Willem de Zwijger, Prins van Oranje
Mijn vader had er in geleefd,
was er in gestorven en had de misbruiken der kerk uit zijn rijk
verwijderd. Wie zal het dan vreemd vinden, dat die nieuwe leer zoo
in mijn hart was gegraveerd en er zulke wortels in had geworpen,
dat zij op haar tijd vruchten moest voortbrengen? Zeker, gedurende
lange jaren werd ik in de kamer des keizers opgevoed en toen ik den
leeftijd bereikt had om de wapens te dragen, had ik al spoedig groote
charges in de legers te vervullen; buitendien vond de godsdienst weinig
voedsel en dacht ik te midden van het wapenberoep, de jacht en andere
lichaamsbewegingen der jonge edelen weinig om mijn zieleheil. En
toch heb ik groote reden, om God te danken, die niet heeft gewild,
dat het heilige zaad zou worden verstikt. Nooit had ik behagen in die
wreede straffen te vuur en te zwaard, die in dien tijd hen troffen,
die tot den nieuwen godsdienst behoorden" enz. En dan volgt de mededeeling, die op een vorige bladzijde van dit werk
reeds werd besproken, dat namelijk Koning Hendrik van Frankrijk in het
bosch van Vincennes hem de plannen van Alva omtrent de uitroeiing der
ketterij vertelde en welke plannen er dientengevolge in zijn gemoed
begonnen te rijzen. Daarop worden de ons bekende bladzijden uit den eersten tijd van den
opstand herdacht: Margareta's bestuur, Granvelle's heerschzucht, het
smeekschrift, de beeldenstorm enz. Wat den laatsten aangaat, werpt
hij alle medeplichtigheid van zich. Omtrent de vrijheid van geweten,
die hij had bevorderd, zegt hij de volgende schoone woorden:

"Indien ze daaronder verstaan, dat ik vrijheid zou geven aan zulke
goddeloosheden als er gewoonlijk in het huis van den Prins van
Parma plaats hebben, waar het atheïsme en andere deugden van Rome
vrij spel hebben, dan antwoord ik, dat men dergelijke vrijheid of
liever bandeloosheid zoeken moet bij de erfgenamen van Pierre Louis
(Farnese). [12]

Maar wel beken ik gaarne, dat de vuren, waarmee men zoovele arme
Christenen heeft gemarteld, nooit aangenaam zijn geweest in mijn
oogen en dat ik den raad gaf, om in de Nederlanden de vervolgingen
te staken. Ja, ik zal meer bekennen, opdat de vijanden weten, dat
zij met een tegenpartij te doen hebben, die rond en open spreekt,
te weten dat de koning, toen hij van Zeeland vertrok, van de laatste
plaats, die hij aanschouwde, toen hij het land verliet, mij beval,
verscheidene menschen, die in welstand waren, te doen sterven, omdat
zij in hun godsdienst verdacht waren; dit heb ik niet willen doen,
maar heb hen integendeel gewaarschuwd, wel wetende, dat ik dat niet
kon doen met een goed geweten en dat men Gode meer moest gehoorzamen
dan de menschen. Dat de Spanjaarden dan zeggen, wat hun goed zal dunken, ik weet,
dat vele andere volken en natiën, die tegen hen wel kunnen opwegen
en die geleerd hebben, dat men door vuur en zwaard niets vordert,
mij zullen prijzen en mijn daad zullen goedkeuren. En omdat gij, Mijne Heeren, met de algemeene toestemming des volks
het reeds hebt goedgekeurd, de strengheid der plakkaten veroordeeld en
die wreede executies hebt doen ophouden, bekommer ik er me niets om,
wat de Spanjaarden en hun aanhangers daarover mompelen. Ook kan ik
mij niet genoeg verbazen over hun dwaasheid, als ze zich niet schamen,
mij de moorden van de lieden hunner kerk voor den voet te werpen, daar
ze niet alleen weten, dat mijn natuur geheel en al verwijderd is van
dergelijke geweldenarijen als dat het u en de geheele wereld bekend
is, dat op mijn bevel en om reden van dergelijke buitensporigheden,
die zij mij aanwrijven, geen enkel werd ter dood gebracht en anderen,
die door mijn voorname beambten waren gevangen genomen, door mij zijn
losgelaten.... Eindelooze lasteringen werpen zij op onzen godsdienst;
ze noemen ons ketters, maar dat doen ze reeds zoo geruimen tijd,
zonder dat ze tot hun doel komen, dat die beleedigingen veel gelijken
op de woorden van toornige vrouwen, ze verdienen geen antwoord."

Levendig wordt de verdere loop van zaken geteekend en o. a. over Don
Juan gezegd: "Heel het verschil tusschen Don Juan, den hertog van
Alva en Louis de Requesens bestond daarin, dat hij jonger en dwazer
was dan de anderen, dat hij zoo lang zijn venijn niet kon bedekken,
noch zijn eigenlijke opdracht ontveinzen, noch zijn schitterende handen
kon afhouden van de begeerte ze in ons bloed te doopen." Beschuldigt
men hem, de Pacificatie en zijn eed niet trouw te zijn gebleven, dan
is zijn antwoord gereed: "Alsof die banden gesloten waren, om mij en
de heeren van Holland en Zeeland te kluisteren; terwijl die goede en
loyale vredemakers! elke verplichting van wet, loyauteit en trouw
verbraken om alles te doen, wat hun deloyaal hart hun inblies! Zij
hadden Don Juan (zoo zeggen ze,) doen beloven de Spanjaarden uit
het land te zenden; alsof in dat enkele punt geheel ons accoord
was gelegen. Voordat zij vrede met Don Juan sloten (Eeuwig Edict,)
hadden ze mij in mijn stadhouderschap moeten herstellen, mijn goederen
en mijn zoon terug moeten geven, die al zoo geruimen tijd gevangen
gehouden wordt."

Omtrent zijn keuze tot Ruwaard van Brabant en Luitenant-Generaal, die
den Prins voor de voeten geworpen was als een bewijs zijner eerzucht
en ontrouw--dienaangaande stelt hij in het helderste licht, hetgeen ook
door ons vroeger duidelijk is gemaakt, dat hij alleen voor den aandrang
van het Zuiden bezweken was, om die posten te aanvaarden. Geestig en
ironisch behandelt hij de beschuldiging van zijn populariteit:

"Indien dit waar is, wat ze van mij en van het groote crediet, dat
ik bij het volk heb, zeggen, dan belijden ze daarmede te gelijker
tijd hun tirannie en wreedheid, waardoor ze het volk van zich zelf
afkeerig gemaakt hebben. En indien het volk mij vrijwillig gekozen
heeft om zijn vrijheid te verdedigen, wat kan men dan anders zeggen,
wat zullen de vreemde volken zeggen, zoo niet dit: dat het volk heeft
gemeend, dat er iets in mij was, hun gunst en vriendschap waard,
en dat er in hen iets was, waardig een uitersten haat. Ik belijd hun
dus, dat ik ben en zal zijn mijn geheele leven populair, d. w. z. dat
ik uw privilegiën zal handhaven en verdedigen. Wat zijn hun wijze
hersenen toch ontbloot van gezond verstand; terwijl zij meenen mij
te blameeren, doen ze niet anders dan mij prijzen... Hem, dien ze
het leven onwaard keuren, om het heil van de publieke zaak te dienen
(want wat is anders dat heil dan de welvaart van het volk?), zullen
ze door hun dwaasheid zooveel meer geëerd maken, als het volk meer
hem acht, die het wil handhaven, dan hem die het wil onderdrukken."



Doch waar zou het einde zijn, indien we den schrijver der Apologie
op den voet volgden. Een voor een weerlegt hij alle beschuldigingen,
tegen hem ingebracht. Doch hij stelt zich niet met zelfverdediging
tevreden, zelf valt hij ook aan en in dien aanval is hij niet altijd
billijk, n.l. daar niet, waar hij de oneer hem aangedaan, door zijn
derde vrouw in het geding te brengen, bespreekt met het vermelden van
feiten, welker waarheid niet boven bedenking is verheven. En van het
slot nog deze mooie woorden:

"En nu wat mij zelf in het bijzonder aangaat, gij ziet, mijne heeren,
dat het dit hoofd is, dat ze zoeken; dat hebben zij met zulk een prijs,
met zulk een groote som gelds ten doode bestemd en gewijd, omdat de
oorlog niet eindigen zal, zooals ze zeggen, zoolang ik bij u ben. God
gave, dat mijne eeuwige verbanning of zelfs mijn dood u kon aanbrengen
de ware bevrijding van zooveel kwaad en onheil, als de Spanjaarden,
die ik zoo dikwijls heb zien beraadslagen en die ik van buiten en
van binnen ken, u berokkenen! Wat zou die verbanning mij lief, die
dood mij aangenaam zijn! Want waarom heb ik al mijn goederen in de
waagschaal gesteld? Was het om mij te verrijken? Waarom heb ik mijn
eigen broeders verloren die ik meer dan mijn leven liefhad? Was het,
om anderen te vinden? Waarom heb ik mijn zoon zoolang gevangen gelaten,
mijn zoon, dien ik zoozeer moet terug wenschen als vader? Kunt gij
hem mij teruggeven? Waarom heb ik mijn leven zoo dikwijls aan gevaren
blootgesteld? Welken prijs kan ik anders voor langdurigen arbeid
verwachten, zoo het niet is, voor U, zelfs ten koste van mijn bloed,
de vrijheid te verkrijgen? Indien gij oordeelt, mijne heeren, dat
òf mijne afwezigheid òf zelfs mijn dood u kan dienen, ik ben bereid
te gehoorzamen: beveel, zend mij naar de einden der aarde, ik zal
uw bevel opvolgen. Ziedaar mijn hoofd. Geen vorst noch koning heeft
er macht over, alleen gij beschikt er over ten uwen beste, tot het
behoud van Uw gemeenebest. Doch indien gij oordeelt, dat mijn kleine
ervaring en ijver, dat de rest mijner goederen en van mijn leven u nog
kunnen dienen, beslist dan over alle punten, die ik U voorstel. En
indien gij meent, dat ik eenige liefde tot het vaderland bezit, dat
ik eenige bekwaamheid heb, om U te raden, geloof dan ook, dat het het
eenige middel is, om U te bevrijden. Laat ons samen één van hart en
wil voortgaan; omhelzen wij samen de verdediging van dit goede volk,
dat niet anders vraagt, dan goeden raad en niet anders wenscht, dan
dien te volgen. En indien gij, dit doende, voortgaat mij de gunst
te toonen, die gij mij van lange her hebt bewezen, dan hoop ik,
met Uw hulp en de genade van God, die ik zoo vaak ondervonden heb in
radelooze oogenblikken, dat ik, wat door U is besloten, zal kunnen
handhaven voor het welzijn en het behoud van U zelf, uwe vrouw en
kinderen en van alle heilige zaken." "Je maintiendrai."

Aan dit devies van zijn wapen zou dus de Prins omtrent Nederland
getrouw zijn. De ban en de apologie vormden tal van dagen een punt van bespreking
in de Staten, met het gevolg, dat zij hun volkomen vertrouwen in den
Prins uitspraken en hem tot zijn veiligheid een versterkte lijfwacht
aanboden; ze vernieuwden de belofte, Oranje in alle opzichten te
zullen bijstaan. Wanneer wij ons nu de onderhandelingen met Anjou te binnen brengen,
die de Prins in het jaar 1580 met geweld doorzette, en ons daarbij
voor den geest stellen hoe zoowel de ban als de apologie uit datzelfde
jaar dagteekenen, dan bevreemdt ons de ijver van Oranje nog minder,
om de souvereiniteit van Filips op Anjou over te brengen. Door den verachtelijken ban geprikkeld, gaf Oranje des te eer
aan zijn voornemen gevolg, om de banden met Spanje voor goed te
verscheuren. Tot dien tijd had de naam des konings hem nog gediend, om
al zijn officieele daden te verrichten; die naam was thans die ijdele
eer niet meer waard. Uit alle staatsstukken van de Nederlanden moest de
naam worden uitgewischt van een koning, die zich het regeeren onwaard
had getoond. In Holland en Zeeland wilde men van een verplaatsing van
de souvereiniteit naar Anjou niets weten. Daar stond men op het punt,
den Prins de grafelijke waardigheid op te dragen; alleen indien dit
geschiedde, zou men voor den vorm in den nieuwen landsheer berusten. In Juni 1581 nam Matthias, dien men in dat alles weinig of niet
gekend had, zijn ontslag. De schadeloosstelling, die men beloofde,
werd later niet eens geschonken. De oude beschermeling van den hertog
van Aerschot, door den Prins tijdelijk als zijn werktuig gebruikt,
werd eenvoudig op zij gezet. Zijn schijnregeering hier te lande was
zoo onbeduidend mogelijk geweest. Toen hij in 1612 zijn broeder Rudolf
als keizer opvolgde, barstte onder zijn regeering de jammervolle
30-jarige oorlog in Duitschland uit. (1618)

De Prins werd uitgenoodigd, om tot de komst van Anjou, met de
Staten-Generaal het landsbestuur in handen te nemen, hetgeen hij
na eenige aarzeling deed. Hij werd dus voorloopig landvoogd voor de
Staten-Generaal; buitendien had hij de souvereiniteit over Holland
en Zeeland, al wilde hij nog niet van den titel van graaf weten,
om Anjou niet te ontstemmen, wien eigenlijk over die gewesten het
graafschap in naam althans toeviel. Doch de Staten van Holland en
Zeeland wilden Anjou als zoodanig niet erkennen en ze gaven daarom
voorloopig de "hooge overheid" aan Oranje. In Zeeland werd buitendien
zijn macht zeer vergroot, door den aankoop van het markiezaat van
Veere en Vlissingen in 1581, waardoor hij zelfstandig in het bezit
der functiën van Eersten Edele kwam. Het is hier de plaats niet, om de voorloopige voorzieningen in de
regeering der verschillende gewesten, die dringend noodig waren
geworden, te beschrijven. Alleen in zoover ze in betrekking stonden
tot den Prins, moet er iets van worden vermeld. Wat Utrecht aangaat,
daarover behield Oranje het stadhouderschap. De moeilijkheid bestond
daar vooral in de verhouding tusschen de macht der katholieke
geestelijkheid en de Staten. Die macht der geestelijkheid was
voorheen zeer overwegend geweest; de voortgang van het Calvinisme
maakte verandering onmisbaar. In de Staten ging ten gevolge van Oranje's bemoeiingen de vroegere
macht der geestelijkheid over op de zoogenaamde geëligeerden, die
later als het derde lid van de Staten fungeerden. Wat Gelderland
betreft, daar kwam Jan van Nassau, trots tallooze aanzoeken, niet
terug; hij nam zelfs in April 1581 zijn ontslag. Op aandrang der
talrijke katholieken en koningsgezinden werd daar van den Bergh, de
zwager van Oranje, stadhouder. Toch bleef de invloed van den Prins er
zeer groot. In Friesland werd hij stadhouder, al moest hij daar door
een plaatsvervanger regeeren. Groningen, de Ommelanden, Overijsel en
Drente waren door het verraad van Rennenberg in een oorlogstoestand
gekomen, die jaren lang duurde. Door deze en dergelijke schikkingen werd door Oranje in die dagen
de regeeringsvorm der Republiek voorbereid, die in 1588 haar beslag
kreeg. Hoe democratisch ook gezind, de Prins moest overal rekening
houden met de Staten en de regenten, zoodat hij mede kan worden
aangemerkt als de stichter der aristocratische regenten-republiek. De
oorsprong der souvereiniteit lag ook volgens hem in de Staten, niet
in den landsheer. De Staten konden de hooge overheid opdragen, aan
wien zij wilden; zoolang die door niemand was aanvaard, berustte de
oppermacht bij de Staten zelven. Het is bekend, welke gevolgen die
opvatting in de toekomst gehad heeft. Groot, machtig groot bleef dus de invloed van Oranje, niettegenstaande
de keuze van Anjou tot souverein. Vooreerst was deze er nog niet;
dan waren de meeste gewesten van hem afkeerig en eindelijk buiten
alle titels en waardigheden om, was de persoonlijke invloed van den
Prins in de meeste gewesten zeer groot. Het zou hem weinig moeite
kosten, ook Anjou tot zijn instrument te maken. Meer heeft de Prins
trouwens ook nooit van Anjou verwacht. De nood was hem opgelegd. Er
moest een beschermer, een souverein wezen. Dat hij zelf daarnaar
niet verlangde en telkens zelfs het graafschap van Holland weigerde,
is wel het grootste bewijs van zijn onbaatzuchtigheid. HOOFDSTUK XXX. KOMST VAN ANJOU. EERSTE MOORDAANSLAG OP DEN PRINS. 1581-1582. In het jaar 1581, waarin het verdrag van Plessis-les-Tours was
gesloten en Filips was afgezworen, kwam het Noorden steeds meer in
het nauw. Rennenberg overleefde zijn verraad niet lang. Reeds in
Juli van dat jaar stierf hij; doch de reactie, waaraan de vloek van
zijn naam is verbonden, werd met dien dood niet vernietigd. Hij en
zijn opvolger Verdugo vonden wel krachtige bestrijders in Hohenlohe,
Willem Lodewijk (oudste zoon van graaf Jan), Norris e. a., doch ook
de Spaanschgezinden bleven volhouden en zouden nog dertien jaar met
afwisselend geluk in de Noordelijke gewesten strijden, eer Maurits
in 1594 Groningen ten onder bracht. Ook de val van Breda was een groote slag, inzonderheid voor den
Prins. In zijn eigen stad, waar de burgers in 1577 zoo verblijd
waren geweest, dat ze weer onder hun eigen heer kwamen, werd het
gezag des konings hersteld. Het volk toonde wel flinken weerstand,
maar was te klein in aantal, om hun moed bekroond te zien. De abt
van St.-Geertrui haastte zich er heen te gaan en herstelde er den
katholieken godsdienst. Volgens Strada keerde aldus de stad tot haar
koning terug en de zielen harer burgers tot God. Die inneming was
buitendien voor Antwerpen hoogst gevaarlijk en bereidde de verovering
van geheel Brabant door Parma voor. In het Zuiden werd Doornik genomen,
dat hem aanleiding gaf, diep in Vlaanderen door te dringen. Kamerijk,
dat door hem belegerd werd, kon Anjou nog behouden; hij was met 5000
ruiters de grenzen overgekomen, doch daar hij zag, dat de Staten nog
niet gereed waren hem te ontvangen, ging hij naar Engeland om Elisabeth
te ontmoeten. Toen viel Parma de inneming van Doornik gemakkelijk. De Prins had ondertusschen den Haag verlaten, Zeeland bezocht en
zijne nieuwe markiezaten in bezit genomen. Daarop ging hij naar
Gent, met het plan tegen October naar Antwerpen te gaan, waar de
Staten-Generaal, volgens de bepalingen in den Haag gemaakt, zouden
samen komen. Daar hield hij o. a. deze verontwaardigde rede onder den
indruk van de gevaren die dreigden en van de blindheid van het volk
voor die gevaren. Het was een toon, dien hij zoo dikwijls had moeten
aanslaan, gericht tegen het gebrek aan opoffering voor het algemeen:

"Doornik wordt belegerd en andere onheilen bedreigen ons. Onder deze
omstandigheden, Mijne Heeren, is deze achteloosheid een ongeloofelijk
groote ramp, die niet voortkomt uit gebrek aan inzicht of uit
traagheid, maar eenvoudig uit het feit, dat iedereen meer belang stelt
in zijn bijzondere zaken, dan in het algemeen welzijn. Het volk wil
het niet tot werkelijkheid maken, dat deze oorlog zijn oorlog is; dat
zij zelf het zijn, die vechten voor hun vrijheid, voor hun persoon,
voor hun geweten. Van daar dat zij, als er geld gevraagd wordt, zonder
hetgeen ik, noch eenig sterfelijk mensch den oorlog kan ondernemen,
er altijd over harrewarren, alsof zij nog aan het babbelen waren met
den overleden keizer. Zij moesten inzien, dat zij het niet aan mij
weigeren, maar aan hen zelf. Ik heb hun geld niet noodig--al hebben
lasteraars mij beschuldigd, dat dit wel zoo is. Nog eens zeg ik u,
Mijne Heeren, het is uw oorlog en als men u vraagt te beraadslagen,
dan is het over uw eigen zaken. Elk gewest heeft zijn eigen raad,
ieder land zijn eigen krachten en geld, zoodat wat veel zou zijn voor
allen, weinig is voor elk afzonderlijk. "Het is waar, dat er een centrale raad is ingesteld, maar zonder
macht. Waar geen gezag is, hoe kan daar militaire tucht zijn,
hoe kunnen de financiën, de rechtspraak en andere zaken worden
geregeld? En gezag kan er niet zijn bij hen, die geen sou kunnen
uitbetalen, zooals met mij op het oogenblik het geval is. Gij moet
inzien, dat de regeering, door u zelf en door de Staten gevestigd,
niet langer kan blijven bestaan dan tot het einde van Januari. Indien
gij op dien tijd geen order op deze zaken gesteld hebt, dan zal er
geen bestuurder meer noodig zijn, omdat er geen land meer zal wezen."



Een van de redenen, waarom Anjou in den loop van het jaar 1581 naar
Engeland overstak, in plaats van in ons land te blijven, was dus het
gebrek aan gezamenlijke pogingen van de Staten, om de noodige gelden
bijeen te krijgen. Een andere reden van dat vertrek naar Engeland
was gelegen in zijne stellige verwachting, dat Koningin Elisabeth hem
haar hand zou schenken, waarop in den zomer van 1581 alle kans scheen
te bestaan. Het huwelijkscontract was zelfs in Juni geteekend en de
ceremoniën voor het huwelijk werden vastgesteld--ja zelfs de ringen
werden uitgewisseld tusschen de vijftigjarige maagd en den jongen,
maar onbevalligen hertog van Anjou, toen deze in October Vlaanderen
verliet en naar Engeland overstak. Toch was dit alles niets dan
staatkunde van de zijde van Elisabeth; wel wilde zij Frankrijk te
vriend houden, doch toen zij Hendrik III als een gevolg van haar
huwelijksverbintenis een alliantie met Frankrijk tegen Spanje wilde
doen teekenen, weigerde deze dien stap te doen en weer was het huwelijk
voor onbepaalden tijd uitgesteld. Ondertusschen was Marnix van St. Aldegonde reeds in November het
kanaal overgestoken, om bij Anjou aan te dringen op zijn spoedige
terugkomst. In Januari moest die gezant aan Anjou mededeelen, dat
men een anderen beschermer zou zoeken, indien hij niet terugkwam. De
gelden waren op Oranje's ernstig woord losgekomen; men maakte zich
tot de ontvangst van den hertog gereed en wilde ook niet langer
wachten. Anjou zelf begon het spel te doorzien, dat Elisabeth met
hem speelde en zette op den 8en Februari 1582 koers naar Vlissingen,
vergezeld door een stoet van edellieden, waaronder Leicester en
Sidney behoorden. Op den 10en kwam hij aldaar aan en werd met groote
eerbewijzen door Oranje ontvangen. Eindelijk was het dus aan de onvermoeide pogingen van den Prins gelukt,
een Fransch protectoraat over de gewesten te vestigen. Nu moest zijn
diep geloof, dat in dit verbond hun eenige hoop was gelegen, worden
bewaarheid. De langdradige, behoedzame argumenten van zijn broeder
Jan daartegen, beantwoordde hij o. a. op de volgende wijze:

"Men moest ons daarom niet smaden; want wij voor onzen persoon
verbinden ons niet, noch bieden hem onzen dienst aan; maar de Staten
dezer landen verkeeren in zulk een uitersten nood, zijn zoo geheel en
al door de gansche wereld verlaten, dat ze de hulp, die hun door hem
werd aangeboden, moesten aannemen. Als zij daarom te beschuldigen
zijn, dan moest men evengoed den man, die naar Jericho reisde,
zooals in de gelijkenis voorkomt, beschuldigen, dat hij de hulp van
den Samaritaan niet afsloeg, toen hij, onder moordenaars gevallen,
half dood op den weg lag en de priester en Leviet waren voorbijgegaan,
zonder hem barmhartigheid te toonen. Toch werd niet de gewonde, maar
werden die andere waardige vaders, die voorbij waren gegaan en niet
hadden geholpen, door Christus beschuldigd. Het was daarom te wenschen,
dat zij, die den hertog van Anjou voor een Samaritaan of een vijand der
Christelijke kerk aanzien, liever dan dit volk, dat hulp en troost in
zijn jammer zoekt, te berispen, metterdaad zooveel medelijden getoond
hadden, dat het niet noodig ware geweest, andere hulp aan te nemen."

Hoewel die vergelijking van den Samaritaan met Anjou waarlijk niet
opgaat, is toch de verzwegen gelijkstelling van het geloofsverwante
Duitschland en Engeland met den priester en den Leviet zeer teekenend
en verdienden die landen, die allereerst tot hulp verplicht waren
geweest, ten volle de toespeling. Tegenover anderen, die hem voor Anjou waarschuwden, merkte hij op,
dat een dog, wiens aard al te bekend was, best een trouwe herdershond
kon worden, als hij slechts behoorlijk gemuilband werd; terwijl hij
tot allen, die eerlijk meenden, dat de Prins de opgestane gewesten
van de hel in het vagevuur bracht, zeide: "Het is de vraag niet,
wat we noodig hebben, maar wat wij krijgen kunnen."

Van Vlissingen, waar Anjou was aangekomen, werd hij in triomf
naar Middelburg begeleid, waar de ontvangst schitterend was, doch
die nog overtroffen werd bij zijn komst in Antwerpen. Daar riep
men den Franschen prins als hertog van Brabant uit en werd hem de
hertogelijke mantel omgehangen en de hoed op op 't hoofd gezet. De
Prins van Oranje zou daarbij de woorden gesproken hebben: "De knoop,
waarmee deze mantel wordt toegehecht, moet zoo vast en stevig zijn,
dat niemand hem weder zal kunnen losmaken."

Menigeen van de toeschouwers zou hebben opgemerkt, dat de knoop
niet zoo stevig was toegehaald en de hoed niet goed op het hoofd
geplaatst was; later beschouwden ze dit als een voorteeken der volgende
gebeurtenissen. Ook meenden bijgeloovige lieden in hevige stormen en
in een aardbeving, die Brabant in het laatst van Februari teisterden,
voorteekens te zien van kwade dingen. Leicester en Walter Raleigh waren
bij die kroning tegenwoordig. Toen zij naar Engeland terugkeerden,
droeg de Prins hun op, aan Elisabeth, die gaarne in het latijn werd
toegesproken, te zeggen: "Sub umbra alarum tuarum protegimur." (Onder
de schaduw uwer vleugelen worden wij beschermd). Ondertusschen was zelfs de dag der kroning voor den Franschen prins
reeds een bewijs, dat zijn heerschappij over het volk zeer beperkt zou
wezen. Eeden van allerlei aard werden van hem gevraagd en geen poging
werd verzuimd, om reeds van te voren alle geliefkoosde provinciale
en stedelijke voorrechten tegen mogelijke inbreuk daarop te beschermen. Het duurde dan ook geen veertien dagen, of er ontstond reeds
een onaangename verhouding tusschen den nieuwen vorst en zijne
onderdanen. Antwerpen was toen geheel in de macht der Calvinisten;
den katholieken was in 1580 slechts in enkele kerken doop en huwelijk
volgens hun godsdienstig gebruik toegestaan en nu kostte het Anjou en
zijn katholiek gevolg reeds moeite om een kerkgebouw te verkrijgen,
waar zij volledig hun eeredienst konden uitoefenen. Buitendien nam
de Vlaamsche bevolking aan de leefwijze der Fransche edelen aanstoot
en vertrouwde ze Anjou's troepen in Vlaanderen niet. Op den 18en
Maart kwam daar iets bij, dat het volk bijna naar de wapenen had doen
grijpen, omdat het in den waan verkeerde, dat er Fransch verraad bij
in het spel was. Wat gebeurde er namelijk op den 18en Maart? De prijs, door Filips
op het hoofd van Oranje uitgeloofd, mocht in de oogen van 's Prinsen
royale vijanden een schande zijn voor hen, die dat gruwelstuk hadden
ondernomen, er waren misdadigers genoeg, die aangelokt door den prijs
en den adelstand, over het volvoeren van die snoode daad peinsden. Ook
ontbrak het niet aan fanatieken, die droomden van de eer, die hun te
beurt zou vallen, als zij het werktuig waren, waardoor de Kerk van
die pest werd verlost. Vele maanden vlogen echter voorbij, voordat òf zulk een moordenaar
òf zulk een droomer zijn plan ten uitvoer bracht. De eerste aanslag
had een maand na Anjou's installatie in Antwerpen plaats en was
bijna geslaagd. Op den 18en Maart was het de geboortedag van den nieuwen souverein en
allerlei voorbereidingen waren er gemaakt, om dat feest des avonds te
vieren. 's Morgens (het was op een Zondag) ging Oranje naar de kerk en
wel naar de kapel, die hij op den citadel-heuvel had gesticht. Een
predikant uit Doornik zou er preeken. Hij noodigde verscheidene
edellieden met hem ter tafel, waar o.a. de Fransche gezanten, de
heeren de Laval en des Pruneaux zijn gasten zouden zijn. Zij zouden
allen het avondeten gebruiken op het banket door "Monsieur" aan de
Staten-Generaal, de officieren van Antwerpen enz. ter herinnering aan
zijn geboortedag te geven. Het middagmaal bij den Prins was geheel
en famille; het geheele huishouden was aan tafel en daaronder ook
Maurits, toen 14 jaar oud, en twee van de zonen van Graaf Jan. Daar de
conversatie zeer levendig was bleef het gezelschap onder het dessert
lang bijeen. Toen de maaltijd geëindigd was, ging de Prins met den graaf van
Hollock en den genoemden de Laval uit de groote kamer, door het
gezelschap gevolgd. Laval bekeek het behangsel en sprak daarover met
den Prins, die hem verschillende dingen daaromtrent zeide en zijn
blik er eveneens op richtte. Hij was juist op het punt een tweede
kamer binnen te treden, terwijl hij zijn oogen opwaarts sloeg, toen
er plotseling een persoon, klein van stuk, zich voor hem vertoonde,
alsof hij een request had aan te bieden. Die persoon was ongeveer 23
of 24 jaar, had een slecht uiterlijk, een bleeke gelaatskleur, en een
donker zwaarmoedigen trek; hij was geschoren, behalve op de bovenlip,
waar enkele zwarte haartjes voor den dag begonnen te komen. Een
hellebaardier drong hem terug, maar hij trad vooruit en schoot
plotseling een pistool, dat onzichtbaar was geweest, op den Prins af. Het pistool was overladen, sprong in zijn eigen hand terug, terwijl
de kogel een hoogere richting nam en den Prins raakte tusschen het
oor en het eind van de kaak aan den rechterkant; hij ging recht
door de linkerwang, zonder een slagader, de kaak, de tong of tanden
te hebben gekwetst, behalve, dat hij tegen een tand aanknarste. De
Prins, wankelend noch verschrikt, keek den kerel aan en deze, ontzet
over zijn eigen daad en als het ware door een goddelijke macht aan
den grond genageld, liet zijn dolk vallen; een zekere Bonnyvet greep
hem bij de borst en onmiddellijk werd hij door het gezelschap van den
Prins vermoord, zeer tegen Oranje's wil die nog riep hem te sparen,
maar het was vergeefsch, want in minder dan een oogenblik had hij
meer dan 33 doodelijke wonden ontvangen. Volgens een ander bericht, was het pistool van den moordenaar zoo
dicht bij 's Prinsen gelaat, dat zijn haar en baard verzengde, maar
dat ook de wond aanstonds inbrandde, toen de kogel passeerde en er
aldus bloedverlies werd voorkomen. De daad had zulk een snel verloop,
dat Oranje het minst van allen wist, wat er gebeurd was. De Prins
dacht inderdaad, dat er een deel van de zoldering inviel. Toen hij
van zijn verbazing was bekomen, dacht hij eerst aan den misdadiger
en zeide haastig: "Dood hem niet, ik vergeef hem mijn dood," en
zich daarop tot den Franschen gezant wendend, voegde hij er bij:
"Zijne Hoogheid verliest in mij een getrouw dienaar."

Onmiddellijk daarna werd hij naar zijn kamer geleid, aan beide kanten
ondersteund, want alleen gaan kon hij niet. De eerste meening onder
de aanwezigen was, dat er Fransch verraad in het spel was en die
meening vond, toen het nieuws bekend werd, haar echo in de geheele
stad. In een oogenblik won de vrees, dat de nieuwe souverein een
tweeden Bartholomeusnacht had willen wakker roepen, een willig oor. Voor een jongen van 14 jaar was de zelfbeheersching van Maurits,
die voor zijn oogen op zijn vader had zien schieten, bijzonder
sterk. Hij deed geen uitroepen, maar stond rustig bij het lijk van den
moordenaar, om toe te zien, dat er buiten zijn weten geene papieren
werden weggenomen. Bij het opnemen van het pistool ontdekte men,
dat bij zijn ontlading een duim van Jaureguy was afgeschoten, zoodat
deze niet in staat was geweest, om zijn dolk, die in zijn broek werd
gevonden, te gebruiken. Toen werd er een nader onderzoek ingesteld; enkele papieren en
pamfletten werden gevonden en aan Maurits gegeven, die ze aan een van
de dienaars van zijn vader toonde, terwijl hij in tranen uitbarstte
en zeide: "Kijk eens wat de ellendeling bij zich had." Die dienaar
antwoordde: "Bedaar, Monsieur! God kan uw vader nog behouden; maar
draag zorg voor de papieren, we moeten iets omtrent den man ontdekken,
of de heele stad komt in beweging."

Daarop hernam Maurits: "Helaas! ik ben bang, dat hier een andere
deugniet achter zit, die hem van ons wil wegnemen." De edele knaap zei
dit, omdat er een praatje in de kamer liep, dat de menschen, die den
moordenaar hadden doodgeslagen, zijn medeplichtigen waren, zoodat een
oogenblik het vermoeden viel op 's Prinsen beste vrienden en dienaars. Toen de jonge graaf aldus gesproken had, wierp de bovenvermelde
dienaar zijn mantel over hem heen en zeide: "Kom mee, Monsieur,
ik zal uwe papieren in veiligheid brengen." Hij deed dit en nam hem
mee naar de gezelschapskamer van het huis. Daar in veiligheid, keken
ze de papieren door en zagen spoedig dat alles in het Spaansch was
geschreven. "Monsieur, daar is geen gevaar bij," zei de dienaar. "Ga
terug en doe een verder onderzoek. Ik zal bij u blijven." Dit werd
gedaan en toen haastte zich de dienaar om iedereen te verzekeren,
dat een Spanjaard de daad had bedreven en dat alle vermoedens tegen
de Franschen dus ongegrond waren. Maurits keerde terug met de rest van de papieren, een kruis en een
Agnus Dei, een groene waskaars en twee andere dingen, die men voor
toovermiddelen aanzag. De dienaar keek de eerste papieren door en hij
bevond, dat het gebeden en geloften waren. Toen brak hij het zegel van
een pakket brieven stuk, waaruit bleek, dat ze in het Spaansch door
een Spanjaard aan een Spanjaard waren geschreven. Hij deelde dit feit
mede en liet toen het verder onderzoek over aan Aldegonde, die spoedig
op het tooneel verscheen. Toen de rest van het pakket werd geopend,
vond Marnix twee credietbrieven, een voor 2000 en een voor 877 kronen
met adressen alle in het Spaansch door Spanjaarden geschreven. De
boeken waren een getijdeboek, een Jezuïetische catechismus en twee
zakboekjes, van het eene eind tot het andere beschreven met zaken, die
op zijn plan betrekking hadden. Er werden daarin o.a. giften beloofd
aan de Maagd Maria, aan den Engel Gabriël, aan Christus en den zoon
van Christus (even of Christus een zoon hadde, voegt van Meteren
hierbij), als zij met den Almachtige hem behulpzaam waren bij zijn
opzet. Hij verbond zich zelfs, een week lang op water en brood te
leven, als hij ongedeerd ontsnapte. Ook was er een toovermiddel bij,
waaraan hij de kracht toeschreef, hem onmiddellijk na het volvoeren
van zijn daad onzichtbaar te maken. Spoedig werd Anjou door Aldegonde geheel op de hoogte gebracht. Hij
riep den Raad van State bijeen, bepaalde een vervroegde zitting van de
Staten-Generaal en vaardigde een proclamatie uit, die alle personen,
die slechts eenig licht konden verspreiden over de misdaad opriep,
om dit onmiddellijk te doen. Het voornaamste doel was uit te vinden,
hoe ver vertakt het complot was. Spoedig ontwarde men de geheele
historie en bewees men duidelijk, dat het geheim van dezen aanslag
slechts aan vier menschen bekend was. De feiten waren als volgt. Gaspar d'Anastro was een Spaansch koopman
in Antwerpen. De tijden waren slecht en hij stond op het punt van
bankroet te gaan, toen Filips' aanbod hem een kans scheen te bieden,
zich financieel te redden. Hij trad daarop in briefwisseling met Filips
en teekende een contract, waarbij hij beloofde den Prins binnen een
bepaalde tijdruimte te dooden. Hij zou daarvoor 80,000 dukaten en
het kruis van Sint Jago ontvangen. Oranje liet inderdaad zóóveel
menschen bij zich toe, dat de daad wel mogelijk, maar ontsnapping
onwaarschijnlijk scheen en Anastro zelf, door zuiver baatzuchtige
motieven geleid, had geen lust, zijn leven te gelijk met dat van zijn
slachtoffer in de waagschaal te stellen. Hij had een ander Spanjaard
als kassier, n.l. Venero, dien hij in vertrouwen nam. Zij spraken
samen af, het plan door hun dienaar Jean Jaureguy te doen volvoeren. Hoe zij er in geslaagd zijn, dezen te overreden, wordt niet
verhaald. Toewijding aan Anastro of godsdienstijver moet de bron zijner
daad geweest zijn, want zijn eigen aandeel zou, gelijk de wisselbrieven
aanduidden, slechts 2877 kronen zijn geweest. Anastro zelf ging, na het
plan te hebben vastgesteld, naar Duinkerken; ontving, onder voorgeven
van ziekte, van zijn agent te Calais een paspoort over de grens en was
veilig binnen Parma's gebied, twee uur voordat de order kwam, hem te
arresteeren. Venero, de kassier en een Dominikaansche monnik Zimmermann
waren de eenige slachtoffers van de volksverontwaardiging. De laatste
had Jaureguy's plan uit zijn mond gehoord en was dus met de daad
bekend voor hare uitvoering. Beiden werden op den 28en Maart ter
dood gebracht, zoodat het volgend briefje van Oranje aan Aldegonde,
zonder datum waarschijnlijk op den 27en is geschreven:


    "M. de St. Aldegonde:


    "Ik heb gehoord, dal ze morgen de twee gevangenen zullen
    terechtstellen, die medeplichtigen zijn van den persoon,
    die op mij geschoten heeft. Wat mij aangaat, ik zou gaarne de
    beleediging, mij aangedaan, vergeven, en indien zij misschien
    een zware en gestrenge straf verdiend hebben, verzoek ik u,
    dat men hen geen martelingen op de pijnbank doet ondergaan,
    maar zich tevreden stelt met een korten dood. Uw goede vriend Wm. van Nassau."


Overeenkomstig dit verzoek, dat het edel karakter en den hoogen
geest van hem die het deed, ten volle kenmerkt, werden Venero en
Zimmermann geworgd, voordat men ze vierendeelde en werden hun dus de
martelingen gespaard, die men gewoonlijk arme misdadigers aandeed,
voordat de dood hen uit hun lijden verloste. De executie vond plaats
op Woensdag 28 Maart, tien dagen na de misdaad, tegenover het stadhuis. De eerste droefheid van de verschrikte huisgenooten was
deerniswaardig. De arme Prinses, door hartstochtelijke smart
overweldigd, viel telkens in zwijm; de kinderen liepen met tranen en
angstkreten het huis door en de geheele familie was verbijsterd. Hoe
Maurits zich beheerschte, werd reeds gezegd en de anderen vergaten
ook spoedig zichzelf, uit zorg voor den gewonde, die gedurende drie
weken in zeer angstvollen toestand bleef. De patiënt was veel meer met de gedachte bezig om toch Anjou tegen
elk vermoeden te vrijwaren en hem in zijn gezag te steunen, dan met
zich zelf. Doch de minste inspanning was uiterst gevaarlijk. De kogel
was in den nek onder het rechteroor gedrongen, was verder iets naar
beneden onder het verhemelte den mond doorgegaan en kwam, slechts
een tand geraakt hebbende, onder het linkerkakebeen er weer uit. De
inbranding hield de bloeding, die noodlottig had kunnen worden, eerst
tegen, maar ook nadat de wond was verbonden, bleef er voortdurend
gevaar bestaan, dat zij opnieuw ging bloeden, daar het onmogelijk was,
het verband op die plaats zeer vast te maken. "Nooit," zoo schreef Marie aan graaf Jan, "zijn we in grooter vrees
geweest, want we dachten zeker, dat onze vader ging sterven. Veertien
dagen na het schot had hij zulk een bloeding uit een ader, die slechts
onbeduidend geraakt was, dat we alle hoop opgaven. Die bloeding
duurde verscheidene dagen. Hij zelf bereidde zich ter dood en ons
allen vaarwel zeggende, sprak hij: "Het is met mij gedaan." Gij kunt
wel begrijpen hoe wij te moede waren, onzen heer in zulk een lijden
te zien, zonder in staat te zijn, hem te helpen. Nooit zal ik dien
dag vergeten. Maar als door een wonder is hij behouden. Nu is er in
14 dagen geen bloeding geweest en denken de genees- en heelmeesters,
dat hij weer zijn volle gezondheid zal terugkrijgen. Hij moet zich nog
doodstil houden en geen woord mag hij meer spreken, dan noodzakelijk
is. Dat is ook de reden, waarom Filips (Engel, de secretaris) uw vragen
nog niet heeft beantwoord. De geneesheeren verbieden op dit oogenblik
mijn vader elke bezigheid. Ik wenschte, dat het mogelijk was dat Uwe
Exc. eens kon zien, hoe mijn heer is veranderd en hoe mager hij is
geworden. Men ziet werkelijk niets dan vel en beenderen; zijn vleesch
zal, hoop ik, terugkomen, als hij begint te eten. Tot nu toe at hij
geen spijs; alleen wat geweekt brood en soep; kauwen kan hij niet;
maar binnen een dag of twee, hoop ik, zal hem wel toegestaan worden,
wat te gebruiken. In de grootste haast. Uwer Exc. geheel toegewijde dochter tot het eind van mijn leven,
M. F. v. N. v. O."


Onvermijdelijk scheen werkelijk de dood, toen het verband openging; het
leek onmogelijk het bloeden te doen ophouden, zonder dat de lijder zou
stikken. Toen verloor hij meer dan twaalf pond bloed. De geneesheer
van Anjou zelf, met name Leonardo Botalli, raadde een eenvoudig,
krachtdadig middel aan. Verscheidene personen, elkander afwisselende,
moesten zonder ophouden den duim op de wond aan de keel houden. Dit
geschiedde nacht en dag gedurende eenigen tijd en inderdaad werd de
bloeding gestelpt en ging de wond dicht. Op 21 April schreef Marie: "Meher begint te eten. Het kauwen gaat
moeilijk, maar het schijnt hem goed te smaken." De herstelling,
eens begonnen, scheen spoedig te zijn voortgegaan, daar hij op
denzelfden dag aan den graaf schreef in antwoord op de vragen van
Filips Engel. Dit antwoord was in tamelijk koelen toon, in aanmerking
genomen, dat de Prins zoo doodelijk ziek was geweest en aan zijn
broeder schreef. Aan Condé zond hij op 25 April een veel warmer
briefje. Wij vermoeden, dat Oranje tot de zaken terugkeerende, aan
graaf Jan, die hier alles aan zijn beloop had overgelaten, niet veel
bijzonders te zeggen had. Op den 2en Mei was de invalide in staat
naar de kerk te gaan, om daar God te danken voor zijn behoud. Even dwaas als het gerucht omtrent Fransch verraad bij dezen eersten
moordaanslag, was de zekerheid, die men onder de vijanden aangaande
het gelukken van dien aanslag koesterde. Parma was bij de eerste
berichten aanstonds gereed, om aan de steden te schrijven en ze op
te wekken, nu de Prins dood was, den weg der rebellie te verlaten en
terug te keeren tot de wapens van hun koning. Toen hij hoorde dat
Oranje slechts was gewond, dacht hij dat dit bericht een list was,
om de steden van daden terug te houden. Ook Granvelle geloofde vast
en zeker in 's Prinsen dood. Hij schreef nog op 20 Mei:

"Ik beschouw het overlijden van den Prins als zeker. Indien hij niet
zooveel geleden had op zijn sterfbed, dan zou ik wel gewenscht hebben
dat zijn dood plotseling had plaats gehad. Dan was Alençon (Anjou)
en zijn geheele gevolg stellig ook gemassacreerd."

In een anderen brief stelde hij voor, dat de graaf van Buren
naar de Nederlanden als landvoogd zou worden gezonden. "Diens
Spaansche opvoeding moest trouw aan Filips waarborgen en wegens zijn
bloedverwantschap met den Prins zou hij bij het volk aannemelijk zijn."

Toen Granvelle hoorde, dat de Prins nog leefde, was hij zeer
teleurgesteld. Op den 2en Juni schreef hij: "Van Fransche zijde
hoor ik tot mijn schrik, dat Oranje nog leeft en met Alençon voor
een venster gezien is, terwijl hij nog een pleister op een van zijn
wangen had. Fortassis spectrum (misschien een spook). Ik kan alleen
nog maar hopen, dat hij dood is... Ook heeft men mij verzekerd, dat
zijn afvallige non aan pleuris gestorven is. Het zou mooi zijn als
ze samen begraven werden."



De kogel van Jaureguy had dus gefaald. Zijn onmiddellijk slachtoffer
was gespaard; maar hij kostte het leven van een ander, die den Prins
zeer dierbaar was. Charlotte van Bourbon herstelde niet van den
schrik op den 18en Maart ondervonden. Haar reeds geknakte gezondheid
kon de zorg voor den lijdenden Prins niet verdragen. Toen deze reeds
het gevaar te boven was, werd zij door koorts aangetast, waaraan ze,
drie dagen nadat de Prins voor het eerst weder ter kerk was geweest,
op den 5en Mei bezweek. Indien Oranje zich staatkundig voordeel van zijn huwelijk met Charlotte
van Bourbon had voorgesteld, dan viel dit wel zeer tegen. Het verbond
met Frankrijk kwam in 't geheel niet door hare bemoeiingen tot stand
en zeker was het verlies van vele Duitsche vrienden het gevolg van dit
huwelijk geweest. Uit politiek oogpunt mocht het dan ook een dwaling
van Oranje geweest zijn, het huwelijk was er niettemin bijzonder
gelukkig om. Van het begin af was Charlotte eene liefhebbende en
gelukkige vrouw, die weinig aanspraken had en zeer dankbaar was
voor al wat het nieuwe leven haar schonk. Geheel vreemd bleef ze
niet aan de staatkunde van haar echtgenoot, al was ze ook geen
staatkundige vrouw. In zijn afwezigheid handelde ze meer dan eens
als zijn plaatsvervangster. Ze liet zes kleine meisjes onder de zeven
jaar achter. De geboorte der eerste drie werd vermeld. In 1579, 1580,
1581 zagen nog achtereenvolgens het levenslicht: Charlotte Flandrina,
Charlotte Brabantina en Emilie Antwerpiana. Uit alles blijkt, dat het leven, door dit gezin van den Prins geleid,
op verre na niet weelderig was. Maar Charlotte klaagde niet licht. Haar
ongemakkelijke en onvoegzame woningen, haar koude barakken, die zij
in alle steden, waar ze zich ophield, moest betrekken, waren niet in
staat, haar het goede humeur te doen verliezen; haar wezenlijk geluk
vond zij in "onze groote en kleine meisjes," zooals zij die dikwijls
in haar brieven noemde. Haar huwelijksleven was een verrukkelijk contrast met haar jeugd,
die zij in het klooster doorbracht, zoowel als de jaren, toen zij
geheel afhing van de mildheid van den keurvorst van de Paltz. Zij
heeft door dat leven den laster geheel bezworen, die in de dagen
van de voltrekking van haar huwelijk op haar werd geworpen; de echte
waarde van haar karakter werd later door alle vrienden van den Prins
erkend, die vroeger over de onvoorzichtigheid van dien echt een groote
ontstemming getoond hadden. Haar schoonbroeder schreef in 1580, dat zij
de grootste troost en steun voor den Prins was in zijn moeitevol leven,
dank zij haar deugden en verstand. Zij werd ook innig door hem bemind. Antwerpen toonde haar alle mogelijke eer na haar dood. "Tweeduizend
lange mantels," zegt Hooft, "volgden haar lijk naar 't graf op den 19en
Mei, maar haar deugden zullen haar in de nagedachtenis onsterfelijk
maken, niet alleen in het hart van haar echtgenoot, maar in de harten
van allen, die haar kenden."

Na den dood van de moeder der zes jonge meisjes, gaf Marie van Nassau
het plan op, naar haar aangenomen vaderland te Dillenburg terug te
keeren; zij wijdde zich geheel en al aan de zorg voor haar kleine
stiefzusjes. Korten tijd daarna bood Charlotte's vader, de hertog
van Montpensier, den Prins aan, om voor een zijner kleindochters te
zorgen, hetgeen Willem gaarne aanvaardde, zooals uit den volgenden
brief blijkt:


    "Monsieur! Ik heb uw brieven uit Parijs ontvangen en niets kon mij
    meer aangenaam zijn, dan uw vriendelijkheid. Daar gij het
    verlangen uitdrukt, een mijner kleine meisjes te hebben,
    zal ik er voor zorgen, dat mijne boden haar aan U en Uwe
    vrouw zullen overbrengen. Als God wil, zal ik haar op den
    14en van hier zenden, dan kan ze, als weer en wind dienen,
    vijf dagen later in Calais zijn; ik hoop dat daar een rijtuig
    zal zijn om haar af te halen. Omtrent mijn andere dochters heb
    ik nog niets beslist; ik hoop dat gij het goed zult vinden,
    dat ik er maar een toezend. Gij behoeft mij niet te verzekeren,
    dat er voor het kind goed gezorgd zal worden."


Van de vernieuwde populariteit, waarin Oranje zich na zijn herstel
mocht verheugen, maakte men gebruik een beroep op de verschillende
Staten te doen, om den Prins schadeloos te stellen voor de uitgaven,
die hij zich ten behoeve van het land had getroost. Dientengevolge werd
hem de abdij Afflighem, het graafschap van Aalst en het markiezaat
van Bergen gegeven. Ook ontving hij van tijd tot tijd andere in
bezit genomen kerkelijke goederen, o.a. het oude klooster te Delft,
waar hij later zijn leven eindigde. Holland inzonderheid wilde zijn dankbaarheid voor zijn behoud
toonen. Reeds verscheidene malen hadden de Staten van dat gewest zich
afkeerig getoond van een vreemden souverein; het graafschap wilden ze
aan Oranje geven. Dit aanbod werd na zijn ziekte herhaald en door den
Prins aangenomen in een brief van 14 Augustus uit Brugge. Toch was
dit aanbod en het aannemen slechts voorloopig. Eerst na de Fransche
furie hadden er officieele onderhandelingen plaats, die slechts door
den dood van Oranje werden afgebroken. Het merkwaardige van de transactie in 1582 was daarin gelegen, dat
Holland duidelijk te kennen gaf, vast besloten te zijn, als Staat niets
met den nieuwen beschermer te maken te willen hebben en dat de Prins
inzag, dat verdere pogingen zijnerzijds, om Anjou tot souverein van
Holland te maken, geheel vergeefsch zouden zijn. Ook erkende hij door
zijn voorloopige toestemming, dat zijn droomen van een Constitutioneele
unie van de Vereenigde Nederlanden als ijdel moesten worden beschouwd. HOOFDSTUK XXXI. HET FRANSCHE PROTECTORAAT. 1582-1583. Gedurende de ziekte van den Prins werd Anjou als het actieve hoofd der
regeering beschouwd. Van zijn ziekbed uit trachtte Oranje het gezag
van den Franschen Prins te versterken en het volk aan te sporen, den
wil van hem te eerbiedigen, dien zij als souverein hadden gekozen. In
Juli ontving deze den titel van graaf van Vlaanderen, hertog van
Gelderland en Heer van Friesland. Holland bleef natuurlijk op zijn
eisch staan, den Prins den titel van graaf te geven en op den 14en
Aug. 1582 liet deze zich dan ook bewegen, de grafelijke waardigheid
in beginsel te aanvaarden, voorloopig echter nog zeer in 't geheim,
ten einde Anjou niet tot argwaan te prikkelen. Bij gelegenheid van Anjou's aanvaarding van het graafschap over
Vlaanderen, welke in Augustus te Gent plaats had, werd de Fransche
prins door de Calvinistische bevolking zeer koel ontvangen. Te
Brugge schijnt zelfs de koelheid tot haat en tot moordaanslag op
Anjou en Oranje beiden geleid te hebben. Volgens Hooft werden een
Italiaan met name Basa en een Spanjaard, Salcedo genaamd, ontdekt,
terwijl zij uitvoering wilden geven aan de misdaad, beide prinsen
te vergiftigen. Zij beleden, dat ze door Parma tot dat plan waren
aangezet. Ongelukkig was zelfs de jonge graaf van Egmond, die onlangs
tot de Spaansche partij was overgegaan, in dit complot gemengd,
om den vriend van zijn vader te vermoorden. Men zegt, dat hij aan
Oranje's tusschenkomst zijn leven te danken had, daar het hem gelukt
zou zijn door bemiddeling van den Prins naar Frankrijk te ontsnappen. Aan Anjou werden overvloedige eerbewijzen gegeven en toch gevoelde
de Fransche prins zich hier niet thuis. Hij beklaagde zich, dat hij
niet naar behooren werd behandeld. Niet alleen toonde men op allerlei
wijze zijn antipathie tegen de zeden en gewoonten van de hovelingen
van Anjou; niet alleen haatten de Calvinisten zijn katholiek geloof;
maar ook vond hij alle belemmeringen en beperkingen der vorstelijke
macht in de praktijk zoo onverdragelijk, dat hij zeer spoedig reeds
met het denkbeeld omging te trachten die vorstelijke macht, die
zooveel voordeden verschafte, te vergrooten. Zelfs de kosten voor
zijn hofhouding waren moeilijk op te brengen. Elisabeth, die nog steeds als bruid van Anjou poseerde en bij wie deze
zich over de behandeling beklaagde, schreef o. a. aan Oranje: "Voor
een edelman, die zijn land uit medelijden voor de arme Nederlanders
heeft verlaten, komt het mij ongepast voor, dat hij zoo slecht betaald
wordt en gedwongen is een tweede rol te spelen." Dat was dan ook de
grootste grief van Anjou en zijn hovelingen, die zich roem, eer en
voordeel van de Nederlanden hadden voorgesteld en die het tegendeel
van dat alles daar vonden. De laatsten trachtten dan ook hun heer te
overreden, om op de een of andere wijze zijn gezag uit te breiden en
zijn macht te vermeerderen. "Neem door middel van een stoutmoedige daad
uw rechten; maak u meester van Vlaanderen en Frankrijk zal u steunen."

Die toon klonk aangenaam in Anjou's ooren. Verraad was een
familiezwak. Ook zijn moeder, Catharina de Medicis was, gelijk bekend
is, daarvan niet afkeerig en steunde de taal dier hovelingen. Zoo
besloot Anjou, vertrouwende op krachtdadige hulp uit Frankrijk, zich
meester te maken van verschillende Vlaamsche steden. Duinkerken,
Dixmuiden, Dendermonde, Brugge, Gent en Vilvoorden zouden, onder
voorwendsel dat er oproerige bewegingen moesten worden gedempt, worden
genomen. De hertog nam zelf Antwerpen voor zijn rekening. De maarschalk
Biron zou met een leger uit Frankrijk Anjou te hulp komen en met hem
alles voor den aanslag overleggen. Voor den Prins had het den schijn,
alsof dat leger onder Biron samen zou werken met het statenleger,
dat op 35.000 man werd geschat, ten einde Parma, die steeds vorderde,
uit zijn stellingen te verdrijven. Oranje werd dus door den aanslag van Januari 1583 verrast. Wel had
hij van die ontevredenheid van Anjou en de zijnen gehoord, maar
aan de geruchten, die tot hem kwamen, sloeg hij geen geloof en hij
vermeed alleen in de laatste dagen omgang met den Franschen prins. Du
Plessis-Mornay was met opzet door Anjou verwijderd; deze had den Prins
nog voor zijn vertrek gewaarschuwd, maar Oranje meende, dat hij nog
wel zooveel invloed op Anjou zou hebben om hem van onberaden stappen
terug te houden. Op den 16en Januari waren er te Burgerhout, vlak bij Antwerpen, eenige
duizenden Fransche soldaten verzameld. Een gemaskerd persoon kwam den
nacht daaropvolgende in de stad; hij waarschuwde de bewoners tegen de
gevaren, die hen bedreigden. In elk geval was er argwaan en vermoeden
in de lucht en waren burgers en soldaten niet vrij van vrees. De
wacht werd zelfs verdubbeld. De kapitein deelde zijn angst aan Oranje
mede, die hem echter verzekerde, dat hij alle vertrouwen had op de
eerlijkheid van den protector, hoewel hij de voorzorgsmaatregelen,
die genomen werden, niet afkeurde. Zoo weinig geloof hechtte Oranje
aan de geruchten, dat hij den burgemeester zelf naar het hertogelijk
hoofdkwartier zond, om Anjou te vertellen, wat er van hem in de stad
werd gezegd. Heftig protesteerde die trouwe bondgenoot tegen dien
laster; hij wilde wel voor Antwerpen sterven, maar de stad krenken
nooit; een geheime aanslag op hare vrijheden ging zijn bevatting
te boven. Vroeg in den morgen van den 17en Januari ging Anjou naar Oranje,
ten einde hem voor te stellen gezamenlijk eene revue te houden
over de voor de stad verzamelde troepen; doch de Prins weigerde,
onder voorwendsel van ziekte; hij bleef te huis, in zijn woning bij
de citadel, dus iets buiten de stad en verzocht ook Anjou dien dag
in de stad te blijven. Tegen den middag ontving Anjou een brief,
die hem zeer ontroerde. Onmiddellijk daarna besteeg hij een paard, reed door de Kipdorppoort
de stad uit met ongeveer 200 gewapende volgers. Tegen dezen zou hij,
daar buiten gekomen, gezegd hebben: "Ziedaar uw stad, neem ze in
bezit!" Volgens een ander berichtgever zou zijn gunsteling Rochepot
door middel van een geveinsden val het afgesproken teeken gegeven
hebben, waarop hij met de zijnen, gevolgd door het leger, onder den
kreet: "Ville gagnée! Tue! Tue! Vive la messe!" de stad zou overrompeld
hebben. Het was met recht een overrompeling, want de burgers zaten nog
aan den maaltijd. De Franschen, ten getale van 3600 man, drongen door
tot de beurs en vingen reeds met plunderen aan. Doch plotseling keerde
de kans. Wel waren de burgers onvoorbereid, maar deze schok trof hen
allen zóó, dat ze zonder onderscheid van ouderdom, van geloof, van
sekse als één man op de Franschen aanvielen met allerlei soort van
wapens. Van de daken werden de Franschen met allerlei projectielen
zoo heftig bestookt, dat ze de poort weder uitvluchtten, na de helft
van de hunnen aan dooden, gewonden en gevangenen te hebben verloren. Alles was zoo spoedig in zijn werk gegaan, dat Oranje van uit zijn
verwijderd kwartier niet eer het tooneel bereikte, dan toen het ergste
reeds voorbij was. Men zegt dat zijn eerste woord was: "Schiet niet
burgers, het is een misverstand!" Maar als een misverstand kon deze
verraderlijke aanval toch moeilijk worden opgevat. Toch hield Oranje
die meening blijkbaar vol, getuige zijn volgende pogingen om zich
weer met Anjou te verzoenen. De verraderlijke aanval ontving later
den naam van Fransche furie, als tegenhanger van de Spaansche furie
van het jaar 1576, die Antwerpen verwoestte. Gelukkig was deze aanslag op de rijke koopstad niet gelukt; evenmin die
te Brugge. Doch te Dendermonde, te Dixmuiden en Duinkerken slaagden de
Fransche troepen in hun onderneming. Anjou besloot naar Dendermonde
te gaan, doch verloor op één tocht daarheen nog een duizend man,
tengevolge van een overstrooming van een dijk bij Mechelen, dien
men had doorgestoken, om zijn voortgang te verhinderen. Daardoor
werd hij eerst verplicht, bij Berchem in de buurt van Vilvoorden te
kampeeren en kon pas een paar dagen later naar Dendermonde gaan. Zijn
bedoelingen waren duidelijk geweest. Zijn rentmeester, La Fougère,
die te Brugge was gevangen genomen, bekende, dat het plan van den
hertog was geweest, zich van den persoon van Oranje te verzekeren,
de stad te plunderen, den hervormden godsdienst af te schaffen,
de staatsregeling, die hij bezworen had, omver te werpen en de
renversaalbrieven, waarbij hij Oranje's gezag in Holland, Zeeland en
Utrecht erkend had, te vernietigen. Dit geheele plan was gelukkig in duigen gevallen. Toch verzuimde de
hertog geen oogenblik, zijn briefwisseling te heropenen met den man,
wiens rivaliteit hij vreesde en met de Staten; deze briefwisseling
zoekt tevergeefs haar weerga in stoutmoedige brutaliteit. Zijn
eerste brief werd op den namiddag van den 17en geschreven; Oranje
moest daaruit verstaan, dat de gebeurtenissen van den dag geheel
waren veroorzaakt ten gevolge van de onwaardige behandeling, door
hem ondervonden. Ook vroeg hij den Prins te zorgen, dat zijn volk
geen leed werd aangedaan. Aan de Staten schreef hij terzelfder tijd
een brief, waarin hij alles poogde te verklaren. Hij vroeg daarin,
zijn huisraad en kleederen en al wat het eigendom van zijn gevolg
was, aan hem toe te zenden, de gevangenen los te laten en proviand
voor zijn manschappen. Zelfs beloofde hij, met geheele verdraaiing
van de waarheid, dat hij bereid was, te vergeten en te vergeven,
al was hij nog zoo slecht behandeld. Oranje had het volk op straat tot bedaren gebracht; maar aanstonds
begreep hij ook, dat hij, zonder de Franschen te veel te verbitteren,
het verzet tegen dergelijke aanslagen moest leiden. Had hij echter
daarbij toegegeven aan de rechtmatige verontwaardiging der Staten,
dan zouden er wellicht uitingen zijn gehoord, die de slimste gevolgen
hadden kunnen hebben. Zoo geheel onmogelijk was het dan niet, dat Anjou
zich met Parma had vereenigd en dan was alles verloren geweest. Hij
trachtte dus de gemoederen te kalmeeren en de Staten te bewegen,
opnieuw met Anjou in onderhandeling te treden. Die houding was des
te moeilijker, omdat de verontwaardiging over de schandelijke daad
van Anjou algemeen was; niet alleen in de Nederlanden, maar ook in
Engeland, Duitschland en onder de Hugenoten. De Duitschers, die zoo
tegen den Franschen prins hadden gewaarschuwd, en die vooral de hulp
van een zoon van Catharina de Medicis voor de zaak der Nederlanden
hadden afgekeurd, riepen nu triomfantelijk uit, dat ze dat wel hadden
voorspeld. De landgraaf van Hessen schreef o. a. aan een zijner vrienden, dat
hij hoopte, dat men zich niet langer honig om den mond zou laten
smeren, want het was nu toch zeker duidelijk genoeg gebleken, dat
men zich, door hulp van Anjou aan te nemen, als schapen aan den wolf
had overgegeven. Koningin Elisabeth sloeg wel een anderen toon aan dan de landgraaf;
zij vroeg aan Oranje de juiste toedracht omtrent het voorgevallene
te mogen vernemen en sprak de hoop uit, dat Anjou door dit nieuwe
voorval niet in gevaar zou komen, want er was haar aan "de fortuin
van Monsieur" veel gelegen. Aan het slot van haar schrijven zei ze
nog even, dat Monsieur meer dan eens geklaagd had over het onrecht
en de onwaardigheden, die hij in het land ondervonden had. Catharina de Medicis, de moeder van Anjou, ging nog een stapje
verder; ook zij schreef den Prins en bond hem op 't hart zich niet
aan ondankbaarheid tegenover haar zoon schuldig te maken! Het antwoord van Oranje op de brieven van Elisabeth en Catharina de
Medicis was eenvoudig en waardig. Tegenover de laatste bepleitte hij
zijn volkomen onschuld en voegde erbij, dat het heilzaam zou geweest
zijn als Anjou zijn raad had opgevolgd. Hij laat verder aan moeder
en "bruid" over, uit te maken, wie in deze zaak schuldig is en wie
niet. Hij blijft zich bovendien in de gunst van den koning aanbevelen,
waaruit blijkt dat Oranje, trots het gebeurde, nog alles van Fransche
hulp verwachtte. In de maand Februari vroegen de overheidspersonen in Antwerpen aan
Oranje, om beslist zijne meening te kennen te geven over hetgeen
gedaan moest worden en daarop gaf de Prins zijn advies. Dit advies,
door hem slechts noode gegeven, omdat hij wist, hoeveel malen hij
reeds het slachtoffer was geweest van klachten en lasteringen, als God
het volk bezoeken wilde, is hoogst merkwaardig, vooral om de zoozeer
veroordeelde houding van Oranje tegenover Anjou ook na de Fransche
furie. Hij verzoekt daarin allereerst, dat zijn hoorders zich goed
zullen te binnen brengen, hoevele malen hij hun gevraagd heeft, of ze
middelen hadden, om zich zelf te verdedigen. De geheele onderhandeling
met Anjou was van de eerste dagen af gegrond op hunne overtuiging,
dat er geen andere weg voor hen openstond. Al had de Fransche prins
door zijn gedrag alle overeenkomsten vernietigd, toch waren er nog
slechts drie wegen open: Verzoening met Filips, Onafhankelijkheid
van elke hulp en bouwen op eigen kracht, of Verzoening met Anjou. Werkelijk waren er in Antwerpen, die het eerste zouden begeerd
hebben. Tot hen sprak de Prins: "Indien gij den Spanjaard wilt,
doodt mij dan allereerst." Als toch Antwerpen zijn Evangelischen
godsdienst wilde behouden, dan was de terugkeer tot Spanje immers
onmogelijk. Verkieslijk was het zeker, alleen van eigen hulpbronnen,
van eigen krachten afhankelijk te zijn, doch in het midden van den
oorlog, met vijanden aan alle zijden, was die onafhankelijkheid geheel
en al onpractisch. Er was gebrek aan centrale macht, aan centraal belang en aan centrale
verantwoordelijkheid in de Unie. Elk gewest dacht veel meer om
locaal eigenbelang, dan om het algemeen welzijn. Hij kon niet inzien,
hoe zij zonder eenige buitenlandsche hulp te zamen één koers zouden
blijven houden. Afgunst op elkander was een ernstige hinderpaal voor
een algemeene regeering.