Tijdschrift voor nijverheid in Nederlandsch Indië
Ook van de koffij zegt men , dat die niet anders groeijen wil dan in en om de kampongs, doch de reden hiervan is; dat men daar weinig alang-alang aantreft, terwijl ik koffij- tuintjes niet verre van de kampongs verwijderd aantrof, die midden in een alang-alangveld, niet geplant, maar, zoo het scheen, in den grond getrapt waren. Met de peper zal het evenzoo gelegen zijn, vermits men ze in het onkruid laat omko- 174 men. Ik beschouw dus de meeste dezer talanggronden, uit gezonderd sommige, waar lagen okerhoudende steentjes (krie- kiels) of witte zandsteen (batoe anda) aan den dag komen, als geschikt voor de peper- en kofly-kultuur, doch niet voor de eenjarige katoensoorten. Misschien willen de heesterachtige soorten er wel op tieren, ten minste zoo men de beste gronden daartoe bezigt. Ook de Sesamum (wiedjin) komt er weelderig op voor, en zoude hier eene groote uitbreiding kunnen erlangen. De beste talanggronden vindt men echter aan den voet van het gebergte, en daar waar de rivieren en spruiten hunnen oorsprong nemen, zooals in het bovenste gedeelte van de distrik- ten Toelang-bawang, Boemi-agong, Aboeng, Sapoeti en Sekampong, benevens aan den voet van de bergketens in de Samangka- en Lampong-baaijen, waar men eene dikke laag humus op eenen gelen, vetten, kleiachtigen, ondergrond vindt, ter wijl naar de oostkust daaronder soms roode kriekiels en witte zandsteen gevonden worden. Op deze vette talangvelden wordt veel padi, katoen, peper en koffij geteeld, welke er alle bijzonder goed op voortkomen. De drie laatste artikelen verdienen nog veel aan moediging en teregtwijzing, aangezien men nog bij lange na niet op de hoogte dezer kuituren is. Eindelijk bevat het hooger gelegen gedeelte, of de berg- gronden, de heerlijkste streken voor de koffij-kultuur. Aan de noordzijde van den Radjabassa, op eene hoogte van 3000 voeten, waar vroeger de versterking van Raden Inten stond, trof ik die bij uitnemendheid aan. Rijstvelden (sawa’s) treft men slechts aan in de Lampong- en Samangka-baaijen en aan den voet van den Radjabassa, zoo ten noorden als ten zuiden, waar men niet alleen de beste gronden aantreft, maar ook over levend water te beschikken heeft. Dit is elders langs de groote rivieren niet het geval, hoe veel water die ook mogen bevatten, wegens de gelijke en lage 175 ligging van den bodem, de moerassen, welke dien doorsnijden, en de diepte der rivieren, die in den droogen tijd daarbij meestal nog opdroogen. Het geheele binnenland is dan ook van sawa’s ont bloot. Wel heeft de Pangerang Samporna Djaya Poeti van Tara- bangi veel moeite en kosten besteed, om een stuk gronds, ter grootte van een paar bouws, in rijstvelden te herscheppen, doch daar het water op den voor de ontginning dienstigen tijd gemeenlijk ontbreekt, heeft hij er niet alleen de schade, maar ook het verdriet van, dat zijne pogingen zijn mislukt. Ik beloofde evenwel, hem te zijner tijd een paar deskundige Javanen met de noodige gereedschappen en goedejavasche zaaipadi te zenden, om zijne sawa’s zoo veel mogelijk te verbeteren, daar men ten zijnent nog bij lange na niet op de hoogte was. Wanneer men van Telokbetong, zijnen weg dwars door de Lampongs neemt tot Mangala, eene lengte van 82 palen, dan passeert men een vrij gelijk terrein, dat hier en daar door rivieren en ravijnen is doorsneden en bijna geheel over talangvelden loopt, die soms, zoo ver het oog reiken kan, waterpas schijnen te liggen. Evenwel wordt hooger op, langs de groote rivieren, nog veel tana-njapa gevonden. Dit gedeelte van de Lampongs behoort echter niet tot de vrucht baarste streken, en is juist in het centrum te Tarabangi vrij schraal, wijl de kriekiels of oerbanken daar het meest aan de oppervlakte komen. Zoo lang deze niet door ploeg en houweel zijn verbroken, zullen de kultuurgewassen in den droogen tijd steeds spoedig afsterven. Dit is het geval zelfs met de anders niet moeijelijke pisang. Onberekenbare schade wordt ook hier, even als elders, aan den bodem toegebragt door het herscheppen der bosschen in alang-alang-veldcn , waarmede men de schoonste gelijke gronden, op vele plaatsen, zoo verre het oog reiken kan, bedekt ziet. Hiertegen dienden de strengste maatregelen genomen te worden.—Van Taraban gi uitgaande worden de gronden naar het zuiden vruchtbaar- 176 der, naarmate men Telokbetong eu het nabij zijnde ge bergte nadert. Ook noordwaarts worden ze van beter gehalte, zoodra men Goenoeng Batin bereikt heeft. Naar liet westen verbeteren re met elke schrede, tot dat ze zich aan het gebergte aansluiten; doch naar het oosten, tot aan de kust, is wei nig verbetering te bespeuren, wanneer men de langs de rivier gelegene vruchtbare tana-njapa er van uitzondert. Ilier treft men soms op de daar voorkomende lage talang- gronden, zware bosschen aan; welke het bewijs leveren, dat de bodem niet tot de schraalste behoort en geene oer- banken aan de oppervlakte komen, die anders den weelderigen plantengroei zouden kunnen beletten, zoo als dit wel eens het geval is in de Ampat Marga’s, waar men in de lagere landen soms geheele uitgestrektheden van eenen witten zandsteen vindt, die met slechts weinig teelaarde bedekt is, en dien ten gevolge eene magere vegetatie aanbiedt. Tusschen de rivieren Toelang-bawang en Masoedji (de laatste maakt in het Palembangsche de scheiding uit tusschen de Lampongs en de Kommering-ilier), ligt een niet onaan zienlijk terrein, dat misschien wel een achtste gedeelte van de geheele Lampongs uitmaakt, en waarop geene enkele kampong staat aangeteekend. De daar aanwezige talang-gronden wor den worden door de bewoners langs de Toelangbawang, en zelfs van grootere afstanden, soms van hunne bosschen ontdaan, om er ladangs van padi aan te leggen, waarbij zich dan tijde lijke bewoners vestigen (oemboel), die na den oogst weder huiswaarts keeren. Dit terrein, waarop zich duizenden van inwoners zouden kunnen vestigen, schijnt voor het grootste gedeelte uit niet onvruchtbare talanggronden te bestaan, waarop zelfs de koffijboom, in weerwil van het heete klimaat, weelde rig tiert. Tana-njapa wordt slechts in meerdere of mindere uitgebreidheid langs de rivier-oevers gevonden, doch hoe meer men de kust nadert, hoe lager de oevers worden, terwijl 177 soms geheel met gras begroeide vlakten worden gevonden, die bij de minste rijzing der rivieren onderloopen en zich tot aan de talanggronden uitstrekken. In deze streek, die van Mangala naar de Masoedji noord en zuid, 50 palen breed is, bij eene gelijke lengte, oost en west, waarvan de uiteinden rond toeloopen, zoude zich eene geheel nieuwe kolonie kunnen vestigen, voornamelijk langs de boorden van de rivieren Pidada, welke door een goed gedeelte van het binnenland stroomt en in de Toelang-bawang uitwatert. Ook langs de Masoedji zoude de bevolking zich kunnen vestigen, zoodra ze de overtuiging heeft verkregen dat ze niet meer door de Palembangers zullen worden aange vallen. Van Goenoeng-Trang aan de Toelang-bawang, 24 palen boven Mangala, bestaat een landweg naar de Masoedji en Palembang, zoodat de gemeenschap niet moeijelijk zoude zijn. Het beneden of oostelijke gedeelte langs de Masoedji schijnt echter geheel uit moerassen te bestaan. Het meer noordelijke gedeelte schijnt geheel van rivieren ontbloot, wat wel eene der redenen wezen mag, dat zich daar geene bevolking gevestigd heeft, want de Lampongers verlaten, even als de Palemban gers, ongaarne de boorden der rivieren. De hoofdoorzaak echter, dat er zoo weinig bevolking in de benedenlanden o-evonden wordt, die vroeger veel meer schijnen bewoond te zijn geweest, moet worden toegeschreven aan de vrees voor de zeeroovers, of bij hen de zoogenaamde Badjak boegies, die het land afstroopten en waarvoor ze thans nog huiverig zijn. Van de in of voor de Lampongbaai liggende eilanden , be zocht ik Lagoendi, Rakatta, Sebissi en Seboekoe en vond voornamelijk Sebissi bijzonder vruchtbaar en voor kuituur geschikt. Daarop bevinden zich reeds kampongs, door de be volking van Radjabassa gesticht, benevens vele pepertuinen, die er in eenen buitengewoon vetten bodem, zeer weelderig zou den kunnen tieren, zoo ze niet in het onkruid verstikten. 178 De overige hiervoren genoemde eilanden zijn, wegens het heuvelachtige en steile terrein, minder aanbevelenswaardig, hoewel Rakatta, waarop tot dus verre niemand woont, voor een gédeelte in kuituur zoude kunnen gebragt worden. Ook op Seboekoe bevinden zich reeds eenige bewoners. Door deszelfs nabijheid van Radjabassa komt dit eiland het eerste in aan merking, hoewel Sebissi iets verder gelegen, verre te verkiezen is Kuituren. De voornaamste kuituren in de Lampongs be staan in rijst, mais, peper, koffij, katoen, wiedjin, indigo, djarak kertau, maniok, pisang en andere voor eigen behoeften gekweekte planten. Rijst. De rijst wordt, op enkele uitzonderingen na (aan de Radjabassa, in de Samangkabaai en aan het gebergte bij Telok- betoeng, waar sawa’s bestaan), meestal geteeld op tana-njapa en tana-talang, waartoe geheele bosschen worden gekapt en verbrand, die spoedig weder, opgroeijen en op nieuw bruikbaar, worden, zoo ze niet door herhaald branden in alang-alang- velden herschapen worden. De tana-njapa kan men meerdere jaren achtereenvolgens beplanten, doch van de tana-talang wordt slechts eens of tweemaal partij getrokken, vooral ook omdat het onkruid daarna te veel de overhand neemt en men niet bijzonder genegen is, te veel met den bodem in aan raking te komen. Rijst is echter het hoofdprodukt en zoo lang men daarvan voorzien is, heeft men weinig andere be hoeften. Mais. De maïs wordt gemeenlijk oftusschen de rijst geplant (zoo digt zeis dat het rijstgewas er onder lijdt), doch reeds geoogst, voor dat de rijst in bloei geraakt, of na eenen door overgtroomingen mislukten rijstoogst, of op dezelfde Gron den in den droogen tijd, of bij behoefte ook op expresselijk daarvoor bewerkte talangvelden. De bewerking der velden bestaat echter slechts in het kappen en verbranden der bosschen, zonder den bodem verder te roeren, want ploegen kent men 179 niet en de patjol is zelfs weinig in gebruik. Peper. Pepertuinen vindt men overal, behalve in de ooste lijke gedeelten van de distrikten Toelang-bawang en Sepoeti. Van de valen, welke ik zag, was er slechts een, die goed onderhouden was, in het Boemi-agongsche aan de spruit Pisang van de Toelangbawang-rivier. Deze was echter te digt beplant, en men klaagde daar over gebrek aan goede dadapstokken. Elders, zoo als bij Telok-betong, in de Am- pat-Marga’s, en op het eiland Sebissi (waar voornamelijk veel peper wordt geplant), vergingen de planten in het onkruid. Dit had ten gevolge, dat in de drooge moesson van 1857 vele peperranken waren afgestorven, dewijl de alang-alang en het verder hoog opschietend onkruid al het in den bodem aan wezige vocht verteerden, dat voor de peper had moeten be schikbaar ponibel blijven. In de Ampat-Marga’s zag ik vele tuinep, die daardoor geheel waren uitgestorven, en waar, behalve liet onkruid, dat den bodem bedekt, ook verschillende slingerplan- ten de plaats der peper aan de dadapboomen had den ingenomen, zoodat men bij minder oplettendheid zoude vermeenen weelderige pepertuinen te zien. De Lampongsche distrikten schijnen voor de peperkultuur bijzonder geschikt te zijn. Bij een behoorlijk toezigt over die kuituur, waarbij men aan alle vereischten voor die plant voldoet, door namelijk het geheele terrein steeds van onkruid zuiver te houden, de planten of dadapboomen niet te digt bij elkander te plaatsen en de peperstruiken zoodanig te plan ten, dat ze niet met een spille steng naar boven loopen, maar reeds beneden een, digten ronden struik om den dadapboom vormen, zal men uit deze landen nog altijd evenveel en zelfs meer peper kunnen trekken, dan ze vroeger ooit opgeleverd hebben. Koffij. Koffij groeit overal zeer weelderig, zoowel in de lage landen als op het gebergte, zoo men slechts daarvoor niet de 180 minste gronden uitkiest. Wanneer men ziet, hoe onhandig er met deze kuituur wordt omgegaan, dan is het te verwonderen, dat er nog een enkele boom in het leven blijft. Dit heeft betrekking, zoowel op den eersten aan plant zei ven, als op het verder onderhoud, want er wordt even weinig, zoo niet min der zorg aan gewijd, dan aan de peperkultuur. Wiedjin. Wiedjin (Sesamuin) groeit, zelfs op de allerschraalste gronden, zeer weelderig, zonder bewerking van den bodem, indien men slechts de boomen en struiken velt en verbrandt, want deze plant bemint eenen vasten bodem, met eene aschbemesting. De uitbreiding dezer zoo gemakkelijke kuituur zoude, zoowel aan de planters, als aan den handel, groote voordeelen kunnen opleveren. Indigo. Van indigo Jieeft men twee soorten de Indigofera anil (mla) en de Marsdenia tinctoria (nila akkar). De eerste wordt echter voor de beste gehouden, dewijl de kleur dezer verwstof duurzamer zoude zijn. Men plant ze echter slechts voor eigen gebruik, dewijl een ieder met de bewerking en het gebruik daarvan bekend is. Djaralt. Djarak keliki (Ricinus) wordt ook veel (voornamelijk op de strandplaatsen), voor het slaan van lampolie, aangeplant, en komt zelfs hier en daar verwilderd voor, evenals de djarak- kosta of djarakpaggar (Curcas purgans), welke men totpaggers bezigt en waaruit mede lampolie geslagen wordt. Op Java geeft men ze ook den naam van dompoelolie en wordt zij tot het maken van doempoel (stopverw) voor het breeuwen van praauwen gebezigd. Zijdeteelt. De zijdeteelt is in de Lampongs algemeen, en wordt enkel door de moelies (maagden) gedreven, die de daarvan te win nen zijde zelve voor hare tapies (prachtkleedjes) verwerken, zoodat ze niet in den handel komt. De Morus indica (kertan) vindt men dan ook allerwege op de ladangs tot voedsel der wormen aangeplant, De ziekte der wormen, welke vroeger op Java deze 181 kuituur vernietigd, heeft, heerscht ook hier, doch is niet al gemeen, zoodat men elkander steeds eijeren kan mededeelen van die plaatsen, waar de ziekte niet geheerscht heeft, en zoo doende houdt men deze kuituur reeds sedert onheugelijke jaren in stand. Men kweekt de wormen op matten, waaronder men huiden van geslagte dieren legt, die in hunne woningen buiten den rook worden opgehangen, en vooral in geene aan raking met tabak mogen komen. De eijeren behoeven 9 dagen tot het uitkomen der rupsen; 25 dagen zijn noodig om deze tot het inspinnen te brengen; na 7 dagen komen de vlinders te voorschijn, welke 2 dagen bezigen om te paren en hunne eijeren te leggen; zoodat er 43 dagen of ruim 6 weken met de voortbrenging van een nieuw geslacht verloopen. Katoen. De katoenkultuur heeft in de Lampongs nog niet die hoogte bereikt als in het Palembangsche, wat aan de weinige bevolking, hare weinige behoefte en aan het gemis van een gere geld bestuur moet worden toegeschreven. Was de Lamponger, even als de Palembanger, verpligt landrente te betalen, dan zeker zoude hij, om die te kunnen voldoen, iets meer moeten werken dan thans. Nu echter plant hij slechts zooveel als voor zijn levensonderhoud noodig is. De gronden, welke men voor de katoenkultuur bezigt, zijn in vele opzigten gelijk aan die van Palembang, doch daar de bevolking in het noordelijke gedeelte, meer naar de binnenlanden, waar de rivieren hunnen oorsprong nemen, is terug gedrongen, of wel in het zuiden aan de Lampongs- en Samangka-baaijen mede aan het gebergte wonen, waar geene groote rivieren gevonden worden, wordt hier, over het algemeen, meer tana- talang dan tana-njapa gebezigd, niettegenstaande deze laatste overvloedig voorhanden is. Het toebereiden van den grond geschiedt hier, even als te Palembang. Men neemt soms niet eens de moeite, om het kleine geboomte tot aan den grond weg te kappen, maar laat dl, v. 13 182 do stronken van 3 a 4 voeten hoogte staan, die na den oogst weder weelderig ópschieten en tot bosch opgroeijen. Met den regten tijd voor de aanplanting schijnt men ook minder algemeen bekend , of dien althans niet geregeld op te volgen, want ik zag in de maanden November en December nog katoen te veld staan, die pas begon te blocijen, waar van door de invallende regens weinig te wachten was, want het klimaat kan hier gerekend worden vrij gelijk te zijn aan het palembangsche. Men plant daar echter ter regter tijd , dat is, in de maanden April en Mei, en daar de strenge droogte in 1857 hier, even als in het Palembangsche, vele velden had doen mislukken, had men overal gebrek aan zaden voor de volgende aanplanting in 1858. De beste gronden voor de katoenkultuur zijn ook hier de tana-njapa; om hiervoren aangehaalde redenen, komen die echter betrekkelijk weinig in gebruik, en wordt de meeste katoen geteeld aan de Samangka-baai vooral te Boerne waar daarvoor de beste grondefi moeten gevonden worden, voorts in de ampat marga’s en aan de spruiten van de rivier Sekampong, en eindelijk langs den voet van liet gebergte, van Telok- betoeng tot lloemie agong, en van daar langs de rivier Toelang-bakang tot Goenoeng Trang. Meer benedenwaarts aan die rivier, tot aan de zee en langs de oostkust tot de rivier Sekampong en het geheele daartusschen liggende binnenland, maakt men er weinig werk van, of plant die in het geheel niet aan. liet lijdt echter geen ’ twijfel of men zal overal door de ge heele Lampongs, daar waar menschen wonen, geschikte gronden voor de katoenkultuur aantreffen, hetzij op tana-njapa, hetzij op goede talang-gronden, waarvan men natuurlijk de schrale talangvelden en de te laag gelegen tana-njapa moet uitzonderen. De Lampongers zijn over het algemeen zeer gewillige men- 183 schen (wanneer men de weinige aan de Lampong- en Samang* ka-baaijen wonende tegenstrevers niet mede rekent/ Hun ontzag voor het europeesch bestuur laat niets te wenschen over, zoo- dat er onder eene goede leiding van europesche ambtenaren veel van te hopen is, en men mitsdien de katoeukultuur, die hier niet meer geheel vreemd is, met goed gevolg op de ge- wenschte hoogte zal kunnen brengen, zoo men hen slechts aanmoedigt en van goede zaden voorziet. De ruwe palembangsche eenjarige katoen, wordt ook hier veelal geteeld. Ik zag echter ook kleine aanplantingen van de javasche eenjarige soort, die veel in de Lampongs gekweekt wordt, alsook enkele exemplaren van de heesterachtige soor ten, Gossypium vitifolium (kapas balak, dat is, kapas bezaar of kapa3 kosta) en Gossypium micranthum (kapas djawa, op Java kapas mahrie). Hoewel men de twee laatste soorten voor fijner en beter houdt, worden ze toch weinig aange plant, omdat men ze voor minder produktief houdt dan de eenjarige soorten. Voor alles zal men echter, zoowel voor deze, als voor alle andere kuituren moeten beginnen niet bruikbare wegen aan te leggen. Deze behoeven niet breeder te zijn dan 'Z2 voeten, zoodat men overal te paard zal kunnen komen, en toch geen’ nutte- loozen arbeid laat verrigten, door zeer breede wegen aan te leggen, die voor niets dienen en veel onderhoud kosten. Het geboomte langs die wegen moet niet worden weggekapt, eensdeels om op reis steeds schaduw te hebben en anderdeels dewijl het onkruid dan minder weelderig zal opschieten en de wegen dus gemakkelijker te onderhouden zijn. De prijs der katoen, kan bij overvloedigen oogst, dat is wanneer die kuituur meer algemeen wordt, met die in het Palembangsche vergeleken werden. Nu echter wordt ze nog veelal in het land zelf gedistribrueerd, in die plaatsen waar geene katoen geplant wordt, en dan is de prijs bij ge- 184 brek aan eene vaste markt, vrij ongeregeld en overtreft de werkelijke waarde verre. Te Mangala was uit de bovenlanden langs de rivier Toe- lang-bawang naar zee doorgevoerd, in 1855 1407 ) ’/ 1856 417 ! pikols ruwe katoen // 1857 848 ) Men kon mij hiervan geene prijzen opgeven, die echter niet hooger zullen geweest zijn dan de Palembangsche, wijl ze anders buiten de Lampougs geene koopers zoude kunnen vinden. Ook van de rivieren Sepoetie, Sekampong en uit de Lam- pong en Samangka-baaijen wordt veel katoen uitgevoerd. Daar hierop echter geene kontrole bestaat, was het niet mogelijk het totale bedrag van den uitvoer te kennen. Ook hier wordt de katoen , benevens andere produkten van het land, zoo als: peper, koffij, gom-elastiek, dammar, bindrot- ting en semamboe of rottanstokken, door kleinhandelaren, meestal Palembangers of Boeginezen, in de bovenlanden opge kocht en met kleine praauwen (waarmede ze andere koopwaren opvoeren) naar Mangala, Siringkibouw, Moeara Sekampong, enz. vervoerd, om van daar in grootere praauwen over zee naar Java, Singapoera enz. overgebragt te worden. Ook hier deelde ik op verscheiden plaatsen katoenzaden van de betere soorten, onder de inlanders uit. Hoewel ze deze zaden gretig ontvingen, vrees ik, dat zij daarvan niet het ge- wenschte nut zullen trekken, zoolang hunne kuituren niet onder eene goede kontrole gebragt zijn. Verbetering der Katoenkultuur. Ilierop is geheel toepasselijk hetgeen daaromtrent door mij voor Palembang is opgegeven. Uit het hiervoren vernielde zal genoegzaam blijken, welke stre ken voor deze kuituur het meest geschikt zijn. Men zal zich verder moeten regelen naar de mindere of meerdere bevolking, 185 welke ter plaatse aanwezig is. Men mag evenwel gerust voor onderstellen, dat die bevolking steeds de beste gronden voor hare nederzettingen gekozen heeft. Daar de oogst van katoenzaden in s’ lands plantentuin in 1857 niet groot is geweest, en het alweder gebleken is, dat het hier heerschende klimaat niet gunstig voor die kuituur mag genoemd worden, neem ik nog de vrijheid, voor te stellen om in den plantentuin van alle mogelijke soorten, van waar ook verkregen, slechts eenige weinige planten te kweeken, ten einde de soort te kunnen behouden, en met de eigen schappen der verschillende soorten nader bekend te worden, doch de overige beschikbare zaden direkt naar het land hunner bestemming te verzenden, ze daar onder toezigt van een’ europeesch ambtenaar in eenen kweektuin te doen uitplanten, en de daarvan te winnen zaden, onder den inlander te verspreiden, in zulk eeue hoeveelheid, dat men er eene ge- heele ladang mede beplanten kan, die almede onder kontrole dient te blijven, opdat de zaden daarvan niet als ruwe katoen worden verkocht. Tot zoolang de soort genoegzaam verspreid is, zullen die zaden steeds weder voor nieuwe aanplantingen kunnen gebezigd w’orden. Deelt men de zaden echter bij kleine hoeveelheden uit, dan worden die onder ’de vroeger reeds bestaan hebbende slechte soorten geplant en gezamenlijk inge oogst en verkocht, of wel met die slechte soorten vermengd. Het uitplanten der zaden in eenen kweektuin is vooral daarom noodig, dewijl de van elders verkregeue zaden soms te oud zijn en gemeenlijk slechts voor een gering gedeelte opko men , waardoor de soort, hoe voortreffelijk anders ook, bij den in lander in minachting geraakt, dewijl hij zijne velden slechts met enkele planten bedekt ziet, en daarom de oude slechte soort verbiest omdat hij daarvan goede zaden bezit, die alle opkomen. In het Palembangsche heeft de heer Gersen, civiel gezag hebber te Moeara-enim, zich reeds zeer verdienstelijk ge- 186 maakt door het kweeken van de New-Orleans-katoen, en ook later van andere door mij aan hem gezonden betere soorten. Daar de gronden te dier plaatse zeer geschikt kun nen geacht worden, is het wenschelijk, dat te Moeara-enim de kweektuin van de betere katoensoorten voor het geheele Palembangsche worde gevestigd. Van de verschillende, in 1857, in den plantentuin gekweekte soorten, zijn dan ook bereids weder eeuige zaden derwaarts gezonden , om de ten vorige jarige te laat aangevangen proeven , verder voort te zetten. Ook van den heer Poolman, president van de faktorij der Nederlandsche Handelmaatschappij, is eene goede kwantiteit zaden ont vangen van de Egyptische, Prolific- en Pernambukkatoen, welke twee eerste goed opkomen en naar Palembang zullen gezonden worden. De Pernainbnk, die niet meer schijnt te ontkiemen, zal ook wel niet anders zijn dan onze Gossypium vitifolium of kapas bezaar. De profilik-katoen wordt gezegd eene der meest producerende, goede eenjarige ainerikaansche soorten te zijn, terwijl het zaad van de egyptische soort mij toeschijnt tot de zee-eiland-katoen, of, wat hetzelfde is, longue soie te behooren. In de Lampongsche distrikten ware het mede wenschelijk, dat eene dergelijke inrigting tot stand kwame. Geschikte plaat sen zijn daarvoor overvloedig voorhanden, waarvan men de beste koude uitkiezen, in overleg met een geschikt, in die streken te plaatsen, ambtenaar. In de distrikten Samangka, Telok- betong en bekainpong zal daarvoor genoegzame gelegenheid bestaan even als in het Boemi-agongsche, doch minder in het distrikt Sepoetie, tenzij geheel in het westen, aan den voet van liet gebergte. liet zal tevens in het belang der zaak zijn, die kweekerijen, zoo digt mogelijk in de nabij heid van den daarmede belasten ambtenaar te vestigen. Tot de spoedige uitbreiding en verbetering dezer kuituur is het echter wenschelijk, dat jaarlijks eene goede kwantiteit za- / 187 den van de beste soorten uit Amerika worde ontboden, om in het Palembangsche en de Lampongs en welligt nog vele andere plaatsen in dezen Archipel, te worden in kuituur ge- bragt. Men zal daarbij dienen te zorgen, dat die zaden in de maanden February of Maart alhier aankomen en dat ze dadelijk verdeeld en naar hunne bestemming gezonden worden, om in April of ten laatste in Mei te worden geplant. Zoo de zaden later aankomen, zullen ze tot een volgend jaar moeten bewaard blijven, en loopen dan groot gevaar van hunne kiemkracht te verliezen. , Daar de waarnemende resident van de Lampongsche Distrik- ten eerst kortelings in zijne residentie was aangekomen en het land nog weinig anders dan uit de weinige voorhanden zijnde bescheiden kende, was het niet wel mogelijk, in over leer met der resident een onderzoek in te stellen. Jk heb O het hiervoren ter nedergestelde dan ook alleen geput uit de ondervinding, op mijne reis opgedaan. De waarnemende resident was echter van gevoelen, dat de katoenkultuur in de Lampong sche distrikten voor groote uitbreiding vatbaar was, en hoopte hij ook daartoe te geraken, zoodra de ambtenaren voor deze residentie bestemd, zullen geplaatst zijn en de benoodigde ka- toenzaden zullen zijn aangevoerd. Buitenzorg, den 24" Maart 1858. OVER DE WIEDJIEN OF SESAMUM-OLIE, DOOR K. W. VAN GORKUM. De ontwikkeling van handel en nijverheid is zoowel oorzaak als gevolg van beschaving. Kunsten en wetenschappen, in onze eeuw tot eene verbazende hoogte opgevoerd, zijn de voermiddelen van bronnen, die nieuw leven en beweging onder de volken brengen, en door intellek- tuëlen en materielen vooruitgang, de beschaving en daarmede ook de behoeften der maatschappij vermeerderen. Die uitbreiding van behoeften leidt tot een steeds dringender zoeken naar middelen, die den mensch, tot zelfs in zijne stoutste wenschen , bevredigen kunnen en het scheppend en zoekend vernuft van velen houdt onze belangstelling en bewondering steeds gaan de, door de aanwijzing, de verbetering of toepassing van lig- chamen, die zij ons, als nieuwe bouwstoffen voor geluk en wel vaart aanbieden. Aeel zijn wij in dit opzigt verpligt aan het plantenrijk, waar uit de industrie, door de wetenschap voorgelicht, talloze hulp middelen put. Onder de stoffen, die uit het plantenrijk voortdurend veel- zijdiger en uitgebreider toepassing vinden, mogen wij in de eerste plaats, oliën en vetten noemen. Schier ongeloofelijk is 189 hun verbruik in de laatste jarftn toegenomen en onwillekeurig streeft men ook in onzen rijken Oost-lndischen Archipel, naar de vermeerdering der kennis aan gewassen, die deze belang rijke produkten leveren kunnen. tJdel mogen deze nasporingen niet heten, nu herhaalde ondervinding het bewustzijn versterkt van verborgen schatten, die het plantenrijk in zijne produkten herbergt. Be plant, waarop ik thans de aandacht vestigen wil, is noch nieuw, noch onbekend, doch, zooals het met vele produkten op deze eilanden gaat, is ook zij tot dusverre slechts hier en daar, in het algemeen onvolledig en te gering in hare waarde geschat. Bie waarde te doen erkennen en overtuigend te bewijzen, zal voldoende zijn om de Sesamuin oriëntale (wiedjien alias) spoedig als kultuurgewas ingang te doen vinden, en zijne olie als een zeer gewild handels-artikel, ook voor de buitenlandsche markt, te doen konkurreren met kostbaardere en zeldzamere oliën, tot wier vervalsching sesatnum-olie, even zeker als veelvuldig, elders wordt gebezigd. Be Sesamuin oriëntale is eene eenjarige plant, die in Voor- Indië in het wild groeit en ook wordt aangekweekt. Van daar is zij door aan bouw verspreid naar Perzië, Klein-Azië, Zuid- llusland, Turkije, Sicilië, Egypte en Arabië. Men kan zeg gen, dat zij in alle warme zuidelijke streken goed tiert, en zoo treffen wij dit belangrijke gewas ook in onze Indische bezit tingen aan, als eene gemakkelijk, spoedig en welig groeijende plant. Na vier maanden draagt deze reeds overvloedig vruchten, waarin wij drie soorten van zaden ontmoeten, als ’. witte, zwarte en deels gekleurde, waardoor ook drie variëteiten dezer plant bepaald worden. De kleine elliptische zaadjes zijn zonder reuk, smaken aangenaam en worden deels als specerij, deels tot olie- bereiding gebruikt. Beze olie, door warme persing verkregen, is bruingeel ge kleurd , troebel en met veel walm brandende. In China bereidt 190 men uit het roet der sesamum-olie-lampen, de schoonc zwar te chinesche inkt. Egypte voert groote hoeveelheden dezer olie uit, terwijl te Triest belangrijk veel wordt ingevoerd. De jaarlijksche invoer bedraagt, voor Frankrijk alleen, reeds millioenen ponden, die vooral te Marseille, hoofdzakelijk tot zeep-fabriekatie, worden gebruikt. lil Indië wordt de Sesamum hier en daar aangekweekt, om zijne zaden als specerij bij de rijst te nuttigen , en de olie te branden, of tot inwrijving der haren te bezigen. Deze wordt ook als spijze genuttigd en, in sommige verwerijen, even als katjang- en kemiri-olie, aangewend. Tot nader onderzoek, stonden mij ten dienste zaden, door inlanders van de zuidkust van Java hier aangebragt. Zij waren wit of geelwit gekleurd. Deze werden, na eenige kneu zing, uitgetrokken met ether, waardoor ik bij verschillende proeven van 217° —28% eener kleurlooze olie verkreeg. In enkele tijdschriften vond ik het olie-gehalle der zaden tot 48% aangegeven. Dewijl echter dit hooge cijfer niet met zekerheid wordt vermeld en daarbij de zwarte zaden, die niet ter mijner beschikking stonden, als het meest oliehoudend worden be schouwd, kan ik slechts waarde hechten aan de door mij verkregene uitkomsten en een mogelijk hooger olie-gehalte van andere zaden, als voordeel aanmerken, voor hen, die zich met de kuituur of fabrikaadje zullen willen bezig houden. De olie, welke tot onderzoek diende, was door warme per sing, uit gemelde zaden, verkregen. Ik ontving er twee ilesschcn van, waarvan één flesch niet gesloten was en eene zeer troebele, onaangenaam riekende, olie bevatte. De goed gekurkte flesch hield eene olie in, die nog zuiver van reuk doch niet helder was. Bij de toezending dezer olie, werd mij tevens berigt, de hoeveelheid, uit een zeker gewigt zaden verkregen, en deze opgave kwam tamelijk overeen met 191 mijne uitkomsten, zijnde de hoeveelheid geperste olie ruim 20°/ der tot persing genomene zaden. Verder werd mij ver zekerd, dat deze olie, door filtratie, niet te zuiveren of helder te verkrijgen was, en werd daardoor dus de wenschelijkheid eener voordeelige zuivering aangewezen. De vreemde bestanddeelen, welke eene olie in den staat zooals zij uit de pers komt, troebel maken, zijn voornamelijk eiwit, slijm en harsen, die ten gevolge hunner groote hygrosko- piciteit, zeer opzwellen en in de olie zweven, tot dat langdu rige invloed eener goed drooge lucht, het water uit de olie verwijderd heeft en genoemde stoffen doet afzetten. Kan men daardoor al eene olie reinigen , de methode is bij uitstek langzaam en het koude alzoo niet onbelangrijk zijn, eene zuiveringswijze op te sporen, die zoo eenvoudig is, dat zij gemakkelijk in iedere huishouding kan worden toegepast, hetgeen, bij de bekende bewerkingen met zuren, die bovendien ook eene beduidende verandering van smaak der olie veroorzaken, niet het geval is. Deze zuivering geloof ik te kunnen aanwijzen in eene een voudige vermenging der olie met koolpoeder. Men voegt hiervan zooveel toe, dat de gelieele massa olie, na goed om roeren , effen zwart is geworden en stelt haar dan gedurende 14 dagen, iederen morgen op nieuw, de bezonken kool door de olie mengende, aan de zonnewarmte bloot. Na dien tijd laat men de kool bezinken tot eene lijmige dikke massa, waarvan de olie door afgieting zeer goed wordt verwijderd. Geheel helder is nu evenwel de olie nog niet. Enkele kooldeel- tjes moeten, 11a een paar dagen rust, door filtratie worden afgezonderd. Deze laatste geschiedt door grof Berzelius-papier eu gaat tamelijk snel. Olie, op deze wijze door mij behandeld, in een hoog cr- linder-glas, is zoo helder als water geworden, heeft weinig kleur, is aangenaam van reuk en smaak en schijnt ook meer dun vloeibaar te wezen. 192 In een open bekerglas is zij.nu reeds ruim 8 weken hel der en onveranderd bewaard, zoodat ik niet twijfel of, in goed gesloten en zuivere flesschen, zal zij voor langere bewa ring uitmuntend geschikt zijn. Men verlieze niet uitbet oog, dat elke olie op den duur aan bederf onderworpen is, dat de meeste soorten van olijfolie, niet langer dan '^ójjaargoed blijven, terwijl slechts de beste dezer, de fijne Provence 2—3 jaren hare deugdzaamheid behoudt. De kool heeft onderschei dene stoffen uit de olie verwijderd, hetgeen blijkt, wanneer men haar na afzondering der olie, met alkohol behandelt die, ofschoon geheel helder en kleurloos blijvende, uit het troebel worden, bij toevoeging van water, bewijst veel te hebben opgenomen van eene harsachtige stof en welligt vast vet. Veel meer heeft voorzeker de kool uit de olie opgenomen, doch hoe hare werking ook zij, de uitkomst is inderdaad verrassend. Door koking met water verkreeg ik eveneens eene heldere olie. Ontkleurd werd zij echter niet. Ook werd zij, na eenigen tijd weder ondoorzichtig. Langdurige digestie, met het dub bele gewigt van sterken alkohol, maakte de olie dun en helder als water. Dezelfde uitkomst werd verkregen, door middel van eene staaf lood die, in de olie geplaatst, met behulp van de warmte en het licht der zon, na eenige weken , eene groote hoeveel heid van eene witte kaasachtige massa had afgezonderd. De bewerking met alkohol is niet ekonomisch, noch voor iedereen aanwendbaar. Het middel, dat lood aanbiedt, is niet overal doel matig, omdat het eene voor spijze ongeschikte olie levert. Beide methoden zijn echter bijzonder geschikt, om olie tot inwrij- ving van metaal te bereiden. De heldere, door koking met water gezuiverde, olie heb ik in eene gewone kantoorlamp gebrand, en de verlichting was boven verwachting goed. De vlam was zuiver wit, brandde zindelijk en geheel zonder reuk. Het koken der olie met wa- 193 ter, vereischt veel oplettendheid en moet vooral langzaam ge schieden. ’ De sesamum-olie, is ligter dan water; bij 15°C. is haar spec. gew. 0,9235. Bij 4» is zij nog geheel helder, en slechts een weinig dikker geworden. Bij 100° schijnt zij in koking te geraken, onder uitstooting van witte dampen, vergezeld van een knetterend geraas, waarbij de olie niet zelden sterk spat. Ether vermengt zich gaarne met haar, alkohol niet. In voering van stoom of schudding met koud water, veroorzaakt sterke troebeling. Wanneer zij met gelijke hoeveelheid water gedurende een paar uren, onder aanhoudend omroeren, wordt gekookt, zet zich de olie aan de oppervlakte helder af. Sterk zwavelzuur vormt donkerbruine meer of min purpur- kleurige afzetsels. Bij verwarming wordt de geheele massa graaujv-bruin, onder ontwikkeling van zwaveligzuur. Salpeterzuur kleurt de olie spoedig rood en maakt haar, na eenige uren, zeer lijvig, met afzetting van gele harsachtige vlokken. Wordt de olie met dit zuur tot kokens toe verwarmd, door heeft er eene sterke ontleding plaats, die onder hevig opbrui sen, zelfs na de eerste bekoeling, voortgaat. Nitras Lydrargyrosus, werkt, in de koude, als salpeterzuur, doch minder kleurend. Zuivere olijf-olie wordt door dit reagens, na verloop van eenigen tijd, geheel vast. Salpeterzuur kleurt deze olie ook niet rood, terwijl ook eindelijk het zwavelzuur in olijf- en sesamum-olie verschillende reakties te voorschijn roept. Wanneer men immers, na verwarming der 2 oliesoorten met zwavelzuur, water toevoegt, moet zich, in de zuivere olijf olie, slechts eene witte kaasachtige, in de sesamum-olie, tevens een purpur-kleurige massa afzetten. liet is bekend, dat de olijf-olie, die als tafel-oliewordt in den handel gebragt, meestal gemengd is, met minder kostbare olie-soorten en vele schrijvers beweren , dat tot dit doel, vooral 194 de sesamum-olie gezocht is. Een ooggetuige verzekerde mij, dat in Egypte die industrie niet vreemd is. Door middel van de opgeteekende verschillen in reakties, trachtte ik de waarheid dezer opmerkingen te bevestigen, doch de olie, die ik als sla olie uit den handel ontving, bleek wel geene zuivere olijf-olie te zijn, doch evenmin gelukte het mij, daarin sesamum-olie te herkennen. Hieruit nu mag geenszins besloten worden, dat hier geene inmenging van sesamum-olie plaats vond; de scheikunde bezit, tot dusverre, nog slechts gebrekkige, onvoldoende middelen, om gemengde oliën naauwkeurig aan te wijzen. Zeker weten wij, dat olijf-olie kostbaar is en dat zij zelden zuiver op onze tafels verschijnt. Eene waarheid noemen wij de gemakkelijke en onkostbare kuituur der plant, die in de meeste gevallen, een waardig surrogaat voor olijf-olie leveren kan, eene olie, die door smaak, reuken aangenaam voorkomen de voorkeur verdient boven het geen ons vervalscht voor hooge prijzen wordt verkocht. Tot de bereiding van zeep biedt deze olie vele voordeelcn aan. De zeepvorming geschiedt reeds in de gewone tempera tuur, wanneer de olie met de helft of één vierde gedeelte van haar gewigt soda, welke in een weinig water opgelost is, wordt gemengd. Na 24 uren, is de terstond onstane emulsie tot een schoone, harde, witte, goed schuimende en aangenaam riekende zeep vervormd. Hiermede hoop ik voldoende vermeld te hebben, om de regte waarde der sesamum-olie aantetoonen. Alles te zamen vattende, mogen wij ons met grond dit produkt, in de toekomst, als een hoogst gewigtig handels-artikel van deze koloniën voorstellen, wanneer de kuituur op groote schaal gedreven of het aan planten van wiedjien bij de inlandsche bevolking slechts aan- gemoedigd wordt. Deze strooit de zaden, gelijktijdig met de 195 lijst, op drooge velden, tipars, uit. De wiedjien draagt vruchten vóór de rijpwording der padi en wordt dan voor- zigtig uitgesneden, in boschjes gebonden en deze op matten of bamboezen ramen, ter drooging gelegd. Wanneer de plant goed droog is, springen de zaadhulsels gemakkelijk open en met een weinig aangebragte hulp, oogst men zonder moeite al het zaad in. In de omstreken der Wijnkoopsbaai, wordt op deze wijze veel verbouwd en van daar brengen de inlanders dit produkt gaarne tot hier, tegen eene betaling van hoogstens [ 3.50— f 4 per pikol. In ’ s lands plantentuin alhier werden proeven genomen met zaden, uit Europa aangevoerd. De uitkomsten waren gunstig, doch de planten bereikten niet die hoogte, ontwikkelden zich over het geheel niet zóó krachtig, als die, welke in den proef tuin bij het Laboratoruim aangekweekt worden uit zaad, hier van inlanders gekocht. De planten, welke ongeveer 3 maanden oud zijn, hebben reeds eene hoogte van 4 voeten bereikt, en beloven eenen goeden oogst, waarvan de opbrengst met juist heid zal worden berekend en bekend gemaakt. De bewering van enkelen, als zou de wiedjien te zwak van stengel zijn, om onbeschut te worden gekultiveerd, is door de proeven, in beide genoemde tuinen althans, niet bevestigd. Eene verdere beschouwing, het gebruik en den handel van ma»zi«»2-ohe betreffende, behoort tot de behandeling der handel- kunde. Hier volbragt de wetenschap haren pligt, door openlijk den weg aan te wijzen, die de industrie volgen moet. Buitenzorg, den 8sten January 1859. VERGADERINGEN DER NEDERLANDSCH INDISCHE MAATSCHAPPIJ VAN NIJVERHEID. BESTUURSVERGADERING GEHOUDEN DEN 30” DECEMBER 1858 TEN HUIZE VAN DEN HEER Dr. BLEEKER. Tegenwoordig zijn de Ileeren: Dr. P. Bleekbr, Vicepresidenl, D. F. A. Bauduin, Thesaurier, E. Chaulan, A. M. E. Van Deventer, P. J. Maier, W. C. Von ScHIERBRAND, Dr. A. J. D. Steenstra Toussaint, G. F. De Bruijn Kops, Sekrelaris. De Vicepresident berigt, dat hij deze vergadering belegd heeft, ten einde te voorzien in de opengevallen betrekking van President. Hij herinnert bet overlijden van den President der Maatschappij, den heer S. D. SchilT, die van het begin der oprigting hare voorzitter is geweest en die- door de vele in- 197 gezondene stukken, steeds blijken heeft gegeven van war me belangstelling. Hij brengt hulde aan zijne welwillend heid en betreurt liet verlies, dat de Maatschappij geleden heeft. De vicepresident stelt verder voor, zoo spoedig mogelijk over te gaan, tot de benoeming van eenen nieuwen President, en geeft in bedenking, hiertoe een hoog geplaatst, invloedrijk per soon te verkiezen, die de lust heeft de belangen der Maatschap pij te behartigen. Dit komt hem daartoe des te meer noodza kelijk voor, omdat verschillende omstandigheden hebben mede gewerkt de Maatschappij in de algemeene schatting te doen achteruitgaan, en omdat, indien haar President niet een hoogge plaatst en invloedrijk persoon is, er kansen zijn, dat zij welligt ontbonden zal moeten worden. Art. 6. van het Reglement bepalende dat de funktionarissen der direktie uit haar midden gekozen worden, brengt de Vice- president in rondvraag of men onmiddellijk tot de keus van eenen President zal overgaan, dan wel of men vooraf de direk tie zal voltallig maken, waarbij tevens wordt voorgelezen een schrijven van het besturend lid, den heer C. G. Van Dentzsch , dd. 29 December, waarbij hij wegens drukke bezigheden zijn ontslag als lid der Direktie verzoekt. Algemeen wordt de wenschelijkheid betoogd, om eerst de di rektie voltallig te maken, en wordt dien ten gevolge overgegaan tot de stemming. Bij het openen der billetten blijkt dat de bij Art. 8 van het Reglement vereischte stemmen op zich vereenigd hebben de heeren A. Rutering, J. G. Teengs en C. Vriesendorp. Die welke na dezen de meeste stemmen op zich bekomen hadden, wa ren de heeren P. Bcets, II. J. Lion en G II. Uhlenbeck- Wordt besloten van deze benoeming bij afzonderlijk schrijven dl. v. 11 198 kennis tc geven aan de leden des bestuurs de hoeren Deeleman, Francis en Tromp, welke de vergadering niet hebben bijge woond , met verzoek op te geven, welke twee heeren door hen in de direktie gewenscht worden. Wordt verder besloten, dat de alsnog ontbrekende leden la ter zullen worden gekozen. De notulen der vorige vergadering worden voorgelezen en goedgekeurd. Worden daarop voorgelezen de navolgende ingekomen stuk ken: 1°. Missive van den resident van Batavia dd. 20 Oktober jl. No. 4103, waarin verzocht wordt, zoo raogelijk in de maand January aanstaande, aan dien hoofdambtenaar te doen toeko men een verslag, betreffende het wetenswaardige der verrigtin- gen en resultaten dezer Maatschappij over het jaar 1858. Wordt besloten hieraan te voldoen. 2°. Brief van den korrespondent van Oost-Java den heer J. Ilageman JCz., waarbij in eenige beschouwingen wordt getre den, omtrent de Maatschappij, hare wijze van werking, ver- kregene resultaten, enz. Wordt besloten den heer Ilageman te antwoorden en hem de gevraagde inlichtingen te geven, omtrent den tegenwoordigen stand der Maatschappij. 3°. Missive van den direkteur van kultures dd. 22 No vember jl. No. 4483/12, waarin terugzending aan de direk tie verzocht wordt van de nota betrekkelijk de bereiding van kakao, van den agrikultuur chemist Dr. Bromberg. De sekretaris berigt, dat hieraan bij schrijven van 23 No vember No. 185 voldaan is. 4°. Missive van denzelfden, dd. 4 December jl. No. 4834/8 waarbij der direktie ter plaatsing in het Tijdschrift wordt 199 aangeboden, een rapport van dén hortulanus bij s lands plan tentuin te Buitenzorg J. E. Teijsmann, nopens een hem van regeringswege opgedragen onderzoek, betrekkelijk de katoen- kultuur in de Lampongsche distrikten. Wordt besloten het stuk over te geven aan de kommissie van redaktie, ter plaatsing in het Tijdschrift. 5°. Missive van den 1" gouvernements sekretaris dd. 14 December jl. No. 3204, waarbij dc Maatschappij verzocht wordt op te geven, of zij bedenkingen heeft door middel van het tijd schrift, met eenigen spoed, te publiceren een rapport van den majoor der artillerie P. F. C. Vreede, omtrent den aanmaak van 50000 vuurvaste steenen en 50 mudden vuurvast cement, in een daartoe te Kebraon, residentie Soerabaja opgerigt etablis sement, en de daarbij behoorende vijf teekeningen te doen lithografiëren. Na eenige diskussie wordt besloten het gouvernement, onder wederaanbieding dier stukken, mede te deelen: a. dat de middelen tot het spoedig publiceren van dit rap port ontbreken, wegens het bezwaar de platen spoedig tc doen lithografiëren. b. dat het der Maatschappij voorkomt, dat dit etablissement, uit een industrieel oogpunt, betrekkelijk weinig waarde heeft, dewijl dc vuurvaste steenen met aanzienlijk minder kosten uit Europa kunnen worden ontboden, dan zij blijkens het rapport hier kunnen vervaardigd worden , om welke reden geen industrieel zich hiermede zoude kunnen belasten. c. dat het rapport uit een bouwkundig oogpunt verdiensten heeft, om welke reden de verzending aan liet Koninklijk In stituut van Ingenieurs, afdeeling Oost-Java, wordt aanbe volen. d. dat echter het rapport, zonder dc daarbij behoorende 200 teekeningen, met eenigen spoed in het Tijdschrift zoude kun nen worden opgenomen, indien zulks door het gouvernement verlangd mogt worden. In antwoord op de door dit bestuur aan de hoofden van gewestelijk bestuur gezonden schrijven van 22 September jl., waarbij hun werden aangeboden eenige kwitantiën van leden der Maatschappij, in de gewesten onder hun bestuur woonachtig, met verzoek dezelve te willen doen inkasseren , en op een daarop gevolgd schrijven van den thesaurier der Maatschappij, zijn in gekomen de volgende brieven: 1. Van den resident van Bagelen dd. 27 September 1858 No. 2388. 2. Van den adsistent resident van Ponorogo dd. 28 Septem ber 1858 L». B. 3. Van den resident van Kedirie dd. 29 September 1858. No. 3853. 4. Van den adsistent-resident van Tjilatjap dd. 29 September 1858 No. 1395/23. 5. Van den resident van Riouw dd. 29 September 1358 No. 523. 6. Van den adsistent resident van Bandong dd. 29 September 1858 No. 881. 7. Van den resident van Tagal dd. 29 September 1858 No 2707/2. 8. Van den adsistent resident van Demak en Grobogan dd. 30 September 1858 No. 904. 9. Van den resident van Bantam dd. 1 Oktober 1858 No. 3088. 10. Van den resident van Madioen dd. 7 Okt. 1858 No. 2011. 11. Van den adsistent resident van Salatiga dd. 12 Oktober 1858 No. 1152. 201 12. Van den adsistent resident van Tjilatjapdd. 13 Oktober 1858 No. 1470/23. 13. Van den adsistent resident van Indramajoe dd. 15 Oktober 1858 No. 830. 14. Van den resident van Banka dd. 16 Oktober 1858 No. 1684. 15. Van den adsistent resident van Banjoewangi dd. 22 Oktober 1858 No. 699. 16/17 Van den gouverneur van Suinatra’s Westkust dd. 28 Oktober 1858. No. 3186. 18. Van den adsistent resident van Mandhéling & Ankola dd. 1 November No. 720. 19. Van den resident der Preanger regentschappen dd. 5 November 1858 No. 3510. 20. Van den resident van Madioen dd. 9 November 1858 No. 2313. 21. Van den resident van Z. & O. Afd. Borneo dd. 12 November 1858 No. 1891. 22. Van den adsistent resident van Toeban dd. 15 November 1858 No. 1705/7. 23. Van den resident van Japara dd. 18 November 1858 No. 1908/1. 24. Van den resident van Kadoe dd. 19 November 1858 No. 1693/9. 25. Van den resident der Padangsche Bovenlanden dd. 20 November 1858 No. 1574. 26. Van den adsistent resident van Benkoelen dd. 27 November 1858 No. 2097. 27. Van den resident van Bagelen dd. 1 December 1858 No. 2954. 28. Van den adsistent resident van Bodjonegoro dd. 2 De cember 1858 No. 1746/1. 202 29. Van den adsistent resident van Sumanap 6 December dd. 18S8 No. 1627/6. 30. Van den adsistent resident van idem dd. 11 December 1858 No. 1627/27“. Wordt besloten deze brieven, welke alle betrekking hebben op de administratie, ter fine van inkassering der gelden en het nemen der betrekkelijke nota’s te stellen in handen van den thesaurier der Maatschappij en vervolgens te deponeren. Wordt kennisgegeven, dat de navolgende brieven zijn inge- komen, waarbij het ontslag als leden der Maatschappij in verzocht: 1. Van den heer A. W. Kinder de Camarecq dd. Soemedang 25 September jl., kennis gevende reeds bij missive van 19 Septem ber 1855 het ontslag te hebben verzocht. 2. Van den heer S. L. P. D. Niepce dd. Indramajoe 25 Sep tember jl. 3. Van den heer J. R. Kleijn dd. Batavia 25 September jl. 4. Van den heer van Port van der Capellen 29 September jl. kennis gevende door hem reeds in het laatste van 1855 het ontslag verzocht is. 5. Van den heer A. E. Klaring dd. Djokjokarta 30 Sep tember jl. 6. Van den heer G. II. de Voogt, dd. Sadang (Toeban) 2 October jl. 7 Van den heer II. B. Houtman, Pekalongan 2 Oktoberjl. 8. Van den heer S. A. Bleekrode, dd. Soerabaja 5 Oktober jl. 9. Van den heer R. C. van Prehn, dd. Wonosobo 5 Oktober jl. 10. Van den heer Jlir. E. V. A. de Stuers, dd. Batavia 7 Oktober jl. 11. Van den heer H. A. Mess, bij missive van den adsistent resident van Agam dd. 14 Oktober jl. No. 833, waarbij wordt kennis gegeven , reeds in 1856 het ontslag is verzocht geworden 203 12. Van den heer Y. Gaade, dd. Keboemen 17 Oktober jl. 13. Bij missive van den resident van Soerakarta dd. 18 Ok tober jl. No. 2261 van de heeren II. P. Buschkens en H. R. Caspersz, terwijl tevens wordt kennis gegeven van het overlijden der heeren A. J. C. Dezentje en II. G. Achenbach. 14. Bij missive van den resident van Madioen dd. 7 Okto ber jl. No. 2011 van den heer H. J. Kempees. 15. Bij missive van den adsistent resident van Salatiga dd. 12 Oktober jl. No. 1152, waarbij de heer Nolthenius heeft te kennen gegeven geen lid der Maatschappij te zijn. 16. Bij missive van den wd. resident van Soerakarta dd. 18 October jl., waarbij wordt berigt dat de heer P. J. C. Saaij- mans reeds in 1855 heeft bedankt. 17. Bij missive van den adsistent resident van Patjitan dd. 21 Oktober jl No. 774 wordt kennis gegeven dat reeds bij missive dd. 4 Pebruary jl. No. 83 het verzoek tot ontslag is bekend gemaakt van de heeren C. De Roon Swaan en W. Siebcrg. 18. Van den heer C. H. G. Van Zijll de Jongdd. Wono- sobo 26 Oktober jl. 19. Van den heer J. Vreede, dd. Maibit 7 Oktober jl. No. Io6 , waarbij wordt kennis gegeven hij reeds in het begin van het vo rige jaar het ontslag heeft verzocht. °20. Van den heer J. Prins dd. Bandjar Ledok 9 Oktober jl. waarbij wordt kennis gegeven dat hij reeds 1| jaar ge leden voor het lidmaatscliep bedankt heeft. 21. Van den heer J. A. Kraijenbrink dd. Telok djambi 16 November jl. 22. van den resident van Kadoe, dd. 19 November jl. No. 1693/8 kennisgevende van het overlijden van het lid J. H. Benighausen in 1855. 23. van den heer Rensing, dd. 30 December jl, 204 De sekretans berigt, dat hem van de vroegere verzoeken tot ontslag mets bekend is, waarop wordt besloten van alle deze bneven nota te nemen en de ledenlijst dientengevolge te zuiveren. iets meer te verhandelen zijnde, wordt de vergadering gesloten. ö De Secretaris, G. F. DE BRUIJN KOPS. BESTUURSVERGADERING GEHOUDEN DEN 20n JANUARY 1859 TEN HUIZE VAN DEN HEER Dr. BLEEKER. Tegenwoordig zijn de besturende leden: Dr. P. Bleeker, Vicepresident, E. Chaulan, C. F. Deeleman, A. M. E. Van Deventer, J. Groll, H. J. Lion, A. Rutering, C. Vrieskndorp, G. F. De Bruijn Kops, SeJcretaris. De vicepresident verwelkomt de heeren H. J. Lion, A, Rutering en C. Vricsendorp, die voor het eerst zitting nemen in de vergadering en uit den wcnsch, dat hunne medewerking een gewenscht resultaat moge hebben voor den bloei der Maatschappij. Wordt overgegaan tot het benoemen van ecnen president. Bij het openen der billetten wordt bevonden dat de heer W. C. Von Schierbrand het grootste aantal stemmen op zich vercenigd heeft. Daar genoemde heer zich niet in de vergadering be vindt, wordt besloten hem van deze benoeming schriftelijk ken nis te geven. De notulen der vorige vergadering worden voorgelezen en goedgekeurd. Worden voorgelezen de navolgende ingekomen brieven. 1°. Van den heer C. Vricsendorp dd. 4 January, waarbij 206 wordt te kennen gegeven, dat hij de benoeming van lid der direktie volgaarne wil aannemen. 2°. Van den heer J. C. Teengs van 5 January, kennisgc- vende hij de benoeming van lid der Direktie wegens vele wer- kzamheden niet kan aannemen en verzoekt die in te trekken. 3°. Van den heer A. Rutering dd. 8 January, kennis ge vende hij de benoeming tot lid volgaarne aanneemt. 4°. Van den heer H. J. Lion, dd. 14 Jan., van gelijke strekking. 5°. Van den heer G. H. Uhlenbeck, dd. 19 January, ken- snis gevende dat het hem aangenaam zijn zoude, indien een ander in zijne plaats kon verkozen worden, dewijl zijne vele werkzaamheden hem zouden beletten zulk een werkzaam deel te kunnen nemen als kan gevorderd worden. Ten opzigte van deze brieven wordt besloten aan het verzoek van den heer J. C. Teengs te voldoen, en zijne benoeming als lid der direktie te beschouwen als niet geschied, en den heer Uhlenbeck ondershands aftevragen, of de inhoud van zijn schrijven als eene bepaalde weigering moet worden aangemerkt. 6°. Extrakt uit het register der besluiten van den gou verneur generaal dd. 18 January, jl. No. 10, enz. 7°. Brief van den gouverneur van Celebes en Onderhoorig- heden dd. 3 December jl. No. 2240. 8°. Brief van den resident der Padangsche bovenlanden dd. Fort de Koek 7 December jl. No. 1653. 9°. Brief van den adsistent resident van Priaman dd. 15Dec. jl. 1-0°. Brief van den resident van Tappanolie dd, 23 Dec. jl. No. 1554. 11°. Brief van den adsistent resident van Padang, dd. 27 December jl. No. 2854. 12°. Brief van den resident van Pasoeroean, dd. 29 December jl. No. 3703/20. 13°. Brief van den resident van Djokdjokarta, dd. 13 January jl. No. 64/1. 207 Alle deze brieven betrekking hebbende op het overzenden van gelden, of aanmerkingen van leden op de gevorderde be taling behelzende, wordt besloten de brieven 7/13 te stellen in handen van den thesaurier ter fine van notering. Uit deze brieven blijkt verder, dat als leden der Maatschappij zijn afgetreden de heeren J. J. Dikscheij, S. Joel, Sorgen, W. F. J. B. Cleerens, A. Fersenaar , C. N. H. Van Lawick van Pabst, H. F. De Senerpont Domis, A. Bisscliop Grevelink, A. Koeken en G. P. J. Lichte. De heer H. J. Lion stelt voor eene vergadering te beleg gen, uitsluitend met het doel, te beraadslagen over de maat regelen die te nemen zouden zijn ter opbeuring en uitbreiding van het nut der Maatschappij. Wordt besloten hierop later terug te komen. Niets meer te verhandelen zijnde wordt de vergadering gesloten. De Sekretaris, G. F. DE BRUIJN KOPS. BESTUURSVERGADERING GEHOUDEN DEN 12en FEBRUARY 1859, TEN HUIZE VAN DEN HEER Dr. BLEEKER. Tegenwoordig zijn de besturende leden : Dr. P. Bleeker Vicepresident, D. E. A. Bauduin, Thesaurier. E. Erancis, H. J. Lion, P. J. Maier, W. C. Von Schierbrand, G. H. Uhlenbeck, C. Vriesendorp, G. E. De Bruijn Kops, Sehretaris. De vicepresident opent de vergadering met den heer G. H. Uhlenbeck te verwelkomen, die, na mondelijke zamenspreking, toegegeven heeft aan den algemeen uitgedrukten wensch der direktie om als besturend lid te fungeren. Hij bedankt voor dit blijk van belangstelling en uit het vertrouwen, dat zijne medewerking van veel nut zijn zal. Vervolgens deelt hij mede, dat de heer W. C. Von Schierbrand, die in de vorige vergadering tot president gekozen was, zij ne bezwaren tegen het aannemen dier betrekking heeft te kennen gegeven. De heer Von Schierbrand, verklaart dat het hem wegens zijne veelvuldige afwezigheid en hardhoorigheid onmogelijk valt, die betrekking naar behooren te vervullen. Hij bedankt voor de onderscheiding hem te beurt gevallen, doch blijft, zelfs na bespreking, volharden in zijn besluit. De vicepresident stelt daarna voor, overtegaan tot de keu ze van cencn president , en verzoekt de hecren Lion en Vrie- 209 sendorp de stemmen te willen opnemen. Bij opening der stembilletten blijkt, dat de heer G. H. Uhlenbeck bij meerder heid van stemmen is benoemd tot president. Na eenige woordenwisseling, besluit de heer Uhlenbcck de betrekking van president te aanvaarden, hetwelk met akklama- tie wordt vernomen. De vicepresident wenscht hem en de Maatschappij geluk met deze benoeming en geeft daarop de leiding der vergadering over. De notulen der vorige vergadering worden voorgelezen en goedgekeurd. Worden voorgelezen de navolgende ingekomen stukken. 1°. Brief van den wd. sekretaris der Ned. Maatschappij ter bevordering der Nijverheid, dd. Haarlem 14 December 18o8, No. .120, in antwoord op dezerzijdsch schrijven van 22 Sep tember , waarin voorkomt dat genoemde maatschappij zich gaarne wil belasten met het aanbevelen van het tijdschrift, maar dat zij niet kan handelen als agent ter verspreiding van hetzelve. Wordt aangenomen voor berigt. 2°. Van den korrespondent voor Java’s Oosthoek de heer Ha- geman dd. Soerabaja 3 Debruary 1859 , waarin hij in antwoord op dezerzijdsch schrijven van 22 January jl., aanneemt als kor respondent werkzaam te blijven, en geeft kennis dat hij voor zichzelve trachten zal het beredeneerde gedeelte van den kata- logus van de tentoonstelling te behandelen, voor zooverre deze betrekking heeft op de van Oost-Java ingezonden voorwerpen. Wordt besloten hem op dien brief te antwoorden en hem te mel den dat zijn voorstel met genoegen wordt aangenomen. 3°. Missive van den direkteur der kultures dd. 4 February jl. No. 440/26, waarbij der direktie wordt aangeboden, ter plaat sing in het tijdschrift, een rapport betrekkelijk de resultaten van een gehouden onderzoek der Sesamum-olie, verrigt door den 2<" adsistent bij het scheikundig laboratorium te Buitenzorg K. W. Van Gorkom. 210 Wordt ter plaatsing overgegeven aan de kommissie van redaktie. 4°. Van den resident van Manado, dd. 3 January 1859 No. 5. waarbij als bijlage gevoegd is schrijven van den kon- troleur van Amoerang van 31 December jl. No. 483. 5°. Van den resident van Probolingo dd. 22 January 1859 No. 109. 6°. Van den resident van Samarang van 28 January jl. No. 731/1, benevens, als bijlage, missive van den algemeenen ontvanger dd. 27 January No. 51. Deze brieven sub No. 4/6, allen betrekking hebbende op het innen van kontributie-gelden, worden gesteld in handen van den thesaurier. 7°. Brief van den heer Van Deventer, dd. 21 January jl. waarin hij verzoekt zijn ontslag als besturend lid. Wordt besloten hieraan te voldoen. 8°. Van het lid, den heer Woesthoff, dd. Karanganjer 6 Ja- nuary 1859, waarin het ontslag als lid wordt verzocht. 9°. Van den heer W. Poolman, van 10 Pebruary, waarin hij verzoekt met ultimo dezer maand te worden afgevoerd wegens vertrek naar Europa. Buiten dezen heeft de heer J. Groll, dirigerend lid, wegens vertrek naar Europa, zijn ontslag verzocht. Wordt besloten hem zulks onder dankbetuiging voor de verleende diensten te verleenen. De volgende leden hebben verzocht van de lijst te worden afge voerd: de heeren J. C. Weijdemuller, J. Jan Casand, P. Kamp, C. M. Damwijk, 11. Scherius, S. P. Ingerman, N. D. Klein, Martens, Offerman, A. E. De Brieder, II. II. Borel, E. G. Geil, D. II. vanSlijpe, W. R. F. Valck Palm,L. Kloproggc, II. L. Schmidt, E. Wermuth, S. Mendes da Costa en C. A. Boers. Daar er geene bepaling betrekkelijk het nemen van ontslag in dc wet ten der Maatschappij zijn opgenomen wordt besloten deze ken nisgave als een’ ontslag aantenemen. 211 Tot lid in de Maatschappij wordt voorgcsteld en aangenomen de heer W. J. Van den Broek. Ten einde op een vasten grond te komen met betrekking tot den stand der Maatschappij stelt de president voor. 1°. Dat de thesaurier een lijst zal opmaken van alle de le den, die betaald en die welke niet betaald hebben. 2°. In de volgende vergadering over te leggen eenen staat der kas. 3°. Dat aan diegenen, welke niet betaald hebben, eene circulaire zal gerigt worden, waarin zij verzocht worden te willen opgeven, welke afleveringen van het tijdschrift zij van de Maatschappij ontvangen hebben tot uit. December 1858, en dat, bijaldien zij zich niet meer als lid wenschen beschouwd te zien, zij tot dien datum hunne kontributien aanzuiveren of wel de ontvangen boekwerken terug zenden. Wordt besloten dienovereenkomstig te handelen. Wordt verder voorgesteld. 1°. Daar nooit eene algemeene vergadering heeft plaats ge had , welke in de wetten is voorgeschreven, er eene te houden in de maand Maart aanstaande, op eenen nader te bepalen dag. 2°. Den sekretaris optedragen het maken van een algemeen verslag over de vijf jaren van het bestaan der Maatschappij , welke met eene ledenlijst in een der afleveringen kan geplaatst worden. 3°. Het houden van vergaderingen geregeld te doen plaats heb ben, en daarvoor te bestemmen den 1“ Woensdag van iedere maand, en later te bepalen of die bijeenkomsten steeds bij den president zullen plaats hebben, of wel bij de leden bij beurten. 4°. De te bespreken punten op de keerzijde van het kon- vokatiebillet te vermelden. 5°. Voor het sluiten der vergadering de genoteerde punten van de notulen te resumeren. Wordt dienovereenkomstig besloten. De eerstvolgende vergadering wordt bepaald op Woensdag den 2" Maart waarin alsdan zullen besproken worden. 212 1°. Het algemeen verslag. 2°. Het voorstel van den heer H. J. Lion, in de vorige vergadering ter sprake gebragt. 3°. Het reglement van orde. 4°. Het benoemen van besturende leden, ter aanvulling der opengevallen plaatsen. De heer Lion zich bereid verklaag hebbende, door middel van het door hem geredigeerde zzBataviaasch Ilandelsblad ” meer algemeene bekendheid aan de handelingen der Maatschappij te geven, wordt dit aanbod volgaarne aangenomen en wordt de heer Lion verzocht een deel te willen uitmaken van de Kommissie van redaktie, hetgeen hij met welwillendheid op zich neemt. Niets meer te verhandelen zijnde wordt de vergadering gesloten. De Se/cretaris, G. F. DE BRUIJN KOPS. IETS OVER DE VOEDING DER PLANTEN Tot uitvoering van eenige proeven, met het doel om de anor ganische voeding der planten te leeren kennen, was het noodig een medium te kiezen, vrij van anorganische bestanddeelen. Aanvankelijk koos ik daartoe kool, bereid uit ziuvere kandij suiker, die bij de bereiding tegen elke verontreiniging be schut was, en in de platinakroes volkomen uitgegloeid werd. Dat planten in koolstof goed groeijen, leerden mij de proeven der hoveniers. De potjes, waarin de proeven werden uitgevoerd, waren van tin gemaakt, met ondoorboorde bodems en van binnen met eene waslaag overtrokken. De planten werden met gedistilleerd water begoten; hunne standplaats was aan het venster eener onbewoonde kamer, waar zij door den middagzon beschenen werden. Proeven met witte haver. Vooraf geef ik eene schets van de verhoudingen der grond- menging. Zij bestond uit : 25 Grm. Suikerkool, 0,075 n Kiezelzuur, j 0,03 zz Kali, / Kiezelzuur Kali in 0,05 n Salpeterzure ammonia, i ^0 Grm. water 0,03 zz Salpeterzure kalk, ) opgelost. 0,5 zz Koolzure kalk, 0,05 zz Koolzure magnesia, 0,1 zz Phosporzure kalk, H,1 u Zwavelzure kalk. dl. v. 15 214 In dit mengsel werd de plant 25 duim lang, droeg vijf bloemen, doch leverde geheel onvolkomene, kiemlooze vruch ten. De bloemen waren zwak de bladeren bleek, groenachtig geel. De gedroogde plant woog 0,37 grm. Hier volgen nu de resultaten der 29 eerste proeven met deze plant genomen; ter kennisneming van de wijze van uit voering, verwijs ik den lezer naar Erdmann’s Journ. der prakt. Chem. Deel 46, bladz. 193. Resultaten. 1. Bij aanwezigheid in dezen koolstofbodem van alle bo vengenoemde anorganische bestanddeelen, en bij het geheel en al ontbreken van stikstofhoudende deelen, groeit deze plant niet alleen, maar zij gelukt zelfs beter dan zonder anorga nische bestanddeelen en met stikstof, want de gedroogde plant woog viermaal zooveel, als diegene waarmede het omgekeerde had plaats gevonden. In beide gevallen bleven zij slechts zwakke dwergplantjes, die in liet oogvallend normaal gevormd waren. 2. De, zonder bijvoeging van anorganische bestanddeelen en zonder stikstofhoudende bijmengsels, gekweekte plant, was eene volkomen geproportioneerde dwerg; daarentegen was de, onder bijvoeging van stikstofhoudende deelen en zonder anor ganische stoffen gekweekte, misvormd, hare bladeren waren buiten alle verhouding lang, en van eene levendig groene kleur; de plant had eene bloem. Beide planten hadden hetzelfde gewigt. 3. De, onder bijvoeging van stikstofhoudende en van som mige der genoemde anorganische stoffen, gekweekte haver- planten, waren zeer krachtig ontwikkeld. De, met eene gelijke hoeveelheid stikstofhoudende zouten, doch zonder anorganische deelen gekweekte, stierven daarentegen, reeds in het eerste blad. 215 Tndien eenige der bij bovengemelde krachtige planten toe gevoegde anorganische deelen ontbraken, zoo stierven de planten reeds in het eerste blad, of bleven minder krachtig, hunne kleur bleek en hunne vormen geheel abnormaal. 4. Werden aan de suikerkool grootere hoeveelheden van sommige der anorganische deelen toegevoegd, zonder verminde ring van de stikstofhoudende, zoo werd daardoor eene krach tigere assimilatie en eene vermeerdering der bloemen bewerkt. Voegt men nu deze verschillende resultaten te zamen, zoo schijnt men daaruit te mogen afleiden, dat: Sommige anorganische deelen (zoowel als sommige stikstof houdende verbindingen) zich in den bodem moeten bevinden» om de haverplant normaal en krachtig te doen groeijen, waaruit blijkt dat deze plant alzoo noodzakelijk anorganische deelen tot hare voeding behoeft. 5. Doet men van de genoemde anorganische deelen slechts kiezelzuur, phosphorzuur, zwavelzuur, kali, kalk en magnesia (benevens de stikstofhoudende zouten) in het mengsel, zoo groeit de haverplant wel veel beter dan zonder deze aschbestanddee- len, maar zij blijft toch bleek, zwak en over het geheel abnormaal. 6. Voegt men bij liet in 5 genoemd mengsel een weinig ijzeroxyduuloxyd, zoo bemerkt men hiervan eene hoogst ver rassende uitwerking; men verkrijgt namelijk eene plant van eene normaaldonkergroene kleur, met weelderige bladeren van normale stijfheid en ruwheid. Het gewigt dezer plant be draagt meer dan het dubbele van dat der zonder ijzer ge kweekte planten; zij heeft echter nog altijd iets abnorms aan zich; er vertoonden zich namelijk sporen van verdroogde plekken in het midden van het blad. Ook waren de halm en zijne knoopen nog altijd abnormaal. Te veel ijzer doet de verdroogde plekken op de bladeren vermeerderen en verhindert de bloem vorming. 7. Voegt men bij bovengenoemd mengsel met ijzer (5 en 6) 216 een weinig koolzuur mangaanoxyduul, zoo verkrijgt men eene zeer krachtige plant, zonder sporen van verdroogde plekken op de donkergroene bladeren en met een normaal gevormden halm met krachtige halmknoopen. De assimilatie schijnt, evenals door het ijzer, ook door het mangaan versterkt te worden; ten minste spreekt het grootere gewigt der planten, die met mangaan en ijzer gekweekt waren, daarvoor. liet mangaan veroorzaakt echter eene abnormiteit in de vorming der bladscheede van het laatste blad, in dier voege dat zij om hare eigene as gedraaid is, waardoor het door schieten der aar eenigermate verhinderd wordt. Deze abnormiteit bestond niet bij de later geschotene neven halmen, zoodat de misvorming haren grond in de hoeveelheid des mangaans schijnt te hebben. 8. Of deze plant noodzakelijk natron behoeft of niet, kan uit deze proeven niet worden afgeleid; maar het schijnt toch, dat deze zelfstandigheid gunstig werkt, wanneer te veel man gaan in den bodem is, zoodat het de door de mangaan veroor zaakte abnorme ontwikkeling schijnt te voorkomen. Is er echter geen kali in het mengsel, zoo vindt juist het tegendeel plaats, daar nu door het natron niet alleen de verdraaijing der laatste bladscheede versterkt wordt, maar het laatste blad zelve nu mede geheel verdraaid is. (Bij aanwezigheid van mangaan natuurlijk.) 9. Het natron schijnt, tot op een zeker punt, de plaats van het kali te kunnen innemen, hoewel ten koste der krachtige ont wikkeling van de haverplant. 10. De magnesia kan niet iu de plaats des kalks treden. 11. Ontbreekt phosphorzuur in het mengsel, en kiezelzuur, kali, kalk, magnesia en zwavelzuur zijn daarin voorhanden, zoo is de uitwerking der bemesting met stikstofhoudende zouten grooter, dan wanneer zwavelzuur ontbreekt en phosphorzuur voorhanden is. In beide gevallen verkreeg men slechts zwak' 217 ke, doch normaal gevormde planten, waarvan, verwonderlijkerwij- ze, de zonder bijvoeging van phosphorzuur gekweekte eene vol- komene vrucht droeg, (door liet groote phosphorzuurgehalte van den zaadkorrel). De, met toevoeging van phosphorzuur, maar zon der zwavelzuur, gekweekte plant daarentegen droeg geene vrucht, (wijl het zwavelgehalte des zaadkorrels slechts zeer gering is). Dit schijnt duidelijk voor de belangrijkheid van beide zuren te spreken, wat hunnen invloed op de assimilatie der planten- voedsels betreft. Het duidelijkste vertoont zich hunne belangrijkheid, wan neer men de gewigten der planten van de verschillende proeven met elkander vergelijkt. Het gewigt der plant, waar aan de beide zuren toegevoegd waren, is vele malen grooter, dan. dat der zonder deze, of met slechts eene daarmede gekweek te plant. (Natuurlijk moeten zij worden toegevoegd als kalkzouten). 12. Ontbreekt kiezelzuur in het mengsel, dan blijft de plant eene plat ter aarde liggende, bleeke dwerg. Zonder kalk sterft zij reeds in het tweede blad. Zonder kali of natron wordt zij slechts drie duim lang. Zonder magnesia blijft zij zwak en ter neder liggend. Zonder phosphorzuur blijft zij zeer zwak, maar staat regt overeind en is normaal gevormd. Zonder zwavelzuur blijft zij nog zwakker, staat regt over eind en is normaal, maar zet geene vruchten. Zonder ijzer blijft zij zeer bleek, zwak en abnorm. Zonder mangaan verkrijgt zij niet hare volle kracht en zet slechts weinige bloesems. Uit deze proefnemingen in suikerkool schijnt alzoo te blij ken , dat: Kiezelzuur, Kalk, Phosphorzuur, Magnesia, Zwavelzuur, IJzer, Kali, Mangaan, 218 de aschbestanddeelen zijn, die de liaverplant noodzakelijk behoeft. 13. Of deze plant behoefte heeft aan chloor of niet, daar omtrent geven deze proeven geene uitkomst; want, ofschoon de uitgewasschene suikerkool en de bijmengsels chloorvrij waren (de proef met salmoniak uitgezonderd), werd toch bij twee proeven in de oplossing der verkoolde planten in water, een bepaald, hoewel onweegbaar chloorgehalte gevonden, welk chloor niet van den zaadkorrel alleen kon afkomstig zijn, daar zich in den zaaihaver slechts zeer geringe sporen van chloor vertoonden. Het gedistilleerde water echter, waarmede de planten begoten werden, was wrel een weinig ras over gegaan. Ten slotte moet ik nog van eene proef met deze plant ge wagen, die genomen werd in suikerkool, die in gegoten ijzeren kroezen bereid, en deswegens een weinig ijzer- en mangaanhou- dend was. De bijmengsels waren dezelfde als bij de in den aanvang beschrevene proef; slechts bevatte de kool een weinig natron en chloornatrium. Uit deze proef bleek duidelijk, welke stof bij de vorigen heeft ontbroken; want deze plant was niet alleen zeer krachtig en donkergroen, maar droeg zelfs vijf vol- komene vruchten, die de kiemproef goed doorstonden. Natron schijnt dus tot de vruchtvorming even noodzakelijk te zijn als ijzer. Resultaten van proeven met witte haver, die niet in kool gekweekt werd, vergeleken met die der voorgaande proeven. Tot deze proeven werd aanleiding gegeven door Alexander v. Humboldt. 