Waarheid in liefde; een godgeleerd tijdschrift voor beschaafde christenen, 1863, 01-07-1863 
voor den mensch niet te bereiken is, ook zijn geluk nimmer absoluut volmaakt zal wezen). Zoo lang er toch nog eenig spoor van zonde in hem over is, moet deze hem ook nog haren verderfelijken invloed laten ondervinden, dewijl daar, waar zonde is, ook noodzakelijk haar onafscheidelijk gevolg bestaat. Zijne zaligheid bestaat dan evenwel niet alleen in dit negative: bevrijd zijn van ongeluk ten gevolge der zonde, maar ook in dit positive: gevoel van waarachtig geluk, als gevolg van volmaakte deugd, als vrucht van het ware leven. Het hoogste nu in dat ware leven, de kern daarvan is liefde, waarachtige, reine, heilige liefde tot God en de menschheid, vrij van alle zelfzucht. Dit aanschouwen wij in Jezus Christus , en Paulus spreekt het uit, als hij, over de toekomende zaligheid sprekende, zegt: „En nu blijft geloof, hoop en liefde, deze drie; maar de meeste van deze is de liefde," (1 Kor. XIH: 13). Waar derhalve de mensch tot dien trap van volmaaktheid is opgeklommen, daar zal waarachtige, reine, heilige, vrije liefde de grondtoon van zijn gansche wezen zijn. Maar waar zulk eene liefde de grondtoon van zijn wezen is, daar zal hij zich ook eerst volkomen gelukkig gevoelen, als hij anderen gelukkig ziet. Ziedaar het denkbeeld van zaligheid volgens het Evangelie voorgesteld. Op dien grondslag meenen wij deze twee stellingen te mogen bouwen: a). Indien een gedeelte des menschdorns ten prooi was aan eeuwige verdoemenis, zoude er geene volkomene zaligheid mogelijk wezen; b) dan eerst zal de zaligheid volkomen wezen, wanneer allen van 't verderf zullen behouden zij n. Het is de aard der liefde, dat zij zich wil mededeelen, dat zij anderen wil doen zijn, wat zij zelve is. Waar waarachtige liefde is, daar gevoelt men zich gelukkig, als men ook anderen gelukkig ziet, doch ziet men anderen ongelukkig, zonder dat er mogelijkheid bestaat hen te helpen, dan wordt het eigen geluk zeer getemperd, verstoord, onmogelijk gemaakt, ja, dan wordt dit de oorzaak van het diepste leedgevoel. Waar nog zelfzucht met de liefde vermengd is, waar de liefde nog niet van alle egoïsme is gezuiverd, daar is de zaligheid, welke men vindt in het aanschouwen en 't bevorderen van 't geluk van anderen wel geringer, en het leedgevoel bij het zien van het ongeluk van anderen wel minder, maar daar is de liefde dan ook nog onvolkomen. Waar de liefde volmaakt is, daar verblijdt men zich met de blijden en daar lijdt men met de lijdenden. Wij aanschouwen dat in Jezus. Hij verheugde zich in den geest, als Hij bedacht, hoe de zeventig, welke Hij had uitgezonden, toekomstige burgers waren van het koningrijk der hemelen, en die blijdschap legde Hem het danklied op de lippen: „Ik loof u, "Vader, Heer des hemels en der aarde, dat Gij deze dingen voor wijzen en verstandigen verborgen en ze aan kinderen geopenbaard hebt. Ja, Vader! want zoo was het uw welbehagen!" (Luk. X: 21). Maar welk eene diepe droefheid spreekt uit het woord, 'twelk Hij tot Jeruzalem rigtte met het oog op de ellende, die weldra ten gevolge van eigene schuld over haar zou komen: „Jeruzalem, Jeruzalem, gij die de profeten doodt, en die tot u gezonden zijn steenigt! Hoe menigmaal heb ik uwe kinderen willen verzamelen, gelijkerwijs eene hen hare kiekens verzamelt onder hare vleugelen, en gij hebt niet gewild!" (Matth. XXIII: 37). Doch hoe zoude nu ooit een mensch, die tot die hoogte van volmaking was gekomen, dat zulk eene liefde, als wij in Jezus aanschouwd hebben, hem bezielde, — hoe zoude ooit zulk een mensch gelukkig kunnen zijn, indien duizenden en millioenen voor eeuwig ongelukkig waren, zonder dat er niet alleen niet aan een ommekeer, maar zelfs niet aan verzachting van hun lot te denken ware? Zoude niet, indien hij daarvan verzekerd was, een diep gevoel van smart, een nameloos wee hem alle zaligheid verstoren ? Ik wil hier niet spreken van ouders, die hunne kinderen ten prooi zouden zien van een eeuwig verderf, zonder dat ze mogten hopen, dat. er eenige verandering in hun toestand kwam. Evenmin van kinderen, die hunne ouders al de folteringen der helle zouden zien lijden, zonder de hoop op verligting van dat lijden. Een ieder gevoelt, dat geluk voor hen niet mogelijk was, dat de diepste smart wegens de rampzaligheid van het beminde voorwerp niet was te verbannen, dat waarachtige blijdschap eene onmogelijkheid was. Ik denk hier aan menschen in 't algemeen, die niets meer van elkander weten, dan dat ze mensch zijn, dat zij geschapen zijn naar den beelde Gods, zonder dat ze elkander hier op aarde ook zelfs hebben gekend. Mijns inziens is het onvermijdelijk, dat de zaligen door een diep smartgevoel worden aangedaan, wanneer ze — ik zeg niet aanschouwen — maar weten, dat duizenden en millioenen van hunne medemensclien door de felste pijnen worden gefolterd en ten prooi zijn van eeuwige verdoemenis. En dit wordt nog waarschijnlijker, wanneer we denken aan sommige toestanden, zoo als wij ze hier op aarde zien. Ik bedoel verleiders en verleiden. Het gebeurt toch, dat er menschen zijn, die zich aan de eene of andere ondeugd overgegeven hebben en ook anderen daartoe verleiden. Doch later komen zij tot bekeering, leggen zij die ondeugd af en vorderen verre in christelijke deugd. Doch zij, die door hen verleid zijn, komen niet tot bckeering, integendeel, ze gaan van kwaad tot erger, hollen steeds verder voort op den weg des verderfs, worden hoe langer zoo meer aan de zonde verslaafd. Maar daaruit volgt dan ook, dat de zaligheid eerst dan volkomen zal wezen, wanneer allen van 't verderf zullen zijn behouden. Zoo lang er nog eenig schepsel Gods een prooi is van 't verderf, zal het geluk der overigen daardoor worden gestoord. Wel wordt het smartgevoel der gelukzaligen veel geringer, wanneer men aanneemt, dat de straffen der zonde ook in de eeuwigheid alleen middelen zijn, om den zondaar te genezen van zijne kwaal en geschikt te maken voor geluk en zaligheid; maar toch blijft hun lijden altijd lijden, toch zal dat lijden ook altijd de gelukzaligen smarten. Dat lijden moet dus ook bij allen afnemen en eenmaal eindigen, zal de zaligheid van allen volkomen zijn; allen moeten zalig wezen, zal de volheid der zaligheid genoten worden. Daarom zijn eeuwige verdoemenis van sommigen en volkomen zaligheid van anderen niet met elkander bestaanbaar. Het een sluit het ander uit. Wij hebben daarom van twee een te kiezen: of aan te nemen, dat sommigen eenwig aan 't verderf ten prooi blijven, maar dan ook niemand volkomene zaligheid deelachtig wordt, of dat allen eenmaal zullen worden behouden en alsdan ook allen de volheid der zaligheid zullen genieten. Het eerste aan te nemen is ons onmogelijk. Dan toch zoude God eene behoefte in den mensch gelegd hebben, welke nooit voldaan werd en nooit voldaan kon worden, en wel door anderer schuld altijd onvoldaan bleef. Het tweede aan te nemen aarzelen wij niet, dewijl wij oordeelen, dat dit Gode waardig is, ja dewijl we meenen, dat God niet rusten kan, voordat zijne liefde dat doel heeft bereikt. Doch daarover straks meer. Tegen deze beschouwing zal men bezwaar kunnen inbren- geil. Men zal vooreerst kunnen zeggen, dat wij zijn uitgegaan van de onderstelling, dat er in het toekomende leven herkenning zal plaats hebben, hetwelk toch door velen in twijfel wordt getrokken. Het zoude ons te ver van het voorgestelde doel afleiden, wilden we daarover in bijzonderheden treden. Toch geloof ik, dat we herkenning moeten aannemen, dewijl wij vooreerst herinnering zullen moeten hebben van ons leven hier op aarde, daar zonder deze noch de straf der goddeloozen, noch' het geluk der zaligen denkbaar is; dewijl ten anderen de banden van waarachtige liefde, hier op aarde geknoopt, door den dood niet kunnen worden opgelost, en liefde zonder kennis onmogelijk is; dewijl wij eindelijk persoonlijk zullen blijven voortleven en elke persoonlijkheid hare eigenaardige kenmerken heeft, die haar van anderen onderscheidt, waardoor herkenning mogelijk gemaakt wordt.1 Anderen zullen zich niet kunnen vereenigen met onze beschouwing van de storenis der zaligheid door de ellende der goddeloozen. Zij toch, die oordeelen, dat de leer van de eindelijke teregtbrenging aller zondaren geheel in strijd is met de leer der Schrift, en daartegen die van eeuwige straf over de zondaren huldigen, beweren, dat het een gevolg is van onze zinnelijke voorstelling, wanneer we verklaren, dat het geluk der verlosten door de ellende der rampzaligen wordt verminderd. „Alleen de liefde der vromen is," zeggen zij " „blijvende liefde; maar gelijk het onmogelijk is, dat wie God volkomen liefheeft, gemeenschap met de zonde begeeren kan, zoo is het ook onmogelijk, dat de zaligen, die het vol genot van Gods liefde smaken, zich ongelukkig gevoelen, omdat wezens van hun geslacht en hun bloed, die zij op aarde hebben gekend en bemind, niet in datzelfde geluk deelen. De enkel zinnelijke liefde, die alleen uit zinnelijke betrekkingen voortvloeit, 1 Vergel. S. Hoekstra, De leer des Evangelies in hare eenheid en haren samenhang, p. 798, 799. 2 Ia deze woorden vat Hoekstra bl. 800 hunne gevoelens zamen. WAARHEID IN LIEFDE. EEN GODGELEERD TIJDSCHRIFT VOOR BESCHAAFDE CHRISTENEN, NAAR DE BEHOEFTE DEZER DAGEN. ONDER MEDEWERKING VAN VERSCHILLENDE GELEERDEN IN NEDERLAND, UITGEGEVEN DOOK P. HOFSTEDE de GROOT, L. G. PAREAU, W. MUURLING, C. H. van HERWERDEN, CHz. en A. T. REITSMA. JAARGANG 1863. DERDE STUK. TE GRONINGEN EN 's GRAVENIIAGE, bij P. NOORDHOFF en M. J. VISSER. 1863. VEEHANDELINGEN EN GEDACHTEN. HET MOZAÏSCHE SCHEPPINGSVERHAAL EN DE NATUURWETENSCHAP. DOOR A. T. KEIISMA. Onder de merkwaardige gedenkstukken, die ons getuigenis geven aangaande de denkwijze der oudheid betreffende de belangrijkste vragen, welke ooit het nadenken van den menschelijken geest hebben bezig gehouden, bekleedt voorzeker het Mozaïsche scheppingsverhaal eene eerste plaats. Het opent op waardige wijze de reeks der overleveringen, die ons uit de vroegste oudheid zijn bewaard gebleven. Het stelt ons in een grootsch tafereel, in eene reeks van op elkander volgende scheppingen, Gods eerste werk, de wording van hemel en aarde, voor oogen. Dat verhaal boeit niet alleen de aandacht door den eenvoudig verhevenen toon, waarmede liet ons het groote goddelijke drama der wereldwording in korte omtrekken aanschouwelijk afteekent en voor onze verbeelding toovert, maar het verdient niet minder onze belangstelling om den inhoud zei ven, om de zaken en ideën, die daarin liggen opgesloten, en zeker nog het meest om de gewigtige plaats, die het voor de godsdienstige ontwikkeling van Israëls volk, ja der gansehe menschheid bekleedt. Het scheppingsverhaal, dat van Gen. I: 1 tot II: 4 doorloopt, maakt het begin uit van eene reeks van oorkonden, die de latere opsteller van den Pentateuch in zijne geschiedenis opnam en verwerkte, en die wij in onderscheiding van andere oorkonden, welke hij gebruikte, gewoon zijn de elohistische te noemen, omdat God daarin met den naam Elohïm wordt aangeduid. Van het 2de lid van II: 4 vangt met de woorden, „ten dage als Jehova-God hemel en aarde maakte/5 een ander, van het eerste geheel onderscheiden, verhaal aan.1 Het behoort tot eene reeks oorkonden, die in lateren tijd, dan de bovengenoemde elohistische, ontstaan zijn en die men gewoonlijk de jehovistische noemt omdat God daarin den naam Jehova draagt. De jehovistische scheppings-oorkonde, die wij hier lezen, verschilt in vele opzigten van de elohistische. Zij verhaalt van de vorming onzer aarde niets anders, dan dat ten dage, als God hemel en aarde schiep, er volstrekt nog geene struiken en gewassen bestonden , omdat er nog geen regen op het drooge aardrijk gevallen was, en omdat er nog geen mensch was, om de aarde te bebouwen; dat er een damp opsteeg van de aarde, die den bodem bevochtigde. Ten gevolge van dien damp — dit ligt in den geheelen zamenhang — konden nu planten en gewassen ontspruiten. Daarop wordt de man gevormd uit het stof i De woorden, DiOarG pXm DTO'" m t ;i t ■ : v t t : * t t - : v •• ' de oorsprongen des hemels en der aarde, toen zij geschapen werden, schijnen oorspronkelijk het opschrift geweest te zijn, waarmede de eerste scheppingsoorkonde aanving. De Elohist heeft de gewoonte, alle hoofdafdeelingen van zijn werk met zulk een opschrift aan te vangen (Zie V: 1, VI: 9, X: 1, XI: 10, enz.). Het laat zich dus wel niet denken, dat hij zijn eerste verhaal zonder eenig opschrift zal hebben begonnen. Bovendien past dit opschrift geheel niet aan het hoofd der tweede oorkonde, omdat daarin niet van de schepping van hemel en aarde, maar alleen van die der planten, dieren en menschen gehandeld wordt. Ook is die uitdrukking HllblTl ^ij uit¬ sluiting aan den Elohist eigen. De reden, waarom de bewerker van Genesis dit opschrift niet voor, maar achter het scheppingsverhaal plaatste, kan misschien daarin gelegen ziju, dat hij daardoor meende de eerste en tweede oorkonde op eene geschikte wijze met elkander te verbinden. der aarde en in het paradijs geplaatst en eerst later hem eene vrouw toegevoegd. Dit tweede verhaal bevat dan ook eigenlijk geene kosmogonie, geen tafereel der wereldwording. De hoofdzaak is hier kennelijk de vorming van Adam en Eva, en hunne betrekking tot de geestelijke wereld, tot God, deugd, zonde, taal, huwelijk. Omdat deze tweede oorkonde in doel en strekking geheel van de eerste verschilde, voegde de zamensteller van Genesis ze aan de eerste toe, ten einde tot aanvulling en voortzetting van deze te strekken. Wij kunnen ze uit dien hoofde, als voor ons doel van minder belang, geheel ter zijde laten, en zullen ons alleen bepalen bij dat scheppingsverhaal, hetwelk wij in het lste hoofdstuk van Genesis lezen. Dit verhaal heeft bij Joden en Christenen gezag gekregen, zoodat het al spoedig beschouwd werd als eene authentieke geschiedenis van de schepping des heelals en de vorming onzer aarde. Dit was ook zeer natuurlijk. Toen de Joden na de Babylonische ballingschap vele eerwaardige overblijfselen hunner aloude letterkunde verzamelden en die als heilige, van God zeiven ingegevene schriften eerbiedigden, konden zij in dit verhaal wel niet anders zien, dan eene van God medege deelde openbaring aangaande de wijze, waarop Hij alle dingen had voortgebragt. Deze beschouwingswijze ging onveranderd, of liever nog meer uitgewerkt en ontwikkeld, uit de Joodsche in de Christelijke Kerk over en hield daar eeuwen lang stand. De denkwijze aangaande de ingeving der Heilige Schriften liet met opzigt tot het Mozaïsche scheppingsverhaal geene uitzondering toe. Maar toen door de vorderingen in de astronomie, vooral door de ontdekkingen van Copernicus, Keppler en Newton, van lieverlede eene geheel andere wereldbeschouwing in steeds wijder en wijder kringen ingang vond, ontstonden er bezwaren, om de wereldbeschouwing, die in de Mozaïsche kos- mogonie voorkomt, in overeenstemming te brengen met de onwederlegbare feiten, die door de astronomie in helder daglicht werden gesteld. En deze bezwaren vermeerderden, toen men in de vorige eeuw zich ernstiger begon toe te leggen op het onderzoek van de verschillende lagen, waaruit de oppervlakte van onzen aardbol is zamengesteld. De geologie bragt op dit gebied allermerkwaardigste feiten aan het licht, weldra in genoegzaam aantal, om daarop theoriën te bouwen aangaande de wording der aarde. In het eerst waren deze theoriën soms weinig meer dan onzekere gissingen; maar hoe meer de geologie, vooral in den jongsten tijd, geholpen door physica, chemie en vergelijkende dier- en plantkunde en door alle overige takken der zich verwonderlijk uitbreidende natuurwetenschap, in staat gesteld wordt hare theoriën op een onnoemelijk aantal wel gestaafde feiten te grondvesten, des te meer worden de bezwaren tegen het Mozaïsche scheppingsverhaal, als eene authentieke geschiedenis van de wording des heelals, met den dag talrijk en zwaar. Wel ontbrak het niet aan godgeleerden en natuurkundigen, die tot aan den jongsten tijd toe poogden aan te wijzen, dat het bijbelsche scheppingsverhaal in volkomene overeenstemming is met de uitkomsten der geologische wetenschap.1 Maar anderen toonden duidelijk aan, dat men, om tot dit resultaat te komen, door gewrongen schriftverklaring uit het scheppingsverhaal eenen zin moest persen en daarin gedachten en voorstellingen brengen, die nooit in het hoofd van den oorspronkelijken vervaardiger waren opgekomen. Wij hebben ons voorgenomen de aandacht onzer lezers opzettelijk te bepalen bij dit allermerkwaardigste gedenk- 1 Dit geschiedt Zelfs nog iii het laatste, ons bekende werk over dit onderwerp : Bibel und Natur. Vorleswtgen über die mozaïsche Vrgeschichte und ihr Yerhültniss zu den Ergebnissen der Naturforschung. Von Dr. F. Heinrich Reusch, Professor der Theologie an der Universital zu Bonn. Freiburg m Breisgau 1862. stuk, dat ons uit de hoogste oudheid is bewaard gebleven. Wij zullen daartoe eerst de veel besproken kwestie aan een vernieuwd en onpartijdig onderzoek onderwerpen, in hoeverre het Mozaïsche scheppingsverhaal overeenstemt en in hoeverre het afwijkt van de uitkomsten der natuurwetenschap, en wel inzonderheid der geologie. Wij willen dan vervolgens uit het verhaal zelf pogen af te leiden, wat wij aangaande het algemeen karakter, den oorsprong en de waarde van dit verhaal hebben te denken. I. In de eerste plaats zullen wij ons derhalve moeten bezig houden met het onderzoek, in hoeverre het Mozaïsche scheppingsverhaal overeenstemt en in hoeverre het afwijkt van de uitkomsten der geologie. Het komt bij dit geheele onderzoek vooral op twee dingen aan, vooreerst, dat wij den zin der woorden van het scheppingsverhaal naauwkeurig opvatten, en de ware meening des opstellers zuiver wedergeven, zonder die te moderniseren en naar den geest van latere tijden te verwringen; ten tweede, dat wij, wat de natuurwetenschap betreft, ons bepalen tot die door haar verkregen uitkomsten, welke men, omdat zij op ontwijfelbare feiten berusten, als onomstootelijke waarheden mag aannemen. Wij zullen in ons onderzoek deze orde houden, dat wij, het scheppingsverhaal volgende, de punten van overeenkomst en strijd met de geologie naar de orde van het verhaal aanwijzen. Op den eersten dag schept God hemel en aarde, de oorspronkelijke wereldstof, waaruit in de volgende scheppingsdagen alles gevormd zou worden en brengt tevens het licht voort. Men is veelal gewoon, wat in de twee eerste verzen voorkomt, op te vatten als niet tot het werk van den eersten dag behoorende, maar als daaraan voorafgegaan. God zoude dan reeds vóór den eersten dag de wereldstof hebben voortgebragt en het zesdaagsche scheppingswerk zou eerst met het ontstaan van het licht zijn aangevangen. Maar deze voorstelling kon moeijelijk bestaan bij den Israëliet, voor wien het eenmaal een vast geloofspunt was geworden, dat God in zes dagen hemel en aarde en al wat er in is heeft geschapen.1 Hoe zou hij zich eene aan die zes dagen voorafgaande schepping kunnen denken? Dat op deze wijze twee werken op den eersten dag worden geplaatst, de voortbrenging èn van de wereldstof èn van het licht, zal minder bevreemden, daar wij ook op den derden en zesden dag twee scheppingswerken zien geplaatst. •— Anderen meeneri, dat de woorden: in den beginne schiep God den hemel en de aarde beschouwd, moeten worden als bevattende den algemeenen inhoud van het geendan verder in bijzonderheden wordt verhaald. Dit zou zoo kunnen zijn, indien onmiddellijk op deze woorden de schepping van het licht volgde. Maar nu er op volgt: „de aarde was woest en ledig," wordt daardoor het bestaan der aarde in cliaotischen toestand voorondersteld. — Anderen nog meenen de woorden aldus te kunnen vertalen : „In den beginne, toen God hemel en aarde schiep (de aarde was woest en ledig enz.), toen sprak God" enz. Ik verklaar niet te begrijpen, hoe men in de eenvoudige, slecht en regt voortgaande verhaalsmanier van den Elohist zulk een kunstmatigen periodenbouw kan vinden. Er blijft, mijns inziens, dan wel niets anders over dan in de eerste woorden van het verhaal de voortbrenging te vinden van de wereldstof in geheel chaotischen toestand. Hoe God die wereldstof voortbragt, daarover laat de schrijver zich niet uit. Maar uit zijne streng monotheïstische ' Exod. XX: 11, XXXI: 17. denkwijze, die in dit geheele stuk doorblinkt, volgt van zelf, dat hij zich de wording der wereldstof niet anders kon denken, dan als eenig en alleen gewerkt door Gods wil. Zich die wording te denken als eene uitvloeijing of evolutie uit het goddelijke wezen, of zich eene eeuwige wereldstof naast eenen eeuwigen Schepper te denken, was in lijnregten strijd met het eigenaardig godsbegrip van het Hebreërvolk. Die wereldstof, zoo als ze oorspronkelijk uit Gods hand kwam, was woest en ledig, dood en duister, zonder vorm en gestalte, eene mengeling van alle elementen, waaruit de wereld gebouwd zou. worden, een chaos van ongeordende, door elkander gemengde bouwstoffen. Uit de woorden „duisternis lag over den oceaan' en de geest Gods zweefde over de wateren" , kan men opmaken, dat de opsteller zich die grondstof zoodanig dacht, dat het water daarin boven de vaste aarddeelen de bovenhand had; misschien wel als een duisteren dampen slijkoceaan. Boven dien oceaan zweefde echter de geest Gods als eene bevruchtende, levenwekkende, scheppende kracht2. En van dien over de wereldstof zwevenden geest Gods is het eerste werk, dat op Gods bevel: „er zij licht!" het licht ontstaat, en bij gevolg licht en duisternis, die vroeger vermengd waren, 1 In onze vertaling staat: „Duisternis was op den afgrond." Dit woord drukt echter den zin van het oorspronkelijke minder juist uit. Het Hebreeuwsche woord Qlnn berekent „golf, baar, vloed," b. v. Ps. XLII: 8, Exod. XV: 5, en vandaar „de zee, den oceaan," b. v. Gen. VII: 11 —Ql'nn r - : ' ook zonder dit adjectief Job. XXVIII: 14, XXXVIII: 16 en 30; vandaar „diepte" ook zonder bijzondere betrekking op den oceaan, zoo als Ps. XXXIII: 7, LXXI: 20. Daar ons woord afgrond meer eene diepte, waarvan men den grond met zijn oog niet peilen kan, dan wel oceaan aanduidt, meenen wij den zin hier juist uit te drukken, als wij het Hebreeuwsche woord vertalen door „oceaan." 2 Hetzelfde woord, hier door „zweven" vertaald, wordt Deut. XXXII: 11 gebruikt van een arend, die zich beschermend, koesterend, verwarmend boven zijne jongen plaatst en zijne vleugelen over hen uitbreidt. nu als gescheiden elementen bestaan. De Hebreeuwsche oudheid dacht zich het licht als een zelfstandig etherisch element, hetwelk niet, wat zijn bestaan, maar alleen wat zijne afwisselende sterkte betrof, van de hemelligchamen afhing. Men hield het er daarom ook voor, dat de plaats, vanwaar het licht uitgaat, waar het bewaard wordt, als ook, hoe het zich uitbreidt over de aarde, voor den mensch eene diepe verborgenheid is, tot welker verklaring hij niet kon doordringen. Dit wordt volkomen bevestigd door hetgeen wij lezen Job XXXVIII: 19 en 24: „Waar is de weg (naar de plaats, waar) het licht woont, en de duisternis, waar is hare plaats? Waar is de weg, (langs welken) het licht verdeeld wórdt? de oostewind het uitspreidt over de aarde?'" Vragen wij nu, in hoeverre het scheppingswerk van den eersten dag overeenkomt met de uitkomsten der geologie, dan moeten wij eene aanmerking vooraf laten gaan. De geologie namelijk steunt, even als elke andere tak der natuurwetenschap, op waarnemingen, waardoor zekere feiten geconstateerd worden. Nu kan hare regtstreeksche waarneming zich nooit verder uitstrekken dan tot het onderzoek der oudste documenten, die de oppervlakte der aarde haar aanbiedt. En deze oudste do- 1 Milton drukt deze zelfde voorstelling aldus uit: Let there be Light, said God; and fortwith Liglit Etherial, first of things, quintessenee pure, Sprung from the deep; and from her native east To journey through the aery gloom began, Sphercd in a radiant cloud, for yet the Sun Was not; she in a cloudy tabernacle Sejourn'd the wile. Toen de zon op den vierden dag geschapen was, werd het reeds geschapen licht in haar overgebragt: Of light by far the greater part he took, Transplanted from her cloudy shrine, and placed In the Sun's orb, made porous to receive And drink the liquid light Taradise lost, Book VII. cumenten zijn de hier en daar door opheffing tot aan den buitensten aardrand overgebleven bewijzen van de eerste omkorsting onzer aarde. Uit de gesteldheid dier documenten maken wij op, dat zij eenmaal in gesmolten, gloeijenden toestand verkeerd moet hebben. Verder kan de geologie niet opklimmen. "Wat daar voorafgegaan is, hoe die gloeijende massa ontstaan is, ligt eigenlijk buiten het gebied harer waarneming. Zij heeft het wel gewaagd, om, geholpen door de astronomie, nog eene schrede verder te wagen in de eeuwigheid van het verledene en zich eene theorie te scheppen van de vorming der aarde. Yolgens deze theorie zal de oneindig verdunde wereldstof, die den onmetelijken afstand van het middenpunt der zon tot aan de uiterste grenzen van ons planetenstelsel vervulde, zich rondom een algemeen centrum van beweging hebben rondgewenteld en zullen zich uit die massa van lieverlede de stofmassa's, die de zon en de planeten vormden, hebben afgescheiden. De vraag, of die wereldstof eeuwig bestaan hebbe, dan of zij op een zeker tijdstip ontstaan zij, ligt buiten het gebied der geologie. De voorstelling, die wij in de twee eerste verzen van het scheppingsverhaal, vinden, is echter volstrekt niet in strijd met de theorie, die men zich aangaande de wording aller dingen heeft gevormd. Want hoewel de geologie de geheele kwestie, of de oorspronkelijke wereldstof van eeuwigheid af bestaan heeft, dan of zij door den wil des Scheppers eenmaal ontstaan is, geheel onaangeroerd laat, zoo gaat zij toch uit van het bestaan eener wereldstof in hoogst verdunden gasvormigen toestand, waarin althans de hoofdelementen der dingen aanwezig waren. Nu wordt in Genesis het geheele scheppingsproces, voor zoover het de vorming van onzen aardbol betreft, voorgesteld als eene reeks van op elkander volgende scheidingen. Het licht wordt van de duisternis, het water in de lucht van het water op aarde, het vaste land van de zee, de dag van den nacht gescheiden. Maar nu zijn ook, volgens de nieuwe theorie der wereldwording, de grondstoffen, die in gas- of dampvormigen toestand verkeerden, door langzame verdigting er toe gebragt, om andere verbindingen aan te gaan, in zooverre de met elkander verwante grondstoffen, eenmaal nader tot elkander gebragt, zich van minder verwante afscheidden en zich onder elkander vereenigden. Wij zullen het niet wagen, in de moeijelijke kwestie aangaande het wezen van het licht uitspraak te doen. Na Newton vooral werd vrij algemeen de meening aangenomen, dat het licht eene zeer fijne etherische stof was, die van de zon en van andere lichthaarden onafgebroken uitvloeide, gelijk de fijne reukligchaampjes, die onze reukzenuwen prikkelen en ook voor deze alleen waarneembaar zijn, uitvloeijen uit alle reukgevende voorwerpen. Dit emanatie-stelsel heeft later plaats gemaakt voor het zoogenaamde vibratie-stelsel, volgens hetwelk het licht beschouwd wordt niet als eene stof, maar als eene trillende of schommelende beweging in den ether, die de onmetelijke ruimte vult; welke beweging dan zou worden voortgebragt en opgewekt op grooter schaal door de zon, en in mindere mate door andere lichtgevende voorwerpen. Maar in den laatsten tijd heeft de natuurkundige Pohl de Newtonsche theorie weder opgevat en het bewijs pogen te leveren, dat het licht eigenlijk de eerste en oorspronkelijke wereldstof is, waaruit alle andere grondstoffen zijn geworden.1 Wordt de theorie van Pohl, waarover wij echter volstrekt niet zullen wagen te beslissen, door latere waarnemingen bevestigd, dan zoude daardoor al eene zeer merkwaardige overeenkomst bestaan tusschen het scheppingsverhaal en de resultaten van het natuurkundig onderzoek. Maar al moge het ook blijken, dat deze theorie alleen eene vernuftige gissing is geweest, dan kan het bestaan van 1 Leopold Pohl, liet licht de stoffelijke oorzaak aller dingen of de bouwsteenen van het heelal. licht, onafhankelijk van de zon, zeker den geoloog niet bevreemden. Staat het vast, dat onze aarde eenmaal uit den gasvormigen in eenen vloeibaren, gloeijenden toestand is overgegaan, dan volgt daaruit, dat zij door dien overgang een uit zich zelf lichtgevend ligchaam werd, even als nog heden ten dage de zon in gloeijenden toestand verkeert en daardoor de licht- en warmtebron is voor al de ligchamen van ons zonnestelsel.1 Onze aarde hield toen eerst op lichtgevend te zijn, toen zich door langzame afkoeling een vaste korst om haar gevormd had, die de gloeijende kern als een gesloten schaal bedekte. Het bestaan van het licht reeds in de vroegste vormingsperiode van onzen aardbol stemt derhalve volkomen overeen met de uitkomsten der geologische wetenschap. Het scheppingswerk van den tweeden dag bestaat daarin, dat God het uitspansel maakte, waardoor de wateren boven het uitspansel en die beneden op de aarde van elkander gescheiden werden. Dat uitspansel is de zigtbare liemel, die zich als een groot gewelf aan onze oogen voordoet. De opsteller van het scheppingsverhaal dacht zich dat hemelgewelf als een vast ligchaam, hetwelk als een kolossale stolp het cirkelvlak der aarde bedekte.2 Naar de dichterlijk-aanschouwelijke voorstelling der Hebreën is dit hemelgewelf vast als een gegoten spiegel (Job XXXYII: 18); het wordt geschraagd door hooge bergen, waarop het als op pilaren en fondamenten rust (2 Sam. XXII: 8, Job XXYI: 11); het heeft eene 1 Wij hebben dit nader aangewezen in het Album der Natuur, 1862, bl. 289 volgg. 2 Het woord Jpp"), waardoor dit hemelgewelf wordt aangeduid, wordt afgeleid van een werkwoord, dat slaan, stampen, in de vlakte uilbreiden, b. v. van goudplaten beteekent. Vgl. Exod. XXXIX: 3, Jes. XL: 19, XLII: 5, XLIV: 24, Jer. X: 9. De Grieksche vertalingen brengen het dan ook over door (TTspéü)p.a, de Vulgata door firmamentum; de vertaling van Luther drukt de eigenaardigheid van het woord gepast uit door Veste. poort, waardoor Gods Engelen uit en in gaan (Gen. XXVIII: 17), en vensters, waardoor de regen wordt uitgegoten op aarde (Gen. VII: 11). Toen God nu uit den chaos liet hemelgewelf deed opstijgen, werd daardoor tevens eene scheiding tot stand gebragt tusschen de wateren, die beneden het hemelgewelf de aarde als een oceaan bedekken, en de wateren, die boven het hemelgewelf in wolken bewaard worden en nu en dan als regen worden neergegoten om de aaide te bevochtigen. Volgens den dichter van Ps. CIV heeft God op die wateren zijne opperzalen gebouwd, rijdt op een wolkenwagen over het hemelgewelf en bevochtigt uit die opperzalen de bergen der aarde (vs. 3 en 13). Dat deze dichterlijke wereldbeschouwing, die niet alleen den Hebreër eigen, maar ook den Grieken en Romeinen 1 niet vreemd was, meer haren grond heeft in den zinnelijken indruk, dien de aanschouwing van den hemel op den mensch maakt, dan op het wezen der dingen, behoeft zeker geene nadere aanwijzing. Maar wel verdient opmerking, wat hier van de scheiding der wateren boven en beneden dit gewelf gezegd wordt. Beide wateren worden voorondersteld eerst dooreen gemengd te zijn geweest. Vloeibaar water en digt opeengepakte wolken maakten als ware 't eene chaotische massa uit. De geologie leert ons eenen toestand in de vroegste perioden van de vorming onzer aarde kennen, die daarmede vrij wel overeenstemt. Zoo lang de aardbol nog in gloeijing verkeerde, kon daarop geen water in vloeibaren toestand bestaan, maar moest noodwendig in dampvormigen staat de 1 Oude Grieksche dichters noemen den hemel otSypsov, Hoin. Od. XV 328, %a\x£ov, II. XVII: 425, Pind. Pijt.ii. X: 42, Nern. VI: 6, en ~o).(>yjiAy.ov, II. V: 504, Od. III: 2. Zelfs wijsgeeren, zoo als Empedocles bij Plutarchus, Plac. phitos. II: 11, en Artemidorus bij Seneca, Nat. quaest. VII: 13, beschouwden den hemel als een vast ligchaam. Ja ook het Latijnschc woord coelum, van het Grieksche xoi\ov, hol, uitgehold, steunt geheel op dezelfde voorstelling. geheele atmosfeer vervullen, en wanneer ook al door afkoeling aan de uiterste einden van den dampkring die dampen als waterdroppels nedervielen, waren zij reeds lang, voordat zij het ligchaam der aarde bereikten, weder in dampvormigen toestand overgegaan. Maar toen door langzame afkoeling zich eindelijk een vaste schaal om de aarde had gevormd, moest een gedeelte van het in dampvorm in den dampkring aanwezige water als vloeibaar water op aarde nederslaan. Wel moest er nog in het eerst een geweldig verdampingsproces plaats hebben, zoo lang de aardkorst nog een hoogen graad van hitte bezat en de daardoor kookend heete zee met eene ongewone snelheid verdampte. Maar bij voortgaande afkoeling werd eindelijk het evenwigt hersteld en de scheiding tusschen de wateren, die op aarde vloeijen, en die, welke in dampvormigen toestand in den dampkring zich bevinden en onder zekere omstandigheden wolken vormen en in regen op aarde nederdalen, was met der daad tot stand gebragt. Hoewel nu de wateren boven en de wateren beneden het hemelgewelf gescheiden waren, zoo bedekte toch nog ééne watermassa de geheele aarde. Op den derden scheppingsdag geeft de Almagtige het bevel, „dat de wateren beneden den hemel zich verzamelen in ééne plaats en dat het drooge gezien worde." Hoe de schrijver het zich heeft voorgesteld, dat de wateren die de geheele aarde bedekten, in ééne plaats, in de diepte van den oceaan zamenvloeiden, wordt hier niet nader aangewezen. Daar hij echter met die vergadering der wateren in de zee ten naauwste het droog worden der aarde verbond, hebben wij vrijheid aan te nemen, dat hij zich dit op dezelfde wijze heeft voorgesteld, als andere na hem levende dichters en profeten. Namelijk zóó, dat door de opheffing van een gedeelte van het vaste land, tevens in de plaatsen, die niet omhoog 1863. 9Q geheven werden, zich bekkens vormden, waarin de afvloeijende wateren zich verzamelden. Zoo is het Ps. CIY: 6 , 7 , 8 : „Gij hebt de aarde met den oceaan als met een kleed bedekt; de wateren stonden boven de bergen; voor uw schelden vloden zij; verstrooiden zich voor de stem uwes donders; bergen stegen omhoog, valleijen daalden naar de plaats, die Gij voor haar hadt bestemd." Deze voorstelling stemt volkomen overeen met hetgeen de geologie ons aangaande het ontstaan der vaste landen leert. Zoodra er zich een vaste schaal rondom de aarde gevormd had, die door langzame afkoeling inkromp en daardoor met geweld op de nog gloeijende kern drukte, moest er bij voortduring eene geweldige reactie van de gloeijende massa tegen de haar omgevende schaal bestaan. Een noodzakelijk gevolg daarvan was, dat door de vulkanische krachten, die van binnen uit tegen de aardkorst werkten, hier en daar onregelmatige opstuwingen plaats hadden, waardoor sommige streken zich boven de oppervlakte van den wereldomgevenden oceaaan verhieven, terwijl ten zelfden tijde op andere plaatsen de bodem daalde en daardoor diepere beddingen voor den oceaan ontstonden. Deze landopheffing uit de zee, die vaak met eene daling van den bodem op andere plaatsen gepaard ging, had niet op eens, maar in verschillende, dikwijls ver van elkander verwijderde perioden plaats. De geologie is zelfs in staat, den verschillenden ouderdom van onderscheidene landen met eenen hoogen graad van waarschijnlijkheid aan te wijzen.' Dat werkelijk de thans bebouwde en bewoonde bodem van onze aarde eenmaal door de zee overdekt is geweest, wordt door de gesteldheid van dien bodem zeiven boven alle bedenking verheven. De steen- en aardsoorten toch, die in op elkander volgende lagen den bodem vormen, waarop wij wonen, 1 Vergl. A. Winkler Prins, Handboek der aardrijkskunde, le stuk, bl. 176 volgg. dragen de onloochenbare kenteekenen aan zich, dat zij door en in het water zijn gevormd. Naarmate de aardkorst afkoelde, moest zij van beneden aangroeijen en dikker worden. Aan hare bovenzijde stond zij bloot aan de onafgebrokene inwerking van liet daarover heen schurende water en, voor zoover zij zich reeds boven de oppervlakte der zee verhief, tevens aan den verweerenden invloed van den dampkring. De fijnere of grovere afgespoelde en los gemaakte deeltjes bezonken later weder in de zee en vormden daar verschillende lagen, die zich van lieverlede tot steenharde massa's verdigtten. Men noemt dit de vloed- of watervorming en kent eene menigte gesteenten, die op deze wijze zijn ontstaan. Zoo zonken lagen op lagen, in het water geboren, op den oudsten plutonischen granietbodem neder. Een groot gedeelte van de oppervlakte der aarde, ja zelfs zeer hooge bergen bestaan uit zulke in het water bezonkene steenmassa's. Dit is wel het duidelijkste bewijs, dat alle tegenwoordige vaste landen voor en na uit de zee zijn omhoog gestegen. Zelfs vindt men op vele zeer hooge bergen de talrijke overblijfsels van allerlei soorten van schaal- en schelpdieren tot aanzienlijke beddingen opgehoopt, die eenmaal als zandbanken of klippen de verblijfplaatsen waren van millioenen schepselen, die alleen in de zee kunnen leven. Zoodra de scheiding van land en zee in een van de vroegste tijdperken onzer aardformatie volbragt was en er dus een drooge bodem bestond, laat God nog op denzelfden scheppingsdag het plantenrijk ontstaan. Er worden daarvan drie soorten met name genoemd: grasscheutkens, zaadzaaijend kruid en vruchtdragend geboomte.1 1 N'iH *3 eigenlijk jong groen, dat na gevallen regen ontspruit (2 Sam. XXIII: 4, Job XXXVIII: 26), dat de weiden bedekt (Ps. XXIII: 2 en het wild tot voedsel dient (Job VI: 5, Jerem. XIV: 5). Het is dus het gras, en wel inzonderheid het teedere jonge gras, dat als ware 't van zelf uit de aarde voortspruit en zich door zijne wortelen voortplant. — 'yOV > dikwijls met 29* Ook deze trek van het scheppingsverhaal beantwoordt volkomen aan de werkelijke geschiedenis der aarde, zoo als de geologie ze ons doet kennen. Zoodra toch door vulkanische krachten vaste landen uit den oceaan waren opgestuwd, was er een bodem gewonnen, waarop zich van lieverlede aardlagen nederzettenden, die aan de wordende plantenwereld een geschikten grond aanboden. Wel is waar, dat het eerste organische leven op onze aarde zich terstond in de beide vormen van planten en dieren vertoont. Reeds in de onder-silurische groep, die tot de oudste watervorming behoort, heeft men sporen van organisch leven in beide vormen ontdekt. De toenmalige planten behooren tot de wieren. De dieren van dat tijdperk zijn straaldieren, behoorende tot die soort van kleine schepselen, welke nog heden ten dage de koraalriffen bouwen, zeeleliën zeesterren en dergelijken. Dit was het eerste leven in de nog laauwe wateren der wereldzee. Toen de bezonkene lagen, waarin zich deze overblijfsels bevinden, door vulkanische krachten werden opgeligt, ontstonden eilanden van groote uitgestrektheid, waarop zich, bij de warmte van den bodem en de laauwe vochtigheid van den dampkring, rijkelijk met koolzuur bezwangerd, op den uit de zee opgeheven slibgrond een verbazende plantengroei ontwikkelde. De planten van dat tijdperk stonden echter op een veel lager trap van ontwikkeling dan de thans levende. Het waren zoogenaamde kryptogamen, bedekt bloeijende zegelboomen en schubboomen en talrijke soorten van reusachtige varens, die als ondoordringbare wouden de uit de wereldzee opgestuwde zameu genoemd wordt, b. v. Deut. XXXII: 2, Jes. XXXVII: 27, plant zich door zaad voort. Het wordt den mensch tot spijs aangewezen (Gen. I: 29, III: 18, IX: 3). Wij hebben hier dus onder te verstaan de grootere planten en gewassen, groenten en granen, die zich door zaad voortplanten. — * >*< zijn boomen, die vruchten voortbrengen, waarin het zaad ia, waardoor zij zich vermenigvuldigen. eilanden bedekten. Deze ontzettende bosschen, door waterstroomen in groote bekkens zamengespoeld en in latere tijdvakken door andere bezonken steen- en aardlagen overdekt, hebben de grondstoffen opgeleverd, waaraan de steenkoolbeddingen haar ontstaan te danken hebben. Doch hoewel het in die bosschen van het steenkolentijdperk niet aan dieren ontbrak, mag men toch met regt vaststellen, dat de plantenwereld in dat tijd vak verre weg de overhand had op de dierlijke schepping. De schrijver van het scheppingsverhaal stemt dus in zooverre met de uitkomsten der geologie overeen, dat hij terstond na het oprijzen van landen uit den wereldoceaan het ontstaan der plantenwereld plaatst; hij verschilt daarvan in zooverre, dat hij zich eene geheel ontwikkelde plantenwereld, gras, zaadzaaijend kruid en vruchtboomen voorstelt of althans zulk eene noemt, schildert, voor oogen stelt, eer er nog eenige dierlijke schepselen bestonden. De geologie toch leert, dat planten en dieren altijd nevens elkander hebben bestaan, hoewel de eersten in de vroegste tijdperken onzer aarde op het vaste land verreweg de overhand hadden. Toen nu de aarde in zooverre gevormd was, dat het drooge land uit den wereldoceaan was opgerezen en het plantenrijk in verschillende vormen de oppervlakte van het aardrijk bedekte, was de tijd gekomen, waarop de hemelligchamen hun voor den plantengroei zoo onmisbaar licht en warmte konden verspreiden. Daarom maakte God op den vierden scheppingsdag de beide groote hemelligchamen, zon en maan, en de tallooze menigte van sterren, en plaatste ze aan het uitspansel des hemels. Hunne bestemming was, de aarde te verlichten en scheiding te maken tusschen licht en duisternis, tusschen dag en nacht. Daar echter het licht reeds op den eersten dag was voortgebragt, zal de schrijver van het scheppingsverhaal zich de zaak welligt zoo hebben voorgesteld, dat liet als eene etherische stof zelfstandig bestaande en in de natuur verspreide licht-element nu in zijne afwisselende verschijning van de hemelligchamen afhankelijk werd, zoodat het des daags door de zon, des nachts door de maan en de sterren werd aangevoerd. Daardoor werden de hemelligchamen tevens tot teekenen, waardoor God buitengewone gebeurtenissen en gerigten aankondigt; tot vastgezette tijden, omdat de feesttijden daarnaar, inzonderheid naar de maan, geregeld worden; tot dagen en jaren, omdat de bepaling dier tijdsafdeelingen geheel naar den loop van zon en maan afhangt. Om al deze redenen kon aan de zon de heerschappij van den dag en aan de maan die van den nacht worden toegekend. Deze voorstelling stemt volkomen overeen met het gronddenkbeeld, waarvan het geheele scheppingsverhaal uitgaat, namelijk, dat de aarde de hoofdzaak en het middenpunt der schepping uitmaakt. Daarom kon, daar het licht reeds aanwezig was, het ontstaan der hemelligchamen, die het licht in zijne afwisseling regelen en besturen, geplaatst worden in een tijdperk, toen de vorming van den aardbol reeds was voltooid. Dat deze wereldbeschouwing niet overeenstemt met die van onze dagen, zal wel door niemand kunnen betwijfeld worden. Nemen wij de hypothese aan, die door de astronomie en geologie tot een hoogen graad van waarschijnlijkheid gebragt is, dan moest uit de massa der oorspronkelijke wereldstof het centraalpunt, rondom hetwelk die geheele stofmassa zich wentelde, eerst een gedeelte dier stof tot zich trekken en zoo een centraal-ligchaam vormen, eer in de van dat middenpunt verwijderde oorden andere centrums van aantrekking konden ontstaan, die op hunne beurt insgelijks een gedeelte der wereldstof tot een eigen ligchaam vereenigden; met andere woorden : de zon moest de eerstgeborene van ons zonnestelsel zijn. Eerst toen zij bestond en reeds tot een zekeren graad gevormd was, konden uit de nog niet in de zon opgenomen wereldstof de andere planeten en ook onze aarde ont- staan. Dat de sterren ook wederom zonnen zijn, die welligt even als onze zon eigene stelsels van hemelligchamen om zich doen rond wentelen, en een gelijk wordingsproces doorloopen, bewijst genoegzaam, dat zij een oneindig hooger ouderdom moeten hebben dan onze aarde. \ Men heeft wel gepoogd de voorstelling van het ontstaan van zon, maan en sterren in dit tafereel op den vierden scheppingsdag in overeenstemming te brengen met de uitkomsten der geologie, door namelijk te beweren, dat reeds in het eerste vers in de woorden: „God schiep den hemel en de aarde," de schepping der hemelligchamen lag opgesloten. Zij bestonden wel van den beginne; "maar door de chaotische vermenging van alle elementen, van licht en duisternis, van wateren beneden en wateren boven het uitspansel, kon hun lichtglans niet doordringen. Zij waren onzigtbaar. Eerst op den vierden scheppingsdag werden zij zigtbaar aan het uitspansel; en daarom plaatst de schrijver van het scheppingsverhaal hun ontstaan in dat tijdvak. Yolgens deze opvatting zouden onder het woord hemel in het eerste vers ook de hemelligchamen begrepen worden. Zij zouden dus reeds bestaan hebben, eer God ze maakte en aan den hemel stelde, wat eerst vs. 16 wordt verhaald. Maar deze opvatting is ook in strijd met vs. 8: „God noemde het uitspansel hemel." Alles loopt daarentegen geregeld af, als wij aarde en hemel in vs. 1 in algemeenen zin opvatten. Dan schept God op den tweeden dag het uitspansel, dat is, den hemel, en plaatst op den vierden dag daarin zon, maan en sterren. Dat er reeds, vóór de schepping van zon en maan, van dag en nacht gesproken wordt, kon wel geen bezwaar zijn voor den dichter van het scheppingsverhaal, daar niets hem verhinderde te denken , dat God zelf de lengte van tijdsverloop tussclien de drie eerste dagwerken bepaalde. Het lijdt wel geen twijfel, dat in de vroegste perioden van de aardvorming de dampkring met zulk eene euorme massa water in dampvormigen toestand vervuld moet geweest zijn; dat het licht der zon zich daarin wel verspreiden, maar de zonneschijf zelve, evenmin als de maan en sterren, zigtbaar konde worden. Toen zich een vaste schaal rondom de aarde gevormd had, bezat deze althans in den vroegsten tijd een veel hooger graad van hitte, dan dat het water daarop in vloeibaren toestand kon bestaan. Wat uit den dampkring als regen nedersloeg, werd onmiddellijk in dampvormigen toestand weder omhoog gedreven. Eerst moest de aardkorst eene aanmerkelijke bekoeling ondergaan, eer het water uit den dampkring eenen oceaan rondom haar kon vormen; en toen eerst werd ook de dampkring van eene enorme massa dampen ontlast, zoodat de liemelligchamen zigtbaar konden worden op aarde. 