None
L_2016059NL.01002201.xml











4.3.2016   


NL


Publicatieblad van de Europese Unie


L 59/22





BESLUIT (EU) 2016/287 VAN DE COMMISSIE
van 15 oktober 2014
betreffende steunmaatregel SA.26500 (2012/C) (ex 2011/NN, ex CP 227/2008) door Duitsland toegekend aan Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH en Ryanair Ltd


(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 7369)


(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)
(Voor de EER relevante tekst)
DE EUROPESE COMMISSIE,
Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,
Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),
Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde bepalingen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, (1) en gezien deze opmerkingen,
Overwegende hetgeen volgt:
1.   DE PROCEDURE







(1)


Op 27 augustus 2008 heeft de Commissie een klacht van het Bundesverband der Deutschen Fluggesellschaften e.V. (BDF) ontvangen, waarin betoogd werd dat aan Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH en aan Ryanair Ltd (hierna „Ryanair” genoemd) onrechtmatige staatssteun is verleend. De klacht is geregistreerd onder steunnummer CP 227/2008.
(2)


Op 9 augustus 2010 heeft de Commissie de klacht doorgeleid naar Duitsland en heeft zij om inlichtingen verzocht. Duitsland heeft de Commissie de verlangde inlichtingen bij schrijven van 30 september 2010 doen toekomen.
(3)


Op 8 april 2011 heeft de Commissie Air Berlin en Ryanair om informatie verzocht. Air Berlin heeft deze informatie op 10 mei 2011 verstrekt. Ryanair deed dat op 20 juni 2011. Op 11 augustus 2011 is een vertaalde versie van dit standpunt en de bijlagen daarbij aan Duitsland gezonden. Op 28 september 2011 heeft Duitsland de Commissie ervan op de hoogte gesteld dat zij in dat stadium niet voornemens was om een standpunt in te nemen.
 (4)


Bij schrijven van 26 januari 2012 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit om, vanwege investerings- en exploitatiesteun ten gunste van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH, kortingen op luchthavengelden voor luchtvaartmaatschappijen en met Ryanair gesloten overeenkomsten over marketingdiensten de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) (2) in te leiden (hierna „het besluit tot inleiding van de procedure” genoemd).
(5)


Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure is in het Publicatieblad van de Europese Unie
 (3) bekendgemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden verzocht om opmerkingen over de vermeende steun en/of de maatregel in te dienen.
(6)


Op 21 februari 2012 heeft de Commissie Duitsland om nadere informatie verzocht. Duitsland heeft de Commissie zijn opmerkingen over het besluit tot inleiding van de procedure en zijn antwoorden op het verzoek om inlichtingen doen toekomen op 24 februari 2012, 30 maart 2012 en 2 april 2012.
(7)


Op 13 april 2012 heeft de Commissie opmerkingen van twee belanghebbenden ontvangen, namelijk van Ryanair en Airport Marketing Services (4) (hierna „AMS” genoemd).
(8)


Aangezien een aantal antwoorden op haar verzoek om inlichtingen van 21 februari 2012 ontbrak, heeft de Commissie Duitsland op 20 april om aanvullende informatie verzocht. Op 11 mei 2012 heeft Duitsland op dat verzoek geantwoord.
(9)


Op 25 juni 2012 heeft de Commissie nadere opmerkingen van belanghebbenden ontvangen (Ryanair, Ryanair-dochteronderneming AMS en een namens Ryanair optredende consultant). De Commissie heeft deze opmerkingen bij schrijven van 22 augustus 2012 doorgeleid naar Duitsland. Duitsland heeft om een vertaling van de documenten verzocht en heeft de Commissie op 4 december 2012 zijn standpunt doen toekomen.
 (10)


De Commissie heeft Duitsland bij schrijven van 29 november 2012 om aanvullende informatie verzocht. Op 17 januari 2013 heeft Duitsland op dit verzoek geantwoord.
(11)


Op 10 april 2013 heeft Ryanair aanvullende opmerkingen (5) ingediend die op 3 mei 2013 naar Duitsland zijn doorgeleid.
(12)


Op 14 november 2013 heeft de Commissie Duitsland om nadere informatie verzocht. Duitsland heeft op 14 januari 2014 op dit verzoek geantwoord. Aangezien de antwoorden van de Duitse autoriteiten onvolledig waren, heeft de Commissie Duitsland op 19 maart 2014 een rappelbrief gestuurd. Hierop heeft Duitsland op 22 april 2014 geantwoord.
(13)


Op 20 december 2013 heeft Ryanair aanvullende opmerkingen ingediend die op 8 januari 2014 naar Duitsland zijn doorgeleid. Op 27 januari 2014 heeft Duitsland op de opmerkingen van Ryanair gereageerd.
(14)


Op 17 januari en 31 januari 2014 heeft Ryanair aanvullende opmerkingen ingediend die op 7 maart 2014 naar Duitsland zijn doorgeleid. Op 7 april 2014 heeft Duitsland te kennen gegeven geen nieuw standpunt over de opmerkingen van Ryanair in te nemen.
(15)


Bij schrijven van 25 februari 2014 heeft de Commissie Duitsland meegedeeld dat op 20 februari 2014 (6) richtsnoeren voor staatssteun aan luchthavens en luchtvaartmaatschappijen waren vastgesteld, en dat deze vanaf het tijdstip van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie op de onderhavige zaak moesten worden toegepast. Bovendien heeft zij Duitsland in de gelegenheid gesteld om binnen 20 dagen na de bekendmaking van de richtsnoeren in het Publicatieblad opmerkingen over deze richtsnoeren en de toepassing ervan te maken.
 (16)


Bij schrijven van 24 februari 2014 heeft de Commissie ook de belanghebbenden erop gewezen dat op 20 februari 2014 richtsnoeren inzake luchtvaartsteun waren vastgesteld en dat deze met ingang van hun bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Unie op de onderhavige zaak moesten worden toegepast. Bovendien heeft zij de betrokken belanghebbenden in de gelegenheid gesteld om binnen 20 dagen na de bekendmaking ervan in het Publicatieblad opmerkingen over de richtsnoeren en de toepassing ervan te maken.
(17)


De richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zijn op 4 april 2014 in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt. Hierdoor kwamen deze nieuwe richtsnoeren in de plaats van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 1994 (7) en de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 (8).
(18)


Op 15 april 2014 is in het Publicatieblad van de Europese Unie een mededeling bekendgemaakt waarin de lidstaten en belanghebbenden ertoe werden opgeroepen om, binnen een termijn van één maand na de bekendmaking van de bedoelde richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, opmerkingen over de toepassing van de deze richtsnoeren op de onderhavige zaak te maken (9).
(19)


Op 29 april 2014 heeft de Commissie Duitsland een verzoek om inlichtingen doen toekomen dat door de Duitsland op 7 mei 2014 is beantwoord.
(20)


Op 6 mei 2014 heeft Deutsche Lufthansa AG in verband met de vaststelling van de nieuwe richtsnoeren opmerkingen ingediend over de steunzaak. De niet-vertrouwelijke versie van deze opmerkingen is op 8 mei 2014 naar Duitsland doorgeleid. Duitsland heeft op 15 mei 2014 opmerkingen over dit schrijven ingediend.
(21)


Op 7 mei 2014 heeft de klager in verband met de vaststelling van de nieuwe richtsnoeren opmerkingen over de onderhavige zaak ingediend. Een niet-vertrouwelijke versie van deze opmerkingen is op 21 mei 2014 naar Duitsland doorgeleid. Hierop heeft Duitsland op woensdag 28 mei 2014 geantwoord.
 (22)


Op 10 september 2014 heeft de Commissie Duitsland en Ryanair om aanvullende informatie verzocht. Duitsland en Ryanair hebben op 16 september 2014 op dit verzoek geantwoord.
(23)


Op 12 september 2014 hebben Ryanair en een namens Ryanair optredende consultant opmerkingen over deze zaak ingediend. Een niet-vertrouwelijke versie van deze opmerkingen is op 19 september 2014 naar Duitsland doorgeleid. Duitsland heeft op 6 oktober 2014 opmerkingen over dit schrijven ingediend.
2.   ACHTERGROND VAN DE ONDERZOEKSPROCEDURE

2.1.   EERSTE OVERSCHAKELING VAN DE LUCHTHAVEN — NAAR GOEDKOPE LUCHTVAARTMAATSCHAPPIJEN (PRIJSVECHTERS)






(24)


Sinds 1992 is het overheidsbedrijf Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH (10) eigenaar en exploitant van de luchthaven Leipzig-Altenburg (voorheen bekend onder de naam Flughafen Altenburg-Nobitz) (hierna „AOC” genoemd) in het zuiden van de vrijstaat Thüringen (Duitsland). AOC is een voormalig Russisch militair vliegveld dat begin jaren negentig is gesloten. Daarna nam Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH de verantwoordelijkheid over voor het gebouwenbeheer en de exploitatie van de luchthaven AOC. Volgens de statuten streeft de vennootschap ernaar de economisch relevante infrastructuur te verbeteren om de economie in het oosten van Thüringen en het westen van Saksen te versterken.
(25)


De dichtst bij AOC gelegen luchthavens zijn:






a)


luchthaven Leipzig/Halle, ca. 85 km of 1 uur 10 min. met de auto vanaf AOC;










b)


luchthaven Dresden, ca. 113 km of 1 uur 16 min. met de auto vanaf AOC;










c)


luchthaven Erfurt, ca. 140 km of 1 uur 37 min. met de auto vanaf AOC;










d)


luchthaven Hof-Plauen, ca. 122 km of 1 uur 37 min. met de auto vanaf AOC.
 (26)


Sinds het begin van de exploitatie als burgerluchthaven worden er op AOC jaarlijks minder dan 150 000 passagiers verwerkt. In tabel 1 wordt een overzicht gegeven van het aantal passagiers dat sinds 2000 op AOC is verwerkt:

Tabel 1
 (11)


Aantal passagiers AOC 2000-2013
 (12)








Jaar


Totaal aantal passagiers (13)



Passagiers lijnvluchten (14)





2000


27 876


—




2001


27 345


—




2002


26 811


—




2003


71 006


51 289




2004


93 946


76 742




2005


118 442


101 846




2006


105 213


90 551




2007


147 100


124 411




2008


138 400


126 972




2009


140 800


133 411




2010


119 000


112 985




2011


15 000


9 328




2012


5 400


—




2013


5 000


—














(27)


Eurowings voerde in 2000 negen vluchten uit. Air Berlin verzorgde 62 vluchten in 2001, 57 vluchten in 2002 en beëindigde daarna haar activiteiten vanaf AOC.
(28)


Op 3 maart 2003 sloten de exploitant van AOC, Flugplatz-Altenburg-Nobitz-GmbH, en Ryanair een overeenkomst inzake luchthavendiensten met een looptijd van tien jaar.
(29)


In de piekjaren (2008-2010) verzorgde Ryanair vanaf AOC vluchten naar maximaal vier bestemmingen. Ryanair bood aanvankelijk dagelijkse vluchten naar Londen aan en vanaf 2007 ook vluchten naar Barcelona/Girona. De maatschappij vloog in 2009 ook op Edinburgh en begon in 2010 met vluchten naar Alicante. Sedert 1 mei 2003 was Ryanair de enige maatschappij die lijndiensten van en naar AOC onderhield.
(30)


Op 31 maart 2011 beëindigde Ryanair haar luchtvaartactiviteiten op AOC. Sindsdien biedt ook geen enkele andere luchtvaartmaatschappij lijnluchten aan vanaf AOC, hetgeen ook wordt bevestigd op de website van de luchthaven.
 2.2.   TWEEDE OVERSCHAKELING VAN DE LUCHTHAVEN — NAAR DE ALGEMENE LUCHTVAART






(31)


In overeenstemming met de aanbevelingen van het consultancybedrijf KE-Consult GbR (15) uit 2010 (hierna de „studie van KE-Consult” genoemd) begon de luchthaven met de uitbreiding van de activiteiten in het kader van het algemene luchtverkeer, waarbij de nadruk werd gelegd op zakelijke vluchten en werd ingespeeld op de kansen die de groeiende economische regio Chemnitz-Zwickau bood. De luchthaven beëindigde de vluchten van prijsvechters en ontwikkelde zich tevens tot opleidingscentrum voor vliegend personeel en beveiligingspersoneel.
(32)


De belangrijkste redenen voor deze omschakeling zijn (16):






a)


De luchthaven was in grote mate afhankelijk van overheidssubsidies die voornamelijk afkomstig waren van de vrijstaat Thüringen en van de vennoten van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH. In een door de directie van de vennootschap opgesteld rapport van 2011 werd aangegeven dat sinds 1992 rond 21 miljoen EUR in de luchthaven was geïnvesteerd, waarbij de vrijstaat Thüringen 17 miljoen EUR en de vennoten van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH rond 4 miljoen EUR ter beschikking hebben gesteld. Desondanks ontstond er gedurende de boekjaren 2009 en 2010 een financieringskloof (17) van ongeveer 270 000 EUR. Vanwege een tekortschietende kapitaalinbreng door de vennoten kwam de liquiditeit van de luchthaven in die tijd in gevaar. Daardoor werd de onderneming in haar voortbestaan bedreigd.
b)


Volgens de statuten van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH dienden de activiteiten op het gebied van de lowcostvluchten de economische ontwikkeling van de regio te bevorderen. De luchthaven leverde echter een negatief rendement op de investeringen op. De positieve financiële gevolgen van AOC voor de gemeenten en de financierende overheidsorganen waren echter lager dan de aan de luchthaven verstrekte subsidies (18).
c)


Wijzigingen in de vennootschapsstructuur: Stadtwerke Altenburg GmbH (SWA) stootte haar deelneming op 31 december 2010 af; de stad Altenburg had een voorkooprecht voor die deelneming.
 d)


In 2009 trad in de vrijstaat Thüringen een nieuwe regering aan die zich terughoudender toonde bij het verstrekken van verdere subsidies aan de luchthaven. In het bijzonder kon de nieuwe regering zich niet vinden in de door de vorige regering genomen besluiten inzake de verlening van marketingsubsidies aan de luchthaven in de periode 2009-2012. Aangezien de publiekrechtelijke aandeelhouders weigerden om verdere marketingsubsidies aan Ryanair te verstrekken, werden in de winter van 2010-2011 met financiële steun van regionale ondernemingen alleen nog vluchten van en naar Londen verzorgd. De vennoten en de raad van bestuur van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH waren vervolgens niet bereid om de door Ryanair gevraagde marketingvergoeding van 420 000 EUR ter beschikking te stellen voor het vluchtschema van de zomer 2011. Daarop besloot Ryanair haar regionale knooppunt naar Magdeburg/Cochstedt te verplaatsen en haar activiteiten op AOC in maart 2011 te beëindigen.
(33)


De luchthavendirectie onderzocht een aantal opties voor omschakeling van het vliegveld. De meest haalbare optie bestond uit het aanbieden van nieuwe bestemmingen en chartervluchten voor 2012 zonder marketingsubsidies. Daartoe werden in 2011 met Rheinjet onderhandelingen gevoerd over vluchten naar Barcelona. Na het besluit van Ryanair van 26 juli 2011 om haar vluchten vanaf Leipzig/Halle uit te voeren, veranderde de situatie op de markt voor AOC dusdanig dat het plan voor die nieuwe bestemmingen werd opgegeven.
(34)


Daarom werd in 2011 besloten om met het oog op de exploitatie van de luchthaven om te schakelen naar andere activiteiten, namelijk:






a)


de ontwikkeling van vervoersdiensten voor zakenreizigers, die op grond van de lagere veiligheidsvereisten meer winst moesten opleveren;










b)


het aantrekken van bedrijven met belangstelling voor luchtvaartactiviteiten;










c)


het aantrekken van start-ups;










d)


de installatie van systemen voor zonne-energie (in 2012 is er één systeem geïnstalleerd), de verhuur van parkeerplaatsen en faciliteiten, en de organisatie van evenementen.
 (35)


Volgens de directie zou door middel van deze maatregelen op grond van aanzienlijke kostenbesparingen (die tot 520 000 EUR per jaar konden bedragen) op middellange termijn een onafhankelijke financiering kunnen worden gewaarborgd. Uiteindelijk zou de financieringskloof van de luchthaven op die manier worden teruggebracht. De luchthaven zou in stand worden gehouden en een bijdrage leveren aan de regionale economische ontwikkeling.
3.   DE ONDERZOCHTE MAATREGELEN EN HUN CONTEXT

3.1.   OVERZICHT VAN DE DOOR FLUGPLATZ ALTENBURG-NOBITZ GMBH ONTVANGEN OVERHEIDSSUBSIDIES






(36)


Tussen 1992 en 2010 werd ongeveer 21 miljoen EUR in Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH geïnvesteerd, waaraan de vrijstaat Thüringen circa 17 miljoen EUR en de publiekrechtelijke aandeelhouders van de vennootschap rond 4 miljoen EUR hebben bijgedragen (19).
(37)


In de periode 2000-2011 ontving Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH overheidssubsidies in de vorm van zowel stortingen van de vennoten als subsidies van andere overheidsorganisaties, vooral uit de vrijstaat Thüringen (20). Volgens verklaringen van Duitsland en blijkens de financiële verslagen van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH financierde de vrijstaat Thüringen vooral investeringen in infrastructuur, terwijl de bijdrage van de vennoten bedoeld waren om de exploitatieverliezen te dekken. Tabel 2 bevat een overzicht van de door de luchthaven ontvangen overheidssubsidies die met het oog op de onderstaande hoofddoelstellingen werden verstrekt:






a)


financiering van investeringen, met name in infrastructuur;










b)


financiering van de exploitatie (dekking van verliezen);










c)


financiering van marketingacties in het kader van verschillende overeenkomsten met Ryanair;










d)


financiering van activiteiten in het kader van de openbare dienstverlening.
 Tabel 2
 (21)


Overzicht van de door Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH ontvangen overheidssubsidies









(× 1000 EUR)




Boekjaar


Kapitaalinbreng vennoten


Andere overheidssubsidies (22)



Totaal




2000


256


321


577




2001


256


655


911




2002


256


226


482




2003


960


561


1 521




2004


1 280


395


1 675




2005


914


690


1 604




2006


769


404


1 173




2007


1 057


780


1 837




2008


925


2 032


2 957




2009


957


1 416


2 373




2010


1 147


367


1 514




2011


302


0


302





Totaal




9 079




7 847




16 926









3.2.   FINANCIERING VAN INVESTERINGEN IN INFRASTRUCTUUR IN DE PERIODE 2000-2011






(38)


Duitsland verklaarde dat Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH tussen 2000 en 2011 investeringen in de infrastructuur ter waarde van in totaal 6 474 035 EUR heeft gedaan. In tabel 3 worden deze verder uitgesplitst. Tot deze investeringen behoorden onder meer de verlenging van de start- en landingsbaan in 2003-2004 voor een bedrag van in totaal 687 882 EUR en de aanleg van een nieuwe terminal in 2009 voor een bedrag van 1 003 571 EUR (de terminal werd pas in 2010 in gebruik genomen (23)).
Tabel 3
 (24)


Overzicht van investeringen in de infrastructuur op AOC tussen 2000 en 2011 en de financiering daarvan










(in EUR)




Jaar


Infrastructurele maatregelen


Overheidssubsidies


Eigen middelen (25)



Totaalbedrag investering




2000


Weerstation — aanschaf centrale server, randapparatuur enz.
 13 914


9 276


23 190




Technische keuring peilinstallatie RT 1000C


3 590


2 393


5 983




Watervoorziening (aansluiting, aanpassing) (2)


10 205


6 803


17 008




2001


Herstructurering van de start- en landingsbanen en delen van de taxibaan


72 652


8 072


80 724




Aanschaf van een Air Starter


34 495


42 949


77 443




2002


Omheining luchthaventerrein (restlevering)


26 144


17 429


43 573




Planningskosten — Verplaatsing baaneinde 22 en drempel 22


46 183


5 131


51 314




2003


Verplaatsing baaneinde 22, herstructureringmaatregelen ten behoeve van de start- en landingsbaan (1ste tranche 2003, 2de tranche 2004)


314 550


187 882


687 882




2004


Verplaatsing baaneinde 22, herstructureringmaatregelen ten behoeve van de start- en landingsbaan (2de tranche 2004)


185 450




2006


Luchthavenbaken, aanschaf software, aanschaf van 5 draadloze alarmontvangers, installatie noodpoort, aanleg nieuwe terminal, aankoop van 27 biometrische transponders, uitbreiding kabelnet, weerstation


28 787


12 337


41 124




Aanschaf blusvoertuig (1e tranche 2006)


193 526


82 940


276 466




2007


Aanschaf blusvoertuig (2e tranche 2007)


387 052


165 879


552 931




Aanschaf sneeuwschuiver


230 040


153 360


383 400




2008


Beveiligingsnetwerk


11 430


4 899


16 329




Maaimachines


5 514


3 676


9 190




Aankoop gronden


56 144


24 062


80 206




Herstructurering van start- en landingsbaan — uitbreiding veiligheidszones


1 816 538


778 516


2 595 054 (26)





2009


Verbouwing/nieuwbouw terminal


702 500


50 672


753 172 (27)





Markeringen op het platform


4 429


1 898


6 327




Reparatie start- en landingsbaan voor drempel 04


336 853


0


336 853




2010


Verbouwing/nieuwbouw terminal


0


250 399


250 399 (27)





Markeringen op het platform


0


0


0




Reparatie start- en landingsbaan voor drempel 04


0


144 366


144 366




2012


Griptester (vliegveiligheid)


28 770


12 330


41 100





TOTAAL




4 508 766




1 965 269




6 474 034















(39)


Zoals onder punt 3.4.2 nog nader zal worden uiteengezet, maakten de verlenging van de start- en landingsbaan en de beschikbaarstelling van kantoorruimte en bedrijfsterreinen voor autoverhuurbedrijven deel uit van de verplichtingen van AOC in het kader van de met Ryanair gesloten dienstenovereenkomst. Uit de financiële jaarrekeningen van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH over de betrokken periode blijkt dat de start- en landingsbaan is verlengd (28).
 (40)


Tijdens haar vergadering van 23 juni 2000 heeft de directie van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH in verband met de ontwikkeling van de luchthaven over een verder niet nader uitgesplitst investeringsprogramma met een looptijd van tien jaar gesproken, waarmee in totaal investeringen van 20 miljoen EUR gemoeid waren.
3.3.   FINANCIERING VAN EXPLOITATIEVERLIEZEN VAN FLUGPLATZ ALTENBURG-NOBITZ GMBH IN DE PERIODE 2000-2011






(41)


In de periode 2000-2011 leed Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH door de exploitatie van AOC de in tabel 4 vermelde jaarlijkse verliezen.
Tabel 4
 (29)


Overzicht van jaarlijkse verliezen van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH en de financiering ervan











(× 1000 EUR)




Boekjaar


Bedrijfsresultaat zonder overheidssubsidies en kosten overheidstaken (30)



Investeringen (31)



Afschrijvingen


Nettowinst/nettoverlies (32)



Nettowinst/nettoverlies




2000


– 244


204


1 509


– 19


+ 34




2001


– 591


77


1 469


– 24


– 31




2002


– 214


61


1 393


0


+ 51




2003


– 1 161


509


620


+ 2


– 64




2004


– 1 192


428


612


– 1


0




2005


– 671


92


445


– 12


– 272




2006


– 496


2 613


531


– 26


– 253




2007


– 719


1 071


533


– 1


– 301




2008


– 511


664


645


– 2


– 460




2009


– 906


2 354


821


+ 7


– 562




2010


– 1 150


1 296


965


– 2


– 567




2011


– 424


8


907


– 13


– 437














(42)


De in tabel 5 vermelde gegevens over de jaarlijkse kapitaalinjecties van de vennoten ter dekking van de exploitatieverliezen van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH (33) zijn door Duitsland verstrekt. Deze kapitaalinjecties bedragen in totaal 8,9 miljoen EUR.
 Tabel 5


Kapitaalinjecties van de vennoten voor operationele doeleinden







(in EUR)




2000


200 000-300 000 […] (34)





2001


200 000-300 000 […] (34)





2002


200 000-300 000 […] (34)





2003


300 000-400 000 […] (34)





2004


475 000-575 000 […] (34)





2005


700 000-800 000 […] (34)





2006


925 000-025 000 […] (34)





2007


1 250 000-1 350 000 […] (34)





2008


1 125 000-1 225 000 […] (34)





2009


1 125 000-1 225 000 […] (34)





2010


1 325 000-1 425 000 […] (34)





2011


425 000-525 000 […] (34)






Totaal




8 897 000















(43)


Uit de financiële verslaglegging van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH blijkt dat de financiële situatie van de luchthaven sinds het begin van de betrokken periode zeer sterk afhankelijk was van kapitaalinjecties door de vennoten. In de financiële jaarrekening 2002 wordt aangegeven dat het voortbestaan van de onderneming zonder de financiële bijdragen van de vennoten in gevaar zou komen en dat er in de toekomst meer kapitaalinjecties door de vennoten noodzakelijk zijn. Ook in meerdere andere jaarrekeningen (zoals die over 2003 en 2004) wordt vermeld dat de onderneming alleen dankzij de kapitaalinbreng van de vennoten kan overleven (35). In de financiële vooruitzichten in de jaarrekening 2003 wordt al de verwachting uitgesproken dat ook in het volgende boekjaar kapitaalinjecties door de vennoten noodzakelijk zullen zijn. Volgens het jaarverslag 2006 kon de dreigende insolventie in dat boekjaar alleen door middel van kapitaalinjecties door de vennoten worden afgewend.
(44)


Duitsland licht toe dat de kosten voor openbare dienstverlening betrekking hadden op personeelskosten voor de luchtverkeersleiding, toezicht op de omheining, beheer, check-ins en de opleiding van piloten en dat die kosten uit eigen middelen van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH en door de vrijstaat Thüringen zijn gefinancierd. In de tabellen 6 en 7 is een overzicht van die kosten opgenomen.
 Tabel 6


Financiering van kosten voor overheidstaken t.b.v. Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH
 (36)









(in EUR)




Jaar


Totale kosten overheidstaken


Eigen vermogen


Financiering door de vrijstaat Thüringen




2000


276 420


106 031


170 389




2001


278 773


127 043


151 730




2002


292 270


134 801


157 469




2003


412 325


247 279


165 046




2004


461 067


293 713


167 354




2005


685 406


529 734


155 672




2006


683 415


527 017


156 398




2007


732 355


597 858


134 497




2008


700 772


599 954


100 818




2009


718 416


347 598


370 818




2010


657 982


313 933


344 049




2011


598 056


261 654


336 402





TOTAAL




6 497 257




4 086 615




2 410 642









Tabel 7
 (37)


Uitsplitsing van de financiering door de vrijstaat Thüringen naar soorten kosten voor overheidstaken









(in EUR)




Jaar


Luchtverkeersgeleiding


Diensten voor luchthavencontrole


Totale financiering door de vrijstaat Thüringen




2000


170 389


0


170 389




2001


151 730


0


151 730




2002


157 469


0


157 469




2003


165 046


0


165 046




2004


167 354


0


167 354




2005


155 672


0


155 672




2006


156 398


0


156 398




2007


134 497


0


134 497




2008


100 818


0


100 818




2009


100 818


270 000


370 818




2010


94 049


250 000


344 049




2011


86 402


250 000


336 402





TOTAAL




1 640 642




770 000




2 410 642









3.4.   LUCHTHAVENGELDEN EN BETALINGEN AAN RYANAIR IN HET KADER VAN DE OVEREENKOMSTEN INZAKE LUCHTHAVENDIENSTEN EN MARKETING
3.4.1.   Tariefregeling luchthavengelden van AOC







(45)


In tabel 8 worden de belangrijkste bepalingen van de standaardregeling voor luchthavengelden samengevat die in de periode 2002-2010 van toepassing waren op AOC (38).
 Tabel 8


Op AOC toepasselijke tariefregeling luchthavengelden tussen 2002 en 2010
 (39)








Tarieven excl. btw


Landingsrechten voor luchtvaartuigen met een gewicht hoger dan 6 001 kg/per 1 000 kg


Passagiersheffingen/per passagier




Regeling luchthavengelden vanaf 1 januari 2002


7,78 EUR


2,67 EUR




Regeling luchthavengelden vanaf 18 september 2006


7,45 EUR


3,00 EUR














(46)


In januari 2011 werd een nieuwe tariefregeling luchthavengelden vastgesteld waarvan de belangrijkste bepalingen in de tabellen 9 en 10 zijn weergegeven.
Tabel 9


Tariefregeling luchthavengelden voor luchtvaartuigen van toepassing sinds 2011
 (40)








Tariefregeling luchthavengelden vanaf januari 2011
(Tarieven excl. btw)


Verblijf aan de grond van max. 30 min.
Verblijf aan de grond van meer dan 30 min.
Voor passagiersvluchten met geplande turn-around-tijden (41)



0 EUR


7,45 EUR




Voor passagiersvluchten zonder geplande turn-around-tijden (lijnvluchten) en vrachtvluchten


7,45 EUR








Tabel 10


Toepasselijke tariefregeling luchthavengelden voor passagiers sinds 2011
 (42)








Tariefregeling luchthavengelden vanaf januari 2011
(Tarieven excl. btw)


Aantal passagiers tot 50 000


Aantal passagiers tussen 50 000 en 100 000




Heffing per passagier


6,00 EUR


4,20 EUR








3.4.2.   Overeenkomst met Ryanair inzake luchthavendiensten van 3 maart 2003







(47)


Op 3 maart 2003 sloten Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH (in de overeenkomst aangeduid als „AOC”) en Ryanair („Ryanair Limited”) een overeenkomst inzake luchthavendiensten met een looptijd van tien jaar. De overeenkomst zou bij aanvang van de dagelijkse lijnvluchtverbinding naar London-Stansted die voor 1 mei 2003 was gepland, in werking treden.
 (48)


Op grond van deze overeenkomst was Ryanair aan AOC de volgende bedragen verschuldigd:






a)


een vergoeding voor verrichte diensten voor passagiersvluchten overeenkomstig de op de dag van uitvoering van de dienst geldende tariefregeling van AOC;










b)


een bedrag bestaande uit een passagiersveiligheidsheffing en overheidsheffingen („Duitse belasting”) overeenkomstig de op het tijdstip van de vlucht geldende tarieven; het begintarief bedraagt „vier euro en eenenvijftig cent (4,08 EUR)” (43). In de overeenkomst is tevens vastgelegd dat beide partijen voornemens zijn om bij een stijgend aantal passagiers naar een verlaging van de Duitse belasting te streven. Ryanair dient in elk geval het begintarief als minimumheffing te innen.
(49)


Duitsland verklaart dat Ryanair de vergoedingen voor verrichte diensten overeenkomstig de op dat moment geldende standaardtariefregeling van AOC heeft betaald. Deze vergoeding bestond uit een vaste landingsheffing van […]* per vliegtuig en een passagiersheffing van […]* per passagier (excl. btw) (44) (in juni 2009 betaalde vergoedingen).
(50)


In de genoemde overeenkomst inzake luchthavendiensten van 3 maart 2003 is AOC als tegenprestatie de volgende verplichtingen aangegaan:






a)


beschikbaarstelling van een start- en landingsbaan met bepaalde technische kenmerken tot 31 december 2003, die uiterlijk op 31 mei 2004 moet worden uitgebreid en verlengd;










b)


levering van terminal- en infrastructuurdiensten ([…]*) en diensten op het gebied van verkoop, marketing en PR (zoals omschreven in bijlage A bij de overeenkomst inzake luchthavendiensten);










c)


levering van afhandelingsdiensten en aanverwante diensten (zoals omschreven in bijlage B bij de overeenkomst inzake luchthavendiensten);










d)


waarborging van busverbindingen tussen AOC en Leipzig-Hauptbahnhof en tussen AOC en Dresden-Hauptbahnhof tegen plaatselijk gangbare tarieven;










e)


beheer van een boekingssysteem (zoals vastgelegd in bijlage B bij de overeenkomst inzake luchthavendiensten).
 (51)


Naast de verplichting van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH om een start- en landingsbaan ter beschikking te stellen, voorzag bijlage A bij de overeenkomst in de levering van aanvullende diensten door AOC:






a)


terminal- en infrastructuurdiensten: […]*, beschikbaarstelling van overige „relevante voorzieningen ten behoeve van Ryanair op ad hoc-basis, om te waarborgen dat Ryanair zich aan haar geplande turn-around-tijd van 25 minuten kan houden”,










b)


diensten op het gebied van verkoop, marketing en PR: […]*.
(52)


De hierboven in overweging 48 bedoelde vergoedingen die door Ryanair werden betaald, omvatten verschillende diensten, die in bijlage B bij de overeenkomst inzake luchthavendiensten van 3 maart 2003 zijn opgenomen onder het kopje „Door de verlener van grondafhandelingsdiensten te verrichten afhandelingsdiensten en aanverwante diensten”, waaronder (45): in- en uitladen van bagage (geen vracht); […]* gebruik van toiletten en watervoorziening op verzoek; […]* levering en toepassing van ijsbestrijdingsmiddelen op verzoek van Ryanair, waarbij per liter ijsbestrijdingsvloeistof een bedrag van […]* in rekening wordt gebracht; inchecken van passagiers, aan en van boord gaan en controle van reisdocumenten.
(53)


Volgens een aanhangsel bij bijlage B van de overeenkomst inzake luchthavendiensten van 3 maart 2003, getiteld „Boekingssysteem” moet de verlener van grondafhandelingsdiensten een servicebalie voor passagiers opzetten en beheren, het boekingspersoneel naar behoren opleiden en bijscholen, voor de computerhardware en voor telefoon-, fax-, IT- en luchtvaartcommunicatiemiddelen (SITA) zorgen en alle onderhouds- en vervangingskosten dragen die aan de exploitatie van de balie verbonden zijn. Niettemin […]*.
3.4.3.   Overeenkomsten inzake marketingdiensten







(54)


Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH heeft in totaal drie marketingovereenkomsten gesloten: de eerste met Ryanair en vervolgens twee overeenkomsten met Airport Marketing Services Limited (hierna „AMS” genoemd) en daarnaast een aanvullend contract bij de laatste overeenkomst van 25 januari 2010.
 Tabel 11


Marketingovereenkomsten tussen Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH en Ryanair/AMS









Overeenkomst


Duur


Voorwerp


Door AOC aan Ryanair te betalen vergoedingen




Overeenkomst van 7.4.2003 tussen AOC en Ryanair


15.4.2003-30.4.2013


Engelstalige reclame op de website en verkooppromotie en PR ter bevordering van de marketing voor vliegreizen (toerisme) in de regio Altenburg








—


Een „succesvergoeding” (Erfolgsgebühr) gebaseerd op het aantal vertrekkende passagiers, in mindering te brengen op de door Ryanair verschuldigde heffingen voor luchthavendiensten










—


een succesvergoeding gebaseerd op een bepaald percentage van eventuele verhogingen van heffingen op de luchthaven








Overeenkomst van 28.8.2008 tussen AOC en AMS


28.8.2008-27.8.2010


Marketingdiensten, waarbij de website www.ryanair.com als voornaamste instrument zou fungeren: alinea(s) van 150 woorden onder het kopje „Top Five Things to Do” (De vijf belangrijkste dingen om te doen) op de webpage met de vliegbestemmingen van AOC.
[…]* EUR in 2008
[…]* EUR in 2009 (46)

(beide bedragen zijn excl. btw)




Overeenkomst van 25.1.2010 tussen AOC en AMS


van 25.1.2010 tot één jaar na de datum van invoering van de eerste dienst


Een gedurende één jaar te leveren pakket marketingdiensten


[…]* EUR per jaar (46) (excl. btw)




Aanvullend contract van 21.9.2010 tussen AOC en AMS


21.9.2010-31.3.2011


Aanvullend contract bij de oorspronkelijke overeenkomst van 25.1.2010


[…]* EUR voor het winterseizoen 2010








3.4.3.1.   De marketingovereenkomst van 7 april 2003







(55)


Op grond van de eerste marketingovereenkomst tussen Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH (in de overeenkomst aangeduid als „AOC”) en Ryanair van 7 april 2003, die op 15 april 2003 voor een duur van tien jaar in werking trad, moest Ryanair marketinginspanningen leveren ter promotie van de regio Altenburg ondernemen. Volgens de overeenkomst had Ryanair het laatste woord bij alle beslissingen over promotie- en reclamemaatregelen, behalve wat betreft de website van AOC.
 (56)


Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH moest Ryanair voor het uitvoeren van de overeengekomen taken de volgende vergoedingen betalen:






a)


een „succesvergoeding” (Erfolgsgebühr) per vertrekkende passagier, d.w.z. dat Ryanair per passagier voor de landing, de lokale luchtverkeersleiding, verlichting, standplaats (zonder nachtstandplaats), platform- en passagiersafhandeling, infrastructuur, luchthavengelden en passagiersheffingen voor de luchthavendiensten een nettovergoeding verschuldigd zou zijn. AOC zou de nettoheffing per passagier berekenen aan de hand van de passagiersbeladingsplannen (load sheets) en die berekening telkens aan het eind van de week aan Ryanair voorleggen. Ryanair zou de succesvergoeding berekenen en die berekening binnen 30 dagen na het einde van de maand aan AOC voorleggen. De berekening is telkens gebaseerd op de in de voorafgaande kalendermaand verrichte diensten. Ryanair kan de succesvergoeding in mindering brengen op de maandelijkse facturen van AOC voor de landingsrechten.
Tabel 12


Door Ryanair aan AOC verschuldigde nettobedragen per passagier








(in EUR)




Aantal turn-arounds van de diensten


Nettovergoeding per vertrekkende passagier, met inbegrip van alle vergoedingen (excl. beveiligingsheffing), jaar 1 t/m 5


Nettovergoeding per vertrekkende passagier, met inbegrip van alle vergoedingen (excl. beveiligingsheffing), jaar 6 t/m 10




[…]*


[…]*


[…]*




[…]*


[…]*


[…]*




[…]*


[…]*


[…]*














b)


een succesvergoeding gebaseerd op een bepaald percentage van eventuele verhogingen van heffingen op de luchthaven






—


100 % van elke verhoging van de aan de overheid af te dragen beveiligingsheffing tot maximaal 10 % van het geldende officiële tarief gerekend over een periode van vijf jaar;










—


100 % van elke verhoging van de geldende officiële tarieven of van bijkomende vergoedingen, heffingen of belastingen die op de officiële luchthavengelden worden toegepast, tot maximaal 10 % van het totale door Ryanair te betalen geldende officiële tarief gerekend over een periode van vijf jaar.
 3.4.3.2.   De marketingovereenkomst van 28 augustus 2008







(57)


Op 28 augustus 2008 werd tussen Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH (in de overeenkomst aangeduid als „AOC”) en Airport-Marketing-Services Limited een tweede overeenkomst inzake marketingdiensten gesloten. Op grond van deze overeenkomst diende AOC actief promotiemaatregelen voor de voorzieningen in de stad en de regio uit te voeren en het aantal passagiers dat met vluchten van Ryanair arriveerde te verhogen om zo de inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten te maximaliseren. De overeenkomst is gekoppeld aan de toezegging van Ryanair om in de zomer dagelijks en in de winter vier keer per week vluchten tussen AOC en London-Stansted te verzorgen, alsmede in de zomer drie per week een vliegverbinding naar Girona te onderhouden.
(58)


De overeenkomst had een aanvankelijke looptijd van twee jaar. AOC betaalde voor het eerste jaar […]* EUR en voor het tweede jaar […]* EUR. Als tegenprestatie ontving AOC […]*. De overeenkomst bevat geen gegevens met betrekking tot de duur, de plaatsing en andere details met betrekking tot de weblink.
(59)


Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH had het recht om een voorkeur aan te geven voor tijdvensters voor de marketingacties. Op grond van de beperkte beschikbaarheid konden die tijdvensters echter niet worden gegarandeerd. Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH had tevens het recht websites te selecteren die via een link op de website van Ryanair konden worden bezocht. Dit recht werd evenwel beperkt door het feit dat die websites geen betrekking mochten hebben op vluchten, autoverhuur, overnachtingsmogelijkheden en/of andere diensten die ook via de website van Ryanair konden worden aangeboden. Bovendien had Ryanair het laatste woord en kon zij links naar andere websites weigeren. Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH moest er daarnaast op toezien dat de diensten overeenkomstig de overeenkomst werden verricht.
 3.4.3.3.   De marketingovereenkomst van 25 januari 2010







(60)


Op 25 januari 2010 is tussen Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH (in de overeenkomst aangeduid als „AOC”) en Airport-Marketing-Services Limited een derde overeenkomst inzake marketingdiensten gesloten. Op grond van deze overeenkomst bood AMS op de website van Ryanair marketingdiensten op het gebied van toerisme aan om AOC in de gelegenheid te stellen reclame te maken voor zijn zakelijke potentieel en toeristische attracties. Deze overeenkomst was gebaseerd op de verbintenis van Ryanair om vanaf de zomer van 2010 en uitsluitend gedurende het IATA-zomerseizoen (47) vluchten van AOC naar London-Stansted (zeven keer per week), Girona (drie keer per week) en Alicante (twee keer per week) aan te bieden.
(61)


De overeenkomst had een aanvankelijke looptijd van één jaar. AOC betaalde […]* EUR voor één jaar en ontving als tegenprestatie het volgende pakket marketingdiensten: […]*. De rechten en plichten van AOC ten aanzien van de voorkeurstijdvensters, de opmaak van de website en de uiteindelijke zeggenschap van Ryanair („het laatste woord”) zijn identiek aan die van de eerdere overeenkomst.
3.4.3.4.   Het aanvullende contract van 21 september 2010







(62)


Het aanvullende contract van 21 september 2010 is gesloten tussen Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH (in de overeenkomst aangeduid als „AOC”) en Airport-Marketing-Services. Het contract vormt een aanvulling op de oorspronkelijke overeenkomst inzake marketingdiensten van 25 januari 2010 aangezien AOC behoefte had aan aanvullende promotiediensten (48) voor alleen het winterseizoen 2010 voor een bedrag van […]* EUR. Het aanvullende contract had een looptijd tot 31 maart 2011.
(63)


De in het kader van het aanvullende contract door AMS te leveren promotiediensten bestonden uit „de plaatsing van een link naar een door Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH te bepalen website, die gedurende de looptijd van het aanvullende contract twaalf dagen lang op de Britse homepage www.ryanair.com te zien moet zijn”.
 (64)


Volgens Duitsland werden de in het aanvullende contract voorziene betalingen door particuliere ondernemingen verricht nadat deze hadden ingestemd met het behoud van de luchtvaartactiviteiten van Ryanair op de luchthaven AOC.
 4.   REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN DE FORMELE ONDERZOEKPROCEDURE EN EERSTE BEOORDELING DOOR DE COMMISSIE







(65)


In haar besluit tot inleiding van de procedure stelde de Commissie de volgende vragen met betrekking tot de te beoordelen maatregelen:






a)


Maatregel 1: Financiering van investeringen in infrastructuur in de periode 2000-2011: Vormen de in de periode 2000-2011 voor infrastructuur bestemde betalingen voor een bedrag van in totaal 6 474 034 EUR — met inbegrip van de verlenging van de start- en landingsbaan overeenkomstig de op 3 maart 2003 tussen Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH en Ryanair gesloten overeenkomst — staatssteun, en zo ja, is deze steun verenigbaar met de interne markt?










b)


Maatregel 2: Financiering van exploitatieverliezen van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH in de periode 2000-2011: Hebben de publiekrechtelijke aandeelhouders bij de verlening van jaarlijkse exploitatiesteun ten belope van 9,079 miljoen EUR aan Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH gedurende de periode 2000-2011 gehandeld in overeenstemming met het beginsel van de investeerder in een markteconomie, en zo nee, is deze door de overheid verstrekte steun verenigbaar met de interne markt?










c)


Maatregel 3: Luchthavengelden en betalingen aan Ryanair in het kader van de overeenkomsten inzake luchthavendiensten en marketing: Heeft Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH, door akkoord te gaan met een verlaging van haar inkomsten uit luchthavendiensten op grond van het mechanisme dat in de periode van 1 mei 2003 tot 31 maart 2011 in de betaling van marketingvergoedingen door Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH aan Ryanair respectievelijk AMS voorzag, als een investeerder in een markteconomie gehandeld, en is een en ander, mocht het hierbij om staatssteun gaan, verenigbaar met de interne markt? Door kortingen op de luchthavengelden moest de publiekrechtelijke exploitant van de luchthaven, Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH, inkomsten derven. Door de publiekrechtelijke exploitant zijn aan Ryanair en AMS marketingvergoedingen betaald. Dit geldt niet voor de laatste marketingovereenkomst, namelijk het op 21 september 2010 gesloten aanvullende contract, in het kader waarvan de betalingen door particuliere ondernemingen zijn gedaan. Daarom wordt de op 21 september 2010 met AMS gesloten marketingovereenkomst uitgesloten van het onderzoek door de Commissie, aangezien de daarin overeengekomen diensten zijn gefinancierd door particuliere regionale ondernemingen die met het in stand houden van de activiteiten van Ryanair op de luchthaven hadden ingestemd.
 5.   OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

5.1.   FINANCIERING VAN INVESTERINGEN IN DE INFRASTRUCTUUR IN DE PERIODE 2000-2011 (MAATREGEL 1)






(66)


Duitsland geeft aan dat de overheidssubsidies voor investeringen in de infrastructuur rechtstreeks voortvloeiden uit de logica die aan de omschakeling van de luchthaven op andere activiteiten ten grondslag lag. De transformatie van het voormalige militaire vliegveld in een burgerluchthaven was op grond van de economische ontwikkeling van de regio's Oost-Thüringen en West-Saksen gerechtvaardigd (49). In lid 2, punt 1, van de statuten van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH wordt inderdaad vermeld dat de vennootschap ten doel heeft de zakelijk relevante infrastructuur te verbeteren om de economie in de regio's Oost-Thüringen en West-Saksen te versterken. In een rapport (50) van de directie van de vennootschap wordt ervan uitgegaan dat de buitenlandse passagiers die op de luchthaven overstappen voor de gehele regio Midden-Duitsland, inkomsten van 10,7 miljoen EUR per jaar zouden genereren.
(67)


Volgens Duitsland behoort de beschikbaarstelling van infrastructuur tot de bevoegdheden van de overheid in het kader van haar verantwoordelijkheid voor ruimtelijke ordening, regionale ontwikkeling en het regionale stimuleringsbeleid. De betrokken investeringen in de infrastructuur moeten daarom niet alleen als steun aan een onderneming om economische redenen worden beschouwd, maar ook als maatregel van de overheid ter waarborging van het algemeen belang.
(68)


Duitsland voegt hieraan toe dat de deelstaat alleen gerechtigd (51) is bepaalde maatregelen te financieren die in zijn directe belang zijn, maar die zonder subsidies niet te financieren zouden zijn. Hierbij wordt overcompensatie voorkomen doordat achteraf wordt nagegaan of de ter beschikking gestelde middelen op juiste wijze zijn besteed (52).
 (69)


Volgens Duitsland is het algemeen bekend dat met name regionale luchthavens de noodzakelijke investeringen vaak niet kunnen financieren uit luchthavengelden, zodat cofinanciering door de overheid noodzakelijk kan zijn. In het bijzonder voert Duitsland in dit verband aan dat de investeringen in de infrastructuur door openbare lichamen moesten worden gefinancierd om aan de wettelijke vereisten inzake veiligheid en beveiliging te kunnen voldoen. AOC was als regionale luchthaven niet in staat om uit de luchthavengelden voldoende inkomsten te genereren voor de financiering van alle investeringen in de infrastructuur. Ook had de onderneming zonder overheidssubsidies niet kunnen voldoen aan haar wettelijke verplichtingen, waaronder de aan de luchtvaartactiviteiten gestelde veiligheidseisen.
(70)


Duitsland wijst erop dat de terminal in 2009 werd verbouwd met het oog op veiligheidseisen, met name om een gescheiden afhandeling van passagiers uit Schengenlanden en niet-Schengenlanden te kunnen waarborgen. Duitsland stelt dat alternatieven voor deze verbouwing zijn overwogen. Gezien de stijgende aantallen passagiers en de hoge kosten die met de alternatieve opties waren gemoeid, werd gekozen voor een langetermijnoplossing in de vorm van de verbouwing van de terminal.
 (71)


Duitsland verklaart dat het gedurende de periode 2000-2011 in infrastructuur geïnvesteerde bedrag van in totaal 6 474 034 EUR (53) uitsluitend verband hield met activiteiten van niet-economische aard. Volgens Duitsland vormen deze investeringen in de infrastructuur geen staatssteun en vallen zij niet onder de bepalingen inzake staatssteun van artikel 107 VWEU. Duitsland licht verder toe dat deze investeringen ten behoeve van niet-economische activiteiten kunnen worden onderverdeeld in investeringen in veiligheids- en beveiligingsmaatregelen ten behoeve van het algemene publiek en het luchtverkeer. Duitsland betoogt met name dat de beveiliging en politietaken, brandbeveiliging, openbare en operationele veiligheid, meteorologische diensten en luchtverkeersleiding overheidstaken zijn. Daarnaast geeft Duitsland te kennen dat de verstrekte middelen voor een aanzienlijk deel bestemd waren om de veiligheid van de infrastructuur en de herstructurering ervan te waarborgen, en niet om nieuwe infrastructuur aan te leggen.
(72)


Duitsland stelt daarnaast dat 30 % van het totale investeringsbedrag van 6 474 034 EUR uit eigen middelen van Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH is gefinancierd, terwijl het resterende bedrag afkomstig was van de vrijstaat Thüringen. Duitsland wijst erop dat de middelen voor de investeringen in de infrastructuur ter beschikking werden gesteld in de vorm van niet-terugvorderbare financiële steun in plaats van leningen. De voorwaarden voor deze financiële steun vloeien voort uit de vereisten van het financieel reglement (Landeshaushaltsordnung) van Thüringen (54).
(73)


Duitsland betoogt voorts dat ook in andere landen omschakelingsprojecten ter bevordering van de regionale economische ontwikkeling volledig met overheidsmiddelen zijn gefinancierd, en wel in overeenstemming met artikel 107, lid 3, onder c), VWEU. Duitsland beroept zich in dit verband op een eerder besluit van de Commissie (55) waarin wordt bepaald dat de aanleg of uitbreiding van regionale luchthavens in minder ontwikkelde regio's in overeenstemming is met het Verdrag betreffende de Europese Unie.
 Specifiek op Ryanair afgestemde infrastructuur







(74)


Met betrekking tot de door Ryanair in haar dienstenovereenkomst verlangde investeringen (een start- en landingsbaan met bepaalde technische kenmerken, die uiterlijk op 31 december 2003 ter beschikking moest worden gesteld en uiterlijk op 31 maart 2004 moest worden uitgebreid en verlengd (56)) geeft Duitsland aan dat de betreffende verlenging niet volledig ten uitvoer is gelegd en ook niet als contractuele verplichting werd beschouwd, maar als voorwaarde die geldt voor alle luchtvaartmaatschappijen die op AOC willen landen. Meer in het bijzonder verklaart Duitsland dat de start- en landingsbaan van AOC in de loop der jaren van 2 185 meter (7 juli 2003) tot 2 235 meter (9 september 2004) en ten slotte tot 2 435 meter (9 december 2008) is verlengd. De start- en landingsbaan staat echter ter beschikking van alle gebruikers. Volgens Duitsland doet het feit dat deze start- en landingsbaan alleen door Ryanair werd gebruikt niets aan deze beoordeling af.
(75)


Duitsland wijst ook het argument van de klager van de hand dat de start- en landingsbaan speciaal voor vliegtuigen van het type Boeing 737-800 van Ryanair (107 toestellen in 2007) is verlengd, aangezien dit type ook bij andere luchtvaartmaatschappijen, zoals Deutsche Lufthansa (132 toestellen in 2007) op grote schaal in gebruik is. Duitsland wijst er voorts op dat de bewering van de klager dat tot 2007 overheidsmiddelen voor een bedrag van 28 miljoen EUR in de modernisering van de luchthaven zouden zijn geïnvesteerd, onjuist is. De klager baseert zich hierbij op gegevens die alleen uit ramingen van de mogelijke kosten bestaan. De daadwerkelijke investeringen bedroegen volgens Duitsland 16,7 miljoen EUR.
 (76)


Duitsland betoogt voorts dat de door Ryanair in de overeenkomst inzake luchthavendiensten, in de bijlagen A en B en in het aanhangsel bij bijlage B verlangde verbintenissen algemene verplichtingen betreffen waaraan een luchthaven moet voldoen om de door luchtvaartmaatschappijen gewenste diensten te kunnen verlenen. Duitsland licht toe dat het bij de in de overwegingen 50 tot en met 53 genoemde diensten om gewone, door elke luchthaven te vervullen verplichtingen gaat en dat de infrastructuur van de luchthaven toegankelijk is voor alle gebruikers. Duitsland voegt hieraan toe dat een aantal van de in bijlage A bij de overeenkomst inzake luchthavendiensten genoemde diensten, zoals persconferenties, reizen voor journalisten en promotieavonden van reisbureaus, niet is geleverd.
Beoordeling van de staatssteun







(77)


Tussen 1993 en 1997 heeft de vrijstaat Thüringen 12,25 miljoen EUR in de infrastructuur van de luchthaven geïnvesteerd. Voor de periode 1998-2011 keurde Thüringen financiële toewijzingen van in totaal 4,5 miljoen EUR aan Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH goed. Deze middelen zijn op basis van officiële steunregelingen van Thüringen verstrekt, waarbij een aanmelding van de subsidie niet noodzakelijk werd geacht. Volgens Duitsland kunnen alle exploitanten van luchthavens in Thüringen in het kader van die regelingen steun aanvragen. Volgens deze steunregelingen worden overheidsmiddelen verstrekt voor infrastructurele investeringen die voor het luchtverkeer noodzakelijk en voor alle potentiële gebruikers toegankelijk zijn en het algemeen belang dienen. Deze middelen zijn daarnaast tot een passende en noodzakelijke bijdrage beperkt. Duitsland verklaart meer in het bijzonder ook dat luchthavens sinds 1997 een eigen bijdrage leveren aan de infrastructuurkosten. Duitsland stelt derhalve dat deze regelingen geen verstoring van de mededinging hebben kunnen veroorzaken.
 (78)


Wat betreft de investeringen in infrastructuur die zijn gedaan in de periode tussen 12 december 2000 (de datum van de uitspraak van het arrest van het Gerecht in de zaak-Aéroports de Paris) en 9 december 2005 (de datum van inwerkingtreding van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005), is Duitsland van mening dat de toepasselijke criteria onduidelijk zijn. Volgens de richtsnoeren luchtvaartsteun van 1994 kan steun voor infrastructuur niet automatisch als staatssteun worden beschouwd. In dit verband betoogt Duitsland dat de richtsnoeren van 1994 tot aan de inwerkingtreding van de richtsnoeren van 2005 van toepassing waren en dat het arrest in de zaak-Aéroports de Paris de toepassing ervan onverlet liet. Aangezien de richtsnoeren van 1994 overeenkomstig het vertrouwensbeginsel bindend waren voor de Commissie, waren deze tot 2005 van toepassing op infrastructuurmaatregelen. Daarom kan de maatregel niet als staatssteun worden aangemerkt. Hoewel er overheidsmiddelen zijn gebruikt ter financiering van de infrastructuur, waren die middelen bestemd voor de uitoefening van overheidstaken en niet voor economische activiteiten.
(79)


Wat betreft de investeringen die na 9 december 2005 in de infrastructuur zijn gedaan, is Duitsland allereerst van mening dat deze vanwege de in de overwegingen 66 tot en met 73 genoemde redenen geen steun vormen. Mocht de Commissie desondanks tot de slotsom komen dat deze investeringen wel steun vormen, voert Duitsland aan dat deze steun op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU verenigbaar is met de interne markt, aangezien deze aan alle voorwaarden voldoet die in punt 61 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 worden genoemd.
 a)


Met betrekking tot de eerste voorwaarde stelt Duitsland dat de investeringen in infrastructuur gericht waren op de verwezenlijking van een duidelijk omschreven doelstelling van gemeenschappelijk belang, namelijk de beschikbaarstelling van vervoersinfrastructuur en regionale ontwikkeling in een minder ontwikkelde regio. AOC was de eerste militaire luchthaven die na de hereniging van Duitsland werd getransformeerd tot een luchthaven voor de burgerluchtvaart. AOC speelt bovendien een belangrijke rol voor ondernemingen in het nabijgelegen industriegebied. Bovendien moesten het toerisme in de regio en de werkgelegenheid worden bevorderd door de komst van meer toeristen.
b)


Met betrekking tot de tweede voorwaarde voert Duitsland aan dat de investeringen in infrastructuur noodzakelijk en geschikt zijn voor het beoogde doel. Duitsland herhaalt dat alle investeringen gericht waren op de herstructurering en modernisering van de luchthaven. Aangezien de exploitant, Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH, niet over voldoende middelen beschikte, waren hiervoor overheidsmiddelen nodig.
c)


Met betrekking tot de derde voorwaarde is Duitsland van mening dat vooruitzichten voor de exploitatie van de bestaande infrastructuur op de middellange termijn, hoe dan ook tot 2009, bevredigend waren. Volgens drie in 2007 uitgevoerde studies (57) diende de exploitant van de luchthaven zijn jaarresultaat te verbeteren om uiterlijk in 2015 een vrijwel evenwichtig bedrijfsresultaat te kunnen boeken. Daarnaast werd gestreefd naar de bevordering van de ontwikkeling van het nabijgelegen industriegebied. Eén van de studies (58) had specifiek betrekking op de winstgevendheid van de lowcostvluchten en beschreef een mogelijk scenario waarin AOC tegen 2015 een reizigersvolume van 500 000 passagiers kon bereiken, wat zelfs als een voorzichtige prognose werd beschouwd. Volgens Duitsland blijkt hieruit dat Flugplatz Altenburg-Nobitz GmbH en haar vennoten steeds als particuliere investeerders hebben gehandeld.
d)


Met betrekking tot de vierde voorwaarde wijst Duitsland erop dat de infrastructuur voor alle potentiële gebruikers op dezelfde voorwaarden en zonder discriminatie toegankelijk is.
