Communication from the Commission to the Council, the European Parliament, the Economic and Social Committee and the Committee of the Regions - Science and Society Action plan
Door dit proces moet enerzijds de vergelijkbaarheid, de transparantie en de duidelijkheid van kwalificaties universitaire trajecten worden verbeterd, terwijl anderzijds de universiteiten erdoor moeten worden aangemoedigd om de nieuwe uitdagingen van de kennismaatschappij op te pakken: levenslang leren, versterking van de Europese en de internationale dimensie, kwaliteit van onderwijs en diensten en rekening houden met specifieke plaatselijke kenmerken bij het opzetten van studieprogramma's. Wat de opleiding van wetenschappers betreft, moet er met name voor worden gezorgd dat de behoefte aan vaardigheden op gebieden als onderzoekbeheer (met name op Europees niveau), recht (intellectuele eigendom, ethische aspecten, enz. ) en communicatie (met name naar het publiek toe), die bij de uitoefening van een wetenschappelijk beroep van groot belang kunnen zijn, voldoende aandacht krijgen. ACTIE 13 ACTIE 14 In het kader van het proces van Bologna wordt de ontwikkeling van Europese cursussen op het gebied van wetenschap, technologie en de historische omgeving daarvan, van samenwerkingsnetwerken. oprichting bevorderd economie cultuur door en de Het communautaire programma SOCRATES - en met name de Erasmus-actie daarvan - draagt bij aan het Bologna-proces door de opening die op Europees niveau tot stand wordt gebracht voor instellingen voor hoger onderwijs, studenten en docenten. Met name de thematische netwerken van Erasmus zijn pan-Europese partnerschappen waarin fora worden opgezet waar hogere onderwijsinstellingen en andere relevante organen (associaties (Europese), beroepsorganisaties, NGO's, toekomstgericht nadenken over specifieke onderwerpen. IGO's, enz. ) STEDE (Science Teacher Education Development in Europe), een thematisch netwerk van Erasmus, werkt aan de inventarisatie van de meest relevante en recente bevindingen op het gebied van wetenschappelijk onderzoek en didactiek, om deze te vertalen in doelmatig lesgeven en leren. STEDE zal zich ook gaan bezighouden met de beoordeling van lesgeven en leren op het gebied van wetenschappelijke cultuur en ontwikkeling. Bovendien zal het zich bezighouden met de specifieke behoeften van wetenschapsdocenten, waarbij de bijzondere 19 De universitaire raad is het academisch orgaan dat de Commissie bijstaat bij de academische en wetenschappelijke folluw-up van de Jean Monnet-projecten. De universitaire raad is ingesteld bij het besluit van de Commissie betreffende de Jean Monnet-actie. Momenteel is de heer José María Gil-Robles voorzitter van de universitaire raad. 11 kenmerken van de disciplines en de culturele verschillen in de Europese Unie en de met het Socrates-programma geassocieerde landen centraal staan.  Ontwikkeling en verspreiding van nieuwe didactische instrumenten De onderwijsmethodes in het algemeen, en die in de wetenschappelijke vakken in het bijzonder, hebben grote invloed op de houding van jongeren tegenover de exacte wetenschappen. Daarom is het van belang dat op Europees niveau didactische methodes waarmee de belangstelling van jongeren voor de wetenschap wordt gestimuleerd, worden ontwikkeld en getest. Dit kan gebeuren door middel van interdisciplinaire en innoverende programma's in het lager en middelbaar onderwijs, die speciaal voor jongeren aantrekkelijker zijn gemaakt ACTIE 15 en voor Commissie steunt de onderzoek gebied in De lidstaten samenwerking met en projecten ontwikkeling van op het didactiek, die speciaal zijn gericht op wetenschap technologie. De verspreiding van de resultaten zal worden bevorderd door uitwisseling van ervaringen tussen docenten, conferenties en openbare discussies in wetenschap en over onderwijs technologie. Via internetsites wordt nuttige informatie aangeboden. Voordelen van acties en werkzaamheden in verband met SOCRATES Wat is Physics on Stage? op gebied projecten moesten Physics on Stage was één van de initiatieven die in het kader van de Europese week voor wetenschap en technologie 2000 zijn opgezet. In de loop van 2000 heeft een groot aantal nationale activiteiten plaatsgevonden om de aandacht te vestigen op bijzondere projecten en personen van het natuurkundeonderwijs. In 22 Europese landen werden nationale stuurgroepen opgezet die de beste deze kwamen vervolgens bijeen op een vijfdaags festival bij CERN in Genève, tijdens de wetenschapsweek van 6 tot 10 november 2000. Naast een natuurkundebeurs, demonstraties en presentaties, besprak een aantal werkgroepen belangrijke vragen in verband met het huidige natuurkundeonderwijs in Europa. Het project was een initiatief van de Europese organisatie voor kernonderzoek (CERN), het Europees Ruimteagentschap (ESA) de Europese en zuidelijke sterrenwacht (ESO). selecteren; of eSchola internet) Andere initiatieven, zoals het SOCRATES- programma (met name de Minerva-actie) en mediacampagnes zoals Netd@ys20 (de week van (week waarin innoverend gebruik van internet op scholen centraal staat) kunnen eveneens een bijdrage aan deze verspreiding leveren. Dit soort initiatieven is speciaal gericht op de ontwikkeling van projecten met een hoog didactisch gehalte en adequate educatieve middelen. Eén van hun belangrijkste doelstellingen is inzicht te krijgen in de mogelijkheden van het gebruik van nieuwe media (internet, videoconferenties, nieuwe audiovisuele middelen, enz. ) als onderwijs- en leerinstrument. Om degelijk onderwijsmateriaal met betrekking tot wetenschap te ontwikkelen en leerlingen de rol te geven van "jonge onderzoekers" kunnen horizontale partnerschappen worden bevorderd.  Hieraan zou kunnen worden deelgenomen door onderwijsinstellingen en door jeugd- en culturele organisaties en andere organisaties die actief zijn op het gebied van wetenschap. 20 http://europa. eu. int/comm/education/netdays/. In 2000 waren er ongeveer 300 Netd@ys-projecten, waaraan 150. 000 organisaties uit 85 landen deelnamen; de Europese Netd@ys-website werd meer dan 8 miljoen maal bezocht. 12 ACTIE 16 In 2002 wordt speciale aandacht gegeven aan het onderwijs in de exacte vakken op school. Het is de bedoeling dat samenwerkingsprojecten worden opgezet waaraan wordt deelgenomen door actoren uit de wereld van onderzoek en onderwijs. Er moet met name worden gestreefd naar een grote bekendheid van bestaande onderwijs- of onderzoekprojecten, zoals eSchola21, WEEST (Women Education and Employment in Science and Technology), Netd@ys of de Comenius week22. Mobiliteit van studenten en onderzoekers Door een nieuwe reeks mogelijkheden, van beurzen voor studenten tot financiële prikkels over de gehele loopbaan van onderzoekers, komt geleidelijk een mobiliteitscultuur voor onderzoekers in Europa tot stand. Dit kan indirect bijdragen aan een betere perceptie van de wetenschap23 en een positiever beeld van wetenschappelijke carrières bij het publiek. Om dit verder te ondersteunen worden in het kader van een Europese ruimte voor permanente educatie specifieke actievoorstellen gedaan om de mobiliteit van burgers te bevorderen en het leren in heel Europa aan te moedigen en er gebruik van te maken. Er zal een Europees netwerk van mobiliteitscentra worden opgericht. Dit moet ter plaatse bijstand kunnen verlenen aan onderzoekers en hun families, en uitgebreide voorlichting kunnen geven over programma's, financiering en vacatures op Europees niveau. De Europese mobiliteitscentra moeten, binnen de grenzen van hun mogelijkheden, zorgen voor de integratie van de voorlichtings- en bewustmakingscampagnes voor het publiek in het algemeen en jongeren in het bijzonder. ACTIE 17 Voorlichting over studies en wetenschappelijke carrières Er is momenteel een tekort aan vergelijkende informatie over de wetenschappelijke en technische inhoud van studies en over de wetenschappelijke en technologische carrières die in de landen van de Unie kunnen worden gevolgd. Dit gebrek aan informatie werkt op communautair en op nationaal niveau negatief door op besluitvorming die moet leiden tot een betere integratie van de systemen voor onderwijs, onderzoek en innovatie in Europa.  De Commissie zal tezamen met de lidstaten onderzoeken wat de beste manier is om een Europese vergelijkende beoordeling op te zetten op het gebied van wetenschappelijke en technologische studies en carrières, en om een netwerk op te zetten van nationale instellingen die de nodige gegevens moeten verzamelen. ACTIE 18 De verspreiding van deze gegevens moet jongeren in staat stellen een betere studie- en loopbaankeuze te maken, en kan bovendien nuttig zijn voor het onderwijsbeleid en onderwijsinstellingen bij de aanpassing van hun programma's. Om lerende jongeren en volwassenen te ondersteunen bij hun opleidings- en carrièrekeuze, zijn in de mededeling van de Commissie "Een Europese ruimte voor levenslang leren realiseren" verschillende concrete initiatieven voorgesteld. Op voorlichtingsgebied gaat het hierbij om het opzetten van een Europese portaalsite over leermogelijkheden in heel Europa. 21 22 23 http://www. eun. org/cn/eschola/index. cfm; http://www. cittadellascienza. it. http://www. eun. org/eun. org2/eun/index_comenius. cfm. Zie in dit verband de maatregelen die zijn voorgesteld in de mededeling Een mobiliteitsstrategie voor de Europese Onderzoekruimte, COM(2001)331 def. van 20 juni 2001. 13 1. 3 Dialoog met burgers Het aanbrengen van een wetenschappelijke en technologische basiscultuur bij de Europese burgers en een regelmatige publieksvoorlichting door deskundigen bieden op zichzelf nog niet voldoende garantie voor een goede meningsvorming. Er moet dan ook een daadwerkelijke dialoog tot stand komen tussen wetenschap en samenleving. De afgelopen jaren werden tal van initiatieven in deze zin ondernomen: consensusconferenties24, burgerpanels25, nationaal en regionaal overleg, elektronische forums, toekomstgerichte participatieprogramma's, en andere activiteiten waarmee tegemoet wordt gekomen aan de behoefte aan wederzijds begrip. De lidstaten en de Commissie moeten een dergelijke dialoog op alle niveaus - Europees, nationaal, regionaal en lokaal - bevorderen. De totstandbrenging van een dialoog op Europees niveau Voor het initiëren van een dialoog op Europees niveau is een nauwe samenwerking noodzakelijk tussen een groot aantal betrokkenen uit onderzoekorganisaties, de overheid, de media, burgers, de civiele maatschappij, het bedrijfsleven, enz. De wetenschappelijke en technologische gemeenschap zal een essentiële rol spelen bij het presenteren van belangrijke vraagstukken aan het grote publiek, en door het leveren van een bijdrage aan de discussie. ACTIE 19 zal tezamen met vertegenwoordigers van de Europese De Commissie wetenschappelijke gemeenschap die geïnteresseerd zijn in de bevordering van wetenschap, de haalbaarheid onderzoeken van regelmatige evenementen die goed zichtbaar en van hoge kwaliteit zijn ("European Convention for Science").  De Commissie kan ondersteuning verlenen bij de organisatie van een belangrijke eerste manifestatie een zo breed mogelijk veld van belanghebbenden op het gebied van wetenschap en technologie26 op Europees niveau betrokken is. in 2004, waarbij Lokale en regionale dialoog "wetenschap en samenleving" Het lokale en regionale niveau zijn zeer geschikt voor de dialoog "wetenschap en samenleving", wanneer er onderwerpen behandeld worden die van direct belang zijn voor de burgers (milieu, duurzame ontwikkeling, gezondheid, veiligheid, stedelijk vervoer, enz. ). Het is dan ook wenselijk dat de deelname van wetenschappers aan forums en hoorzittingen op lokaal, regionaal en interregionaal (met name grensoverschrijdend) niveau wordt gestimuleerd wanneer dergelijke thema's ook een pan-Europees belang vertegenwoordigen. ACTIE 20 De organisatie van plaatselijke en regionale forums "wetenschap en samenleving" zal worden bevorderd, onder andere door de ontwikkeling van een database waarin wetenschappers te vinden zijn die goed over dit thema kunnen communiceren. Ontwikkeling van het Europese netwerk van "science shops"27 Er zijn in Europa overigens diverse soorten dicht bij de burgers staande "science shops", waar de wetenschap binnen het bereik wordt gebracht van lokale gemeenschappen en 24 25 26 27 Bij consensusconferenties gaat het, in tegenstelling tot wat de naam suggereert, meestal om een debat tussen experts en burgers over nieuwe onderwerpen waarvoor nog geen regelgeving bestaat. Burgerpanels hebben meestal ten doel het besluitvormingsproces te sturen, in zaken waarvoor reeds een eindoplossing is gedefinieerd (bv. de locatie van een afvalstortplaats). Een voorbeeld voor een dergelijke conferentie is het traditionele en jaarlijks terugkerende evenement van de American Association for the Advancement of Science. De Engelse term wordt algemeen gebruikt. 14 non-profit-organisaties28. De door universiteiten gehuisveste of onafhankelijke "science shops" hebben als gemeenschappelijk punt dat ze tegemoetkomen aan behoeften van burgers, organisaties van burgers of ONG's, met betrekking tot de meest uiteenlopende wetenschappelijke onderwerpen. De eerste "science shops" zijn in de jaren zeventig opgericht in Nederland, en sindsdien is het concept overgenomen in een tiental landen over de gehele wereld. Momenteel zijn er zo'n zestig "science shops" actief in Europa, vooral in Nederland, Duitsland, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. De diversiteit en de reikwijdte van de gestelde vragen zijn dermate groot geworden dat de meest actieve centra slechts met moeite aan de vraag kunnen voldoen. De "science shops" zouden gebaat zijn bij een hergroepering, met hulp van de Commissie, om hun middelen, werkzaamheden en ervaringen te delen.  ACTIE 21 Het creëren van netwerken van "science shops" in de regio's van de Unie en de kandidaat-lidstaten zal met name worden aangemoedigd door een permanente inventarisatie en een structuur voor de verspreiding van werkzaamheden die ten behoeve van burgers en organisaties zijn verricht (bv. databanken,. ), en door de ontwikkeling van publiciteitsinstrumenten. 2 2. 1 EEN WETENSCHAPSBELEID DAT DICHTER BIJ DE BURGERS STAAT Betrokkenheid van de civiele maatschappij en overleg De Commissie streeft naar verbetering van de transparantie tussen het overheidsorganen en de civiele maatschappij, in het Witboek over zoals werd bepleit Europese governance. Hiertoe zal zij een reeks minimumnormen goedkeuren, die door alle Commissiediensten op alle beleidsgebieden, inclusief onderzoek, moeten worden toegepast. Willen de burgers en de civiele maatschappij29 volwaardige partners zijn in de gesprekken over wetenschap, technologie en innovatie in het algemeen en over de totstandbrenging van de Europese Onderzoekruimte in het bijzonder, dan moeten ze niet alleen goed geïnformeerd zijn maar hun ideeën ook op de juiste plaats naar voren kunnen brengen. Versterking van het democratisch proces het bureaus parlementen Bepaalde landen van de Unie hebben bij hun voor nationale technologische beoordelingen opgezet die de parlementaire besluitvorming en de openbare vergemakkelijken. Op discussie moeten voor netwerk is niveau Europees technologische evaluatie van het Europees (EPTA) het verzamelpunt voor Parlement gespecialiseerde nationale instanties parlementen advies geven over mogelijke sociale, economische en milieueffecten van wetenschappelijke technologische ontwikkelingen. Het Europees Parlement heeft tevens een eigen evaluatie-eenheid opgezet met betrekking tot wetenschappelijke en technologische keuzes (STOA); deze eenheid is aangesloten bij het EPTA-netwerk. die en De Commissie reeds opgeroepen om discussies over innovatie tussen belanghebbenden - wetenschappers, de industrie, consumenten en overheidsinstanties - aan te lidstaten heeft de 28 29 Het SCIPAS-project, dat wordt gefinancierd door het vijfde kaderprogramma, heeft de totstandbrenging van een open Europees netwerk van "science shops" mogelijk gemaakt: http://www. bio. uu. nl/living- knowledge Organisaties uit de civiele maatschappij zijn gedefinieerd als organisaties waarvan de leden doelstellingen en verantwoordelijkheden hebben die van algemeen belang zijn, en die optreden als bemiddelaars tussen de overheid en de burgers. Hierbij kan het gaan om vakbonden en werkgeversorganisaties ("sociale partners"); niet-gouvernementele organisaties, beroepsorganisaties; liefdadigheidsorganisaties; achterbanorganisaties; organisaties van burgers die actief zijn op plaatselijk en gemeentelijk niveau, kerken en religieuze gemeenschappen. 15 moedigen, en voorts gewezen op het belang van samenhang tussen de maatregelen die de lidstaten daartoe nemen.  Procedures voor de participatie van de civiele maatschappij Een aantal lidstaten kent een lange traditie van participatieprocedures, zoals de in hoofdstuk 1 genoemde consensusconferenties en burgerpanels. Dergelijke procedures moeten ruimte bieden voor onderzoek en inhoudelijke discussie over belangrijke zaken van publiek belang, en de betrokken bevolkingsgroepen, belangengroepen en beleidsmakers met elkaar in contact brengen. Wetenschappers nemen eraan deel wanneer het betreffende onderwerp op de één of andere manier in verband staat met een wetenschappelijk oordeel. Zij geven een aanvulling op het formele besluitvormingsproces en kunnen ertoe bijdragen dat de weg wordt gebaand voor gezonde beleidsbeslissingen. Meer recentelijk zijn internetdiscussies over diverse thema's opgezet op nationaal en Europees niveau. Om het onderzoekbeleid vorm te geven zijn diverse participatiemechanismen gebruikt. Op communautair niveau zijn de belanghebbenden, de gebruikers en de wetenschappelijke gemeenschap in toenemende mate betrokken bij de ontwikkeling en de uitvoering van het OTO-beleid. Een systematische en gestructureerde participatie is onlangs tot stand gekomen in de EAG's (expert advisory groups)30 en adviserende instanties, bijvoorbeeld de onlangs opgerichte EURAB (European Research Advisory Board)31. Daarnaast worden ad hoc- oplossingen gebruikt, zoals platforms, workshops en andere vormen van dialoog, waarin de belanghebbende partijen hun standpunten naar voren kunnen brengen. Deze ervaringen moeten nu echter worden verbreed en verdiept zodat alle sectoren van de civiele samenleving systematisch worden betrokken bij de besluitvorming in al haar fasen. ACTIE 22 De Commissie zal door middel van workshops en netwerken een uitwisseling van informatie over de beste praktijken tussen lidstaten en regio's opzetten, met betrekking tot het gebruik van participatieprocedures voor nationaal en regionaal beleid. Deze informatie-uitwisseling kan de aanleiding vormen tot aanvullende maatregelen met betrekking tot pan-Europese vraagstukken in verband met wetenschap en technologie. Het kan hierbij gaan om interacties tussen deelnemers aan nationale evenementen en eventueel het opzetten van participatieprocedures op Europees niveau32. Specifieke evenementen voor de Europese onderzoekruimte De Commissie organiseert vaak zelf openbare discussies als voorbereiding voor beleidsinitiatieven. Een recent voorbeeld daarvan, waarbij het ging om onderzoek en is de voorbereiding van een strategische visie op de technologische toepassingen, biowetenschappen en -technologie. Deze raadpleging werd gefaciliteerd door de publicatie van een gedetailleerd discussiestuk, een dialoogplatform op internet en een conferentie van betrokkenen die plaatsvond in september 2001.  Kort daarna heeft de Commissie in de context van de Europese onderzoekruimte een ronde tafel over GMO's georganiseerd, waar Europese onderzoekers op het gebied van bioveiligheid en andere belanghebbenden, zoals consumentenorganisaties, nationale overheidsinstanties en de industrie, zijn samengebracht 30 31 32 Er zijn twintig EAG's opgericht voor kernactiviteiten uit hoofde van het vijfde OTO-kaderprogramma. C (2001)531/EG, EURATOM van 27. 6. 2001. Op 22 juni 2001 heeft de Commissie bijvoorbeeld een voorstel voor een nieuw actieprogramma aangenomen om tussen 2002 en 2006 financiële steun te geven aan Europese niet-gouvernementele organisaties (NGO's) die vooral actief zijn op het gebied van milieubescherming - COM(2001)337. Hierdoor wordt ook de betrokkenheid van NGO's in alle fasen van de beleidsvorming systematisch bevorderd. 16 om ervoor te zorgen dat veilig gebruik van genetisch gemodificeerde organismen wordt ondersteund door de meest recente kennis. ACTIE 23 De Commissie zal regelmatig evenementen organiseren (in de vorm van openbare hoorzittingen, consensusconferenties en interactieve elektronische forums33) om de participatie van de civiele maatschappij mogelijk te maken met betrekking tot specifieke thema's (biotechnologie, milieu, informatietechnologie, gezondheid, innovatie enz. ) in samenwerking met het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's. 2. 2 Gendergelijkheid in de wetenschap In de onderzoekagenda's wordt vaak te weinig rekening gehouden met specifieke behoeften van vrouwen. Vrouwen vertegenwoordigen de helft van de studentenpopulatie, maar bezetten slechts 10% van de wetenschappelijke posten aan universiteiten, en in het bedrijfsleven ligt dat percentage zelfs nog lager. Voor een beter begrip van en een sterkere identificatie met ontwikkelingen in wetenschap en technologie, is het voor de samenleving als geheel belangrijk dat specifieke maatregelen worden genomen om de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de wetenschap en het gebrek aan aandacht voor genderverschillen in het onderzoek aan te pakken. In 1999 heeft de Commissie een actieplan gelanceerd met betrekking tot vrouwen en wetenschap, waarin een strategie uiteen wordt gezet om het onderzoek door, voor en over vrouwen te bevorderen, in samenwerking met lidstaten en andere belangrijke actoren. Dit is een succesvolle benadering gebleken, en in de volgende fase van de werkzaamheden zal op deze lijn worden voortgebouwd. Nieuwe acties zullen worden ondersteund door versterking van de reeds bestaande maatregelen. De Helsinki-groep voor vrouwen en wetenschap34 blijft het kader vormen voor het bundelen van nationale beleidservaringen en de uitwisseling van goede praktijken, en zal een uitgebreide strategie voor samenwerking op langere termijn uitwerken.  Het Gender Watch System zal worden verbeterd teneinde de integratie van de genderdimensie in het kaderprogramma en het onderzoekbeleid in het algemeen te bevorderen. Deze benadering zal worden aangevuld door specifiek onderzoek ter verbetering van het inzicht in gender- en wetenschapsvraagstukken in Europa en om instrumenten te ontwikkelen ter ondersteuning van het beleidsproces. Tegen deze achtergrond, die zich nog verder zal ontwikkelen, zal de Commissie vier nieuwe initiatieven lanceren, zoals aangekondigd op de conferentie over gender en onderzoek in november 2001. Totstandbrenging van een Europees platform van vrouwelijke wetenschappers Er is behoefte aan een kader voor de uitwisseling van ervaringen en goede praktijken, en het vergemakkelijken van samenwerking en overleg tussen wetenschappelijke disciplines. Hierdoor kan een mechanisme worden gecreëerd om vrouwelijke wetenschappers actiever te betrekken bij het Europese beleidsproces, door verspreiding van informatie en het ondersteunen van lobbying en promotiewerk. Hierdoor zouden vrouwelijke wetenschappers in 33 34 Bijvoorbeeld over CORDIS, de communautaire informatiedienst over onderzoek en ontwikkeling: http://www. cordis. lu/home. html. De Helsinki-groep is in november 1999 opgericht. Hij bestaat uit ambtenaren die betrokken zijn bij de bevordering van de positie van vrouwen in wetenschappelijk onderzoek op nationaal niveau in de lidstaten en de geassocieerde landen. 17 hun carrière worden ondersteund, door middel van opleidingsacties en netwerkactiviteiten, een database van rolmodellen en mentors, campagnes en bewustmakingsinitiatieven. ACTIE 24 Er zal een Europees platform worden opgezet om netwerken van vrouwelijke wetenschappers en organisaties die naar gendergelijkheid in het wetenschappelijk onderzoek streven, met elkaar in contract te brengen. Controle op de voortgang naar gendergelijkheid in de wetenschap De controle op de vorderingen op weg naar gendergelijkheid kan niet plaatsvinden zonder geschikte indicatoren. De groep van Helsinki voor vrouwen en wetenschap heeft geïnventariseerd wat de specifieke behoeften in verband met de volgende strategische beleidsdoelstellingen zijn: verhoging van het aantal vrouwen in de wetenschap; terugdringing van horizontale scheidingen (waardoor vrouwen in bepaalde sectoren of disciplines zijn geconcentreerd) en verticale scheidingen (waardoor vrouwen meestal in lagere hiërarchische posities te vinden zijn); opheffing van verschillen in beloning; eerlijke en gelijke behandeling. ACTIE 25 Er zal een reeks genderindicatoren worden opgesteld in samenwerking met de statistische correspondenten van de Helsinki-groep voor vrouwen en wetenschap, aan de hand waarvan de vooruitgang op het gebied van gendergelijkheid in het Europese onderzoek kan worden gemeten. Mobiliseren van vrouwelijke wetenschappers in de private sector De private sector neemt 60% van het Europese onderzoek voor zijn rekening.  Het is een bron van innovatie die een breed gebied van wetenschappelijke activiteit beslaat. Tot nu toe waren de activiteiten hoofdzakelijk gericht op onderzoek binnen universiteiten en onderzoekscentra. Het is van het allergrootste belang dat de situatie van vrouwelijke onderzoekers binnen het bedrijfsleven eveneens wordt geanalyseerd. ACTIE 26 Een deskundigengroep zal de rol en de plaats van vrouwelijke onderzoekers in de private sector analyseren, carrièrepatronen en voorbeelden van beste praktijken inventariseren en aanbevelingen formuleren om tot een grotere gendergelijkheid te komen. Bevordering van gendergelijkheid in de wetenschap in een groter Europa De situatie van vrouwelijke wetenschappers in Midden- en Oost-Europa is tot nu toe nog niet grondig onderzocht. Door politieke, sociale en economische ontwikkelingen in dat gebied is er behoefte ontstaan aan analyses van de specifieke situaties waarmee vrouwelijke wetenschappers in deze landen worden geconfronteerd, teneinde hen instrumenten te verschaffen waarmee ze beleidsmakers kunnen benaderen, en om de gendergelijkheid in de bredere toetredingscontext te bevorderen. Bij deze analyse zal onder andere worden uitgegaan van het gegeven dat ook de EU-lidstaten hieruit lessen kunnen trekken. ACTIE 27 Een groep van deskundigen zal de situatie onderzoeken waarmee vrouwelijke wetenschappers in Midden- en Oost-Europa en de Baltische Staten worden geconfronteerd, en aanbevelingen doen voor verdere werkzaamheden, in het bijzonder via de Helsinki-groep voor vrouwen en wetenschap en verbanden met andere toepasselijke beleidsterreinen. 18 2. 3 Onderzoek en prognose voor de samenleving Gezien de complexiteit van de relaties tussen wetenschap en samenleving, bestaat er een wezenlijke behoefte aan multidisciplinair onderzoek en prospectieve studies die niet alleen een beter begrip mogelijk maken van de wisselwerking tussen wetenschap en samenleving maar ook het vermogen kunnen verbeteren om te kunnen reageren op opkomende crisissen en problemen. Gezien de omvang en de aard van de te behandelen thema's is het duidelijk dat op communautair niveau moet worden gewerkt, binnen het OTO-kaderprogramma, met inbegrip van de prospectieve studies van het GCO, of in gecoördineerd verband met de lidstaten. De Commissie zal ruime aandacht besteden aan de ontwikkeling van de relaties tussen wetenschap en samenleving, vanuit historisch, sociologisch en filosofisch perspectief, en met gebruikmaking van de bijdrage van de menswetenschappen, de economie en de sociale zullen wetenschappen. Op Europees niveau en op breder multidisciplinaire en technologische risico's, de effecten van het beginsel van duurzame ontwikkeling35, op de mondialiseringsprocessen of actuele onderwerpen zoals het gebruik van wetenschap en technologie voor terroristische doeleinden.  internationaal niveau naar onderzoeken worden bijvoorbeeld natuurlijke opgezet, Open coördinatie tussen Europees, nationaal en regionaal niveau Naast de activiteiten voor onderzoek en technologische ontwikkeling en demonstratie die uit hoofde van het OTO-kaderprogramma (inclusief het GCO) worden uitgevoerd, is de coördinatie van de Europese, nationale en regionale onderzoekactiviteiten een krachtig instrument voor de totstandbrenging van de Europese Onderzoekruimte op het vlak van "wetenschap en samenleving"36. ACTIE 28 De Commissie zal de coördinatie van prospectieve onderzoeken en werkzaamheden op de verschillende Europese, nationale en regionale niveaus, aan thema's in verband met het onderhavige actieplan coördineren. Deze coördinatie kan plaatsvinden door middel van forums, seminars waarin vertegenwoordigers van nationale ministeries van gedachten wisselen over de belangrijkste vragen op het gebied van "wetenschap en samenleving", of netwerken van topcentra. 3 3. 1 VERANTWOORDELIJKE WETENSCHAP IN HET CENTRUM VAN DE BELEIDSVORMING De ethische dimensie in de wetenschap en de nieuwe technologieën Het hoge tempo van de wetenschappelijke en technologische vooruitgang kan aanleiding vormen tot ernstige ethische problemen waarmee alle Europeanen worden geconfronteerd. Deze vraagstukken kunnen ook implicaties hebben voor toekomstige generaties. 35 36 Met name bij de prioriteiten van de Europese strategie op het gebied van duurzame ontwikkeling: klimaatverandering, gevaren voor de volksgezondheid, armoede en sociale uitsluiting, druk op de natuurlijke hulpbronnen, vergrijzing, congestie en vervuiling door het verkeer, en op gebieden van groot belang voor de economie, de sociale aspecten en de milieueffecten, zoals de industriële sector en de daarmee verband houdende diensten. De Commissie heeft onlangs twee deskundigengroepen ingesteld die vraagstukken in verband met de versterking van de Europese samenwerking moeten onderzoeken, met het oog op het netwerken van regionale initiatieven en capaciteiten op dit gebied, tegen de achtergrond van de Europese onderzoekruimte. 19 De Europese samenleving is een rijk cultureel weefsel, waarin uiteenlopende ethische, religieuze, historische en filosofische achtergronden vertegenwoordigd zijn. Rekening houdend met deze culturele verschillen is het van essentieel belang dat onderzoek functioneel is en bij de burgers in de lidstaten en de kandidaat-lidstaten een breed draagvlak heeft. Het Europees Parlement heeft getracht gemeenschappelijke standpunten te verduidelijken over ethische vraagstukken waarover uiteenlopende visies bestaan. De Europese groep ethiek van de exacte wetenschappen en de nieuwe technologieën37 heeft bijgedragen aan het sturen van het communautair beleid inzake cultureel gevoelig liggende ethische vragen in de wetenschap.  De vrijheid van wetenschappelijk onderzoek en ethische overwegingen in het onderzoek, zoals neergelegd in het handvest van de fundamentele rechten, moeten worden gerespecteerd en toegepast, waar mogelijk ook in andere delen van de wereld. Zo moet bijvoorbeeld steun worden gegeven aan het Frans-Duitse initiatief voor een wereldwijd verdrag inzake het verbod op het klonen van mensen (artikel 3 van het handvest), dat in VN-verband is ondernomen. stichting van Europa, de Europese Verscheidene internationale organisaties (gouvernementele en niet-gouvernementele, zoals de Raad de Wereldgezondheidsorganisatie, de World Medical Association, de FAO en andere) werken actief aan de bevordering van de rol van de ethiek in wetenschap en onderzoek. De lidstaten zijn in deze organisaties vertegenwoordigd, en er moet optimaal gebruik worden gemaakt van deze structuren. Er moet worden gestreefd naar nauwe samenwerking met deze organisaties om dubbel werk te voorkomen en een synergie te creëren die tot een verantwoordelijk internationaal wetenschapssysteem leidt. voor wetenschappen, UNESCO, Informatie toegankelijker maken In heel Europa bestaat de behoefte aan een systematischer informatievoorziening over ethische onderwerpen in de wetenschap, die in meerdere talen toegang geeft tot informatie over wetgeving, gedragscodes, beste praktijken en de discussies die in de verschillende Europese landen worden gevoerd. Het voorbereidend werk voor een dergelijk informatie- en documentatiesysteem vindt plaats in het kader van een EU-project waarin de belangrijkste documentatiecentra op het gebied van de bio-ethiek in Europa met elkaar zijn verbonden. Het netwerk moet worden uitgebreid tot andere gebieden van de ethiek, en worden verbonden met andere relevante informatiecentra over de gehele wereld, zodat het in de toekomst kan uitgroeien tot een topnetwerk. ACTIE 29 Er zal een waarnemingscentrum voor informatie en documentatie worden opgezet, dat de ontwikkeling van de discussie over ethische vraagstukken op nationaal en internationaal niveau kan inventariseren en analyseren. Een Europees openbaar debat over ethiek in de wetenschap 37 De Europese groep op het gebied van ethiek in wetenschap en nieuwe technologieën is een onafhankelijk, pluralistisch en multidisciplinair orgaan, dat is opgezet door de Europese Commissie om advies te geven inzake ethische aspecten van wetenschap en nieuwe technologieën in verband met de voorbereiding en de toepassing van communautaire wetgeving en/of communautair beleid (mededeling van de Commissie van 11 december 1997 inzake de instelling van de Europese groep ethiek van de exacte wetenschappen en de nieuwe technologieën (SEC(97)2404)).  20 Zoals het Europees Parlement heeft aanbevolen38 moeten onderzoekers, het bedrijfsleven, normontwikkelaars en sociale partners worden aangemoedigd om mee te doen met het openbare debat in de lidstaten en de kandidaat-lidstaten over de nieuwe baanbrekende technologieën, zodra die zich manifesteren. Hierdoor kunnen verantwoordelijke keuzes worden gemaakt die worden ondersteund door passend beleid en op het juiste moment ten uitvoer worden gelegd. ACTIE 30 Er zal een open dialoog tot stand worden gebracht tussen NGO's, de industrie, de religieuze groeperingen, culturele groepen, wetenschappelijke gemeenschap, kringen van filosofen en andere geïnteresseerde groepen, om een uitwisseling van standpunten en ideeën te stimuleren over een reeks belangrijke onderwerpen, zoals de ethische gevolgen van nieuwe technologieën op toekomstige generaties, de menselijke waardigheid en integriteit, "info-ethiek" en duurzaamheid. Er worden verschillende mechanismen gebruikt e-discussies, workshops en geïnstitutionaliseerde forums, enz. ). (doelgroepen, enquêtes, Bevordering van bewustmaking en integriteit van onderzoekers De mate waarin onderzoekers zich bewust zijn van de ethische dimensie van hun in Europa tamelijk grote verschillen. Maatregelen om het werkzaamheden vertoont bewustzijn van goede wetenschappelijke praktijken te verhogen, met inbegrip van de ethische dimensie, onderzoekintegriteit en de belangrijkste elementen van de Europese wetgeving, verdragen en gedragscodes, moeten worden bevorderd. Initiatieven op het gebied van basisopleidingen, in combinatie met de voorbereiding van Europese opleidingsmodules over ethiek in de wetenschap, moeten worden ontwikkeld en verspreid. De ontwikkeling en de toepassing van gedragscodes wordt op diverse gebieden aangemoedigd. Bij deze acties moet ten volle rekening worden gehouden met culturele verschillen. ACTIE 31 Er zullen modelcursussen en opleidingsmodules worden ontwikkeld om het ethisch bewustzijn van onderzoekers te verhogen. Vergemakkelijken van de uitwisseling tussen ethische commissies Nationale ethische commissies kunnen desgewenst resultaten en ervaringen uitwisselen op EU-niveau, naast de activiteiten van de Raad van Europa. Een forum van nationale in de EU en de kandidaat-lidstaten kan mogelijkheden bieden voor commissies informatie-uitwisseling over specifieke onderwerpen die voor de EU van belang zijn, hetgeen tot een betere beleidscoördinatie kan leiden. Netwerken van plaatselijke ethische commissies kunnen komen tot een gedachtenwisseling over minimumnormen en zouden beste praktijken kunnen bevorderen bij de beoordeling van onderzoekprojecten met ethische inhoud. Dit soort netwerken kan het functioneren van bedrijven in heel Europa helpen verbeteren, en betere voorwaarden scheppen om onze planeet te beschermen tegen potentieel schadelijke effecten van de wetenschap. ACTIE 32 Op nationaal en plaatselijk niveau wordt de totstandkoming van netwerken van is een nauwere samenwerking en een ethische commissies bevorderd.  Doel doelmatiger uitwisseling van ervaringen en beste praktijken. 38 Verslag over de juridische, ethische, economische en maatschappelijke implicaties van menselijke genetica - tijdelijke commissie menselijke genetica en andere nieuwe technologieën in de moderne geneeskunde - Final A5-0391/2001. 21 Een dialoog over ethiek met andere regio's in de wereld De Europese onderzoekruimte staat open voor de rest van de wereld. Daarom is het belangrijk dat de verschillen in het ethisch kader voor de wetenschap in de verschillende mondiale regio's worden verkend en begrepen. Europese publieke onderzoekprogramma's (bijvoorbeeld het door de EU gefinancierde initiatief met betrekking tot het malaria-, tuberculose- en AIDS-onderzoek) en de industrie financieren in ontwikkelingslanden klinische tests die moeten voldoen aan vastgestelde normen, zoals de verklaring van Helsinki van de World Medical Association. Europa zal structuren ondersteunen die ethische beginselen in de wetenschap wereldwijd bevorderen. ACTIE 33 Een internationale dialoog over ethische principes zal via een reeks conferenties en workshops worden opgezet. Een belangrijk doel daarvan is het opbouwen van capaciteit voor ethische controles in ontwikkelingslanden. Bescherming van dieren in het onderzoek Het gebruik van dieren voor onderzoekdoeleinden komt direct aan de orde in het protocol betreffende de bescherming en het welzijn van dieren bij het Verdrag van Amsterdam. Er wordt naar gestreefd onderzoekers meer bewust te maken van het drievoudige beginsel vervanging, vermindering en verfijning van dierproeven, met speciale aandacht voor de soorten die dicht bij de mens staan. ACTIE 34 Netwerken van comités voor dierenwelzijn zullen worden ondersteund en de opleiding van jonge wetenschappers op het gebied van dierenwelzijnsvraagstukken zal worden bevorderd ter ondersteuning van de uitvoering van de Europese wetgeving met betrekking tot de bescherming van dieren in het onderzoek. 3. 2 Risicobeheersing Innovatie leidt tot een betere kwaliteit van leven en is essentieel voor economische groei. Er kunnen echter ook onzekerheid en bezorgdheid door ontstaan, naast nieuwe gevaren voor onze gezondheid en het milieu. Daarom is wetenschappelijk onderzoek noodzakelijk om deze problemen op te lossen en de hiermee verband houdende risico's te identificeren en te beoordelen, en om de onzekerheden zoveel mogelijk te beperken. Op de vraag "is het veilig?" kan bijna nooit een eenvoudig antwoord worden gegeven. We weten dat er in het dagelijks leven allerlei gevaren op de loer liggen. Bepaalde risico's nemen we bewust, en andere risico's kunnen eenvoudigweg niet worden vermeden.  Als we besluiten of iets "veilig" is, kijken we niet alleen naar de waarschijnlijkheid van schadelijke effecten, maar ook naar factoren zoals de verwachte voordelen en de beschikbaarheid van eventuele alternatieven. Risicobeheersing - die risico-identificatie, -beoordeling, -beheer en voorlichting over risico's omvat - is een essentieel maar vaak ook zeer controversieel onderdeel van het overheidsbeleid geworden. De afgelopen jaren heeft de Europese Unie de processen inzake risicobeoordeling en risicobeheer op het gebied van het consumentenbeleid en de voedselveiligheid aan een grondige herziening onderworpen. De regelgeving op deze gebieden is gebaseerd op wetenschappelijk advies van comités die zijn samengesteld op grond van wetenschappelijke 22 kwaliteit, onafhankelijkheid en transparantie39. De Unie werkt momenteel aan het opzetten van een Europese onafhankelijke risicobeoordelingen kan uitvoeren40. voedselautoriteit die het van tevens haar benadering ten De Commissie heeft aanzien het voorzorgsbeginsel41, uiteengezet, en richtsnoeren voorgesteld voor risicobeheer bij wetenschappelijke onzekerheid, naast algemene beginselen die bij risicobeheer steeds moeten worden toegepast42. gebruik van Er is al veel bereikt wat betreft de verbetering van de transparantie, de verantwoordingsplicht en de aanpassing de wetenschappelijke kennis. vooruitgang van aan de Verbetering van de praktijken door middel van netwerken op Europees niveau Werken aan wederzijds vertrouwen en van De Commissie heeft steun verleend aan het TRUSTNET-project, dat gericht is op het analyseren van de factoren die van invloed zijn op de geloofwaardigheid, de doelmatigheid en de legitimiteit van het en regelgevingskader wetenschappelijk het activiteiten, gevaarlijke voor ontwikkelen samenhangender, completere en eerlijker benaderingen voor de beoordeling en de beheersing van risico's. Door middel van een breed scala van case studies, onder andere over gevoelige onderwerpen in verband met het leverde dit milieu, energie en industrie, project meer het op inzicht maatschappelijk beheer van risico’s. In het kader van het project werd een informeel netwerk Europese opgezet, waarin beleidsmakers, academici, deskundigen en andere spelers bijeen zijn gebracht om dialoog en interactie te bevorderen. in op andere Er kunnen niettemin verdere stappen worden gezet. Ten eerste kunnen de lessen die zijn geleerd op het gebied van de gezondheid van de consument en de voedselveiligheid sectoren worden toegepast. Ten tweede moet op alle gebieden worden onderzocht op welke wijze een dynamischer interface en een betere communicatie tot stand kunnen worden gebracht tussen risicomanagers, risicobeoordelaars en degenen die het onderbouwende wetenschappelijk onderzoek verrichten.  Ten derde kan het thema risicobeheersing diepgaander worden besproken en onderzocht (bijvoorbeeld “Wat zijn de kosten en baten en hoe kunnen we die meten?” “Hoe veilig is veilig genoeg?”). Voor al deze doelstellingen moeten we profiteren van de informatie en goede praktijken die binnen en buiten Europa beschikbaar zijn. De Commissie zal onderzoeken op welke wijze een dergelijke interface kan worden verbeterd. Dit kan mechanismen omvatten voor dialoog, gezamenlijke probleemdefinitie en een regelmatige uitwisseling van gegevens en standpunten. Daarnaast zal speciale aandacht worden besteed aan de communicatie over risico’s. ACTIE 35 De Commissie zal een uitwisseling van ervaring en goede praktijken tot stand brengen tussen de belangrijkste spelers die met risicovraagstukken te maken hebben in verschillende sectoren en op verschillende niveaus in heel Europa. In het licht daarvan zal zij richtsnoeren voor verbeterde risicobeheersing opstellen, met name over de beste manier om bekendheid te geven aan wetenschappelijke onzekerheid en risicovraagstukken. Deze voorstellen zullen voortbouwen op het bestaande beleidskader. 39 40 41 42 Mededeling over de gezondheid van de consument en voedselveiligheid, COM(1997)183 van 30. 4. 1997. Gewijzigd voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van de algemene beginselen en voorschriften van de levensmiddelenwetgeving, tot oprichting van een Europese voedselautoriteit en tot vaststelling van procedures voor voedselveiligheidsaangelegenheden, COM(2001)475 def. van 7. 8. 2001. Mededeling van de Commissie over het voorzorgsbeginsel; COM(2000)1 van 2. 2. 2000. Proportionaliteit, non-discriminatie, consistentie, beoordeling van de voordelen en de kosten van maatregelen of van het uitblijven van maatregelen, onderzoek van wetenschappelijke ontwikkelingen. 23 3. 3 Het gebruik van deskundigheid Wij hebben deskundigen nodig om ons gerust te stellen, te waarschuwen en hun licht te laten schijnen over complexe en vaak controversiële actuele onderwerpen. Deskundigen helpen bij de probleemomschrijving, de beleidsvorming en het aanzwengelen van het openbaar debat over uiteenlopende onderwerpen, zoals klimaatverandering en genetisch gemodificeerde organismen. De adviezen van deskundigen kunnen langs allerlei kanalen in een wetenschappelijk onderbouwde beleidsvorming worden verwerkt. Het goed gestructureerde systeem van wetenschappelijke comités, dat op communautair niveau tot stand is gebracht voor risicobeoordelingen op het gebied van de gezondheid van de consumenten en de voedselveiligheid, kwam reeds ter sprake in punt 3. 2. Verder zijn er allerlei internationale en Europese mechanismen op beleidsgebieden zoals de luchtkwaliteit43, de klimaatverandering en de visserij. Deze worden aangevuld door ad hoc regelingen, al naargelang de aard, de urgentie of de kennis van de te behandelen onderwerpen.  Op nationaal niveau bestaan eveneens verschillende lagen en vormen van adviesstructuren. Binnen dit kader kan een onderscheid worden gemaakt tussen collectieve, formele adviezen die worden uitgebracht door comités of adviesgroepen die door beleidsmakers zijn resultaten, zoals gemandateerd en ingesteld, en al dan niet gevraagde meningen of wetenschappelijke informatie, verstrekt door personen of organisaties die buiten officiële processen staan (maar die officiële adviesgroepen kunnen helpen om tot conclusies te komen). Tegen deze achtergrond kan niettemin de tendens worden geconstateerd dat het inschakelen van deskundigen op weerstand en wantrouwen stuit. van terwijl dat Ten eerste wordt wetenschap vaak gezien als een activiteit waarin zekerheid en harde in de feiten centraal staan, praktijk zelden het geval is, en zeker niet onderzoek. geavanceerd bij zeer Wetenschappers nature zijn voorzichtig, en hun adviezen zijn dan ook in allerlei voorbehouden. vaak verpakt Bovendien meerdere er bestaan wetenschappelijke stromingen, en vaak worden ook dissidente stemmen gehoord die tegen de heersende opvattingen ingaan. eenvoudige Als deskundigen niet met simpele antwoorden op vragen komen, kan frustratie of zelfs wanhoop ontstaan. De conclusie ligt dan voor de hand: “Zelfs de deskundigen weten niet waar ze over praten!”. Daarom moet er ogenschijnlijk Wetenschappelijk gemeenschappelijk visserijbeleid advies voor het en de van binnen doelstelling visbestanden belangrijkste het De gemeenschappelijk visserijbeleid is de bevordering van een duurzame en verantwoordelijke exploitatie de van buiten communautaire wateren. Om regelgeving te ontwikkelen in het licht van de beste beschikbare wetenschappelijke adviezen, steunt de Commissie op de Internationale Raad voor het onderzoek der zee (ICES), die verantwoordelijk is voor het verzamelen en analyseren van biologische gegevens over de visvoorraden de het noordelijk Atlantische Oceaan. deel van in Het advies van het ICES-comité voor het beheer van de visstand wordt vervolgens besproken door het eigen wetenschappelijk, technisch en economisch comité voor de visserij van de Commissie. Op basis daarvan stelt de Commissie haar voorstellen voor regelgeving op, die vervolgens worden voorgelegd aan een afzonderlijk adviescomité dat de standpunten groeperingen van belanghebbende vertegenwoordigt consumenten, NGO's, enz. ). (visserijsector, de 43 De Commissie heeft onlangs het programma “Air pur pour l'Europe” (CAFE) gelanceerd, in het kader waarvan een geïntegreerde langetermijnstrategie moet worden uitgewerkt voor de bescherming van de menselijke gezondheid en het milieu tegen de gevolgen van atmosferische verontreiniging.  Het programma is met name gericht op de coördinatie van de productie, het verzamelen en het valideren van de nodige wetenschappelijke en technische informatie voor het uitstippelen van beleid op dit gebied. 24 een coherentere interface komen tussen de verstrekkers en de ontvangers van advies, met wederzijds begrip en duidelijke communicatie tussen deze twee. Ten tweede vinden de beleidsmakers op alle niveaus het niet altijd gemakkelijk om in de uiteenlopende wetenschappelijke culturen en de veelheid aan gespecialiseerde kenniscentra in Europa de juiste bronnen aan te boren. In het ergste geval laden ze de schijn op zich dat ze alleen maar “tamme” deskundigen raadplegen, die erom bekend staan voorgebakken beleidsbeslissingen te ondersteunen. Er moet een systematischer en opener benadering op nationaal en Europees niveau komen voor het identificeren van de beste deskundigheid op het juiste moment. Ten derde kan advies onrealistisch blijken te zijn als het publiek en de belanghebbenden zijn buitengesloten en niet of nauwelijks mogelijkheden hebben om een bijdrage aan het debat te leveren en om de experts en hun adviezen kritisch te benaderen. Het gehele proces moet worden geopend door mogelijkheden te scheppen voor het uiten van alternatieve standpunten (“een wedstrijd van ideeën”), en voor kritisch onderzoek en constructieve discussie. De ervaring leert dat, wanneer wetenschappelijke netwerken verbanden aangaan met nationale regelgevers, vertegenwoordigers van de diverse belangengroeperingen, inclusief de civiele maatschappij, en daarnaast werken volgens transparante procedures, mogelijke conflicten over bepaalde punten grotendeels worden voorkomen en de acceptatie van de latere regelgeving wordt vergemakkelijkt44. Het doel is dan ook niet alleen om een gevoel van vertrouwen te wekken maar ook om een robuuster beleid te ontwikkelen. Zoals gezegd heeft de Commissie op deze problemen gereageerd door haar wetenschappelijke comités op het gebied van de gezondheid van de consument en de voedselveiligheid te vernieuwen en door het plan voor de binnenkort op te richten Europese Voedselautoriteit. De Commissie is voornemens goede praktijken te verspreiden en haar voordeel te doen met de lessen die zijn opgedaan in de verschillende beleidssectoren. Er kan bijvoorbeeld veel worden gedaan om systematischer goed toegankelijke informatie voor het publiek te verstrekken over het mandaat, het lidmaatschap, het overleg of de aanbevelingen van deze verschillende structuren op alle beleidsgebieden45. In dit verband zou een centraal punt waar deze gegevens worden samengebracht nuttig zijn voor het publiek.  Bij de ontwikkeling en de uitvoering van bovengenoemde maatregelen zal de Commissie de dialoog met de overheden van de lidstaten, adviesorganen en andere actoren continueren en intensiveren. Richtsnoeren voor het gebruik van deskundigheid op communautair niveau het In het Witboek over Europese governance werd gewezen op de behoefte aan richtsnoeren deskundigheid46. Deze betreffende een juni 2002 worden interdepartementale werkgroep worden uitgewerkt, zullen vanaf gepubliceerd. Zij vormen een aanvulling op andere maatregelen in het kader van het Witboek, zoals de minimumnormen voor de raadpleging van de civiele maatschappij. Voortbouwend op richtsnoeren, gebruik door van die 44 45 46 Enkele netwerken die het GCO heeft opgezet op verzoek van de lidstaten, zoals het netwerk van GMO- laboratoria of het netwerk op het gebied van geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging, zijn goede voorbeelden van dit soort interactie. Studie over transparantie en openheid in wetenschappelijke adviescomités: STOA, Europees Parlement, oktober 1998, EP 167 327/ Fin. St. Dit vloeit voort uit de voorbereidende werkzaamheden op het gebied van deskundigheid: Democratising expertise and establishing scientific reference systems (groep 1b), Europese Commissie, juli 2001 (http://europa. eu. int/comm/governance/areas/group2/report_en. pdf) 25 de bestaande praktijken en ervaringen, worden in de richtsnoeren de centrale beginselen neergelegd, met name voor een grotere openheid en verantwoordingsplicht bij het gebruik van deskundigheid bij wetenschappelijk onderbouwde beleidsontwikkeling. Het belangrijkste doel is het creëren en bewaren van het vertrouwen van iedereen die bij het proces betrokken kan raken of erop aangewezen is. De richtsnoeren moeten bijvoorbeeld ingaan op de aanwezigheid van publiek bij deskundigenvergaderingen, publicatie en kritisch onderzoek van adviezen, en de wijze waarop de Commissie uitlegt hoe in verdere beleidsvoorstellen rekening is gehouden met het uitgebrachte advies. Tevens moeten ze een verbreding van de en deskundigheidsbasis mogelijk maken door het van multidisciplinaire multisectorale knowhow aan te moedigen, en door te voorzien in mechanismen ter bevordering van de betrokkenheid van het publiek, de belanghebbenden en de georganiseerde civiele maatschappij. gebruik ACTIE 36 Voor de eigen praktijk van de Commissie bij het selecteren en het gebruiken van deskundigheid voor beleidsvorming, zal een reeks richtsnoeren worden opgesteld. inzake een Deze kunnen vervolgens de basis vormen van een voorstel gemeenschappelijke benadering voor andere instellingen en de lidstaten, en uiteindelijk ook de nieuwe lidstaten. Door samenwerking met lidstaten in een netwerk, workshops en andere dialoog- en uitwisselingsmechanismen, kunnen ervaringen worden gedeeld en beste praktijken worden verspreid.  Verbetering van de wetenschappelijke ondersteuning van beleidsmakers De Commissie zal verder werken aan de ontwikkeling van verbeterde mechanismen voor wetenschappelijke ondersteuning ten behoeve van beleidsmakers. in de het beleidsvorming, Deze mechanismen moeten het volledige spectrum van de in Europa aanwezige deskundigheid ten volle benutten. Ze zijn bedoeld om de wetenschappelijke ondersteuning van formele verlengde regelgevingsprocedures, te verbeteren. Waar nodig kunnen ze gebaseerd zijn op netwerken van onderzoekers, zoals die in het kader van de OTO-kaderprogramma’s, inclusief het GCO. Dergelijke netwerken moeten de communicatie tussen wetenschappers onderling en wetenschappers en beleidsmakers vergemakkelijken. Ze zouden in overeenstemming met de bovengenoemde richtsnoeren moeten functioneren, in het bijzonder wat betreft de noodzakelijke onafhankelijkheid, transparantie en de breedte van de knowhow, maar er zullen diverse modellen nodig zijn om tegemoet te komen aan de behoefte van de verschillende sectoren en tijdpaden. Op dit moment kunnen twee modellen worden aangegeven: uitvoering van van de Het eerste model is een combinatie van een netwerk van bronnen van wetenschappelijke informatie met een database van eerder bereikte wetenschappelijke conclusies over onderwerpen van openbaar belang. De Commissie kan gebruikmaken van een dergelijk instrument om informatie te verkrijgen over specifieke beleidsgerelateerde vragen. Op langere termijn kan dit instrument beschikbaar worden gesteld aan andere beleidsvormende instanties en aan burgers en de civiele maatschappij. ACTIE 37 Er zal een proefstudie worden uitgevoerd naar de totstandbrenging van een open op internet gebaseerd netwerk van wetenschappers en organisaties die zich bezighouden met wetenschappelijke vraagstukken: SIPSE (Scientific Information for Policy Support in Europe). tweede model gaat uit van organisaties of netwerken die gevalideerde gegevens, Het geharmoniseerde informatie of ondersteuning voor beleidsvorming kunnen leveren. Een dergelijk gemeenschappelijk Europees wetenschappelijk referentiesysteem (ECSRS) zou een 26 rol kunnen ondersteunende of implementatie op lange termijn van regelgeving. Bij de totstandbrenging van dit ECSRS zal het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek als katalysator fungeren op de kerngebieden van zijn deskundigheid. probleemomschrijving, beleidsvorming spelen bij ACTIE 38 zal voor een blauwdruk De Commissie gemeenschappelijke Europese wetenschappelijke referentiesystemen (ECSRS) publiceren met een beschrijving van hun taakgebieden en functie, tezamen met uitvoeringsvoorstellen waarin rekening wordt gehouden met zaken als kwaliteitsborging en de relaties met internationale systemen. Door een inventarisatie van de deskundigheidsbronnen die momenteel worden gebruikt, kunnen ECSRS-prototypen die gespecialiseerd zijn in prioritaire thema’s, worden aangewezen. De verdere utvoering zal worden ondersteund uit hoofde van het volgende kaderprogramma (2002-2006).  Beide modellen zullen bovendien voorzien in een kanaal waarlangs individuele wetenschappers in een vroeg stadium nieuwe ontwikkelingen en thema’s onder de aandacht kunnen brengen. Deze vorm van “horizon scanning” kan aanvullend onderzoek op gang brengen om de eerdere resultaten te bevestigen of te weerleggen, en om informatie vooraf te verstrekken bij officiële risicobeoordelingen en risicobeheersingsmechanismen, voor zover deze in de betrokken sector reeds bestaan. De netwerken kunnen ook een snelle mobilisering van deskundigheid vergemakkelijken (zoals de “scientific help desk”), als antwoord op plotselinge of onverwachte behoeften, bijvoorbeeld in verband met bioterrorisme. BEHOUD VAN DE DYNAMIEK Het voorgestelde actieplan markeert het begin van een lang proces dat gericht is op een verandering van de relaties tussen wetenschap en samenleving. Talrijke spelers worden uitgenodigd eraan deel te nemen: lidstaten, regio’s en steden, het bedrijfsleven, burgers, de civiele maatschappij in haar geheel, met name de niet-gouvernementele organisaties, enz. Bepaalde voorgenomen maatregelen zijn aan een langere termijn gebonden (bijvoorbeeld op terwijl andere een eenmalig karakter hebben (zoals de het gebied van onderwijs), conferenties). In alle gevallen vereist het oplossen van de problemen die zich op communautair niveau voordoen zowel een gedetailleerde kennis van de Europese situatie in al haar aspecten, als het vermogen om de effecten van de genomen maatregelen te beoordelen, met name wat de toegevoegde waarde ervan betreft. Het actieplan is gebaseerd op een bundeling van ervaringen, feiten en statistische gegevens die moeten worden aangehouden en verder worden ontwikkeld. In dit verband, en met het oog op een nadere actualisering van het plan, zal de Commissie een overzicht “Wetenschap en samenleving in de Europese onderzoekruimte” opstellen. Deze inventarisatie van de verbanden tussen wetenschap, technologie, onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten en de Europese samenleving, wordt uitgevoerd op basis van talrijke informatiebronnen (follow-up- studies, het Europees statistisch systeem, nationale bureaus voor statistiek, studies van nationale en Europese bureaus voor opinieonderzoek, gegevens van nationale en regionale waarnemingscentra op het gebied van wetenschap en technologie, vergelijkende studies op Europees en mondiaal niveau, communautaire prospectieve onderzoeken en studies, enz. ). Het overzicht biedt tevens de gelegenheid om de effecten van het actieplan te evalueren, zowel op het niveau van de afzonderlijke acties als meer in het algemeen. Voor een dergelijke evaluatie zijn regelmatige enquêtes en een follow-up van de bestaande indicatoren noodzakelijk, maar daarnaast moet ook op langere termijn worden nagedacht over onder andere de aanpassing van de evaluatiemethode aan de behoeften.  KOMMISSION DER EUROPÄISCHEN GEMEINSCHAFTEN Brüssel, den 04. 12. 2001 KOM(2001)714 endgültig MITTEILUNG DER KOMMISSION AN DEN RAT, DAS EUROPÄISCHE PARLAMENT, DEN WIRTSCHAFTS- UND SOZIALAUSSCHUSS UND DEN AUSSCHUSS DER REGIONEN Aktionsplan Wissenschaft und Gesellschaft MITTEILUNG DER KOMMISSION AN DEN RAT, DAS EUROPÄISCHE PARLAMENT, DEN WIRTSCHAFTS- UND SOZIALAUSSCHUSS UND DEN AUSSCHUSS DER REGIONEN Aktionsplan Wissenschaft und Gesellschaft INHALTSVERZEICHNIS Hintergrund. 3 Wissenschaft und Gesellschaft: Hin zu einer neuen Partnerschaft. 4 Die Strategie der Kommission. 5 1 1. 1 1. 2 1. 3 2 2. 1 2. 2 2. 3 3 3. 1 3. 2 3. 3 Förderung der wissenschaftlichen Bildung und der Wissenschaftskultur in Europa. 6 Öffentliches Bewusstsein. 6 Bildung und Berufe im Bereich der Wissenschaft. 10 Dialog mit den Bürgern. 14 Eine stärker bürgernah ausgerichtete Wissenschaftspolitik. 16 Einbindung der Zivilgesellschaft. 16 Gleichstellung von Frauen und Männern in der Wissenschaft. 18 Forschung und Vorausschau im Dienste der Gesellschaft. 20 Verantwortungsbewusste Wissenschaft im Zentrum des politischen Entscheidungsprozesses. 21 Die ethische Dimension in der Wissenschaft und in den neuen Technologien. 21 Risikobeherrschung. 23 Nutzung von Fachwissen. 25 Beibehaltung der Dynamik. 28 2 HINTERGRUND Der vorliegende Aktionsplan wird auf Aufforderung des Rates „Forschung“ vom 26. Juni 2001 vorgelegt und ist Teil der Dynamik zur Schaffung eines echten europäischen Forschungsraums1, die von der Europäischen Kommission im Januar 2000 eingeleitet wurde. Der Aktionsplan ist die logische Folge des Dokuments der Kommissionsdienststellen „Wissenschaft, Gesellschaft und Bürger in dem im November 2000 die Grundlagen für die Diskussion über die Beziehungen zwischen Wissenschaft und Technologie auf der einen und der Gesellschaft und den Bürgern Europas auf der anderen Seite gelegt wurden3. in Europa“2, Der Aktionsplan soll das strategische Ziel unterstützen, das sich die Europäische Union in Lissabon gesetzt hat, das Ziel, die Union zum wettbewerbsfähigsten und dynamischsten wissensbasierten Wirtschaftsraum der Welt zu machen - einem Wirtschaftsraum, der fähig ist, ein dauerhaftes Wirtschaftswachstum mit mehr und besseren Arbeitsplätzen und einem größeren sozialen Zusammenhalt zu erzielen. Der Plan soll einen signifikanten Beitrag zur Umsetzung des Weißbuchs über das Regieren in Europa4 leisten, das die Kommission am 25. Juli 2001 angenommen hat. Darüber hinaus lässt er sich von zahlreichen Überlegungen leiten, die auf vorbereitenden Anhörungen und Seminaren5, vor allem auf der Konferenz „Wissenschaft und Regieren“ vom Oktober 2000, vorgetragen wurden. Ferner zielt er darauf ab, den politischen Prozess zu unterstützen und zu intensivieren, der 1999 im Hinblick auf die Förderung der Stellung und der Rolle von Frauen in der Wissenschaft6 eingeleitet wurde.  Die Stellungnahmen des Europäischen Parlaments, des Wirtschafts- und Sozialausschusses und des Ausschusses der Regionen zum europäischen Forschungsraum sowie die Stellungnahme des Wirtschafts- und Sozialausschusses und der Bericht des Ausschusses für wissenschaftliche und technische Forschung (CREST) zum vorgenannten Dokument der Dienststellen der Kommission wurden berücksichtigt. Des Weiteren wurde den Diskussionen über Bildung, Wissenschaft und Gesellschaft, die im Rahmen einer informellen Tagung der Minister für Bildung und Forschung7 am 2. März 2001 in Uppsala stattfanden, Rechnung getragen. 1 2 3 4 5 6 7 der Kommission „Hin zu einem europäischen Forschungsraum“, KOM(2000)6, vom 18. 01. 2000. SEK(2000)1973 vom 14. 11. 2000. Siehe elektronisches Forum Wissenschaft und Gesellschaft: http://www. cordis. lu/rtd2002/science- society/home. htm „Europäisches Regieren - ein Weißbuch“, KOM(2001)428 vom 25. Juli 2001. Siehe insbesondere den Bericht der dienststellenübergreifenden Arbeitsgruppe „Demokratisierung von Fachwissen und Schaffung wissenschaftlicher Referenzsysteme in Europa”, der auf der Governance- Website http://www. europa. eu. int/comm/governance/areas/ unter group2/report_en. pdf) aufgerufen werden kann. Mitteilung der Kommission „Frauen und Wissenschaft“ - Mobilisierung der Frauen im Interesse der Europäischen Forschung, KOM(99)76 endg. , Entschließung des Rates vom 20. Mai 1999, ABl. C 201, S. 1, vom 16. 07. 1999, Entschließung des Europäischen Parlaments vom 3. Februar 2000 (PE 284. 656), Arbeitsdokument die der Kommission: Geschlechterdimension als Antrieb für eine Reform der Wissenschaft“, SEK(2001)771 vom 15. Mai 2001. Von den Generaldirektionen RTD und EAC gemeinsam ausgearbeitetes Arbeitsdokument der Dienststellen der Kommission „Naturwissenschaftlicher Unterricht und Forschung: Auf dem Weg zu einer Wissensgesellschaft“ zur Vorbereitung der informellen Tagung der Forschungs- und Bildungsminister vom 2. /3. 03. 2001 in Uppsala. und Wissenschaft: der Dienststellen „Frauen 3 Schließlich werden auch die Diskussionen um den Aktionsplan „eLearning8 – Gedanken zur Bildung von morgen“ berücksichtigt, um einen besseren Beitrag der Informations- und Kommunikationstechnologien zur Bildung im Bereich der Wissenschaft zu leisten und darüber hinaus die Grundlagen einer aktiven Staatsbürgerschaft als Voraussetzung für die gesellschaftliche Kontrolle wissenschaftlicher Entscheidungen und ihrer Auswirkungen auf die Gesellschaft zu legen. WISSENSCHAFT UND GESELLSCHAFT 9: HIN ZU EINER NEUEN PARTNERSCHAFT An der Schwelle des 21. Jahrhunderts, in einer Zeit, in der die wirtschaftliche Integration der im Erweiterungsprozess befindlichen Europäischen Union mit der Einführung des Euros eine greifbare Realität geworden ist, steht unsere Gesellschaft vor der Herausforderung, ihren Platz in einer von wirtschaftlichen und politischen Turbulenzen heimgesuchten Welt zu finden. Unzählige Beispiele belegen, dass Wissen, insbesondere Wissenschaft, Technologie und Innovationen, für die Bewältigung dieser Herausforderung unerlässlich sind.  Tag für Tag bringen bahnbrechende Fortschritte in den Bereichen Wissenschaft und Technologie Neuerungen unsere weltweite Wettbewerbsfähigkeit10 von entscheidender Bedeutung sind, wobei die wissenschaftliche Zusammenarbeit überdies in vielen Fällen ein wichtiges Element im Dialog mit Drittländern ist11. Lebensqualität hervor, und die die für für Dennoch deutet Einiges darauf hin, dass derzeit eine Kluft besteht zwischen diesen ungeheueren Möglichkeiten einerseits und den Bedürfnissen und Hoffnungen der europäischen Bürger - z. B. Frieden zwischen den Völkern, Lebensqualität, Sicherheit und nachhaltige Entwicklung des Planeten - andererseits. Die Eurobarometer-Umfrage12 vom Oktober 2001 über die Einstellung der Europäer zur in dem sich sowohl Zuversicht und Wissenschaft ergibt ein widersprüchliches Bild, Hoffnung, gelegentlich aber auch ein mangelndes Interesse an wissenschaftlichen Aktivitäten und sogar Ängste bezüglich bestimmter Folgen selbiger widerspiegeln. So sind 80 % der Europäer der Ansicht, dass sich mit Hilfe der Wissenschaft eines Tages Krankheiten wie Krebs oder Aids besiegen lassen, und genießen die Wissenschaftler ein so großes Vertrauen, dass 72 % der Befragten den Wunsch äußerten, die Politiker sollten ihre Entscheidungen stärker auf die Meinung von Experten stützen. Aus der Umfrage geht allerdings auch hervor, dass trotz dieser Erwartungen und dieses Vertrauenskapitals die Wahrnehmung von Wissenschaft und Technik durch die europäischen Bürger nicht immer sehr positiv ist, und dass bestimmte Kreise der Bevölkerung gegenwärtig keinen Zugang zur Wissenschaft haben. Die Risiken der Industriegesellschaft und ethische Probleme werden in den Medien ausführlich kommentiert, was zur Folge hat, dass die Öffentlichkeit sich Fragen stellt und verstärkt den Wunsch verspürt, den Fortschritt besser zu kontrollieren. Bei einigen kann das Gefühl entstehen, dass Wissenschaft und Technik ihre Lebensweisen zu schnell verändern. 8 9 10 11 12 http://www. europa. eu. int/comm/education/elearning/index. html In der vorliegenden Mitteilung umfasst der Begriff „Wissenschaft“ alle öffentlichen oder privaten Aktivitäten wissenschaftlicher und technologischer Art, einschließlich der Sozialwissenschaften. Der Begriff „Gesellschaft“ umfasst alle Bürger und ihre Vereinigungen sowie Unternehmen und staatliche Stellen. „Innovation in einer wissensbestimmten Wirtschaft“, KOM(2000)567 vom 20. 09. 2000. „Die internationale Dimension des europäischen Forschungsraums“, KOM(2001)346 vom 25. 06. 2001. Im Auftrag der Kommission wurde eine Meinungsumfrage über die Europäer, Wissenschaft und Technologie vom 10. Mai bis zum 15. Juni 2001 durchgeführt. 4 Trotz einiger Fortschritte stehen Frauen infolge zu vieler Stereotypen nach wie vor im Bereich der Wissenschaft im Abseits, was die Wissenschaft um eine Vielfalt bringt, die sie benötigt, um einen harmonischeren Beitrag zum politischen, gesellschaftlichen und wirtschaftlichen Leben zu leisten.  Überdies finden die jungen Menschen wissenschaftliche Studien und Berufe heutzutage nicht mehr ausreichend attraktiv, um sich für sie zu entscheiden. Zusammen mit dem demographischen Wandel findet dies auf dem Arbeitsmarkt seinen Ausdruck vor allem darin, dass die Industrie Schwierigkeiten hat, die von ihr benötigten Ingenieure und Wissenschaftler zu finden. Für Europa wäre es daher ein Gewinn, würden die Anstrengungen der Mitgliedstaaten in einem Rahmenwerk auf Gemeinschaftsebene zusammengeführt werden, um zu bewirken, dass die europäischen Bürger besser in der Lage sind, Chancen und Risiken der Wissenschaft und Technik ihrer Zeit zu beurteilen, und sie mehr dazu bereit sind, sich auf das Abenteuer „Wissenschaft“ einzulassen. Die Strategie der Kommission Die Kommission wird sich im vorliegenden Aktionsplan bewusst auf eine begrenzte Zahl von Maßnahmen mit großem Zusatznutzen für die Gemeinschaft konzentrieren, durch die folgende Ziele erreicht werden sollen: – Förderung der Wissenschaftskultur in Europa Wissenschaft und Technik müssen zuallererst den Bürgern vertrauter werden. Hierzu müssen Wissenschaft und Technik in der europäischen Medienlandschaft und im europäischen Bildungswesen stärker präsent sein, um den Unternehmergeist junger Menschen und ihr Interesse für Studien und Berufe im Bereich der Wissenschaft zu fördern, und muss der Dialog zwischen Wissenschaft und Gesellschaft insbesondere durch regelmäßige Großveranstaltungen begünstigt werden. – Konzipierung einer stärker bürgernahen Wissenschaftspolitik Wissenschaft und Technik müssen ihren Vertrag mit der Gesellschaft neu überdenken und mehr noch als bisher ihre Agenda unter Berücksichtigung der Bedürfnisse und Wünsche der europäischen Bürger erstellen. Künftig müssen sie bestimmten grundlegenden ethischen Fragestellungen der Gesellschaft Rechnung tragen, Frauen umfassende Entfaltungsmöglichkeiten bieten und Zukunftsfragen antizipieren. – Verantwortungsbewusste Wissenschaft im Mittelpunkt der Politik Die meisten Politikfelder beinhalten eine wissenschaftliche und technologische Dimension, und die Entscheidungen in diesen Politikfeldern müssen sich auf transparente und verantwortungsbewusste Stellungnahmen stützen, die auf unter Beachtung ethischer Prinzipien betriebenen Forschungsarbeiten beruhen. Daher gilt es, die ethischen Grundlagen der wissenschaftlichen und technologischen Aktivitäten zu stärken, die dem Fortschritt innewohnenden Risiken aufzuzeigen und zu bewerten, und mit diesen Risiken verantwortungsbewusst auf der Grundlage der Erfahrungen der Vergangenheit umzugehen. Die in den drei oben genannten Bereichen geplanten Maßnahmen werden in enger Zusammenarbeit mit den Mitgliedstaaten und den Kandidatenländern und über Europa hinaus auf internationaler Ebene mit Drittländern und internationalen Organisationen durchgeführt werden. Zahlreiche Akteure werden an ihnen beteiligt sein, u. a. staatliche Stellen, Bürger, Zivilgesellschaft, Unternehmen. 5 Dabei wird der Kommission eine Katalysatorfunktion zukommen. Sie wird alle auf Gemeinschaftsebene und vor allem die im Rahmen ihrer Forschungspolitik13 durchgeführten Maßnahmen (Vernetzung, Begleitmaßnahmen usw. ) nutzen.  Dennoch ist klar, dass im Rahmen des europäischen Forschungsraums nur dann mit nennenswerten Ergebnissen gerechnet werden kann, wenn sich die Mitgliedstaaten an der Seite der Kommission an den gemeinsamen und abgestimmten Anstrengungen beteiligen. In dieser Hinsicht ist die Entschließung des Rates vom 26. Juni 2001, in der zur Erstellung dieses Aktionsplans aufgefordert wurde, sowohl an die Mitgliedstaaten als auch an die Kommission gerichtet. Hinzuweisen ist ferner darauf, dass dieser Aktionsplan Teil eines Prozesses ist, in dessen Rahmen neben der Beobachtung spezieller Indikatoren, der Bewertung des Auswirkungen der ausgewählten Maßnahmen und der regelmäßigen Überprüfung des Aktionsplans auch die Mobilisierung aller Beteiligten erforderlich sein wird. Schließlich darf der zukunftsgerichtete Charakter der ausgewiesenen Ziele nicht den Blick für die Dringlichkeit bestimmter Probleme verstellen; der Kommission war es ein Anliegen, zeitlich ausreichend nahe beieinander liegende Ziele vorzugeben, die eine anhaltende Mobilisierung in den nächsten Jahren gewährleisten. Die Maßnahmen werden von der Kommission bereits ab 2002 eingeleitet werden. Eine Bestandsaufnahme und eine Bewertung der ersten beiden Jahre des Aktionsplans werden den Beteiligten ab 2004 vorgelegt werden. 1 FÖRDERUNG DER WISSENSCHAFTLICHEN BILDUNG UND DER WISSENSCHAFTSKULTUR IN EUROPA 1. 1 Öffentliches Bewusstsein Damit die Fortschritte von Wissenschaft und Technik den Erfordernissen der europäischen Bürger entsprechen und ihre Zustimmung finden, müssen die Bürger auf diesen Gebieten über verständliche, qualitativ gut aufbereitete Informationen sowie über einen freien Zugang zu dieser speziellen Kultur verfügen. Alpha-Galileo ihrem Auftrag, diesbezüglich Medien, Forscher, Forschungseinrichtungen - hier vor allem die Hochschulen -, aber auch Unternehmen die müssen Öffentlichkeit zu informieren, gerecht werden. Sie müssen es verstehen, professionell, sachkundig und attraktiv zu vermitteln und den Dialog darüber zu führen, und in der Lage sein, die wissenschaftliche Vorgehensweise mit ihrer Genauigkeit und ihren Grenzen besser zu erläutern. zugleich wissenschaftliche Themen detaillierte Angaben Alpha Galileo Europe ist ein Internet-Dienst, der den Medien maßgeschneiderte Informationen liefert. Es handelt sich um eine Datenbank, in der zu Pressemitteilungen, und Veranstaltungen, Hintergrundinformationen zur Wissenschaft und technologischen Entwicklung in Europa zur geführt werden. Ein auf Schlüsselwörtern E-Mail-Warnsystem ermöglicht beruhendes Journalisten den Zugang zu den neuesten Nachrichten in ihren Fachgebieten. Bilder 13 Viele der im Aktionsplan vorgesehenen Maßnahmen werden im Wege der FTE-Rahmenprogramme der Gemeinschaft durchgeführt. Die Kommission wird sicherstellen, dass eine zweckmäßige Koordinierung aller für den Bereich Wissenschaft und Gesellschaft relevanten Aktivitäten, einschließlich anderer Aktivitäten der und Aktivitäten, Gemeinschaftspolitik umgesetzt werden, erfolgt.  des Rahmenprogramms Instrumente andere durch die 6 Verbreitung wissenschaftlicher Informationen durch die Medien Die Bereitstellung zuverlässiger und sachlich korrekter Informationen setzt die Förderung unabhängiger, für die Öffentlichkeit bestimmter Informationsquellen durch Maßnahmen auf europäischer Ebene voraus. Ergänzend dazu ist die Entwicklung themenbezogener und mehrsprachiger Module für die wissenschaftliche Bildung wichtig, deren Zielgruppe Journalisten der Printmedien und der audiovisuellen Medien sind. AKTION 1 Die Kommission wird in Zusammenarbeit mit den Mitgliedstaaten eine Reflexionsgruppe aus Journalisten und Vertretern der Presseorgane einsetzen, um zu prüfen, welche Vorgehensweise eine wirksame Verbreitung wissenschaftlicher Informationen auf europäischer Ebene am besten eignet, z. B. die Förderung der Schaffung einer europäischen Presseagentur für den Bereich Wissenschaft oder eines Netzes für den Austausch von für die breite Öffentlichkeit bestimmten Informationen zwischen den Fachleuten des Sektors. sich für Die Beziehungen zwischen Wissenschaft und Medien geben manchmal auf beiden Seiten Anlass zu Polemik. In einigen Ländern wurden Leitlinien für den Umgang der Medien mit der Wissenschaft und umgekehrt für Wissenschaftler, die mit den Medien zu tun haben, vorgeschlagen. Journalisten und Wissenschaftler, die sich in diesem Bereich besonders engagieren, verdienen es, unterstützt und gefördert zu werden. AKTION 2 AKTION 3 Vertreter der Wissenschaft und der Medien werden in einem Forum auf europäischer Ebene zusammengeführt werden, um die Ausarbeitung von Leitlinien für einen gedeihlicheren gegenseitigen Umgang und für ein besseres gegenseitiges Verständnis zu unterstützen und zu fördern. Durch die Stiftung eines besonderen Preises für Journalisten und Wissenschaftler, die sich der Vermittlung wissenschaftlicher, für die breite Öffentlichkeit bestimmter Inhalte verschrieben haben, wird die Kommission das Interesse für Wissenschaftsjournalismus fördern und zur Verbesserung seiner Qualität beitragen. Die Kommission prüft Möglichkeiten, der Wissenschaft in allen Medien einschließlich des Fernsehens mehr Platz einzuräumen (europäisches Festival des populärwissenschaftlichen Films, Forum für den Austausch zwischen Einrichtungen im Bereich der audiovisuellen Produktion, Verbund regionaler Fernsehsender usw. ). Die Kommission unterstützt bereits im Rahmen des Programms MEDIA Plus14 die Entwicklung und die Produktion audiovisueller europäischen Fernsehsender Werke, ausgestrahlt werden sollen. Diese audiovisuellen Werke können die populärwissenschaftliche Darstellung von Themen aus den Bereichen Wissenschaft und Technologie zum Gegenstand haben. einschließlich Dokumentarfilme, die über die 14 Das MEDIA-Programm trat im Januar 2001 in Kraft und zielt darauf ab, die Wettbewerbsfähigkeit der europäischen audiovisuellen Industrie durch eine Reihe von Maßnahmen zu stärken, die die Ausbildung von Fachleuten, die Entwicklung von Produktionsprojekten und Unternehmen sowie den Vertrieb und die Verbreitung von Filmwerken und audiovisuellen Programmen betreffen.  7 AKTION 4 Um die Überlegungen über die wissenschaftlichen Inhalte von Multimedia-Tools fortzusetzen, wird ein Forum für den (auch in elektronischer Form möglichen) Austausch eingerichtet werden, wobei den Möglichkeiten, die das Internet im Bereich der audiovisuellen Ausstrahlung bietet15, Rechnung getragen wird. des und nationaler europaweite Nutzung Die Know-hows länderübergreifender Forschungsinstitute im Bereich der Darstellung wissenschaftlicher und technischer Informationen für ein breites Publikum und bestimmte Initiativen, Netz etwa europäischer Wissenschaftsmuseen, werden gefördert werden. das ECSITE-Netz ECSITE (European Collaborative for Science, Industry and Technology Exhibitions) ist ein europäisches Netz von Museen, Wissenschaftszentren und anderen Einrichtungen, die sich der Vermittlung wissenschaftlicher, breites Publikum bestimmter Inhalte widmen. Sie vereint mehr als 35 Länder und fördert den Erfahrungsaustausch sowie den Austausch neuer Ideen. ECSITE entwickelt grenzübergreifende Projekte, die aus Mitteln der Europäischen Kommission und anderen Quellen gefördert werden, und die Sensibilisierung der Öffentlichkeit für die Wissenschaft zum Ziel haben. ein für AKTION 5 Produkte, die sich an große Zielgruppen wenden (Fernsehsendungen, Printmedien usw. ), sollen durch gezielte Ausschreibungen und durch die Nutzung bereits vorhandener Instrumente gefördert werden. In den Ländern der Union gibt es bereits ausgezeichnete Produkte, die der breiten Öffentlichkeit wissenschaftliche Informationen vermitteln und es verdienen würden, durch eine größere Mobilität zwischen den europäischen Ländern mehr gefördert zu werden. AKTION 6 Die Übersetzung der besten Produkte zur Information der breiten Öffentlichkeit (z. B. Wanderausstellungen oder ständige Ausstellungen, Dokumentarfilme usw. ) in andere Sprachen wird durch gezielte Ausschreibungen gefördert werden. Wissenschaftswochen in Europa Die europäische Wissenschafts- und Technologiewoche, die die Kommission im Jahr 1993 ins Leben gerufen hat, ist inzwischen eine der Maßnahmen des Rahmenprogramms für Forschung und technologische Entwicklung. Die Mitgliedstaaten und die assoziierten Staaten organisieren ebenfalls Aktivitäten zur Förderung der Wissenschafts- und Technologiekultur. Ähnliche Maßnahmen gibt es auch auf regionaler und lokaler Ebene. Für die Mitgliedstaaten und die Kommission wäre die Bündelung ihrer einschlägigen Erfahrungen und beispielhaften Verfahren ein Gewinn. AKTION 7 Die Einrichtung eines Ausschusses, der sich aus den Organisatoren der nationalen Wissenschaftswochen zusammensetzt, wird Synergie-Effekte zwischen der europäischen Wissenschaftswoche und den nationalen Wissenschaftswochen oder -festivals insbesondere durch den Austausch vorbildlicher Verfahrensweisen und erfolgreicher Veranstaltungen fördern. 15 An dieser Stelle ist auf den Aktionsplan e-Europe der Europäischen Kommission hinzuweisen, der eine wichtige Initiative für die Verbreitung der Wissenschaftskultur ist und u. a. möglichst vielen Menschen den Zugang zum Internet zu ermöglichen soll.  8 AKTION 8 AKTION 9 AKTION 10 Die europäische Wissenschaftswoche wird durch die Einbeziehung nationaler Veranstaltungen erheblich gestärkt werden, während umgekehrt die nationalen Wissenschaftswochen durch europaweite Veranstaltungen gestärkt werden. Die Kommission wird besonders darauf achten, dass die im Rahmen der europäischen Gemeinschaftsforschung Wissenschaftswoche stärker vertreten sind und einen Beitrag zur weiteren Entwicklung der nationalen Wochen leisten können. Leistungen erzielten der in Förderung der Wissenschaftskultur in Portugal Vergleich nationaler Ansätze im Bereich der Wissenschafts- und Technologiekultur der „die zu und Benchmarking Förderung des Verständnisses Die Kommission hat bereits eine Maßnahme für das einzelstaatlicher Vorgehensweisen in fünf Schlüsselbereichen der eingeleitet, FTE-Kultur der Öffentlichkeit für die Wissenschaft“ gehört. Die Ergebnisse des ersten Benchmarking-Zyklus sollen vorliegen. Weitere Maßnahmen zur Bewertung und Analyse des in Europa aktuellen Stands der FTE-Kultur werden ausgearbeitet werden. bis Mitte 2002 der Das im Juni 1996 ins Leben gerufene Ciência Viva- portugiesischen des Beitrag Programm ist Ministeriums für Wissenschaft und Technologie zur Förderung der Wissenschafts- und Technologiekultur in der portugiesischen Bevölkerung. Ciência Viva wird vom Strukturfonds der Gemeinschaft gefördert. Es handelt sich um ein offenes Programm, das Bündnisse und autonome Maßnahmen durch drei grundlegende Instrumente fördert: durch ein Förderprogramm für experimentelles Lehren und für den Ausbau des naturwissenschaftlichen Unterrichts in Schulen, durch das nationale Netz von Ciência Viva- Zentren zur Sensibilisierung für die Wissenschaft. nationale Kampagnen durch und europaweiter Maßnahmen Die Auswirkungen der für Wissenschaft, Technik und Innovation werden durch Öffentlichkeit vergleichende Forschungsarbeiten und Studien (einschließlich Benchmarking) analysiert werden. Sensibilisierung zur Systematisches Informieren der Öffentlichkeit über Maßnahmen der Gemeinschaft im Bereich der Forschung Aufgrund ihres Wissens kommt den Forschern, Forschungseinrichtungen und Unternehmen heute eine besondere Verantwortung gegenüber der Gesellschaft im Hinblick darauf zu, den europäischen Bürgern Informationen aus Wissenschaft und Technik zu vermitteln. Die Maßnahmen zur Vermittlung von Wissen über den wissenschaftlichen und technologischen Fortschritt müssen noch weiter ausgebaut werden, vor allem die Maßnahmen, die durch das Rahmenprogramm für Forschung und technologische Entwicklung umgesetzt werden. der Gemeinschaftsprojekte Das Lastenheft im Bereich Forschung und technologische Entwicklung wird es den Partnern zur Auflage machen, die die wissenschaftlichen das durch Forschungsrahmenprogramm finanziell gefördert wurden, systematisch der Öffentlichkeit bekannt zu machen, wofür verschiedene Formen in Frage kommen: Berichterstattung in den Medien, Ausstellungen, Produkte mit erzieherischem und pädagogischem Anspruch, öffentliche Diskussionen usw. technologischen Fortschritte, und 9 1.  2 Bildung und Berufe im Bereich der Wissenschaft In einer Wissensgesellschaft verlangt die Demokratie, dass die Bürger im Rahmen ihrer Grundfertigkeiten16 über eine gewisse Wissenschafts- und Technikkultur verfügen, deren Aneignung und Auffrischung inzwischen genauso unerlässlich geworden sind wie die Alphabetisierung und das Rechnen lernen. Über dieses Grundwissen hinaus muss es in Europa ein Reservoir an Wissenschaftlern geben, das es Europa ermöglicht, die erhoffte sozioökonomische Entwicklung sicherzustellen, was derzeit nicht der Fall ist. Ferner muss zum einen das Interesse der Jugendlichen, Mädchen wie Jungen, für die Wissenschaft stärker geweckt werden, indem jedem Schüler die Grundkenntnisse vermittelt werden, die er für eine aktive Rolle als Staatsbürger im Hinblick auf wissenschaftliche Entscheidungen benötigt, und müssen die Jugendlichen zum anderen zu gegebener Zeit dazu ermutigt werden, wissenschaftliche Berufe zu ergreifen. Erwachsene, die später im Leben mit dem Lernen anfangen bzw. weiter lernen, sollten ebenfalls dazu ermutigt werden, sich für einen wissenschaftlichen Beruf zu entscheiden. Ebenso ist darauf zu achten, dass diejenigen, die sich für einen wissenschaftlichen Beruf entschieden haben, nicht ihren Enthusiasmus verlieren und demotiviert werden; sie müssen die Möglichkeit haben, sich zu entfalten, ohne den wissenschaftlichen Bereich zugunsten einer anderen Berufsart aufgeben zu müssen. Der Staat steht hier nicht alleine in der Pflicht. Wenn der private Sektor seinem grundlegenden Auftrag in diesem Bereich nicht nachkommt und nicht für ausreichend attraktive Perspektiven und Vergütung sorgt, kann es keine wirklich greifbaren Ergebnisse geben. Wissenschaft und europäische Bildungs- und Ausbildungsziele des Schaffung Die europäischen Forschungsraums und die Schaffung des europäischen Hochschulraums ergänzen einander auf natürliche Art. Zur Förderung von Synergie-Effekten wird die Kommission dafür Sorge tragen, dass die in beiden Bereichen aufein- durchgeführten Maßnahmen und sind abgestimmt ander konvergieren. Auf das Mandat des Gipfels von Lissabon hin hat die Kommission in Zusammenarbeit mit den Mitglied- staaten der europäischen Bildungssysteme17 für die nächsten Jahre herausgearbeitet. Auf dieser Basis, wurde ein Bericht über die künftigen Zielen die Vorrangiges Ziel : „Mathematik, Natur-wissenschaften und Technik“ zur Priorität Arbeitsgruppe Die „Mathematik, Naturwissenschaften und Technik“ hat ihre Arbeit aufgenommen, die darauf abzielt, die Rekrutierung in wissenschaftlichen und technischen Fächern zu erhöhen. 