Oud Holland
1) Een exemplaar bevindt zich in de Bibliotheek van de Maatsch. der Nederl. Letterkunde te Leiden (Sign. 1168 G. 30), waaraan de foto’s zijn ontleend, en een in de Bibliotheek van het Kön. Stenographische Landesamt te Dresden. 23* DE KRUI DBERG DOOR W. BAX Jr. lNTPOORT is thans een bekend en bezocht dorp, met eigen kerk en (sinds 1844) eigen kerkelijke gemeente, met goede trein en tramverbinding, met electrische ver¬ lichting, met een toenemend aantal landhuizen, met kwee kerijen en een bijenpark, met eene vereeniging tot be¬ vordering van het vreemdelingenverkeer.... maar eens was Santpoort een gehucht of, zooals het luidt in eene oude beschrijving van Holland (Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden, 1750).... „een bekende en braave Buurt, [de Zandpoort genoemd], alwaar de Doortogt is van Haarlem naar Beverwijk en Alkmaar.” Een doortocht, waarlijk niet zonder bezwaren ! Althans de door voerlieden veel bereden „Verkeerde of Vergierde weg1)”, van het Schoter Rechthuis tot vlak voor de Zandpoort, was zóó laag dat hij alleen midden in den zomer geheel droog lag. Eerst in 1814 is door den aanleg van een goeden straatweg aan den last een einde gekomen. Zoo was de oude Zandpoort eene buurschap of gehucht, maar uiterst bekoorlijk, vooral door „een goed getal van voortreffelijke en aanzienlijke Lustplaatsen, van welken de meesten behooren aan luiden van de deftigste Geslagten 1) Zie blad?. 318 Hollands Arkadia, door A. Loosjes Pz. ; Haarlem, 1804. DE KRUIDBERG. 177 in Amsterdam, die aldaar de hoogste Waardigheden in de Regeering bekleeden, of voormaals bekleed hebben.” (Tegenw. Staat). Ik noem enkel de namen: Bicker, Graefland, van Papenbroek, du Peyrou, van de Poll, Trip. Alles ondergaat verandering. Ook in de landstreek tusschen Haarlem en Beverwijk, „eens een der lustwaranden van het rijke Holland”, is met den tijd veel gewijzigd en _ vergaan. Tal van buitens zijn niet meer. Nog staat op een hek, een steenen poort, eene boerderij of tuinmanswoning de naam van een oud lustverblijf, maar de buitenplaatsen zelve zijn verdwenen. Men hoort nog spreken van Velserhooft, Papenburg, den Bilt (Thorn), ’t Spijk, Hofgeest, te Wissen, Roosenbeek, Biezevelt, Hogergeest, Hagenvelt, Jagtlust, Bleekenhoven alle om en bij Santpoort. Ook zijn daar nog de namen Westervelt (nu begraaf¬ plaats), Roosenstein (nu speeltuin), Velserent (nu hotel). Duinlust (nu villapark) .... Daar zijn eeuwenoude muren en boomen omvergehaald, breede vijvers dichtge worpen, kostelijke moestuinen veranderd in weiland of bouwterrein. Edoch, wij treuren niet! Immers de slooping dier landhuizen bewijst niet vermindering van welvaart bij ons landvolk. Ook zijn enkele goederen ons gespaard gebleven (ik noem Duin en Kruidberg en Spaarnberg), èn, wat ook door de handen van menschen ontstond en verging, het landschap is rijk en mooi tot op den dag van heden. Nog heeft Santpoort zijne bosschen, duinen, weiden, velden eene natuur, vol afwisseling en heerlijkheid! Het daar genoemde landgoed Duin en Kruidberg, met de uitgestrekte, tot de zee reikende, duingronden nu wel 500 bunders groot, is ontstaan uit de vereeniging van twee „hofsteden”, Duinenberg en Kruidberg, beiden van oudsher gelegen aan den rand der duinen, links en rechts van den zoogenaamden Achter¬ weg, die den Brederoodschen weg met de buurschap Driehuizen verbindt. De oorsprong van het buitenverblijf ligt in het duister. In het Rijks¬ archief te ’s-Gravenhage worden eenige oude akten van verkoop bewaard, welke betrekking hebben op den Kruidberg. De oudste er van (aangeduid als No. 1 van den „inventaris van de Chartres en bescheiden berustende in de laade geinti tuleerd Kruydberg”, Nassausche Domeinen folium 1249) spreekt van „een huys en erve ofte Hofstede met drie parcelen Teellands, daeraan bij en rontsomme gelegen, het eerste parceel groot omtrent 25 hondt en 46 roeden, het tweede 21 hondt 25 roeden, en het derde omtrent 162 hondt en 79 roeden, staende en gelegen in de Bane van Velsen, ende belent pro ut in litteris, gedaen voor den Geregte van Velsen door STEFFEN CoRNELISZ RiJCKEN, aan ende ten behoeve van Arent HendRICKSEN ende PlETER VAN DaEL gesamentlijk, in dato den 2 Ie january 1598”. Ik weet niet wie deze en andere akkers (immers er bestaan verkoopbrieven 178 DE KRUIDBERG. van nog andere gronden van de latere hofstedej heeft vereenigd, nog minder wie aan de bezitting den naam van Kruidberg gaf. Wel weet ik dat „De Cruyt bergh” later, in 1644, door de erfgenamen van AUGUSTIJN en Marie van Winterswijck, boerenlieden, voor f 7500 is verkocht aan Jan Granaedt, als gemachtigde *) van Balthasar Coymans, Heer van Streefkerk, Raad en regee rend Schepen der stad Haarlem (geb. 1618, f 1690). Deze vermogende magistraat is vele jaren lang — van 1644 tot 1677 — eigenaar geweest van de hofstede*), door hem geheel nieuw aangelegd en in een prachtig buitenverblijf herschapen s). Ook (en vooral) door den bouw van eene kostbare woning zal de waarde van het goed belangrijk zijn vermeerderd. In 1677 betaalt Mevrouw Sophia Trip, weduwe van den heer Joan Coymans, in vereeniging met haar neef Jean Bernard, er ƒ 40.000 voor. Vier jaren later, in 1681, komt de Kruidberg aan „Zijne Hoog¬ heid den Heere Piinse van Orangie die — blijkens den verkoopbrief en de (vier) quitanties, aanwezig in het Rijksarchief — voor f 30.000 eigenaar wordt. Het lijdt geen twijfel of de naam Kruidberg doelt op „de groote ver¬ scheidenheid van schoone en aangename bloemen en kruiden, welke in deze streeken groeijen, en die ook het deel van dit Bergje zullen geweest zijn, voor dat de kunst zich te veel met hetzelve bemoeid had”. (Loosjes in zijn Hollands Arkadia, 1804). Met (bus)kruit heeft de Kruidberg wezenlijk niets te maken! Misschien heeft de nabijgelegen Spanjaardberg, eene dichtbegroeide hoogte bij het nieuw, roodpannig landhuis „de Valckenhoef' ’, de verbeelding van sommige menschen in werking gebracht. Bij den Spanjaard, die (naar het heette) hier zijn vuur op het Huis te Velsen richtte, paste kruit, en dit kruit kwam dan uit de kruitkamer van den Kruidberg! Reeds bij het leven van Willem III, den stadhouder-koning, krijgt de hofstede een tweeden naam, welks beteekenis niet onduidelijk is. Meermalen vond ik in stukken en in boeken (sinds 1685 al) de tweeledige benaming: Kruydberg of ’s Princenbosch. Hoe gaarne zouden wij ons eene juiste voorstelling maken van het jacht verblijf en zijne omgeving uit de dagen van den vorstelijken eigenaar. Wij be¬ zitten een en ander dat ons kan helpen in deze, maar het is helaas niet heel veel. Onze aandacht werd gevestigd op het werk van den mennisten vermaner Jan VAN Westerhoven Junior: „Den Schepper verheerlijkt in de Schepzelen of Verhande¬ ling van alle geschapene dingen, voorgesteld in zeven Zaamenspraaken, onder Zomersche Wandelingen”, waarvan de eerste druk in 1684 te Haarlem verscheen. 1) Dit is althans zeer waarschijnlijk. Deze Jan Granaedt, „koopman te Amsterdam”, Cruytbergh op 30 Juni 1644 voor f 7500. Tegen denzelfden prijs „verkoopt” hij de hofstede later (13 Augustus) aan den Heer Balthasar Coymans, te Haarlem. 2) De hofstede is dan 25 morgen, 97 roeden groot. 3) Zie Johan E. Elias, De Vroedschap van Amsterdam, 1578 — 1795. Deel II, blz. 763. koopt den korten tijd Naar eene sepiateekening van J. Koller. Naar eene sepiateekening van J. Koller. HET HUIS IN HET BOEK VAN JAN VAN WESTERHOVEN Junior. DE KRUIDBERG. 179 De zesde wandeling van de brave, maar langdradige heeren : PAULUS WAARMOND, Johannes Weetlust en Petrus Leergraag gaat naar eene „Hofsteede, buiten Overveen geleegen” en verder „door Bloemendaal na Bredenrode en den Kruid berg”. In eene opdracht „aan alle Godvruchtige Wandelaars”, voor in het boek, zegt de schrijver: „Of doorkruis de gulle Duin, Om het Breed’roos ouden puin, En beschouw haar heilzaam Kruid, Of Konijnen, stadig uit En weer in haar holen vlien; Wilt gij onze Kruid Berg zien ? Koymans, nu ons Prinsen Bos ?" Bij de zesde wandeling dan is een landhuis gevoegd, hetwelk, echter niet zonder aarzeling, door enkele kenners1) van Haarlems geschiedenis, voor den Kruidberg wordt gehouden. Wie durft beslissend spreken ? Eene afbeelding van Elswout, immers „buiten Overveen gelegen”, is het zeker niet. Dan de Kruid berg?.... Maar deze wordt door de wandelaars bij het maken van het wandel¬ plan slechts even genoemd. Wellicht is het prentje (waarop men leest : „C. Decker inv. et fecit 1684) vrucht van fantasie. Voor het deftige, in den stijl van PlETER Post gebouwde huis, op hetwelk enkele beelden prijken, ziet men een kunstig aangelegden tuin, met vele planten in kuipen, en in het midden er van eene voorstelling van Aesculapius, kenbaar aan den staf, om welken zich eene slang kronkelt. Echter doelt dit beeld, indien hier van bedoeling sprake is, zeker minder op den Kruidberg van den prins dan wel op de kruiden, al of niet ge¬ neeskrachtig, over welke door de praatgrage wandelaars zeer wijdloopig wordt gehandeld. In een lateren druk van WESTERHOVENS boek staat onder de afbeelding het woord uit Genesis I vers na te lezen. Grooter waarde is te hechten aan de beide sepia-teekeningen van den ver¬ dienstelijken landschapschilder J. KOLLER: „Gezichten in de hofstede de Kruid berg”, omstreeks 1770 vervaardigd, en bewaard in den Atlas van Haarlem en Omstreken. Op de eene teekening zien wij den kruidenrijken heuvel, op de andere het huis met koepeltoren, waarop een kruis staat. Bijzonder duidelijk l) Zie o. a. Nieuwe Wandelingen door Nederland met pen en potlood, door J. Craandijk en P. A. Schipperijs, Haarlem 1888. Op bladz. 242 leest men: „Onder de afbeeldingen ter Stadsbibliotheek vond ik er een uit 1684 van „Kruitberg by Brederoode. 't Was een groot, regelmatig huis, zeer stijf van vorm, evenals het voorplein, dat met beelden prijkte. Volgens een latere afbeelding stond er sedert een modern huis met een koepeltorentje.’’ 180 DE KRUIDBERG. komt de woning van den Kruidberg niet uit, maar toch wel scherp genoeg om te kunnen vaststellen, dat het een gansch ander gebouw is dan het geheimzin¬ nige huis van J. VAN WESTERHOVEN Jr. . . . tenzij des prinsen jachthuis na 1684 grootelijks is veranderd. Met zekerheid weten wij, dat het oorspronkelijke huis van WlLLEM III, van hetwelk (naar veler meening) slechts eene eikenhouten trap en ééne kamer zijn bewaard gebleven, vrij aanzienlijk is geweest. Van het inwendige van het vorstelijk jachtverblijf, althans van den inboedel, worden ons kostelijke inlichtingen gegeven. In het meergenoemde Rijksarchief berust namelijk de „Inventaris van alle Meubelen, goederen gevonden en op syn Majesteyts Huys den Cruytberghe genoemt; welke voors. goederen Mr. C. E. JOH. VELSEN verklaert heeft in syn opsichte en bewaring overgenomen te hebben, op den 11 november 1700”. Deze inventaris luidt als volgt: Syn Majesteyts Slaépcamer. Behangen met blaeuw damast, verciert met blaeuw, chamois,1) wit en swarde syden campane, 2) bestände in vier stuckens. Een ledekant behangen met deselfde stoff en voorsien met dito campane. Een sprey van parade van dito damast. Een wit satyne matras. Een dito puluwe. Een wit bomesyne matras. Een chitse deeken. Twee noteboome arm en ses gemeene stoelen met over trecksels van selfde damast als ’t behangsel; alles van Hoenslaardijck hier over¬ gebracht. Een portugaelse mat onder het bede. Een verlackte vierkante taffel. Een dito spiegel. Een vuirrooster. Een tang. Opnieuw hier bevonden, den 28 November 1701: Een nieuwe wit satyn gestickte deeken met blaeuw armosyn 3) gevoiert. Een mat armstoel met een matrasje daerop en met een blaeuw armosyn housse. Twee wit damast glaes gardijnen, voorsien met een campantje, blaeuw wit en aurora4) Twee dito quastes. Een vuirscherm van verscheyde coleur. Syn Majesteyts Cabinet. Een behangsel gestickt en geborduirt, op een geele grond met alderhande bloemen. En dito taffelkleet. Vier ordinaris stoelen met dito stoff bekleed. Een geel sergie gardijn voor de venster. Een vierkante eycke houte taffel. Twee geslingerde konings houte geridons. 5) 1) Bleekgeel. 2) Klokken of klokjesfranje. 8) Dunne ?ijdestof. *) Geelachtig. 5) Drievoetig, houten standaardje om een kandelaar (enz.) op te zetten. DE KRUIDBERG. 181 Garderobe daeraen off Antichamber. Behangen met goude leer. Ses groene gebloemde tapijt stoele met franje. Een graeuw sergie glaesgordijn. Een vergulde houte blacker. Een olijve houte taffel. Twee dito geridons. Canter van Milord d' Albemarle. 1) Behangen met groene engelse moor, 2) voorsien rontom met syde campane groene en geel. Een dito ledekant gevoiert met engelse geel tafetas, met festons en dito campane. Een sprey van dito tafetas. Een groene taff housse de bed om. Twee matrasse. Een verebed. Een puluwe. Twee engelse wit wolle deekens. Twee ruststoele. Sofïfa. Ses leun stoel alle met dito moor bekleet en voorsien met taff. house. Twee glas gardijne van dito moor. Een noteboome taffel. Twee dito geridons. Een spiegel met noteboome lijst. Cabinet daer aen. Een brabands doeck behangsel, met veele figuren, representerende de soo genomde seven sacrementen. Vier notebuome stoelen, met engelse tryp bekleet en voorsien met roode kemels hair campane. Een groene say glas gardijne. Camer van Milord RUMNEY off d' Engelse Secretaris. Behangen met catoens brabanse tapijt, representerende de seven Pausselijke Sacramenten. Een ledekant behangen met graeuw moor gevoiert met rood armosijn voorsien met syde campane van verscheyde coleur. Een sprey van root satijn met roode say gevoiert en voorsien met dito campane. Twee wit bomesyne matrassen. Een dobbelsteen matras. Twee citse deekens. Een catoene deeken. Een satyne peluwe. Twee armstoelen, bekleet met dito moor en campane. Vier dito leunstoelen. Een konings houte taffel. Twee dito geridons. Een spiegel met een ebenhoute lijst. Een portugaelse mat onder ’t bed. Twee roode say glasgardijnen. Een liggende, met een staande plaat. Syne Majesteijts Eetsael. Een groote ovale taffel met een gebloemd turckse tapijt. Twee armstoele, met twee kussens daarop. Thien nooteboome leunstoelen alle met gebloemde tapijt, gestickt werk, bekleet. Een staande plaat. Een groote landcaert s) van Hooghemraedschap van de uytwaterende sluysen in Kennemerland ende West vriesland met eene gesneede en vergulde lijst. Oud Konings Camer. Behangen met catoene brabanse tapijten, sijnde landschapen. Een rust 1) Lord Albemarle, eigenlijk baron van Keppel— Pallandt, gunsteling van Willem III. 2) Lees: moiré, eene gewaterde zijdestof. S) Zulk eene kaart hangt op het Rijksarchief te Haarlem. OudHo Hand, 1909. 24 182 DE KRUIDBERG. mat stoel, met een matras en een kusse daerop, van haerlemse trijp; voorsien met roode kemels hair campane. Twee nooteboome armstoelen. Ses dito ordinaris stoelen, alle met dito tryp bekleet Een noteboome tafïfel. Twee dito geridons. Een ledekant, behangen met gebloemde citse doek gevoiert met indiaens taft; voorsien met kemels hair blaeuw campane. Een dito sprey. Drie matrasse. Een puluwe. Drie glas gardijntjes van dito citse. Bovên den Konings Barbiers Camer. Een ledekantje behangen met rood en geel satijn, met bandes, voorsien met campane. Twee matrasse. Twee catoene deekens. Een puluwe. Drie rood harlemse trijpstoele, met kemels hair campane. Een eycke houte taffeltje met teen oud tapijt daarop. Boven milord d’ Albemarle syn Camer. Een ledekant behangen met roode lacken, voorsien met roode kemelshair campane. Drie matrassen. Een wit wolle deeken. Twee catoene deekens. Een puluwe. Twee arm en twee ordinaris stoelen, bekleet met dito lacken. Een vier¬ kante houte taffel met eene roodelackens kleet daerop, voorsien met roode syde campane. Camer van dl he er en van Odijck en Ouwerkerk. 1) Een ledekant met groene say behangen en voorzien met groene syde franje. Drie matrasse. Twee japoense deekens. Een puluwe. Noch een ledekant van geel damast en syde franje van verscheyde coleur. Vier taboureten bekleet met dito stoft. Een dito sprey. Drie matrassen. Twee japoense deekens. Een puluwe. Thien leunstoelen, bekleet met engelse trijp, rood en geel. Twee groene glasgardijnen. Een eycke houte taffeltje, met een groene kleed. Een spiegel met ebenhoute lijst. Op 28 November 1701 bijgevoegd : Op nieuw hier gemaekt een behangsel van moor uyt de meuble camer gekomen met geknopte campane. Meubel Camer. Twee en twintig matrassen. Seven en twintig catoene deekens. Vier en twintig tijcke puluwe. Drie wolle deekens. Een moor behangsel uyt Konings Camer, voorsien met geknopte campane van verscheyde coleur. Twee wit oude damast gardijnen. Negen camerstoelen, met haer tine poten. Drie esels met roode serge paviljoenen2). Twaalf nooteboome stoelen, bekleed met engelse 1) Willem, heer van Odijk en Hendrik, heer van Ouwerkerk, waren zoons van Lodewijk van Nassau, heer van Beverweert, die de zoon was van Prins Maurits en jonkvrouwe van Mechelen. 2) Drapeering. DE KRUIDBERG. 183 caleming. 1) Acht schoppen. Acht tangen. Een geel koper doffpot. Een gestickt taffelkleed, op groene grond. Ses nieuwe catoene deekens.. Twee ledekantjes van bruyn cajant* 3) met geknopte campantje. Vier matrassen voor dito ledekantjes met twee puluwe. Galderij. Een eycke taffeltje met een lackensrood tafelkleed. Vier nooteboome stoele, met roode haerlems tryp bekleed. Een fraey gebloemd theepotje met ses dito copjes en met zes schotels. Een bruyn theepot met twee silver lepeltjes. Een gebloemde groot spoel com. Een wat kleynder. Een dito schotel wat grooter als d'ander. Ses wit chocolat copjes. Een suycre doosje. Een nieuw kast oft cabinet om ’t lindegoet in te houden. Lindegoet. Twee paar fijne slaep laackens voor syn Majesteyts bed. Vier paar voor de lordsbedden. Vijf dosyn servetten. Vijt tafellackens. Twee buffet lackens. Twaelf sloopjes. Kopergoet. Vier groote ronde casserol. s) Twee lange casserol met handvatten. Twee lange visketels, met bladen. Twee dito ronde. Twaelf hand casserolen. Vier taartpanne met vertinde decksels. Acht en veertig kleyne pastey panne. Twee potlepels met yser steelen. Drie schuym panne. Een coperplaat om de pasteyen den oven in te brengen. Een drop lepel. Twee bradpanne. Drie fruytpanne. Twaelf potagie ketels. Eene vergiet test oft doorslagen. Een rasp. Een geel coper mortier met syn stamper. Twee dito van marmer. Keucken goet yserwerck. Drie groote roosters. Ses ronde treeften 4) Ses dito driekante. Acht lange spitten, vier en twintig kleyne, alle met ringen. Drie kettinge. Drie schoppe. Drie tangen. Vier boeken, al te samenwegende seven hondert ponden. Tinne en geel copergoet. Twaelf waterpotten en twaelf kandelaers (tin). Twaelf handblackers en twaelf snuyters (geel coper). Twee marmersteen mortieren met hun stamper. Ses en dertig tafelborden. Twee groote schotels. Thien wat kleynder. Acht oude tine waterpoten. Vijf nieuwe kan. Tot zoover de inventaris van het huis op den Kruidberg in het jaar 1700. 2) ? 1) Eene weinig kostbare stof. 3) Pan. *) Drievoet. 24* 184 DE KRUIDBERG. Geheel en woordelijk namen wij hem over, ook opdat mocht blijken dat wij hier te doen hebben met een jachtverblijf, hetwelk aan vorstelijke wenschen van die dagen genoegzaam voldoet. Wij stellen dan ook vertrouwen in de overlevering, die ons vermeldt dat Willem III op den Kruidberg gaarne verblijf zocht. Hij hield er geheime raadplegingen, „uithoofde van de onmogelijkheid om er beluisterd te kunnen worden en besloot er in zeker klein vertrek (het boven genoemde Syn Majesteyts Cabinet?) tot den overtocht naar Engeland (1688). Dikwijls heeft de vorst, de groote drukten en zorgen van zijn veelbewogen leven ontvliedend, in de duinen en bosschen bij den Kruidberg rust en jachtgenoegen gesmaakt.1) Wij weten stellig dat hij er, althans in de eerste jaren na den aankoop (1681), meermalen heeft vertoefd. Soms ging zijne gade met hem mee. De inboedel op het huis wijst ook voldoende op herhaald bezoek van de bezitters. Ten over¬ vloede volgt hier een en ander om des prinsen behagen in zijn buitenverblijf nog te staven. Als iets gewoons vermeldt CONSTANTYN HUYGENS, de zoon, ’s prinsen secretaris, in zijn bekend journaal: A°. 1682 October. 3 Sat: Ging S. H. naer den eten om op de Cruytberg te slapen; my belastende doen al voor de tweede mael dat tegens maend. soude maken te Soestdijk te wesen. In de Oprechte Haerlemse Courant (uitnemende bron van kennis! Jammer dat in het archief der heeren Enschedé, te Haarlem, van dit eens beroemde blad de jaargangen 1681 en 1682 ontbreken) van de laatste jaren der zeventiende eeuw wordt de Kruidberg herhaaldelijk in verband met den prins genoemd. Eenige berichten neem ik over. Wij lezen: 1683. ’s Gravenhage den 5 January. Syn Hoogheyt den Heere Prince en Me-Vrouwe de Princesse van Orangee, en Reysje na den Kruydbergh hebbende gedaen, werden morgen avondt wederom alhier ingewacht. 1683. s Gravenhage den 13 Juny. Voorleden Vrijdagh is een Monsteringh van t Guarnisoen tot Delft geschiedt. Syn Hoogheyt den Heere Prince van Orangie was op die tijdt tot Maeslantsluys, doch is naderhant nae de Kruytbergh bij Haerlem gegaen. 1683. s Gravenhage den 5 October.... Syn Hoogheyt den Heere Prince en Mevrouwe de Princesse van Orangie, voorleden Saturdag nae de Kruyt 1) Volgens F. W. van Eeden ( Onkruid , Botanische Wandelingen. Kennemerland. Haarlem, Tjeenk Willink. Bladz. 138) heeft Willem III het plan gehad om een groot jachtslot te bouwen. „Eene uitgestrekte vierkante, door sloten omringde ruimte in het weiland achter de plaats wordt nog aangeduid als het daarvoor bestemde terrein.” * DE KRUIDBERG. 185 berg vertrocken wesende, werden heden desen avont of morgen wederom van daer alhier ingewacht. 1684. ’s Gravenhage den 8 October. Gisteren na-middag is Syn Hoogheyt den Heere Prince van Orangie van hier nae de Kruytberg vertrocken, van waer desen avont tot Soestdijck weder staet te arriveren. Men ziet onder meer dat de prins in drie achtereenvolgende jaren (1682-1684) telkens in het begin van October zijn buitenverblijf opzocht. In 1683 was hij blijkbaar vergezeld van de prinses. In het Rijksarchief vond ik in den meergenoemden inventaris eene als volgt getitelde lijst van goederen: „By Syne Hooghd in de Campagne van Ryssel medegenomen uyt de Camer van Milord d’ ALBEMARLE fo. 3.” Blijkens dit folium (bladzijde) 3 nam de prins dus een en ander mee bij zijn laatste bezoek aan den Kruidberg. In verband met dit alles verwondert het ons niet dat wij in de reke¬ ningen der kerkmeesters te Velsen „de zitplaats van S. Hoogheyd”, in de kerk aldaar, vermeld vinden en wel ad / 5 per jaar. Ook wijzen de lidmatenboeken der hervormde gemeente van Velsen op komend en gaand personeel van den Kruid berg. Onze aandacht viel althans op het vertrek van menschen van de vorstelijke hofstede naar „Appeldoorn (het Loo)”1) en naar „Honslerdijk”, waar immers de andere en rijkere lustverblijven van den stadhouder-koning waren gelegen. Met den dood van WILLEM III (1702) vergaat heel snel de glorie van den Kruidberg. Het huisraad verdwijnt reeds binnen enkele jaren. Verreweg het meeste goed gaat naar de erfgenamen in Frieslands hoofdstad. Als men in het Rijksarchief kennis neemt van de „Memorie van eenighe Meublen uytge kosen ende terzijde gestelt op de Kruytbergh omme ten dienste van Syne Hooght den Heere Prince van Nassauw op deszelfs ordre naer Leeuwaerden gesonden te worden” (26 Maart 1709), en men ziet de lijst der meubelen in ... . dan verstaat men dat het woord „eenighe” in die „Memorie” wel ruim opgevat moet worden. Er blijven, volgens de verklaring van de „concherge of opzigtersse” Elizabeth VAN Vreedenburg, Wed. PIETER VELSEN, in 1 709, behalve wat lakens, servetten, peluws een.... „gemakcoffertje, twee aschschoppen en twee tangen”. Schamel overblijfsel van den vorstelijken boedel! Er wordt een „opzigter van het Huys en tuyn” aangesteld, die tevens pachtend landbouwer is. Van 1711 tot 1775 wonen achtereenvolgens verschillende leden der familie Bakels op de hoeve van den Kruidberg. Nu en dan brengt een lid van den Raad der Domeinen een bezoek aan de bezitting der Oranjes, en doet met den opzigter, ook wel „casteleyn” genoemd, de ronde. Rentegevend mag het goed niet heeten. Aan hout wordt J) Willem III kocht het Loo in 1684. 186 DE KRUIDBERG. gemiddeld slechts f 300’) per jaar ontvangen. De opbrengst blijkt in de jaren 1 759 — 1765 als volgt te zijn geweest:  onderhoud kost de Kruidberg gemiddeld ƒ 2000 (vergelijk het onder¬ houd van Soestdijk: f 5000; van het Loo: f 24000). De pachtpenningen hebben de uitgaven niet kunnen dekken. De „conditiën” van 1743 spreken van eene pachtsom ten bedrage van 434 ponden, 2 schell., io deniers, waarbij het pond voor slechts f 1 mag gelden 1 2). Het jachthuis raakt in de achttiende eeuw allengs in verval. Reeds omstreeks 1730 telt het onder de buitenplaatsen van beteekenis, in de omgeving van Haarlem, ternauwernood mee. Wij lezen in het bekende en merkwaardige, in dien tijd geschreven, werk van Mattheus BROUëRiüS van Nidek R. G. : „Het Zegen pralent Kennemerlant, vertoont in 100 Heerelijke Gezichten van deszelfs voor naemste Lustplaetzen, Adelijke Huizen, Dorp en Stedegebouwen” in de korte beschrijving van den naburigen Duinenberg: „ Duin-en-berç , de boschrijke lustplaetze van den heere Willem Hendrik KerckerincK, gelegen aen de hooge Zantduinen, nevens het weleer beruchte jaght en lusthuis, de Kriiitberg genaemt, dat sedert den doot van zijne Britannische Majesteit WlLHEM den derden, zijnen luister geheel en al verloren heeft, en genoegzaem verlaten legt.” Zonder luister en verlaten!.... Waarlijk een snel verval. Toch geldt dit oordeel van BROUëRIUS VAN NlDEK niet voor alle volgende jaren. Het huis is althans niet altijd onbewoond. De Agent DE Winter betrekt het in 1761 en blijft er verscheidene jaren wonen. Maar de Kruidberg mag geen vorstelijk buitenverblijf meer heeten. Ook de omgeving schijnt dit te bewijzen. De annalen gewagen van zandverstuiving en konijnenplaag, in de nabijheid van de hofstede. In het oud-archief der gemeente Velsen bevinden zich stukken (uit de jaren 1729 tot 1772) „betreffende de drie duinen achter den Kruytberg te Velzen”. Deze duinen, eigendom van Gerrit Corver, heer van Velsen, gaven herhaaldelijk aanleiding tot klachten aan de aangelande bezitters, daar ze slecht beplant en vol konijnen waren. Na vele vruchteloze pogingen om hierin verbetering te brengen, 1) De hier volgende cijfers noteerde ik op het Huisarchief van H. M. de Koningin. 2) Van Vlaamsch pond (/ 6) kan hier geen sprake zijn. In eene rekening van dien tijd blijkt een pond niet meer dan één gulden te bedragen. DE KRUIDBERG. 187 werden deze duinen door de gezamenlijke aangelanden van G. CORVER aange¬ kocht, „met helm beplant en konijnioos gemaakt.” Van eenig bezoek der vorstelijke eigenaars blijkt dan ook niets. Zij kunnen er ook niet waardig ontvangen worden. Als op 24 Mei 1768 de stadhouder (WILLEM V) en zijne gemalin, op hunne doorreis naar den Helder, te Velsen overnachten, dan biedt Beekestein, op nog geen , half uur afstands van het eigen goed, veel meer een hun passend logies. Wel wordt de Kruidberg gaarne door wandelaars ter verpoozing bezocht. De opzichter van de hofstede bezit de vrijheid om min of meer als herbergier op te treden. In het boven genoemde werk van A. LOOSJES Pz.: Hollands Arkadia of Wandelingen in de Omstreeken van Haarlem („met plaaten”), in 1804 door den schrijver zelf uitgegeven, bezoekt een gezelschap wandelaars (in de derde wandeling) den Kruidberg. Willem en DOROTHEA, die elkander kort te voren voor eeuwig trouw hebben beloofd, blijven wat achteraf, genieten van de heerlijk-stille laantjes en snijden hunne namen, „door elkander geslingerd, met het jaar en de dagteekening er onder”, in een der boomen van het Prinsenbosch. JUSTUS, die dit „bewijs van tederheid” bespeurt, snijdt er, „na een oogenblik peinsens”, een dichterlijk woord onder: Dat nimmer langs deez’ stêe Een paar verliefden trêe, Of dat het uit deez’ W en D Den naam van Willem leeze en dien van DOROTHé ! Het gezelschap houdt zich bezig met beschouwingen over den persoon van Willem III en met het op en afloopen van „het bergje”; het bezoekt „het Midden, waarvan men een uitzigt heeft over onderscheidene lanen” en het geniet van „een aangenaam ontbijt”, door den „dienstvaardigen kastelein” onder de „hooggestamde” boomen klaargezet! In den Franschen tijd wordt het huis op den Kruidberg, toen beschouwd als staatsdomein, bewoond door den heer J. G. VAN DER Meulen, uit Amsterdam, die in de „Minuut-notulen” van den Intendant-generaal van Financiën, afdeel, domeinen (April 1812; zie Inventaris Nass. Dom. N°. 39 en 40), staat vermeld als: „fermier d’une maison de campagne, près Bois et Dunes en dépendant à Velsen, — ayant appartenu à la maison de Nassau, moyennant annuellement six cents cinquante florins”. Deze heer VAN der MEULEN, aan de oudste inwoners van Santpoort nog als eigenaar bekend, is blijkbaar de kooper van de staatsbezitting geweest. Nog volgen op dezen bezitter de heeren TjALLING FONTEIN en W. VAN DER Vlugt. Laatstgenoemde1), overleden in 1849, besteedt veel kosten aan de 1) Zijn kleinzoon, Prof. Mr. W. van der Vlugt te Leiden, bezit een verdienstelijk schilderstuk van den Haarlemschen landschapschilder C. Lieste (f 1861), dat den Kruidberg voorstelt. Van het huis is, door de boomen, alleen de benedenverdieping zichtbaar. 188 DE KRUIDBERG. verjonging en verfraaiing van den Kruidberg. Er is in zijne dagen een aardige aan¬ leg van waterwerkjes. Omstreeks 1850 komt de hofstede, dan (volgens van DER Aa in zijn Aardrijkskundig Woordenboek) ruim 37 bunder groot, in handen van den minister F. A. VAN Hall, die reeds bezitter is van den (in 1841 nieuw aange legden) Duinenberg. Voortaan is de Kruidberg eene wel gelegen boerderij van Duin en Kruidberg. Wat van het oude landhuis nog over is, wordt bij gedeelten gesloopt. Alleen die eikenhouten trap en die ééne kamer, thans bewoond door het bejaarde echtpaar UlTENDAAL, blijven behouden. De watervalletjes en de vijver, welke vóór het bestaan van het vocht-verzwelgend Noordzeekanaal volop door kostelijk duinwater werden gevoed, raken verdroogd. Heerlijke boomen, wier schaduw eens aan vorsten, edelen, landlieden en burgers verkwikking bood, worden geveld en vervoerd naar de houtzaagmolens aan de Zaan. Vijf en zeshoeken, producten van kunstigen boschaanleg, waarvan men te Santpoort nog verhaalt, gaan verdwijnen. Alleen een enkele linde blijft ons van den ouden tijd verhalen. Men kent voortaan geen stille laantjes, men kent geen wandeling op den Kruid¬ berg meer .... Zoo heeft alles zijn tijd. „Opgaan, blinken, en verzinken, (zegt BlLDERDlJK in zijn „Dichterlijke voorspelling in 1810”) is het lot van ieder dag” . . . . en van duizend andere dingen in de wereld! Toch is met het woord „verzinken” het lot van den Kruidberg niet geheel juist weergegeven. Immers de oude Kruidberg blijft deel uitmaken van eene buitenplaats. En deze — De Duin en Kruidberg — verkeert in het tijdperk van blinken! De groote bezitting, met heerlijk hout en bloem en wildrijke duinen, bezit sinds kort eene nieuwe huizing, ingericht naar de eischen, die in onzen tijd kunnen worden gesteld. Moge dit buitenverblijf, dat van Kennemerland en van Nederland een sieraad mag heeten, vele jaren in het tijdperk van „blinken” blijven. Moge het overblijfsel van den Kruidberg lang bewaard blijven en hiermede de herinnering aan de oude, eens vorstelijke, hofstede, van welker geschiedenis in deze bladzijden iets werd verhaald. Foto P. H Cool. OUDE TRAP IN HET NOG BESTAANDE HUIS OP DEN KRUIDBERG. Foto P. H. Cool HET BESTAANDE HUIS OP DEN KRUIDBERG. Eine angebliche Flugschrift von Marnix VON ALBERT ELKAN. HILIPP Marnix ist bekannt als Verfasser vieler politischer Flugschriften; man hat auch von jeher geahnt, dass er ausser denen, die mit seinem Namen in die Welt gingen, noch viele anonyme und pseudonyme geschrieben hat, und im letzten halben Jahrhundert ist es gelungen, ihn als Verfasser verschiedener solcher Anonyma nachzu¬ weisen. Diese Bestrebungen sind berechtigt und not¬ wendig und dauern daher ort; so hat z. B. Paul FrédériCQ kürzlich wieder bei mehreren Pamphleten die Vermutung Marnixscher Autorschatt aufgestellt. Er ist sich dabei bewusst gewesen, dass sehr sorgfältige Untersuchungen nötig sind, um zur Gewissheit, ja selbst zu einer grösseren Wahrscheinlichkeit in solchen Fragen zu gelangen, und da ihm wegen Umfang und Art seines Buches derartige Untersuchungen fern liegen mussten, hat er sich damit begnügt, unter aller Reserve nur die Möglichkeiten hervorzuheben. Wichtiger noch, als in dieser Weise neues Material heranzuziehen, dürfte es sein, das alte erst einmal „aufzuarbeiten,,. Denn seit jeher, wie gesagt, übte Marnix’ Namen eine grosse Anziehungskraft in diesen Dingen aus. So wird in den holländischen Pamphletkatalogen zum Jahre 1587 eine Admonitio ad orbis Oud-Holland, 1909. 25 190 EINE ANGEBLICHE FLUGSCHRIFT VON MARNIX. terrae principes mit der Bemerkung aufgeführt, MARNIX gelte als ihr Verfasser. Diese Meinung geht unmittelbar auf TE Water zurück, der in seiner Historie van het Verbond (I, 36) anmerkt, „man” denke, Marnix sei deren Autor. Ich weiss nicht, wer in diesem Falle „man” ist, aber es wird sich auch als über¬ flüssig heraussteilen, das, mit sicherlich nicht geringer Mühe, zu suchen. Von vornherein ist MARNIX1 Autorschaft schon unwahrscheinlich wegen der ausserordentlichen Ähnlichkeit dieser Flugschrift mit der von MARNIX 1583 ver¬ fassten Ad potentissimos . . . reges séria de reipublicae. . . statu commonefactio. Allerdings dürfen wir ruhig annehmen, wenn es auch unbewiesen bleibt, dass gerade diese Ähnlichkeit es war, die die Zuweisung auch dieses Pamphlets an Marnix verursacht hat. Aber ist es denn wirklich glaubhaft, dass ein geistreicher Mann wie der Herr VON St. AldegoNDE zweimal dasselbe gesagt haben sollte? Nicht als ob grundsätzlich in jeder seiner Schriften immer nur neue Ideen auf¬ träten ; das ist natürlich nicht der Fall; beruht doch vielmehr Robert Fruins erfolgreiche Zuweisung einer anonymen Schrift an Marnix gerade darauf, dass grosse Teile in einem späteren Buche, dem Bienenkorb, beinahe wörtlich wieder Vorkommen. Damals hat Marnix vorläufig Ansichten entwickelt, die kurz darauf in einem viel umfassenderen Ganzen wieder erscheinen sollten, etwa wie ein moderner Schriftsteller ein Kapitel eines später erscheinenden Buches vorweg in einer Zeitschrift publiciert. Es ist auch wahr, dass Marnix gewisse Dinge — von ihm geleistete Dienste, auf die er besonders stolz war, Ansichten über einzelne Personen, gewisse historische Parallelen und Zusammenhänge und dergl. — dass er diese Dinge in seinen Schriften immer wieder anbringt, so dass man gerade darin ein recht zuverlässiges Merkmal für seine Verfasserschaft besitzt. Hier aber handelt es sich um etwas ganz Anderes, hier sind zwei Schriften, die sich gleichen in der Tendenz, in den Mitteln der Beweisführung, in vielen Einzelheiten, in gewissem Grade auch in der Art der Darstellung und schliesslich darin, dass sie sich an denselben Kreis von Personen wenden. Und dazu kommt, dass die zweite Schrift die schwächere ist, die akademischere, die zwar stärkere Ausdrücke ge¬ braucht, aber die viel mehr im gewohnten Geleise geht und an Tiefe der Auf¬ fassung hinter der ersten zurücksteht. Ja gerade der Gedanke, der in der früheren Schrift ganz neu war und sich späterhin in der europäischen Litteratur als höchst fruchtbar erweisen sollte, gerade der wird hier höchstens indirekt vertreten. Nach alledem kann es nicht als wahrscheinlich gelten, dass MARNIX die zweite Schrift verfasst haben sollte. Wenn ausserdem angenommen wird, dass FOPPENS mit seinen Worten: MARNIX veröffentlichte zu verschiedenen Zeiten auch verschiedene Ermahnungen (Admonitiones), Erklärungen u. s. w. auch diese Schrift meint, so ist ja damit EINE ANGEBLICHE FLUGSCHRIFT VON MARNIX. 191 nichts bewiesen, ganz abgesehen davon, dass FOPPENS auch nicht gerade eine Autorität für Marnix’ Leben ist. Also Marnix ist nicht für den Verfasser der anonymen Schrift zu halten. Ja ist sie denn wirklich anonym? Betrachten wir doch einmal den genauen Titel ! Er lautet: Admonitio ad orbis-terrae principes, qvi se svosqve salvos volvnt: In primis ad illustrissimos Germaniae proceres. Herodot. Tyrannvs est animal timidissimum, ubi vis illi et magna et manifesta intentatur. F. F. F. Anno M.D.LXXXVII. mense Jul. — Anonym ist dieses Büchlein nicht, nur pseudonym. Man hat nie das dreifache F. beachtet oder hat es nicht zu erklären vermocht. Die Deutung habe ich in dieser Zeitschrift von 3 Jahren mit den Worten des Mannes selber geben können, der sich dahinter versteckt *). F. F. F. ist FORTU NATUS Faber, Flandrus, und Bona VENTURA VULCANIUS aus Brügge sagte uns selber, dass er seinen Namen auf diese Weise übersetzt und von ihm verfasste Schriften so gekennzeichnet hat1 2). Er also ist der Verfasser. Und nun wird auch das Verhältnis dieser Flugschrift zu der des Marnix klar. VüLCANIUS war ja zwei bis drei Jahre lang (1578 bis mindestens Ende 1579) dessen Sekretär ge¬ wesen, hatte eine ganze Reihe von Denkschriften, Reden und Abhandlungen seines Meisters koncipiert und war also mit seinen Anschauungen aufs innigste vertraut. Dass er 1583, als Marnix seine Flugschrift verfasste, nicht mehr in seinem Dienste stand, sondern Professor an der Leidener Universität war, ändert daran nichts, denn die beiden hatten noch sehr viele gemeinsame Interessen — die Herausgabe der Psalmen, Verhandlungen mit Verlegern andrer Bücher von Marnix, die Erziehung seines Sohnes — und blieben fortwährend im Brief¬ wechsel. Ausserdem hatte Marnix die Grundideen seiner Flugschrift natürlich schon lange vorher im Kopfe, und manches davon lässt sich auch jetzt noch in seinen früheren Reden, Schriften und Briefen aufweisen. Eine eingehende Inhaltsangabe von VULCANIUS’ Schrift dürfte überflüssig sein; es sollen lieber die Disposition und die Hauptgedanken und Tendenzen dargelegt werden. VULCANIUS teilt seine Schrift — auch äusserlich — in zwei Teile, einen mehr historischen und einen wesentlich politischen Teil. Die Ein¬ leitung bildet eine Betrachtung über die Tyrannis, in der er, wie das natürlich ist, auf den Anschauungen fusst, die die Calvinisten Beza, Mornay, Buchanan und andere in den letzten Jahrzehnten ausgesprochen hatten. Darauf wird die innere und auswärtige Geschichte Spaniens dargestellt unter dem Gesichtspunkt, 1) Bd. 24, p. 67 und 72. 2j Molhuysen machte in dieser Zeitschrift Bd. 26, p. 26, darauf aufmerksam, dass VüLCANIUS und andere seinen eigentlichen Namen Smet noch auf andere ähnliche Arten übersetzt haben: Beatus Faber, Eutyches Faber und dergl. Meursius schreibt Felix Faber. 25* 192 EINE ANGEBLICHE FLUGSCHRIFT VON MARN1X. dass sich in allem Spaniens ambitio zeige, sein unersättlicher Machthunger, seine nicht zu stillende Ländergier, sein unausgesetztes Streben nach der Monarchie, der Weitherschaft. So wird nacheinander die Ausdehnung der spanischen Macht auf den grössten Teil der Halbinsel selber betrachtet, dann die Erwerbung der neuen Colonien — Peru, Westindien und Florida — und das Vorgehen gegen Portugal. Ausführlich wird dann die belgische Geschichte der letzten 20 bis 30 Jahre dargestellt und dabei besonderes Gewicht darauf gelegt, wie die Religion immer nur den Vorwand abgegeben habe. Daran schliesst sich die Darlegung von Spaniens Verhältnis zum Papste und von seinen offenen und versteckten Angriffen auf England, Frankreich, Deutschland und zuletzt — in Bausch und Bogen — auf sämmtliche übrigen Länder. Die Tendenz des politischen Teiles liegt in dem Aufruf an die Fürsten, besonders die deutschen, Spanien mit den Waffen zu bekämpfen. Und zwar sollen die deutschen Fürsten zweierlei thun, sie sollen in die Kölner Wirren eingreifen, GEBHARD TRUCHSESS unterstützen und ERNST VON Baiern verjagen, ausserdem sollen sie jetzt, wo die Gelegenheit am günstigsten sei, Frankreich und vor allem den Niederlanden beistehen, als den einzigen Ländern, die noch Spanien entgegenzutreten wagen. Diese Forderungen werden damit begründet, dass Spanien durch seine Uebermacht allen Ländern gefährlich sei, dass es vor allem die Libertas Germanica bedrohe, und dass es andrerseits keinen Nutzen bringe, Freund des Tyrannen zu sein. In diesem Zusammenhang wird sogar dem Papst, vor allem .aber den süd-niederländischen Provinzen ihr thörichtes Zusam¬ mengehen mit dem Spanier in starken Worten vorgeworfen. Eine nochmalige Charakteristik PHILIPPS II als des Tyrannen, ein nochmaliger zusammenfassender Aufruf an die Fürsten beschliesst die Darlegungen. Es folgt noch ein kurzes Gedicht in Distichen der Libertas Publica an die Fürsten, das Callidius Campanus, Carno unterschrieben ist. Wie dieses Pseudonym aufgelöst werden muss, weiss ich nicht zu sagen. Stilistisch ist das Pamphlet wohl höher einzuschätzen als wegen des Inhalts. Es ist in kräftiger, manchmal etwas übermässig pathetischer, aber stets flüssiger Sprache geschrieben; der durchgebildete Philologe zeigt sich überall, auch in den etwas zu zahlreichen wörtlichen Citaten aus anderen Schriftstellern *). An Antithesen, Vergleichen, Wortspielen, dem Rüstzeug des sprachgewandten Humanisten, fehlt es nicht. Ein Fehler in der Form scheint mir die Zerteilung l) Interessant ist in diesem Zusammenhang der Satz (H r0.), viele Klagen der deutschen Freiheit (querelae Germanicae Libertatis) träten nur allzu häufig hervor. Das dürfte sich besonders auf die 1586 erschienene „Libertatis Germanicae Querela” eines pseudonymen Eusebius Philadelphus beziehen, dieebenfalls von Marnix Commonefactio von 1583 abhängig ist. * EINE ANGEBLICHE FLUGSCHRIFT VON MARNIX. 193 in zwei annähernd gleiche Hälften zu sein: das ist etwas reichlich äusserlich und wird nur wenig dadurch gemildert, dass VüLCANIUS auch im politischen Teil kurze historische Ausführungen — besonders über die Regierungszeit Carls V — bringt, um Beispiele zu geben und Vergleiche zu ziehen. Marnix hatte in seiner Flugschrift überall das Historische mit dem Politischen zu verbinden gewusst, und diese Methode dürfte den Vorzug verdienen. Einen eingehenden Vergleich mit Marnix Pamphlet muss ich mir aller¬ dings versagen; die Abhängigkeit des VüLCANIUS sieht man ausser in der Gleichheit der allgemeinen Tendenz bei genauerer Betrachtung auch in einer Fülle von Einzelheiten. Das Streben der Spanier nach der Weltherrschaft, die Gefahr, die ihre Festsetzung in Belgien für die Nachbarn bildet, ihre Uebergriffe auf das deutsche Reichsgebiet, besonders auf Coin und Münster, die Ausbreitung der castilischen Macht auf die Halbinsel, Philipps II Behandlung seiner Frau und seines Sohnes — das und vieles andere hat VüLCANIUS seinem ehemaligen Herrn abgesehen. Seine Schrift stellt sich eben im wesentlichen dar als eine Wieder¬ aufnahme derjenigen von 1583. Auch in den praktischen Zielen. Marnix hatte seinerzeit das Eintreten der Fürsten für den Kölner Erzbischof Gebhard TRUCHSESS von Waldburg und die Vertreibung seines Gegners, ERNSTS VON Baiern, ge¬ fordert. VüLCANIUS thut das ebenfalls, trotzdem ja die thatsächliche Lage sich seit 1583 ganz wesentlich geändert hatte. Gebhard TRUCHSESS hatte in Wirk¬ lichkeit seit mehr als einem Jahre ausgespielt, und dem Baiern war nichts mehr anzuhaben. Aber die Holländer behaupteten in TRUCHSESS noch immer den rechtmässigen Erzbischof von Köln sehen zu müssen und sicherten sich so einen Rechtsvorwand, um in die rheinischen Gebiete einfallen zu können, die Herrschaft ERNSTS zu bedrohen und damit den ihn unterstützenden Spaniern Abbruch zu thun. VüLCANIUS tritt also als publizistischer Vertreter der niederländischen Politik auf. Einen Einfluss Marnixscher Anschauungen wird man vor allem auch darin zu sehen haben, dass VüLCANIUS sich überhaupt an die deutschen Fürsten wendet, gerade so wie jener es so häufig gethan hatte. Das Natürlichere war 1587 doch, dass man seine Hoffnung auf England setzte. Gegen dies Land aber hatte Marnix früher stets ein grosses Misstrauen genährt, und wenn wir auch seine Stellung zur englischen Politik während der LeicesterPeriode nicht ganz klar erkennen können, so scheint doch sicher zu sein, dass gerade im Sommer 1587 wieder eine grössere Entfremdung zwischen ihm und den Engländern ein¬ getreten ist; sie dürfte ausser auf anderen Ursachen auch darauf beruhen, dass MARNIX damals aus verschiedenen Gründen den calvinistischen Predikanten grollte, auf die sich ja Leicester gerade stützte. Diese antienglisehe Stimmung nun scheint 194 EINE ANGEBLICHE FLUGSCHRIFT VON MARNIX. auf VüLCANIUS übergegangen zu sein, der auch seinerseits den Predigern damals wenig hold gewesen dürfte, hatten sie doch Marnix’ Psalmen nicht officiell ein¬ führen wollen und damit seine buchhändlerische Speculation zu nichte gemacht. Zwar lobt er in dem Pamphlet die englische Politik, aber es geschieht ohne sonderliche Begeisterung und macht den Eindruck eines ziemlich widerwilligen Complimentes. Charakteristisch dafür ist, dass VüLCANIUS England rühmt, weil es „ einige Hülfstruppen” (auxiliäres quasdam copias) gesandt habe ; sehr anerken¬ nend klingt das nicht. Für die England feindliche Bedeutung des Pamphlets spricht auch wohl sein Erscheinen in demselben Monat, in dem Leicester nach seinem Zwischenanfenthalte in England wieder in die Niederlande zurückkam. Sollte nicht gerade in diesem Moment gezeigt werden, dass das Land nicht seine ganze Hoffnung auf das Inselreich setzen dürfe, sondern dass es auch von andrer Seite Hülfe suchen müsse? Die Tiefe von Marnix’ politischer Auffassung hat der Leidener Professor jedoch nicht erreicht. Einen der bedeutendsten und fruchtbarsten Gedanken in der Commonefactio, die ausdrückliche Aufstellung des Satzes vom Gleichgewicht der Staaten, hat VüLCANIUS in seiner Tragweite nicht erfasst. Jedenfalls findet sich bei ihm nur der negative Teil dieser Idee, die Darlegung der Gefahr, die eine spanische Weltherrschaft für die anderen Staaten bedeuten würde. VüLCANIUS war wohl durch den Herrn VON St. Aldegonde geschult worden, hatte aber den Meister doch nicht erreicht. Anders dürfte der geschichtliche Teil zu beurteilen sein, auch deshalb, weil sich hier Ausführungen finden, die in Marnix’ Commonefactio fehlen. In meinem vorigen Aufsatz über VüLCANIUS habe ich über seine historischen Arbeiten und Arbeitspläne berichtet und darauf hingewiesen, dass er durch Wilhelm VON OranIEN für eine Geschichtsschreibung des Aufstandes empfohlen worden war. Es liess sich aber damals nur eine verhältnismässig geringe wirkliche Bethätigung auf diesem Felde nachweisen; in dieser Flugschrift nun haben wir offenbar eine ‘ weitere Frucht dieser Studien. Indessen ist ja auch hier nur eine Zusammenstellung der wichtigsten Thatsachen von einem einheitlichen Gesichts¬ punkte aus gegeben, nicht eine grosse irgendwie erschöpfende Darstellung. Eine solche hätte ja auch der Anlage und dem Zwecke des Büchleins durchaus widersprochen. Leider giebt es keine Ueberbleibsel des Briefwechsels zwischen Marnix und VüLCANIUS aus dem Jahre 1587 — auch keine unedierten. Sonst würden wir vielleicht Näheres über die Entstehung der Admonitio vernehmen, würden vielleicht hören, dass der Mann, der dazu verdammt war, seinen Kohl auf Wester Souburg zu bauen, doch auch damals nicht darauf verzichtet hatte, Einfluss auf EINE ANGEBLICHE FLUGSCHRIFT VON MARNIX. 195 das Geschick seines Vaterlandes ausüben zu wollen, und dass er seinen ehemaligen Sekretär anspornte, der Welt das zu sagen, was sie hören musste, und was sie doch nicht angehört hätte, wenn es anerkanntermassen aus seinem Munde ge¬ kommen wäre. Das würde Marnix’ damaliger Haltung entsprechen. Aeusserlich hielt er sich von aller Politik fern; kein Zweifel aber, dass er auf Moritz VON Oranien einen nicht unerheblichen politischen Einfluss ausübte. VULCANIUS bleibt aber natürlich auf jeden Fall der „verantwortliche” Verfasser der Schrift. Hat die Welt den Ermahnungen von F. F. F„ von Fortunatus Faber, Flandrus, Gehör geschenkt? Mir sind bisher keine Erwähnungen der Admonitio durch Zeitgenossen bekannt geworden, es fehlt daher jeder direkte Anhaltspunkt zur Beantwortung dieser Frage; die öffentliche Meinung wirkte aber auch damals auf die Entscheidungen der Politik ein, und so mag auch diese Stimme dazu beigetragen haben, die Gewissen aufzurütteln und die Verhandlungen über die Union der Evangelischen und über ein Bündnis mit HEINRICH IV zu veranlassen. Dass VULCANIUS sich noch weiterhin durch Abfassung von Flugschriften an der Politik beteiligt hätte, ist bisher nicht bekannt, aber vielleicht stehen uns noch weitere Ueberraschungen bevor. HERMAN HALS TE VI AN EN DOOR A. BREDIUS. ET zal sommigen lezers opgevallen zijn, dat in de interessante lijst van schilderijen, door Mr. VAN MEURS onlangs1 * 3 4) in Oud-Holland medegedeeld uit den boedel van John Cartwright te Vianen (1653), zoovele stukken van Hals voorko¬ men. Reeds de onderwerpen, die op stukken van kleineren omvang doei) sluiten, toonen aan, dat hier van Frans Hals geen sprake is. Het zullen wel alles stukjes van Herman Hals geweest zijn, die zijne schilderijen merkte met het¬ zelfde monogram dat hij onder de volgende acte plaatste en ook onder een document toen hij te Amsterdam vertoefde. 2) Thans is zijn ongelijk werk tamelijk zeldzaam. Zijn beste schilderij, indertijd bij Pappelen DAM als Frans Hals verkocht, berust in de verzameling Weber te Hamburg. Drie aardige schilderijen zijn in de VON BRUCKENTHAL’sche Galerie te Hermannstadt. (Een boer pratende met een boerin, een oude vrouw met een meisje, die ze onderwijst en een schoolmeester, zijn pen versnijdend). De „tabacksuyger” uit de verzameling Cartwright bevond zich nog onlangs, met een valsche handteekening van Jan Steen, bij den Heer KLEINBERGER te Parijs. Een zeer geestige breede pochade heeft Dr C. Hofstede de Groot aan het Museum te Haarlem geleend. In een veiling in 1907 in den Haag, door den Heer Schulman gehouden, was ook een gezelschapje van hem en de Heer Lieftinck te Haarlem bezit eveneens een gemerkt stuk van hem. Hier volge het document, dat ons leert, dat deze schilder een tijd te Vianen gewoond heeft. De afbeelding hierbij is die van de knappe schilderij bij den Heer Kleinberger. Herman Hals werd 2 Sept. 1611 te Haarlem uit zijns vaders eerste huwelijk geboren en aldaar 15 Februari 1669 begraven. 