Herinneringen uit het leven en den omgang van Willem de Clercq
#0 1/ HERINNERINGEN HET LEVEN EN DEN OMGANG WILLEM J»jB CMéEnCQ,. UITGEGEVEN DOOR DE VEREENIGING TER BEVORDERING VAN CHRISTELIJKE LECTUUR. HERINNERINGEN tjit HET LEVEN EN DEN OMGANG van WILLEM DE CLERCQ , medegedeeld IN DB MAATSCHAPEN TOT NUT VAN T ALGEMEEN Mr. Is. DA C O S T A. AMSTERDAM, H. H Ö V E K E E. 18 5 0. MIJNE HEEREN BESTUURDEREN EN LEDEN DEZER AFDEELING VAN DE MAATSCHAPPIJ TOT NUT VAN HET ALGEMEEN! M en heeft zich hier en daar verwonderd getoond te vernemen, dat het Bestuurderen der Amsterdamsche Afdeelingen van deze Maatschappij heeft kunnen goed dunken aan hem die de eer heeft thands het woord tot U te voeren, den toegang tot haar spreekgestoelte aan te bieden. Men heeft zich evenzeer verwonderd, dat die noodiging, welmeenend en eenvoudig als zy gedaan werd, even eenvoudig en gewillig ook door hem werd aangenomen. En tot die bevreemding , op zich zelve beschouwd, bestond inderdaad eenige aanleiding. Het zou aan deze plaats minder dan ergens, op dit oogenblik minder dan immer, betamelijk of geoorloofd zelfs zijn het te verbloemen, het te vergeten: dat werkelijk de denkbeelden, door den tegenwoordigen spreker bij meer dan ééne gelegenheid sedert vele jaren geuit en beleden, grootelijks verschillen van die, waarvan deze Maatschappij in hare onvermoeide pogingen steeds is uitgegaan. Zonder omtrent die denkbeelden, die beginselen, in een opzettelijken (en daardoor op dit 1 oogenblik onwettelijken) strijd te willen treden, zoo durven, zoo behooren wy, de zaak zelve in zoo ver toch op den voorgrond te stellen, als juist in het openlijke, openbare, en rechtstreeksche van het bestaande verschil de oplossing zal te vinden zijn van hetgeen, bij een oppervlakkig inzien, aan U en my wellicht gelijkelijk als een soort van ongelijk blijven aan ons zelve is toegerekend geworden. De verklaring van mijn optreden in uw midden op eene heusche noodiging is van eenen aart, dien wy ons beiderzijds wel niet behoeven te schamen: zy ligt in onze goede trouw in de aanneming en toepassing van een beginsel van vrijheid en onbekrompenheid, waaraan juist door dit, in sommiger oogen zoo zeer raadselachtig , verschijnsel hulde werd gedaan. Evenmin toch kan er sprake zijn van eene verandering in de bekende en in alle hare werken en bemoeijirigen openbaar gemaakte richting dezer Maatschappij, omdat zy my de eer van eene spreekbeurt aanbood, als, omgekeerd, uit mijne gereed» aanneming de gevolgtrekking wettig zoude zijn tot eenige de minste toegeeflijkheid ten aanzien van persoonlijke overtuigingen omtrent de zaak van menschheid en maatschappij, van Godsdienst en waarheid, van verlichting en licht. Eni daarom dan ook kon de spreker', aan eene tot hem gekomene roeping voldoende, zoo geheel vrij, zoo geheel buiten eenigen zweem van opgelegden dwang zich aan deze plaats de bepaling (laten welgevallen van onthour ding van geschillen over Godsdienstige, staatkundige, of persoonlijke strijdvragen. Immers omdat het bestaan van verschil niet mag worden ontveinsd, daarom volgt hier nog niet uit, dat aan het voeren van geschil behoeft te worden gedacht. Waar het op den voorgrond staat, dat inderdaad in eenen tijd gelijk de onze geen onderwerp eigenlijk meer belangwekkend tot hart en verstand spreekt, als dat betrekking heeft tot Godsdienstige beginsels of staatkundige aangelegenheden, daaruit volgt nog geenszins dat dergelijke onderwerpen juist in den toon of vorm van strijd voering behoeven behandeld te worden. Doch in elk geval wat my betreft, zeer geachte Hoorders! ik heb voorgenomen op dezen avond U niet te voeren op het gebied van bloot beschouwende meeningen over waarheid en dwaling, maar op dat van waarheid in het leven; — niet naar eene kampplaats te leiden tusschen gevoelens, maar op paden en wegen waarin gevoelens en overtuigingen zich toonen in de gehalte van woorden en daden, in handel en wandel, in leven en sterven. Ik heb my opgewekt gevoeld om van uwe noodiging gebruik te maken tot betrachting eener plicht van vriendschap; van innige broederschap, die my sedert lang op het hart lag, — eener plicht van erkentlijkheid, die ik my achtte met meer dan éénen inwoner van Nederland, met geheel deze stad, met geheel het Vaderland gemeen te zijn: het in eere houden der nagedachtenis van een landgenoot, met welken ik schier het vierde gedeelte eener eeuw eenen voor my zeiven in de tederste opzichten weldadigen en vruchtbaren omgang genoot, — van eenen man, van wien (om er het minst van te zeggen) nog niet openbaar gebleken is, dat hy door land- en tijdgenoot naar verdienste gewaardeerd werd bij zijn leven, of erkend is na zijnen dood, —van eenen vriend, die, zoo ik bij de herinnering van zijn openbaar leven en inwendig bestaan zijn eigen voorbeeld 1* mag volgen, alleen reeds daardoor my zoude verbieden eiken anderen toon aan te slaan, dan waarin waarheidsliefde zamensmelt met vreedzaamheid, gematigdheid met oprechtheid en niets verhelende tróuw. Mijne Hoorders! Gy hebt Willem de Clercq gekend? van hem gehoord? van hem gelezen voor het minst? Hebt gy allen, zoo velen uwer den belangwekkenden man persoonlijk of van aangeawïht gekend hebben, hebt gy hem niet nog levendig voor den geest en als voor oogen, zoo als hy daar in zijne soms zoo aandoenlijke, altijd indrukmakende eenvoudigheid plag te gaan en te slaan, zich bewegende in het midden der menschelijke, der vaderlandsche, der Christelijke maatschappij ? den man, onder zoo velen arbeid uitwendig, maar ook door zoo veel strijds inwendig", voor eene wereld, waar geen leed, geene moeite, geene worsteling der ziele met de veelsoortige ellenden onzer zondige menschheid meer zal zijn, gerijpt? Herinnert gy U den man, zoo ernstig tevens in -de uitdrukking van zijn gul en open gelaat, zoo kinderlijk en te gelijk diepzinnig in de uiting van zijn ligt bewogen, dat is, voor al wat dichterlijk, menschehjk, geestelijk en Goddelijk is, van zoo vele zijden geopend of toeganklijk gemoed? — Of, zoo iemand uwer hem niet alzoo door nabijheid en omgang, persoonlijk, of van aangezicht zelfs, gekend heeft, dien kan in geen geval toch van naam en faam onbekend zijn gebleven de uitnemende, in zijne verwonderlijke gave gantsch éénige man van letteren, Bestuurder der Nederlandsche Maatschappij van Handel, de Amsterdamsche koopman en koopmanszoon, dichter voor de vuist op geheel eigene en oorspronkelijke wijze, — de man van hart, van gevoel, van geweten, die, sints hem de oogen der ziele opengingen voor eene hoogere aanschouwing aller dingen, in geen ding rust vond voor zijn geest en voor zijn gemoed, dan in het onvermoeide en innerlijke streven om te z ij n in de volheid der waarheid van den naam en van de zaak, hetgeen hy voor het eenig wezenlijke en blijvende voor tijd en eeuwigheid hield: een door het geloof en b ij zijn geloof levend Christen! Het was in het jaar 1820. Ik had de Hoogeschool te Leyden nog niet voor altoos vaarwel gezegd. Het element, waarin ik my tot dat oogenblik, te midden èn der studiën èn der woelingen van dit levenstijdvak, bewogen had, was poë z y geweest: de poëzy met hare wegsleepende, vaak te loor stellende idealen, maar toch ook met de kiemen, daarin niet zelden van inniger, van diepere en hoogere waarheid nedergelegd. Voor het eerst in mijn leven had ik een dichterlijke improvisatie gehoord. De Dichter zelve was destijds nog in den morgenstond van zijne toen reeds zoo merkwaardige loopbaan. Hy had nog pas vier jaren te voren, als ware het spelende, in een intiemen vriendenkring die gave bij zich zei ven ontdekt, en had ze beproefd, het allereerst, in een andere dan de moedertaal, in het Hoogduitsch. Sedert meer en meer tot bewustheid gekomen van het in hem opgewekt vermogen, ontwikkelde hy het bij zich zeiven, door veelvuldige gelegenheden tot toevallige oefening meer dan door opzettelijke studie, met even verbazende snelheid als voorspoed, van dat nu vier en dertig jaren geleden, ten huize van den dichter H. H. Klijn, de Prins van Oranje, later Koning Willem de Tweede, het eerste voorwerp was van een in het openbaar, dat is buiten den kleinen vriendenkring, door hem geimproviseerden zang. Met de hem in alle zijne verrichtingen, zoo huiselijke als wetenschaplijke, zoo dichterlijke als maatschaplijke, eigene naauwkeurigheid en beknoptheid heeft hy zelf van de onderscheidene onderwerpen aanteekening gehouden, door hem in eene reeks van dertig jaren, in een aantal van ongeveer zes honderd improvisatiën behandeld. Bij deze aanteekening, die overigens alleen het opgegeven onderwerp, zonder eenige aanduiding van de wijze waarop het behandeld werd, te kennen geeft, is voorts nog de opgave gevoegd van de plaats, alwaar de improvisatie gevraagd was, met herinnering somtijds van enkele merkwaardige personen, daarbij tegenwoordig geweest. Ook dez e korte herinnering heeft in het belangrijke boekske van des Dichters hand, waarin zy opgenomen is, hare eigenaartige waarde. Zy herroept, in dikwerf treffende combinatiën, namen voorden geest, even als die van hem zei- ven, in ons Vaderland bepaaldelijk, of ook in het geheel in de Europeesche wereld, historisch; namen, voor het overige, ook aldaar deels verblijd deels «verwonderd elkander te ontmoeten:» als b. v. die van den Raadpensionaris Rutger Jan Schimwelpenninck, van Gijsbert Karel van Hogendorp, en van WiSËtiüs-, van Borger en van der Palm, van Hamaker en van KasBpen, van Bonterweck en Bowring, van Merle d'Aubigné en Heringa, van Athanase Goquerel en Hengstenberg, van Ravekes en Bilderdijk. Voorts even veel verscheidenheid, als het personeel der bijwoners, in het boekske öpgeteekend, aanbiedt , hervindt zich in de plaatsen en gelegenheden, alwaar of bij welke de improvisatiën gevraagd en volbracht werden: aan boord van schepen, door de Nederlandscbe Handelmaatschappij,bevracht, op officieële maaltijden, het zij in den Haag, te Rotterdam, of te Amsterdam bijgewoond, Op den top van een zeeduin, in eene zitling van het Instituut of in eene Vergadering der Hollandsche maatschappij, en het liefst, zoo al niet hèt méést, in den eenvoudigen huiselijke», in den familie- en Vriendenkring. Bovenal wordt mén %ij het overzicht getroffen door de rijke verscheidenheid der stoffen en den verbazenden. schat van kennis, lectuur, en geheugen, die de geïmprö^ viseerde behandeling daarvan gebièdend vorderde en noodzakelijk onderstelt. Wie weet het niet, hoe men den be* roemden Improvisator evenzeer op zijn gemak en als te huis vond, uit wat gebied van geschiedenis, kunst, en wetenschap ook, het onderwerp het zij door iemand der aanwezigen opgegeven , het zij door het lot bepaald, het zij (als hoogst zeldzaam het geval was) aan zijne eigene keus overgelaten was. Vandaar op het allenzins merkwaardige lijstje gelegenheidsverzen van allerlei aart, luimige zoo wel als ernstige, — onderwerpen gegrepen het zij uit de gewijde of kerkelijke Oudheid, uit de oude of de middeneeuwsche Geschiedenis, of uit de verschheid zelve van onzen leeftijd en van het oogenblik, — en evenzeer uit het gebied zoo van wijsbegeerte als van letterkunde; ja, des noods uit dat der cijfers van de rekenkunde, als toen hem ergens de vier regelen van optelling, aftrekking, vermenigvuldiging en deeling tot eene stof voor improvisatie werden voorgesteld. Nooit of nergens heeft hy zich met een opgegeven stof verlegen getoond, nooit of nimmer zich er met eenige schoonklinkende algemeenheden van af gemaakt! Ja, ofschoon het hem een drang als van plicht en van roeping, een gewoonte uit behoefte des harten was, alle onderwerpen, van wat aart ook, te rug te brengen ten slotte tot de hoogste belangen voor hart en leven, voor Christendom en menschheid, tot de verkondiging van het kruis van Christus, van het koninkrijk van God; zoo deed hy ook dit geenszins door als ware het over zijn oorspronkelijk aangenomen onderwerp heen te springen, maar veeleer door het in den weg eener even diepzinnige als geestvolle behandeling tot de groote uitzichten en waarheden, die steeds zijn hart en gemoed vervulden, verrassend ongetwijfeld, maar ook tevens geleidelijk op te voeren. Op die wijze dan, met altijd dezelfde ongekunstelde kunstkracht, met altijd dezelfde grondigheid en levendigheid , bewoog hy zich in alle de breedte en lengte van zijn onderwerp, het zij hem daartoe aangegeven was de geschiedenis der wijsbegeerte bij de ouden, of die van de Spaansche omwentelingen van zijnen eigenen leeftijd, — het zij ons zijn geïmproviseerde zang in het paleis en tot op het schavot van Maria Stüart of in de bijeenkomst der Vorsten te Laybach leidde, — het zij hy Mahomet beschreef of Lord Byron bejammerde, — Willem Tell in het leven herriep, of Willem den Zwijger, — den Cid Campeador bezong of den Zanger van den Fingal, — het zij hy Dante of Tasso, Schiller of Gobthe, Milton of Vondel , Voltaire of Bilderdijk dichterlijk ontleedde, — de reis en het verblijf op Java van den Hoogleeraar Reinwardt verhaalde in zijne tegenwoordigheid, of wel Jeronimo de Bosch herdacht in het bijzijn zijner naaste verwanten, — het zij hy te Rotterdam stil stond bij het standbeeld van Erasmus of bij het Coliseum te Rome, — Pericles uit den hoogsten bloeitijd van Athene, of Malesherbes uit het bloedigste tijdvak onder het schrikbewind te Parijs deed opdagen, — Cesar met Alexander vergeleek, of Karel den Twaalfde met Peter den Groote, of Beverninck met Villèle , — dan wéder eens niet weigerde een glas water of een stalen pen ten uitgangspunt of onderwerp zijner zangen op te nemén, of tusschen beide eene geschiedenis zijner eigene improvisatie dichtend improviseerde, — elders wederom Rubbers schilderde of Fredrik den Groote, — den dood van Lavater of Luthers verantwoording te Worms voor oogen stelde, — Herculanum en Pompeji uit haren asch in het aanzijn herriep, Antwerpen of Lissabon beschreef, of Rome, Constantinopel, Jerusalem, in haren alouden luister of later verval of toekomstige heerlijkheid te aanschouwen gaf, — den Adamastor der Lusiade in Nederduitsche zangtoonen hergaf, of aan Michel Angeloos colossale grootheid hulde bracht, — straks op vaderlandschen bodem Willem III, den Stadhouder-Koning, in de wezenlijkheid zijner grootheid tegen over de pracht en praal van een Lodewijk XIV plaatste, — den slag van Doggersbank bezong of den tiendaagschen veldtocht, — of, in een geheel anderen kring van denkbeelden, den Novemberorkaan van 1836, — of in de oude Asiatische wereld de puinhoopen van BabyIon , — of aan Gods hemel den regenboog, — en over geheel de oppervlakte der aarde Christus koninkrijk. Waar improvisatie werkelijk poëzy en geen bloot gerijmde of aan elkander gelijmde klanken zijn, daar is het eene poëzy bij uitnemendheid als zoodanig te noemen en te roemen. Laat wellicht de gezette en opzettelijke bearbeiding meer ruimte aan de fijnheden der kunst in keus en keur van uitdrukking en in de harmonyen van den versbouw; — hier, op het gebied van geimproviseerde dichtmaat, heeft en geniet men de vrucht zoo veel te fiïsseher en te verscher als van den vruchtbaren grond gelezen, of van den rijk beladen boom geplukt. Veroorlooft my hier een enkelen blik op het wezen dier poëzy, M. H.! op dat ons de toetssteen niet ontbreke, aan welken wy de gehalte van de Clercqs improvisatiën zullen mogen beproeven en naar waarde schatten, uit het standpunt ook der dichterlijke kunst. Doch op die vraag: Wat is poëzy? is bet antwoord in eenige woorden niet gemakkelijk. Lichter valt het, poüzy te gevoelen , te doen gevoelen, te geven zelfs, dan ze met juistheid te beschrijven, en in haar zamenstel uit meer dan een element te leeren kennen. Ook is de beteekenis van het woord meer dan eenerlei, ten aanzien althandsvan zijne opvatting in een zeer ruimen of meer beperkten zin. In den eerst bedoelden zin der uitdrukking is er poëzy in elke schoone kunst, of liever, is elke schobne kunst eene afdeeling van een zelfde rijk van poëzy: schilderkunst is de poëzy van het licht en van den vorm,. poëzy in kleuren, tinten, en omtrekken, — muzijk is de poëzy, te weeg gebracht door melody en harmony van klanken, het zy onafhankelijk van, het zij in zamenspanning met het gearticuleerde woord, — bouwkuéWojj. de muzijk en alzoo wederom de poëzy der evenredigheden. Poëzy in dien ruimeren zin des woords, geeft, uit kracht van zijnen oorsprong 1, dat soort van ondergeschikt en betrekkelijk scheppingsvermogen te kennen, het welk het genie van den eenmaal, naar zijns Scheppers beeld gevormden mensch door woorden, toonen, kleuren, lijnen , vormen, binnen zeker hem gestelde grenzen en onder bepaalde hoogere wetten, vermag te oefenen. Poëzy alzoo in elk der genoemde vakken is, in haar wezen beschouwd, geen navolging, maar naschepping. In meer beperkten en gewonen zin verstaan wy door poëzy, de poëzy van denkbeelden in woorden. En wat 1 nolnait, making. is in deze hare beteekenis de poëzy anders dan ons eigen natuurlijk taalvermogen, doch door een zoo veel hooger, op gevoel, verstand, verbeelding werkende aandrift bezield, ontwikkeld, en verhoogd. Van dien kant beschouwd is van nature ieder mensch dichter, is er wellicht niemand ooit gevonden, die in opvatting en uitdrukking eener zaak niet voor het minst eenige malen in zijn leven dichter was. Neem een mensch, wie en van wat stand of geestesvorming hy zy, die op een punt waar hy in leeft of uitnemend belang stelt, door tegenspraak, door wat anderen prikkel het van buiten af zijn mag, opgewekt wordt en vuur vat; zoo er slechts eenige bekwaamheid in hem is om zich in woorden te uiten of lucht te geven, zijne taal zal warm worden en zich bezielen, de gedachten in zijn binnenste zullen zich vermenigvuldigen, de stroom zijner redenen zal tot een versnelden polsslag stijgen, zijne denkbeelden — (mits onder dat alles het hoofd bij de warmte des harten koel blijve, een eerste kenmerk van alle poëzy, niet in dweeperij ontaard) — zullen zich als van zelve ordenen en op nieuwe, puntige, verrassende, aanschouwlijke wijze combineeren; zijne woorden zullen zelfs iets meer of min zangerigs ontfangen, althands van den dagelijkschen toon en gang zijner volzinnen zich op merkbare wijze onderscheiden. En gy hebt hier reeds in zijne allereerste kiemen of elementen het wezen der poëzy. « Bezieling, alzoo, de eerste voorwaarde van de taal des dichters en van den geest; aan welken zij ontstroomt! Om deze te weeg te brengen is als gelegenheidsoorzaak ieder onderwerp in staat: zoo wel het Alphabeth (gelijk Bilderdijk het ergens te kennen geeft) als de Homerische Achilles. Maar de dichterlijke bezieling sluit nog iets meerder in, vordert nog iets diepers, dan een levendige en vruchtbare opvatting van het onderwerp. Het is een gevoel als van verplaatsing op hooger standpunt, als van aandrift uit hoogeren kring; — het is een gevoel van inspiratie. Van daar bij de Ouden het gefijkbeteekenende van dichter en wichelaar (vates), — het denkbeeld eener godheid in den dichter gevaren, en zijn gemoed in warmte en beweging brengende. Van daar ,, op gewijd grondgebied, de verwantschap tusschen, de eenzelvigheid van poëzy en prophecy, — doch ook op ongewijd gebied (want geene kracht of gave in den mensch heeft of geeft uit zich zelve iets heiligs of hteiligends) dat kenmerk eener hoogere maar satanische ingeving, hetwelk in zoo vele voortbrengselen, bij name ook onzer meest moderne dichtkunst niet ver te zoeken zal zijn. Dichterlijke inspiratie intusschen lost andere geestkrachten en gaven in den mensch geenszins in zich op, bij wijze het zij van verslinding of van onderdrukking, — zy doet die veeleer opwaken, roept ze in het leven, zet ze in beweging. Drie vermogens inzonderheid plegen on• der dezen invloed in des dichters ziel te ontwaken: de gave der intuïtie, het talent der combinatie, de kracht der vorming tot harmony en éénheid. . « De gave der intuïtie allereerst! Zy is dat soort van geestelijk instinct bij den mensch, in zeker opzicht hooger, in een ander wederom lager dan dat van zija redeneervermogen staande. Zy is een blik (coup d'oeil) des geestes, niet slechts in het vak van poëzy en kunst onwaardeerbaar, en in de hoogere streken van die atmospheer onmisbaar, maar ook op allerlei gebied van menschelijke kennis en wetenschap, ja van handeling en praktijk. Voir la chose, (noemt bet Pascal) d'un seul regard, et non pas par progrès de raisonnement. «Met deze gaaf van intuïtie hangt naauw te zamen, ofschoon wezenlijk daarvan onderscheiden, de gaaf, van combinatie. Is gene vooral eene zaak des gevoels, deze behoort meer bepaald tot het gebied der verbeeldingskracht. Het opgewekt gevoel van den dichter zoekt buit en voedsel en uitbreiding voor de denkbeelden die in hem geboren worden, in alles wat hy om zich heen waarneemt, of uit den voorraad zijner kennis en wetenschap door bet kanaal des geheugens van verre en van nabij tot zich trekt. Te recht is door den dichterlijken Denker Vinet gezegd: La poésie vit d'association d'idees. Zoo kiest zy zich b. v. een beeld uit het gebied des lichts om een denkbeeld uit te drukken dat lot het gebied des gehoors behoort, en spreekt, ook in het dagelijksche leven reeds, van een schreeuwende voor een hoog roode kleur; dus, omgekeerd, eene uitdrukking uit het gebied des gehoors om een denkbeeld, tot dat des g ezi c h t s behoorende, weder te geven, en men spreekt van den toon van een schilderstuk! Wij gaven het reeds te kennen: de ziel der poëzy is beeldspraak, gelijkenis en afspiegeling van den éénen kring van het geschapene met en door den anderen; beeldspraak, het zij met stoute en onvermoeide consequentie doorgezet, of telkens in het oneindige afgewisseld door nieuwe beeldspraak. «Maar noch des dichters blik, die bij wijze van divinatie tot het wezen der zaak doordringt, noch de rijkdom en verscheidenheid, die uit zijne gave van combinatie geboren wordt, zijn op zich zelve in staat aan zijn werk een wezenlijk karakter van schoonheid in waarheid mede te deelen, indien aan het dichterlijke plan, indien aan de dichterlijke uitstorting dat beginsel van orde, van harmony, van eenheid ontbreekt, waaraan de menschelijke geest (ook hier wederom uit kracht zijner schepping eenmaal naar het evenbeeld eens Gods van orde, niet van verwarring), zoowel in de redeneering des verstands als in de gewrochten van het genie behoefte heeft. En niet slechts in de harmony der denkbeelden en der woorden, maar ook in die van klank en wederklank, openbaart zich dat zelfde beginsel van behoefte aan regelmaat, orde, eenheid. Van daar de wet van maat en rijm, een bij ware poëzy reen gedwongen of willekeurig aanhangsel, maar natuurlijk uitvloei- sel der dichterlijke bezieling, en dat zelfs in een maar eenigzins bezield prosa zijne eigenaartige en onvervreemdbare rechten heeft *.» Vraagt iemand of werkelijk de improvisatie van Wiixem de Clercq dat karakter van wezenlijke poëzy bezat, waarvan wy hier de hoofdtrekken schetsten?— Wat dan in eene eerste plaats die gave van intuïtie betreft, den waren dichter kenmerkend, — die onzen Nederlandschen Dichter voor de vuist met slechts eenige kennis of gevoel gehoord hebben, kunnen het zich herinneren en getuigen, met wat treffend een geluk, met wat onbedriegelijken blik en fikschen greep hy van stonde aan in het opgegeven onderwerp het dichterlijke middelpunt, den dichterlijken ader ontdekte, waarvan hij straks den rijkdom deed uitgaan eener poëzy, wel in nadruk zonder pen en inkt, maar «met louter luchtpenseelen» in het leven geroepen. Aan zijne niet minder gelukkige en altijd verrassende gave van combinatie der denkbeelden leverde een even ruim als sterk geheugen de stof op, vergaderd sints de vroegste kindschheid door de meest uitgebreide lectuur en een zelden overtroffen opmerkingsgeest. zijn altijd levenvol prosa eene aanschouwelijkheid, piquant en schilderachtig in hooge mate; — een erfdeel wellicht zijner moederlijke afstamming uit het geslacht van de Vos, onder hetwelk de in 1845 overleden Secretaris der Vierde Klasse van het Instituut, Willem de Vos (moeders broeder van onzen Improvisator), op merkwaardige wijze de gave bezat van zich uit boekèn en platen allerlei localiteiten met eene juistheid van verbeelding tot in bijzonderheden , voor te stellen, die meer malen den reiziger en ooggetuige verbaasd, niet zelden beschaamd deed staan. Niets in het geheel, voorts, verrassender dan de treffende combinatiën van gedachten, waardoor onze de Clercq tot de groote slotresultaten plag te komen van zijn dichtstuk; resultaten, naar mate zijne gave door zijn Godsdienstig geloof gevoed en gelijktijdig met dat geloof ontwikkeld werd, steeds meer en meer ernstig geworden, innig, hemelsch, geestelijk, Bijbelsch, Christelijk, dat is, den Persoon, het kruis en de kroon van Christus den Heer, verkondigend en verheerlijkend. Misschien zouden zijne verzen, op schrift gebracht en gelezen, minder, getroffen hebben door het eigenlijk m usicale van den versbouw, zoo als wy daarvan althands in Vondel en Bilderdijk de idealen bezitten in onze taal; ofschoon hy anders in zijne improvisatiën ook wel met veel geluk verscheidenheid wist te geven aan de versmaat, en niemand onder het hooren zich van de zijde zelfs der versificatie Jigt over eentoonigheid zal hebben beklaagd. Toch onderscheidden zich, uit den aart der zaak, zijne Alexandrijnen misschien meer door gemakkelijkheid, dan door schoonheid van zamenstel en kunstige ingrijping in elkander. Maar juist die gemakkelijkheid, in verband met den rijkdom , de gehalte, den zamenhang van den inhoud, wekte bij den meest bevoegden, ja strengen beoordeelaar geen minder bewondering dan hij den meer dagelijkschen hoorder. Zy was te opmerkelijker, daar zy, onzen dichterlijken Improvisator eigen ook als hy in prosa eenig onderwerp opzet- telijk behandelde, niet gewacht scheen te mogen worden van iemand, die, in het dagelijksche leven zonder bepaalde inspanning sprekende, in de uiting zijner gedachten wel iets meer of min belemmerds somtijds had, dat intusschen, zoodra zijn geest bij een gegeven stof ter overdenking en bespreking maar eenigzins levendig werd, even spoedig en gelukkig verdween als de neveldamp, die in zomer of herfsttijd eenen schoonen dag meermalen voorafgaat, ja te gemoet doet zien. Doch het was in bijna alle zijne hoedanigheden aldus dg Clercqs eigenaartigheid; het uitnemendste lag onder een niet altijd zoo veel belovende uiterlijkheid verborgen: zijne improvisatiegave onder het voorkomen van eenen, die de spraakorganen met geene buitengemeene vlugheid in beweging brengt; — zijn geest van opmerkzaamheid onder dat van dusgenaamde distractie; — zijne innerlijke kieschheid van gevoel onder dat van een soort van gebrek soms aan den algemeen aangenomenen vorm. Wat zal ik zeggen van dien grondslag aller poëtische krachten, de inspiratie, bij onzen vaderlandschen Improvisator? Deze vooral was (het behoeft na al het gezegde geen betoog meer) bij de Clercq de gave bij uitnemendheid. Alleen reeds de meer dan gewone moed, die het optreden voor menschen van bekende en onbekende richting en geaartheid, van bekende en onbekende aangezichten , tot het uitbrengen van een onvoorbereiden dichterarbeid, onderstelt, laat zich, in een man vooral van de Clercqs tot beschroomdheid toe nederige gemoedsgestalte, zonder zulk een hoogere opwekking en als opvoering buiten zich zeiven, naauwlijks denken. Doch ook buiten die zeldzame gave van stoute improvisatie ligt er in den dichterlijken aanleg als zoodanig reeds een element van moed. Een man die, welke ook op maatschappelijk en staatkundig terrein zijne dwalingen mogen geweest zijn, wel bevoegd was ten allen tijde om zoo over poëzy als over personeelen moed een oordeel te vellen, Lamartihe , heeft ergens eenige opmerkelijke woorden gezegd over de verborgene verwantschap tusschen de beide gaven. En inderdaad de verwantschap ligt in doorluchtige voorbeelden zoo wel op gewijd als op ongewijd grondgebied voor oogen. Wie was ooit dichter als David, de krijgsheld? En voerden niet te Athene ook de twee grootste Tragedieschrijvers met eere het zwaard voor de onafhanklijkheid van hun vaderland? Voélde Alexander de Macedoniër zijne geestverwantschap niet met den Zanger, dien hy aan Achilles benijdde, en wiens werken hy overal in een gouden doos met zich voerde? Riep niet de groote Condé, als hy een van Corneilles meestersttikken zag uitvoeren, in verbazing uit: Oti donc Corkeille a-t-il appris Part de la guerre? Dat onzeBilderdijk. niet, overeenkomstig zijnen aanleg, de militaire loopbaan betreden heeft, is het gevolg geweest van een bloot uitwendig (ongelukkig of gelukkig?) toeval; maar beide de krijgsman en de krijgskundige ademt voorzeker niet minder in den onvoltooiden Epos van den Ondergang der Eerste Wereld, dan in de Lusiade van CAMoëus, die zoo wel van beroep als van aanleg een krijgsman is geweest. Doch daar is buiten dien krijgsmansmoed, welke door zoo vele toevallige omstandigheden óf ontwikkeld óf gestoord öf in richting en natuur veranderd worden kan, nog een andere moed, aan welken de dichter, naar zijne roeping althands, niet vreemd wezen mag. Het is de zedelijke moed, het is de moed van zijne overtuiging, het is de moed van zijne gave, het is (en zoo was het bij de Clercq inzonderheid) de moed van zijn geloof. Lang voor dat het geloof in de hoogste waarheid, hoezeer reeds kiemend in zijn hart en geest, nog alle de krachten van zijn genie tot God verheerlijkende dienstbaarheid, als ware het, geheel veroverd had, gaf ik den indruk die zijne improvisatiën op my maakten, in antwoord op een voortreflijk aan my gericht vers, in deze woorden te rug: 2 Als ge, ontzettend in uw moed, Heel uw boezem, heel uw leven Aan den dichtgeest op durft geven, En op eens geheel de wereld van u afstoot met den voet, Als gy, voor geen val beducht, Boven Pindus top durft rennen, Onbelemmerd in de vlucht Van uw breed gespreide pennen, En op 't naar uw starend volk Melodyen neêr doet dalen, Krachtig als de bliksemstralen, Overvloedig als de regen uit de ontboeide donderwolk. 1 Ik ben meer dan eens getuige geweest van den indruk , dien hy op allerlei gemoederen, maar vooral ook op vroeger aan deze wondere gave ongeloovige hoorders maakte. Levendig heb ik inzonderheid voor den geest eene improvisatie in het jaar 1822 ten huize van Wisblids volbracht, in de tegenwoordigheid van onderscheidene leden van het Koninklijk Nederlandsch Instituut en andere daarbij genoodigde letterkundige vrienden van den gastheer. Daar bevonden zich, onder velen, de dichters Loots, Tollens, Spandaw, van 's Gravefweert. Daar was mede tegenwoordig een Dichter, die als wijsgeer niet licht het bestaan erkende het zij van oorzaken het zij van verschijnselen, die de maatstaf van zijn individueel menschelijk begrip te boven gingen. De improvisatie van de Clercq, waarvan men hem gemeld had, had hy zich altijd voorgesteld als een soort van rijmliefhebberij, even onbeduidend van zakelijken inhoud als zonder waarde ten aanzien van de poëtische omkleeding. Daar wordt bij den afloop van het gastmaal de Clercq uilgenoodigd door den gastheer om te improviseeren, en men draagt het den dichterlijken tegenspreker op, het ' Da Costa, Poëzy D. II. blz. 140, 141. onderwerp te bepalen. Hy noemt Melpomere, de Muse van het Treurspel. De Clercq werpt, gelijk hy gewoon was in die oogenblikken, zijn stoel ter zijde, zijn servet ter aarde, plaatst zich, en, onvoorbereid zoo immer, heft aan. Daar stort hy achter elkander, naar oppervlakkige maar zeker niet overdrevene berekening, een stroom van meer dan duizend dichtregels uit, waarin hy de geschiedenis van het Treurspel van haren eersten oorsprong af in Griekenland opvat, en verder den loop der ontwikkeling of des voortgangs tot op onzen tijd volgende, eene schets geeft van den inhoud eeniger voorname meesterstukken, geleverd door de drie grootste mannen in het vak te Athene, door de latere Engelsche, Spaansche, Fransche, Hoogduitsche , Nederlandsche Treurspeldichters: eene proeve alzoo uit Eschtlus , Sophocles , Euripides , uit Shakespeare, uit Lope de Vega, uit Cormeille, Racire, Voltaire, uit Goethe en Schiller, uit Vordel; — ten slotte het geheele denkbeeld van Treurspel of Drama opheffend en als oplossend in de beschouwing van die groote dichterlijke handeling der geschiedenis van de menschheid, — in de voorstelling van dat ontzachlijk verheven Drama van Goddelijke ontwerping, schepping, en ontwikkeling, hetwelk, op de eerste bladzijde van Genesis zich openende, in de laatste tafereelen der Apocalypses van den Apostel Joharres zijne volheerlijke ontknooping vindt. Den wijsgeerigen twijfelaar ging het daarbij, als zijnen voorganger in de Oudheid, die de beweging in de natuur ontkende, en tot wiens wederlegging iemand der aanwezigen zich vergenoegde op te staan en te wandelen. Ondertusschen had ook de eindelijk overtuigde Wijsgeer zich van verwondering en bewondering niet kunnen onthouden; maar nog is het my alsof ik hem voor oogen heb, gelijk hy zich onder de Clercqs improvisatie als onder eene soort van bezweering in allerlei richtingen bewoog, vooral wanneer hy, meenende telkens dat de Improvisator zijn slot naderde, en alzoo 2* telkens opstaande om zich gereed te houden hem bij den afloop te complimenteeren, telkens wederom door nieuwe stroomen van poëzy en gedachten als overgoten, en tot het hernemen van zijne zitplaats als ware het gedwongen werd. Van eene andere improvisatie onder de velen, waarvan in der tijd veel gesproken en geschreven is, werd in een Nederlandsch Tijdschrift een kort verslag gegeven. Het is die over den Faust van Goethe, ten jare 1823 gehouden in bijzijn van twee Pruissische Dom-Candidaten, en besloten met een dithyrambische opwekking tot verkondiging van het kruis van Christus, bepaaldelijk aan de beide jongelingen gericht. Doch ook buiten hetgeen men, hoogst spaarzaam overigens, hier en daar vindt aangeteekend van sommige improvisatiën des gezaligden, gebeurt hét my nog telkens aan onderscheidene plaatsen in ons vaderland getuigen van dat verbazend talent te ontmoeten, wier geheugen nog in staat is, om voor het minst van den loop der gedachten en van de treffende gezichtspunten in de door hen bijgewoonde proeven een belangrijk denkbeeld weder te geven. Dus, onder anderen, herinnert zich nog een onzer gemeenschappelijke vrienden te Rotterdam, op wat schrandere en tevens aandoenlijke wijze hy in eene improvisatie daar ter plaatse het hem opgegeven onderwerp: Oldekbarnevrld behandelde. Het scheen, dat de vooniteller met zijne keus eenigzins in gemengde scherts en ernst den Dichter wilde in het naauw brengen, door hem bij die gelegenheid tot een stellige en gemotiveerde verklaring te noodzaken omtrent de destijds, en nog altijd, tedere en veel besprokene vraag over de rechtspleging van dien Staatsman. De Clercq , zonder aan dien eisch rechtstreeks te voldoen, koos tot zijn punt van uitgang en geheel het thema van zijn geïmproviseerden zang, de wel bekende opteekening van den dood des Advocaats in de Resolutiën der Staten van Holland: Een man van grooten bedrijve, besoigne, memorie en directie, ja sin- gulier in alles. Die staat zie toe, dat hy niet en valle, en zij God zijner ziele genadig, Amen! Van nog ééne improvisatie, uit een later oogenblik van des Dichters leven, zij het my vergund hier nog eene vluchtige aanteekening bij te voegen, om dat zy ons gelegenheid kan geven, het vlugge en veel omvattende van zijn verheven talent in verband te zien uitkomen met het gulle en echt populaire van zijn geheele wijze van zijn in het midden der maatschappij en van den werkkring, waarin hy, tot nut en zegen van zoo velen, gedurende een aanmerkelijk gedeelte van zijn aardsche loopbaan geplaatst was. Het was aan boord van de Evertsen, in het jaar 1839. Het gewone verzoek om eene improvisatie aangenomen zijnde, waren de drie eerst opgegevene onderwerpen: Admiraal Evertsen, de Scheepvaart, en Java, ter zijde gesteld; maar naauwelijks was door een der aanwezigen het woord China uilgesproken, of de Dichter stond op en schetste in een stroom van onafgebroken vloeiende verzen in geregelden zamenhang of verrassenden overgang van denkbeelden, eerst, de ligging, uitgestrektheid, en ontzachlijke bevolking, de voortbrengselen, industrie, en regeeringsvorm der Chinezen, — gaf een denkbeeld van hunne aloude tijdrekening, van de wetgeving van hunnen Confücros, van hunne mandarijnen en letterkunde, — bepaalde zijne hoorders bij meer dan ééne zonderlinge eigenaartigheid van het merkwaardige volk, — hing een tafereel op van hunne treurige afgodsdienst in sterk sprekende tegenstelling met hunne zoo zeer gevorderde verstandsontwikkeling, — stond vervolgens stil bij de prediking van liet Evangelie in het zich dus noemende hemelsche Rijk door de Jesuïten, de valsche bekeeringsijver dier orde, en daarvan de verderflijke gevolgen , — ging van daar over tot de vragen van het oogenblik: de opiumquaestie, de dien ten gevolge onlangs uitgebrokenen Engelschen oorlog op dat tijdstip, — en nu zijn prophelisch-dichterlijkenblik op de toekomst werpende, zong hy op hoog gespannen toon in woorden gloeiende van den geest des geloofs, hoe die oorlog, schoon ook uit onedele stoffelijke oorzaken ontstaan, in de hand van Hem, die het goede uit het kwade weet, en alleen vermag, te scheppen, nog eenmaal het middel zoude worden om in het tot hiertoe afgeslotene China ruime deuren in het eind voor de prediking van het Evangelie der genade en des levens te openen. Niet vergenoegd, voorts, zijn aangenomen onderwerp op deze wijze te hebben uitgewerkt, nam hy nog door middel van een treffenden overgang de eerst opgegevene, maar toen ter zijde gestelde, improvisatiestoffen op, — toonde het belang van China voor den Europeeschen, en bepaaldelijk mede voor den Nederlandschen handel, in betrekking tot onze zoo nabij het groote land gelegen Indische koloniën, — bleef vervolgens zich ophouden op Java, — schetste de geschiedenis der vestiging van de Nederlanders in die gewesten, het karakter van den Javaan, den rijken natuurschat der voortbrengselen van dat eiland, de verplichting van Regeering en natie, om er het Evangelie uit te breiden. De hoog geschatte vriend, die my dit overzicht van de Clercqs improvisatie aan boord van de Evertsen mededeelde, voegde daar nog eene bijzonderheid bij, gelijk ik reeds te kennen gaf, voor de kennis van zijn hart en volkslievende richting kenmerkend. Als na den gewonen stroom van lof- en dankbetuiging, op de improvisatie gevolgd, de beurt om den beker op te heffen tot hem zeiven gekomen was, stelde hy nu, op grond dat de best gebouwde schepen toch niet baten zonder bemanning met goede matrozen, de gezondheid van Janmaat in; een toast die, gelijk beneden aan den disch, alzoo ook straks boven-deks vernomen zijnde, met uitbundig gejuich ontfangen en beantwoord werd. Van de stemming der gemoederen maakte aanstonds daarop de dichterlijke Volksvriend gebruik, om ten behoeve van een ouden invaliden zeeman een inzameling voor te stellen, die, gelijk men het in ons Holland pleegt uit te drukken, nog een aartig sommetje opbracht. Indien de improvisatiën van de Ceercq in der tijd op schrift gebracht hadden kunnen worden en door den druk algemeen gemaakt, zy zouden, naar een gemaklijk te rechtvaardigen berekening, een getal van niet min dan tien tot twaalf beknopt gedrukte octavodeelen hebben opgeleverd. Dat van dat alles nagenoeg niets voor de nakomelingschap, en slechts hier en daar een enkele herinnering in openbare tijdschriften of onuitgegeven aantéekeningen van vrienden is bewaard gebleven, kenmerkt, wel toevallig en buiten zijn toedoen maar des niet minder wezenlijk en opmerkelijk den man, die in alles zoo oneindig meer was dan hy wilde schijnen, en ook werkelijk scheen. Eenigermate kan hy, die hêm zeiven nooit gehoord heeft, zich een denkbeeld van den gang en vooral ook van de volheid zijner improvisatiën maken uit enkele opstellen, door hem afzonderlijk uitgegeven, of hier en daar in Tijdschriften geplaatst, bij name die over het Oosten, Spanje, Rusland en America, de ware dichter beschouwd als de vertegenwoordiger van zijnen tijd,. in de Nederlandfche Stemmen en Beschouwingen over Godsdienst- Staat- Geschied- ett Lelterhtuhdé, in welke de maandelijksche Beschouwingen der tij den (183trtot 1839) van zijne hand zijn. Vluchtig ter nedergeschrevefc of gedicteerd, zijn deze kort te zamén getrokken slotsom-* men van opmerking over de dagelijksche gebeurtenissen van den tijd op allerlei gebied, een soort van improvisatie in prosa, waarin men, zoo onopgesmukt en dikwijls schier achteloos daarheen geworpen als zij zijn, de hand van een meester, het oog en het hart vooral van den Christen-dichter , niet ligt miskennen zal. Hetgeen de Clercq, als dichter voor de vuist, bij uitnemendheid van alle zijne in het vak bekende tijdgenooten onderscheidde, was (wij zagen het reeds in de voorbeelden, hier herinnerd) de ontzachlijke veelheid van feiten en denkbeelden, die in zijne improvisatiën volstrekt nimmer gemist werd. — Deze, de vrucht eener zelden geëvenaarde uitgebreidheid van lectuur en daaruit verkregene kennis op allerlei grondgebied, — deze was het, die het eerst en meest alle die hem hoorden en slechts eenigzins konden waardeeren, in opgetogen verbazing bracht. Hy heeft van dezen zijnen rijkdom van wetenschap slechts weinige gedenkteekens, buiten die wij reeds met een woord te kennen gaven, nagelaten: doch onder die, ten aanzien van het getal zijner uitgegeven geschriften al te weinige, proeven behoort de Verhandeling ter beantwoording van de prijsvraag der Tweede Klasse des Instituuts, over den invloed der vreemde Letterkunde, inzonderheid de Itali aansche, Spaansche, en Duitsche op de Nederlandsche Taal- en Letterkunde sintshet begin der vijftiende eeuw tot op onze dagen. De toewijzing van den gouden eerepenning aan die Verhandeling ten jare 1823 was de eerste stap tot zijne latere betrekking eerst (in 1825) als Correspondent, straks (in 1835) als Lid van dat geleerde Lichaam. Rijkdom van leerrijken inhoud, juist- en keurigheid van uitdrukking, verrassende wendingen zoo wel als opmerkingen, een volzin altijd besprengd met zout, kenmerken deze Prijsverhandeling, die ook, onafhankelijk van den roem van de Clercqs improvisatiën, hem eene eervolle plaats zoude hebben verzekerd onder Nederlands Letterkundigen. Hy zoude intusschen niet alleen en bij uitnemendheid geletterd, maar een evenzeer uitstekend geleerde hebben kunnen heeten, ware het niet dat hy van der jeugd af tot den handel bestemd geweest, en daarin het middelpunt zijner plichten en werkzaamheden in de maatschappij gevonden hebbende, zijne ongemeene kennis van het gebied zoo der oude als der nieuwe wereld altijd eenigermate nog meer als bijzaak beschouwd heeft, zoo dat hy, naar de hem eigenen geringen dunk van zich zeiven, naauwlijks zich een plaats in de rangen der eigenlijk gezegde mannen van letteren wilde toegekend hebben. Van zijne vroegste jeugd aan had hy zich de gewoonte eigen gemaakt, om van alles wat hy las en opmerkte, van alles wat door hem in het maatschaplijke, huislijke, inwendige leven ondervonden werd, door dagelijks bijgehoudene aanteekeningen en uittreksels de geheugenis te bewaren , de kern te vergaderen. Onder de kostbaarheden voor verstand, hart, en leven uit zijne ruime tijdwinsten aan de zijnen nagelaten, komt eene eerste plaats toe aan die aanteekeningen. Deze handschriften, door ruime bijlagen in allerlei keurige portefeuilles nog verder toegelicht, hebben betrekking tot geheel den negen-en-veertigjarigen leeftijd, dien hij op aarde vervuld heeft, en zijn vooral gedurende de dertig jaren van zijn volwassen en manlijken leeftijd, naar mate zijn werkkring zich heeft uitgebreid, meer en meer rijk te gelijk en beknopt geworden. Alles daarin is bij wijze van een journaal van dag tot dag opgeteekend , van daar wederom op de wijze van een letterkundig grootboek, iedere stof onder haar bijzonder hoofd, nader geordend, terwijl eindelijk door middel van uitgebreide registers, en een algemeen register op die registers, de weg door deze schatkameren van kennis, ondervinding, en opmerking met het uiterste gemak gevonden wordt. Het opmerkelijkste misschien nog bij dat alles was, dat hy alle deze feiten, beschouwingen, uittreksels, en resultaten van gelezene boeken, als ware het met een zelfden en gelijktijdigen pennestreek, op het papier en in zijn geheugen bracht. Hoogst zelden toch behoedden die aanteekeningen te worden geraadpleegd voor zijn eigen gebruik; alleenlijk plachten deze kronijken naar een of andere aanleiding of opwelling te worden te voorschijn gebracht en opgeslagen, om er aan zijn gezin of aan vrienden of andere belanghebbende bezoekers, van tijd tot tijd eenige bladzijden uit mede te deelen. Daar intusschen lag dan nu de grondstof voor dien rijkdom van zaken-, menschen-, volken-, landen- en boekenkennis, die zijn onderhoud voor vrienden en vreemden altijd zoo belangrijk en levenvol, zijne schriften zoo kernvol en hartig, zijne improvisatie van de zijde vooral der schatten van kennis, daarin nedergelegd, zoo verwonderlijk deed zijn. In de aangeduide wijze van verzameling en ordening dezer letterschatten was dan alzoo, mag men zeggen, evenzeer de man des koophandels als de man van letteren zichtbaar. Doch ook in meerdere opzichten is de wederzijdsche invloed dier beide betrekkingen op elkander in de Clercqs leven en werkzaamheid onmiskenbaar. Van wat belang zijne wetenschappelijke vorming , uitgebreide kennis, en gelukkig geheugen, voor zijne maatschaplijke betrekking als Secretaris, straks Bestuurder, der Nederlandsche Handelmaatschappij mag geacht worden te zijn geweest, zal ons later uit een even merkwaardig als vereerend getuigenis kunnen blijken; maar ook, omgekeerd, heeft zijne letterkundige vorming, in meerdere opzichten dan wy reeds in een enkel voorbeeld hiervan zagen, veel te danken gehad aan zijne naauwe betrekking tot handel en nijverheid. Aan eene reis, onder anderen, die hy als een-en-twintig-jarig jongeling ten jare 1816 voor het vaderlijke en grootvaderlijke handelshuis naar Petersburg deed, danken wy de aanleiding tot het schrijven van zijne merkwaardige verhandeling over die hoofdstad. Over beginselen en belangen , den algemeenen, vaderlandschen, Amsterdamschen handel betreffende, bracht hy dan ook gaarne zijne denkbeelden op het papier, en hy deed dit in den hem eigenen even kernachtigen als bevathjken en aange- men stijl. Verhandelingen en Memoriën over de vrijheid van den handel (in 1819), over het verval van dien van Amserdam (in 1823), liggen nog onuitgegeven onder zijne papieren. Eene Memorie over den graanhandel, door eene Commissie van kooplieden dezer stad aan Koning Willem I ten jare 1823 aangeboden, en ."waarvan gedrukte Exemplaren voorhanden doch niet in den handel zijn, had onzen de Clercq tot steller, en heeft misschien eenigen invloed gehad op zijne, een jaar later gevolgde, benoeming bij de destijds opgerichte Nederlandsche Handelmaatschappij, den vasten zetel voortaan van zijne veelvuldige werkzaamheid, en het middelpunt zijner tijdelijke bemoeijingen. Ik vinde evenwel bij zijne opteekening van gehoudene improvisatiën met een woord ergens te kennen gegeven, dat hetgeen den grond gelegd heeft voor geheel zijne latere betrekking tot de Handelmaatschappij , reeds ten jare 1822 kan geweest zijn een avond ten huize van den heer Fabiüs, bijgewoond onder anderen ook door den Baron RoëLL, en waarop over niet minder dan drie verschillende onderwerpen achter elkander (Carthago, Maria Stuart en Ergihen, en zedelijk en zinnelijk schoon) geïmproviseerd werd. Het is dat de ontslapene een dier menschen was, die in geen ding werkzaam zijn, dan met hunne geheele persoonlijkheid, met geheel hun hart. Het is dat de plicht des beroeps, al is die ook niet zelden met doornen en zorgen, teleurstellingen en verdrietelijkheden bezaaid, hem nimmer een last, maar veeleer een lust was. Het is dat hy een man was, in alles, des gewetens, en van eene eerlijkheid, in alle betrekkingen van beroep, roeping, en leven, die tot richtsnoer heeft iets vrij wat hoogers dan dat beperkt conventioneele onzer maatschaplijke wereld, welke zich te vrede stelt met de in acht neming harer wetten en vormen, en geen aanspraak maakt op het voor- name in den mensch, op het wezen der zaak — de betrachting van het hart. En daarom dan ook was het hart van onzen Christendichter en handelaar niet bij de zaken alleen, over welke hy eenig bestier had, maar ook bij de menschen, zijne medearbeiders, het zij boven of nevens hem geplaatste, of hem ondergeschikte. En daarom dan ook is bij die allen, bij de laatst vermelden vooral niet het minst, zijne nagedachtenis nog steeds levendig in eere en in zegen. Hoe hy niet alleen met raad en daad hielp en deel nam, maar ook met degenen, bij name, die in eenige betrekking tot de Handelmaatschappij gevaar van tegenspoed of achteruitgang leden, medeleed, herinnert zich nog wellicht meer dan een, die zijne gemoedsstemming gekend hebben in dagen, toen het zijnen Overijsselschen fabrikanten, ten gevolge der omstandigheden, een tijd lang dreigde tegen te loopen. Aan getrouwheid en meêwarigheid was in allebetrekkingen des levens Willem de Clercq kenbaar. Wij zagen hem in den hem aangewezen werkkring in maatschappij en vaderland; — in het huisselijk leven, in den dagéttjkschen, den intiemen omgang was hy even dezelfde, en daar vooral niet minder belangwekkend en leerrijk zijn voorbeeld en onderhoud, dan in het openbare leven. Voor hulpbehoevenden stond zijn huis en hart, gul en vriendelijk altijd, open; en ook van zijnen tijd, — van dien boven vele schatten den man van werkzaamheid en ijver kostbaren tijd, — had hy gaarne voor wie met nood en bezwaar, ja ook met welmeenende, en zij het ook niet zelden aanmatigende of onbescheidene eischen op zijn geduld, tot hem kwam, zoo veel altijd over, als hy Slechts eenigermate mocht. Van gastvrijheid zoo jegens den ingeborene des lands als jegens den vreemdeling, van wien hy meestentijds de taal gemaklijk sprak, het vaderland, de gewoonten, de voorkeur, de voorrechten en behoeften kende, was hy zelf aan het hoofd zijns gezins een voorbeeld. Aangenaam was aldaar het verkeer, waar- van hy alle stijfheid door zijn eigen vrijen en ongedwongen voorgang wist verwijderd te houden, en waarin hy niet schroomde (gelijk zoo vaak in ons clubsgewijze levend en bewoonde Nederland geschroomd wordt) elementen uit meer dan éénen stand, richting, en denkwijze op te nemen, en in onderlinge aanraking te brengen; — levendig, zoo veel van hem althands afhing, het gesprek, dat hy, wanneer het dreigde te kwijnen, ook door een stoute daarheen geworpen vraag of wonderspreuk, door het werpen van een vriendelijken twistappel van belangrijke tegenspraak of bedenking wist te doen opwaken. 