Het leeskabinet; mengelwerk tot gezellig onderhoud voor beschaafde kringen, 1879, 01-02-1879 
Het Leeskabinet. Het Leesekabinet. Mengelwerk tot gezellig onderhoud voor beschaafde kringen. Onder redactie van: IX F. Van Heyst. voor 1879. Vierde deel, leiden, Gualt. Kolff. 1879. Luiden: Boekdrukkerij van L. Van Niftérik HZ. Inhoud. Bladz. Een roman van een oude vrijster, door S. Te Mechelen buiten het Nederlandsch Taal- en Letterkundig Congres op 24—27 Augustus door Mandor. Met Plaat. 56 De feestcandelabers. Naar het Hoogduitsch door P. de Vries 68 Standbeeld van A. Thiers te Nancy. Onthuld op 3 Augustus 1879. Met Plaat. 78 Allerlei 80 Opgravingen in Azië, te Kajoendzjoek, Khorsabad, Niniveh, Babylonië en het land van Midian, medegedeeld door M. C. de Graaff 81 De Kweekschool voor Zeevaart te Leiden, door C. H. de Goeje. Met 2 Platen 106 Mijn nichtje Jane. Naar het Engelsch van Julia Kavanagh 113 Op valsch spoor. Naar het Duitsch van B. Warnecke, door J. R. Boerlage 132 Bladz. Zonderlingen te Parijs 154 Allerlei 160 Een dorpsvertelling uit het Zuiden van Frankrijk, door L. Hazelhoff Roelfzema 161 De Passage te Rotterdam, door W. J. N. Landré. Met 2 Platen 212 Het Arendsnest. Naar 't Noordsch van Bjørnstjerne Bjørnstjerne Bjørnstjerne. Door Ukda. 223 Een slavenschip in de Roode Zee 227 Het Schrift en de mensch 230 DE PLATEN ALDUS TE PLAATSEN: De Sint-Rombouts Kathedraal en markt te Mechelen tegenover Blz. 56 Standbeeld van A. Thiers te Nancy .... n v 78 Portret van Dr. A. Rutgers van der Loeff . „ *106 De Kweekschool voor Zeevaart in 1879. . . n n 109 De Passage te Rotterdam # ^ 212 » » » » „ „ 216 In de donkere avond, hoe is het mogelijk dat je dit nog weet? We vroegen ons op die avond in stilte: Of de muziek die we hoorden, ooit weer zal klingen. Alleen het geluid van de rijke koornschaft en het geroep van de veldwachter weergalmt over de rivier. "Wat een prachtig land!" zei de jongen. "Ja," antwoordde de veldwachter, "mijn vader had het hier prachtig." "En uw moeder?" vroeg de jongen. "O," zei de veldwachter, "die was hier ook prachtig." De veldwachter keek op zijn horloge. "Ik moet gaan," zei hij. "Nou, tot ziens," zei de jongen. "Tot ziens." De veldwachter liep weg en de jongen keek hem na. Toen keek hij om zich heen. Het was stil geworden, alleen het water zoemde in de achtergrond. De jongen zuchtte. Het was in november, en het was wel wat koud om 's avonds nog op de stoep te staan. Daarom zei de veldwachter, toen hij de jongen zag, zeker direct: "Nu jongen, ga maar gauw terug naar binnen. Het is koud." "Nou ja," zei de jongen, "dat je nu weer zo gauw weggaat." "Ja," zei de veldwachter, "ik bleef ook liever bij je. Maar ik moet om half acht bij de majoor zijn. Als 't moet, moet 't. Dienst is dienst." "Ja," zei de jongen, "dat is ook altijd wat. Zo heb ik ook niks aan je. En kan je dan niet terugkomen? Hoe lang moet je er blijven?" "Misschien," zei hij in antwoord op de eerste vraag, "als ik kan, zal ik 't doen. Na jou!" De jongen zuchtte. Ze begreep zeker, uit droevige ondervinding, dat hij wel weer niet zou kunnen, maar zelfs die zucht van zijn schoone scheen het hart van de krijgsman niet bijzonder te treffen. "Nou nacht jongen!" zei hij. "Je zult kou vatten meid! Ga maar gauw weer naar binnen, nacht jongen!" En de jongen kreeg een naar haar zin veel te haastige kus; de veldwachter liep spoedig weg, en toen voelde de arme meid ook dat het koud, heel koud was. Ze sloot de deur — wat zou ze ook anders doen? — en ging weer naar de keuken, waar ze nu alleen was. Zij zuchtte nog eens, en diep, en smartelijk... „Que le vent qui gémit, le roseau qui soupire, Que les parfums légers de ton air embaumé, Que tout ce qu'on entend, qu'on voit ou qu'on respire, Tout dise : « Ils ont aimé! »" klonk het weer van boven. „Houd toch op met je geblaas!" mompelde Jans, die in geen stemming was om in gezang behagen te scheppen en — jammer genoeg! — geen Frans verstond, anders toch had het lied zoo al geen vroolijker, zeker een meer dichterlijke uitwerking op haar gehad. 'T Was bij de juffrouw boven een heel ander tooneel en veel gezelliger dan in de flauw verlichte keuken van Jans, waar Amor nu van daar was gevlogen en — wie weet! — hoeveel geknakte illusies, of misschien nog erger — pijnigende wroegingen, angstvolle zorgen — had achtergelaten. 'T Was een allerliefste kamer, die van de juffrouw, niet groot, maar waarlijk smaakvol en rijk gemeubileerd. Een veelkleurig, dik tapijt, zware damasten overgordijnen, die nu dicht getrokken waren, een prachtige, helderlichtende lamp op tafel, een paar bronzen candelabers, sierlijk en fijn, ieder met drie lichten op den schoorsteenmantel, en daar tusschen, voor een colossalen spiegel, een zwart marmeren pendule met een bronzen groep, welke de drie schiksgodinnen voorstelde. Nog twee lichten op het pianino; en al die lichten weerkaatsend in spiegels en verguldsels, zoodat in de schaduwachtigste hoekjes nog een purper vonkje flikkerde. Voorts gravures en zacht getinte aquarelles, in kostbare lijsten, — alles getuigde van rijkdom en vooral van kunstgevoel en smaak. Een groot vuur in den haard, een ruischende theeketel en een servies, Japans porcelaan en zilver, op tafel, — heel gezellig! De bewoner van dit comfortabele verblijf had die avond gezelschap. Twee dames van haar leeftijd — welke leeftijd dit was kon men moeilijk juist bepalen, maar 't moest tussen de veertig en zestig zijn — zaten te luisteren naar het eens zo gewaardeerd, nu verouderd lied, dat Justine haar voordroeg. Vijf en twintig jaren geleden bracht Justine haar auditorium steeds in verrukking met „le Lac", en de gezichten der beide dames, die ook toch tot die tijd behoorden, toonden duidelijk, dat het lied nog altijd een weerklank vond in de harten der typognoten van Lamartine en Niedermayer. Justine speelde ook vrij goed — vroeger zei men: prachtig. — Haar pianino was voortreffelijk en haar stem was waarlijk nog lief, terwijl ze in die laatste wegstervende klanken: Tout dise — tout dise — lis ont — ils ont aimé! zo veel pathos wist te brengen, dat de beide anderen elkander aankeken en een glimlach wisselden, die wederom werd begrepen. De een, die evenals Justine nooit gehuwd was geweest, bekeek door haar lorgnet het gelaat der zangeres, en de ander, die weduwe was en een muts droeg, terwijl de beide juffrouwen nog en cheveux waren gekapt — gedeeltelijk althans, want terwijl haar vriendin meer lint dan haar op het hoofd ten toon spreidde, waren Justine's zilveren lokken geheel geëncadreerd in zwarte kant liet haar tapisseriewerk rusten en sloeg, achterover geleund in haar voltaire, Justine gade met een gemengde uitdrukking van medelijden en nieuwsgierigheid, terwijl er toch ook een spottende trek om haar lippen bleef spelen. En telkens keek men elkander weer aan, glimlachte en knikte elkander toe met een zekere betekenis. De arme zangeres merkte er niets van, zolang zij met hare gedachten bij dat meer vertoefde, maar toen zij de slotaccoorden gemaakt had en opstond, ontmoetten hare donkere kijkers plotseling die der beide vriendinnen, en: „in dem Auge liegt das Herz." „Welnu?” zei Justine. „Welnu?” herhaalden de beiden anderen glimlachend. Justine haalde de schouders op en plaatste zich weer voor de tafel. „ Ik dank u Justine, ik vind het lied altijd nog even mooi en ik hoor het steeds met hetzelfde genot." „ Ik ook," voegde de tweede er bij, „ 't is als een echo uit een ver verleden. Tegelijk sloeg zij haar blik op de gravure, waarmee de goede Justine in een onbewaakt oogenblik den wand had versierd. Niet dat het geen fraaie plaat was, zij was integendeel prachtig, maar had tot onderschrift: Les illusions perdues! Aan den oever van een spiegelend water, zit in het schemeruur, een grijsaard, een oude zanger met zijn lier, waarvan helaas! de snaren zijn gesprongen. Zijn verzwakte oogen zijn vol tranen gevestigd op een droombeeld, ontastbaar, en nevelachtig, 't Is een sierlijke, lichte gondel, waarin zich enige bevallige jeugdige vrouwelijke wezens bevinden, muzen en gratiën. Twee van haar bespelen harpen, waarvan de gouden snaren als lichtstralen hoog opschieten naar den donkerblauwen hemel. De dunne geestenvingers zweven er over heen als het ochtendkoeltje over de Eolusharp. De andere zingen; zó heerlijk en zó schoon! En Amor, die het vaartuig bestuurt, duwt het af van het strand, van den grijsaard, van het verledene, van wat geweest is en voorbij! Helaas! ze gaan heen, ze gaan nu waarlijk heen! Voor eeuwig, gaan ze heen! Arme Justine! „Justine!" zei de weduwe, „gij hebt wel eens wat geschreven, hebt ge nooit memoires gemaakt?" „Neen, nooit!" zei Justine „mijn leven is daarvoor veel te eenzaam en te onbeduidend geweest." „En toch geloof ik wel dat men er een of andere belangwekkende episode in zou vinden." „Zoo? — misschien; maar in welk leven zou men dit niet? — Ook in het uwe en evenzo in het hare." „In het mijne ?" riep de derde dame verschrikt. „O neen, dan vergist gij u. Wie niet schoon is, was nimmer jong, heb ik eens ergens gelezen. Ik, Justine! was nooit jong en in mijn leven zou niet de stof voor een enkel novelle te vinden zijn." „Neem me niet kwalijk" zei Justine, „dat ik daaraan toch nog eenigszins twijfel. Intussen, als het zoo ware, zoudt gij u niet moeten beklagen." „Dat heb ik mij ook altijd voorgehouden; eenigszinds als de vos met de druiven misschien, met dat verschil echter, dat ik wel overtuigd ben, dat ze zoet zijn, maar te gelijk verzekerd, dat er zich vele vergiftigde onder bevinden." „Zeker, zeker," zei Justine, 't is het best er maar niet van te gebruiken Het allerbest zou zijn zich van het hele leven te onthouden, maar — wij leven, malgré nous " „Och kom," zei de weduwe: „S'il est des jours amers, Il en est de si doux." „O ja," antwoordde Justine, „maar 't is er mee alsof met het mooie en het leelijke weer in ons land " Hierop zwegen de beide andere dames en zagen voor zich. „Kom, Justine," zei daarop de weduwe, „vertel ons ook eens iets uit je jeugd. Gij hebt zooveel gereisd, zooveel gezien en zeker ook veel ondervonden." Zij wist wel waarom zij dat vroeg, want er waren, — onder oude vrijsters alleen, — enigszinds vreemd praatjes in omloop omtrent Justine's verleden; geen kwaad zoozeer, maar toch Maar Justine was, ofschoon ze er niets naar uitzag met haar vurige donkere ogen, altijd bonne enfant geweest. Zij wist niets van die praatjes; zij deed altijd, en soms heel naïef, wat men haar vroeg, vatte alles wat men haar vertelde in goeden ernst op, en zou zich door een enkel woord hebben laten overhalen tot iets, wat ze nimmer uit zichzelf in haar hoofd zou hebben gekregen. Ze had er geen slag van iets te weigeren, als lieden wat werd gevraagd; zij liet zich ook nu niet lang noodigen, en, na haar beide vriendinnen nog een kop thee te hebben ingeschonken, begon zij haar verhaal, zonder de blik te zien, dien de beide andere dames wisselden. „ Gij weet," zo ving zij aan, „ dat ik reeds eenige jaren de huishouding van mijn vader bestierde, toen deze nog een tweede huwelijk aanging met een vrouw, die maar tien jaren ouder was dan ik zelf, en uit haar eerste huwelijk een dochtertje had, een kind dat toen negen jaar oud was. Ik vond 't natuurlijk heel naar. Ofschoon het vijf jaren was geleden, dat ik mijn dierbare moeder had verloren, dacht ik nog altijd aan haar, en het scheen me een heiligschennis, dat een vreemde in haar plaats trad, die daarbij zeker alles zou veranderen wat door mij tot hiertoe, met eerbiedige zorg op denzelfden voet was behouden, als de onvergetelijke afgestorvene het bij haar leven had ingericht. Dit was echter niet het geval, en mijn stiefmoeder beijverde zich als het ware mijn gunst te winnen door mijn oordeel in alles te vragen en niets buiten mij te veranderen. We konden, zonder eigenlijke sympathie, weldra best met elkaar overweg, te meer omdat ik mij al spoedig bijzonder hechtte aan haar dochtertje, dat juist den leeftijd had, waarop mijn eenig broertje, waarvan ik zoo afgodisch veel hield, was gestorven. Het verlies van dit kind was tevens de doodsteek voor mijn arme moeder geweest. Zij was reeds zwak, maar die smart gaf haar den genadeslag.... Ik zal u niet beschrijven wat ik toen geleden heb, die geheel alleen achterbleef, zonder iemand om lief te hebben, zonder iemand, die zich meer om mij bekommerde! Want mijn vader.... Maar laat ons de doden laten rusten, of — als wij er van spreken — ons slechts herinneren wat zij edels en goeds hadden. Zo er verschil van leeftijd bestond tussen mijn vader en zijn tweede vrouw, er was niet minder verschil van afkomst. Zij was van zeer burgerlijke geboorte, en haar eerste man was, geloof ik, een kaaskooper geweest, die bankroet was gegaan en haar zonder enige middelen van bestaan had achtergelaten. Zeker had zij echter een goede opvoeding genoten, mijn stiefmoeder, want ze deed zich goed voor, zag er gedistingeerd uit, ondanks haar noordhollandsch burgerbloed, en droeg het hart zeer hoog, toen zij eenmaal met mijn vader was gehuwd. Zij liet mij mijn volkomen onafhankelijkheid en we leefden als twee collega's, die wel met elkaar zijn, doch geen omgang hebben. — We verschilden ook in alles; in uiterlijk voorkomen, in smaak en neiging, in denkwijze, zooveel als twee menschen maar kunnen verschillen. Zij was mooi, blond, innemend en zacht van uiterlijk; blozend en blank. Ik was niet mooi; een donker uitzicht, eenigszinds woest, zwart en mager, een soort van gipsy. Zij hield veel van uitgaan, won alle harten door een vriendelijkheid, die lang niet altijd welgemeend was, was trots en schitterde graag. Ik had daarentegen een hekel aan de partijen en de bazelerij der zoogenaamde beau-monde, overdreef daarom misschien wel wat de eenvoud, zei mogelijk te veel, zoals ik het meende, toonde wellicht te zeer, hoe ik het vond, en was daardoor niet bijzonder bemind — behalve bij de mindere klasse, waaronder ik een aantal vrienden en vriendinnen had. We deden ieder onzen zin. Mama ging op diners, met hemelsblauwe of roodroodde japonnen, met veeren en paarlen in het haar, vergezeld door Papa, die zwaarlijvig en oud, het, geloof ik niet, altijd even plezierig vond zich zoo te moeten kleden. En ik at thuis met Marietje. 't Kind hield veel van mij. Na het eten moest ik haar vertellen, en als zij in bed lag, met de lamp en mijne boeken bij haar komen zitten, 't Was een cherubijnje, zoo schoon en zoo lief. Maar ik dwaal af en ik zou aldus mijn levensgeschiedenis vertellen .... 'n Jaar of zeven — acht misschien, hadden we zoo rustig en kalm voortgeleefd. Mijn leven was eigenlijk zeer eenzaam; maar ik hield veel van lozen en van studeeren, van muziek en ik hield veel van de natuur en ik was jong en vol illusies. Ik stelde mij voor later veel te zien, te reizen en te genieten. Stille vrede voor het oogenblik, schoone droomen in 't verschiet, wat is er beter hier op aarde, waar de werkelijkheid immers steeds teleurstelt ? .... Zoo verliep de een dag na de andere, en de dagen werden jaren, voor ik er op lette. Marie was sedert een jaar of drie op een kostschool en werd nu haast voor goed te huis verwacht. Toen werd er op zekeren avond een concert gegeven, een van die amusementen, waarvan ook ik gebruik maakte. De concertzaal lag in een brede, doodsche straat. Ik herinner mij nog hoe ik als kind met een soort van ontzag naar het gebouw opzag, als we het voorbijgingen. Die porte-cochère, de eenige in de hele stad, die groote vergulde lantaarn er boven! 't Was overigens een huis als verscheidene andere, maar voor mij was het zoo iets als la Scala. Mijn stiefmoeder had zoovele kennissen, dat zij in de pauze veel te praten had. Onder de heeren, die haar die avond kwamen toespreken, bevond zich een jong mensch, wiens familie, ofschoon zijn vader een rechterlijke betrekking bekleedde, niet juist tot de haute volée behoorde. 't Was zoo'n wonderlijke boel eigenlijk, daar aan huis; een huishouding in den geest van die van Mistress Jellyby, welke gij u wel herinnert? Nu — Mevrouw Bendorp was een soort van Mistress Jellyby. Niet dat ze zich met de negerkwestie bemoeide, maar wat haar talenten als menagère betreft. Zij staarde ook niet naar een of ander Boriboola-Gha, maar ze keek nog al eens diep in 't glaasje, zooals men zei, en ik geloof wel dat daar iets van aan was. Door menschen waren daarbij gans onbemiddeld, en gij kunt dus begrijpen, hoe het er toeging. De enige dienstbode, die ze hielden — meestal een vuil, haveloos, gescheurd en gelapt figuur — was niet in staat geheel alleen het grote holle huis, dat ze met een vrij talrijk gezin bewoonden, in orde te houden, en het was soms zo erg, zei men, dat de oude heer zelfs het niet meer kon zien en met zijn eigen handen ging schuren en vegen. Hoe het zij — het was wel de slordigste chaos, die ik ooit heb aanschouwd. Maar ik ben er niet dikwijls geweest. Men zou het de jonge heer niet hebben aangezien, dat hij uit zo'n boel kwam. Zijn kleeding was fijn en onberispelijk; zijn manieren zeer beleefd en zijn uiterlijk zeer gunstig, ja zelfs zeer innemend en bevallig. Na eenige onbeduidende woorden met mijne stiefmoeder te hebben gewisseld, zei hij half fluisterend tegen mij: „ Ik wist waarlijk niet, dat onze stad zulk een geniale schrijfster binnen haar muren telde. Ik heb een novelle van u gelezen, die tintelt van geest. Ja, Juffrouw Justine! gij zijt een genie." Zoo was onze eerste kennismaking, waarvan ik u alle verdere details besparen zal, om maar direct te zeggen, dat we die avond een heel aangenaam gesprek hadden, dat ik mij uitstekend vermaakte en er naderhand telkens met genoegen aan dacht. De kennis werd voortgezet; ik weet zelf niet hoe, werd steeds intiemer, en eindelijk zóó, dat we bijna als broer en zuster met elkaar omgingen. Ja, bijna als broer en zuster, maar niet geheel en al zoo, want ik wist zeer goed wat hij bedoelde, als hij zei dat hij mij liefhad en er zijn hoogste geluk in zou vinden zijn leven met mij te slijten. Wat mijzelf betreft kan ik beter zeggen, wat er in mij omging; geheel begrepen toch heb ik hem nooit; ik heb altijd maar gissingen gemaakt omtrent zijn ware innerlijke gevoelens .... Hij had zooveel goeds en edels, hij was zoo vroolijk en goedhartig, hij scheen een tijdlang zoo oprecht en zoo innig aan mij gehecht, en toch ....! Ik had altijd het gemis van mijn eenige broeder betreurd; van het kind, welks liefelijk beeld mij nog flauw voor den geest zweefde. Wat zou ik hem hebben liefgehad, wat zou ik voor hem hebben gezorgd, wat een heerlijk gezelschap zou hij voor mij in mijn eenzamen toestand zijn geweest! Misschien — hoogstwaarschijnlijk zelfs, zou 't heel anders zijn geweest als ik hem behouden had. . . . Zulke droomen van wat had kunnen zijn en wat had moeten zijn en wat niet is, zijn ook maar begoochelingen. Eindelijk nu toch, zoo verbeeldde ik mij, had ik dien broeder teruggevonden. Zoo beschouwde ik hem van het begin af; mijn eenige broeder, mijn eenig gezelschap, mijn eenige vriend; en zoo kwam het dat ik hem lief kreeg, zooals een schepsel, dat niemand heeft, alleen kan beminnen. Zie, ik geloof dat alle mensen, — de een meer, de ander minder — een dosis vatbaarheid voor liefde in het hart hebben. Bij de een verdeelt zich die liefde over ouders, zusters en broeders, echtgenoot en kinderen. Bij de ander verdoelt zich over velen, soms als in 't oneindige; ze hebben talloze vrienden, en ieder heeft een deeltje, soms zelfs maar een microscopisch deeltje. .. Maar nog andere hebben in hun leven slechts één enkel wezen om lief te hebben en daar buiten — niets. Tot die categorie behoorde ik. Verbeeld u — hij was toen nog geen twintig jaar en ik was al ruim tien jaren ouder! Ik was ook volstrekt niet mooi; sommige mensen noemden mijn uiterlijk wel belangwekkend, maar niemand kon mij schoon vinden. Maar wat kwam het er op aan — hij zei, dat hij mij liefhad zoo als ik was, en ach! men gelooft steeds wat men wenscht. Hij zette nooit dat hij mij zo bekoorlijk vond, — dat zou een al te lompe leugen zijn geweest, — maar hij roemde soms mijn grote donkere oogen, mijn haar, dat donkerbruin en zwaar was. Voorts had ik een stem, die liet tot in de ziel trokken, zoo als hij zei, als ik mijn liederen zong, en bovenal was het mijn geest, die hem boeide. Hij, zoo sprak hij dikwijls, was nooit zoo bijzonder getroffen geworden door schoonheid, wanneer die niet vergezeld ging van een edel hart, van geest en van die bevalligheid, welke een goede smaak aanduidt. „ En die bevalligheid," zei hij, „ bezit gij juist in hooge mate en daarom noemt men u interessant." Ik was toen gelukkig. Als we slechts enkele zulke gelukkige dagen konden koopen, niet waar, met die lange jaren van loodje verveling, afgewisseld door — een of andere zorg of smart — die juist niet verheven of groot behoeft te zijn om ons te martelen! dan zou het leven beter zijn; een wel korte, helaas! maar toch een heerlijke droom. Elke dag was toen belangwekkend, en ik ontwaakte iedereen morgen tot geluk. Ik zag hem dagelijks, en dat was natuurlijk — het verschil tusschen zijn tehuis en het mijne was zoo groot! Daar — gebrek, ongemak, proza. Bij mij — ongestoorde kalmte en alle mogelijke comforts, die het geld maar verschaffen kan. 't Is mij nu heel begrijpelijk, dat hij werkelijk veel liever zijn avonden en zoo mogelijk de hele dag bij mij doorbracht, dan te huis. Maar waarom zei hij, dat het alleen om mij was, en als ik soms zijn oprechtheid in twijfel trok, vroeg hij mij in zijn oogen te lezen of hij loog? En dan keek ik in die oogen, welke zoo breed overschaduwd, zwart leken maar toch blauw waren, en ze schenen mij wel diep, maar toch zoo trouw en zoo oprecht! En hij was ook nog geen twintig jaar en zoo jong liegt men immers nog niet? Hij had altijd gewenscht te mogen studeren, maar de vader had geen geld genoeg, en hij moest dus een andere loopbaan kiezen. Maar alles wat in zijn bereik viel, scheen even vervelend, prozaïsch en ongeschikt voor hem. Ik wilde niet dat hij enig beroep zou beginnen, dat hem tegenstond; de studie scheen ook mij het edelste en beste voor hem — dus — hij werd student op mijn wil. „Zijn jij niet mijn broeder?" vroeg ik, „mijn eenige broeder? En gelooft je niet dat uw zuster dit voor u overheeft? Gij moogt 't niet weigeren, want 't zal me in niets hinderen, en je zult er mij zelfs zeer gelukkig mee maken als goed mijn aanbod wilt aannemen. Als 't nu eens omgekeerd ware? — Als jij eens rijk waart en ik arm? Zou je dan uw zuster niet ondersteunen? En is 't niet zaliger te geven dan te ontvangen?" "Dat is waar," zei hij en overdekte mijne handen met kussen. Voor zijn vertrek had ik het hele druk met zijn goed. Dat was een troost bij de smart, dat ik hem nu moest verliezen, alles dat ik voor hem doen kon; want mijn arme jongen bezat eigenlijk niets; en thuis kon men niets voor hem doen. Nu eerst kwam de armoede, de onhandigheid, de slordigheid schril aan het licht. Ik zorgde echter, dat hij een drietal goed voorziene koffers meenam. Het was mij een streelende gedachte, dat hij telkens, en telkens, noodzakelijk aan mij denken moest, bij alles wat hij noodig had; zelfs als hij zijn koffers maar aanzag, viel mijn naam wel immers in het oog? Ik had dit nog eerst willen laten veranderen, maar dat was volstrekt niet noodig, zei hij. Dat was het welbeschouwd ook niet, die letters of andere, wat hinderde het? De koffers waren immers even goed te gebruiken? Hij was nog nooit zoo rijk, nog nooit zoo onafhankelijk geweest. En dan het vooruitzicht bevrijd te worden uit die engere, benauwende kring waarin hij tot hiertoe was opgesloten! En dan twintig jaar, als de heldere morgenzon het levenspad beschijnt, als men vol illusies is en het leven, vroolijk en schoon, aanvangt als een feest, — dan de vrije wereld in te gaan, was het wonder, dat hij zich gelukkig gevoelde en in het jeugdige hart geen plaats meer was voor een enkele sombere gedachte, die een schaduw op mijn eigen leven wierp — de gedachte dat wij weldra zouden gescheiden zijn? O voorwaar neen, — wonder was 't niet; maar dat had ik moeten begrijpen, voor ik was begonnen. Arm en machteloos vergenoegde hij zich met de verstrooiing die in zijn bereik viel, zoo als een gevangen vogel heen en weer springt in zijn kooi, en toch vroolijk zijn lied zingt; maar als gij de kooi openzet, verwonder je dan toch niet, dat de aarde hem niet te groot en de hemel hem niet te ruim is, en hij er nimmer meer aan denkt terug te keeren in die kooi, waar gij hem toch zoo goed hebt verzorgd. .. In die tijd had er een catastrofe in ons huis plaats. Mijn vader stierf plotseling. Hij was op het middaguur in de sociëteit, zooals gewoonlijk, toen hem plotseling een beroerte trof. Hij werd dood, of zoo goed als dood, thuis gebracht. Veel verloor ik zeker niet in hem; hij was altijd onverschillig voor mij geweest en dan wordt een kind ook onverschillig. Mijn stiefmoeder was heel naar en ik had medelijden met haar, zo wrong zij de handen en zo troosteloos bedroefd was zij. Spoedig echter merkte ik wat inzonderlijk een scherpe prikkel in die droefheid was. Men leefde van een groot pensioen, en dit hield met Papas dood geheel op. De nalatenschap was onbeteekenend. Voor mij was dit niets; ik was de eenige erfgename van mijn moeder; maar met mijn stiefmoeder en Marie was dit een heel ander geval. Ik stelde haar echter gerust met te zeggen dat zij zich daar volstrekt niet over behoefde te bekommeren, want, als zij er niet tegen had, dat wij dan voorloopig op dezelfde wijze zouden blijven voortleven alsof mijn vader nog leefde. Dit hielp en ze was spoedig kalmer. Zij sprak van mijn edelmoedig hart, van een onbaatzuchtigheid, die waarlijk te ver ging, maar ik verzocht haar er niet langer over te spreken, want dat, als het geval eens anders om geweest ware, ik ten volle vertrouwde, dat zij mij toch niet zou hebben weggezonden uit mijn ouders huis? En daarmee was het afgepraat, en we leefden voort zoo als te voren. "Wat mij betreft, ik moet zeggen dat ik mijn vriend vrij wat meer miste dan mijn vader. Als ik slechts een brief van de welbekende hand op mijn tafel vond, dan was alles goed; maar zoo dikwijls zag ik er naar uit en vond er geen! Niet altijd ook voldeden die brieven mij evenzeer; soms moest ik bekennen dat ze toch veel te kort, dat ze droog en stijf waren. Maar dan kwam er soms weer onverwachts een, die waarlijk hartelijk was. Jammer maar dat ik, zoo blind als ik was, weldra moest opmerken, dat zulk een goede brief steeds een zekeren volzin bevatte of met een zeker postscriptum was voorzien, dat — Hoe zal ik 't zeggen? dat zinspeelde op geldgebrek. Het duurde eenigen tijd eer ik hetzelfde opmerkte, maar eindelijk moest het toch wel mijn aandacht trekken, en toen bedierf dit het genot, dat zulk een brief mij anders verschaft zou hebben. Intussen zorgde ik steeds, zoo kiesch mogelijk, om hem niet te kwetsen, dat hij uit de verlegenheid werd gered. Daarop ontving ik een ander schrijven, bijna even hartelijk, waarin hij mij beknorde en zich zelf verwijten deed. Dat was zo in 't begin. Later bleef dit tweede epistel achterwege. Ook nam hij niet de moeite meer een omweg te maken, maar schreef ronduit, dat hij verlegen was om geld. En die openhartigheid vond ik een bewijs van zijn oprechtheid. Eindelijk genaakte de vakantie, waarin hij eenige dagen te huis zou komen. Ik telde de laatste dagen, en weldra de uren, en eindelijk was de gewenschte dag daar dat hij komen moest. Ik wachtte 's morgens, 's middags, den gehele dag — maar .... hij kwam niet! Ook geen brief, ook geen telegram. 't Was zeker een teleurstelling; maar er kon licht iets tusschen beide zijn gekomen waardoor hij niet had kunnen komen. 't Bleef echter vreemd dat hij dan niet geschreven of geseind had, wat hij toch licht had kunnen doen, — maar ik had al enige ondervinding opgedaan dat hij achteloos was op dat punt. De volgende morgen ging ik al vroeg een visite maken bij zijne oudeheers. Ik werd in de huiskamer ontvangen, want in het salon was om gegronde redenen geen vuur, en ik was ook een te goede kennis, dan dat men met mij plichtplegingen behoefte te maken. Die huiskamer was intussen altijd een wildernis. De kale vloer, de matten stoelen gaven het vertrek al een zeer ongezellig aanzien, maar daar had ik mij best over heen kunnen zetten, maar de slordigheid, de warboel was onvergeeflijk. Ik wist dat echter al, en mijn eenig doel was maar eens te hooren of men ook iets naders van Willy wist. 't Kostte eenige moeite te midden van het rumoer, dat een half dozijn havelooze, ongekamde, vechtende en spelende kinderen maakten, Mevrouw te doen begrijpen wat ik eigenlijk verlangde te weten. Mijnheer had als naar gewoonte de wijk genomen naar zijne bijzondere apartementen; en 't was den man waarlijk niet kwalijk te nemen. Na een paar klappen te hebben uitgedeeld onder den ongezegelijken hoop, plaatste Mevrouw, wier kleur weer eenigszins te levendig was om enkel als een bewijs van frisse gezondheid te kunnen doorgaan, zich naast mij op de gescheurde, vuile canapé. "Zult u een kop koffie gebruiken, Justine?" vroeg ze met een blik op de zonderlinge collectie gebroken aardewerk van allerlei vorm en kleur, dat de tafel overdekte. "Nee, dank u wel. Dan wat anders?" "Ook niet?" "Niet?" "Dacht u dat Willy al gekomen was? Och, neen! Ik wacht hem wel elk ogenblik, maar wanneer hij precies komen zal, weet ik ook niet. Wanneer had hij ook geschreven? — Gisteren al? — Ja, ik weet 't waarlijk niet meer en kan me ook niet herinneren waar ik zijn laatste brief heb geborgen." Ik vertrok dus even wijs als ik was gekomen. Mijn stiefmoeder wist nergens van, en wij dineerden zeer kalm als naar gewoonte; maar toen de tafel afgenomen was, werd het mij volstrekt onmogelijk langer de verhalen van Mama over verschillende mensen, die mij alle gelijkelijk onverschillig waren, aan te horen en, hoewel 't nog winter was in de natuur, begaf ik me maar wat in den tuin. De koude buitenlucht deed mij ruimer ademen. In de duisternis en de eenzaamheid vond ik enige verademing, maar in het lauwwarme salon met al zijn nutteloze pracht en de verhalen over de beau monde, stikte ik. Mijn God! Wat gaf mij dat alles! Ware ik slechts arm geboren en hadt Gij mij, in plaats van al die door anderen zoo benijde rijkdom en grootheid, de kruimelen gegund, die er overschieten in de nederige stulpen, welke op deze aarde het geluk tot woonplaats schijnt te kiezen!... Op eens ging toe de bel, forsch en luid. Een stem in mijn binnenste riep: Daar is hij! En ik vloog naar de gang en zie — daar in het volle licht, daar stond hij, jeugdig, frisch en schoon, als de god Mercurius. Spreken kon ik niet; maar een enkel blik in die stralende oogen was als een zonnestraal op een verkleumde plant, die zich weer opheft en tot het leven wederkeert. Zijn latere komst kwam eenvoudig omdat hij in Rotterdam nog een en ander te doen had gehad en daardoor was opgehouden. Ook omtrent zijn verzuim van te schrijven gaf hij, ik weet niet meer welke, zeer natuurlijke reden. En ik was te gelukkig om verder te denken over wat immers voorbij was! Willy was eenigszils veranderd, maar geheel in zijn voordeel. Hij was niet zoozeer ouder geworden dan wel meer ontwikkeld. Zijn vroeger blank gelaat had een warmen goudachtigen tint gekregen van de zon en de buitenlucht, een zijdeachtig kneveltje beschaduwde zijn bovenlip; hij was niet minder slank, maar forscher; minder een jongen en meer een jonkman. In zijn stem, in zijn manieren, in zijn hele persoon vond ik dezelfde verandering. Hij was vrijer en levendiger en week geheel en al af van de smakeloze, kleinburgerlijke stijfheid, welke in het stadje tot de goeden toon behoorde. 't Was voorjaar, doch zoo guur, zoo donker, zoo akelig, als het in het voorjaar wezen kan — maar ik merkte er niets van. Voor mij scheen de heerlijke lentezon en die steeg toen, zonder dat ik hetzelfde wist, tot het zenith! — waarna hij steeds zou dalen en zinken, om eindelijk onder te gaan. Ik herinner mij nog zeer goed het oogenblik toen de eerste schaduw op dat geluk viel. 't Was op een avond, kort voor zijn vertrek. We deden nog een wandeling, 't Was toen helder weer, nog al koud, maar opwekkelijk en gezond. Willy's wangen bloosden als twee harde frisse appeltjes. "Zeg Justine," fluisterde hij, toen we buiten waren. Met Ja Willy, wat is 't?" "Ik heb volstrekt geen geld meer. Kunt gij mij ook wat vooruit geven, en 't later inhouden?" "Wel zeker! 't Is heel goed, dat gij mij dit zegt in plaats van schuld te maken. Ik zal u helpen als we weer thuis zijn, straks." Ik vertel u dit alles zoo om u het vervolg te doen begrijpen. Tout savoir c'est tout pardonner. Ik was blind en dom, zooals een zwakke moeder dat is voor de gebreken van haar eenig kind. Hij gaf zeker, zoo dacht ik maar, even ruim als hij nam; onbekrompen, onnadenkend. En daarvoor was hij immers ook jong? Ik wilde hem niet bedillen als een oude, gierige tante. Ik gaf als hij vroeg, want hij moest niets dan liefde ondervinden van mijne zijde. Ik wilde zijn voorzienigheid, zijn toevlucht, zijn hoop in alles zijn en gaf liever te veel dan dat ik zou hebben toegelaten dat een ander hem hielp. Een paar dagen nadat ik hem dat geld toen had gegeven, vertrok hij. De vacanti was nog wel niet om, maar hij had nog veel te werken voor dat de colleges weer begonnen. Ik weet niet welke somberheid of onrust mij na zijn vertrek vervulde. Het was den tweeden dag nog erger, en toen ik den derden dag nog geen brief van hem had, kon ik het niet langer uithouden en zond hem een telegram met een betaald antwoord, om mij te melden of het wel met hem was. Nauwelijks was dit verzonden of ik ontving een kort briefje van hem, waarin hij mij meedeelde, dat hij mij spoedig een grooten brief zou zenden, maar daarin oogenblikkelijk nog verhinderd werd. Een half uur later kwam er ook nog een telegram; maar verbeeld u mijn verbazing, toen ik zag, dat dit een eenvoudige kennisgeving van het Telegraafkantoor was, dat de geadresseerde van mijn telegram al geruimen tijd uit de stad was. Ik dacht, ik was er zeker van, dat dit een vergissing was, maar seinde toch nog eens, en nu aan zijn hospita, met de vraag of de heer Bendorp eergisteren gearriveerd was, waarop ik weer even vlug antwoord ontving, dat zij de heer Bendorp niet had teruggezien sinds de vakantie en niet anders dacht of hij was tehuis. Wat beduidde dat nu? Ik sloot mij op in mijn kamer om alles te overdenken en dacht, en dacht, en herinnerde mij, en overlegde, en giste — de ganze nacht! Toen het dag werd was mijn besluit genomen. Ik had niets van die telegrammen gezegd, dus mijn stiefmoeder wist nergens van. Aan het ontbijt vertelde ik haar toen dat ik voornemens was naar Rotterdam te gaan, om eenige zaken te koopen en tegelijk een visite te maken bij een zekere vriendin, die daar gehuwd was, en mij al eens meermalen te logeeren had gevraagd. „ Vraagt ze mij nu, dan blijf ik van nacht over," voegde ik er bij, „ en anders kom ik van avond terug." Mama vond het wel eens onverwacht, maar ik was wel eens meer zonderling; dat wist iedereen nu eenmaal. Natuurlijk was ik ook geheel mijn eigen meesteres. Zij vond het zeker natuurlijk dat ik eenige afleiding zocht, na het vertrek van mijn vriend. Onmiddellijk na het ontbijt ging ik mij gereed maken, en ten tien uur vertrok ik met de boot en arriveerde een uur later aan het Oude Hoofd te Rotterdam. Ik begaf mij toen onmiddellijk naar het Rijnspoorstation. Hier moest ik maar enige minuten wachten, alvorens naar Utrecht te kunnen vertrekken. Toen ik daar aankwam gaf ik mijn reistasje en parapluie te bewaren, nam een vigilante en reed direct naar de kamers van Willy, op de Oude-gracht, boven een galanteriewinkel. De Juffrouw was juist in haar winkel en hielp een paar burgerjuffrouwen, die ze onmiddellijk staan liet, om mij te vragen wat er van mijn dienst was. „Ik zal wel even wachten, Juffrouw!" zei ik vriendelijk, „ help de Juffrouw maar eerst." De Juffrouwen keken mij eenigszinds vreemd aan, dacht ik, zetten een zondagsgezicht, deftig en ernstig, en daarop begonnen ze weer uit te zoeken, af te meten, weer uit te kiezen, te vragen en weer af te meten. De kwestie was, geloof ik, een dubbeltje. „ Ik kan 't waarlijk niet doen," zei de koopvrouw, „Juffrouw, geloof me, 't kost me zelf wel zooveel." „Nu — en deze dan?" „Neen Juffrouw, ik kan 't niet doen, waarachtig Juffrouw! ik kan niet." „Nu — en die?" En dat duurde zooo tot in 't oneindige. Inmiddels kwamen er weer nieuwe mensen, die geholpen werden, en daarna begon 't gehaspel weer van voren af aan. O hoe graag had ik een paar kwartjes op de toonbank geworpen en gezegd: „Nu daar! Daar! En gaat dan toch heen in Gods naam!" Maar ik durfde niet en stond inmiddels met de meeste belangstelling naar allerlei prullen in de glazenkasten te kijken. Eindelijk, eindelijk trokken de schepsels af. „En wat is er nu van uw dienst, Mevrouw?" vroeg de Juffrouw toen. „ Ik kwam om u te vragen of u mij ook enige inlichting kunt geven, waar de heer Bendorp zich bevindt." Zij keek mij met grote oogen aan. O, dan is het zeker de dame, van wie ik gisteren dat telegram ontving? Juist. Ik zou 't u niet kunnen zeggen, freule! Maar Meneer is met de vakantie dadelijk vertrokken en zou me laten weten als hij terugkwam. En ik heb nog niets naders gehoord. Ik zweeg en dacht: Wat nu te doen? "Misschien weet de oppasser er wel meer van," zei de juffrouw. "Kan ik die spreken?" "Jawel freule! Hij woont hier dicht bij op Springweg, misschien is hij wel thuis." Terstond riep zij haar meid, die den oppasser ging roepen, en weldra met den bedoelden persoon terugkwam, die mij met verwondering scheen te beschouwen. Hij wist echter ook niets; alleen kon hij verzekeren dat Mijnheer plaats had genomen naar Rotterdam, op die en die dag. En dat was een paar dagen voor zijn tehuiskomst. Dat kwam dus uit; want hij was, volgens zijn zeggen, in Rotterdam opgehouden. "En dus zoudt gij nu volstrekt niet kunnen gissen waar Mijnheer is te vinden?" vroeg ik en haalde mijn portemonnaie voor den dag. "Och neen Juffrouw!" zei hij aarzelend. "In dat geval," zei ik haastig, "zult gij wel zoo goed willen zijn, mij even te brengen naar het station van den Rijnspoorweg, want dan vertrek ik weer. Dag Juffrouw! Dank u wel voor de moeite." Terstond trad ik de deur uit, door den oppasser gevolgd. In Dus, zei ik, toen we een eindje voortgeloopen hadden, met mijn portemonnaie spelende, "dus kunt gij hoegenaamd geen aanwijzing geven waar de heer Bendorp vermoedelijk zou te vinden zijn ?" "Juffrouw!" zei de oppasser stilstaande, "is u familie van meneer, als ik 't vragen mag, dat u dit weten wilt?" "Ik niet, en 't kan mij eigenlijk ook niets schelen, maar zijne moeder, een goede vriendin van mij, wenschte het zoo graag te weten, en deze heeft mij verzocht naar hem te vragen, daar ik toch hier zijn moest." "O is dat de zaak! Nu Juffrouw, ik geloof wel dat Meneer nog altijd in Rotterdam zal zijn." "Zoo! En waar zou hij daar te vinden of te beschrijven zijn?" "Ja, dat weet ik niet. Maar ziet u, onder ons gezegd en gebleven, er was hier een Café chantant, waar de heeren nog al eens heengingen... Dat gezelschapje uit het Café is van hier naar Rotterdam gegaan, en 't zou me niets verwonderen als dat de heeren ook naar Rotterdam zijn gegaan. Zoo zei ik onverschillig. "Nu daarmee zijn we nog niet veel gevorderd. Maar meer als gij weet kunt gij niet zeggen, en ik evenmin, en dus spijt me voor Mevrouw Bendorp, maar ik kan er verder niets aan doen." "Ik weet niet of ik het wel zeggen mocht, Juffrouw!" zei hij, "maar u zult het wel niet verklappen dat ik 't heb verteld?" "Zeker niet," daar kunt gij op rekenen, zei ik en gaf hem een fooi, "en zelfs beloof ik u dat ik er geen woord van zal spreken, en Mevrouw alleen zal zeggen, dat de verblijfplaats van haar zoon onbekend is. Want ze heeft er niets aan of ik haar al oververtel wat gij mij hebt gezegd, niet waar? Ook weet gij 't niet eens zeker; en gij weet ook niet, gesteld dat uw vermoeden eens gegrond ware, waar hij zich te Rotterdam ophoudt en hoe zij hem in die groote stad zou vinden?" "Neen, dat zou ik ook niet weten," zei hij op een toon, waaraan niet te twijfelen was. "Wees dan maar gerust; gij hebt mij niets gezegd en eenvoudig den weg gewezen naar het station." Hij nam zijn pet af en ging terug en ik nam een plaatsbiljet voor den volgenden trein naar Rotterdam. Wat ik er eigenlijk doen moest wist ik niet, maar alleen dat ik er zijn moest. Toen ik een blik in den spiegel sloeg in de wachtkamer vond ik dat ik er vreemd uitzag, want ik had een ongewoon hooge kleur. In de trein echter bedaarde dat, want ik bedacht dat ik de zaak niet te ernstig moest opvatten. Hij was nog zo jong! Ik kon toch niet vorderen dat hij, als hij niet studeerde, voortdurend over mij zat te mijmeren? Ik begreep immers heel goed, dat, al had hij mij lief, hij toch nog wel eens een oog kon hebben voor een ander. Om mijne jeugd en schoonheid kon hij mij niet beminnen, waarachtig! Daarom omvatte ik geen enkele illusie te maken. Ik moest dus wel tevreden zijn met wat mijne deel kon zijn, niet te veel eischen en de oogen sluiten voor een jeugdige afwijzing — mits ik slechts zijn hart behield! Maar dat geld dan ? Waarvoor zou hij dat hebben gevraagd ? Hoe laag! Hoe eerloos! Maar dat kan niet zijn. Nooit! Nooit! — Dat open gelaat, die vriendelijke oogen, die vroolijke lach en al die eenvoudeke oprechte betuigingen van hartelijke liefde....? Nooit! Onbezonnen, ja; lichtzinnig, ja; maar laag of slecht — nooit! Mijn Willy was dat niet. Toen ik te Rotterdam aankwam begon het al te schemeren. Ik liet mijn goed in een hotel op de Spaanse kade brengen, bestelde daar een kamer en wilde toen een telegram zenden aan mijn stiefmoeder, om haar te laten weten, dat ik die avond niet thuis zou komen, want hoewel ik niet wist wat ik hier doen kon, nu weer even weg naar huis te gaan — dat was mij volstrekt onmogelijk. Het was helder droog weer en ik besloot zelf naar het Telegraafkantoor te gaan — wat gaf ik er om dat het donker was, niemand kende mij toch, en ook, wie weet? Misschien kwam ik hem wel tegen op straat! Na mij een weinig verfrischt te hebben, deed ik mijn mantel weer om, sloeg mijne voile neer en wandelde op. De buitenlucht deed mij zo goed dat ik een omweg maakte en in plaats van links, rechts omsloeg naar de Hoogstraat, — want, om u de waarheid te zeggen, ik herinnerde mij dat op de korte Hoogstraat koffiehuizen waren. De lichten waren al aangestoken; 't was geweldig druk. Toen ik de korte Hoogstraat af was, kocht ik wat in een garenen bandwinkel en keerde toen eenvoudig weer terug, met het plan nu naar het Telegraafkantoor te gaan. 't Was nu ongeveer het uur waarop de comedies en andere avond-uitspanningen begonnen. "Was ik nou maar verkleed als een heer," zoo dacht ik, „dan zou ik hem opzoeken en hem zien zonder dat hij mij zag." Maar daar dit niet het geval was, kon ik niet anders doen dan in het voorbijgaan een blik werpen in de café's, waarin men niets onderscheiden kon. Ik keerde dus maar terug, mismoedig en ten einde raad Op eens trok een ranke, jeugdige gestalte, die mij in de foule snel te gemoed trok, mijne aandacht... Hij was 't, hij was 't, — Willy! En Goddank — hij was alleen! Een onuitsprekelijke vreugde deed mij op eens alle bedenkingen geheel vergeten, ik smoorde de kreet van geluk die mijn hart mij ingaf, trad naar hem toe en stond voor hem. Hij schrikte, trad terug en bleef een oogenblik als besluiteloos staan. Hij zag mij aan met een blik, die ik nooit in die vriendelijke oogen had gezien. Woest, somber — ik zou haast zeggen kwaadaardig! Die blik! — ik heb die later zoo dikwijls in mijn herinneringen teruggezien — en toen begrepen! Maar hij herstelde zich snel. „God, Justine!" fluisterde hij, „gij hier!" En hij bood mij glimlachend de hand. 