Mander betalen moest. Dit beslag werd eerst in 1628 opgeheven. Met de huisvrouw van Van Mander vertrok ook een zoon Karel, zijnde de derde Van Mander; deze werd welwillend bij den ko-ning ontvangen en werd een beroemd schilder in Denemarken. Hij vervaardigde de groote schilderij, voorstellende onzen grooten Christianiaan IV, een mcesterstok, dat in het vertrek des konings op het kasteel Christiaansburg te Koppenhagen berust. In de groote galerij van schilderijen aldaar vindt men van hem: 1°. Een kluizenoar geknield Voor het ligehaam van den Deenschen vorst Suend, die in de kruistogten sneuvelde (98 a 90 duim). 2*. Een Tartaarsch gezant met zijn gevolg, die zich in 1665 te Koppenhagen bevond en bet boofd van een zijner bedienden liet auszuführen. Van Mander heeft dit tafereel geschilderd 106^ a 82 duim. 3°. Den apostel Petrus in overpeinzing (64 a 48 duim).  kwam bier Abraham Wuchter, een Hollandsch schuldler; hij huwde een zuster van Van Mander en leefde nog in 1676 te Soroe. Toen de Deensche admiral Cort Adeler (Court Adeler) in 1662 uit Venetie terngewam, bragt hij de zegeteekeneii mede, die hij op de Turken veroverd had; deze zegeteekenen werden in een museum geangschikt, en daar boven plaatste men een opschrift in Molandsche verzen, die men aan Van Mander toeschrijfl. Hij heeft ook een brochure gesebreven, in de koninklijke biblio-iheek voorhanden en getiteld : Lauwtreranl roor allt liefhebben des snut/fflaiacks, Copenhagen, 1666, in 4*, herdrukt in 1668 met eenige andere gedichteii. Van Mander bezat bier een huis In de Ostergade (Osterstraal) en had er een raritei-tenkabinet. Hij stierf in 1672 en werd in de St. Pieters-kerk begraven. Den 15° July van dat jaar, zijnde op een Maandag, tverd er een verkooping ten zijnen huize gebouden. Op de koninklijke bibliotheek is de Calalogua dier verkooping nog voorhan-deu, waarin gewag gemaakt wordt van zijn geheel kabinet van rariteiten. Bij die gelegenbeid werden voor de koninklijke bibliothet'k aangekocht; 10 boeken in folio, 3 boeken met platen, 10 boeken in 4*, 7 in 8* en een in 12'. Men heeft twee lange in het Kransch gesebreven brieven van den graaf Corfits Ulfeld aan Karcli,ran Mander (HI), gedagteekend 10 April 1662 en 23. Ordre van het 846 kroo-neii, voor schilderwerk. Hij liet cen zoon na, Karel, den vierden van dien naam. Deze waa een zeer bekwaam instrumentmaker; in de verzählungen vindt men nog compassen, cirkels en audere instnimen-ten van hem, met zijn naam er op. Op het museum bevinden zich twee voorwerpen, gesneden in buxushout die door hem met veel kunst en bekwaamheid vervraardigd zijn. Hij bad wederom een zoon Karel, dus den vierden Fan Mander, die onder koning Christiaan V kapitein was. Deze Karel van Mander (V) was een goed graveur en beefi in 1689 het portret van den Franschen dichler Boileau Desprdaux gescbilderd, hetwelk door Haas, graveur te Koppenhagen, gegraveerd is geworden. Zoo dit portret oorspronkelijk is, moet Van Mander (V) ook Frankri Bezocbt hebben, want Boileau is nimmer in Denemarken geweest. Intrühle voor de afgezanien der vyf kapitleUn le Utrecht naar Margaretha van Parma in 1361. Medegedeeld door Mr. J. A. Grothe. De oprigt der nieuwe bisdommen in de Nederlanden door Paulus IV in 1559 en vooral de aauwijzing der inkomsten der nieuwe zetels uit de bezittingen der kapitelen en abdijen, en lie vermindering der vooricgten van de hooge geestelijken, gaven tot velcrlei tegenstand aanleiding. Onder anderen zonden de vijf kapitelen van Utrecht eenige bezending naar Margaretha van Parma in 1561 om baar te verzeeken daarin eenige wijzi-ing te verwerven. (VgL van Heussen, Batavia tacra, II. p. 10; Hietor. Epucop. I. p. 39; Hornck van Papendrecbt, Hiet. eccl. Ultra], p. 4). Wij geven hier de instructie aan de leden dier bezwaren genoeg blijken. Instructio pro deputatis quinque Ecclesiarum, Prelatuium et Archidiaconorum Trajectensium ad Illustrissimam du- cissam Parmensem et Gubematricum, etc. Inprimis quod quinque Ecclesiae se, suas personas bonaque omnia commendant quantum possint humillime el olficiosissime Excellentiae Illustrisaimae dominae ducissae Parmensis et Gubernatricis etc. Quod incredibili laetitia affecerunt Ecclesias literae Regiae Majestatis ad ipsas datae de nominatione novi Preaulis ad ipsa Ecclesiarum Trajectensium. At postquam ex copia literarum divinae epiacopatuum intercesserunt erectionem huius novi Archicpecopatus cum diminutione auae et suorum Archidiaconorum omnium juriadictioniae easque conceptam. Ita ut in tarn inaigni unireraali Ecclesia Trajectenai tantum relinqui viderentur inanea tituli archidiaconorum aine juridictione, sine decimia etc. quibus omnibus videntur in rim huius ecclesiae privati. Et quod nori quoque isli episcopatus erigi ex jurisdictionibus, bonis, fundis, decimia, censibua et redditibus quinque Ecclesiarum Trajectensium necnon juribus archidiaconorum. Certa non possuunt non dolere quinque Ecclesiae praedictae quod jurisdictiones, decimae, fundi, redditus, census et bona aus (quae ante translationem lemporalitatis sob suis Episcopis sexcentis, septingentis, octingentis, mille et amplius annis, et post translationem sub foelicis. Recordationis Carolo quinto imperatore viginti sex plus minus annis, ac sub Regia Majeatate Philippo Caroli filio sex annis continuo possederunt; Quod ilia inquam bona hactenus per Ecclesiae laudabiliter conservata, et nonnulla magnis etiam impensia suis redempta nunc ad aliegenas et exteros novos Episcopos transferrentur, Et sub praetextu decorationis harum Ecclesiarum Trajectensium nomine Archiepiscopatus, amitterent potiorem partem suorum omnium bonorum et jurisdiclionum. Ita ut nunc Ecclesiae suffraganeae quas Regia Majestae erigere instiiuit, longc esseut opulentiores quam Ecclesiae Trajectenses nomine tenus duntaxat decoratae tilulo archiepiscopai. Haec autem, abait verbo invidia, et ut cum renia dicatur, fuerunt per nonnullos perauasa summo Pontifici ex minus vera. et, luce clarius con-etaret. Primo adferuntur aliquot rationes in literis divisionis quae videntur summo Pontificem movisse ad erectionem istonim novorum episcoporum, inter quas inter caeteras una asseritur rid : quod Coloniae sit tarn diversus sermo ab eorum sermone qui sunt dioceaani Trajectenses, ut Colonienses diocesanos non intelligant neque ab his intelligantur. Quod quam sit a reritate alienum noverunt illi qui quotidie ex istis regionibus ad civitatem t'oloniensem proficiscuntur, cum sit plus quam notorium Trajectenses tarn facile a Coloniensibus intelligi quam a Brabantinis , Hollandis aut Zclandis. Adfertur et alia ratio, quod tanlae sint haercscs in locis vi- cinis ut metuendum sit ne incolae et subditi Regiae Majestatis ea pcsie inficiantur. Profecto Ecclesiae Trajectenses inficias ire non possunt quin in locis illis plurimae vigeant haereses , quemadmodum et in Hollandia proh dolor et aliis locis buius inferioris Germanise. Tamen loca ilia omnia non tarn sunt infects quin inter civi- tatem Trajectensem et Coloniensem , quae riginti duobus dun- taxat miliaribus inter sese distant, practer multos pagos sint quatuor Celebris oppida ac Canonicorum collegia, nernpe Aern- bemum , Embrica , civitas Xanthensis et Nucensis , in quibus antiqna catholica et pristina rcligio adhuc viget. Fadle quoque refelli potest quod asseratur Colonicnsi Archi- episcopo nihil magis curae esse Ecclesiam Trajectensem quam si inter suos suffraganeos cam non haberet. Cum abhinc paucis adhuc annis diversis vicibus , cum cele- braretiir Synodus Provintialis, et ageretur de correctione morum ct restaurationc religionis , Ecclesiae Trajectenses aut ipsnrnm deputati una cum Episcopo suo sint per Archiepiscopum Co- loniensem ibidem vocati. Cui ctiam synorlo nominatim interfuerunt vcncrabiles ct cxi- mii domini Jacobus VVten Engh dccanus sancti Petri taiiquam ricarius protempore Reverendissimi Episcopi Trajectensis et Digitized by Google 70 Stephanas de Ruircler u. j. dnctor, canonicus aancii Joannis Trajectensis ex parte dictarura ecclesiarnm. Ita ut ex praemissis liquido constat Archiepiscopuni Colo- niensem debita cura et paterna sollicitndine auam ecclesiam Trqjcctensem etiam prosecutum. Et quinunvis possent etiam alia multa allegari ex quibus facile posset deprehendi has literas divisionis (ut cum venia dicatur) non omnino carere surreptionis et obreptionis vitio. Sed Ecclesiae praedictae non sunt ejus intentionis ut velint impugnare praedictas literas; Sed humiliter duntaxat supplicare ut si Regia Majestas plane constituit erigere bos novos episcopatus, id saltern liat sine praejudicio, detrimento el dainno dictarum Ecclesiarum Tragetensium. Esset profecto deplorandum quod tarn insignes Ecclesiae Tragetensium (quae haecus semper in fide catholica perstiterunt, ac omnis generis haereticos quantum in sc fuit compescunt) nunc pro solatio laboris et premio fiduci illis regionibus impartiri cogerentur sua bona, jurisdictiones, decimas ac jura quae a fide catholica tarn turpiter dcscivcrunt. Descendendo nunc sigillalim Ad ea per quae Ecclesiae Trajectenses, Prelati et Archidiacoiii in specie per novam istam erccionem Episcopatuum sustinent se esse gravatos, Exponant in primis Ecclesiae praedictae, Archidiaconum Ecclesiae majoris Trajectensi habet jurisdictionem, omnem illam, si erectio novonim estorum Episcopatuum procedat, quae sita esl in partibus quatuor officiorum, Flandriac, Zelandiae, majoris partis Hollandaiae, bonae partis Geldriac perditurum; ita ut nulla etiam in territorio Trajecicnsi sibi servaretur jurisdictio. Keliqui quoque Archidiaconi nempe sanctorum Salvatoris, Petri, Johannis et beatae Mariae Virginia Ecclesiarum Trajecitensium et alii Archidiaconi extra ecclesiam Trajecitensem residentes vid: Oldenselensis, Daventriensis, Embricensis, et Acrnhemensis, qui inter Prelates et Archidiaconos Ecclesiae. Trajec- Digitized by Google 71 tensi; sunt et hsbentur, omni sua jurisclictione per praefatnm navRQi erctionem exuuntur. lit interim non oraittamus clecimas, bona, fundos, census, possessiones, fcuda vasallorum, empiteuses aliaque jura, quibus praedicti Archidiaconi una cum dictis quinque Gcclesiis privarentur. Ecclesia quoque major Trajectensis videtur istoruin novorum Episcoporum erectione plane privata omni jurisdictione juribusque episcopalibus quae habet in Weatfrisia. Ecclesiae praeterea quinque Trajectenses praeterea jurisdictiones lit supra est dictum, in praedictis literis erectionis novorum Episcoporum videntur privari ab illis sale decimis, bonis, fructibus, reeditibus, jnribus et proventibus ecclesiasticis quae in illis regionibus et circavicinis locia ubi novi isti Episcopatus aunt erigendi, habent et possident. Et quia Caaarea Majestas primo et deinde Regia Majestas etiam accedente soicnni ipsorum juramento, promiscrunt quinque Ecclesias Trajectenses una cum suis Prclatis, Fraepoaitis, Archidiaconis, decanis aliisque Ecclesionim membria respective conservare in suis privilegiis, exemptionibus, decimis, fundis, juribus et proventibus, Supplicant humiliter eaedem Ecclesiae Prelati et Archidiaconi illustrissimae restrae Excellentiac, ut praemissis attentis vestra Excellentia tantum dignetur ofæcere apud Begem dominum nostrum clementissimum ut sua Majestas non patiatur tantum et tarn enorme praedictis et gravamen suis Ecclesiis et Prelatis Trajectensibus inferri, sed potius pro ea qua hactenus fuil in Ecclesias Trajectenses pietate et humanitate, inaistendo vestigis praedictis suorum easdem Ecclesias in praedictis suis juribus consensare atque negotium electionis novi Archipresulis tantum super suspendere et prorogare vult, dum de prejudiciis, incommodis et gruvaminibus praedictis, praefatis Ecclesiis, Prelatis et Archidiaconis abuude fuerit cautum et prospectum. Vergaderlng. 20 Maart 1050. Bihliothtek. — Verilag betrffenende hel werk: Borneo’ t U'eater- /IfdeeUng, 1' ieel. — Handoetlen en Kurren der Had Delft. — Muunchildery in de Österreich. — Muunchildery in de Österreich. Bihlotheek. Ten geschenke ontvangen : Van Mr. J. Dirks, te Leuwarden : Tate oergeten merkwaardige ooormUen ie BoUward, in 1818 es 1681. In herinnering gebragl door Mr. J. Dirks. (Over- gedrnkt uit den Frietchen Volktalmunak.') In ruiling ontvangen : Van de Acaddmie d’Archdologic de Belgique, te Antwerpen: Annalet. Tome XII'. 1' Livr. Anvers, 1856. Van het Frisch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde, te Leuwarden : De rrj/e Friee. Mengelingen, uUgegeven door het Frietch OenooUchap van Getehied-, Oudheid- en Taalkunde. Zesde deel, 2', S' en 4' stuk. Leuwarden, 1852 — 1853. Idem. (Zevende deel). Nienwe Seeks. Eerste deel, 1®, 2' en 3' stuk. Leuwarden, 1854 — 1855. Van de Socidé archdologique de Namur, te Namen: Rapport mr la situation de la Socidé archdologique de Namur, pendant 1'annde 1865. Présent d'un par M. le Seerdtaire, dans Tassemblee générale 10 Fevrier 1856. Ferslag belreffende het soerk: Borneo's W ester- Afdeeling, 1' deel. Geleisen een verslag van de HH. Jhr. J. P. Cornets de Groot van Kranijenburg en P. M. Netscher, (’s Gravenhage, 17 Maart 1856), als leden der door het Bestuur benoemde Commissie tot der hooglear P. J.  in te roepen de medewerking van hct Indisch Genootschap.” Wordt besloten bet beduelde verslag in afschrifl mede te deelen aan den boogleeraar Veth. Bandeetlm m keuren der Had Delft. De Heer Dr. P. J. Vermeulen vertoont een HS. in 8’, geschreven op perkament in de 15v eenw omatreeks 1420, bevattende de handvesten en keuren der stad Delft. Onder de handvesten bevinden zich slechts twee stukken, die niet by Van Mieris voorkomen, en die wij bier, als niet van belang ontbloot, laten volgen. Het eerstc bevat de voorscbriften voor de uitoefening der regtsmagt van de Provisoren en Decani van den Utrechtschen bisschop in Zuid-Holland en luidt aldns: Potestas provisorum et decanorum per terminos Holland- diae et Zelandiae atque limitaneos secundum moderati- ones infra scriptas. In primis quod provisores et decani non molestent aliquem super periurio, pro eo quod coram seculareni judicem jurametur praestitit in juicio ad dictamen legum patric, nisi contra ilium qui juravit ut tanta fama de periurio quod ilia etiam inducitur in notescat. In illo casu corrigetur de periurio convictus per provisorem el decanum et emolumenta de correctione tnmen pervenientia equaliter dividentur inter provisorem et decanum et judicem loci lcmporalem. Item de confugentibus ad communitatem ecclesiarum provisores et decani habebunt potestatem extrahendi illos, quos de jure emunitas ecclesiarum non defendit, videlicet illos, qui de cymiteris exeuntes homines spoliant, alicna rupiunt et violentias. Cotimitentes. Et ex cunctis talibua provisor praesentare debet hujusmodi dominis episcopo et archidiacono puniendos, si convicti fuerit, per judicem ecclesiasticum seu temporalem prout qualitas delictorum egerit. Videlicet qui clerici sic extracti et quos eminitas ecclesiastics non defendit per judicum ecclesiasticum corrigantur et qui layci convicti et quos emunitas ecclesiastics de jure non defendit, ad emunitatem de qua extracti sunt remittantur defensione emunitatis nullatenus gavisuri. Item provisores et decani pro delicto singularis personae vel singularum personnrum non futminent interdicte sententiam suae cognitione causae. Item de clericis non portantihus tonsuram el vestes clericales alias fuit ordinatum, qui infra certum terminum eis statutum se in tonsnra et vestibus clericalibus exhiberent, alioquin non gaudebunt privilegio clericali. Et cum ordinatum existit nunc de novo, qui voicntes gaudere privilegio clericali pro eo, quod se asserunt in minoribus ordinibus constitutos, exhibeant se provisuri et decano loci et faciant propriis nominibus eorum scribi pro clericis, et tales gaudebunt privilegio clericali. Et si quis praedictorum clerorum postea reperiretur delinquens enormiter, caparetur per judicem temporalem, provisori vel decano praesentandus et corrigendus secundum qualitatem delicti sui. Item qui provisores et decani non molestent homines super violatione festorum extra synodum, nisi fucrit manifests probatio contra impetendos seu molestandos, quos tunc provisores et decani poterunt convictos de In violatione corrigere et non nisi per justitiam temporalem ad reparationem aggerum aut aliarum rem servando scrvari non poterunt compellantur. [Dit laetus is in de bijgevoegde vertaling dus uitgedrukt: Ende si sullen worden gedwonghcn tot wedermaken der diken off ander dinghen die tonende niet en worde ghebouden, tonende dat is al so veel tc segghen als niet toonen]. Item de fomicatoribus, adultrantibus et aliis delinquentibus observata, hoc salro quod muleres maritate non vexentur super fornicatione sen adulterio nisi fornicatione sit publiea vel sit aceusata in synodo. Item quod non molestentur aliqui per monitiones aut excora communicationes nisi prius ita legitime citati fuerint, quae citatio probabiliter credi possit ud ipsorum notitiam pervenisse. Item quod provisores et decani de Eititationibus suis, actis judicialibus in receptionem pecuniarum non excedant, sed se conforment in praemissis observancie Trajeclensinm curiarum. Item de proclamationibus et absentiis recipiatur sicut est extactum [als ghetaxeert is]. Item quod officium prorisoris et decani in quolibet decanatu per unam duntaxat personam ydoneam exccrceatur. Item quod incolente patrie, in quibus potestas provisoris et decani se extendit, non citentur Trajecti ad instantiam aliorum incolente patrie, dummodo citandi realiter in effectn jiiri parere voluerint coram provisore et decano, et provisor et decano, et provisor et decano ammoto quolibet impedimento libere valeant judicare. Item quod de bonis clericorum ad reperfectionem aggerum et aqueducluiin ac viarum publicarum quod de consuetudine patrie hac tenuis est servatum de predis laycalibus. Het tweede stuk is eene verklaring van schepenen en gezworenen van 1559, waaruit blijkt dat de schepenen van Delft in twijfelachtige gevallen te ’s Boschraad kwamen vragen en in zoover zij niet vroed ivaren, daar ter hofvaart giugen. Universis tarn praesentibus quam futuris praesens scriptum visurls Scabini jurali et tota universitas de Buscoducis salutem et agnoscere veritatem. Universitati vestrae praesentiiim testimonio declaramus quod burgenses de Delff idem jus, quod nos haemus, optinebunt et cum de aliquo judicio dubitaverint pro eodem requirendo ad oppidum nostrum de Buscoducis venietatem et ibi et non alibi requirent. Et nos secundum jus nostrum de quo requisiti ab ipsis filerimus, favorabiliter discemus. In cujus rei testimonium praesens scriptum eisdem contulimus nostri opidi sigillo roboratum. Datum anno dm millesimo ducentesimo quinqnagesimo nono mense julio. Achtler de handvesten volgen de keuren naar de onderwerp; gerangsehikt, waaruit wij slechts cen paar bepalingen bier kunnen mededeelen, vooreerst een paar, die over de zeden van de vrouwen te Del. ft geen gunstig licht verspreiden: Waert dat Iwe vrouwen dorpeliken ende leliken scelten, wor- dim si dner off verwonnen mit witachtigben oirkonden, vrou- wen off mannen, sij zullen den steen draghen also verre alst den scepenen goetdunckt opens hooft ende sender ommecleet. Ten wacr of haer man widige gheven xxv gg voor haer gheld. Voert wye wiven belde in sqn buys, die oneuishede daer in dreven, moelit men bedraghen mit oireonden, verbenrde xii sc. Voorts eenigen van anderen aard: Wat an de lijve strafbaar is, kan allcen betuigd worden door poorters geervet elx tot x gg. In gbeen stoven off in bordelen, daer bem enyghe diernen laten bruden om ghelt, gheen vier noch licht barnen twissche tsavonds dat die clocke ix slaet ende tot des uebtends dat die wachter de dach blaest. Voert sullen die blut laten tzij wijf off man haer bloet be-delven ende dat also bewaren dat ter gheen croninghe off en come bij xxi sc. — Ende dat bloet van horen veynsteren doen inden somer voor der tender ure ende inden winter voir die elfte ure bij de selven boete. Voert en.mo et gheen vrouwc doen bidden te kinderman mccr dan XV vrouwen totten vroedeweve bij xii sc. Terwyl uit bet hoofdstuk Hilio-, wceskinder-erve- of erfhuis wij eenige bepalingen overnemen, die ons de zorg lies geregts voor de weeskinderen en stads kinderen aantoonen, voor de op- riging der afzonderlijke weeskamers. Digitized by Google Hilic, weeskinder-erve- of erf buys. Wat man off wijf in wittacblighe bielick vergaderea eiide enigberbande bilixe voertraerden maken van enigben goc<lc off aoder voirwaerde, die sullen cornea voir raedsluden off vier scepenen cer sij malcander beslapen enden laten baer voerwnerdc registreren. Ende dit sel wesen sccpen keiinis. Ende wye des nyet en dede, daer macb men voirt an onsculde voer docn Digitized by Google mer alle scult aelmen betalen naden recbte van de städtische eer dat die bielixe voirwaerde voirtganc bebben sel. So wat scull, dat enygben weeskinderen registreert werde, die scepen kennis en sel iiyet langber duren dan waent die weeskinder xv jaer out sijn. Vort waer vemeiit op sijn dootbedde begaberde voecbde van zijnen kinderen ende die core, dien soud men sijnen kinderen sette, op dat bi in gbeen ander voecbde van anderen eii is. Die raetsluden doen gbebiedec dm alle diegbenen die voecbde van weeskinderen sijn, dat die baer rekeningbe daer off maken twisscben nu ende groteii vasteo avond naestcomcndc, want sij daer na rekeningbe daer off boren willen. Ende wye des nyet en dede dien soud men dien ontgbelden, so dat een ander biede moebte. So wye sijn gelt qualiken toebrengbet en den gbcrcchtc dan van sijnen magben angebrocbt wort, so dattet gherecbte dunct dattet oerbaer is, dat selmen dan openbaerlic in die kerck doen roepen ende maken daer off der slat kind. Ende wanuecr dattet also geopenbaert ende gberopen is, so selmen van des stats kint gbeen recbt doen, van dat bi coept, verteert, mit spelen verliest, nocb van ghecnrebande zaken nyet meer verbueren die sijn gocde tegben draghen, dan tgbe-recbt hem toe setten daeghelix te verbueren ende te versctten. Behoudelicken mijnen beer sijnes rechts van sinen boetcu. Ende wanneer deu vrienden voirs. weder goct dunct dat hi hem wel regicrt ende den recbte dat anbrenghen, so sel bi weder weseu sijns seifs voghet als tgberecbt dat dan weder in die kerc doct condighen. Muurichildery in de Getrtekerk U Utrecht. Jhr. Mr. B. J. L. de Geer sprecht, near aanleiding van enkele overblijfsele van umurschildern, gevonden in het koor der Geertekerk te Utrecht, over de schilderijen die eenmaql de muren van het koor dier kcrk hebben versierd, blijkens de berigten daarom-trent in het werk: Hialoria S. Orrudie principit Uirgmie, principit Niuellentie Abbatueae: Nolii et figurit aeneie ndnede illuelraia, opera et impenad Joeephi Geldolphi a Regel Abbalie S. Gertrudie Louanii, anno 1637, waarin ivij lezen hoe, in 1314, de builen de stad bij de kapel van St. Anna gelegcne parochiekerk van St. Geerte werd verwoeat en daarom overgebragt binnen de muren der stad, waar Gisbertus Oude, regulierkannnik, die het eerst bestuurde, en  Maagd, de twaaif Apostelen en van St. Geerte, tin fomice autem navis D. Virgo, xii Apostoli, St. Gertrudis ac ejusmodi imagines ad huiiianam magnitudiuem conspiciebantur, ante paueos annos gypso et cerussu obductae dat ann het eind tegen den toren een orga-num pneumiiticuin aanwezig was, en ter zijde des torens twee kapellen, quarum alteram baplisterio serviisse credibile esi, terwijl toen nog de kerk geheel vrij op het kerkhof stond. in hoar waren vijf broederschappen gesticht (bl. 754), van bet H. Kruis, van St. Anna, van St. Geerte en van de H. Maagd. Hierdoor wordt het berigt by Van Heusen, Huloria epixopaluum, 1, p. 90, aanmerkelijk aangevuld. Vergaderlng. 12 April 1866. Bidliotieei. — Proem oner het recloraat der kerk voh Ryeland. — Proem-eerbaal van het brekrn row hel zegel van Karel V op het hof van Holland in 1556. — Gedichl ait de eerete helfl der 16' eeua. Bibliotheek. Ten geschenke ontvangen: Van Mr. J. Dirks, te Leeuwarden: Serverimu Frpla, of Leaven door Maarten van Rouem het jaar 1542 berend. Eene voorlezing met aanteekeningen door Mr. J. Dirks. (Overgedrnkt uit Ve wpe Friee, nieuwe reeks, deel I.) Proem over het recloraat der Kerk van Rpeland. De Heer Dr. P. J. Vermeulen vertoont cen perkameiiteu rol, bestannde uit eene reeks aanecngevoegde perkamenten bladen, ter lengte van een proces over het rectoraat der kerk van Kyeland (Rieland, bij Smalle-gange, Chron. tan Zeeland, p. 709) gevoerd tusschen hel kapittel van Middelburg en den Heer der plants in 1350, voor verschillende gecstelijke geregten. Proem-verbaal van hel breken van hel zegel van Karel P op het hof eon Holland in 1555. Medegcdeeld door Mr. II. Hoofl Graafland. 