Zielgeneeskunde
middelen afgezien, of dezelve ten minste zeer beperkt en nader gewijzigd (*). Vele dezer middelen zijn Toorzeker in verscheidene gevallen al te heroïsch of geheel ongepast, en dat niet alleen voor het organismus, maar ook in derzelver werking op de persoonlijkheid, daar zij den kranke in den waan brengen , dat hij vijandig en boosaardig behandeld wordt, dat hem onregt geschiedt enz.; terwijl zij hem daarenboven het vertrouwen in den arts ontnemen en hem verstokt maken. Niettemin komen er genoeg gevallen voor, waarin het eene of andere der hier genoemde middelen, met groot voordeel kan worden aangewend; al ware het dan ook volgens den grondregel » die niet hooren wil of kan moet voelen" en als middelen ter verbetering en bestraffing. Eene valsche menschelijkheid is hier even sterk als een overdreven zedelijk rigorismus af te keuren. Het meest komt het op de individuele gesteldheid des lijders en op de wijze van aanwending aan. Nogtans beantwoordt deze methode evenmin als de beide anderen, volkomen aan de uitwerkselen, welke men haar toeschrijft. Zij sluit tamelijk heterogene werkingen in zich, nu eens antagonistisch , dan eens sympathisch werkende; daarentegen heeft ook en moet ieder geneesmiddel eenen indirecten invloed bij krankzinnigen op de werkzaamheden der ziel hebben, zoo als ook omgekeerd de zoogenaamde direct-psychische methode indirecte gevolgen op het psychische kan en moet hebben. Over het algemeen is deze geheele bepaling (*) Priciurd, on insanitij. pag. 264. en verdeeling der behandeling van krankzinniger» gegrond op de onvolledige beschouwing van den mensch als bij uitsluiting bestaande uit ligchaam en ziel, die zijne meest heterogene bestanddeelen daarstellen ; het is daarentegen wel zoo juist, deze behandeling voornamelijk in eene organische en persoonlijke te onderscheiden. De zoogenaamde indirect-psychische methode behoort gedeeltelijk tot beiden, die overigens ieder te gelijker tijd direct en indirect werken. Het blijkt tevens ook bij deze onderscheiding, even als bij de onderscheiding ten opzigte der aetiologie (pag. 134 en volg.), dat er enkele punten voorkomen, welke geheel noch in de eene, noch in andere afdeeling kunnen worden gerangschikt. § 54. Voorloopige opgave der gronden, waarop de navolgende behandeling berust. In het verdere verloop van dit hoofdstuk zullen uu de hoofdpunten zoowel der persoonlijke, als der organische behandeling ontwikkeld worden. Bij de eerste kunnen en moeten, wel is waar, zekere algemeene grondstellingen worden aangenomen, maar over het geheel komt het bij dezelve ongelijk meer op de individuele hoedanigheden, vorming en roeping van den arts en de hem toegevoegde helpers aan , dan bij de laatste. De uiteenzetting der persoonlijke behandeling kan en moet daarom slechts meer tot algemeenheden bepaald worden. Want worden de daartoe vereischte persoonlijke eigenschappen in den arts gevonden, dan ontbreekt grootendeels ook niet, bij vooronderstelling van eenige algemeene ervaring en zekero grondstellingen, hetgene in de bijzondere gevallen noodig kan zijn. Ontbreken daarentegen de eerste eigenschappen, dan baten bijzondere voorschriften weinig of niets, daar hier onmiddelijk de persoon op den persoon werken moet, en het wat en hoe dezer werking voor een groot gedeelte alleen in de uiting der persoonlijkheid van den arts bestaat. Bij de organische behandeling daarentegen zijn voornamelijk middelen en geneeswijzen noodzakelyk, bij welke in keus en toepassing, even als bij andere geneeskundige hulp, meer slechts kennis en oordeel gevorderd wordt. In dit opzigt dus kunnen en moeten meer bijzonderheden behandeld , en meer hulpmiddelen , die iedere arts, welke dezen naam waardig is, kan aanwenden, aan de hand worden gedaan. Het diaetetisch-organisch gedeelte kan nog meer in overeenstemming met de persoonlijke behandeling worden ingerigt. Het therapeutisch-organische gedeelte vordert hier het meest onze aandacht. In dit hoofdstuk evenwel zullen slechts de meer algemeene hoofd-aanwijzingen van hetzelve worden ontwikkeld, en de daarop toepasselijke middelen en geneeswijzen kort en in het algemeen worden opgegeven, terwijl de bijzonderheden van enkele middelen en geneeswijzen tot een volgend hoofdstuk zullen worden uitgesteld. De toepassing op afzonderlijke vormen van krankzinnigheid wordt voor een gedeelte aan de leeraars en artsen zelven overgelaten. Deze wijze van uiteenzetting wordt onder anderen door het volgende gebillijkt. In het algemeen is het meer bevorderlijk voor eene wenschelijke geneeskundige vorming en zegenrijke geneeskundige praktijk, om de algemeene therapie boven enkele ■voorschriften en handelwijzen le verkiezen, daar de eerste het oordeel oefent en tot rijp bedachte toepassingen in de bijzondere gevallen aanleiding geeft, terwijl de laatsten dikwijls maar alleen voor enkele gevallen geheel plaatselijk en tijdelijk van toepassing zijn. Vooral echter geldt dit bij do krankheden der ziel, welker vormen minder duidelijk en bestemd zijn, dan die van andere krankheden (pag. 175 en volg.). De wijze van behandeling , welke het meest op iederen krankzinnige in het bijzonder toepasselijk is, is de persoonlijke. Juist voor haar zijn nogtans, zoo als aanstonds is aangemerkt, enkele voorschriften noch mogelijk, noch toereikend. Deels om deze redenen, deels om de weinige vorderingen, die tot nu toe in de bijzondere zielgeneeskunde gemaakt zijn, deels uit hoofde de geheele overige geneeskunde haar vooraf moet gaan en dienstbaar zijn, deels ter vermijding van vele herhalingen hebben tot op onzen tijd de voornaamste schriften over zielgeneeskunde eene meer gunstige verhouding, dan gewoonlijk plaats vindt, van het algemeen-therapeutische gedeelte, tegenover het bijzondere opgeleverd. Hier is zoodanige verhouding te gepaster, daar men met voordacht zich overal meer tot het wezenlijke en hoofdzakelijke heeft bepaald. Gevoegelijk nogtans kan hier worden aangevangen met een onderwerp, dat noch tot de persoonlijke, noch tot de organische behandeling behoort, en hetwelk gewoonlijk vóór al het andere in overweging dient genomen te worden. Dit is: § 55. De zoogenaamde Isolatio (afzondering) , of de verwijdering van krankzinnig wordenden of krankzinnigen uit hunne gewone betrekkingen en omgevingen, en derzelver verplaatsing in omstandigheden , waarin zij aan hunne ziekte meer alleen zijn overgelaten, zoodat de schadelijke invloeden, die dezelve voortbragten en onderhouden, weggenomen, en zij daarentegen aan meer gunstige onderworpen zijn, en buiten gevaar gebragt worden, om zich zeiven en andere nadeel toe te brengen. Het volkomenste wordt deze isolatio daargesteld, door verplaatsing in een krankzinnigen-gesticht. Evenwel kan dezelve ook buitendien, door verandering van woning of van woonplaats, of ook door andere inrigting der eerste, en verandering van alles, wat den lgder omgeeft, plaats hebben (*). Tegen-aanwijzingen tegen de eerste wijze van isolatio zgn reeds boven (pag. 301 en volg.) voorgesteld. De isolatio in het algemeen vindt nogtans slechts zelden eene tegen-aanwijzing, en kan als een regel, welke bijna geene uitzonderingen kent, gelden. Zij kan door het wegnemen der schadelijke werking van hetgene den kranke vroeger omringde , en door den invloed van gepaste nieuwe indrukken reeds op zich zelve aanmerkelijk tot de herstelling bijdragen (f). Daarenboven levert zij voor den arts het voordeel op, wanneer er (*) Esqttirol, 1. c. pag. 121. (f) Idem, ibid. pag. 108 en volg. — Pricpard, 1. c. pag. 280 cn volg. geene driugeude toevallen voorhanden zijn, dal hij den noodigen tijd vinden kan, om het ziektegeval naauwkeuriger na te gaan, en de aanwijzingen te bepalen (*), waarbij anders maar al te dikwijls onbezonnen, empirisch , of zelfs wel op goed geluk aan gehandeld wordt. § 56. Voorname gezigtspunten voor de persoonlijke behandeling van krankzinnigen. I. De noodzakelijkheid en belangrijkheid dezer behandeling blijkt genoegzaam uit het volgende: 1.) Krankzinnigen verliezen over het algemeen hunne- persoonlijkheid niet. Ja, zij blijven gewoonlijk niet alleen persoonlijke wezens en moeten als zoodanig bij voortduring worden behandeld, maar zy ontwaren zelfs meer of minder, dat juist hunne persoonlijkheid gevaar loopt, en worden daardoor dikwijls te meer ijverzuchtig, om als personen te gelden en behandeld te worden. 2.) Zij leveren vele overeenkomst op met menschen, die slechte persoonlijke hoedanigheden bezitten , met dwazen , eigenzinnigen , boosaardigen , losbandigen, enz. Wel is waar, is bij hen menig dusdanig verschijnsel meer door organische oorzaken te weeg gebragt; veel daarvan evenwel heeft ook werkelijk, soms voor een aanzienlijk gedeelte , deszelfs grond in zoogenaamde zedelijke (persoonlijke) gebreken. Hoe meer deze tot do krankzinnigheid bijdroegeu, en dezelve onderhouden en verergeren des te meer ook moet hij, even (*) Ik'RRows, Commr.nl. pag. 608. als bij met kranken, langs den weg der persoon lijke behandeling bedwongen worden. 3.) Het aandeel yan het persoonlijke leven aan de genesis der zielkrankheden, is over het algemeen inderdaad belangrijk, en zelfs in enkele gevallen en bij enkele vormen overwegend. Even als nu bij elke behandeling van kranken het in acht nemen der oorzaak niet kan worden nagelaten, zoo ook bij de behandeling van krankzinnigen. 4.) Daar aan iedere zielkrankheid, tegenover velerlei andere medewerkende oorzaken, ook het zelfbewustzijn, de Ikheid, een wezenlijk aandeel heeft, zoo dient ook de behandeling, derhalve als persoonlijke, zich tot het zelfbewustzijn uit te strekken. 5.) Wanneer in de psychische sfeer het dynamische tegenover de stoffelijke uiting in het algemeen overwigt uitoefent, zoo moet ook de onmiddelijke werking op hetzelve door gepaste persoonlijke behandeling over het geheel van grooter gewigt zijn» 6.) Inderdaad heeft ook de toestand van het persoonlijke leven, volgens vrij algemeene waarneming en gemakkelijk te verkrijgene overtuiging eenen aanmerkelijken invloed op ons organisch wezen, en wel bijzonder op ons hersen- en zenuwgestel, zoowel in betrekkelijk gezonden staat van het leven, als bij chronische ziekten, en over het algemeen des te meer, naarmate de laatsten door nadere betrekking tot het zenuwgestel met zielkrankheden overeenkomst opleveren, zoo als bij hypochrondrie, hysterie enz. (*). Men mag dus hopen, des te spoediger en volkomener tot eeno (*) Zie vering : psychische Hetlk. Bd. II, Th. I, bijzonder Abschn. 2, pag. 106 en volg. goede uitkomst te zullen geraken, wanneer de organische en persoonlijke behandeling elkander behoorlijk de hand reiken. 7.) Daarenboven kan dikwijls bij krankzinnigen de aanwending Tan genees- en andere hulpmiddelen, waartegen zij, in de meening, dat zij niet krank zijn, zich gewoonlijk verzetten, eerst door eene gepaste persoonlijke behandeling mogelijk gemaakt en de heilzame werking daarvan verzekerd worden. 8.) Eindelijk blijkt duidelijk uit de ervaring, dat de persoonlijke behandeling eenen aanrnerkelijken invloed heeft op do genezing van krankzinnigen. Zoo heeft, gelijk algemeen erkend is, pinel glansrijke uitkomsten verkregen door zelfs eene over het geheel meer negatieve en palliatieve persoonlijke behandeling aan te wenden bij eene overigens grootendeels slechts exspectatieve geneeswijze (*). Zoo zijn tegen het einde der vorige en in den aanvang dezer eeuw in de aanzienlijkste krankzinnigen-gestichten van Duit&chland, bij het overwegend gebruik van geneesmiddelen, aanmerkelijk minder kranken hersteld geworden, dan in de (*) Zie pinel traité mèdico-philosoph. sur l'alién. ment. Par. 1800- — Dat de tijd en de rust, welke op deze wijze aan de geneeskracht der natuur worden gelaten, veel tot de genezing bijdragen, kan hierbij wel in aanmerking komen, terwijl door het bestormen met geneesmiddelen, bijna zonder eenige bepaalde indicatie, deze geneeskracht dikwijls meer in hare werking verhinderd dan bevorderd wordt. Ten opzigte van het vegetative leven der hersenen schijnt men voornamelijk tijd te moqten afwachten; op dit onderwerp zal nader nog teruggekomen worden. Engelsche, Schotsche en Fransche gestichten, in welke voor een gedeelte al zeer weinig geneesmiddelen worden toegediend, maar voornamelijk eene geschikte persoonlijke behandeling aangewend wordt. Ook later en nog in dezen tijd toonen zich errkele krankzinnigen-gestichten als ware herstellings-gestichten meer door aanwending van persoonlijke behandeling, dan wel door het gebruik van geneesmiddelen (*). Op dezen grond hechten (*) Zoo werden in IVeenen in de jaren 1796 en 1797 de krankzinnigen slechts in de verhouding van 0,27 hersteld; in Berlijn in het jaar 1803 zoowel als 1816 (?) ongeveer slechts in de verhouding van 0,28. Daarentegen in de Engelsche en Fransche krankzinnigen-gestichten in de verhoudingen van 0,37 en 0,44. In de heide eerstgenoemde plaatsen werden vrij veel geneesmiddelen, aangewend: hij de laatsten , namelijk in Londen en Parijs bij uitstek weinige. In het jaar 1819 werden in het gesticht te Exeter van de gezamenlijke uitgave van 1162 pond sterling, slechts 33 pond voor geneesmiddelen en werktuigen besteed; in het gesticht te Glascow, bij eene uitgave van 1225 pond, slechts 18 pond voor geneesmiddelen, en te Nottingham bij 920 pond uitgaven, niet meer dan 7 pond. Zie casfer, Charakterist. pag. 413 en volg. Zoo bleven in het krankzinnigengesticht der kwakers te Frankford bij Philadelphia in het jaar 1817 van 147 kranken slechts 18 ongenezen overig, en dat bij weinig of geen gebruik van geneesmiddelen, maar daarentegen bij uitnemende persoonlijke behandeling. Zoo behoudt het krankzinnigengesticht te Palermo zelfs onder de leiding van iemand, die geen geneeskundige is, deszelfs roem. (Zie rust Jun. in de med. Zeit. d. Vereins für Heilk. in Preussen 1832. N° 4). Zoo ook wordt in het berigt over de krankzinnigen-aldeeling do meest ervarene zielgeneeskundigen, gelijk het vervolg van deze § gedeeltelijk nog zal aantoonen, bij voortduring het grootste gewigt aan dc zoogenaamde zedelijke of direct-psychische of persoonlijke behandeling. Het komt daarbij echter geheel aan II. Op de middelen en derzelver aanwendingswijze. 1) De eerste vereischten zijn: geschikte persoonlykheid van den arts, gewoonlijk ook een goed ingerigt gesticht, en bruikbare helpers en bedienden. Dit alles moet onderling zooveel mogelijk in overeenstemming zijn en één geheel vormen, waarvan het gesticht (*) gelijk is aan het ligchaam, de in de Charité te Berlijn aangemerkt, dat men van geneesmiddelen over het algemeen weinig gebruik gemaakt , en nogtans van 161 krankzinnigen 82 genezen en 11 gebeterd heeft. — Men vindt voorbeelden van zoodanige herstellingen medegedeeld door miqdel in de Bullet. de Thérap. Tom. VIII. Liv. II (sciihidt's Jahrhuch. B. d. XI, H. 1, 1836 N° 7, pag. 42 en volg.) —■ Zie ook hollmah, centuria observat. de animi affect, et alienat. per impetum in animum sensusque directum curatis. Bon. 1828. (*) Over krankzinnigen-gestichten leze men c. r. w. roller , die Irrenanstalt nach allen ihren Beziehungen. Karlsr. 1831. — M. jacobi , iiber die jinlegung und Einrichtung non Irrenheilanstalten mit ausführlicher Darstellung der Irrenheilanstalt zu Siegburg. Berl. 1834.— c. ferrüs , des Aliènès. etc. Par. 1834. — R. pasouier : essai sur la distribution et le mode d'organisation d'apres un systême physiologique d'un hopital d'aliénés pour 4—500 malades etc. Lijon. 1835. — Nostitz und jaesken dor f, Beschreibung der h. Sticks. Heil-und Verpflegungsanstalt Sannenstein etc. Dresd. 1829- — Roer. besturende arts aau den geest, de helpers en bedienden aan de ziel. De oppassers en oppassters moeten gezonde , krachtige , goedaardige , vriendelijke , bezonnene, ondergeschikte, brave en godsdienstige menschen zijn, in welke daarenboven de in- en uitwendige eigenschappen der barmhartige broeders en zusters (*) voorzeker te wenschen waren. Maar van den arts voornamelijk eischt de teedere betrekking, waarin hij hier te staan komt, in de eerste plaats, dat hij als arts eene hooge wetenschappelijke vorming bezitte, dat hij met lust en liefde voor de roeping van krankzinnigen-arts bezield zij , dat hij een voordeelig uiterlijk hebbe, en tevens een braaf mensch zij, bij welke hoofd en hart rijk begaafd en met elkander in overeenstem- Nachricht uber die Irrcnanstalt zu Marsberg im lierzorgth. Westphalen, in nasse's Zeitschr. 1819, 1820 cn 1823.— C. f. flemming, die Irrcnheilanstalt Sachsenberg bei Schwerin im Grossherzogth. Mecklenbnrg-Schwerin. 1833. — Leüpoldt , über Leben und JVerken , und uber psychiatrische Klinik in einer Irrenheilanstalt. Nurnb. 1825. (*) Pasqciér 1. c. verlangt deze broeders en zusters ten minste om het opzigt en de bestiering te hebben over de overige oppassers. — Ferrüs 1. c. is daar tegen. De nadeelen evenwel, die door dezelve zouden kunnen worden veroorzaakt, worden grootendeels voorgekomen, wanneer de arts aan zijne roeping geheel beantwoordt. — Ulrich , die de Soeurs de charité voor de oppassing der kranken uit ondervinding den grootsten lof toebrengt, wenscht met regt, dat men ook in protestantsche landen eepe dergelijke inrigting mogt tot stand brengen. Zie het amtl. Bericht uber die Versamml. deutsch. Naturf. u. Aerzte zu Jena pag. 104. Intusschen zoude deze wenseh wel op eene andere wijze, dan de daar voorgestelde, vervuld dienen te worden. ming zijn , bij welke het bewustzy'n met betrekking tot de wereld, tot God en tot zich zelf in krachtvolle harmonie staat, die wezenlijkheid en denkbeeldigheid in derzelver behoorlijke verhouding opnemende, in het leven zelf eene rijke bron van kennis van het menschelijk hart en van oefening in deszelfs behandeling vindt. Dit alles echter is dan eerst mogelijk, dit alles kan dan eerst vereenigd aangetroffen en geheel werkzaam worden, wanneer de arts waarlijk Christen is. 2.) Dan eerst zal hij tot al de zelfverloochening in staat zijn, die zijne moeijelijke roeping vordert; dan eerst zal bij hem de persoonlijke behandeling der krankzinnigen niet zijn een louter verstandig en zelfs schoolsch voorpraten en redeneren, waarbij de lijder koud gelaten of geërgerd wordt, maar zal hij door zijne persoonlijkheid die van den kranke welen aan te spreken en hart tegen hart op deszelfs gezindheid weten te werken, en te meer op gunstige uitkomsten mogen rekenen, den lijder geloof, vertrouwen, achting, liefde of ten minste eenen zekeren eerbied inboezemen, daar hij bij dit alles niet zich zelf bij uitsluiting laat gelden , maar op de hulp en magt des Allerhoogsten steunt en naar den Oorsprong alles goeds verwijst. 3) De arts moet tevens den kranke zeker vertrouwen schenken, of zulks ten minste schijnen te doen. Over het geheel zoude het zeer onjuist zijn eenen krankzinnige te willen beschouwen als ten volle beroofd van iedere betere hoedanigheid, en als volkomen verkeerd gevoelende, opvattende, beoordeelende en willende. 21 Integendeel is meestal in al deze opzigten iu der daad nog eenen zekeren graad van regelmatigheid overig gebleven. En daarop moet, op cene wijze, dat het den kranke regt duidelijk blijke, liever iets te veel dan te weinig vertrouwen gesteld worden, zoodat bij hem te gelijker tijd weder-vertrouwen en een zeker zelfvertrouwen worde opgewekt en gevoed. 4.) Niet minder moeten evenwel deze overblijfselen der vroegere regelmatigheid worden aangewend , om den kranke zeiven eenig bewustzijn van zijne krankzinnigheid te verschaffen en hem in hetzelve meer en meer te versterken. Er moet daarbij in zekeren graad cene dergelijke verhouding plaats grijpen als bij de erkenning van zondigheid ten opzigte der zedelijke verbetering. Wanneer men dit niet in het oog houdt, zoude het vertrouwen, dat men den kranke schenkt door hem ten voordeele zijner ziekte worden misbruikt. Louter voorpraten evenwel zal hier weinig baten en wel het allerminst, wanneer men onmiddelijk legen de afzonderlijke ziekelijke uitingen des lijders , tegen zijne fixe Idee, zijne melancholische gemoedsstemming enz. te velde trekt. Integendeel dient men over het algemeen liet aanroeren dezer snaren te vermijden, dewijl hieruit een prikkel tot onderhouding en toeneming van het ziekelijke ontstaan zoude. Men moet veeleer de kranken in deze opziglen nu en dan toegeven, en vooral de melaneholischen somtijds het hart lalen uitstorten. Het bewustzijn van zijne eigene ziekelijke gesteldheid moet den kranke meer gegeven worden door zijne aandacht op andere krankzinnigen te vestigen, en, duor gemeenschappelijk met den arts zoodanigen waar te nemen en te beoordeelen, regt levendig gemaakt en gevoed worden. Ten opzigte van zijne eigene krankheid moeten, voornamelijk bij bepaalde waanzinnigheid en melancholie, hoofdzakelijk nog gezonde gedeelten en rigtingen van het ziele- en gemoedsleven worden opgespoord, en door deze op te wekken en levendiger te maken, zoo veel mogelijk onbemerkt de ziekelijke denkbeelden en voorstellingen van den kranke verzwakt, ondermijnd en aan het wankelen gebragt worden. Den kranke zijne ziekelijke verbeelding belagchelijk te maken, zal maar zelden goede uitkomsten opleveren. Over het algemeen zal men beter slagen met hoogstens onder vriendelijke betuigingen van leedwezen, de overtuiging te laten blijken, dat iets ziekelijks in het spel is, hetwelk men met zorg en inspanning tracht te regt te brengen, maar waartoe men ook de medewerking van den lijder zeiven inroept. Daarover kan ook met anderen, zoo echter, dat de kranke het als bij toeval hoort, gesproken worden. 5.) Intusschen is het niet geraden, dezen stelregel (*) op die toestanden uit te strekken, waarbij meer moedwil, eigenzinnigheid , boosheid enz. dan wel ziekte bestaat. Zoodanige toestanden moeten meer onmiddelijk met bedaarden ernst en des noodzakelijk met gepaste straffen, over welke nog nader zal gehandeld worden, te keer gegaan en verbeterd worden. Dezelve komen, behalve bij (*) In enkele gevallen heeft echter ook het onmiddellijk bestrijden der bepaalde waanzinnigheid gunstige gevolgen gehad, zoo als ilex. nowak , Notizen uber dit Pragor Trrcnanstalt etc. Prag. 18.35, aanmerkt. 21 * bepaalde waanzinnigheid, inzonderheid bij onbepaalde waanzinnigen en bij matige manische prikkeling voor. Hier is vooral eene zorgvolle onderscheiding tusschen meerdere of mindere toerekenbaarheid noodig. 6.) De hoofdzaak bg de zoogenaamde directpsychische of zedelijke of beter persoonlijke behandeling is in het algemeen eene wel begrepene en juist toegepaste opvoeding. Deze moet ook hier het onderwijs, de verstandsbeschaving en oefening door gesprek, lezen, opschrijven der gedachten, rekenen, uit het hoofd leeren van onderwerpen, die met de bevattelijkheid van den kranke overeen te brengen zijn, enz. niet uitsluiten; maar overigens voornamelijk de geheele wijze van zijn des lijders, zijn gemoed , zijne gevoelens, zijn gedrag betreffen. Zonder ophouden moet men op een vreedzaam en vriendelijk gedrag, op het nakomen der in het gesticht aangenomene regels, op zindelijkheid enz. aandringen; hiermede in verband, moet voor de mogelijkheid van belooning en bestraffing door ruimere toelating of ontneming van vrijheid, door het toestaan of het onthouden van uitspanningen en zekere genietingen, door lofspraken , vermaningen, ver wij tingen enz. gezorgd worden. Hoe moeijelijk nu zoodanige opvoeding op volwassenen en kranken is toe te passen, des te zorgvuldiger dient men alles, wat daaraan behulpzaam en bevorderlijk zijn kan, in werking te brengen. Van de eene zijde en hoofdzakelijk komt hierbij in aanmerking: 7.) Godsdienstig onderrigl en gemeenschap- pelijke godsdienstige stichting. Daarbij is nogtans veel voorzigtigheid en eene juiste keuze noodig, vooral bij die lijders, wier krankheid zelve reeds meer oniniddelijk met godsdienstige onderwerpen in verband staat. Ook moet polemiek omtrent enkele leerstellingen zoo veel mogelijk vermeden worden; terwijl bovendien overeenstemming tusschen den geestelijke en den arts dient plaats te vinden. Het wantrouwen en de wederstreving, die van de zijde der artsen tegen dit alles aan den dag gelegd wordt, berust op vooroordeel en minachting der godsdienst, gelijk zulks ook reeds ten opzigte der aetiologie moest worden aangemerkt (pag. 144). Men moet hier zich ook niet zoo zeer tot een onderrigt bepalen, dat alleen het hoofd bezig houdt, maar inzonderheid moet hier op het hart worden gewerkt, door gemeenschappelijke godsdienstige stichting op zonen feestdagen, door dagelijksche gemeenschappelijke morgen- en avond-godsdienstoefeningen, vooral door daarbij gezang te paren, als ook voornamelijk door eene afzonderlijke zielverzorging voor iederen lijder in het bijzonder, welke den zuiveren geest van het bijbelsche Christendom ademt. (*) Van de andere zijde komt bij zoodanige op- (*) In het jaar 1817 hebben zich 15 van 17 Engelsche coramitté's en directoriën voor dit alles verklaard. Men zie ook het aanhangsel op het werk van knight , Beobacht. üher Ursachen, Symptome und Behandlung des Irrseyns. Aus d. Engl. Köln, 1839, hetwelk aan het London medical repository and review ten opzigte der gestichten te Glascow en Lancashire ontleend is, en over dit onderwerp handelt. voeding, en als naleving van het voorschrift » bid en werkt" inzonderheid in aanmerking: 8.) Doelmatige en den lijder gepaste, met ligchamelijke beweging in de opene lucht verbondene bezigheid, welke aan den oppassende en vlijtige een evenredig deel van het loon moet opbrengen. Zoodanige arbeid moet den aan bepaalde waanzinnigheid en melancholie lijdende van zijn ziekelijk ziele- en gemoeds-leven afleiden, den lijder aan onbepaalde waanzinnigheid uit zijne dwarrelende verstrooidheid rukken en zijne denkbeelden op één punt bepalen, den te hevig opgewekte tot rust brengen, zelfs den stompzinnige zekere opwekking verschaffen enz. Het is zekerlijk dikwijls moeijelijk de kranken daartoe te brengen , en in den beginne komt gewoonlijk weinig bruikbaars uit hunne handen, nogtans maken geduld en volharding ook hier binnen korleren of langeren tijd veel mogelijk. Tot gemeenschappelijke werkzaamheid voor mannen en vrouwen zijn veld- en tuinarbeid geschikt; voor voorwerpen uit lagere volksklassen het schoon houden van het huis en de kamers, houtzagen, houthakken en houtdragen , waterhalen enz. Mannelijke en vrouwelijke voorwerpen uit verschillende klassen kunnen met werktuigelijken handenarbeid , zoo als mandenmaken , stroovlechten, doozenmaken, plakwerk ,. plukselmaken enz. worden bezig gehouden. Vrouwen kunnen ook nog in de keuken, aan de wasch, met breijen, naaijen en spinnen aan het werk gebragt worden; mannen met velerlei handwerken, / zoo als schoenmaken kleedermaken kastenmaken, linnenweven enz. Aanzienlijke mannen kunnen lot het schrijfwerk vuor het gesticht van dieust zijn (*). intusscheu moet door dit alles de genezing niet gehinderd worden, zoodat, bij gebruik van sterk-werkende geneesmiddelen of bij toepassing van andere hulpmiddelen, van de krankeii niets geëischt worde, wat derzelver werking bemoeijelijken of beletten kan. 9.) Met dit alles moeten uitspanningen, gesprekken en verstrooijing afwisselen. Daartoe kunnen kegelspel, billardspel , zoogenaamde gezelschapspelen , zoo als dam- en lotto-spel, muzijken zang-oefeningen, somtijds in vereeniging van niet krankzinnige muzijkanten, zelfs tooneelvoorstellingen en somtijds volks- of schoolfeesten worden aangewend. Dikwijls is het goed daarmede kleine prijzen en winsten te verbinden. Verder behoort hiertoe eene verzameling van goede boeken, de Bijbel, gezang- en andere godsdienstige boeken, historische- en biographische werken, reisbeschrijvingen, werken over geographie, natuurkunde, natuurlijke historie en taalkunde, woordenboeken van vreemde talen, zoogenaamde volksboeken, verzamelingen van gedichten en uitgezochte dichtwerken (-{-). (*) Hierover is men over het algemeen eenstemmig en handelt daarnaar in iedere betere inrigting. Met te volharden heeft men het hier en daar ver gebragt; zoo heeft, b. v., ellis te Hamvell ten minste ï zijner meestal ongeneeslijke kranken aan regelinatigen arbeid gewend. (-J-) Eene opgave der boeken, die voor de krankzinnigen te Siegburg bestemd zijn, vindt men bij jaboki , über die Anlegung nnd Einrigtung von Irren-Hcihin$ tallen , pag. 289 en volg. lü.j JJjj die kianken, wien het te zeer aan geschiktheid en leerzaamheid ontbreekt, moet ten minste op gewoonte en gewenning gelet worden, die ook bij elke opvoeding eene aanzienlijke rol speelt. Een krankzinnigengesticht moet deels over het geheel, deels voor de enkele afdeelingen van gelijksoortige kranken eenen gepasten huisregel hebben, welke in zoo verre op militaire wijze moet gehandhaafd worden, dat opstaan en liggen gaan, aankleeden en reinigen, bezigheid en uitspanning, eten en drinken, tot het in bed blijven en het gebruik van het gemak aan de willekeur en den eigenzin in zekere mate onttrokken , en aan uitwendige tucht onderworpen zij. Daardoor worden de kranken niet alleen voor verdere verdierlijking of voor toenemende verwarring meer of minder bewaard, maar ook dikwijls binnen korteren of langeren tijd meer geschikt gemaakt voor onmiddelijke inwerking en meerder zelfbestuur. Dat ook hierbij geldt » geen regel zonder uitzondering" spreekt van zelf. Zoodanige uitzonderingen moet de arts voornamelijk naar den organischen toestand van enkele krankzinnigen bepalen. 11.) Geheel zonder straffen loopt het niet af. Evenwel niettegenstaande bij krankzinnigen ondeugden , eigenzinnigheid, boosheid en dergelijke afwijkingen , plaats hebben, die in minder naauwen en noodzakelijken zamenhang met hunne ziekte staan, zoo moet men zich toch zooveel mogelijk onthouden van die tuchtmiddelen, welke men bij de opvoeding van kinderen, of zelfs bij de behandeling van kwaaddoeners en tuchtelingen aanwendt; zoo ook van zoodanige bestraflingsmiddelen, die eene belangrijke ligchamelijkc en met door de ziekte gevorderde werking hebben. Ten opzigte van de eersten komen namelijk slagen, de zweep, de roede of de stok in aanmerking , welker aanwending ook onlangs weder (b. v. door amelung) in hooge noodzakelijkheid is aanbevolen. Zonder nogtans door valsche menschelijkheid gedreven te worden en de mogelijkheid van zulke gevallen te willen loochenen, is het daarmede toch altoos onzeker. Krankzinnigen zijn gewoonlijk toch volwassene menschen, die door zoodanige middelen veel harder en bedenkelijker worden aangedaan dan kinderen. En zelfs bij deze of ook bij tuchtelingen is de aanwending van deze verbeterings-middelen dikwijls niet alleen van geringe, maar ook van gevaarlijke gevolgen (*). De straffen der andere soort bestaan in de aanwending der draai-toestellen, der stortbaden, van braakwijnsteen tot opwekking der walging; ja zelfs in pijnverwekking, door opdroppelen van brandend lak, en de aanwending van moxa's en gloeijend ijzer. Wanneer evenwel geene andere aanwijzing deze middelen vordert, dan is derzelver aanwending naauwelijks te regtvaardigen, en dient men zich zooveel mogelijk te bepalen tot vermaningen en verwijtingen, tot onthouding van uitspanning, vermindering van spijs- en andere genietingen, beperking der vrijheid door het dwangbuis of den dvvangriem enz. (pag. 308), of door veroordeeling (*) Leupoldt kent nogtans een geval, waarin een beroemd krankzinnigen-arts aan eene onbeschaamd hoogmoedige Dame eene klap in het aangezigt gaf, met eene treffelijke uitwerking. tot liet zwarte of donkere vertrek, tot het holle rad enz. Gevaarlijker reeds is hel staan in de dwangkast of aan de lijn, wanneer dit voor eene soort van te pronk staan moet gelden, deels wegens te sterken of te verhardenden invloed op de persoonlijkheid van den kranke, deels wegens ligchamelijk nadeel uil het te lange staan voortvloeijende, hetwelk in het laatste geval zelfs met uitrekking der armen verbonden plagt te zijn. 12.) Bij alle persoonlijke behandeling is het eindelijk onmisbaar, zorgvuldig onderscheid, te maken naar mate van de beschaving, den vroegeren stand en vroegere betrekkingen, den gemoedsaard , het temperament en karakter, het geslacht en deri ouderdom, den aard en den graad der ziekte in hef algemeen, en de gesteldheid en voorstellingen van het oogenblik in het bijzonder van eiken krankzinnigen (*). Hier evenwel zijn bijzondere aanwijzingen even weinig toereikend als mogelijk. Het best kan hier de persoonlijkheid, het gevoel en de ondervinding van den arts en zijne helpers beslissen. Eindelijk is het bijzonder van belang de persoonlijke behandeling : III. 'Ier geschikter tijd, lij zekere ziektevormen en voorwerpen aan te wenden. In dit opzigt houde men over het algemeen het volgende in het oog : 1.) Men kan van dezelve meer verwachten, wanneer zij reeds tegen den aanleg, en genoegzaam vroegtijdig en ernstig in het tijdperk der voorboden wordt aangewend. Dan bestaat er nog meer val- (*) Zie boven pag. 144 en volg., 275. — 1 Cor. 111 baarheid voor haren invloed en kan dikwijls ■— vooral in vereeniging met geschikte organische behandeling — het zelfbewustzijn nog in die mate eene betere rigting gegeven, opgehelderd en gesterkt worden, dat het aan andere oorzaken eenen weuschelijken en het uitbreken der krankheid verhoedenden tegenstand aanbiedt. Daarentegen is in den eersten tijd na het uitbreker» der ziekte, vooral bij meer acute vormen en wanneer het ligchaam aanmerkelijk tot de ziekte bijdraagt, het zelfbewustzijn des kranken te zeer bevangen , dan dat het voor bepaalde oogmerken aan den invloed der persoonlijke behandeling genoegzaam toegankelijk zijn zoude. Van voorstellingen , bewijzen enz. ten opzigte van bepaalde onderwerpen is dan niet veel te verwachten. Desniettemin ontgaat het den kranke niet, noch blijft het geheel zonder merkbare uitwerking, wanneer men hem met deelneming , met toegevendheid , met zorg en liefde , of wel met het tegendeel van dit alles behandelt. 2.) Voor meer bijzondere persoonlijke behan-> deling moeten de latere tijden van het nalaten der ziekte of zelfs de ware tusschenpoozingen zorgvuldig gebezigd worden. 3.) Evenzoo en voornamelijk de tijd der herstelling. Geschikte, krachtige en voortgezette persoonlijke behandeling in dit tijdperk zoude menige instorting kunnen voorkomen. 4.) Zoo ook moeten van enkele gunstige oogenblikken en gelegenheden terstond gebruik gemaakt worden. 5.) Voornamelijk voor de idiopatliische pneumatopathisch-sympathische vormen der zielkrankheden (pag. 172 en volg.) is de persoonlijke behandeling geschikt en noodzakelijk. Bij melancholie voornamelijk moet deze onderscheiding zorg. vuldig in acht worden genomen. 6.) Daarenboven kan deze behandeling gewoonlijk op gunstige uitkomsten hopen bij onbepaalde en vooral bij bepaalde waanzinnigheid (*). 7.) Hoe meer bekwaamheden en beschaving de kranke bezit of bezat, des te gunstiger steunpunten vindt men voor de persoonlijke behandeling, en des te vlijtiger en omzigtiger moet dezelve aangewend worden. 8.) Voor het overige moet worden aangemerkt, dat eene met de personen en omstandigheden geëvenredigde persoonlijke behandeling nooit en nergens verzuimd moet worden. Want behalve de algemeene gronden daarvoor, gelijk er in den aanvang van deze §. zijn opgegeven, levert ook de ervaring bewijzen op, dat een persoonlijke indruk, ja zelfs een krachtig volgehouden fixeren met de oogen, dikwijls bij de hevigste kranken eene plotselinge uitwerking te weeg bragt, en zoo ook gepaste persoonlijke behandeling zelfs bij de diepste stompzinnigheid eenen geëvenredigden invloed uitoefende (-)-). (*) Nebminh heeft voorzeker niet geheel onregt, wanneer hij (von den Krankh. d. Gehirns, pag. 272) stelt : » men moet zelf waanzinnig zijn om te kunnen gelooven, dat men de waanzinnigheid door geneesmiddelen herstelle, — deze is alleen door zielkundige behandeling te genezen, en moet elke ligchamelijkebehandeling geheel verworpen worden. — Zie ook esqcirol, 1. c. pag. 411. (f) Daartoe wordt zoowel uitgenoodigd als aangemoedigd door ervaringen, gelijk die, k v., van crowtum , § 57. Algemeen overzigt der diaetetisch-organische behandeling. Men kan de geheele organische behandeling in diaetische en therapeutische afdeelen. Ook deze moeten niet alleen met elkander gelijken tred houden en elkander de hand reiken, inaar smelten voor een gedeelte ook langzamerhand ineen. Hetzelfde vindt tusschen diaetetische en persoonlijke behandeling plaats, tusschen welke laatste en de geheele organische behandeling de diaetetische op velerlei wijzen den overgang helpt daarstellen. I. De waarde en de belangrijkheid der diaetetische behandeling bij krankzinnigen blijkt gemakkelijk uit het volgende : 1.) Niet zoo zelden, voornamelijk in het later verloop en bij langeren duur der krankzinnigheid zijn de gevallen, waarin zoodanige kranken slechts weinig duidelijke en aanmerkelijke organische of wel physische afwijkingen opleveren. In die gevallen, is minder van het gebruik van geneesmiddelen, dan wel van eene gepaste organische en persoonlijke behandeling te verwachten. Dit komt vooral zeer dikwijls, en zelfs reeds spoedig bij bepaalde en onbepaalde waanzinnigheid voor. 2.) Ook hebben geneesmiddelen tegen chronische krankheden in het algemeen, en vooral tegen krankzinnigen-arts te Wakefield, volgens welke zoodanige zielkranken gemakkelijker en meermalen genezen, dan zulke, die in tegengestelden toestand verkeeren. Zie gersou und jeliüs Magazin, Jul. u. Aug. 1828pag. 50. die van bet zenuwstelsel en de hersenen, hetgeen beiden bij zielkrankheden in aanmerking komt, geenen zoo grooten invloed, als legen andere ziekten; de diaetetische behandeling echter levert daarbij gunstiger verhoudingen op (*). •• 3.) In de aetiologie en pathogenie der zielkrankheden zijn over het algemeen de voorbeschiktmakende oorzaken van bijzonder gewigt. Een groot deel derzelve is van organischen aard en blijft voortwerken, terwijl de gelegenheids-oorzaken dikwijls slechts eenmaal en dan niet weder bunnen invloed doen gelden. Onder deze voorbeschiktmakende oorzaken van organischen aard bekleeden eene aanmerkelijke plaats de eenzijdige en onevenredige gesteldheden van het organische leven, gelijk die tot in zekeren graad door sommige ligchaamsgesteldheden, temperamenten en andere uitdrukkingen der organische individualiteit van enkele menschen gevormd wordt. Tot verzachting en herstelling van het evenwigt in zoodanige omstandigheid zijn diaetetica en goede regeling der levenswijze meer geschikt dan geneesof andere hulpmiddelen der kunst. (*) Men vergelijke daarover, zoowel als over deze geheele § , KsntiROL , 1. c. pag. 108—158, waar het niet ontbreekt aan talrijke en afdoende waarnemingen. Zoo ook vering , psych. Hc.ilk. lid. II, Tb. II, pag. 138 en volg. — Bcr.r.ows, Comment. pag. 776 en volg. Deze «telt met nadruk: » wanneer de nieuweren ten opzigte der behandeling van krankzinnigheid den voorrang verdienen , zoo ligt de grond daarvan zekerlijk alleen daarin, dat zij de zoogenaamde zedelijke middelen beter hebben leeren kennen en met de beste uitwerking hebben leeren toepassen." 4.) Wanneer zoodanige voorbeschiktniakeiide oorzaken behoorlijk in derzelver wederkeerige verhoudingen , en geheel gekend en begrepen worden; wanneer men dezelve in de gedachte met een volkomener en harmonisch beeld van gezondheid vergelijkt, dezelve naar haar aandeel aan de genesis der zielkrankheden eene evenredige belangrijkheid toekent, en haar dan eene gepaste levenswijze of antibiotische methode (*) tegenstelt, dan moet zulks blijkbaar meermalen door aanmerkelijke gevolgen bekroond worden. 5.) De bijzondere toepassing evenwel der diaeletica, welke in den laatsten tijd zoo zeer verwaarloosd is, moet in hare aanwending bij de genezing van zielkrankheden uit de overige geneeskunde gekend worden, en kunnen hier slechts enkele hoofdpunten en eigenaardigheden bij krankzinnigen worden opgegeven. II. Be h o of cl onderwerpen der diaetetisch-organisch.e behandeling' echter zijn: 1.) Streng en onophoudelijk aandringen op reinheid des ligchaams en der kleederen, hetgeen niet' alleen tot voordeel voor het organische leven is, maar misschien nog meer voor het persoonlijke. Ook dient men elke onregelmatigheid in de kleeding, elke zonderlinge opschik enz. te bestraffen, (*) Goede aanwijzingen over de uitwerking, welke in krankheden reeds alleen door het vasten, naar eenen bepaalden regel, kan verkregen worden, vindt men in eene verhandeling van rolffs in rl'st's Magazin Bd. XL, li. II. — Men heeft gemeend, dat dikwijls de gunstige uitkomsten van homoeopathische behandeling der chronische krankheden alleen in de negatief-diaetetische voorschriften te zoeken moeten zijn. dewijl anders het ziekelijke zieleleven en de bn* regelmatige persoonlijkheid als zoodanig te veel voedsel ontvangen. 2.) Eten. Ten opzigte hiervan komen twee uitersten voor: overmatige vraatzucht en weigering van het eten. Het eerste is minder bedenkelijk en berust op ontstemde werkzaamheid der onderbuiks-zenuwen, en daardoor veroorzaakte onregelmatige afscheiding van het maagsap, het vocht der alvleeschklier en der gal. Het maagsap der krankzinnigen is dikwijls dan overmatig zuur. Zoodanige gevallen vorderen voor alle andere middelen absorbentia, inzonderheid de Ioogbases; ook worden in den laatsten tijd voornamelijk groote giften van het carbon, sodae (1—4 drachmen in eens) zeer geroemd (*). Tusschen het gebruik dezer middelen is dikwijls een braakmiddel noodig, en kunnen zij ter juister tijd door bittere , tonische, aromatische en ook wel geestrijke middelen gevolgd worden , gelijk dan ook reeds hippocrates wijn tegen den hondshonger heeft aanbevolen (-j-). Ook heeft men de dadelijke aanwending van braakmiddelen en daarop gevolgde toediening van kleine giften opium of cicuta in vereeniging der Engelsche blaauwe (kwikzilver-)- pillen heilzaam bevonden (percival). Waar meer nog onregelmatigheid der zenuw-werkzaamheid, dan reeds werkelijke ziekelijke afscheiding plaats heeft, daar passen tot omstemming daarvan ook walging veroorzakende en braakmiddelen, kramp- (*) Ledpoldt's Anthropol. II, pag. 583 en volg. (■(■) Aphorism. II, 21. werende en verdoovende middelen, onder anderen welligt somtijds het tabak kaauwen. Bedenkelyker is het aanhoudend weigeren Tan voedsel, dat, gelijk vroeger is aangemerkt (pag. 217), den dood door versterving in de longen ten gevolge kan hebben. Dit verschijnsel heeft overigens nu eens eene meer organische, dan eens eene meer persoonlijke oorzaak. In het eerste geval is zeer dikwijls atonie der onderbuiksingewanden, namelijk ook der lever de aanleiding, waartegen eene voorzigtige toediening van braakmiddelen, van zachte ontlastingmiddelen, inzonderheid uit kwikpraeparaten bestaande, en de aanwending van prikkelende inwrijvingen op den onderbuik van kwikzalf, kamferliniment en ook van ol. crotonis voordeelig kunnen zijn. Ook heeft men (pinel) van zuurachtige dranken veel nut ondervonden. Meestal zullen na korter of langer tyd bittere en aromatische middelen moeten volgen. Buitendien echter kan het weigeren van voedsel dikwijls voor een grooter of kleiner gedeelte uit verbeelding van vergiftiging, van verdienstelijke onthouding, uit eigenzinnigheid , uit voornemen om zich dood te hongeren enz. ontstaan. Wanneer in zoodanige gevallen geene toepraak of voorstellingen helpen, is het dikwijls nuttig geweest de spijzen aan den kranke te laten brengen, en het hem over te laten, wanneer en wat hij eten wil (knight) , of in het verblijf van den kranke onbemerkt de spijzen hier en daar te verbergen, zoodat hij dezelve ter gelegener tijd ontdekt en gebruikt. Of men trachte zyne eetlust op te wekken, door hem getuige te doen zijn bij het eten van anderen, zonder nogtans hem daartoe uit te noodigen, maar ook zonder hem daar- 22 ran al' te houden, wanneer hij lust mogt ge roeien mede te eten. In het ergste geval moet hij gedwongen worden te eten. Daartoe kan, na vruchteloos andere middelen beproefd te hebben, de aanwending van eenen mondspiegel dienen, b. v. die van heister , bij welken de kranke nog tot slikken wordt aangespoord, of van eene soort van spuit met eene veerkrachtige buis (van elastieke gom) gelijk er eene door knight (*) beschreven wordt, bij welke zelfs het slikken den lijder bespaard wordt. Op dezelfde wijze moet bij hooge noodzakelijkheid gehandeld worden, om de geneesmiddelen te doen gebruiken (-J-). Voor het overige moeten krankzinnigen naar hunnen bijzonderen aard en naar de omstandigheden gevoed worden: in den beginne meestal spaarzamer; later gewoonlijk goed ; in bet algemeen echter moet men hierbij zooveel mogelijk eene bepaalde tijd- en goede tafel-regeling handhaven. 3.) Drinken. De hoofddrank moet ook voor krankzinnigen goed en frisch water zijn. Bij manie en manische opgewektheid, zoowel als bij melancholie met neiging tot zelfmoord, heeft het rijkelijk drinken daarvan zich zoo weldadig betoond, dat men het na zekere tusschenpoozen telkens den kranken op nieuw aanbood, hun zelfs tot straf nu en dan eene groote hoeveelheid daarvan drinken liet, en hun rijkelijk haring deed eten, om den dorst op te wekken. Bij groote prikkelbaar- (*) Beohacht. png. 88. (t) Zie gdil. loock , qtiid sit faciendtim , si retani nut tnedicaminibus au! cibis assutnendis obstinate re- luctentur. Bon. 1832. beid der bloedvaten, inzonderheid bij vroeger» zuipers of bij ziekelijke prikkelbaarheid der geslachtswerktuigen kan men verkoelende middelen daarbij voegen, b. v. het Elix. acid. Halier; ook melkwei en melk kunnen somtijds van dienst bij krankzinnigen zyn. Wanneer er eene asthenische gesteldheid cn neiging tot verlamming bestaat , dient men meestal niet te spaarzaam met bier, wijn en andere opwekkende dranken te zijn; ofschoon het van eenen anderen kant dikwijls juist er op aankomt den kranken het gebruik van dergelijke dranken in de toekomst zoo veel mogelijk af te wennen, hetgeen veeltijds het beste gelukt door hen steeds kleinere en zeldzamere gaven van aromatisch-tonische middelen in vloeibaren vorm toe te dienen, b. v. van de calamus aromaticus (horn.) 4.) Een der gewigtigste punten voor de levenswijze der krankzinnigen is rijkelijk genot van zuivere vrije lucht, zooveel mogelijk in verband 5.) met beweging en nog beter met nuttige bezigheid of gymnastische oefening, exerceren enz. of ten minste met uitspanningen , waarmede beweging gepaard gaat, zoo als kegelen enz. Intusschen dient men ook hierbij, inzonderheid bij groote prikkelbaarheid der slagaderen, maat en perk in het oog te houden. 6.) De zorg voor eene behoorlijke temperatuur der krankzinnigen eischt voor alles het afleggen van bet vooroordeel als of zij tamelijk ongevoelig daaromtrent waren. Voorbeelden van zoodanige ongevoeligheid komen zekerlijk wel onder de lijders aan manie, bepaalde waanzinnigheid en stompzinnigheid voor. Ook is het over het algemeen goed de 22 * perste koel te houden. Niet weinigen echter zijn er, die zeer gevoelig en vatbaarvoor koude zijn, inzonderheid onder de melancholischen. Nogtans willen dezen het dikwijls warmer hebben, dan hun kan worden toegestaan, hoewel zij over het geheel warmer gehouden moeten worden. In alle gevallen heeft de temperatuur eenen aanmerkelijken invloed op het zenuwgestel en de hersenen. De beide uitersten daarin kunnen zeer schadelijke gevolgen hebben, ofschoon dezelve dan ook op de gewaarwording van den kranke geenen evenredigen indruk maken, Inzonderheid ontstaan gemakkelijk bloedophoopingen naar de hersenen niet alleen bij te hoogc, maar ook bij te lage temperatuur (*). Om dezen te voorkomen moet men in vele gevallen ook voor het warm houden der voeten zorgen. Het hoofd daarentegen moet meestal koel gehouden worden, ofschoon er enkele gevallen voorkomen, waarin het tegendeel noodzakelijk zijn kan. 