Op de snijtafel van de genderhistoricus. Androcentrisme in de historische demografie
• Arbeid van vrouwen in Limburg [Knotter]
• Androcentrisme in de historische demografie [Janssens]
• Van regionaal naar globaal [Van Nederveen Meerkerk]
• Feminationalisme [Schrover] The Low Countries Journal 
of Social and Economic 
History
jaargang 17
2020
nummer 1
Special Issue: ‘Het androcentrisme voorbij?’ 
25 jaar gender en sociale geschiedenis The Low Countries Journal 
of Social and Economic 
History
jaargang 17
2020
nummer 1
Special Issue: ‘Het androcentrisme voorbij?’ 
25 jaar gender en sociale geschiedenis Special Issue: ‘Het androcentrisme voorbij?’ 
25 jaar gender en sociale geschiedenis • Arbeid van vrouwen in Limburg [Knotter]
• Androcentrisme in de historische demografie [Janssens]
• Van regionaal naar globaal [Van Nederveen Meerkerk]
• Feminationalisme [Schrover] Angélique Janssens tseg 17 (1): 53-76
doi: 10.18352/tseg.1125 tseg 17 (1): 53-76
doi: 10.18352/tseg.1125 Op de snijtafel van de genderhistoricus
Androcentrisme in de historische demografie Angélique Janssens Angélique Janssens 1	 J.W. Scott, ‘Gender: A useful category of analysis’, The American Historical Review 91:5 (1986) 1053-
1073. Dit artikel is ook opgenomen in: J.W. Scott, Gender and the politics of history (New York 1988). 
2	 S.O. Rose, What is gender history? (Cambridge 2010). Abstract This article presents a discussion and analysis of the way in which the concept of 
gender is applied as an analytical category in the field of historical demography. Gender as an analytical category was introduced in the 1980s to reveal the social 
and cultural constructions of gender and power, and the way in which these gender 
constructions worked to marginalise women as a social group as well as making 
them invisible in mainstream history writing. After so many years the question aris­
es to what extent gender mainstreaming has taken place in the practice of history 
writing and whether it has successfully pushed out former androcentric historical 
practices. I ask this question relating to the field of historical demography, and I do 
this by tracing gendered perspectives in all articles published in The History of the 
Family. An International Quarterly in all issues in five volumes: 2008, 2020, 2012, 2014 
and 2016. All empirical articles in these issues were examined on whether and how 
the concept of gender was used. More androcentric analytical practices would lead 
to perspectives in which women would be regarded merely as bodies, appearing in 
variables such as ‘age at marriage’, rather than as agents of change or social actors. These latter roles would be reserved for men. Results show that in a majority of the 
publications authors do make use of the concept of gender. However, a content 
analysis shows that many of these articles use gender as an equivalent for sex, a 
practice which takes us back to the old biological perspectives on the differences 
between men and women. Still, the content analysis also shows that a considerable 
number of studies do make use of gender as an analytical category, thereby greatly 
enhancing the richness and complexity of approaches in the field. These studies 
show that using gender as an analytical category in historical demography reduces JANSSENS JANSSENS JANSSENS 53 TSEG TSEG one-dimensional functionalist and economistic perspectives on important demo­
graphic phenomena in the past. Inleiding: gender en androcentrisme De introductie van het concept gender geldt als een van de belangrijk-
ste vernieuwingen in de wetenschapsbeoefening van de afgelopen de-
cennia. Binnen de geschiedschrijving heeft vooral Joan W. Scott met 
haar invloedrijke artikel ‘Gender: A Useful Category of Analysis’ een be-
langrijke bijdrage geleverd aan deze vernieuwing.1 Scott en andere the-
oretici met haar, betoogden dat het begrip gender een analytische en 
relationele categorie is, zoals de begrippen klasse en ras. Gender heeft 
niet exclusief betrekking op vrouwen, het zegt iets over vrouwen én 
mannen. Het begrip stelt bovendien machtsrelaties centraal; construc-
ties van gender en macht zijn zelfs sterk verweven met elkaar.2 De toe-
passing van gender als analytische categorie zou er derhalve ook toe 
moeten leiden dat de geschiedenis, zoals we die kenden, herschreven 
zou moeten worden. In ieder geval zou de toepassing van dit analyti-
sche begrip er voor moeten zorgen dat vrouwen als sociale groep zicht-
baar zouden worden gemaakt in de geschiedenis, evenals in processen 
van marginalisering. Zoals wetenschappelijke geschiedschrijving niet 
meer mogelijk is zonder analytische categorieën zoals sociale klasse, zo 
zou dat ook moeten gebeuren met het begrip gender. jj Nu, zoveel jaren later, rijst de vraag of een dergelijke gender 
mainstreaming heeft plaats gevonden in de geschiedwetenschap, en 
zo ja, tot welke veranderingen dat heeft geleid. In deze bijdrage ga ik 
na in hoeverre gender als analytisch begrip wordt toegepast in de re-
cente onderzoekspraktijk van de historische demografie, en op welke 
wijze dat gebeurt. In de historische demografie is het geheel vanzelf-
sprekend om onderscheid te maken naar sekse. Bij de kernonderwer-
pen van dit vakgebied – huwelijk, fertiliteit en sterfte – worden de on-
derzoeksresultaten al snel betekenisloos als vrouwen worden buiten 
gesloten of wanneer niet wordt gedifferentieerd naar sekse. Dit kan 
eenvoudig geïllustreerd worden aan de hand van de revolutionaire ver-
anderingen die zich hebben voorgedaan in de levensverwachting in de 
afgelopen 150 jaar in Nederland en elders. Als daarin geen onderscheid VOL. 17, NO. 1, 2020 VOL. 17, NO. 1, 2020 54 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS wordt gemaakt tussen mannen en vrouwen dan valt de dramatische val 
in de gezondheid van mannen na de Tweede Wereldoorlog weg terwijl 
de levensverwachting van vrouwen te pessimistisch zou worden inge-
schat. 3	 A.H. Bailey, M. LaFrance en J.F. Dovidio, ‘Is man the measure of all things? A social cognitive account 
of androcentrism’, Personality and Social Psychology Review 22 (2018) 1-25.
4	 A. Janssens, ‘Were women present at the demographic transition? A question revisited’, The History 
of the Family 12 (2007) 43-49. Zie ook: A. Mackinnon, ‘Were women present at the demographic tran-
sition? Questions from a feminist historian to historical demographers’, Gender & History 7 (1995) 222-
240; S. Cotts Watkins, ‘If all we knew about women was what we read in Demography, what would we 
know’, Demography 30 (1993) 551-577. Inleiding: gender en androcentrisme De ontwikkeling in de levensverwachting van mannen en vrou-
wen loopt dus uiteen, maar dat niet alleen: het verloop in die van vrou-
wen krijgt een extra betekenis in de vergelijking met die van mannen, 
en vice versa. Historisch-demografen weten dus heel goed dat ze vrou-
wen als onderzoeksobject niet kunnen negeren. Het is onmogelijk een 
zogenaamde ‘neutrale’ en algemene geschiedenis te schrijven die in de 
praktijk eigenlijk vooral stoelt op de ervaringen van mannen. Maar be-
tekent dat ook dat de historische demografie gevrijwaard is van enige 
vorm van androcentrisme? j Androcentrisme verwijst naar een sociale organisatie maar ook naar 
een denkwijze gebaseerd op en georganiseerd rondom mannen, het-
geen resulteert in individuele vooroordelen en bijbehorend institutio-
neel beleid. Een belangrijk gevolg van een dergelijke denkwijze is dat 
vrouwen gezien worden als ‘de ander’ en tevens ook eerder gemarkeerd 
worden als ge-genderde wezens dan mannen.3 Androcentrisme bete-
kent nadrukkelijk niet dat mannen worden gezien als ‘superieur’ en 
vrouwen als ‘inferieur’. Het betekent echter wel dat mannen eerder ge-
zien worden als vertegenwoordigers van een neutrale norm en vrouwen 
als speciale, bijzondere gevallen. Hierdoor ondersteunt androcentris-
me genderongelijkheid door het vermogen het mannelijke van de macht 
van mannen te verbergen achter een zogenaamde neutrale standaard. Androcentrische tendenties in de wetenschappelijke beoefening van 
de geschiedenis dragen daardoor eveneens bij aan de continuering van 
de sociale en politieke macht van mannen. Bovendien wordt daarmee 
tevens bepaald aan welke normen ‘neutrale’ wetenschap moet voldoen 
en welk soort geschiedenis behoort tot ‘de’ geschiedenis. Derhalve is re-
flectie op de aanwezigheid van vormen van androcentrisme van meer 
dan marginaal belang voor iedere historicus.j Ik heb mij eerder bezig gehouden met het vraagstuk van androcen-
tristische perspectieven in de historische demografie, en wel in een arti-
kel in The History of the Family van 2007.4 In dat stuk kwam de vraag aan JANSSENS 55 TSEG bod in hoeverre vrouwen wel echt aanwezig waren in de geschiedschrij-
ving van de demografische transitie, en zo ja op welke wijze zij ‘aanwe-
zig’ waren bij dit belangrijke en revolutionaire historische proces. Het 
concept van de demografische transitie verwijst naar het complex van 
vragen rondom de verschuivingen die zich tussen de achttiende en de 
twintigste eeuw overal in de westerse wereld hebben voorgedaan van 
hoge niveaus van sterfte en geboorte naar lage niveaus. Het behoort tot 
één van de kernvraagstukken van de historische demografie. Inleiding: gender en androcentrisme Vrouwen 
zijn daar zeker bij aanwezig geweest: er zijn doorgaans vrouwen nodig 
om geboorten te laten plaats vinden. j Mijn conclusie was toen dat vrouwen wel aanwezig waren in deze 
geschiedschrijving, maar dan vooral als lichamen. Het onderzoek naar 
de demografische transitie wordt gedomineerd door vooral kwantita-
tief onderzoek; vrouwen kwamen daarin voor in de vorm van varia-
belen zoals ‘leeftijd bij huwelijk’ of ‘leeftijd bij geboorte’. Dat betreft in 
beide gevallen variabelen die werden meegenomen als zogenaamde 
controlevariabelen, met andere woorden, deze variabelen verwezen 
naar zaken waar het eigenlijk niet om ging in dat onderzoek. Dat lag an-
ders bij mannen, die werden opgevoerd in de vorm van sociaalecono-
mische variabelen. Mannen kwamen voor als houders van beroepen of 
sociale klasse, als deelnemers aan bepaalde economische sectoren, en 
daarbij ging het steeds om zogenaamde ‘variables of interest’. Dat wa-
ren de variabelen die gerelateerd waren aan de onderzoeksvragen en de 
erbij behorende hypothesen. Zo konden variabelen zoals ‘percentages 
werkzame mannen in de landbouw’ voorkomen die gebruikt werden 
als indicatoren of proxies voor de graad van modernisering van een sa-
menleving. Het gevolg was dat in het narratief dat gebaseerd werd op 
dergelijke analyses, deze mannelijke indicatoren verbonden werden 
met het potentieel van die onderzochte samenleving tot modernisering 
van de vruchtbaarheid. Mijn conclusie was dat dit type onderzoek de 
associatie versterkt van mannen met cultuur, en met de rol van ‘agents 
of change’, terwijl voor vrouwen een hoofdzakelijke passieve rol is gere-
serveerd in maatschappelijke verandering en een relatie wordt gelegd 
met natuur. Vrouwen werden op die manier geportretteerd als margi-
naal aan het historisch proces. Wetenschap ondersteunt op deze wijze 
traditionele genderperspectieven en vormt een belangrijke fundering 
voor traditionele maatschappelijke structuren.j De bovenstaande overwegingen wijzen er dus op dat het niet en-
kel van belang is of vrouwen wel aanwezig zijn, maar ook hoe ze aan-
wezig zijn. Gender moet dus ook gebruikt worden als een analytische 56 VOL. 17, NO. 1, 2020 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS Illustratie 1 Portret van Giovanni Arnolfini en zijn 
vrouw, door Jan van Eyck (bron: National Gallery 
Londen, inv./cat.nr NG 186). categorie, een categorie van verschil, of nog anders, als een relationele 
categorie die op zowel mannen als vrouwen wordt toegepast. Het gaat 
er dus om op te letten hoe het begrip gender ingevuld wordt. Illustratie 1 Portret van Giovanni Arnolfini en zijn 
vrouw, door Jan van Eyck (bron: National Gallery 
Londen, inv./cat.nr NG 186). Inleiding: gender en androcentrisme Voor deze 
bijdrage heb ik de recente stand van zaken in het vakgebied van de his-
torische demografie onderzocht, en wel aan de hand van artikelen die 
zijn verschenen in het internationale tijdschrift The History of the Fa­
mily. An International Quarterly. Dit tijdschrift vormt een uitstekende 
ingang voor een dergelijk onderzoek vanwege de brede scope die het 
tijdschrift heeft, zowel in termen van de onderwerpen die aan bod ko-
men, als de landen van herkomst van de auteurs en hun disciplinaire 
achtergrond. Het tijdschrift streeft er expliciet naar zowel kwantitatieve 
als kwalitatieve bijdragen te publiceren, en is nadrukkelijk interdiscipli-
nair. Hoewel de invalshoek steeds historisch is, worden veel bijdragen 
geschreven vanuit andere sociaalwetenschappelijke disciplines zoals 
demografie, antropologie, sociologie of psychologie. In het hiernavol-
gende stel ik de vraag of het analytische begrip gender wordt toegepast 
in de recente onderzoekpraktijk van The History of the Family, en zo ja 
op welke wijze dat gebeurt. Dit gebeurt via een indeling in verschillen-
de sub-thema’s: 1) artikelen die een genderanalytische benadering kie-
zen, 2) een groep studies waarin gender een substituut is voor ‘sekse’, 3) 
studies waarin vooral ‘vrouwen in de marge’ centraal staan, en als laat-
ste 4) die studies waarin het gender concept expliciet verbonden wordt 
met mannen. In de conclusie wordt ingegaan op de waarde die de toe-
passing van het gender concept heeft voor de historische demografie. categorie, een categorie van verschil, of nog anders, als een relationele 
categorie die op zowel mannen als vrouwen wordt toegepast. Het gaat 
er dus om op te letten hoe het begrip gender ingevuld wordt. Voor deze 
bijdrage heb ik de recente stand van zaken in het vakgebied van de his-
torische demografie onderzocht, en wel aan de hand van artikelen die 
zijn verschenen in het internationale tijdschrift The History of the Fa­
mily. An International Quarterly. Dit tijdschrift vormt een uitstekende 
ingang voor een dergelijk onderzoek vanwege de brede scope die het 
tijdschrift heeft, zowel in termen van de onderwerpen die aan bod ko-
men, als de landen van herkomst van de auteurs en hun disciplinaire 
achtergrond. Het tijdschrift streeft er expliciet naar zowel kwantitatieve 
als kwalitatieve bijdragen te publiceren, en is nadrukkelijk interdiscipli-
nair. Hoewel de invalshoek steeds historisch is, worden veel bijdragen 
geschreven vanuit andere sociaalwetenschappelijke disciplines zoals 
demografie, antropologie, sociologie of psychologie. JANSSENS 5	 	 Dit internationale tijdschrift wordt uitgegeven door Taylor & Francis; de co-editors-in-chief zijn Jan 
Kok en Angélique Janssens.
6	 	 De Impact Factor voor 2018 was 1.373 (History Of Social Science, Family Studies). Inleiding: gender en androcentrisme In het hiernavol-
gende stel ik de vraag of het analytische begrip gender wordt toegepast 
in de recente onderzoekpraktijk van The History of the Family, en zo ja 
op welke wijze dat gebeurt. Dit gebeurt via een indeling in verschillen-
de sub-thema’s: 1) artikelen die een genderanalytische benadering kie-
zen, 2) een groep studies waarin gender een substituut is voor ‘sekse’, 3) 
studies waarin vooral ‘vrouwen in de marge’ centraal staan, en als laat-
ste 4) die studies waarin het gender concept expliciet verbonden wordt 
met mannen. In de conclusie wordt ingegaan op de waarde die de toe-
passing van het gender concept heeft voor de historische demografie. JANSSENS JANSSENS 57 TSEG De Impact Factor voor 2018 was 1.373 (History Of Social Science, Family Studies). The History of the Family: gender als analytische categorie Het tijdschrift The History of the Family. An International Quarterly be-
staat sinds 1996.5 Dit tijdschrift richt zich op zowel kwalitatief als kwan-
titatief onderzoek in de geschiedenis van het gezin in brede zin, het 
hanteert een brede geografische scope en publiceert bij voorkeur com-
paratief werk. De focus op een brede definitie van de geschiedenis van 
het gezin betekent dat de topics die in het tijdschrift worden behandeld 
kunnen uitwaaieren van vraagstukken van meer demografische aard, 
zoals de daling van de vruchtbaarheid in het verleden, tot vraagstukken 
van meer sociologische aard, zoals de mate van sociale openheid van 
de huwelijksmarkt in het verleden, tot meer historisch-epidemiologi-
sche vraagstukken rondom de daling van de sterfte in de afgelopen 200 
jaar, of meer sociaal-culturele topics uit de geschiedenis van het gezin, 
zoals weeskinderen, briefwisselingen tussen migranten en hun achter-
gebleven families, of het voorkomen van huiselijk geweld. De discipli-
naire achtergrond van de auteurs is eveneens breed, maar het gepubli-
ceerde onderzoek is steeds stevig verankerd in de geschiedenis van het 
gezin en de levensloop van individuen. Veel nummers van The History 
of the Family worden opgezet als special issues, gewijd aan een specifiek 
thema. Iedere jaargang bestaat uit vier nummers die meestal zo’n acht 
tot negen artikelen tellen. Het beleid van de redactie is erop gericht ook 
auteurs toe te laten uit landen en regio’s in de wereld die wat minder ge-
makkelijk toegang hebben tot Engelstalige publicatiekanalen.6 Dit onderzoek richt zich op de periode 2008 tot en met 2016 waar-
uit vijf jaargangen zijn geselecteerd, te weten de jaren 2008, 2010, 2012, 
2014 en 2016. Alle empirische artikelen uit de vier issues van die jaren 
vormen de basis van dit onderzoek. De zogenaamde Research Notes, 
waarin vaak databestanden of bijzondere projecten voor het voetlicht 
worden gebracht, maken geen deel uit van de analyse. Die selectie re-
sulteerde in een set van 137 artikelen, waarvan in een kleine meerder-
heid de auteurs een kwantitatieve analyse hanteerden (47 procent). In 
iets meer dan één-derde van de artikelen werd er een kwalitatieve ana-
lyse uitgevoerd (39 procent), en een kleine groep van auteurs koos voor 
een echt gemengde aanpak (14 procent). Vrouwelijke auteurs zijn goed 
vertegenwoordigd: 55 procent van de artikelen werd geschreven door 
een vrouw als eerste auteur. Om te beginnen is nagegaan of op tekstueel VOL. 17, NO. 1, 2020 VOL. 17, NO. The History of the Family: gender als analytische categorie 1, 2020 58 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS niveau het woord gender wordt gebruikt in de geselecteerde artikelen, 
waarbij een onderscheid is gemaakt naar gebruik in de titel, de samen-
vatting en de hoofdtekst. Ik ga ervan uit dat wanneer het begrip gender 
in de titel gebruikt wordt, de auteur er expliciete analytische doelstel-
lingen mee heeft. Dat hoeven uiteraard niet altijd doelstellingen te zijn 
die volledig in de lijn liggen van wat boven is geschreven over gender 
als analytische categorie, maar het gaat wel verder dan het gebruik van 
gen­der als ‘slechts’ een verwijzing naar geslacht. Dat laatste kan zeker 
het geval zijn als het begrip gender alleen wordt gebruikt in de hoofd-
tekst. Dat is ook niet zo verwonderlijk omdat gender in de Engelse taal 
eenvoudigweg een synoniem is voor geslacht of sekse. Tabel 1 Gebruik begrip gender in geselecteerde artikelen in The History of the Fam­
ily, op verschillende tekstuele niveaus
Gebruik ‘gender’ in
N
%
Titel, samenvatting en hoofdtekst
6
4,4
Samenvatting en hoofdtekst
14
10,2
Alleen hoofdtekst
77
56,2
Geen
40
29,2
Totaal
137
 100
Bron: The History of the Family. An International Quarterly, jaargangen 2008/2010/2012/2014/2016. Tabel 1 Gebruik begrip gender in geselecteerde artikelen in The History of the Fam­
ily, op verschillende tekstuele niveaus Bron: The History of the Family. An International Quarterly, jaargangen 2008/2010/2012/2014/2016. Tabel 1 laat zien dat het begrip gender veel voorkomt. In slechts een 
kleine minderheid (minder dan één-derde) van alle artikelen wordt er 
helemaal geen gebruik gemaakt van het begrip gender. Echter, in het 
grootste deel van de gevallen gaat het om artikelen waarin het begrip 
gen­der alleen in de hoofdtekst gebezigd wordt. Slechts in een kleine 
groep van twintig artikelen, dat wil zeggen 14 procent procent van het 
totaal, speelt het een belangrijke rol, want het wordt gebruikt in de vol-
gende combinaties: zowel titel, abstract als hoofdtekst, of abstract en 
hoofdtekst. Van de zes artikelen waarin het op alle tekstniveaus voor-
komt, mag men er vanuit gaan dat die het sterkst gekenmerkt worden 
door een genderanalyse. Tabel 1 laat zien dat het begrip gender veel voorkomt. In slechts een 
kleine minderheid (minder dan één-derde) van alle artikelen wordt er 
helemaal geen gebruik gemaakt van het begrip gender. Echter, in het 
grootste deel van de gevallen gaat het om artikelen waarin het begrip 
gen­der alleen in de hoofdtekst gebezigd wordt. JANSSENS The History of the Family: gender als analytische categorie Slechts in een kleine 
groep van twintig artikelen, dat wil zeggen 14 procent procent van het 
totaal, speelt het een belangrijke rol, want het wordt gebruikt in de vol-
gende combinaties: zowel titel, abstract als hoofdtekst, of abstract en 
hoofdtekst. Van de zes artikelen waarin het op alle tekstniveaus voor-
komt, mag men er vanuit gaan dat die het sterkst gekenmerkt worden 
door een genderanalyse. Het is de moeite waard allereerst de zes artikelen waarin gender 
voorkomt op alle tekstniveaus onder de loep te nemen; dit gaat om zo-
genaamde ‘full gender artikelen’. Wat zijn het voor een studies? Het zijn 
in alle gevallen artikelen waarin gender inderdaad gehanteerd wordt als 
een analytische categorie zoals beschreven in de inleiding. De zes ar-
tikelen handelen over de volgende brede topics: arbeid en arbeidsom- JANSSENS JANSSENS JANSSENS 59 TSEG standigheden, de constructie van welvaartstaten, sterfte en fertiliteit.7 
Het Zweedse artikel uit 2016 over gender en fertiliteit betreft een analy-
se van de wijze waarop genderspecifieke opvattingen binnen religieuze 
denominaties gedrag inzake vruchtbaarheid beïnvloed hebben. De au-
teurs laten zien hoe in de Zweedse Free Churches (‘vrij’ betekent hier: los 
van staatsinvloeden) op gender gebaseerde religieuze identiteiten ont-
staan in de laatste decennia van de negentiende eeuw, voor zowel man-
nen als vrouwen. De Free Churches herdefiniëren de tot dan heersende 
dominante mannelijke identiteit als een die gebaseerd hoort te zijn op 
zelfbeheersing, met name ook inzake seksueel gedrag. Voor vrouwen 
zien de Free Churches vooral een rol weggelegd als hoeders van een hoog 
christelijk niveau van morele zuiverheid, in zowel kerk als samenleving. De auteurs beargumenteren dat deze herdefinities beslissend waren 
voor de machtsbalans tussen mannen en vrouwen in gezinnen, en bo-
vendien mannen een duidelijke opdracht meegaven in het terugdringen 
van het hoge kindertal. De kwantitatieve analyse in dit artikel toont dan 
ook aan dat de leden van de Free Churches een geringer kindertal had-
den in vergelijking met andere denominaties. Dit is een mooi voorbeeld 
van hoe gender toegepast zou moeten worden in historisch demogra-
fisch onderzoek: als een analytische categorie van verschil, die (mede) 
macht construeert en die niet alleen gereserveerd is voor vrouwen. 7	 	 A. Schmidt, ‘Managing a large household. The gender division of work in orphanages in Dutch 
towns in the early modern period, 1580-1800’, The History of the Family 13 (2008) 42-57; L. Earner-Byr-
ne, ‘Reinforcing the family. The role of gender, morality and sexuality in Irish welfare policy, 1922-1944’, 
The History of the Family 13 (2008) 360-369; A. Janssens, M. Messelink en A. Need, ‘Faulty genes or faul-
ty parents? Gender, family and survival in early and late childhood in the Netherlands, 1860–1900’, The 
History of the Family 15 (2010) 91-108; A. Grubbström, ‘Gender contracts in Estonian coastal farming 
families, 1870-1939’, The History of the Family 17 (2012) 434-451; C. Bessière, ‘Female and male domes-
tic partners in wine-grape farms (Cognac, France): conjugal asymmetry and gender discrimination in 
family business’, The History of the Family 19 (2014) 341-357; J. Junkka en S. Edvinsson, ‘Gender and fer-
tility within the free churches in the Sundsvall region, Sweden, 1860-1921’, The History of the Family 21 
(2016) 243-266. 8	 	 A. Pamporov, ‘Patterns of family formation. Marriage and fertility timing in Bulgaria at the turn of 
the twenty-first century – a case-study of Sofia’, The History of the Family 13 (2008) 210-221.
9	 	 H. Matsuo en K. Matthijs, ‘Women’s age at last childbearing and its determinants. A case study of 
Antwerp (Flanders, Belgium) on the basis of the multi-source cor* historical sample’, The History of the 
Family 21 (2016) 175-194. The History of the Family: gender als analytische categorie Het artikel over gender en de constructie van de Ierse welvaartstaat 
in de periode 1922-1944 laat zien hoe in het sociaalpolitieke discours 
de wens om grote gezinnen te redden uit uitzichtloze armoede op een 
ongemakkelijke manier botste met traditionele genderopvattingen, 
vooral met opvattingen ten aanzien van mannelijk kostwinnerschap. Het artikel over sterfte handelt over genderongelijkheid in sterfte, meer 
precies over de verschillen in overlevingskansen tussen jongens en 
meisjes in Nederland tussen 1860 en 1900. De auteurs laten zien dat 
deze genderongelijkheid in overlevingskansen inderdaad bestaan heeft 60 VOL. 17, NO. 1, 2020 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS en dan vooral op het platteland, en dat deze niet geweten kon worden 
aan de achterstandsituatie van het gezin. De overige drie artikelen in de 
categorie ‘full gender’, betreffen allemaal onderzoekingen die ingaan op 
arbeidspatronen en arbeidsrelaties, al dan niet in de context van een fa­
mily economy, en de wijze waarop die werden geschraagd door al dan 
niet veranderende opvattingen over gender. 8	 	 A. Pamporov, ‘Patterns of family formation. Marriage and fertility timing in Bulgaria at the turn of 
the twenty-first century – a case-study of Sofia’, The History of the Family 13 (2008) 210-221.j 10		 N.O. Tsuya en S. Kurosu, ‘Reproduction and family building strategies in early modern Japan. Evi-
dence from two northeastern farming villages’, The History of the Family 15 (2010) 413-429.
11		 S. Szreter en K. Fisher, ‘ “We weren’t the sort that wanted intimacy every night”. Birth control and ab-
stinence in England, c.1930-60’, The History of the Family 15 (2010) 139-160.
12		 S. Kling, ‘Reproductive health, birth control, and fertility change in Sweden, circa 1900–1940’, The 
History of the Family 15 (2010) 161-173.
13		 R. Drezgić, ‘Policies and practices of fertility control under the state socialism’, The History of the 
Fam­ily 15 (2010) 191-205.
14		 Q. Jiang en Y. Liu, ‘Low fertility and concurrent birth control policy in China’, The History of the Fam­
ily 21 (2016) 551-577. The History of the Family: gender als sekse In 91 artikelen komt het begrip gender vooral of enkel voor in de hoofd-
tekst. In deze groep wordt gender veelvuldig gebruikt als een equiva-
lent voor geslacht. Het gaat vooral om artikelen die handelen over hard-
core demografische topics, namelijk huwelijk en fertiliteit. Die groep 
van dertien studies zijn ook bijna allemaal sterk kwantitatief van opzet. Zij lijden bijna zonder uitzondering aan de euvels zoals in het begin ge-
schetst. Deze onderzoekers maken in het geheel geen gebruik van het 
inzicht dat genderposities relevant zijn voor zoiets als de huwelijks-
markt; of het idee dat de machtsbalans tussen mannen en vrouwen een 
rol speelt bij fertiliteituitkomsten. Er is bij auteurs soms wel een bepaal-
de mate van bewustzijn aanwezig dat gender ‘er toe doet’; dat wordt 
evenwel niet ingezet in het onderzoek zelf. Dat is bijvoorbeeld het ge-
val in het artikel over huwelijk en fertiliteit in Bulgarije aan het begin 
van de éénentwintigste eeuw.8 De auteur maakt expliciet melding van 
het feit dat ‘there is a gendered way of thinking about family forma­tion’, 
maar dat blijkt niet uit de analyses of de conclusies. In dit laatste geval 
kan deze omissie niet te wijten zijn aan het ontbreken van relevante 
data; die zijn volop beschikbaar uit allerlei EU statistieken, panel stu-
dies en monitoren. Toch zijn er ook in deze groep enkele lichtpuntjes 
te ontwaren. Zo worden in één studie vrouwen getooid met attributen 
zoals geletterdheid en een beroep, omdat de auteurs aandacht wilden 
hebben voor mogelijke egalitaire opvattingen bij de vrouwen van de on-
derzochte koppels.9 Het andere artikel tracht iets mee te nemen van de 
machtsbalans tussen man en vrouw door te kijken naar het leeftijdsver-
schil tussen de echtelieden en de huishoudelijke status van de vrouw in In 91 artikelen komt het begrip gender vooral of enkel voor in de hoofd-
tekst. In deze groep wordt gender veelvuldig gebruikt als een equiva-
lent voor geslacht. Het gaat vooral om artikelen die handelen over hard-
core demografische topics, namelijk huwelijk en fertiliteit. Die groep 
van dertien studies zijn ook bijna allemaal sterk kwantitatief van opzet. jjj 61 JANSSENS TSEG kwestie.10 Vrouwen worden daardoor niet enkel en alleen gereduceerd 
tot slechts passieve lichamen; toch is er vervolgens verrassend weinig 
aandacht voor dit type gendervraagstukken in de bespreking van de on-
derzoeksresultaten en de conclusies. 15		 L. Kesztenbaum, ‘Cooperation and coordination among siblings. Brothers’ migration in France, 
1870-1940’, The History of the Family 13 (2008) 85-104.
16		 S.A. Wegge, ‘Network strategies of nineteenth century Hesse-Cassel emigrants’, The History of the 
Family 13 (2008) 296-314; D.A. Gerber, ‘Moving backward and moving on. Nostalgia, significant others, 
and social reintegration in nineteenth-century British immigrant personal correspondence’, The History 
of the Family 21 (2016) 291-314; S. Cancian en S.A. Wegge, ‘ “If it is not too expensive, then you can send 
me sugar”. Money matters among migrants and their families’, The History of the Family 21 (2016) 350-
367; M.J. Borges, ‘For the good of the family. Migratory strategies and affective language in Portuguese 
migrant letters, 1870s-1920s’, The History of the Family 21 (2016) 368-397; L. Stanley, ‘Settler colonia-
lism and migrant letters. The Forbes family and letter-writing in South Africa 1850-1922’, The History 
of the Family 21 (2016) 398-428; R. Guzmán, ‘The transnational life and letters of the Venegas family, 
1920s to 1950s’, The History of the Family 21 (2016) 457-482. The History of the Family: gender als sekse In de groep van studies waarin gender vooral in de hoofdtekst voor-
komt blijven er vervolgens nog 77 andere studies over. Voor wat betreft 
de toepassing van genderperspectieven komt daar een gemengd beeld 
uit naar voren. Enkele belangrijke thematieken komen in deze bespre-
king aan bod. Allereerst is daar de groep van vier artikelen die rappor-
teren over onderzoek naar geboorteregulatie in het verleden; daarvan 
zijn er drie studies die het concept gender analytisch toepassen. In een 
van die artikelen wordt onderzoek gedaan naar geboortebeperking in 
Engeland in de periode 1930-1960, waarbij wordt beargumenteerd hoe 
de constructie van genderidentiteiten gedrag inzake seksualiteit en ge-
boorteregulatie stuurt en vorm geeft.11 Een sterk vergelijkbare type ana-
lyse wordt doorgevoerd in een artikel over geboorteregulering in Zwe-
den.12 Voor zowel het Engelse als het Zweedse artikel geldt bovendien 
dat niet alleen vrouwen worden gezien door een gender lens, maar ook 
mannen worden gezien als ge-genderde wezens. De bereidheid van 
mannen om zich in te zetten voor beperking van het kindertal kwam 
pas tot stand nadat respectabiliteit en een beperkt kindertal de basis 
werden van mannelijkheid. In een derde artikel wordt duidelijk welke 
vergaande invloed genderconstructies hebben op overheidsbeleid op 
het terrein van geboortebeperking. In het naoorlogse socialistische Joe-
goslavië werden moderne anticonceptiemiddelen verboden om ervoor 
te zorgen dat bestaande hiërarchische genderverhoudingen intact ble-
ven.13 Alle drie de genoemde studies zijn niet toevallig vooral kwalita-
tieve studies. De enige kwantitatieve studie over geboortebeperking (in 
het recente China) gebruikt het begrip gender overwegend als ‘stand-in’ 
voor sekse.14 Toch komen de sterk hiërarchische genderverhoudingen 
in dit land wel in beeld, maar alleen op de achtergrond. Ze worden in ie- 62 VOL. 17, NO. 1, 2020 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS der geval door de auteurs niet als zodanig benoemd. Dat is bijvoorbeeld 
het geval wanneer de auteurs melden dat het Chinese één-kind beleid 
vooral ten koste is gegaan van vrouwen, met grote nadelige effecten 
voor hun fysieke en mentale gezondheid. Een tweede groep van artikelen betreft studies naar migratie in de 
context van familierelaties en familieverhoudingen. In alle onderzoch-
te jaargangen handelen twaalf artikelen over deze thematiek. In deze 
groep is de geografische reikwijdte zeer breed: migratie in of naar Aus-
tralië, Nieuw Zeeland, Zuid-Afrika, Mexico, Spanje, Frankrijk, Portu-
gal, Rusland en de Verenigde Staten. The History of the Family: gender als sekse In de helft van de gevallen in deze 
groep, dus zes artikelen, wordt gender niet op een echt analytische ma-
nier gehanteerd maar enkel als vervangende term voor sekse. In één ge-
val zelfs worden vrouwen geheel genegeerd, namelijk in een studie die 
zich exclusief concentreert op gezinsstrategieën en migratienetwerken 
van broers binnen gezinnen.15 Deze aanpak komt voort uit het feit dat 
de onderzoeker gebruik maakt van dienstplichtigenregisters. De auteur 
verontschuldigt zich echter wel voor deze eenzijdige aanpak en geeft er 
blijk van te beseffen dat de studie te maken heeft met een gender bias 
ten gevolge van het gebruikte bronnenmateriaal. In zes artikelen op het terrein van migratie wordt gender wel dege-
lijk op een analytische manier gehanteerd. In de vijf artikelen uit deze 
groep die zijn opgenomen in het special issue van 2016 (nummer 3) 
zien we duidelijk hoe aanpalende velden van onderzoek een rol kun-
nen spelen in het centraal stellen van gender.16 Het gaat hier om stu-
dies die beïnvloed zijn door de geschiedenis van emoties en andere 
specialisaties binnen de cultuurgeschiedenis. Deze vijf artikelen on-
derzoeken allen brieven en de activiteit van brieven schrijven door mi-
granten aan het thuisfront. In deze artikelen staan zaken centraal zo-
als de specifieke kwetsbaarheid van vrouwelijke migranten ten gevolge 
van traditionele genderpatronen, of hoe migratie juist de traditionele 63 TSEG machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen veranderde. Daar-
naast maakt één van deze studies gebruik van het begrip intersectio-
naliteit, waardoor duidelijk wordt dat deze studie sterk geïnformeerd 
is door theorievorming in gender studies.17 Het begrip intersectiona-
liteit wordt gebruikt om aan te geven dat categorieën van verschil en 
overheersing, zoals klasse, ras, etniciteit en gender, gezamenlijk en in 
onderling verband moeten worden bestudeerd. Genderverschillen be-
staan niet in een sociaal vacuüm maar vormen onderdeel van com-
plexe interacties en worden bovendien gezamenlijk geconstrueerd. Zo 
is de categorie ras in verregaande mate een ge-gendered begrip.18 In het 
artikel, waarin het begrip intersectionaliteit opduikt, wordt het toege-
past in onderzoek naar identiteitsconstructies in brieven geschreven 
door Britse migranten naar de Verenigde Staten.19 De brieven laten 
zien dat identiteiten geconstrueerd worden op een veelheid aan inter-
secties, van ras, gender en klasse tot religie, etniciteit, leeftijd en oplei-
ding. The History of the Family: gender als sekse De introductie van het begrip intersectionaliteit kwam tegemoet 
aan de ernstige kritiek die in de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw werd 
geuit op vrouwengeschiedenis, namelijk dat verschillen tussen vrou-
wen werden genegeerd.20 17		 D.A. Gerber, ‘Moving backward and moving on. Nostalgia, significant others, and social reintegra-
tion in nineteenth-century British immigrant personal correspondence’, The History of the Family 21 
(2016) 291-314.
18		 E. Boris en A. Janssens, ‘Complicating categories. An introduction’, in: Idem (red.),  Complicating cat­
egories. Race, gender, class and ethnicity (Cambridge 1999) 1-13.
19		 Gerber, ‘Moving backward and moving on’, 291-314.
20		 Rose, What is gender history?, 36-55. 17		 D.A. Gerber, ‘Moving backward and moving on. Nostalgia, significant others, and social reintegra-
tion in nineteenth-century British immigrant personal correspondence’, The History of the Family 21 
(2016) 291-314. The History of the Family: vrouwen in de marge In de groep van 77 artikelen waarin gender alleen in de hoofdtekst voor-
komt, bevindt zich een subset van studies die ‘vrouwen in de marge’ 
centraal stellen. Met dit label vat ik gemakshalve studies samen die we-
duwen als onderzoeksobject hebben (dat zijn er negen in totaal) of die 
vrouwen op de arbeidsmarkt bestuderen (dat zijn er in totaal twaalf). In de traditionele historiografie werden weduwen veelal gepercipieerd 
als slachtoffer, of als historische personages met weinig of geen ‘agency’. Vrouwen op de arbeidsmarkt werden traditioneel eveneens gezien als 
van marginaal belang: ze hadden een zwakke connectie met de forme-
le arbeidsmarkt, waren gering in aantal, slecht betaald en actief in een 
zeer beperkt aantal sectoren en beroepen. Traditioneel zagen historici VOL. 17, NO. 1, 2020 VOL. 17, NO. 1, 2020 64 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS deze beide groepen als irrelevant voor de geschiedschrijving, zodat ze 
volledig genegeerd konden worden als historische actoren. g g
g
Het doel van de eerste generaties vrouwen-historici was juist deze 
vergeten en verborgen groepen van vrouwelijke actoren uit de histo-
rische coulissen tevoorschijn te halen. In de 77 artikelen die het be-
grip gender gebruiken in de hoofdtekst, handelen negen artikelen over 
‘vrouwen in de marge’ omdat zij weduwen in het verleden als onder-
zoeksobject hebben. Dit is bij uitstek een sociale groep die traditio-
neel gezien werd als zeer arm, als sociaal gemarginaliseerd en met wei-
nig handelingsruimte. Deze artikelen verkennen die handelingsruimte, 
maar ze zetten de weduwen toch vooral neer als handelende actoren 
die trachtten iets van hun leven te maken, ook al werden ze soms tegen-
gewerkt door hiërarchische genderverhoudingen.21 Dat laatste varieert 
overigens naar tijd en plaats. Weduwen in het zeventiende-eeuwse Hol-
land hadden een vergelijkbare positie als weduwnaars in overervings-
praktijken, zodat zij ook na de dood van de echtgenoot hun huishouden 
konden voortzetten.22 De positie van Zweedse weduwen op vrijgeves-
tigde boerenbedrijven was eveneens sterk; zij konden na de dood van 
hun echtgenoot het bedrijf onafhankelijk voortzetten in de achttiende 
en negentiende eeuw.23 Qua economische prestatie deden zij dat ook 
heel succesvol. Daar staat tegenover dat weduwen van horige boeren 
het recht ontzegd werd de boerderij voort te zetten. g
ij
Onder het label ‘vrouwen in de marge’ kunnen ook studies geplaatst 
worden die vrouwen op de arbeidsmarkt onderzoeken. 21		 B. Moring, ‘Widows, children and assistance from society in urban northern Europe 1890–1910’, 
The History of the Family 13 (2008) 105-117; J.M. Lanza, ‘After father’s death. Authority and conflict in 
the eighteenth-century French household’, The History of the Family 13 (2008) 71-84; A. Schmidt, ‘Gen­
erous provisions or legitimate shares? Widows and the transfer of property in 17th-century Holland’, 
The History of the Family 15 (2010) 13-24; B. Moring, ‘Widows and economy’, The History of the Family 
15 (2010) 215-221; R. Wall, ‘Bequests to widows and their property in early modern England’, The Histo­
ry of the Family 15 (2010) 222-238; B. Moring, ‘Rural widows, economy and co-residence in the 18th and 
19th centuries’, The History of the Family 15 (2010) 239-254; A. Velková, ‘Women between a new mar-
riage and an independent position. Rural widows in Bohemia in the first half of the nineteenth centu-
ry’, The History of the Family 15 (2010) 255-270; D. Štefanová, ‘Widows. Outsiders in rural economy and 
society in central European villages, 1558–1750’, The History of the Family 15 (2010) 271-282; F. Lundh 
Nilsson en M. Olsson, ‘Female farming. Persistence and economic performance of Swedish widows from 
1730–1860’, The History of the Family 17 (2012) 125-141.
22		 Schmidt, ‘Generous provisions’, 13-24.
23		 Lundh Nilsson en Olsson, ‘Female farming’, 125-141. 24		 Waaronder: A. Kessler-Harris, Out to work. A history of wage-earning women in the United States 
(New York 1982). The History of the Family: vrouwen in de marge Ook dat vraag-
stuk is vanaf het begin een belangrijke onderzoekslijn geweest binnen 
het vak vrouwengeschiedenis omdat vrouwen traditioneel genegeerd 
werden als historische actoren in studies over arbeid en de arbeids- 65 JANSSENS TSEG markt. Sociaal historici hadden vooral mannelijke arbeid op het net-
vlies als zij dachten aan ‘arbeiders’, en dan ook in de eerste plaats witte 
mannen uit de Europese en Noord-Amerikaanse geschiedenis. Dank-
zij de niet aflatende aandacht van veel genderhistorici heeft het be-
grip gender zich prominent genesteld in studies naar allerlei vormen 
van arbeid, zowel op de formele als de informele arbeidsmarkt. Vooral 
vrouwelijke historici in de Verenigde Staten hebben hier het voortouw 
genomen.24 In de groep van 77 studies die het begrip gender alleen in 
de hoofdtekst gebruiken, zijn er maar liefst twaalf artikelen die gewijd 
zijn aan vrouwenarbeid.25 Die vertegenwoordigen een brede waaier 
aan invalshoeken en aandachtspunten, van gender-hiërarchische ver-
houdingen in domestic economies en de consequenties daarvan voor 
bezit en financiële transfers, tot het voorkomen van een penalty op 
moederschap op de industriële arbeidsmarkt, en de onbetaalde arbeid 
van vrouwen binnen of buiten de context van het gezin. In een special 
issue uit 2014 over vrouwenarbeid behandelen daarnaast vier artikelen 
het vraagstuk van de onder-registratie van vrouwenarbeid in de negen-
tiende en twintigste eeuw. In al deze artikelen over vrouwenarbeid doen de auteurs pogingen 
arbeid door vrouwen allereerst zichtbaar te maken. Dat is heel duide- 24		 Waaronder: A. Kessler-Harris, Out to work. A history of wage-earning women in the United States 
(New York 1982). 25		 S. Saaritsa, ‘Informal transfers, men, women and children. Family economy and informal social se-
curity in early 20th century Finnish households’, The History of the Family 13 (2008) 315-331; J. Bur­
nette en M. Stanfors, ‘Was there a family gap in late nineteenth century manufacturing? Evidence from 
Sweden’, The History of the Family 17 (2012) 31-50; J. Whittle, ‘Enterprising widows and active wives. Women’s unpaid work in the household economy of early modern England’, The History of the Family 
19 (2014) 283-300; A. Schmidt, ‘The profits of unpaid work. “Assisting labour” of women in the early 
modern urban Dutch economy’, The History of the Family 19 (2014) 301-322; F.M. Cesaroni en A. Sen-
tuti, ‘Women and family businesses. When women are left only minor roles’, The History of the Family 
19 (2014) 358-379; J. Larsson, ‘Labor division in an upland economy. 24		 Waaronder: A. Kessler-Harris, Out to work. A history of wage-earning women in the United States 
(New York 1982). 
25		 S. Saaritsa, ‘Informal transfers, men, women and children. Family economy and informal social se-
curity in early 20th century Finnish households’, The History of the Family 13 (2008) 315-331; J. Bur­
nette en M. Stanfors, ‘Was there a family gap in late nineteenth century manufacturing? Evidence from 
Sweden’, The History of the Family 17 (2012) 31-50; J. Whittle, ‘Enterprising widows and active wives. 
Women’s unpaid work in the household economy of early modern England’, The History of the Family 
19 (2014) 283-300; A. Schmidt, ‘The profits of unpaid work. “Assisting labour” of women in the early 
modern urban Dutch economy’, The History of the Family 19 (2014) 301-322; F.M. Cesaroni en A. Sen-
tuti, ‘Women and family businesses. When women are left only minor roles’, The History of the Family 
19 (2014) 358-379; J. Larsson, ‘Labor division in an upland economy. Workforce in a seventeenth-cen-
tury transhumance system’, The History of the Family 19 (2014) 393-410; W. Schulz, I. Maas en M.H.D. 
van Leeuwen, ‘When women disappear from the labour market. Occupational status of Dutch women 
at marriage in a modernizing society, 1865–1922’, The History of the Family 19 (2014) 426-446; E. van 
Nederveen Meerkerk en R. Paping, ‘Beyond the census. Reconstructing Dutch women’s labour market 
participation in agriculture in the Netherlands, ca. 1830–1910’, The History of the Family 19 (2014) 447-
468; I. Devos, S. De Langhe en C. Matthys, ‘Lost in registration? Missing occupations of single women 
in the Bruges countryside, c.1814’, The History of the Family 19 (2014) 469-488; S. McGeevor, ‘How well 
did the nineteenth century census record women’s “regular” employment in England and Wales? A case 
study of Hertfordshire in 1851’, The History of the Family 19 (2014) 489-512; M. Stanfors, ‘Women in 
a changing economy. The misleading tale of participation rates in a historical perspective’, The History 
of the Family 19 (2014) 513-536; R.L. Zijdeman e. a., ‘Working women in France, nineteenth and twen-
tieth centuries. Where, when, and which women were in work at marriage?’, The History of the Family 19 
(2014) 537-563. Illustratie 2 Vrouwen werk-
zaam in de Zeeuwse oester-
teelt. Foto van Elzinga & Co. 
Goes etc. (bron: Collectie IIAV, 
IISG BG A23/612). 26		 Zie bijvoorbeeld: Van Nederveen Meerkerk en Paping, ‘Beyond the census’, 447-468. The History of the Family: vrouwen in de marge Workforce in a seventeenth-cen-
tury transhumance system’, The History of the Family 19 (2014) 393-410; W. Schulz, I. Maas en M.H.D. van Leeuwen, ‘When women disappear from the labour market. Occupational status of Dutch women 
at marriage in a modernizing society, 1865–1922’, The History of the Family 19 (2014) 426-446; E. van 
Nederveen Meerkerk en R. Paping, ‘Beyond the census. Reconstructing Dutch women’s labour market 
participation in agriculture in the Netherlands, ca. 1830–1910’, The History of the Family 19 (2014) 447-
468; I. Devos, S. De Langhe en C. Matthys, ‘Lost in registration? Missing occupations of single women 
in the Bruges countryside, c.1814’, The History of the Family 19 (2014) 469-488; S. McGeevor, ‘How well 
did the nineteenth century census record women’s “regular” employment in England and Wales? A case 
study of Hertfordshire in 1851’, The History of the Family 19 (2014) 489-512; M. Stanfors, ‘Women in 
a changing economy. The misleading tale of participation rates in a historical perspective’, The History 
of the Family 19 (2014) 513-536; R.L. Zijdeman e. a., ‘Working women in France, nineteenth and twen-
tieth centuries. Where, when, and which women were in work at marriage?’, The History of the Family 19 
(2014) 537-563. 66 VOL. 17, NO. 1, 2020 VOL. 17, NO. 1, 2020 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS   lijk het geval bij de artikelen die handelen over onder-registratie in het 
verleden in bijvoorbeeld de nationale volkstellingen. Daardoor dreigen 
de omissies van voorgaande generaties te worden herhaald door histo-
rici in latere generaties. Om de arbeid verricht door vrouwen toch in het 
vizier te krijgen is alternatief bronnenmateriaal nodig, en nieuwe, cre-
atieve methoden die het toestaan goede schattingen te maken om de 
cijfers uit het verleden te kunnen corrigeren.26 Andere artikelen laten 
zien dat wat vaak gezien wordt als een ‘algemene’ historische ontwikke-
ling zeer uiteenlopende effecten heeft op ‘mannen in arbeid’ en ‘vrou-
wen in arbeid’. Dat is bijvoorbeeld het geval in de studie door Schulz et 
al. die laten zien dat modernisering heel anders uitpakt voor vrouwen 
en mannen, en dat ook de bepalende indicatoren voor modernisering lijk het geval bij de artikelen die handelen over onder-registratie in het 
verleden in bijvoorbeeld de nationale volkstellingen. Daardoor dreigen 
de omissies van voorgaande generaties te worden herhaald door histo-
rici in latere generaties. 27		 Schulz, Maas en Van Leeuwen, ‘When women disappear from the labour market’, 426-446.
28		 Burnette en Stanfors, ‘Was there a family gap’, 31-50. The History of the Family: vrouwen in de marge Om de arbeid verricht door vrouwen toch in het 
vizier te krijgen is alternatief bronnenmateriaal nodig, en nieuwe, cre-
atieve methoden die het toestaan goede schattingen te maken om de 
cijfers uit het verleden te kunnen corrigeren.26 Andere artikelen laten 
zien dat wat vaak gezien wordt als een ‘algemene’ historische ontwikke-
ling zeer uiteenlopende effecten heeft op ‘mannen in arbeid’ en ‘vrou-
wen in arbeid’. Dat is bijvoorbeeld het geval in de studie door Schulz et 
al. die laten zien dat modernisering heel anders uitpakt voor vrouwen 
en mannen, en dat ook de bepalende indicatoren voor modernisering 67 TSEG aanmerkelijk verschillen.27 Een laatste artikel in deze groep dat ik graag 
naar voren wil halen, is de studie van Burnette en Stanfors over de moe-
derschapspenalty.28 Dit begrip verwijst naar het verschijnsel dat in som-
mige moderne westerse samenlevingen vrouwen een flinke loonachter-
stand oplopen als gevolg van het krijgen van kinderen. Dat kan tevens 
een obstakel vormen bij de terugkeer op de arbeidsmarkt van jonge 
moeders. Er is zeer weinig bekend over die effecten op vrouwen in het 
verleden, in een tijd waarin het ogenschijnlijk nog moeilijker moet zijn 
geweest voor vrouwen om werk en kinderen te combineren gezien de 
afwezigheid van regelingen zoals zwangerschapsverlof en goede kin-
deropvang. Dat is eigenlijk heel vreemd gezien de urgentie van de ‘gen­
der wage gap’. Dit artikel laat zien dat vrouwen met kinderen in de 
Zweedse sigarenindustrie eind negentiende eeuw niet getroffen wer-
den door een moederschapspenalty, althans niet degenen die op stuk­
loon werkten. In die categorie verdienden vrouwen met kinderen zelfs 
meer dan mannen, hetgeen verklaard kan worden door een verhoogde 
arbeidsinzet door deze groep vrouwen. Er zijn meer artikelen die het 
thema vrouwenarbeid behandelden; die vallen echter buiten de groep 
besproken studies omdat die auteurs nergens in de tekst het begrip gen­
der hanteren. 29		 Rose, What is gender history?, 56-79.
30		 Kesztenbaum, ‘Cooperation and coordination among siblings’, 85-104; A. Somers en F. van Poppel, 
‘Priest, parishioner and posterity. A Dutch urban legend or historical fact?’, The History of the Fam­ily 15 
(2010) 174-190; C. Kuhn, ‘Generational discourse in urban youth images. Private letters and popular 
literature in the case of Nuremberg’s Tucher family around 1550’, The History of the Family 15 (2010) 
348-363; Q. Jiang en J.J. Sánchez-Barricarte, ‘Bride price in China. The obstacle to “Bare Branches” 
seeking marriage’, The History of the Family 17 (2012) 2-15; N. Benke, ‘On the Roman father’s right to 
kill his adulterous daughter’, The History of the Family 17 (2012) 284-308; S. Cavallo, ‘Fatherhood and 
the non-properties classes in Renaissance and early modern Italian towns’, The History of the Family 17 
(2012) 309-325; J. Bailey, ‘Paternal power. The pleasures and perils of “indulgent” fathering in Britain in 
the long eighteenth century’, The History of the Family 17 (2012) 326-342; M. Lanzinger, ‘Paternal au-
thority and patrilineal power. Stem family arrangements in peasant communities and eighteenth-cen-
tury Tyrolean marriage contracts’, The History of the Family 17 (2012) 343-367; A. Arru, ‘Paternal power 
after death. Rome in the nineteenth century’, The History of the Family 17 (2012) 368-382; R.W. Bea-
les Jr., ‘A minister’s bereavement and remarriage. Ebenezer Parkman of Westborough, Massachusetts’, 
The History of the Family 17 (2012) 397-406; O. Hekster, ‘Son of two fathers? Trajan and the adoption 
of emperorship in the Roman Empire’, The History of the Family 19 (2014) 380-392; H.L. Sommerseth 
en G. Thorvaldsen, ‘Masculine responsibility across generations. Living arrangements in a Norwegian 
­parish around 1900’, The History of the Family 21 (2016) 21-37; B. Boter en S.M. Sinke, ‘Adjusting and 
ful­filling masculine roles. The epistolary persona in Dutch transatlantic letters’, The History of the Family 
21 (2016) 337-349. The History of the Family: mannen en gender Zoals in de inleiding is uiteengezet, is een centraal element van andro-
centrisme dat vooral vrouwen gezien worden als ge-genderde wezens, 
en dat een dergelijk label of perspectief zelden gebruikt wordt voor 
mannen. Deze kwestie is zeer relevant, ook omdat onder vakgenoten de 
gedachte nog altijd courant is dat er gekeken moet worden naar vrou-
wen als er een gendercomponent gezocht wordt, zowel wat betreft sub-
ject als object van onderzoek. Echter, ook mannen hebben ‘gender’, en 
inmiddels is er een respectabele hoeveelheid onderzoek en theorievor-
ming beschikbaar op het terrein van wat masculinity studies is gaan he-
ten. Hier wordt onder andere onderzocht welke de dominante beelden 
van mannelijkheid zijn in bepaalde sociale groepen, of in bepaalde tij-
den en culturen; of welke obstakels mannen ondervinden om aan die 
waarden en normen te voldoen. Masculinity studies zijn een belangrijke 
toevoeging aan het historisch onderzoek omdat het ons met de neus op VOL. 17, NO. 1, 2020 VOL. 17, NO. 1, 2020 68 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS de feiten drukt dat de mannen die traditioneel gepercipieerd zijn als de 
‘agents of change’, de mannen in machtsposities op een groot aantal ter-
reinen, vooral mannen ‘zonder lichaam’ bleken te zijn. Deze wijze van 
zien is de belangrijkste fundering van het perspectief dat mannen ‘het 
universele’ representeren, en vrouwen ‘de ander’ zijn.29 De structure-
rende invloed van een dergelijk perspectief op allerlei aspecten van het 
wetenschappelijk bedrijf kan onmogelijk overschat worden.jj In hoeverre komen mannen als mannen, en mannelijkheid als tijd- 
en plaatsgebonden sociale constructie aan bod in The History of the 
Family? Om die vraag goed in het vizier te krijgen, heb ik die artikelen 
geselecteerd in de onderzochte jaargangen die expliciet mannen als on-
derwerp van onderzoek hebben, ongeacht of het begrip gender werd 
gebruikt in titel, abstract of hoofdtekst. Dat zijn er welgeteld dertien, 
dus dat is 9,5 procent van alle onderzochte artikelen.30 In zeven van de 
dertien artikelen komt het begrip gender helemaal niet voor, maar de 
overige zes artikelen laten zien dat hier de geschiedenis van manne-
lijkheid duidelijk doorklinkt. De dertien artikelen behandelen een gro-
te verscheidenheid aan topics. 29		 Rose, What is gender history?, 56-79. The History of the Family: mannen en gender Als gender als begrip niet gehanteerd 
wordt door de auteur, dan zijn het artikelen die gaan over negentien-
de-eeuwse migratiepatronen van broers in Frankrijk, het optreden van 
priesters inzake geboortebeperking in Nederland, briefwisselingen tus-
sen een vader en zijn zoons in een zestiende-eeuwse Nurembergse fa- 69 JANSSENS JANSSENS JANSSENS TSEG milie, ongehuwde Chinese mannen en bruidsprijzen eind twintigste 
eeuw, de vergaande macht van vaders in het oude Rome, het verdriet 
van een achttiende-eeuwse Amerikaanse dominee die weduwnaar 
werd, en de vader-zoon opvolging in het Romeinse keizerrijk. Wanneer 
de auteurs zich hadden verdiept in de grote hoeveelheid literatuur over 
masculinities dan had dat sommige van deze studies in theoretische zin 
sterker gemaakt. Toch zijn ook deze artikelen waardevol omdat ze bij-
voorbeeld de ongelijke genderverhoudingen laten zien, of mannen als 
onderzoeksobject centraal stellen in rollen en sociale posities die niet 
zo gebruikelijk zijn in de mainstream geschiedschrijving. Dat laatste is 
bijvoorbeeld het geval in het artikel over de Amerikaanse dominee. His-
torisch demografen doen regelmatig onderzoek naar hertrouw gedrag 
van mannen en vrouwen, maar de aandacht gaat dan toch veelal uit 
naar de vraag waarom vrouwen zo weinig hertrouwen terwijl van man-
nen vooral benadrukt wordt dat ze snel een nieuwe huwelijkspartner 
nodig hadden om voor de kinderen te zorgen. Deze Amerikaanse domi-
nee wordt echter in een veel kwetsbaardere context geplaatst, een con-
text van verdriet en eenzaamheid; dat is een context die niet vaak ge-
hanteerd wordt voor mannelijke onderzoeksobjecten. In de artikelen waarin het begrip gender wel gecombineerd voor-
komt met mannen als onderzoeksobject, het zijn er zes in totaal, wordt 
duidelijk terug gegrepen op onderzoek naar en theorievorming over 
mannelijkheid. Dat zien we bijvoorbeeld helder terug in het artikel over 
de wisselwerking tussen constructies van mannelijkheid enerzijds en 
arbeidspatronen van vaders en zoons in negentiende-eeuwse Noorse 
visserijbedrijfjes.31 Het succes van deze bedrijfjes werd sterk bevor-
derd door een krachtige profilering van een specifiek type mannelijk-
heid van deze visserijarbeid; daardoor werden banden tussen genera-
ties veilig gesteld alsmede de noodzakelijke transfer van kennis. Een 
ander voorbeeld vormt het artikel over de spanningen in het achttien-
de-eeuwse vaderschapsmodel in Engeland tussen enerzijds toegeef-
lijkheid en tederheid, en anderzijds autoriteit en gestrengheid. Vaders 
moesten deze tegenstrijdige kwalificaties zorgvuldig in balans houden 
om hun mannelijke identiteit niet te beschadigen. 31		 Sommerseth en Thorvaldsen, ‘Masculine responsibility across generations’, 21-37.
32		 K. Harvey en A. Shepard, ‘What have historians done with masculinity? Reflections on five centuries of British masculinity, c. 1500–1950’, Journal of British Studies 44 (2005) 274–280; J. Tosh, A 
man’s place. Masculinity and the middle-class home in Victorian England (New Haven/Londen 1999). The History of the Family: mannen en gender In dit artikel wordt 
inderdaad geput uit het grote arsenaal aan masculinity studies waaruit 
onder andere duidelijk is geworden hoe kwetsbaar mannelijkheid kan 
zijn en welke onmogelijke of tegenstrijdige eisen er in verschillende tij-
den en plaatsen aan worden gesteld.32 VOL. 17, NO. 1, 2020 VOL. 17, NO. 1, 2020 70 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS Tot besluit van dit onderdeel verdient nog een belangrijk aspect 
aandacht, en dat betreft de sekse van de auteurs van de artikelen over 
mannen of mannelijkheid. Alle artikelen waarin geen gebruik wordt 
gemaakt van het begrip gender zijn geschreven door mannen; de ande-
re artikelen hebben allemaal vrouwelijke auteurs. Het is kennelijk toch 
nog steeds zo dat mannelijke auteurs in dit domein van de geschied-
schrijving zich op afstand houden van het bevragen van mannelijkheid. Dat valt te betreuren. Het lijkt me van belang voor de ontwikkeling van 
het vak en de rijkdom van het denken over deze onderwerpen dat er 
een grotere diversiteit aan auteurs komt. Conclusie In dit artikel heb ik getracht een beeld te geven van de mate waarin 
het terrein van de historische demografie beïnvloed is door genderge-
schiedenis. De claim van genderhistorici is nadrukkelijk dat men niet 
gemarginaliseerd wil blijven in eigen wetenschappelijk getto’s, en dat 
het begrip gender ook heel geschikt is om de noodzakelijke gender 
mainstreaming te realiseren. Heeft zich iets dergelijks inderdaad afge-
speeld in het afgelopen decennium? Heeft het begrip gender zijn weg 
gevonden in het onderzoek van historisch demografen, althans in het 
onderzoek zoals dat werd gepubliceerd in The History of the Family. An 
International Quarterly? Daartoe werden vijf jaargangen (2008, 2010, 
2012, 2014, 2016) volledig onderzocht. Dit tijdschrift is een belang-
rijk publicatiekanaal voor een grote verscheidenheid aan onderwer-
pen en invalshoeken op een breed terrein van historisch demografisch 
onderzoek en van de gezinsgeschiedenis. De auteurs variëren van se-
nior onderzoekers met gevestigde namen tot aanstormende talenten 
die aan het begin van een academische carrière staan. Dat maakt dat 
we ook een rijk geschakeerd patroon zien als resultaat van dit onder-
zoek. Het begrip gender als zodanig komt veelvuldig voor in de onder-
zochte jaargangen. Echter, het begrip wordt ook veelvuldig gebruikt 
als een eenvoudig equivalent voor sekse. Dat wordt door veel gen-
dertheoretici betreurd, en dat is terecht, omdat het terugbrengt naar 
een biologisch perspectief op verschillen tussen mannen en vrouwen: 
naar het idee dat die verschillen terug te voeren zijn op lichamen, die 71 JANSSENS JANSSENS TSEG op hun beurt buiten het terrein van geschiedenis en cultuur vallen.33 
Op dat vlak valt er dus nog het nodige bij te leren voor historisch de-
mografen en gezinshistorici. Toch bevat The History of the Family ook 
een flink aantal studies waarin inzichten, begrippen en vraagstukken 
worden toegepast uit gender studies en gendergeschiedenis. Daar-
bij valt verder op dat veel van dat onderzoek buiten de zogenaamde 
‘hardcore’ demografische onderwerpen valt, waarin tevens veelvuldig 
een niet-kwantitatieve aanpak wordt gehanteerd. Ook daar valt een 
wereld te winnen: het moet normaler worden om in kwantitatief on-
derzoek inzichten en begrippen toe te passen uit aanpalende gender 
studies. jj Bij mijn pleidooi voor ‘meer gender’ in historisch-demografisch on-
derzoek gaat het er nadrukkelijk niet om dat onderzoekers altijd vrou-
wen moeten onderzoeken in hun studies en de focus nooit uitsluitend 
op mannen mogen richten. Allereerst is dat in sommige studies erg 
moeilijk uitvoerbaar. 33		 Rose, What is gender history?, 18. Conclusie Een goed voorbeeld daarvan is het onderzoek 
naar de historische ontwikkeling van lengte. Het is uiteraard belangrijk 
dat al het beschikbare materiaal wordt gebruikt, en dan zijn de lotelin-
genregisters en andere bronnen over dienstplichtige soldaten buitenge-
woon nuttig en informatief. De aard van de bron brengt met zich mee 
dat ze alleen data bevat over mannen. Bronnenmateriaal met lengte 
gegevens voor vrouwen is veel moeilijker te vinden, en dan betreft het 
veelal informatie over een selecte subgroep van vrouwen, bijvoorbeeld 
gevangenen en veroordeelden, wat resulteert in een sterke bias in de 
gegevens. Het zou niet wetenschappelijk zijn om dan van een dergelijk 
onderzoek gericht op uitsluitend mannen af te zien. j Ten tweede, en dat is veel belangrijker, gaat het er niet eens zo zeer 
om of onderzoek gedaan wordt naar mannen of vrouwen. Het gaat er 
meer om welke analytische lens wordt gebruikt, of met andere woor-
den, welke vragen onderzoekers zich stellen en voor welke aspecten van 
de werkelijkheid zij sensitiviteit aan de dag leggen. Gendergeschiedenis 
is weliswaar ooit begonnen als vrouwengeschiedenis, een tak van sport 
waarbij alleen vrouwen werden bestudeerd, maar die fase ligt al lang 
achter ons. Gendergeschiedenis behelst een pleidooi mensen te zien 
als ge-genderde wezens, zowel vrouwen als mannen. Een dergelijke po-
sitie brengt met zich mee dat wanneer alleen mannen aan bod kunnen 
komen in de bronnen zij ook als zodanig worden gezien, als wezens 
die functioneren in een wereld waarin gender een belangrijke structu- VOL. 17, NO. 1, 2020 VOL. 17, NO. 1, 2020 72 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS rerende rol kan spelen met grote consequenties voor macht, status en 
handelingsruimte. De onderzoeker zou op zijn minst enige sensitiviteit 
kunnen ontwikkelen voor een dergelijke manier van kijken. Dit laatste 
argument onderstreept het grote belang van een genderperspectief in 
historisch onderzoek in het algemeen, en de historische demografie en 
de gezinsgeschiedenis in het bijzonder. Welke betekenis heeft de toepassing van een genderperspectief 
gehad voor de gezinsgeschiedenis en de historische demografie zo-
als blijkt uit de publicaties in The History of the Family? In de eerste 
plaats heeft de introductie van gender een belangrijke rol gespeeld in 
het doorbreken van eenzijdige functionalistische en uitsluitend econo-
mische perspectieven op vraagstukken zoals de demografische transi-
tie. JANSSENS Conclusie Het is immers niet genoeg om slechts in statistische zin na te gaan of 
wijzigingen in religieuze of economische structuren effect hebben op 
de daling van het kindertal. Dat levert geen begrip op van wat er gebeurt 
in de wereld van de mensen die deze grote veranderingen hebben mee-
gemaakt, laat staan dat we weten wat zich in hun slaapkamers heeft af-
gespeeld. Als onderzoek aantoont dat wijzigingen in de religieuze con-
text verschuivingen met zich meebrachten in de handelingsruimten 
van echtelieden en de normatieve context waarin zij moesten opere-
ren, dan ontstaat een beter begrip van de grote veranderingen in de ge-
schiedenis. Het levert een rijker perspectief op waarbij economische 
en sociale structuren verbonden worden met sociale en culturele nor-
men en waarden. Daarmee wordt de verklaringskracht van onderzoek 
in belangrijke mate vergroot en verbreed; het gaat er niet alleen om-
dat religie invloed heeft, maar ook hoe dat gebeurt. Tevens verhoogt op 
die wijze het belang en de mogelijke impact van dergelijk onderzoek. Het toont immers aan welke factoren cruciaal zijn om een daling van 
het kindertal te realiseren, en levert zo een bijdrage aan urgente maat-
schappelijke vraagstukken. Deze argumentatie heb ik nu geïllustreerd aan de hand van onder-
zoek naar de fertiliteitsdaling, maar de bovenstaande argumentatie 
geldt voor veel andere voorbeelden zoals het onderzoek naar de invloed 
van moderniseringsprocessen of het functioneren van de arbeidsmarkt 
en de moederschapspenalty. Steeds handelt het om belangrijke en 
complexe processen van sociale verandering. Een goed begrip daarvan 
vraagt om een complexe benadering van de onderzoeker.j Aan de hand van dit onderzoek in The History of the Family blijkt dat 
gendertheorie ook langs andere weg gezorgd heeft voor een beter zicht 
op een complexe werkelijkheid, namelijk door een verbreding van het JANSSENS JANSSENS 73 TSEG theoretisch instrumentarium. Dat gebeurt, bijvoorbeeld, bij de toepas-
sing van het begrip intersectionaliteit, dat gebruikt wordt om aan te ge-
ven dat allerlei categorieën van verschil – klasse, ras, etniciteit en gen-
der – gezamenlijk en in onderling verband moeten worden bestudeerd. Het gebruik van dat concept maakte het mogelijk te laten zien hoe 
complex dat proces, bijvoorbeeld, verloopt bij identiteitsvorming van 
migranten in de nieuwe samenleving, opnieuw een kwestie van grote 
maatschappelijke urgentie. Conclusie j
Tot slot, naast een beter, dat wil zeggen complexer, begrip van de his-
torische werkelijkheid, heeft de introductie van een genderperspectief 
gezorgd voor een aanzienlijke verbreding van het veld van onderzoek 
in termen van het gebruikte bronnenmateriaal en de vraagstukken die 
worden bestudeerd. In plaats van een smalle focus op kwantitatief on-
derzoek heeft de introductie van het genderperspectief onderzoekers 
ertoe aangezet meer kwalitatief materiaal te zoeken en dat optimaal te 
benutten. Daarbij worden nieuwe vraagstukken aangeboord en de ge-
schiedenis geschreven van sociale groepen die anders verscholen zou-
den blijven in de plooien van de geschiedenis. Een mooi voorbeeld daar-
van is de geschiedenis van weduwen en andere vrouwen in de marge. Ook het voorbeeld van de kwetsbare emotionaliteit van de verweduwde 
Amerikaanse dominee kan genoemd worden. Die studie nuanceert het 
beeld van weduwnaars dat voortkomt uit andere studies, als mannen 
die de overleden echtgenote zo snel mogelijk vervangen en verder ken-
nelijk weinig hinder ondervinden van deze gebeurtenis in hun levens-
loop.jj Tot besluit: door de wijze waarop de artikelen zijn geselecteerd op 
het gebruik van het woord gender zijn mogelijk waardevolle artikelen 
aan mijn aandacht ontsnapt. Dat kunnen artikelen zijn die op een bij-
zonder waardevolle manier aandacht hebben voor één van de hier be-
sproken invalshoeken, of waarmee de geschiedenis van vrouwen zeer 
gediend is, maar die toch niet het begrip gender hebben gebruikt. Het 
kan dus zijn dat de invloed van het vak gendergeschiedenis toch nog 
verder reikt dan hier is besproken. Over de auteur Angélique Janssens is bijzonder hoogleraar Historische Demografie, met spe-
ciale aandacht voor Gender en Arbeid aan de Universiteit van Maastricht, en 
als universitair docent verbonden aan de Radboud Group for Historical De­ VOL. 17, NO. 1, 2020 74 OP DE SNIJTAFEL VAN DE GENDERHISTORICUS mography and Family History, van de Radboud Universiteit Nijmegen. Zij is 
co-editor in chief van The History of the Family. An International Quarterly. Zij 
publiceerde over vrouwenarbeid, huwelijk en fertiliteit in het verleden, alsme-
de doodsoorzaken, sterfte en langlevendheid. Daarnaast publiceerde zij La­
bouring Lives. Women, work and the demographic transition in the Netherlands, 
1880-1960 (Peter Lang, 2014) en Family and social change. The household as 
a process in an industrializing community (Cambridge University Press, 1993, 
reprint 2002). Zij is projectleider van het nwo-project Lifting the burden of di­
sease. The modernisation of health in the Netherlands, Amsterdam 1854-1926, 
en van het nwo-project Constructing SHiP: towards a comparative history of 
health and disease in European port cities, 1850-1950. Zij is tevens wetenschap-
pelijk directeur van het N.W. Posthumus Instituut. E-mail: a.janssens@let.ru.nl mography and Family History, van de Radboud Universiteit Nijmegen. Zij is 
co-editor in chief van The History of the Family. An International Quarterly. Zij 
publiceerde over vrouwenarbeid, huwelijk en fertiliteit in het verleden, alsme-
de doodsoorzaken, sterfte en langlevendheid. Daarnaast publiceerde zij La­
bouring Lives. Women, work and the demographic transition in the Netherlands, 
1880-1960 (Peter Lang, 2014) en Family and social change. The household as 
a process in an industrializing community (Cambridge University Press, 1993, 
reprint 2002). Zij is projectleider van het nwo-project Lifting the burden of di­
sease. The modernisation of health in the Netherlands, Amsterdam 1854-1926, 
en van het nwo-project Constructing SHiP: towards a comparative history of 
health and disease in European port cities, 1850-1950. Zij is tevens wetenschap-
pelijk directeur van het N.W. Posthumus Instituut. E-mail: a.janssens@let.ru.nl JANSSENS 75 The Low Countries Journal of Social and Economic History
jaargang 17  2020  numme The Low Countries Journal of Social and Economic History
jaargang 17  2020  nummer 1 The Low Countries Journal of Social and Economic History
jaargang 17  2020  nummer 1 The Low Countries Journal of Social and Economic History
jaargang 17  2020  nummer 1 The Low Countries Journal of Social and Econ The Low Countries Journal of Social and Economic History
jaargang 17  2020  nummer 1