Berigten, 1861, 01-01-1861 
O V E R Z I G T. (April—October 1861). . Sedert de eerste Algemeene Vergadering te Amsterdam verliep een half jaar. De Hoofd-Commissie vleit zich dat het aan de leden niet ongevallig zijn zal iets te vernemen van hetgeen, ten gevolge der op haar verstrekte magtiging, verrigt is. Dit zal kunnen blijken uit de stukken die hiernevens worden overgelegd. a. De lijst der Adviserende leden. Allen hebben met de meeste bereidwilligheid de betrekking aanvaard. Bij meer dan ééne gelegenheid reeds hebben wij, in doeltreffende raadgeving, het nut ondervonden van dergelijken steun. 1 b. Eene in Junij in het licht gezonden Circulaire waarbij, onder overlegging van het vastgestelde Reglement, medewerking gevraagd wordt.2 Deze algemeene toespraak scheen te worden vereischt. Niet om te herhalen wat aan de voorstanders van Christelijk onderwijs 3 omtrent oorsprong en doel dezer Vereenigin» gezegd werd; maar om, na het tot stand komen van haar organisatie op den vroeger reeds gelegden grondslag, nogmaals op algemeen bevattelijke wijs te doen uitkomen waarom, meer dan ooit, zoo men Kerk en Vaderland nog lief heeft, zamenwerking tot het ondersteunen en uitbreiden van Christelijk-nalionaal schoolonderwijs vereiseht wordt. Omdat namelijk, volgens eene wet die de schoolgemeenschap zelfs van Israëliet en Christen heeft verordend, al wat tot de eigenaardigheid van het Evangelie en Volkshistorie behoort, uit de neutrale school wegvalt. Eene schier ter zelfde tijd in meer beperkten kring rondgezonden Circulaire omtrent hetgeen tot de werkzaamheid der Sub-Commissieën of Agenten en der Hulp-Vereenigingen behoort. Aanwijzing daaromgaande was, om de menigvuldige vragen naar inlichting, onmisbaar. Wij vragen van hen die met ons samenwerken nog al veel; dit is zoo. Ook te veel? wij gelooven het niet. Veeleer verwachten wij dat, waar reële belangstelling ontwaakt, de wenschelijkheid, de noodzakelijkheid van het door ons aangeduide, van lieverlijke in de praktijk zal worden ontwaard. 1 Bijlage I. 2 Bijlage II. Hierboven, p. 23—27. 1 Bijlage III. Bij de inzage zal men met genoegen opmerken dat het aan de hulp van hooggeschatte leeraars niet ontbreekt. Er zijn, zoo ver we weten, nog bijna geen Hulp-vereengingen gevormd. Bij het naderen althans der tweede Algemene Vergadering, zal men hiertoe dienen over te gaan; vermits in die Vereenigingen de keuze der Afgevaardigden geschiedt. Wenscha de naar Zuster-Vereenigingen of Vrouwen-Hulp-Comités in de Algemene Vergadering kenbaar gemaakt en nader openlijk aangedrongen, is, tot onze blijdschap en aanvankelijk reeds met goede uitkomst, door een dienstvaardigen geloofsijver waarvoor we zoo graag ook in 't openbaar onze erkentelijkheid betuigen, in 's Hage, maar, helaas! voorzover ons bekend werd, enkel in 's Hage, vervuld. De vervolglijst der leden en donateurs. De op sommige plaatsen niet onaanzienlijke aanwinst is voornamelijk te danken aan den ijver en het beleid waarmee enkele Colporteurs, door ons uitgezonden, het nog te weinig bekende doel der Vereeniging door populaire toespraak duidelijk hebben gemaakt. Wij hopen hiermede voort te gaan en nemen deze gelegenheid waar ter vriendelijke dankbetuiging voor de welwillende hulp die aan onze zendelingen, in het volbrengen eener niet altijd even gemakkelijke taak, door menigeen betoond werd. Het antwoord aan de Sub-Commissie te Rotterdam op het in de Algemeene Vergadering ingekomen voorstel. De opgaaf der financiële hulp aan levensgevaarlijke situaties verleend. Met ongemeende belangstelling werd op de Algemeene Vergadering het voorstel der Rotterdamsche Sub-Commissie vernomen om aan bestaande christelijke scholen in de groote steden des vaderlands de fondsen te verstrekken voor een onderwijzer uitsluitend belast met een opleiding salle. Dit voorstel, aan ons verzonden, ter overweging en beschikking, is geweest, in schriftelijk overleg met drie der Adviserende leden, een onderwerp van rijp beraad. De Hoofd-Commissie is bevestigd in haar overtuiging: Vooreerst; dat het vormen van onderwijzers de eerste zorg der Vereeniging moet zijn; Ten anderen; dat hiertoe gebruik moet worden gemaakt van de gelegenheid die meer dan één reeds bestaande instelling aanbiedt. De klacht is algemeen dat het getal van christelijke onderwijzers gering is. Wij komen niet verder door telkens te herhalen dat er vele christelijke scholen moeten worden opgericht; zolang op de meeste plaatsen het onmisbare, de onderwijzer die de school bezielt, gemist wordt. Sticht onverwijfd vele zoogenaamde christelijke scholen, waarin al het overige uitnemend, het locaal fraai en het Reglement onverbeterlijk, maar de onderwijzer voor zijn taak, of in het geheel niet, of slechts ten halve geschikt is, en gij zult weldra ontwaren dat uw voorbarigheid, tot onberekenbaar nadeel voor de toekomst, het bijzonder ouderwijs in discrediet gebracht heeft. Neem daarentegen onverwijfd de vormen van onderwijzers, gelijk zij voor een christelijke school noodig zijn, bij de hand, en wees verzekerd dat het hun in Nederland niet aan een werkkring zal ontbreken en dat er met vele zodanige persoonlijkheden ook vele zodanige scholen zullen ontstaan. Derhalve ook voor onze Vereeniging is het bevorderlijk zijn aan de opleiding van onderwijzers bij uitnemendheid roeping en pligt. Hoe daarvan zich te kwijten? Door eigen Normaalscholen? Wellicht; doch financiële zwakheid maakt zodanig streven ondenkbaar. We verblijden ons dat er niet vruchteloos naar inrichtingen wordt gezocht waarvan met vertrouwen gebruik kan worden gemaakt. De Normaalschool te Nijmegen; de opleidingsklasse te Utrecht; de verdere scholen die, onder de leiding van een kundige en godvrije onderwijzer, ter vorming van jongelieden geschikt zijn. Wat verdient de voorkeur? De Hoofd-Commissie acht uitspraak hieromtrent voorbarig. Zij meent dat wellicht hetzelfde doel op meer dan één manier kan worden bereikt, en dat, voor als nog, Nog hebben wij besloten vijf beurzen, elk van 150 jaars, voor kweekelingen beschikbaar te stellen, waarvoor dezer dagen de oproeping is geschied. h. De opgaaf der scholen die door de Vereeniging worden ondersteund. Omtrent den aard en toestand van deze scholen zal in het jaarlijksch verslag van den secretaris nader rapport worden gedaan. Alleen zij de herinnering verleent dat we daarbij steeds in het oog wensen te houden den nationaal-kerkelijken, den echt-christelijken grondslag waarop de Vereeniging rust. Daarom zouden we liefst krachtigen bijstand verlenen aan scholen door de kerkgemeenten gesticht. Van de kerk, in haar reglementaire vorm en hedendaagse spraakverwarring, kan men niets te gemoed zien. Maar nu ligt in den geloofsijver, in de veerkracht van zo menige kerkelijke gemeente, waar het aan welgezinden niet ontbreekt, een hulpmiddel voor de hand, dat boven de samenwerking van bijzondere personen (hoe lofwaardig en wenschelijk, als ook het kerkgemeentelijke gemist wordt) de voorkeur verdient. Voorts mogen wij geen ondersteuning toekennen, zo we niet de overtuiging hebben, vooreerst, dat ter plaatse waar men ze verlangt, eigen belangstelling en veerkracht voorafgaan; ten anderen, dat wij de gelden, voor christelijk onderwijs bijeengebracht, niet uitreiken aan bestrijders van de belijdenis van het Evangelie, gelijk ze in de Protestantsche kerken, niet verdeelt, maar verbindt, en het eenstemmige getuigenis der kerkhervorming tegen het ongeloof ook van onze dagen voortzet. Deze opmerking is niet overtollig, na den hierover onlangs tusschen de Heraut en de Wekker gevoerde strijd. Volgens het credo der Vereeniging zijn de ingeving der Heilige Schrift en de schuldverzoening door het bloed des kruises onveranderlijke waarheden, geen vormen en opvattingen van ondergeschikt belang. Zij verlangt, voor samenwerking, dat men nog in anderen zin dan de heer Réville (in een door de Wekker aangehaald citaat) met de Hervorming der zestiende eeuw homogeen zij. Onder het afdrukken ontvangen wij de Wekker van 25 Oct. De Heraut van 18 Oct. had zijn zeer lezenswaardige repliek aldus besloten: „Niemand verlangt, dat gij de vormen, maar wel dat gij denzelfden inhoud des geloofs hebt. Wij verlangen niet dat gij de hervormers, maar wel, dat gij Gods Woord voor onfeilbaar houdt; de formulering der waarheid geven wij prijs, mits gij de waarheid zelve belijdt. Neen, laat ons niet elkander zand. Nu ein dan zijn wij omtrent den zin der verordeningen over het Lager onderwijs geraadpleegd. Niet onbelangrijk is de vraag die ons omtrent de Vaccine voorgelegd werd. — In een gemeente in Zeeland is den 22 October 1860 een plaatselijke verordening gemaakt, waarbij de vaccine voor de scholen verplichtend gesteld is. Men heeft ze willen toepassen ook op de bijzondere school. Later is de verordening ingetrokken. Inmiddels had men zich tot ons gewend. Dergelijke dwang moet, ook door de warmste voorstander der vaccine, worden afgekeurd, en vermits dergelijke handelwijze, tegen den geest van wet en grondwet, ook thans nog hier en daar voortduurt, achten wij de mededeeling van het door ons ingewonnen advies niet overtollig. Hoogst gewichtig is een ander punt. Hoe zullen godvrezende ouders zich vrijwaren tegen een zogenaamd christelijk en inderdaad anti-christelijk onderwijs op de openbare school, in den zin waarin het, reeds vóór enige maanden, zelfs door personen met het toezicht op het schoolwezen belast, zoo het heette, namens in de ogen werpen, laat aan niet met woorden spelen; gij belijdt een anderen Christus, gij eerbiedigt in de Hervorming slechts het ontkennend, maar verzaakt het belijdend gedeelte. Gij wilt niet de persoon maar enkel de zedelijke lessen van Christus verkondigen, en wij kunnen niet als christelijk erkennen, wat niet van de persoon van Christus als de Godmensch, uitgaat, in Hem wortelt en tot Hem terugkeert. Dien Christus op de openbare school te verkondigen, is bij de tegenwoordige wet onmogelijk, doch met niets minder zijn wij noch voor ons, noch voor onze kinderen gebaat. Hierop leest men in de Wekker: „Inderdaad moet het verwonderen, zoo niet ergeren dat een Redacteur, als vreemdeling hier gekomen met een uit Schotse beurzen betaalde en bepaalde zending (het verspreiden van het Christendom onder de Israëlieten), dat doel schijnt uit het oog te verliezen en de gastvrijheid, die hij hier geniet, beloont met door zijn blad onenigheid te stichten of aan te vuren; die zich niet ontzient geëerbiedigde mannen in de Ned. Hervormde kerk te verguizen, alleen omdat zij van zijn pharisaïstisch Christendom niets goeds meer voor onsen tijd verwachten, mannen die het Evangelie willen zonder menselijke aan- en bijvoegsels, zonder de scholastieke filosofie en de werkheiligheid door dogmatiek. Het spijt ons dat de Wekker tegen de Redacteur van de Heraut (die daarvoor schadeloosstelling kan vinden in de herinnering aan de vriendschap van Mr. I. da Costa) dergelijken toon aanslaat. Persoonlijke verguizing maakt een einde aan beschaafde en nuttige polemiek. beschaving en gezond verstand, begeerd werd? Wij hebben gemeend te moeten wijzen, vooreerst op het plichtmatakende van bedachtzaam onderzoek naar de gegrondheid, in elk bijzonder geval, van dergelijk beklag; maar dan ook vooral op het recht dat Art. 23 van de wet tegen krenking van godsdienstbegrippen aan iedereen geeft en op de wenschelijkheid dat daarvan door gelovige ouders, met het oog op de doopbelofte, gebruik wordt gemaakt. Met elk dag wordt op vele plaatsen de handhaving der volstrekte neutraliteit van de volksschool meer onmisbaar. Nu niet alleen in de Dageraad, maar ook in tijdschriften tot dusver van geheel anderen stempel, al wat bovennatuurlijk is ontkend wordt; nu in de Gereformeerde kerk het bestrijden zelfs der lichamelijke opstanding van den Zaligmaker waardoor hij krachtiglijk bewezen is te zijn de Zoon Gods, onder de verscheidenheden der christelijke zienswijzen geteld wordt, nu is het immers zoo vreemd niet wanneer elk die aan het Apostolische woord, "Indien Christus niet is opgewekt, zoo is uw geloof te vergeefs, zoo zijt gij nog in uwe zonden, zoo zijt gij de ellendigste van alle menschen," eenig gewicht hecht, tegen dergelijken invloed van schoolopziener of schoolmeester of predikant eenig bezwaar heeft. Veelerlei bedenkingen zijn bij voortdurend tegen onze Vereeniging in het midden gebracht. Wij vleigen ons dat de onjuistheid en onbillijkheid bij toeneming in het oog valt. In de Vereeniging, Christelijke stemmen, in de Boekzaal, en elders, zijn ze meermalen De Heeren Beyma, Thoe Kingma en Sifflé. Zie Bijdragen, blz. 4, vgg. — „Geen erger sekteschool dan der sekte die met Bijbel en Openbaring den spot drijft. Beter geen zielevoedsel dan vergif." Bijv. in het Amsterdamsche Volksblad aan de algemene maatschappelijke belangen toegewijd. Waarlijk het is niet te verwonderen wanneer dit Weekblad, op zijn tegenwoordig standpunt, een zeer ongunstig oordeel over de Vereeniging voor christelijk-nationaal onderwijs velt. 3 In het Kerkelijk Nieuwsblad van 25 Oct. leest men: „Wat moeten de leden der gemeente doen waar de leeraar, door de ijdele filosofie vervoerd, de hoofdzaak van het Evangelie ontkent? Moeten zij geduldig zijn prediking komen aanhooren? Moeten zij hun kroost aan zijn zielbedervend onderwijs lijdelijk of liever door vrijwillige toestemming overlaten? Waarlijk, de nood is in vele gemeenten hoog geklommen." — Zou die nood niet worden verhoogd of verdubbeld door dat, regtstreeks of zijdelings, in menige gemeente het zielbedervend onderwijs van de Predikant invloed ook op de openbare school heeft? Met vrij moedigheid durven we ons op de tot dusver openbaar gemaakte stukken en vooral op de gedachtewisseling in de vergaderingen van October 1860 en 23 April 1861, beroepen. Daarenboven de aard en strekking van ons pogen is uit hetgeen voorafging onmiskenbaar. Deze Vereeniging is een naar de omstandigheden gewijzigde voortzetting van hetgeen, sedert meer dan 25 jaren, door de Christenen die zich tegen de gemengde school verzet hebben, geschied is. Na telkens de onbruikbaarheid dezer school voor de Protestantse Christen in het licht te hebben gesteld; na, uit die hoofde, in naam der gewetensvrijheid, te midden van de meest hardnekkige tegenstand, bijzondere scholen hier en daar te hebben opgericht; na, sedert 1848, vruchteloos een regeling van het openbaar onderwijs te hebben gewenscht overeenkomstig de behoeften van een godsdienstige Natie, kan het voorzeker niet vreemd zijn dat men, nu de wettelijke ter zijdensetting van al wat tot de eigenaardigheid van een Christelijke en Nederlandsche volksopvoeding behoort, haar toppunt bereikt heeft, van de vrijheid van onderwijs, eindelijk verleend, op eenigszinds ruimer schaal gebruik maakt. Dit is, zegt men, het werk van de anti-revolutionairen, de confessionelen, de orthodoxen. Het zij zoo. Wij willen over die benamingen niet twisten, al zijn we verbaasd over de zin die er soms aan gehecht wordt. Dit slechts houden we in het oog dat deze Vereeniging homogeen is met de eis der Christelijk-historische richting, wier beginselen uit velerlei geschriften, uit de halfjaarlijke bijeenkomsten van de Christelijke vrienden te Amsterdam, «Men zie bijv. de twee artikelen in de Vereeniging van Julij en Augustus 11. over de bedenkingen tegen het bestaan en de grondslagen der Vereeniging voor christelijk-nationaal schoolonderwijs. Van dezelfde hand, zoo wij wel onderrigt zijn, als het voortreffelijk viertal (Jan.—April 11.) over de Schoolwet en de Bijbelische geschiedenis. Op deze en dergelijke doorwrochte stukken wordt door vriend en vijand te weinig gelet. Naauwelijks soms leest men wat juist herlezing en bestudering verdient. Dat de Wekker, zegt dergelijke tegenstanders, liefst met stilzwijgen voorbijgaan, kan hun (het is een dikwerke zeer doeltreffende taktiek) niet zeer ten kwade worden geduid. Bij deze gelegenheid zij het ons tevens vergund te wijzen op de toespraak over Opvoeding door ons adviserend lid M. D. van Otterloo in een bijeenkomst ter bespreking van de schoolzaak, op uitnoodiging van Ds. Heldring, in Juni, te Talitha-Kumi gehouden, en opgenomen in de Vereeniging van Juli. Mogt dikwerke, in zoodanige bijeenkomsten, over het opvoeden, het voeden om zich opwaarts te verheffen, de opvoeding onmisbaar voor de Protestantse Christen, aldus het woord worden gevoerd! Uit de beraadslagingen der Tweede Kamer van 1849 tot 1857, uit de instellingen onder dienzelfde invloed tot stand gekomen (de Normaalschool te Nijmegen, de scholen te Amsterdam, 's Gravenhage, Utrecht, Groningen, enz.), althans voor wie zich enige moeite van onderzoek gaf, overbekend zijn. Vrij wat zou hierbij te voegen zijn over hetgeen, buiten onzen eigen werkkring, opmerkenswaard is, doch we kunnen hierover thans niet uitweiden. Voor de behandeling van vele onderwerpen die aan de orde van de dag raken, ware een derde Nummer van de Bijdragen geschikt; doch tijd en gelegenheid ontbreekt. We hopen dat er langzamerhand over menig punt van ernstig overleg in christelijke tijdschriften nog meer dan tot dusver gedachtenwisseling zal zijn. Ook daarom verheugen wij ons in de uitgaaf van het Maandschrift voor Christelijke opvoeding in School en Huish. Het personeel der Redactie strekt ons ten waarborg dat door dit orgaan van de Vereeniging van Christelijke onderwijzers veel zal worden geleverd voor iedereen die in het christelijk schoolwezen belang stelt. Evenwel mogen wij niet geheel zwijgen over twee vóór korten De Vereeniging heeft dus recht beoordeeld te worden naar deze antecedenten. Daartoe behoort dan ook bijvoorbeeld. Het eerste nummer bevestigt ons, zoo het noodig ware, in die overtuiging. Tijd uitgekomen Circulaires, ook in het belang van christelijk onderwijs, waaromtrent men ons meermalen inlichting gevraagd heeft en wier overweging, terwijl daarbij ook door ons het loflijke der poging gaarne gewaardeerd wordt, tevens aanleiding geeft om met enige ernst een handelwijze ter sprake te brengen die ons zowel ongeoorloofd als schadelijk voorkomt. We bedoelen de Circulaire der Ned. Commissie van christelijk onderwijs, geteekend in Januarius, eerst verscheidene maanden later in omloop gebracht, en de Circulaire van de Synode der Ned. Hervormde kerk. Het eerste stuk Aan de Protestanten in Nederland beschouwen wij als een aangenaam levensteeken. Wel is er tussen het standpunt der Commissie en het onze groot verschil. Zij telt onder haar leden den hoogleeraar Hofstede de Groot; zij vertegenwoordigt die grote Protestantsche partij wier ingenomenheid met de gemengde school tot het doordrijven van de wet van 1857 zo krachtig medegewerkt heeft; ja, wat meer is, zelfs nu, zou ze nog vasthouden aan haar vroeger ideaal, de gemengde school, met uitzondering enkel van den Israeliet. Maar toch ziet ze ergert zich met ons over de terzijdestelling van al wat de Protestantsche Christen waardeert; ook zij verlangt dat de jeugd, in of buiten de school, met de grote feiten der gewijde en der vaderlandsche geschiedenis bekend wordt gemaakt en dat de Bijbel een volksboek zij. De behoefte, op vele plaatsen, aan bijzondere scholen erkent ze. We mogen aldus de hoop voeden, dat er tussen haar en ons meer overeenstemming ontstaan zal, en reeds nu is het onze wensche dat zij, gevormd en ondersteund door de drie Protestantsche Maatschappijen, Welstand, Unitas en Hulpbetoon, bij haar eigen, zeer talrijk en zeer vermogend publiek meer weerklank, in ruime giften blijkbaar, ontmoet dan tot dusver, in een reeks van jaren, liet geval was. Ook de uitroep der Synode van de Hervormde kerk aan de Kerkeraden kan misschien enig nut doen. Wel achten wij dat de Synode, omtrent het openbaar onderwijs, in schroomvalligheid te ver gaat en aldus, terwijl ze in haar opvatting der Grondwet zich vergist, het recht en de plicht der Kerk omtrent de volksopvoeding te weinig in het oog houdt. Wel is het laakbaar dat ze in een van het gewone schoolonderwijs geheel afgescheiden godsdienstonderwijs een genoegzaam hulpmiddel ziet, en alzoo zich gereedelijk voegt naar het jammerlijke stelsel van de wet: //een Staatsschool voor onderwijs, waarnaast in de tusschenuren misschien een Kerkschool voor opvoeding gezet wordt.// Wel is er op het tot stand komen der algemeene maatregelen die zij beraamt, voor als nog, niet veel uitzicht. 2 Zeer merkwaardig is hetgeen hierover voorkomt in de Boekzaal van Aug. 1860, in een verslag van de Openbare Brief aan de Bestuurders en leden der Hervormde kerk door Mr. van der Brugghen. De verslaggever keurt de poging goed, doch tracht de illusie weg te nemen als of reeds daarmee de wet onschadelijk gemaakt werd. „Bijbelsche leerscholen en Zondagscholen,— voor het oogenblik achten wij ze allernoodzakelijkst.... Doch waarlijk daarmede alleen zijn wij niet gebaat; zij zijn als de huismiddelen vóór de geneesheer gekomen is; zij kunnen de kwaal niet wegnemen; ... bij voortdurend gebruik, zullen zij haar verergeren en (door hetgeen meer afdoet te verzuimen) doodelijk doen worden. het gevolg is van verkeerd inwendig gebruik, niettegenstaande het uitmuntend voorschrift dat ze geeft! O, hoe wordt, in de christelijkheid van haar strekking, een wet miskend, die een onderwijs begeert ontwikkelend voor het verstand en vormend voor het hart op christelijken grondslag! Dit is het gunstige oordeel van de Commissie. Door de Synode wordt dit lofwaardig getuigenis beaamd. //Wij waarderen, gelijk betaamt, de zorg der Hooge Regering voor de opleiding tot alle christelijke en maatschappelijke deugden. Zelfs houden wij niet op te wensen dat dit Christelijk beginsel van het onderwijs aan alle plaatsen getrouw gehandhaafd en daaraan al die uitbreiding gegeven worden, waarvoor het, naar den geest der schoolwet, vatbaar mag zijn.» Volgens de Ned. Commissie en de Synode, is er tegen Christelijk onderwijs in de wet volstrekt geen onoverkomelijk bezwaar. De wet heeft het Christelijk beginsel niet verzaakt. Door de tegenwoordigheid zelfs der Israëlietische kinderen wordt hierin geen verandering gebracht. De enige ware uitlegging der wet is en blijft die van Prof. Hofstede de Groot, dat de wet de Israëlieten op de algemene school toelaat, maar als gasten en vreemdelingen, jegens wie men beleefd is, maar voor wie men in den eenmaal vastgestelden gang van het huishoudelijk beheer geen verandering brengt. Derhalve, volgens de Ned. Commissie en de Synode, volgens Prof. Hofstede de Groot en de Wekker, wordt er niets vereist dan behoorlijke handhaving van de wet. Daarom is het zo smartelijk dat menigeen deze christelijke geest voorbijziet. Zo smartelijk dat aan het bezwaar van Mr. de Pinto tegen de Bijbelse Geschiedenis op de openbare school door sommigen enige waarde gehecht wordt. Hoewel hooger en hoeder dus, herziening van de wet. Hoe hoorer hoe liever een petitionnement! Alleeds is, kort na de jaarlijksche bijeenkomst der Protestantsche Maatschappijen, een Adres aan den Koning in die zin ingezonden, althans onderteekend. Men houde ons ten goede dat we van den ernst van dergelijke demonstratie niet overtuigd zijn. Beleef het u te schertsen of zijt gij vreemdelingen in uw eigen Land? Tweederlei beweren. Eerst dat de vermelding van Christelijke deugden in de wet op Christelijk onderwijs recht geeft. Ten anderen, dat, zoo dit twijfelachtig is, herziening ligt valt. Meent gij inderdaad dat het woord Christelijk enige kracht heeft? hebt gij dit gemeend en meent ge dit nog? wij zouden, bij zoo veel vasthoudendheid, schier gedrongen worden te zeggen dat Mr. v. d. Brugghen, toen hij, verontwaardigd, die opvatting Dit Adres, door de Kerkelijke Courant en de Wekker medegedeeld, mag in de geschiedenis van het lager onderwijs hier te lande niet ontbreken. (Zie Bijlage XII). — De Wekker juicht. „Dat wij in onze meening niet alleen staan, getuigt dit adres aan Z. M. den Koning, toegezonden door 34 Nederlandse burgers, geen onderwijzers, uit aanstandige stand, doch zeer verschillende maatschappelijke betrekkingen. Gaarne hadden wij het onderteekend, hadden we kennis gedragen van het ontwerp, zoo geheel in onzen geest is het gesteld. Wij zijn overtuigd dat het duizende onderteekenaren had gevonden, als men er publiciteit aan had gegeven. Dit verschijnsel is het bewijs dat onze zienswijze niet is van enkele onderwijzers, maar integendeel door het gros der Natie wordt gedeeld." — Het gros der Natie? een gros van 34 Nederlandse burgers is nog al klein. De Kerkelijke Courant voegt er bij: „Dit Adres is ondertekend door een aantal personen, bevoegd, om over de zaak te oordeelen, wonende te Amsterdam, Alkmaar, Arnhem, Buren, Delft, 's Gravenhage, Groningen, 's Hertogenbosch, Leeuwarden, Leiden, Rotterdam, Schiedam, Utrecht en Zwolle." De verscheidenheid der woonplaatsen van deze 34 burgers versterkt ons in het vermoeden dat het Adres een vrucht is van de Vergaderingen der Protestantsche Maatschappijen, maar de Wekker vergunt ons de vraag: zou men er dan niet tevens uit kunnen opmaken, of dat de Mei-bijeenkomsten niet druk bezocht waren, of dat het Adres bij het gros der aanwezige leden niet veel weerklank gehad heeft? Het Adres, met den naam van oneerlijk heeft gebrandmerkt, geen ongelijk had. Aan vijf doen dit evenwel nog niet. Veel liever willen wij op de eerlijkheid der voorstanders van die wetinterpretatie een beroep doen; door hen een bedenking voor te leggen tegen het enige argument op grond waarvan zij willens en wetens voorbijzien al wat bij de beraadslagingen gezegd en geschied is. De redenering komt hierop neer. Wat hebben wij thans met de beraadslagingen die aan de wet voorafgegaan zijn, te doen! De letter is gebleven en is wet geworden; de commentarien blijven in het stof of zonder gezag, n Voorzeker commentarien hebben tegenover de wet geen gezag, wanneer omtrent den zin eener wetsbepaling twijfel kan bestaan. Maar is hier ernstige twijfel denkbaar? Wanneer veeljarige beraadslaging geen ander doel of uitkomst gehad heeft dan om wel te doen uitkomen dat het woord christelijk in de wet de gebruikelijke betekenis niet heeft, zal men ook dan nog zich op dat woord mogen beroepen ter omkeering van de hoofdgedachte der wet? Zal men, ook in zoodanig geval, beweren dat op de meest plegtige verklaringen der Regering niet behoeft te worden gelet? Zou een dergelijk gebrek aan goede trouw niet met wegcijfering van het gemeen overleg waardoor een wet tot stand komt gelijk staan? Zou het niet verkieslijk zijn geen volksvertegenwoordiging te hebben, indien het geoorloofd was ze van Gouvernementswege om den tuin te leiden en aldus ten speelbal te maken van een onverantwoordelijk bedrog! Nu het andere punt; de herziening. De afzonderlijke school voor den Israëliet. Acht gij de herziening denkbaar? Om ze te verkrijgen zal men de Tweede Kamer niet wel kunnen voorbijgaan. Ook wij spreken niet ongaarne van de herzienbaarheid der wet. Maar hoe? Door splitsing der openbare school? Een zeer bevoegd beoordeelaar schrijft: „Van 1857 was drieledige splitsing wenschelijk en mogelijk. Nu is zij noch het een, noch het andere. Wij zijn nu door den tegenstand van de zich noemende gematigde opvoedkundigen in een geheel andere richting geraakt, in die welke leidt naar de volstrekt neutrale met de vrije kerkelijke gemeenteschool daarneven." De Vereeniging, Aug. 1801, p. 100. — Herziening van de wet, opdat het financieel en zedelijk overwicht van den Staat niet z'n opzettelijke versmoring van al wat met de neutrale school niet homogeen is worden misbruikt. Zie onze Bijdragen, p. 34. Bij Art. 16 der wet is een amendement voorgesteld, in dien zin. Met verontwaardiging is het bestreden door den tegenwoordige Minister van Justitie, en met 51 tegen 6 stemmen ter zijde gesteld. Afzonderlijke scholen voor de Israëlieten. Weet ge dan niet dat dit voorstel juist de hartader van de wet raakt? Dat op de tegenwoordigheid en het recht der Israëlieten door de Roomsch-Catholijken, ter wering van protestantschen invloed, door al wat aan eigen positief geloof gehecht is, ter wering van allerlei soorten van ongeloovig geteemd, prijs gesteld wordt? Dat de eis van Israëlietische scholen met den eis van protestantsche en Roomsch-Catholijke scholen in onmiddellijk verband is? Weet ge dit niet? begrijpt ge dit niet? Laat er ons liever rond voor uitkomen. Ook de zoogenaamde groote protestantsche partij is, even goed als wij, met de onverkrijgbaarheid van hetgeen zij verlangt bekend. Ook zij heeft zich geen illusie gemaakt omtrent hetgeen rechtens bij de wet bedoeld werd. Maar wat heeft ze gedacht? dat ze, ondanks de wet, feitelijk zou kunnen handhaven, wat, niet voor ons, maar voor haar genoeg was. Zij dacht, in die zin, in die mate, te kunnen behouden of herkrijgen een Christelijke, een protestantsche suprematie. Thans gaat dat niet meer. En nu zij tegenover een onverbiddelijk beginsel haar machteloosheid ontwaart, nu is het niet onverklaarbaar indien ze, in het voorgeven dat de nietsbeduidendheid van het woord Christelijk voor haar een geheim was, een voorwendsel aangrijpt ter rechtvaardiging van de wijze waarop zij met de gemengde school bijna zou kunnen zeggen een soort van afgoderij gepleegd, en daarom tegen elke poging om den heillozen toestand waarin wij geraakt zijn te ontgaan, zich verzet heeft. Ook de Regering zelf schijnt, in het belang der invoering van de wet, het dienstig te hebben gekeurd dat de niet-christelijkheid der wet niet al te zeer, niet al te spoedig in het oog viel. De willekeur in het toepassen of niet-toepassen van het beginsel der neutraliteit was zoo verregaande dat ook bij schoolopzieneren onbekendheid met de discussie van 1856 en 1857 moest worden ondersteld. Maar de strijd tusschen den hoogleeraarschoolopziener en den opperrabbijn heeft al dat nevelachtige verjaagd en een ondubbelzinnig démenti ten gevolge gehad. Thans vernemen wij desniettemin: // De werking der wet op het lager onderwijs geeft gunstige uitkomsten.// De Regering heeft onlangs dit op de meest plegtige wijs bij de Tweede Kamer kenbaar gemaakt. Voor velen is dit bericht verrassend en raadselachtig. Met verlangen mag men daarover, ook in de Staten-Generaal, nadere inlichtingen te gemoed zien. Maar, ook bij de meest voortreffelijke werking van het stelsel der neutrale school, zal de Regering thans voorzeker niet meer ontveinzen dat ze neutraal is. Laat ons dankbaar opmerken dat er in de laatste maanden veel, zeer veel, in één zeer belangrijk opzicht, is gewonnen. Be strekking der wet is tot klaarheid gebracht. Geen wonder dat de zóó stoute verzekeringen van Prof. Hofstede de Groot en van de Wekker c. s., gevoegd bij de toegeeflijkheid van het Gouvernement, grote slapheid, ook bij zeer veelen die anders voor het bijzonder onderwijs veerkracht zouden hebben ontwikkeld, ten gevolge hebben gehad. Zeer merkwaardig is hetgeen daaromtrent, met weergaloozen eenvoud, voorkomt in het Verslag der Regering aan de StatenGeneraal ten vorigen jaar. //Bij velen bestond een bepaalde vooringenomenheid tegen de wet; bij de toepassing is hun echter gebleken, dat daardoor volstrekt niet, zoo als men vreesde, een omkeering van het bestaande werd veroorzaakt; dit heeft het gevolg gehad, dat het grootste gedeelte der tegenstanders met de wet is verzoend en daarin geen bezwaren meer ziet, voorzover de strekking en de aard van het in de openbare scholen te geven onderwijs aangaat. Als bewijs hiervan kan worden aangebracht, dat op vele plaatsen te vergeefs pogingen zijn in het werk gesteld om bijzondere scholen op te rigten, waar leerstellig onderwijs in de godsdienst gegeven zou worden. Alle Inspecteurs de Graaf van Zuylen van Nijevelt van die gunstige uitkomsten geenszms overtuigd is. 5 Zie de terechtwijzing van den Minister aan den schoolopziener Horstede de Groot, t. a. p. — Maar wie zwicht nu in de praktijk, de schoolopziener of de Minister? de wettenovertreder of de wet? Laat ons herhalen wat voor het volksbelang zoowel als voor de waardigheid van het Gouvernement, van gewicht is: „De Regering handelt tegen den geest der wet, wanneer zij den moed niet heeft schoolopzieners te ontslaan, wier denkwijze en officieel gedrag tegen de hoofdgedachte der wet gekant is. Tot in her innerlijk stemmen hierin overeen dat Art. 23 geen bezwaar opgeleverd heeft. Als bewijs hiervan kan worden aangevoerd, dat in weerwil van het uit den weg ruimen van alle hinderpalen, welke vroeger aan het openen van bijzondere scholen in den weg stonden, van die bevoegdheid slechts zeer weinig is gebruik gemaakt, om scholen van eene meer uitsluitend godsdienstige richting tot stand te brengen. Nu het eerste jaar onder de werking der nieuwe wet is voorbijgegaan zonder dat uit haar voorschriften op dit punt onaangenaamheden zijn voortgevloeid, meent de Regering zich te mogen vleigen, dat ook in het vervolg zich geen der door sommigen verwachte zwarigheden zullen voordoen, en dat tegelijk met de belangstelling in het lager onderwijs ook de overtuiging zal toenemen, dat de wet van 1857 daarin een merkbare verbetering zal kunnen brengen. Welk een aangenaam verschiet! Doch wij houden ons overtuigd dat er nog vele duizenden in Nederland zijn die een dergelijk berusten in de wet, door het aanvankelijk verborgen houden van haar hoofdgedachte, als een onheil voor Kerk en Vaderland zouden hebben beschouwd. Dit gevaar is voorbij. Op sommige plaatsen, in de Yehudim en elders, is en blijft wellicht nog langen tijd de wet onuitvoerbaar. Maar niet lang meer zal het mogelijk zijn te ontkennen dat de wet al wat christelijk is verbiedt, en dat dit verbod, in de regel, en, uit de aard der zaak, dagelijks meer ten uitvoer gelegd wordt. Geen Christendom op de openbare school dan hetgeen ongerijptelijk is ook voor de Jood; niet voor de onverschilligen, maar voor de meest orthodoxen Jood. Dit is voor de Christen geen Christendom meer. Ook de geringste denker begrijpt dat Christelijke opleiding, waar de Israëliet recht van beklag heeft, een bijvoegsel is zonder zin.1 Doch laat ons, liever dan zelf te spreken, nagaan wat zij die, na het tot stand komen van de wet, aan het woord Christelijk zoo veel waarde hebben gehecht, vóór het tot stand komen van de wet daarover hebben gedacht. Toen las men bijv. in de Amsterdamse Courant: //Wil men eene christelijke opleiding, die aan de orthodoxen Jood geen eer- 1 Bijdragen, pag. 1. geruis geeft, dan is het, met de eerbiediging der Israëlietische Godsdienstige begrippen, met het christelijke met recht gemeend. Wanneer onder opleiding tot christelijke deugden zoo iets verstaan wordt, dat de meest rechtzinnige Israëliet er geen aanstoot aan heeft, dan zou voorzeker het woord christelijk in de wet slechts een leuswoord zijn, inderdaad een schandelijk, een onheilig bedrog. Toen las men bijv. in het Maandblad van het Onderwijzers-Genootschap in Januari 1857. Misschien komt er in de wet wel eene bepaling gelijk die van 1806, dat het onderwijs zal dienen om tot alle maatschappelijke en Christelijke deugden op te leiden; maar, wil men deze bepaling niet voor enkel Christelijke scholen maken, en nevens deze, afzonderlijke Israëlietische scholen laten voortbestaan, gelijk de wet van 1806 deed, dan zullen die Christelijke deugden niet of weinig; ze worden dan zulke zeer algemene deugden, die ja wel ook in de Christelijke godsdienst gelden, maar die niet op den Christelijken wortel mogen groeien, op de kennis van den Zaligmaker der wereld, Jezus Christus, op de wederliefde tot Hem, uit zijne liefde voortgevloeid, op de zucht om Hem, Gods volmaakte Zoon, na te volgen. Want anders over Jezus te spreken, dan over een belangrijk persoon in de wereldgeschiedenis, gelijk ook over Confucius, Socrates en Mohammed gesproken wordt, mag niet geschieden om der Israëlieten wil. Zaligmaker der wereld, Gods Zoon, mag Hij niet heeten, Hij mag met de bron der deugd zijn. Het Christendom der school zal dus luttel weinig betekenen, nauwelijks iets meer dan een klank zijn. Het woord christelijk zou (zoo sprak toen, behalve de Minister van Justitie, iedereen) niet anders zijn dan een klank, een leus, een dekmantel voor de onchristelijkheid der wet. Deze, ondanks haar formulier opleiding tot christelijke deugden, onchristelijke wet kwam reeds vóór vier jaren tot stand. In Nederland! Welnu? Wat is er, dien ten gevolge, in deze vier jaren, ter gedeeltelijke tegemoetkoming aan de behoeften eener christelijke Natie, voor christelijke volksopvoeding geschied? We vragen niet: wat is er, sedert October 1860, voor onze Vereeniging geschied? Vergelijkenderwijze hebben wij misschien ..-een reden tot klagen. Doch hoe dit zij; we denken thans aan onze Vereeniging niet. Wij herhalen veeleer wat we reeds terstond hebben gezegd: //Verre van ons de gedachte, als of in het lidmaatschap dezer Vereeniging, in het goedkeuren van hetgeen wij verrigten, in het loopen aan onzen leidsman, de maatstaf van belangstelling in het christelijk onderwijs lag. // Neen; de vraag is algemeen. Wat is er, onder de heerschappij eener niet-christelijke wet, tot dus ver, door hen aan wie Vaderland en Evangelie ter harte gaat, verrigt? Werd erop Nederlandschen bodem die mate van verontwaardiging, van smart, vooral van eigen werkzaamheid gezien waaraan men, in zoodanige omstandigheden, de levenskracht eener Christelijke Natie herkent? Veel behoedzaamheid is noodig in de beoordeling van eigen land en leeftijd. Ook daarom is het, ter verkrijging van zelfkennis, onbehoorlijk te letten op het oordeel dat in den vreemde, door niet onbevoegde rechters geveld wordt. Dezer dagen zijn er omtrent ons Volk, in verband ook met de schoolwet, drie uitspraken gedaan; door een Duitscher, een Engelsman en een Franschman, kundige mannen door wie aan Evangelischen volksgeest waarde gehecht wordt; uitspraken voor onze nationale eigenliefde kwetsend; waarop we desniettemin en, in een zoo gewichtige zaak, misschien des te meer, moeten afgestraalt slaan. De eene komt voor in een maandschrift dat in Duitschland hooge achting geniet (die Protestantische Monatblatter). Daar leest men, in een zeer merkwaardig, met veel bezadigdheid en kennis van zaken geschreven opstel over het Hollandsche Protestantisme van dezen tijd in zijne theologische scholen en partijen: // Holland is gevallen ! En hoe roemrijker Volkshistorie, hoe treuriger verval.... Om de weinige Jodenkinderen moet nu de geheele christelijke jeugd het godsdienstig onderrigt buiten de school zoeken, en de grootste zege heeft de Koomschgezinde partij behaald. // De tweede uitspraak is van een schoolopziener in Engeland, van regeringswege mede-gecommitteerde tot het onderzoek van den toestand van het onderwijs, in een werk over Volksopvoeding in Erankrijk , Zwitzerland en Holland. '•Hij laat zich met groote behoedzaamheid uit; hij meent dat het nog te vroeg is om over de 1 The popnlar Education of Trance with notices of that of Holland and Swiizerland bij Mathew Arnolii. (London , 1861). Werking der wet van 1857, het spreekt te doen - daar gelaten bet godsdienstig beginsel, vindt hij de gesteldheid van het lager onderwijs uitmuntend. Hij is dus eer ten onzen gunste gestemd. Evenwel schrijft hij: "De Hollanders als Volk hebben thans slechts twee zaken waararaan ze met geestdrift gehecht zijn; een afzonderlijk volksbestaan en het behoud van hun koloniaal bewind. Inderdaad dat is eerbiedwaardig; maar niet daarin alleen heeft de geestdrift van roemwaardige Naties bestaan. Niet daarin alleen de geestdrift van het Holland der zestiende eeuw, het Holland van Willem de Zwijger. Niet daarin alleen de geestdrift van een Volk dat nog macht en groei heeft, dat nog aan leven, aan beweging, aan veerkracht is rijk." De derde oordeelvelling leest men ter zelfde plaatse. Zij is die van een sehrander Franschman die, vermoedelijk in een gesprek over de Volksopvoeding hier te lande, van ons gezegd had: "C'est une nation éteinte. Spreek me niet van dat Volk, het is een uitgedoofd Volk, het is geen Volk meer." Dit oordeel vindt de Engelschman (die trouwens den zin en geest der wet van 1857 nog niet volkomen gevat heeft) te streng. Met vrijmoedigheid zeggen ook wij: Gode zij dank, dit oordeel is veel te streng! Maar is het ons ook geoorloofd te beweren dat er voor een dergelijk miskennen van onzen nog niet uitgedoofden landaard geen aanleiding bestaat? Het voegt ons niet te beslissen. Laat de conscientie spreken van elk land- en geloofsgenoot die met de onmisbaarheid van het Evangelie, met den toestand van het openbaar onderwijs, met de strekking der wet, en met hetgeen sedert Augustus 1857 gedaan of verzuimd werd, bekend is. Maar, indien men aan het schijnbaar vadsige berusten in de wet van 1857 niet ten onrechte een grond voor dergelijk oordeel ontleent; wijt het aan de Natie niet; wijt het aan hen die, met voorbedachte rade en op velerlei wijze, een groot gedeelte der Natie omtrent de hoofdgedachte der wet onbekend gehouden en aldus in slaap hebben gewiegd. Wat is de Natie? de Natie die (zoo als in Julij 1856 van regeringswege beweerd werd) de gemengde school lief lief had? Zie de Bijdragen, p. 30-38. Ook daarom juist verwacht wij aan het Nederlandsche Volk niet. Het goochelspel met de christelijkheid eener opleiding die aan den Israëliet bevalt, duurt niet lang meer. En dan? Een vrije keuze: of (hetgeen wij niet mogelijk achten) de Nederlandsche Natie laat zich een schoolwezen zonder Bijbel en Volkshistorie gevallen en dan verdient zij inderdaad uit de rei der Natien waarvoor de Christenheid nog achting koestert, te worden geschrapt; of wel, zodra over de wet een helder licht opgaat, zal warme en werkzame belangstelling in de Christelijk-nationale opleiding der Protestantsche jeugd, tot eer en tot heil van het Vaderland, doen zien dat men in het smooren van de volksstem, in het verdooven van het volksgeweten, niet geslaagd is. ADVISERENDE LEDEN. Mr. J. J. Teding van Berkhout. J. A. WORMSER. Mr. A. J. van Beeck Calkoen. Mr. W. Baron van Lijnden. Ds. J. W. Felix. M. D. van Oosterloo. J. J. P. Valeton. Ds. O. G. Heldring. J. Voorhoeve HCzn. BIJLAGE II, Op 30 October 1860 is te Amsterdam de Vereeniging voor Christelijk-nationaal schoolonderwijs opgericht. Op 23 April 1861 is, in de Eerste Algemeene Vergadering, het Reglement vastgesteld dat men, met een inschrijvingsbiljet, voorgelegd wordt. De Vereeniging telt over de 800 leden; heeft aan contributie en giften ruim f 18,000 ontvangen, en is voor de opleiding van onderwijzers en de ondersteuning van scholen aanvankelijk werkzaam. Een begin dat moed geeft, maar, niet meer dan een begin, met het oog op hetgeen de Vereeniging bedoelt. Wat bedoelt ze? Het zal niet ongepast zijn, nu we met vernieuwde aandrang bijstand vragen, kortelijk te herhalen wat aan velen van uwe reeds in de bijzonderheden bekend is. De Vereeniging bedoelt tegemoetkoming aan Protestantse Christenen in het opvoeden der kinderen zóó als door Godvrije ouders begeerd wordt. Vaders en Moeders, die zelf de Heer wensen te dienen, die voor het eeuwigheil ook van de kinderen bezorgd zijn, en bij wie de heilige Doopbelofte niet in vergetelheid geraakt is, verlangen dat het kind, overeenkomstig Gods Woord, onder het aanleeren van nuttige kundigheden, uit dankbaarheid aan de Zaligmaker tot Christelijke en maatschappelijke deugdbetrachting wordt gevormd. Voor zodanige opvoeding is de openbare school ongeschikt. Waarom? Omdat zij voor alle Gezindten moet ingericht zijn. — Vroeger dacht men dat, door een soort van algemene school-godsdienst, allen tot vrede zouden worden gesteld. Tegenwoordig is het duidelijk en klaar: in de gemengde school moet, om ergernis en rustverstoring te vermijden, over alles wat naar Godsdienst zweemt, een diep stilzwijgen worden bewaard. Dit bleek reeds vóór 1857. Immers van waar het Christelijk verzet, jaren lang, tegen de gemengde school? Van waar het streven naar de dikwijks zo halstarrig ontzegde school op eigen kosten? Was het niet, dewijl van lieverlede uit het openbaar onderwijs verdween alles wat, aanstootelijk voor de Roomschgezinden, onmisbaar is voor den Protestant? Werd niet, uit dien hoofde, ten jaar 1856, in het belang van alle Gezindten, de afzonderlijke school, voor de Israëlieten reeds aanwezig, voor de Roomsch Catholijken en de Protestanten gevraagd? Gevraagd, ja, maar vreemd was in 1857 het antwoord. Niet de Roomschgezinde werd van de Protestant gescheiden; neen! de Israëliet werd bij de Christen gevoegd. Hier is het wel gelijk de Apostel schrijft: „Als tot verstandigen spreek ik, oordeelt gij zelf hetgeen ik zeg." Is de algemene school, aldus toegankelijk voor allen, niet even daarom ontoegankelijk voor Hem dien de Israëliet verguist en de Christen aanbidt? Desniettemin maakt de wet van opleiding tot Christelijke deugden gewag. O ja! maar niet dan na de telkens herhaalde verzekering van Regeringswege dat het woord niet meer dan een woord is; dat het geen betekenis heeft; dat het enkel welstaanshalve in de wet is opgenomen, dat het in de volkomen gelijkstelling van Christen en Israëliet geen de minste verandering brengt. Daarom heeft de tegenwoordige Minister van Justitie, zelf Israëliet, in de intassching van het aldus onschadelijk geworden woord berust. Omdat „geen beginselen van Christendom, van enige positieve Godsdienst" werden bedoeld. Daarom, om dit wel te doen uitkomen, werd van regeringswege in 1857 verklaard: „Opleiding tot Christelijke deugden kan en mag, op de gemengde scholen, in geen anderen zin worden opgevat dan dat alle leerstellige en dogmatische bestanddeelen, alles met één woord wat tot het begrip des Christendoms, van zijn waarheden, van zijn feiten, van zijn geschiedenis behoort, van de gemengde school verwijderd moet blijven." Daarom noemt de Minister onder wiens leiding de wet tot stand kwam, het oneerlijk dat men een „Christelijk godsdienstig onderwijs" aan de wet opdringen wil. Daarom heeft onlangs de Minister van Binnenlandsche Zaken, een schoolopziener te recht gewezen, die zich verbeeldde dat er, op de openbare school, van „Jezus opstanding, hemelvaart en kerkstichting" melding moge worden gemaakt. Daarom .... doch waartoe meer? Op een school voor alle gezindheden, waar allen gelijk recht hebben, kan geen sprake zijn van deugdbetering uit liefde tot Hem die zijn leven voor ons gesteld heeft. Daar voegt geen 