None
ARCHIVESHISTORIQUES
DELACOMMISSION
COLLECTION RELIEEDES
DOCUMENTS "COM"
COM(82)124
Vol.1982/0043
Disclaimer
Conformément aurèglement(CEE,Euratom)n°354/83duConseildu1erfévrier1983
concernantl'ouvertureaupublicdesarchiveshistoriquesdelaCommunauté économique
européenne etdelaCommunauté européenne del'énergieatomique(JOL43du15.2.1983,
p.1),telquemodifiéparlerèglement(CE,Euratom)n°1700/2003du22septembre2003
(JOL243du27.9.2003,p.1),cedossierestouvertaupublic.Lecaséchéant,lesdocuments
classifiésprésentsdanscedossierontétédéclassifiés conformément àl'article5dudit
règlement.
Inaccordance withCouncilRegulation(EEC,Euratom)No354/83of1February1983
concerningtheopeningtothepublicofthehistoricalarchivesoftheEuropeanEconomic
Community andtheEuropeanAtomicEnergyCommunity (OJL43,15.2.1983,p.1),as
amendedbyRegulation(EC,Euratom)No1700/2003of22September2003(OJL243,
27.9.2003,p.1),thisfileisopentothepublic.Wherenecessary,classifieddocuments inthis
filehavebeendeclassified inconformitywithArticle5oftheaforementioned regulation.
InÜbereinstimmung mitderVerordnung(EWG,Euratom)Nr.354/83desRatesvom1.
Februar1983überdieFreigabederhistorischen ArchivederEuropäischen
Wirtschaftsgemeinschaft undderEuropäischen Atomgemeinschaft (ABI.L43vom15.2.1983,
S.1),geändertdurchdieVerordnung (EG,Euratom)Nr.1700/2003vom22.September2003
(ABI.L243vom27.9.2003,S.1),istdieseDateiderÖffentlichkeit zugänglich.Soweit
erforderlich,wurdendieVerschlusssachen indieserDateiinÜbereinstimmung mitArtikel5
dergenanntenVerordnungfreigegeben.
COMMISSIE VANDEEUROPESE GEMEENSCHAPPEN
COM(82)124 def.Brussel ,18 maart 1982.a Brussel ,18maart 1982.
MEDEDELING VAN DECOMMISSIE AAN DERAAD BETREFFENDE DE
HERZIENING VAN HET PROGRAMMA VOOR ONDERZOEK EN
ONTWIKKELING OPENERGIEGEBIED ,ZOALS VASTGESTELD BIJ.
BESLUIT VAN DERAAD VAN 11SEPTEMBER 1979
C0M(82 )12*+def.
--4-
HERZIENING VANHETTWEEDEPROGRAMMA
VOORO&OOPENERGIEGEBIED
-1979"1983-
INLEIDING
DOELSTELLINGEN ENROLVANHETPROGRAMMA
BALANSVANHETEERSTEPROGRAMMA
STANDVANHETTWEEDEPROGRAMMA-PRIORITEITEN ENORIËNTATIES
-Herzieningsprocedure
-Ontwikkelingen ,prioriteiten enoriëntaties
-Beheer
.Begroting
.Lopendebeheerstaken
CONCLUSIE
BIJLAGEI-Significante resultaten vanheteersteprogramma
BIJLAGEII-Ontwikkelingen vanhettweedeprogramma
BIJLAGEIII-Conferenties enpublikaties
et
INLEIDING
1. Hetprogramma voor onderzoek enontwikkeling openergiegebied (1)(2)
issedert 1975 bedoeld terondersteuning van het contractueel onderzoek met
betrekking totdeenergiebesparing ,de hernieuwbare bronnen (zonne-energie
enaardwarmte )alsmede deproduktie enhetgebruik van waterstof .Het bevat
ook eengedeelte datgewijd isaandeanalyse vanenergiesystemen enstudies
vanstrategieën .Metditprogramma draagt deCommissie ,incombinatie met
hetprogramma van hetGemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (3)ende
toepassing vanverordeningen tottoekenning vanfinanciële steun aan
demonstratieprojecten (4),bij tot deinvoering endeontwikkeling van
nieuwe energietechnologie dienoodzakelijk ismet hetoog opdecommunautaire
doelstellingen openergiegebied.
2. Bijbesluit van 11september 1979 heeft deRaad hettweede programma
voor 0£0openergiegebied 1979-1983 vastgesteld (105miljoen Ecu)als
verlengstuk van heteerste programma 1975-1979 (59miljoen Ecu).
mmm/mma
(1)Besluit van deRaad No.75/510 EEG van 22.8.1975 :PBL231 van 2.9.1975
(2)Besluit van deRaad No.79/785 EEG van 11.9.1979 :PBL231 van 13.9.1979
(3)Besluit van deRaad No.77/488 EEG EURATOM van 18.7.19 77 :PBL200
van 8.8.1977 enbesluit van deRaad No.80/317 EEG EURATOM van
13.8.1980 :PBL72van 13.8.1980
(4)Verordeningen vandeRaad (EEG)Nos .1302 /78en1303 /78van12.6.1978
PBL158 van 16.6.1978
-2-
Inonderstaande tabel worden devoor devijf deelprogramma 'stoegekende
kredieten gespecificeerd.
TABEL 1
+-1.
 Deelprogramma BEGROTING INMILJOEN ECU (*)
1975-1979 1979-1983
Energiebesparing 11,4 27
Produktie engebruik van
waterstof 13,2 8
Zonne-energie 17,5 46
Aardwarmte 13,0 18
Systeemanalyse enstudies
•van strategieën op
energiegebied 3,9 6
Krachtens artikel 4vanditbesluit moet hetprogramma in1981 opnieuw
worden bezien eneventueel worden gewijzigd inhet licht vandedefinitieve
balans voor heteerste programma .Tenbehoeve vandeRaad enhetEuropese
Parlement moet ereen rapport over deze herziening endeeventuele wijzigingen
worden opgesteld.
3. Deze herziening komt opeen moment waarop deCommissie inhet raam
van haar antwoorden ophetMandaat van 30mei 1980 eenalgemeen onderzoek
instelt naar demogelijkheden van intensivering van decommunautaire
activiteiten envoorstelt debeleidsvoering opditgebied aan tevullen of
bijtestellen ,teneinde deinterne samenhang vandeGemeenschap tever­
sterken enteverzekeren dat zijinternationaal dehaar toekomende rolkan
vervullen.
Daartoe heeft deCommissie reeds eenaantal voorstellen geformuleerd.
4. Indedoor deGemeenschap tevolgen strategie openergiegebied (1),
schetst deCommissie eenbeleidskader waarmee deGemeenschap eenafdoend
antwoord moet vinden opdeuitdagingen waarmee zij zowel nuals inde
toekomst door haar afhankelijkheid openergiegebied wordt geconfronteerd.
■a■/•■•
(*)Voor deuitgaven voor 0&0indelid-staten zie :
1)"Energy R,Dand Dprogrammes andexpenditures oftheMember States
andtheEuropean Communities -Inventory of1976-1978 ",van hetsub-
comite Energie van hetCREST (Doc .XII/1000 /79).
2)"Vergelijking vandenationale encommunautaire beleidsvoering voor
0&0-C0P0L 81"(Doe .XII/1137/81-COPOL /8/81).
(1)Doe.C0M(81)540 def .van 1oktober 1981
-3-
5.Eenvandeprioritairedoelstellingen vandezestrategieisde
afhankelijkheid vanaardoliezosnelmogelijkteverkleinen omdeeconomie
vandeGemeenschap instaattestellendedoordeenergiecrisis veroor­
zaakteberoeringteboventekomenenhaarweerdenodigeperspectieven
tegevenvooreengezondeendusduurzamegroeieneenbeterewerkgelegen­
heid.
ι
Daartoezijnermaatregelen noodzakelijk,zowelaandekantvande
vraagindevormvanenergiebesparing eneenrationeelgebruikvanenergie,
alsaandekantvanhetaanboddoormeerverscheidenheid tebrengenindevooi–
zieningsbronnen ,metnamedoorinschakeling vandehernieuwbare energiebronnen.
6.Zodrahetovergangsproces openergiegebied isbegonnenzalhet,doordat
hetperspectieven biedtvoordetoepassing vannieuwetechnologie,deont­
wikkelingvaneenmoderneendynamischeindustrieinEuropabevorderen,die
haarplaatskaninnemenindemondialeconcurrentiestrijd (1).
7.HiertoeheeftdeCommissieeenaantalprioriteiten vooreencommunau­
tairoptredenvastgesteld,waarondermetnamedeuitbreiding vandecommu­
nautairebeleidsvoering ophetgebiedvanhetonderzoek,deontwikkeling
endedemonstratie.
8.ParallelhiermeeheeftdeCommissiedeGemeenschap eentweedefase
voorgesteld inhaargemeenschappelijke strategievooronderzoekenontwik­
keling(2)dieindeeersteplaatstendoelheeftmedetebevorderendat
deGemeenschap nieuweperspectieven krijgtvoorgroeieneenbeterewerk­
gelegenheid,doorhetoptimaalgebruikvanhetinstrumentvanhetweten­
schappelijk onderzoekendetechnologische ontwikkeling .Dithoudtzowel
indatdecommunautaire verwezenlijkingen optimaalwordenbenutdoorinpas­
singervanineenallesomvattende strategieendatdedoordeEuropese
dimensiegebodenvoordelenwordengeëxploiteerd.
9.Daartoemoetindeeersteplaatseenalgemeenpolitiekoptredenin
deplaatskomenvandepragmatische aanpakdieertotdusverreinbestond
achtereenvolgens sectorgerichte onderzoekactiviteiten teontplooien.
mm•/mmm
(1)Doe.C0M(81)639def.2van29oktober1981
(2)Doe.C0M(81)574def.van12oktober1981
-L-
Dankzijdezemethodemoetenerprioritairedoelstellingen wordenaangehouden
voordeoriëntatie endeomschrijving vandewerkzaamheden ,waarbijalle
communautaire middelenopdoeltreffende wijzewordenbenut(financiële,
fiscaleenbestuursrechtelijke middelen,steunaandeinnovatie).
10.Voordetenuitvoerlegging vandezestrategiewordtbeoogdeen
algemeenkaderprogramma optestellenwaarindeoriëntaties totuitdrukking
komenenwaarindereedslopendeennieuwealsprioritair aangemerkte werk­
zaamhedenbijvoorkeurwordengesitueerd.
Hetvoorgestelde optredenmoetbijdragentoteenbetereevaluatie van
het.belangvandebeoogdeactiviteiten en,dooreengecoördineerde voorbe­
reiding,deonderlinge samenhangwaarborgenterwijldemogelijke bandenmet
deoverigecommunautaire werkzaamheden nauwerwordenaangehaald (energie,
economie,landbouw,industrie,ontwikkeling ,regionaalbeleid...).Bijdeze
aanpassing zalrekeningwordengehoudenmethetaanvullend karaktervande
werkzaamheden vanhetGCOenmethetfeitdatmenzichmomenteel beraadt
overdetoekomstige oriëntaties.
 11.Nadeeerste,gunstigereactievandeRaadopdedoordeCommissie
voorgestelde oriëntaties (1)hooptdezeenerzijdsconcretevoorstellen te
kunnenformuleren ommetnamebepaaldehuidigeprogramma'steconsolideren
enuittebreidenenzichanderzijds weerverderteberadenomenkeleleidende
beginselentekunnenvaststellen voordekeuzevanoplangeretermijnin
aanmerking komende0&O-werkzaamheden.
12.Hoewelhetprogramma reedsin1975vanstartging,lijkthetnadeze
herziening goedtestrokenmetdedoelstellingen vandecommunautaire energie-
strategie endeindegemeenschappelijke strategievoor0&0vastgestelde
prioriteiten.
Inplaatsvandaaromovertegaantotdeherziening vaneenreeds
bijnavoor2/3uitgevoerd programma,isdeCommissie danookvoornemens
zospoedigmogelijkeennieuwprogrammavoor0&0openergiegebied te
omschrijven enuittewerken,dateenplaatsmoetkrijgeninhetalgemene
kadervangoedgekeurde strategieën,metnamedoordeinpassingervaninhet
communautaire kaderprogramma voor0&0.
mmm/•mm
(1)Vergaderingen vandeRaadvanMinisters vanEnergie(27oktober1981)
enonderzoek (9november 1981)
-5-
13.DitdocumentwerddoordeCommissiesamengesteld naaraanleidingvan
deinartikel4vanhetbesluitvandeRaadverlangdeherzieningvanhet
programmaenishetdaarinbedoelderapportaandeRaadenhetParlement.
DOELSTELLINGEN ENROLVANHETPROGRAMMA VOOR0&0ENERGIE
14.Tentijdevanhetontwerpvanhetprogrammain1974streefdede
Commissieeropditgebiedvoornamelijk naar,hetcommunautair onderzoekte '
bevorderen entecoördineren opeenaantalnieuwegebieden;sedertdien
dragendezeactiviteiten bijtotdeinspanningdiedeGemeenschap zich
getroostomhaartotaleenergieverbruik tebeperkenenhaarbuitensporige
afhankelijkheid vaningevoerdeaardolieteverkleinen.
15.Deonderzoekgebieden diedoorhetprogrammawordenbestrekenzijnzeker
vandienaarddatzijkunnenbijdragentotdeverwezenlijking vandedoelstellingen
openergiegebied.
Detechnologieën voordeenergiebesparing zijnvanalle"nieuweenergiebronnen "
diegenewelkedegrootstemogelijkheden biedenomdezedoelstellingen spoedig
tebereiken.Eengrootaantalvandezeinhetprogrammaontwikkelde nieuweofver­
beterdetechnologieën isthansreedsvanfinanciëlerentabiliteit verzekerd,zowelop
hetgebiedvandeindustriële processenalsindehuishoudelijke sector.
16.Dehernieuwbare energiebronnen (aardwarmte enzonne-energie )houden,ofschoon
zijtendeleberustenoptechnologieën waarvandetenuitvoerlegging veeltijdzal
vergen,zeerzekermogelijkheden invooreenbijdrageopmiddellangetermijn(inde
ordevangroottevan5%tegenhetjaar2000)envormendanookeenbelangrijke keuze­
mogelijkheid voordevolgendeeeuw.Sommigetechnolgieën,zoalselektriciteit en
ruimteverwarming opbasisvanaardwarmte,windenergie,zonneverwarming enhet
gebruikvandebiomassamakenhetreedsmogelijkopgrotehoeveelheden aardolie
tebezuinigen.
-6-
17.Waterstof iseenenergiedrager diezich potentieel even goed leent voor
transport alsvoor opslag vanenergie .Ofschoon hetgebruik vandeze bron met
ditdoel slechts oprelatief lange termijn wordt overwogen ,kunnen bepaalde
toepassingen alopkortere termijn vanbelang worden.
Waterstof isdanooknureeds eennoodzakelijk basiselement voor talrijke
chemische processen .Meer inhetbijzonder zalwaterstof bijdeproduktie van
synthetische brandstoffen eenfunctie tevervullen hebben opkorte ofmiddellange
termi jn.
18.Voor devaststelling vanprioriteiten voor 0&0openergiegebied ende
toewijzing vandeenergiehulpbronnen zijn doelmatige instrumenten voor deplanning
opmiddellange enlange termijn noodzakelijk .Metbehulp vanzulke instrumenten
kunnen eveneens debesluiten tenaanzien van hetenergiebeleid worden voorbereid ,
voor zover zijramingen mogelijk maken .Daarom zijn deontwikkeling vanmethodo -
logieën endetenuitvoerlegging vanmultinationale instrumenten voor hetopstellen
vanmodellen vanenergiesystemen voor deprognose envoor destudies vande
dienovereenkomstige strategieën voor deGemeenschap enhaar lid-staten van groot
nut.
19.Tijdens hetverloop vanhetprogramma isbovendien gebleken dathet
communautair onderzoek openergiegebied ,nogafgezien vandeverwezenlijking
vandeprimaire doelstel lingev bijdraagt totdealthans gedeeltelijke
oplossing vandeeconomische ensociale problemen waarvoor deGemeenschap
zich momenteel gesteld ziet :innovatie ,concurrentievermogen vande
industrie ,werkgelegenheid ,problemen vandelandbouw ,steun aandeontwikke -
lingslanden.
-7-
20.Tenaanzienvandeactiviteitenvanhetprogrammawordtoverleggepleegd,
zowelbijdedienstenvandeCommissiealsmetdebetrokkenmilieusdaarbuiten.
 Zobestaanereenengecoördinatieensamenwerkingtussenhetprogramma
voor0&0eneryieendedienovereenkomstige werkzaamheden diewordenuitgevoerd,
inhetGemeenschappelijk CentrumvoorOnderzoek.Naastdepermanentegedachtenwi s-
selingtijdensdewerkzaamheden ,wasdeherzieningvanhetprogrammaaanleiding
vooreenreeksgemeenschappelijke vergaderingen metdeleidingvanhetGCO,omzo
toteengrotereintegratietekomen. /
Desamenwerking leekbijzondernuttig,nietalleenbijdeprogramma's
voorwerkzaamheden opcontract,dieookaanleiding geventoteigenwerkzaamheden
vanhetCentrum,d.w.z.zonne-energie endeproduktievanwaterstof,maarookbij
desysteemanalyse openergiegebied .HetGCOdraagtconcreetbijtothetprogramma
vanwerkzaamheden opcontractviasommigeprojectleiders :voorverwarming enkoe­
linginetbehulpvanzonne-energie ,dethermomechani schezonnecentrale endethermo-
chemischeproduktievanwaterstof.Hetgemeenschappelijke projectvoordebeproe­
vingvanzonnecollectoren ,datwordtgefinancierd inhetkadervandewerkzaamheden
opcontract(19deelnemers )ishiervaneenpraktischvoorbeeld.Bijdethermoche-
mischeproduktievanwaterstofbestaatereenzeernauwcontacttussenallewerk­
zaamhedenopcontractendeeigenwerkzaamheden vanIspra.
21.OpdegebiedenwaaropdeCommissieeveneensfinanciëlesteuntoekent
aandemonstratieprojecten (economiebesparing ,zonne-energie,aardwarmte),werd
rekeninggehoudenmetdebijdezeprojectenreedsbehaaldevorderingen enresul­
taten.Devertegenwoordigers vandedienstendiebetrokkenzijnbijhetbeheer
vande0&O-werkzaamheden (DGXII)envandedemonstratieprojecten (DGXVII)
plegenoverlegoveralleonderwerpenvangemeenschappelijk belangenwonende
vergaderingen vandedesbetreffende raadgevendecomitésenwerkgroepenbij.
Bovendienvindentalrijkemetsuccesuitgevoerdeonderzoekingen een
verlengstuk indecommunautaire demonstratieprojecten ,hetgeenleidttot
denoodzakelijke industriëlespin-off.
Devoortgangvandedemonstratieprojecten isoverigensbeschrevenin
deeersteperiodiekeverslagenoverdetoepassingvandeVerordeningen nr.1302/78
(vervangendeenergiebronnen )ennr.1303/78(energiebesparing )diebijhet
EuropeseParlementendeRaadwerdeningediend.
22.Doordeinhetkadervanhetprogrammauitgevoerde werkzaamheden enprojec­
tenisdéCommissietenslotteookgekomentotsamenwerking buitendeGemeenschap,
hetzijinhetraamvanhetInternationaal Energieagentschap (IEA),waarinde
Commissiedeelneemtaaneenaantaluitvoeringsakkoorden ,hetzijomdeovereenkom­
stentotsamenwerking vandeGemeenschappen metderdelanden(Spanje,Portugal,
Mexico,Israël,India,enz.)teondersteunen .Zonne-energie eninsommigegevallen
aardwarmtezijnonderwerpendieinhetraamvandesamenwerking vandeGemeenschap
metdeontwikkelingslanden hooginhetvaandelstaangeschreven.
23.Watbetrefthetverbandtussenenerzijdsdecommunautaire enanderzijds
denationaleonderzoekactiviteiten ,moeteropwordengewezendathet
programmavoor080energieopbepaaldegebiedeneenstimulansisgeweest
voordeontwikkeling vandedienovereenkomstige nationaleprogramma'salsmede
voorindividueleinitiatievenbijindustriëlebedrijvenenonderzoekgroepen.
24.Decoördinatie van0&0openergiegebied is,metde
samenhangtussendeuitvoeringvanhetprogrammaendeovereenkomstige
indeLid-statenuitgevoerde 0SO-werkzaamheden ,waartoedeRCPB'suit
hoofdevanhunmandaatbijdragen(1),eenvandemanierenwaaropdeCommissie
dedoelstellingen vanhetprogrammaendestrategievoor0&0denktte
verwezenlijken .Alduswordtdubbelwerkvermeden,wordentechnische
belemmeringen overwonnendoordesamenwerking vandeonderzoekers enwordene
multinationale associatiesinhetlevengeroepen(2). '
Oeintegratievandecommunautaire ennationaleactiviteiten heeft
geleidtotgrootschalige verwezenlijkingen ,zoalsbijvoorbeeld :
-degemeenschappelijke bouwenexploitatie inallelid-statenvan
experimentele installaties voordenabootsingvanzonneverwarmingssystemen ,
-hetexperiment meteengrootwarmtewisselingsoppervlak ineenspecifieke
wisselaarvoorheetdroogrotsgesteente ,
-deindustriëletoepassing vaneeninhetprogrammaontwikkelde reeks
geavanceerde ontledingstoestellen ,
-destudievandefundamentele eisenwaaraandesocialewoningbouw moet
voldoenmethetoogopdebeperkingvanhetverbruikaanverwarmings-
energieendaartoedeuitwerking vanrichtlijnen tenbehoevevan
architecten.
•mm/•■■
(1)RCPB's:Raadgevende comitésvoorprogrammabeheer
(2)DezeopaansporingvandeCommissietotstandgekomencoördinatie kan
metverschillende voorbeelden wordengeïllustreerd :hetEuropees
consortiumwaarin4bedrijvenenorganisaties uit3landenzijn
verenigdvoordebouwvandezonnecentrale Eurelios,desamenwerking
van12laboratoriauit4verschillende landenvoordeontwikkeling
vangeavanceerde batterijen,demedewerking van19institutenuit
delid-statenbijdenormalisatie endevergelijking vanrendements-
proevenaanzonnecollectoren enz...Hetverderebewijsvandeze
coördinatieligtnogbeslotenindetallozeverwijzingen naarde
gemeenschappelijk verworvenresultaten.
-10-
25.Omdeexploitatie vandeverworvenwetenschappelijke entechnische
know-howtebevorderensteltdeCommissieallesinhetwerkomderesultaten
vanhetonderzoekteverspreiden entoegankelijk temaken,naarmatezijter
beschikking komen.Zijgebruiktdaarbijdemiddelen,diedemeestekans
gevenomhetgewenstegehoortebereiken,zowelophetniveauvande
individuele onderzoeker endewetenschappelijke gemeenschapalsophet
niveauvandeinstantiesdiemetdebeleidsbepaling endebesluitvorming
zijnbelast.Zijtrachthaarmethodenvoortdurendteverbeterenvolgens
derichtsnoeren diezijnneergelegdinhaarmededelingaandeRaadinzake
deexploitatie enevaluatievandeonderzoekresultaten (1).
Voordevoortdurend doordeCommissienagestreefde informatiewordt
gezorgddoorpublikatievandedefinitieve onderzoekverslagen ,peronderwerp
ofonderzoekobject belegdevergaderingen vancontractanten,organisatie
vanseminaria,symposiaeninternationale conferenties enpublikatievan
handelingen,alsmededoorartikeleninwetenschappelijke entechnischetijd­
schriften,depublikatievaneenperiodiekvoortgangsverslag envanwerken
overspecifiekeonderwerpen enzelfsdoordeorganisatie vanprijsvragen
ententoonstellingen endevervaardiging vanfilmswaarinbepaaldever­
wezenlijkingen vanhetprogrammawordenbelicht.
Eenlijstvandevoornaamste,doordeCommissiegeorganiseerde mani­
festatiesenvanhaarpublikaties isopgenomeninbijlageIII.
(1)Doe.C0M(80)889 def.van31december1980
-11-
26.Watdetechnologische innovatiebetreftgeefthetprogrammavoortdurend
aanleidingtotdeindieningvanoctrooiaanvragen ofdeontwikkeling vanniet-
geoctrooieerde uitvindingen .Bijdetenuitvoerlegging vanheteersteprogramma
werdeneraldus107uitvindingen geregistreerd waarvansommigetotindustriële
toepassingen hebbengeleid,zoalsb.v.eenpolytropische waterpomp,eenwater-
lucht-warmtewisselaar voorlagetemperatuur (Ecovecteur),eengeothermische
sondevoorhogedrukentemperatuur,...
Omdezeuitvindingen optimaaltebenuttenstaatdeCommissieinregelmatig
contactmetdecontractanten diehaarmededeling vandezeuitvindingen hebben
gedaanomnategaanofzijkunnenwordengeëxploiteerd enzoja,ofdit
vervolgensookdaadwerkelijk geschiedt.EventueelverleentdeCommissiedaarbij
steun,b.v.doorhetzoekennaarmogelijkelicentiehouders.
BALANSVANHETEERSTEPROGRAMMA
27.Heteersteprogrammavoor0&0openergiegebied kanthansalsafgesloten
wordenbeschouwd (1).Hetisnamelijknietsteedsmogelijkeenduidelijke
scheidslijntetrekkentussenheteersteenhettweedeprogramma,aangezien
sommigewerkzaamheden noodzakelijkerwijze nahetverstrijken vaneenprogramma
moetenwordenvoortgezet (voorbeeld :dezonnecentrale EureliosendeEuropese
energiemodellen ).Desalniettemin kondendemeesteprojectenwordenafgesloten
oftoteenzodanigstadiumwordenuitgevoerddatderesultatenervantastbaar
zijngeworden.
Dezewordenuitvoerigbeschrevenindeeindverslagen waarmee
dediverseonderzoekingen wordenbesloten,indeverslagenvandeverschillende
seminariaoverdestandvandeprojecten,indehandelingen vanconferenties
ensymposiaenindepublikatie "Resultaten vanheteersteprogrammavoor
0&0openergiegebied vandeEuropeseGemeenschappen "(2).
BijlageIbevateenoverzichtvanenkelebelangrijkeresultaten.
 ■■•/•■•
(1)Tabel2geefteenspreidingvandefinanciëlemiddelenoverdevi]f
verschillende deelprogramma 's.
(2)Doc.EUR7320
-12-
28.Inhetalgemeen behoren deinhetprogramma uitgevoerde werkzaamheden
tot devolgende categorieën :
;Waardering enevaluatie van hetpotentieel aanhernieuwbare energiebronnen
indeGemeenschap ,bijvoorbeeld :geothermische atlas ,zonnestralingsatlas ,
studies inzake dehulpbronnen enhetpotentieel aanbiomassa ,beoordeling
vandemogelijkheden voor energiebesparing bijdeindustriële processen.
.Verbetering vandeenergietechnologieën ,bijvoorbeeld :opslag vanwarmte ,
elektrolyse vanwaterstof ,fabricage vanzonnecellen ,meetapparatuur en
-methoden voor aardwarmteboorputten ,motoren voor voertuigen ,geavanceerde
batteri jen.
.Ontwikkeling vanprototypen enproefinstallaties ,bijvoorbeeld :apparatuur
voor devergassing vanbiomassa ,geavanceerde ontledingstoestellen ,proef -
installaties voor defotovoltalsche omzetting ,proefinstallatie voor dere­
cyclage van kunststoffen.
.Ontwikkeling enbouw van grote experimentele eenheden ofinstallaties ,bijvoor­
beeld :zonnecentrale van 1MWe,installaties voor hettesten vanzonnever -
warmingssystemen.
.Ontwikkeling engecoördineerde toepassing vantestmethoden ,bijvoorbeeld ;
meting van hetrendement vanwarmtepompen enzonnecollectoren.
.Steun aandeplanners enbesluitvormers openergiegebied zowel bijdeCommissie
als innationaal verband ,bijvoorbeeld :ontwikkeling vanenergiemodellen ,
case-studies.
O
o o
29.Eenenander wettigt deconclusie datheteerste programma ,dat intalvan
sectoren eenverkennende rolhad,naar behoren isuitgevoerd endathetin
hoofdzaak zijn doel heeft bereikt ,hetgeen trouwens door deevaluaties vanhet
ERET-team (1)isbevestigd.
mmm/mmm
(1)Energy Research Evaluation Team (zieparagraaf 31)*
-13-
STANDVANHETTWEEDEPROGRAMMA-PRIORITEITEN ENORIËNTATIES
30.Bijdehuidigestandvanhetprogrammaishetnogtevroegom
definitieve resultaten tekunnenverzamelen .Inhetraamvandeher­
zieningkunnenevenweldereedsverworvenresultaten enhetverloopvan
demeestopmerkelijke werkzaamheden wordenbelicht,waarvanredelijkerwijs
magwordenaangenomen datzijmetsucceszullenwordenbekroond.
t
Herzieningsprocedure
31.DedienstenvandeCommissie endeRCPB'shebbenheteersteen
tweedeprogrammatijdensdeuitvoering daarvanvoortdurend geëvalueerd.
Zoweldeinhoudalsdedoelstellingen vanhetprogrammawerden,telkens
wanneerzulksnoodzakelijk werdgeacht,bijgesteldinhetbijhetprogramma-
besluitvastgestelde kader.
Omzichtekwijtenvandespecifieke opdrachtvanartikel4heeftde
Commissiehetprogrammainheteerstehalfjaar1981grondigherzienenheeft
zijonderstaande comitésendeskundigengroepen geraadpleegd.
-Deraadgevende comitésvoorprogrammabeheer (RCPB's)
ElkvandevijfRCPB'sheeftdeherziening vanhetprogrammainéén
ofmeervergaderingen besproken aandehandvanwerkdocumenten .Insommige
gevallenwerdenersubgroepen vandeRCPB'sopgericht omdezewerkdocumenten
voortebereiden.AlleRCPB'shebbenschriftelijk adviesuitgebracht.
-Hetsubcomité"Energie"vanhetCREST
Ditcomitéwerdopgezettetijdenbetrokkenbijdealgemeneoriëntering
enverwezenlijking vanhetprogramma.Hetheeftdaaromtrent diversemalen
adviesuitgebracht,metnamebijdeindieningvanheteersteontwerpvandit
rapportinzijnvergadering van25april1981.
-Hetteamvoordeevaluatie vanhetenergieonderzoek (ERET)(1)
Ditonafhankelijke teamvanniettotdeCommissiebehorendedeskundigen,
datbelastwasmetdeevaluatie vanheteersteprogrammavoor0&0energie,
heeftderesultaten vanzijnbevindingen intweerapportenneergelegd (2).De
Commissieheeftzowelinditherzieningsrapport alsbijhaardagelijkspro-
grammabeheer inhogematerekeninggehoudenmetdeconclusies vanditteam.
•mm/•••
(1)EnergyResearchEvaluation Team
(2)Doc.EUR6902-EUR7350
-14-
Zij kanzich evenwel niet geheel verenigen mettwee van hetteam 's
conclusies :enerzijds datmoet worden afgezien vanhetdeelprogramma
"waterstof "inzijn huidige vorm ,want bijditadvies isgeen rekening
gehouden metdelange termijn endeontwikkeling vanhetenergiescenario ;
enanderzijds datmen hetonderdeel energiebesparing bij hetstadsvervoer
moet laten varen ,want deontoereikendheid vanhetonderzoek opditgebied
wordt indiverse kringen betreurd.
 ONTWIKKELINGEN ,PRIORITEITEN ENORIËNTATIES
32.Inbijlage IIwordt eenoverzicht gegeven vandesignificante ont­
wikkelingen van hetprogramma .Hieronder worden deprioriteiten en
oriëntaties ,diezich bijdeuitvoering vandewerkzaamheden aftekenen ,
voor elkvan devijf deelprogramma 'sinhet kort beschreven.
33.Energiebesparing
Uitdegesloten contracten blijkt weldat inhettweede programma
denadruk meer wordt gelegd oponderzoekingen dieopkorte ofmiddellange
termijn eenpraktische toepassing inhetvooruitzicht stellen.
Eenaantal resultaten die bij heteerste programma zijn verkregen
eninhettweede werden ontwikkeld engeëxploiteerd (terugwinning van
restwarmte ,industriële processen ,geavanceerde batterijen ,enz.)?ullen
eendirecte weerslag hebben opdeenergiebesparing enopdediversif iëring
van deenergiebronnen indeGemeenschap.
Heteconomisch belang vandewerkzaamheden van hetdeelprogramma
enderolvandeenergiebesparing indeenergie -en0&O-strategieën ,
maken indetoekomst een intensivering van hetonderzoek noodzakelijk.
-15-
34.Produktieengebruikvanwaterstof
Deonderzoekingen hebbendeinteressante vooruitzichten voorhetgebruik
vanexogenewaterstofvoordeproduktievansynthetische brandstoffen
bevestigd.
Geletophetgrotebelangvandezebrandstoffen methetoogopde
pogingenomdeafhankelijkheid vandeGemeenschap vaningevoerdeoliete
verkleinen,moethetonderzoekopditpuntaanzienlijk wordenuitgebreid.
Ofschoonnamelijksommigebestaandeprocédésvoordeproduktievan
synthetische brandstoffen inproefinstallaties ofzelfsopgroteschaal
wordengeëxploiteerd ,zijnernogtalvanonopgeloste wetenschappelijke
entechnischeproblemenenligthettijdstipvanderentabiliteit betrekke­
lijkveraf.Ermoetdanookvoorwordengevreesddatdeindustrieonvoldoende
gemotiveerd zalzijn,omzonderstimulerende maatregelen vandezijdevande
Gemeenschap alhetnodigeteondernemenvoordeontwikkeling vandeprocédés
vande"tweedegeneratie",dieeengrotereefficiencyhebbeneneenbeter
gebruikvandenatuurlijke hulpbronnen garanderen,zoweldeinheemse
(biomassa,steenkool)alsdegeïmporteerde (steenkool).Aangezienhet
belangvaneendergelijkonderzoekopdelangeretermijnmoetworden
gesitueerd,leentditzichzeerwelvooreengecoördineerde communautaire
aanpak.
Hetonderwerp"synthetische brandstoffen "isvanzogrootbelangdat
heteventueelalseennieuwdeelprogramma kanwordenopgenomeninhetvolgende
0&O-programma.
35.Zonne-energie
Ofschoonoverhetgeheelgenomenhetprogrammagoedisafgestemdopde
voordeuitvoeringervanbeoogdedoelstellingen ,lijktermomenteeltocheen
dimensieaanteontbreken.Bedoeldwordtdaterrekeningmoetwordengehouden
metdebehoeftenvandeontwikkeiingslanden.
DeEuropeseGemeenschap onderhoudt,uithoofdevandeOvereenkomst van
Loméenandereinternationale akkoorden,zeerengebetrekkingen metdeDerde
Wereld.Eenaantalvandezelandenheeftnuevenweleenpotentieelaanzonne-
energiedatveelgroterisdandatvanEuropaenditnietalleenomdatdezelan­
deneengroterezonnestraling hebben,maarookomdathuninfrastructuur zichzeer
welleentvooreensnelleopmarsvanzonne-energie.
-16-
DeCommissieendelid-statenhebbenreedspogingengedaanominAfrika
enelderszonne-installatiesopterichten,metnamevoorstationsvoorhet
oppompenvanwater.
Eenaantalprojectenvandelid-statenismislukt,omdatdeintegratie
opplaatselijk niveauonvoldoende wasvoorbereid (institutionele ensociale
problemen,problemeninverbandmetdeaanpassingenhetprojectbeheer).Jnhet
volgendeprogrammamoetenerdusonderzoekingen wordenopgenomendiezijn
gerichtopdeaanpassingvandezonnetechnologieën aandebijzonderebehoeften
vandeontwikkelingslanden endebevordering endeondersteuning vanhetEuropees
industrieelonderzoekmethetoogopdeontwikkeling vandezetechnologieën.
36.Aardwarmte
Deonderzoekingen diethanswordengedaanofindetoekomstwordenover­
wogendragenongetwijfeldbijtotdeuitbreiding vandecommunautaire aardwarmte-
reservesdoordeontdekkingvannieuwehulpbronnen endeontwikkeling vanexploi-
tatieprocédés .Zijbevorderendeverwervingvaneentechnologie enpenknow-how
diezijnafgestemdopdeeigenbehoeftenvandeGemeenschap opditgebied.
Aandemeersystematische exploitatie vandezetechnologieën endeze
know-howmethetoogopdeoverdrachtnaardeontwikkelingslanden moetin
hetkadervanhetvolgendeprogrammaveelplaatswordeningeruimd.
37.Systeemanalyse enstudiesvanenergiestrategieën
Energiewordtinonzetijdgesitueerdineenruimeeconomische context
endeanalysevandekoppelingtusseneconomieenenergieisdanookbijuitstek
eenonderzoekterrein vandeplanners.
Hetisdanooknoodzakelijk geblekendewerkzaamheden inverbandmet
deweergavevandeeconomieindeviahetprogrammavoor0&0energie
ontwikkelde modellenverderuittebouwen.
•••/••
-17-
OpLangeretermijnwordentweeonderwerpenalsprioritairbeschouwd:
.destudievandeeffectenvandeenergieprijzen opheteconomischevenwicht,
ophetpeilvandevraagenopdeorganisatie vanhetenergieaanbod,
.deinaanmerkingneming vanenergiealsproduktiefactor insectorverband ende
invloedervanophetindustrieel concurrentievermogen inzowelcommunautair
alswereldverband.
I
Metdezeoverwegingen dientbijdeuitwerkingvanhetvolgendeprogramma
rekeningtewordengehouden.
BEHEER
38.Begroting
Intabel2wordteenalgemeenoverzichtgegevenvandebestedingvande
voordeuitvoeringvanheteersteprogrammatoegewezenkredieten.Hieruitblijkt
daterintotaaleencommunautaire deelnemingvan50,661miljoenEcuisgeweest
vooreentotaalvan683contracten.Ditbedragbeloopt51%vandeglobaleonder-
zoekkosten.
Tabel3geeftvoorhettweedeprogrammaententijdevandeopstellingvan
ditdocumentdestandtezienvandevoorstellen dieopdeuitnodigingen totin­
schrijvingzijnbinnengekomen ,degeselecteerde voorstellen endegeslotencontrac­
tenalsmedededaaropbetrekkinghebbendefinanciëleoverzichten.
Eenvandeconstateringen diezichbijdezeherziening aanonsopdringt
isdathettweedeprogrammanietzonderrestricties kanwordenuitgevoerd metde
toegewezenbudgettaire middelen.
Gezienhetgroteaantalopdeuitnodigingen totinschrijving binnengekomen
voorstellen,kunnenbepaaldeonderzoekprojecten ,hoewelzijalsbelangwekkend en
aanvaardbaar wordenerkend,nietwordenaangehouden voorcommunautaire financiële
deelnemingdoordesluitingvancontracten,metnameopdegebiedenenergiebespa­
ringenzonne-energie.
BovendienheeftdeCommissieuitGriekenland diversebelangrijkevoorstel­
lenvanhogekwaliteitontvangenvoorproefprojecten ophetgebiedvanzonne-
energieenexploratievanaardwarmte;definanciëleimplicaties vandezevoorstel­
lenwarenbijdegoedkeuring vandebegrotingvoorhettweedeprogrammaniette
voorzien.Desalniettemin trachtdeCommissiedeingediendevoorstellen zoveel
mogelijkinevenwichttebrengenmetdebeschikbare begroting,waarbijzijde
belangenvanhetprogrammazogoedmogelijkprobeerttedienen.
 -18-
39.Lopendebeheerstaken
Totdemoeilijkste enmeestabsorberende beheerstaken behorendeopzet
vansignificante communautaire werkzaamheden endeuitvoeringdaarvanbinnen
eenredelijktijdsbestek.Ditvereistdeinschakeling vaneenzeergrootaantal
technischeenwetenschappelijke deskundigenuitdegeheleGemeenschap ensoms
zelfsuitderdelanden/alsmededeorganisatie vandeproceduresvoordeuit­
nodigingentotinschrijving (metderegelingvanhettalenvraagstuk )ende
definitieveselectievandeprojecten.
Zodradecontractenzijnondertekend endewerkzaamheden vanstartzijn
gegaan,wordenhettoezichtopendecoördinatie vandeonderzoekingen niet
alleenuitgeoefend doormiddelvanbezoekenaandeonderzoekers,maarvooral
doordeorganisatie vanvergaderingen vancontractanten waarin,opgrondvan
doordecontractanten overgelegde documenten,overdestandvandewerkzaamheden
kanwordengediscussieerd .Dezevergaderingen wordeninhetalgemeenals
nuttigenstimulerend beschouwdvoordecoördinatie vanhetonderzoek,maar
ookwatbetreftdeverspreiding vanderesultaten (vgl.paragraaf25).
iy
CONCLUSIES
40.Deuitvoeringvandetweeprogramma'svoor0&0openergiegebied (van
heteerstewordtindezemededeling debalansopgemaaktterwijlhettweedepro­
grammahierwordtherzien)heeftgeleidtotresultatenenervaringdiedeCommissie
nuoptimaalmoetbenutten.Daarnaastkondenbijdeherzieningvanhettweedepro­
grammaprioriteiten gestaltekrijgen,opgrondwaarvandeCommissieinsamenwerking
metdelid-statendeoriëntatieszalkunnenvaststellen voordevoortzetting der
werkzaamheden,waarbijzijeropzaltoeziendatzijstrokenmetdedoelstellingen
vandestrategieën vandeGemeenschap ophetstukvanenergieen0&0.
41.Geziendebelangrijke ontwikkelingen diemomenteelgaandezijnvoorde
tenuitvoerlegging vandezetweestrategieën,isdeCommissievanoordeeldatbij
dezeherzieningnietmoetwordengetrachtinhethuidigeprogrammawijzigingente
brengen,waardoordetekstvanhetRaadsbesluit moetwordengewijzigd (1).
Zijwillieveralin1982eennieuwprogrammaomschrijven enuitwerken.
42.Concluderend steltdeCommissievoor:
-enerzijdshettweedeprogrammainhetraamvanzijnhuidigedefinitievoortte
zettenzowelwatbetreftdegekozengebiedenensectorenalshetvastgestelde
financiële maximumbedrag ,waarbijevenwelbinnendedeelprogramma 'srekening
zalwordengehoudenmetdeoriëntaties diezichthansaftekenen,
-anderzijdsindekomendemaandenvoorstellentedoendieeropzijngerichtin
hetkaderprogramma voor"degemeenschappelijke 0&O-strategie eenderdeprogram­
maoptenemendatisgebaseerdopdeprioriteiten diezowelresulterenuitde
herzieningalsuitdehierbovenomschrevenstrategieën enwaarbijrekeningwordt
gehoudenmetdeoverigelopendewerkzaamheden.
(1)Ervaltoverigenstevrezendatdeprocedurevoordegoedkeuring vaneen
grondigeherzieningniettijdigzalkunnenwordenafgesloten,geziende
datumwaarophetprogrammateneindeloopt(30juni1983).
TABEL2
EERSTEPROGRAMMA VOOR080ENERGIE
CONTRACTEN
ALGEMENESITUATIE
1975-1979
DEELPROGRAMMA AANTALCONTRACTENTOTALEKOSTEN
1.000EcuBIJDRAGE CEG
1.000Ecu
Energiebesparing117 19.842 9.946
Produktieengebruikvan
waterstof !•83 14.757 8.033
Zonne-energie289 35.163 17.379
Aardwarmte 140 24.323 11.605
Systeemanalyse54 3.983 3.698
TOTAAL683 98.068 50.661(1)
(1)Ditbedragvertegenwoordigt alleendebetalingsverplichtingen voordeonderzoekcontracten ;de
administratieve uitgaven(personeel,dienstreizen,vergaderingen vandeskundigen,organisatie
vanconferenties )vallenhiernietonder.
TABEL3
TWEEDEPROGRAMMA VOORO&OENERGIE
VOORSTELLEN ENCONTRACTEN
ALGEMENESITUATIE
December1981
DEELPROGRAMMAVOORSTELLEN CONTRACTEN
Ontvangen Gesèlecteerd Totale
kostenBeoogdedeel-
nemingCEGGesloten TotalekostenDeelneming CEG
»Energiebesparing i636 164 51.860 25.390 147 46.569 21.804
Waterstof 89 44 18.239 9.465(1) 41 15.854 8.087(1)
Zonne-energie 555 181 124.737 35.343 290(2)52.551 23.543(3)
Aardwarmte 165 78 81.245 15.260 76 38.818 12.623
Systeemanalyse GEENINSCHIÍIJVING 53 2.935 2.463
TOTAAL 1.445 467 276.081 85.458 607 156.727 68.520(4)
(1)Metinbegripvandeaanheteindvanheteersteprogrammaresterendekredieten
(2)Metinbegripvandeinvoortzetting vanheteersteprogrammageslotencontractenendecontractenvoorde
projecten B,F,GenHwaarvoorergeenuitnodigingen totinschrijving zijngeweest.
(3)Overcontractenvooreencommunautaire deelnemingvanongeveer11miljoenEcuwordtonderhandeld.
(4)Dittotaalomvatnietdepersoneelskosten enhuishoudelijke uitgavenvandedienstenvandeCommissie.
BIJLAGEI
SIGNIFICANTE RESULTATEN
VANHET
EERSTEPROGRAMMA
SIGNIFICANTE RESULTATEN VANHETEERSTEPROGRAMMA
Energiebesparing
1.Indetraditionele woningbouw bestaatgemiddeld 10%vanhetmuuroppervlak
uitglas.Hetwarmteverlies viaderamenbelooptongeveer35%vanhettotale
warmteverlies vandegehelebuitenstructuur .Hetonderzoek methetoogop
eenbetereisolatievanderamen,metnamedoorhetaanbrengen vaneenbekleding
diedevanbinnenkomendeinfraroodstraling terugkaatst maardezichtbarestralii
doorlaat,heeftdeontwikkeling mogelijkgemaaktvanspeciaalgeprepareerde
kunststoffilmdienietduuris(1,5Ecu/m2)engoeddoorzichtig is(60%),waar­
meehetzelfdeisolerendeeffectkanwordenverkregenalsmetdubbele
beglazing (3W/m2°K).
Deenergiebesparing wordtgeraamdop100kWhperm2enperjaarmeteen
afschrijvingstijdvanongeveerdriemaanden.
Allewerkzaamheden dieophetgebiedvandeisoleringzijnuitgevoerd
hebbenhetnutaangetoond vaninfraroodstraling terugkaatsende lagen.Er
isberekenddateenalgemenetoepassing vandergelijke materialen eenenergie­
besparingvanongeveer25%kanopleverenvergelekenbijgewonebeglazing.
2.Debeperking vanhetenergieverbruik bijderuimteverwarming doortoepas­
singvanwarmtepompen werdinhetkadervaneentwintigtalprojectenbestudeerd
engedemonstreerd .Dezeonderzoekingen betroffen metnamededaarvoortege­
bruikenwarmtebronnen ,deontwikkeling vancompressiewarmtepompen ,warmtepompen
metelectromotor ofverbrandingsmotor enabsorptiewarmtepompen .Destudievan
detoepassing vanwarmtepompen bijeen-enmeergezinswoningen (60a80flats)
heeftuitgewezen daterenergiebesparingen tot50%mogelijkzijnvergelekenbij
conventionele verwarmingssystemen .Eensoortgelijke besparing (50tot56%)
ishaalbaardoorhetaanbrengen vanwarmtepompen (5tot20MW)instadsver-
warmingsnetten ,zulksmetbehulpvanverschillende warmtebronnen zoals
rivier-,zee-,ofafvalwater.
Eenonderzoeking opditgebieddiendetotbasisvooreencommunautair
demonstratieproject datnoginuitvoering is.
 -2-
3.Erwerdenmethodenterbeperkingvanhetenergieverbruik vanautomotoren
ontwikkeld eninvoertuigenbeproefd.Uitgaandevaneenbestaandemotorwerder
eenthermischgeoptimaliseerde versiegebouwdCdemotorTOP,4cylinder,2liter,
97kW)waarmee,vergelekenbijdeoorspronkelijke motorhetverbruikmet
circa30%omlaagkonwordengebracht.Dealdusontwikkelde motorvertoontbij
genormaliseerde "Europesecyclus"eenverbruikdatkanwordenvergeleken met
eendieselmotor metdezelfdecylinderinhoud ,evenwelmetbehoudvandekenmerken
vandeverbrandingsmotor .Dezemotorwerdbeproefdindemonstratieautos 's.
4.Voortswerdereenprojectuitgewerktvooreenfabriekvoordeverwerking
vandefractiekunststoffen inhethuisvuilvaneenstadvan120.000in­
woners(2400t/jaar).Uitdestudiesisgeblekendatdeinhetkadervandit
projectontwikkelde maniervanrecyclereneconomischrendabelisendat
pertongerecycleerd plasticeenbesparingvancirca5,25toekanwordenver­
kregen.Dezefabriekzalinhetkadervandecommunautaire demonstratieprojecten
wordengebouwdinLuik.Detheoretische afschrijvingstijdligttussendrieen
vierjaar.
5.Voortswerdereenwarmtewisselaar metwervelbedontwikkelddiekan
functioneren inzoutencorrosiefgasmilieubijhogetemperatuur C.000°C).
Bijeendaartoegebouwdeexperimentele installatie werdener,alnaargelang
vanhetgebruiktedeeltjestype,warmteoverdrachtcoëfficiënten van185kW/m2°K
tot290kW/m2°Kgemeten,meteenthermischrendementvandeinstallatie van
ongeveer55%.
Detoepassing vandittypewarmtewisselaar bijkoepelovensisgeselecteerd
voorhetcommunautaire demonstratieprogramma.
6.Deterugwinning vanwarmteuitrookgassen (250°C)dieafkomstigzijn
uiteenbakovenvoorkeramischematerialen enhetgebruikvanditwarmtedoor
eenturbogeneratorgroep metRankinecyclusenorganischevloeistof (0RC)
(40kWe-rendement11%)werdenbestudeerd enhiervoorwerdeenproefinstallatie
gebouwd.Dekostenpergeïnstalleerd kWewerdengeraamdop500Ecuendeaf-
schrijvingstijdligtindeordevan3jaar.Dekeramischeindustrieheeftvan
veelinteressevoordittypeinstallatieblijkgegeven.
-3-
7.Deopslagvanthermische,mechamsche ofelektrischeenergieiseen
belangrijkmiddelomenergietebesparenwanneerenergievraag en-aanbodniet
overeenstemmen.
Voordetoepassingvannieuwetechniekenvoordeopslagvanenergieinde
vervoersector (elektrischevoertuigen)moeteneraccusmethoogrendement
wordenontwikkeld.
Teneindenietachterterakenbijdebelangrijke inspanningen vande
VerenigdeStatenenJapanopditgebied,heeftdeGemeenschap een0&O-programma
gelanceerdvoorgeavanceerde batterijen vanhettypeNa/S,LiAl/FeSenmet
eencombinatievanallevasteelementen;aanditprogrammawerkeneenvijftiental
laboratoriauitdeGemeenschap mee.
Deopindustriële schaaluitgevoerde onderzoekingen hebbenondermeer
geleidtotdeconstructievanbatterijenmetvasteelectrolytenvan/3-aluminium-
oxyde,diebijproeventijdensmeerdan660cyclivanladingenontladingmeteen
stroomdichtheid van182mA/cm2blijkhebbengegevenvanredelijkrendementen
betrouwbaarheid .Ookwerdendebatterijen Li/Smetgesmoltenzoutenontwikkeld,
waarbijzuinigereelementenwerdenontwikkeld enerverschillende typencellen
werdengefabriceerd meteenvermogenvan200Ah(ontlading20A)eneenenergie-
dichtheidvan108Wh/kg.
Produktieengebruikvanwaterstof
8.Ophetgebiedvanelektrolysecel Lenvoordeproduktievanwaterstof
doormiddelvandeelektrolyse vanwater,werdenerverschillende nieuwe
techniekenontwikkeldmetbetrekkingtotdeverbetering vandediafragma's,
deperfectionering vannieuwekatalysatoren voorelektroden,enz.Uitgaande
vandezetechnieken werdenercellenvangeavanceerd typeontworpendieeen
potentiëleverlagingvandeinvesteringskosten meteenfactor2mogelijk
maken,terwijltevenshetenergieverbruik vandeontledingstoestellen bij
equivalente stroomdichtheid met30%kanwordenteruggebracht .Doortoe­
passinghiervanopindustriële schaalzullendeproduktiekosten van
elektrolytische waterstofalgauwindebuurtkomenvandievooropandere
wijzeverkregenwaterstof.
9.Metbehulpvanstudiesenproevenbetreffende deveiligheidende
keuzevanconstructiematerialen ,metnamespeciaalstaal ,konwordenaange­
toonddatdenogbestaandeproblemengoedzijnafgebakend enoplosbaarzijn.
Metnamewerdenerspecialemethodenvoordefabricagevanspeciaalstaal
ontwikkeld.
10.Eenuitvoerbaarheidsstudie opindustriëleschaalvanstationaire
oplsagvanwaterstofmetbehulpvanhydridenheeftuitgewezendatdeze
methodekanconcurreren metdeopslagineendrukreservoi r.
11.Onderzoekingen aangewijzigdeprocédésmethétdoelwaterstofvan
anderedanfossieleoorsprongtegebruikenvoordeomzettingvansteenkool
insynthetische brandstoffen (vloeibarekoolwaterstoffen ,methaan )
hebbenuitgewezendatwaterstofnietalleeneconomische voordelenkanbieden
enhetenergetische rendementvandeprocédéskanverhogen,maardathetook
leidttoteenbetergebruikvandebeschikbaresteenkoolreserves .Bijdeze
techniekenwordtdegebruiktewaterstofnl.geleverddoorelektrolyse op
basisvanmetkernenergie opgewekteelektriciteit ennietdoorhetverbruik
vansteenkool.
Zonne-energie
12.Eenbelangrijkeverwezenlijking opditgebiedzijnhetontwerp,de
ontwikkeling endebouwinAdranoopSiciliëvandegrootschalige helio-
elektrischecentraleEURELIOS(1MWe),deeersteterwerelddieopeen
bestaanddistributienet isaangesloten.
mmmImmm
-5-
13.Degrootsteinspanningwerdevenwelgeleverdophetgebiedvande
fotovoltaïsche omzetting:deaangebrachte verfijningen indebasiscellen,
detoepassingvanautomatiseringstechnieken bijdeproduktievanmodulen
enhetontwerpvancompletesystemenhebbenertoebijgedragen datdekosten
vandefotovoltaïsche siliciumpanelen meteenfactor5omlaagkondenworden
gebrachttenopzichtevandedienovereenkomstige kostenin1973endatde,
levensduuur vandecellenkonwordenverlengd.
Erwerdvooruitgang geboektophetstukvanalternatieve fotovoltaïsche
cellenopbasisvanamorfsiliciumencadmiumsulfide,dievanhetonderzoek-
stadiumineengeavanceerd ontwikkelingsstadium zijngekomen.
14.Ophetgebiedvandebiomassahebbendecommunautaire onderzoekingen ,
diemetnamegerichtwarenopdebepalingvandemeestinteressante methoden
voorenergieproduktie ,deperfectionering vandeomzettingstechnieken ende
houtteeltinkorteomlopen,geleidtotintensievere pogingeninlandelijk
.verbandinverschillende lid-staten.
Indeinhetkadervanhetprogrammagemaaktestudieswerdeenkwantita­
tieveraminggegevenvandeinEuropabeschikbare hulpbronnen aanbiomassa.
Volgensdezestudieszoudendeafvalstoffen vanland-enbosbouwdiezich
momenteelindeLandenvandeGemeenschap inreservebevindenennietworden
gebruikteenenergiewaarde hebbendieovereenkomt met200miljoentoeperjaar
enwordthettheoretischpotentieelvandeenergiebronnen opbasisvanbiomassa
indeperiodetothetjaar2000geraamdop10Xvandeenergievraag vande
Gemeenschap.
,15.Deverzameling vangegevensomtrentdedoorde56indelid-statenver­
spreidestationsgemetenzonnestraling heeftaanleidinggegeventotdesamen­
stellingvaneenatlasvoordeEuropeseGemeenschap waarinvoorallelandende
insolatieophorizontaal vlakisaangegeven.
16.Watbetreftdetoepassingen vanzonne-energie indewoningbouw,hebbende
communautaire onderzoekingen bijgedragentotdeontwikkeling vanverwarmings-
enkoelsystemen opbasisvanzonne-energie :metdemedewerking van20labora­
toriawerdenergenormaliseerde techniekenontwikkeld enbeproefdvoorhet
testenvanzonnecollectoren ;indeverschillende lid-statenwerdenachtproef-
installaties gebouwdvoorhetsimulerenvandethermischebelastingopeen
werkelijkzonneverwarmingssysteem (zonnehuisennietalleenzonnecollector ),
teneindehetrendementonderrealistische bedrijfsomstandigheden tebeoordelen.
Aardwarmte
17.Deresultatenvaneenzeerbelangrijkgemeenschappelijk projectvoor
metingenendeverzameling vangegevenswerdengepubliceerd indevormvan
een"atlasvandetemperaturen indeondergrondvandeEuropeseGemeenschap".
18.Erwerdengrotevorderingen gemaaktbijdeontwikkeling vanmeetapparatuur
voorgebruikindeboorputten :metbehulpvandeelektronische technologie en
pasontwikkelde lastechnieken ,werdenersondenverkregenvoortemperatuur-en
drukmetingen diekunnenwordengebruikttotwaardenvan250°Cen250barals­
medeapparatuurvoordemetingvanwarmtefluxen.
 19.Uiteconomische studiesinzakeverwarmingssystemen metaardwarmte werd
eenindrukverkregenvandemoeilijkheden waaropeenreëleramingvandedes­
betreffende kostenstuit.Debevestiging vanbepaaldeuitvoerbaarheidsstudies
doorbijdeexploitatie verkregenexperimentele gegevensheefthetevenwel
mogelijkgemaaktsommigevandezemoeilijkheden teoverwinnen.Zomagmomenteel
wordengeconcludeerd datverwarming metaardwarmtevoorgrotegebouwencomplexen
economischrendabelisvergelekenbijdiemetconventionele verwarmingssystemen.
Ditconcurrentievermogen kanaanzienlijk wordenverbeterddooreen
optimalisatie vandekostenvandemijnbouwkundi gewerkzaamheden endoorhet
gebruikvaneennieuwetechnologie vanwater/water-warmtepompen enwarmte­
wisselaarsvoorlageenzeerlagetemperatuur (40°C).
-7-
20.Erwerden zeer diepe boorgaten gemaakt inoververhitte formaties voor
deexploratie vanreservoirs methoge enthalpie .InItalië ging eeneerste
boring door zeer hete rotsgesteenten (350° C)toteendiepte van4.100 m
waarbij eenaardwarmtevoorkomen werd aangetoond .Bijeenandere boring ,
eveneens inItalië ,konopdebodem van hetboorgat eentemperatuur vanten
minste 420° Cworden gemeten .Deze diepte endeze temperatuur vormen totnu
toe professionele records.
21.Bijdetechnologie vandedroge hete rotsgesteenten ,waarbij metbehulp
vanwatercirculatie warmte wordt gewonnen uitdiepe rotsgesteenten waarin
kunstmatig een breuk teweeg isgebracht ,konden drie opgeringe diepte
(300m)inhetkristallijne rotsgesteente geboorde putten onderling opelkaar
worden aangesloten met eenmeervoudige verbinding metbehulp van eennieuw
concept voor het stimuleren van het rotsgesteente .Ditexperiment isde
voorloper vanverder onderzoek naar eentestmethodologie indroge hete rots-
gesteenten opgrote diepte.
Systeemanalyse :ontwikkeling vanmodellen
22.Hetbelangrijkste resultaat van ditdeelprogramma was deontwikkeling
vanmodellen voor de"middellange termijn "(EURECA ,EXPL0R ,EDM)ende"lange
termijn "(MEDEE /SLT,EFOM )waarmee energievraag en-aanbod indeGemeenschap
kunnen worden bestudeerd indoor degebruikers optestellen hypothesen ener
een interactief netwerk kanworden opgezet vandeskundigen inhetopstellen
vanenergiemodellen indegehele Gemeenschap.
Ook werd erveel inhet werk gesteld omdevoor demodellen noodzakelijke
geautomatiseerde gegevensbases optezetten.
23.Voor hetprojecteren van deenergievraag opmiddellange termijn ,werden
demodellen EURECA ,EXPL0R enEDMontwikkeld ,metalsvoornaamste doel de
energievraag voor deverschillende landen afteleiden uit demacro-economische
ensectorgerichte activiteiten ,waarbij rekening wordt gehouden metdeonder­
linge wisselwerking tussen deeconomieën van deverschillende lid-staten .Deze
modellen hebben devolgende kenmerken :
EURECA :Multinationaal macro-economisch model voor deberekening van samen­
hangende groeipercentages voor hetBNP,gespecificeerd per lid-staat ,waarmee
multinationale case-studies kunnen worden gemaakt.
■■■/a•a
-8-
EXPLOR:Sectormodel voordeberekening vande(economische )activiteiten
indeverschillende sectorenvoorelkland,opbasisvandoorEURECAbe­
rekendeaggregaten.Hetmodelberekenteveneensdeprijzenvandeeindvraag,
waarbijdeweerslagvandeenergiekosten opdeinflatiekunnenwordenbe­
oordeeld.DezeprijzenwordenopnieuwinhetEURECA-model gebracht.Aldus
kunnendooriteratietussendetweemodellenconvergerende resultaten worden
verkregen.
EDM:Geeftdeprojectie vandeenergievraag perland(persectorenper
energiebron),opbasisvandoorEXPLORverstrekteinformaties overdeprijzen
endeactiviteitsniveaus persector.
24.Voordeprojectievandevraagoplangetermijn,wordenhetmodelvan
devraagMEDEEenhetsimulatiemodel SLTgebruikt.Dezemodellenfunctioneren
alsvolgt:
MEDEE/SLT:HetmodelvandevraagoplangetermijnMEDEEgaatuitvan
sociaal-economische scenario's,diezijnontwikkeld opgrondvande
resultaten vandestudiesopmiddellange termijnvoor1990.Hetmodellevert
scenario'svoordelangetermijn(doorextrapolatie van1990naar2000)die
vervolgens metbehulpvanhetmodelSLTopcohesiewordengeverifieerd.
 25,Omhetsysteemvandeenergievoorziening (aanbod)inmodeltebrengen,
werdendetweemodellen EF0M12CenEFOM12Dontwikkeld .Beidehebbenten
doeldemeestvoordelige systementeidentificeren watbetreftdevoorzienings-
kosten,enzijkunnenalsvolgtwordenomschreven :
EFOM12C/D:EFOM12Cisgebaseerd opeencompleetsysteemvaninter­
actievesoftwareenbeschiktovereeneigenmultinationale energiegegevensbasi s.
Denationalebestanddelen vandezegegevensbasis zijngeharmoniseerd (enworden
somsgebruiktvoordebestudering vandenationalebeleidsvoering ).Hetmodel
isbedoeldvoordeanalysevandemultinationale wisselwerkingen vande
nationalesystemenvoorenergievoorziening ;omdathetzogecompliceerd is,
doenerzichbijhetmultinationale modelnogbepaaldevraagstukken voor.
HetmodelEFOM12Disbeknopter engemakkelijker tegebruikendan
EFOM12Cvoormultinationale case-studies ,omdatbepaaldenationale
gegevensvereenvoudigd zijnweergegeven.
■■•/■•■
-9-
26.Heteersteprogrammabeoogdemetineersteinstantieshetmaken
vanenergiestudies ,maarmoestdeinstrumenten scheppenwaarmeedeze
studieskondenwordengemaakt.Deeerstepraktischecase-studies hebben '
ι
evenwelreedsnuttigegegevensopgeleverd,zulksnietalleenopenergie-
gebiedmaarookoverdeverfijningen dieinhettweedeprogrammainde
studieskunnenwordenaangebracht.
o
0 0
BIJLAGEII
ONTWIKKELINGEN
VANHET
TUEEDEPROGRAMMA
-Λ'
ONTWIKKELINGEN VA*UtTTWEtiDEPROGRAMMA
1.Tenopzichtevandebeoogdedoelstellingen tekenenerzichindevijf
deelprogramma'ssignificante ontwikkelingen afenkomenerbijdeuitvoering
derwerkzaamheden bepaaldeprioriteiten enoriëntaties naarvoren.
Energiebesparing
2.Indehuisbrandsector warendeonderzoekingen vanheteersteprogramma
gerichtoptechniekenvoorenergiebesparing envooreenverhoogdrendement ,
vandeverwarmingssystemen .Hetbetrefthiervoornamelijk verbeterde
warmte-isoleringvangebouwenendeontwikkeling vanwarmtepompen .Bepaalde
belangrijke onderwerpen werdenhierbijevenwelnietbehandeldofslechts
vluchtigaangeroerd.Dezewerdendanookinhettweedeprogrammaaanzienlijk
verderontwikkeld.
Hetonderzoekmetbetrekkingtotdeisoleringvanwandelementen ,vooral
ramenenluiken,hetbinnendringen vanluchtendeventilatie vanderuimten
werduitgebreid.
Diverseprojectenzijngerichtopdeverbetering vantraditionele
verwarmingssystemen enderegelingervan.
Voordeontwikkeling vangeavanceerde warmtepompen enmetnameabsorptie-
warmtepompen,dieeenhoogpotentieelvoorenergiebesparing bezitten,isnog
veelonderzoekvereist,waarmeeinhethuidigeprogrammawordtvoortgegaan .Deze
warmtepompen moetenbetrouwbaarzijn,eengoedrendementvertonen,gemakkelijk
teonderhoudenzijnenzijmogenbovendiennietduurzijn.Ookzijner
werkzaamheden gaandemetbetrekkingtotdemeestgeschiktewarmtebronnen ende
componenten vancompressiewarmtepompen.
3.Bovendienwerdereenstudiegemaaktvandeinpassingvandeenergiebespa-
ringstechnieken ineensamenhangend enhomogeengeheel,hetgeenconcreetgestalte
heeftgekregenindevormvanrichtlijnen tenbehoevevandearchitecten .Met
hetzelfdedoelwerkteengroeplaboratoria,diecomputerprogramma 'suitwerken
entesten,aandegeautomatiseerde verwerking vandeoptimalisering vanhet
ontwerpendevervaardiging vantekeningenvoordesocialewoningbouw.
-2-
4.Indesectorindustrie,dieruimtweederdevanhaarenergieindevorm
vanwarmtegebruikt,gaangrotehoeveelheden warmtegewoonverloren.Ondanks
deintensievepogingenvandelaatste10jaaromenergietebesparen,zijner
nogaanzienlijke mogelijkheden dieintalvangevallentoteenbesparingvan
20Xkunnenleiden.
5.Bijheteindgebruik vanenergiebijdeindustriealsfunctievande
temperatuur doenerzichtweepiekenvoor,deeneinhettemperatuurberei kvan
1.000-1.600°Cendeanderetussen100en500°C.
Bijhetonderzoekwerddeprioriteit gegevenaandeverwerkende
industrieëndieineenhoogtemperatuurberei kwerken,zoalsdeglasindustrie ,
dekeramischeindustrie,cementfabrieken endestaalsector .Bijdezebedrijfs­
takkenisernog'veelruimtevoorenergiebesparing ,omdathiermethoge
bedrijfstemperaturen wordtgewerkt.Deterugwinning vanwarmteiseenvande
belangrijkste mogelijkheden endaaromstaatinhettweedeprogrammadeontwikkeling
vanterugwinningstechnieken centraal:warmtewisselaars voorhogetemperatuur
(keramischmateriaal,wervelbed),motorenmetRankinecyclus enorganische
vloeistof (ORC),industriële warmtepompen.
Parallelhiermeewordeneronderzoekingen uitgevoerdinzakede
thermischestabiliteit endefysisch-chemischekenmerkenvandefluïdaalsmede
betreffende deconstructiematerialen vandezemachinesmethetoogophetbedrijf
daarvantottemperaturen indeordevan300a400°C.Ookwordtdeverbetering
vanfabricageprocédés intensiefbestudeerd.
Inhetlagetemperatuurberei kwordendewerkzaamheden inzakedeinde
textiel-enlevensmiddelenindustrie toegepasteindustriële processen
voortgezet.
mmm/mmm
-3-
6.Indevervoerssector ,metnamehetwegvervoer,zaldeverbrandingsmotor ,
dieopbenzineofsynthetische brandstofloopt,ondankshetLagerendement
(momenteel15a20%)klaarblijkelijk nogtalvanjareningebruikblijven.
Daaromheeftdeverbetering vandittypemotorinhettweedeprogramma
eenhogeprioriteit.Hetonderzoekismetnamegerichtopdeoptimalisatie
vandekenmerkenvandehuidigebenzinemotor,zodathetbrandstofverbruik
daarvanniethogerligtdandatvaneendieselmotor metdezelfde '
cilinderinhoud ,terwijltochhetvermogentweemaalzohoogblijft.Ookwordt
bestudeerdhoehetrendementvandedieselmotor kanwordenvergroot(terug-
winningvanlaagwaardige warmte)enwordtnagegaanofalcoholdevoornaamste
brandstofvandedieselmotor kanworden.
7.Oplangeretermijnkaner,dankzijdeelektrischetractie,veelmeer
soepelheidenverscheidenheid wordengebrachtinhetbrandstofverbruik bijhet
stadsvervoer,waardoorookdeverontreinigingsvraagstukken indezesector
geringerkunnenworden.Tegelijkmetdeontwikkeling vanbatterijenisvoordeze
doelstelling eensysteemvoordecontroleopdeladingvandezebatterijen
enderegelingvanhettoerentalvereist.Zulkesystemenwordeninhetkader
vanhetprogrammaontwikkeld.
8.Indesectorenergie-omzetting moetener,medeomdatdewereldreserves
aansteenkoolgroterzijndandereservesaanaardolieengas,technieken
wordenontwikkeldterbevordering vanhetgebruikvansteenkool.Dewervel-
bedverbranding (FBC)ofdevergassingbehorentotdezetechnieken.Diverse
wervelbedparameters ,zoalsdeverbranding vanverschillende soortenkolen,het
S02_enhetasgehalte,decorrosiedoorwarmtewisseling ,enz.wordeninhet
raamvaneenaantalcontractenbestudeerd.Deuitwisseling vaninformatie
endecoördinatie vanhetonderzoekwordendaarbijsterkaangemoedigd.
-4-
9.Bijhetbedrijfsleven wordengrotehoeveelheden laagwaardiggasverspild.
Methetoogopdeenergiebesparing endemilieubescherming wordtbestudeerdof
ditgaskanwordengebruiktofgeëlimineerd metbehulpvaneenspeciale
terugwinningsbrander.
10.Watbetreftdeopslagvanwarmtezietheternaaruitdaterindehuis-
brandsector,waarbehoeftebestaataangoedkopeopslagvoorkortetijd,
demeestetoepassingen zijn.Deopslagvanlatentewarmteiszeerduurgebleken
enbi'jhettweedeprogrammastaatdanookcentraaldestudievanwaterlaag-
systemendieveelminderduurzijn.Ookisereenevaluatiegaandevande
mogelijketoepassingen vanwarmte-opslag indeindustrie.
11.Opslagmetbehulpvanchemischeprocessenwordtzowelvanuittechnisch
alseconomischoogpuntonderzocht,wantbijdergelijkeprocédésmoetende
energieverliezen geringzijn.
12.0°^eronderzoekgaandenaarelektrischeopslagmetbehulpvan
geavanceerde batterijen,hetgeenimmersnietalleenvanbelangisvoordesector
energieproduktie maarookvooreenadequaatgebruikvandealternatieve
energiebronnen Czonne-,wind-,golfenergie ).
Decoördinatie vanhetonderzoekaanbatterijenisvanhet
allerhoogste belang.Inheteerste0&O-programma werdeennauwesamenwerking
tussen12laboratoriatotstandgebracht.Dezesamenwerking wordtnogvoort­
gezet.Dehuidigewerkzaamheden hebbentendoelbatterijenofbrandstofcellen
teontwikkelen methoogvermogenenhogeenergiestroomdichtheid.
13.Tenslottewordenertweespecifieketoepassingen vanhetvliegwiel
bestudeerd :éénsysteemzalwordengebruiktvoordetransmissiedelen van
loopkranen enhetanderevoortreinstellen vanpendeltreinen.
 O
0 0
-5-
Produktieengebruikvanwaterstof
14.Ophetstukvandethermochemischeproduktievanwaterstofiser
nauwesamenwerking methetGCO.Daarbijmoettotdeactiviteiten vande
inrichtingteIspraopditgebiedwordenbijgedragenviaspecifiekdeskundig
onderzoekdatbijvoorbeeld bestaatindemetingvanfundamentele
fysisch-chemischeparametersenaanvullendonderzoekaancorrosieintypische
thermochemische milieus.Hetligtnietindebedoelingdateropditterrein
nieuweonderzoekingen wordenbegonnen,zodatdewerkzaamheden zullenworden
gestaaktzodradelopendecontractenzijnvervallen.
15.Ophetgebiedvandeelektrolytische produktievanwaterstofwordende
reedseerderverkregengunstigeresultaten ophetgebiedvanelektroden en
diafragma'sthansbevestigdmetlangdurigeproeven.Watbetreftdetechnische
uitrusting,metnameontledingstoestellen ,wordtnuvanhetlaboratoriumstadium
overgegaanopdatvanprototypenvan100kW,welkeontwikkeling voortgaat
naarmatedevoorbereidende werkzaamheden wordenafgesloten ennaarmatede
vraagstukken inverbandmetdeoverdracht,metnamedekeuzevanpassende
constructiematerialen ,totoplossingwordengebracht.Vervolgensmoetener
analyseswordengemaaktvanhetbedrijfenhetgedragvandezeprototypes.In
eenlaterstadiummoetenerevaluaties,metingenenaanvullende onderzoekingen
wordenondernomen omdeapparatuurtotindustriële wasdomtebrengen.
WanneerinhetkadervanhetInternationaal energieagentschap een
vergelijking wordtgemaakttussendeinhetraamvanhetcommunautaire programma
geboektevooruitgangbijdealkalischeelektrolyse endeeldersverkregenresulta­
ten,lijkthetdoordeCommissieuitgevoerde programmamomenteelsuperieur.Erwordt
allesinhetwerkgesteldomdezevoorsprong,waarvandeEuropeseindustriezal
kunnenprofiterenzodradenieuwetechnologieën volledigzijnontwikkeld,te
behouden.
16.BiJdeopslagenhettransportvanwaterstofwerdenveelbelovende
resultatengeboekt:verbetering vandestaalsoorten diehetgebruikvan
waterstofmogelijkmaken,voorbereiding vandebeproeving endeevaluatievan
eenprototypesysteem voordeopslagdoorhydriden,dattijdensheteerste
programmawerdbestudeerd,alsmedeuitwerking vaneenveiligheidshandboek
voorhetgebruikvanwaterstof,welkonderdeelnognietisafgesloten.
17.,Tenaanzienvanhetgebruikvanwaterstofligthetbelangrijkste resultaat
indebevestiging vandegunstigeperspectieven vannieuwe(ofgewijzigde)pro­
cédésvoordeproduktievansynthetische brandstoffen uitsteenkool,waarbij
denodigewaterstofnietuitdezeprocédészelfvoorkomt.Zulketechnieken
moetenleidentothogereglobaleenergierendementen bijlagereproduktiekosten
vergelekenbijandere,bestaandeindustriële processen.
O
o o
Zonne-energie
18.Doordegroteverwachtingen dievanzonne-energie wordengekoesterd
endeinteressediehiervoorzowelbijhetgrotepubliekalsbijde
onderzoekers enbesluitvormers bestaat,lijkthetgegrondomeerstenkele
positievebeoordelingselementen tenoemenalvorensnaderintegaanopde
opmerkelijke ontwikkelingen vanhetsectorgerichtedeelprogramma.
Detenuitvoerlegging vanhetprogrammawijstuitdatsamenwerking
ophetgebiedvan0&0zonne-energie bijzondernuttigisenzeerdoeltreffend
kanverlopen.Dankzijdegoedverlopende werkzaamheden kondenerbepaalde
leemtenwordenopgevuldenkondeachterstand vanonderzoekenontwikkeling
inEuropa(metnameophetgebiedvandefotovoltaïsche omzetting)worden
-7-
ingelopen :eenenanderheeftgeleidtotnieuweactiviteiten inde
nationaleprogramma'senheeftEuropaeenbetereplaatsgegeveninde
internationale concurrentiestrijd ,doordatintalvansectorendesamen­
werkingtussenonderzoekers,onderzoekcentra enindustriëlebedrijvenwerd
bevorderddiezodebeschikking hebbengekregenovereenruimdiscussie-
forum.Zoontstondengroeperingen vandeskundigen opEuropeesniveaudiede
onderzoekers helpenbijhetleggenvandenoodzakelijke enwenselijke 1
contacten :erwerden13comitésendeskundigengroepen opgerichtdiede
meestuiteenlopende sectorenbestrijken,vanpassievezonnecomponenten tot
deexperimentele exploitatie vandecentraleEurelios,viadeproefprojecten
voorfotovoltaïsche omzettingenbiomassa.
19.Verderbiedthetcommunautaire programmagelegenheid vooreenrendabel
soortonderzoek,waarmeeallelid-stateneenalgemenedeskundigheid kunnen
verwervenzonderdatzijnoodzakelijkerwijze inhuneigenprogrammade
gehelescalavantechnologieën behoeventebestrijken enzondereengrote
vermenigvuldiging vandenationaleactiviteiten b.v.deuitvoering van
verschillende grootschalige experimentele projecten,diealtijdveelkosten.
Hetprogrammaisgerichtophetboekenvansnellevooruitgang enhet
behalenvanresultatendiezosnelmogelijktenuitvoerkunnenwordengelegd.
Daaromwerdeneenaantalcontractengeslotenmetallegroeperingen vanhet
bedrijfsleven ,zowelhetklein-enmiddenbedrijf alszeergroteinternationale
industriëleconsortia.Maargezienhetuiteenlopend karaktervandever­
schillendezonnetechnologieën ,ishetprogrammavooreennietteverwaarlozen
gedeeltegewijdaanhetfundamenteel onderzoek.Overhetgeheelgenomen
lijkterbijhetprogrammaeengoedevenwichttezijnbereikttussende
werkzaamheden opkorte,middellange enlangetermijn,tussenhetfundamenteel
onderzoekendetechnologische ontwikkeling entussenhetcomponentenonderzoek
endeontwikkeling vanvolledigesystemen.Metdetoegewezenmiddelenkoner
helaasgeengevolgwordengegevenaanalleaannemelijke voorstellen waarmee
werdingeschreven ofmoestdeinhoudvansommigevoorstellentendeleworden
besnoeid.
Zoalsreedsgezegdishettweedeprogrammavooralgeoriënteerd opeen
versnelling vandeprocessendieertoekunnenleidendatzonne-energie eendaad­
werkelijke bijdragekanleverentotdeenergievoorziening vanEuropa.Daaromwerd
hetzwaartepunt zowelgelegdbijdeuitvoering vanproefprojecten alsbijhet
deskundigonderzoekinverbandmetsommigebijzonderbelangrijke onderwerpen.
20.Deinnovatieophetgebiedvandezonne-energie houdtindaterproto-
typesystemen wordengebouwd,diehierproefprojecten wordengenoemd.Dezemoe­
tenalleuitvoeringsstadia omvatten :vanhetfundamenteel onderzoektotde
technologische ontwikkeling endebeproeving opalgemeenbeperkteschaal.
Dezeactiviteitblijftdanooknietbeperkttotdeontwikkeling van
componenten,maarbehelsteveneensdeassemblage vandesystemenendeelsystemen
zoalsdezeeventueeltijdensdeexploitatie zullenwordengebruikt.Hetdoel
ervanisvoornamelijk experimenteel .Voordeuitvoering vanhetprogramma worden
erdriesoortenproefprojecten ontwikkeld :
-dethermomechani schezonnecentrale EURELIOSvan1MWe,
-fotovoltaische installaties inhetvermogensberei kvan30tot300kW,
-installaties voordeproduktie vansynthetische brandstofuitbiomassa
(voornamelijk hout),meteencapaciteit vancirca20tonperdag.
Andersdanbijdedemonstratieprojecten diebetrekking hebbenopsystemen
waarbijdekansenopindustriële encommerciële rentabiliteit weliswaargrootzijn
dochdienogbevestiging behoevendoormiddelvaninhetalgemeenopwareschaal
uitgevoerde werkzaamheden ,betreffen deproefprojecten deeerstetechnologische
toepassingen .Hetisdanookzodat:
-EURELIOSeenwereldprimeur is,
-ernognooitinEuropafotovoltaïsche installaties meteenvermogenvan
meerdan30kWzijngeconstrueerd ,
-nergensandersinstallaties bestaanvoordeproduktievanmethanoluithout.
Inditverbandmoetnogwordenbeklemtoond datdeproefprojecten worden
uitgevoerd methetstrevendeEuropesesamenwerking tewaarborgen;deoprichting
vanmultinationale associaties wordtsterkbevorderd enerwordendikwijlsverga­
deringenvancontractanten georganiseerd.
 21.Methetdoeltebeoordelen welkeperspectieven erzichinEuropa
aftekenen endezeomtezetteninaanbevelingen voortoekomstige maatregelen
enwerkzaamheden ,wordterindezichdaartoelenendesectorendeskundigonder­
zoekverricht.Inhetalgemeenwordendezeresultaten gepubliceerd .Zovindt
evaluatieplaatsvanhetvolgende :
-rendement enzuinigheidsaspecten vandetoepassing vanzonne-energie inde
woningbouw (publikatie), \
-hetenergetisch eneventueel economisch potentieel van
.defotovoltaische omzetting,
.debiomassa,inhetlichtvanhaaroverigetoepassingen (voeding,bouw­
materialen,...)(driepublikatie ?van1977tot1980),
.debiogasinstallaties inEuropa,
.dezonnearchitectuur (publikatie invoorbereiding ),
.dewind,
.dezonnestraling (atlas,eerstedeelgepubliceerd),
.detoepassingen indelandbouw.
-defundamentele problemeninverbandmetmeerproduktieve oogstenvanbiomassa.
Opdezelfdemanierzullenmetingangvanmedio1982deresultaten van
deexploitatie vandecentraleEURELIOSwordengeëvalueerd.
22.Inhetraamvaneenmeersectorgerichteaanpakmoetwordengewezenopde
volgendeontwikkelingen.
Dethermomechani schezonnecentrale EURELIOSwerdvoltooid;op26mei1981
vondendeinwijding vandezecentraleendeaansluiting ervanophetnetvan
ENELplaatsensedertdien bevindthetprojectzichindeoperationele fase.
Voorhetvervolgmoetsamenwerking wordenoverwogen mettoekomstige exploitanten
vandeoverigeprojectendieindewereldinuitvoeringzijn(Frankrijk,Spanje,
VS,Japan)metnamemethetoogopdeuitwisseling vandeexperimentele resultaten.
23.OphetgebiedvandefotovoltaTsche proefprojecten werdenerbepaalde
contracten geslotenterwijloveranderenogwordtonderhandeld opdaterinde
periodetotmedio1983/wanneerhetprogrammateneindeloopt,inallelanden
vandeGemeenschap-vanDenemarkentotSiciliëenvanIerlandtotGriekenland -
achttieninstallaties inbedrijfzullenzijn,meteentotaalnominaalvermogen
van1,3MWdiezeeruiteenlopende objectenvanelektriciteit voorzien :
eenafgelegendorp,eenmelkerij,eenschool,eentelecommuni catiezender,een
vliegveld,eenontziItingsinstallatie,eenwaterpompstation ,eenwaterzuiverings -
installatie,deproduktievanwaterstof...Doorditsamenstelvanprojectenkomt
deGemeenschap indewereldeeneersteplaatstoeopditzeerhoopgevende gebied
enzalhaarindustrieertoewordenaangemoedigd zichindeverbeteninternational !
concurrentiestrijd tewerpen.Bedrijvenvanallerleigroottezijnbijdeze
proefprojecten betrokken endeoverheidsdiensten vanverschillende landendragen
financieeltotdeuitvoeringbij.
Desalniettemin moeterophetgebiedvandefotovoltaïsche omzetting
ookinhetvervolgnogeenredelijkvolumeverkennend onderzoek wordenverricht.
24.Dankzijeenduidelijkeverbetering vanhetnetwerkvanmeetstations
voorzonnestraling dieoverallelandenvandeGemeenschap zijnverspreid,konden
eraanzienlijke vorderingen wordengeboektbijdeevaluatie vanzonne-energi e
alsbruikbarehulpbron.
25.Ophetstukvandetoepassing vanzonneverwarming indewoningbouw
hebbendetegenwoordige werkzaamheden meerinhetbijzonderbetrekking op
passievesystemenendeontwikkelingvaneen"zonnearchitectuur ",waarvoor
Europeserichtlijnen ennormenzullenwordenuitgewerkt .EenEuropeseprijs­
vraagvoorarchitecten van"zonnegebouwen "werdeengrootsucces.
Watdezonneverwarming betreftmoetenerindetoekomstnogpogingen
wordengedaanomenerzijds deinhetdeelprogramma "energiebesparing "uitgevoerde
parallellopende activiteiten hierbijtebetrekken enanderzijds meeronderzoe­
kingentedoenaansystemenwaarbijluchtalswarmteoverdrachtsmedium wordt
gebruikt.
-11-
26.Zoalsreedsindebalansvoorheteersteprogramma C1)werdbenadrukt
(vgl.paragraaf14),ligtindebiomassaeenaanzienlijkenergiepotentieel
besloten.Daaromnemendewerkzaamheden indezesectorinhettweedeprogramma
eenbelangrijkeplaatsin.Afgezienvaneenreeksfundamentele onderzoekingen
enuitvoerbaarheidsstudies ,zijndewerkzaamheden momenteelgerichtopdeuit­
voeringvanproefprojecten waarvaninparagraaf20(2)meldingwordtgemaakt.De
laterewerkzaamheden zullenzijngerichtopdeexploitatie vandereedsontwik­
keldeofnoginhetkadervanhetdeelprogramma "waterstof"teontwikkelen ,
procédésentechniekenvoordeproduktievansynthetische brandstoffen
(vgl.paragraaf34vandezenota).
Inhetlichtvandezevorderingen envooruitzichten moetendeactivi­
teiten(onderzoekingen enproefprojecten )opditgebiedinhetvolgende
0&O-programma wordenuitgebreid,zodatdehulpbronnen aanbiomassaoptimaal
wordenbenut.
(1)BijlageI
(2)BijlageII
Aardwarmte
27.Watbetreftdeexploratie vandeaardwarmtereservoi rs,hebbenexperimen­
teleboringeninGrootbrittannië indebuurtvanSouthampton eninItaliëinhet
gebiedomNapelsdeaanwezigheid vannieuweaardwarmtereservoi rsaangetoond.
Dezetweeontdekkingen openenperspectieven voordecommerciële ontwikkeling van
dezehulpbronvoorstadsverwarming enelektriciteitsproduktie.
28.Alsvervolgopdehuidigewerkzaamheden moetintensiever wordenvoortge­
gaanmetdeexploratie vangebiedendiealsprioritairzijnaangemerkt,omdat
daarenerzijdsbijdeprospectie vanhetbodemoppervlak enhetsubstratum veel­
belovendegeothermische aanwijzingen zijngevondeneneranderzijdsplaatselijk
enregionaalgunstigevooruitzichten zijnvooreeneconomisch gebruikvande
hulpbron.
Voordeontwikkeling vangeofysische prospectiemethoden moeternoghet
eenenanderwordengedaanomdebevindingen vandeproefnemingen opeeneerste
proefterrein (Travale)tebevestigen,doortoepassing hiervanopeentweede
terreinmetvulkanische ofvulkanisch-sedimentai refacies.
29.Voordeexploitatie vandevindplaatsen werdermetsuccesgeëxperimenteerd
meteennieuweproefmethodologie voordeproduktiebijvindplaatsen methoge
enthalpie enoverwegend water,bijdelocatieChampsPhlegreens (Mofete).Door
deontwikkeling vaneenproeflijn eneenoperationele experimentele procedure
wordteennauwkeurige evaluatiemogelijkvandehydrodynami scheenthermochemi sche
problemeninverbandmetdeboring,devoltooiing enhetinproduktiebrengenvan
deboorputten alsmededeexploitatie aandeoppervlakte endeherinjectie vande
afgescheiden vloeibarefase.Deoplossingvandezeproblemen moetbijdragentot
eenmeerrationeelbeheervandittypehulpbronnen.
30.Thansmoetendewerkzaamheden wordengerichtopdefysicavandereservoirs
methogeenzeerhogetemperatuur,wantalleenzowordteenbeterbegripvande
thermodynamica dervoorkomensmogelijk,metnamewatbetreftdeexpansiein-situ,
dekorstvorming ,deverdelingvanzoutenoverdevloeibare engasvormige fase
endeproduktie vansuperkritische fluïda.
-13-
Bijditonderzoekwordenlaboratoriumproeven onderdynamischeomstandig­
heden-wisselwerkingen water-gesteente ,oplosbaarheid ,fysischechemieenmecha­
nicavandeafpleistering-gecombineerd metstudiesopmodellen.
Ditonderzoek moetvergezeld gaanvandeontwikkeling vanbasisinstrumen -
tatie,materialen alsmedegeschikteboorapparatuur en-procédés.
 Eenonmiddellijk verlengstuk vanditonderzoekisdestimulering van
1
drogeen/ofweinigproduktieve geothermische boorputten,waarvoormeerproeven
ophetterreineninhetlaboratorium vereistzijn.Deeconomische weerslagop
deexploitatie vandeveldenisaanzienlijk.
31.Deonderzoekingen inzakeverwarmingsprocédés metaardwarmtebijlage
temperatuur zijnbevestigddoormiddelvanstudiesvantechnische eneconomische
uitvoerbaarheid vaneenconceptvaneenpolytropische water/water-warmtepomp
alsmedetothetontwerpendekwalificering vaneenwarmtewisselaar opbasisvan
waterenlucht,metmotorventiLatiemeteenzeerlageuitlaattemperatuur.
Doordezeprocédéswordthettoepassingsveld voorgeothermische verwarming
uitgestrekt tothetgebruikvanfluïdabijtemperaturen van40°C.Daarmeewordt
dereservevandeGemeenschap aanlaagwaardige geothermische warmteaanzienlijk
uitgebreid.
32.Thansmoetenonderzoek enontwikkeling intweerichtingenplaatsvinden.
Ophetgebiedvanlaagwaardige warmtemoetwordengestreefdnaardeindus­
triëlebevestiging,doormiddelvanexperimentele installaties in-situ,vanhet
rendementdatisvastgesteld indestadiavandeuitvoerbaarheidsstudie ende
prototypen,vanverwarmingsprocédés bijlageenzeerlagetemperaturen.
Bijdebronnenmetmiddelhogeenthalpie (warmepekel)moetwordenvoort­
gegaanmetonderzoekingen -ofmoetendezezelfswordenbegonnen-inzakede
procédésvoordeopwekking vanelektriciteit mettweefasigeturbines(type
Peltonwi(ïl )alsmedeinzakebinairecyclidoorwarmtewisselingmetdirectcontact
endeontwikkeling vanorganische stoomturbines .Dezeprocédésenmachineszijn
bestemdvooreenvermogensberei ktussen0,5en5MWe.
4
-14-
33.Deterugwinning vanmineralen(borium,Lithium,silicium,KCl,enz.)
dieeconomischofstrategisch vanbelangzijnmoeteveneenswordenoverwogen
vanuithetoogpuntvandethermochemische scheidingenconcurrerende behande­
lingsmethoden.
34.Watdehetedrogerotsgesteenten betreft,heeftdeopzetvanheteerste
grootschalige Europeseterreinexperiment ,datwasgerichtopdebeoordeling van
debetrouwbaarheid vanhetconceptvandewarmtewinning in-situuithetedroge
rotsgesteenten geleidtotdeboringinCornwall,Grootbrittannië ,vancommuni-
cerendeschuinaflopendeputtenopdiepte2.000mincompactgranietgesteente.
Hetligtindebedoelingdatdittypewarmtewisselaar indeeerstemaanden
van1982incirculatiewordtgebracht.
35.DitexperimentinGrootbrittannië zalresulterenineenproefinstallatie
opgroterediepte,maaralleenindienderesultatenvandehuidigeonderzoekingen
tenaanzienvandetechnische eneconomische uitvoerbaarheid vanditconcept
zulkswettigen.Zoja,danzalerwaarschijnlijk eentweedeproefterrein worden
voorgesteld onderverschillende geologische engeodynamische omstandigheden
(respectievelijk metamorfgesteenteenactievetectonische onderbouw).
Dewetenschappelijke spin-offvanditprojectisreedsaanzienlijk opde
multidisciplinaire gebiedendiesamenhangen metdenevengebieden vandestimulering
vancompacterotsgesteenten endevoorspelling vanaardbevingen.
36.Opgemerktzijdatbepaaldelopendeonderzoekingen samengaanmetcommu­
nautairedemonstratieprojecten ,bijvoorbeeld deboringinStraatsburgdieisge­
combineerd mettoepassingvandezehulpbronvoorhuisbrandendezeerdiepeboor­
gatenvanSasso22teLarderello.Anderedemonstratieprojecten vloeienrecht­
streeksvoortuiteerderdoordeCommissiegesteundonderzoek :zowerdbijvoor­
beelddeexploratie vanhetTriasvanhetParijsebekkengevolgddoorhetproject
vanMellerayvoorkasverwarming ;daarnaastwashetprojectvanSouthampton voor
deverwarming vannieuwegebotjweneenuitvloeisel vandeexploratievanhetbekken
vanWessexendeboringenteMarchwood.
o
o o
-15-
Systeemanalyse enstudiesvanenergiestrategieen
37^DoordeCommissiewerdenerinnauwesamenwerking metdenationalegroepen
energiemodellen ontwikkeld,teneindedeterzakebevoegdenationaleoverheids-
(instantiesendeCommissiezelfdebeschikkingtegevenoverzodanigeanalyse-en
beoordelingsmethoden datdoeltreffend konwordenbijgedragentotdeuitstippeling
vanhetenergiebeleid.
Detotdusverreverrichtewerkzaamheden voordeuitvoeringvanhettweede
programmahaddenhoofdzakelijk betrekking opdeverbetering vandemodellenende
ontwikkeling vannieuweconceptenvoordeweergavevanhetenergiesysteem.
33Voordeverbeteringvandeenergiemodellen vandeEuropeseGemeenschap op
middellange enlangetermijnwordtmetnamegezorgddoordeinstandhouding ende
uitbreiding vangegevensbanken ,deopzetvanmodellenbijdenationaleonderzoek-
centraenbijdedienstenvandeCommissie,deheroverweging vandeindemodellen
gebezigdeparametersendeontwikkeling vannieuweinformaticahulpmiddelen.
39.Deontwikkeling vannieuweconceptenvoordeweergavevanhetenergie­
systeemleidtenerzijdstotdeuitwerkingvaneenmacro-sectorieel multinationaal
modelwaarmedederelatiestussendeontwikkeling persectorvandeEuropese
economieën opmiddellange termijnenhetenergiesysteem beterkunnenworden
geëvalueerd.Anderzijds moetereengeformaliseerd instrumentwordengebruikt
omdeprioriteiten vasttestellenophetgebiedvan0&0energie(optimale
toewijzingvaneen0&O-begroting vooreenscalavannieuwetechnologieën).
Tenslottemoethetsysteemvanhetenergieaanbod beterwordenweergegeven
doorinpassingvanmechanismen voorgeleidelijke ontwikkeling diéeendoorbraakvan
denieuwetechnologieën opdemarktmogelijkmaken.
-16-
40.Nudetijdensheteersteprogrammauitgewerktemodellenoperationeelzijn,
moetwordenovergegaantotdeonderstaande taken.
Ermoeteenreekscase-studies wordengemaaktmetbehulpvan:
-modellenvandeenergievraag opmiddellange termijnwaarmeeeconomische en
sectorgerichteprojectiesmogelijkzijnvoordelandenvandeGemeenschap en
hetverbruikvandegroteverbruikssectorenvoorelkenergieprodukt kanworden
berekend;
-modellenvandeenergievraag oplangetermijn,eveneensvoordegroteverbruiks-
sectoren,voordeverschillende vormenvanenergieentevenspergebruikstype;
-modellenvanhetenergieaanbod diebepalendzijnvooroptimalestructuren vanhet
aanbodwaarmeekanwordenvoldaanaandeenergievraag vanuithetoogpuntvanver­
schillendedoelstellingen ,bijvoorbeeld minimalisering vandekosten,vandein­
vesteringen envandeimportalsmededeinvoeringvannieuwetechnieken zowelaan
dekantvanhetaanbodalsaandekantvandevraag.
41.Ookdientderolvandenieuwetechnologieën tewordenbepaaldbijhetaan­
bodvanenergie,moetereenklasseringvandezetechnologieën komenenmoetereen
globaalbudgettairbedragwordentoegekendaandeverschillende 0&O-sectorenof
-objecten.
42.Verdermoethetsysteemvanmodellennogwordenuitgebreidtotdenieuwe
lid-staatGriekenland enmoetereengedachtenwisseling plaatsvinden overdetoepas­
singvandedoordeCommissiegebruiktemethodenopdekandidaat-lidstaten Spanje
enPortugal.
-17-
43.Naastdetoepassingen,deinstandhouding enverbetering vandebestaande
modellenmoetertenslottewordengewerktaandeontwikkeling vandenieuwe
generatiemodellen,metname:
-eenmultinationaal endynamisch .wacrosectorieel modelvandeenergievraag ;
-eenverbeterdmodelvanhetenergieaanbod ;
-eenmodelvan0&0energiemethetoogopeenmeerrationeletoewijzingvande
)begrotingsmiddelen.
44.Hetwelslagenenhetnutvandewerkzaamheden voordeontwikkeling van
modellenwordeninhogematebepaalddoordeintensiteit enhetononderbroken
karaktervandecommunicaties tussendeverschillende nationaleteamsendeskun­
digenendebetrokkendienstenvandeCommissie.Deeerstecontactenmetdege­
bruikerszowelvanbinnendeCommissiezelfalsdaarbuiten werdenreedsgelegd,
envoorhetvervolgvanhetprogrammazaleenvandebelangrijke takenhetuitbou­
wenenverbredenvandezecontactenzijn,waarvoorinbredekringbelangstelling
isgetoond.
 O
o0
BIJLAGEIII
CONFERENTIES
EN
PUBLIKATIES
CONFERENTIES ENPUBLIKATI ESMET BETREKKING TOT HET PROGRAMMA VOOR
ONDERZOEK ENONTWIKKELING OPENERGIEGEBIED
CONFERENTIES
1.First Photovoltaic Solar Energy Conference ,Luxembourg ,
Sept .1977
D.Reidel ,Dordrecht (1978 ),EIJR 5913 EN ,
ISBN 90-2 77-0889 -4
2.Seminar onGeothermal Eneryv ,Brussels ,Dec .1977
EEC ,DGXIII ,Luxembourg (1978 ),EUR 5920 EN
3.Workshop onConcentrators forSolar Energy Applications ,
Louvain (Belgium ),Sept .1978
4.Hydrogen asanEnergy Vector ,Brussels ,Oct .1978
EEC ,DGXIII ,Luxembourg (1978 ),EUR 6085 EN
5.Solar Enerqy for Develo|íuent ,Várese ,March 1979
Martinus Nijhoff ,The !Iague (1979 ),EURG377 EN ,FR,
ISBN 90-247-2239
L'Energie solaire auservie duDevelofjpement ,Varese ,
Mars 1979
Technique etDocumentation ,11 ,rueLaboisier ,Paris ,
ISDN 2-85206 -047-4
6.Second ECPhotovoltaic Solar Energy Conference ,Berlin ,
April 1979
D.Reidel ,Dordrecht (1979 ),EUR 6376 EN ,
ISBN 90-277-1021 -X
7.Temperature without heating ofbuildings ,Brussels and
Lieqe ,Ray 1979
CEC ,DGXII ,Rrussels (1979 ),Réf .XII/182/80-EN
8.NewWays tosave Energy ,Brussels ,October 1979
D.Reidel ,Dordrecht (1980 ),EUR6660 EN ,
ISBN 90-277-1078 -3
9.Energy Systems Analysis ,Dublin ,October 1979
D.Reidel ,Dordrecht (1980 ),EUR6763 EN ,
ISBN 90-277-1111 -9
-2-
10.HydrogenasanEnergyVector,Brussels,February1980
D.Reidel,Dordrecht (1980).EUR6783EN,
ISBN90-277-1124-0
11.AdvancesinEuropeanGeothermalResearch,Strasbourg,
March1980
D.Reidel,Dordrecht (1980),EUR6862EN,
ISBN90-277-1138-0
I
12.Non-Technical ObstaclestotheUseofSolarEnergy,
Brussels,May1980
HarwoodAcademicPublishers ,Chur(1980),
EUR7003EN
13.ThirdECPhotovoltaic SolarEnergyConference ,Cannes,
October1980
D.Reidel,Dordrecht (1981),EUR7089EN,
ISBN90-277-1230-1
14.EnergyfromBiomass,Brighton,November1980
AppliedSciencePublishersLtd.,London(1981),
EUR7091EN,ISBN0-85334-970-3
15.WorkshoponMediumSizedPhotovoltaic Systems,
SophiaAntipolis,1980
D.Reidel,Dordrecht (1981),EUR7090EN,
ISBN90-277-1279-4
16.Comparative Experimentation ofLow-energy Houses,
Liege,6-8May1981
.CEC(1981),EUR7419EN
••■/•••
-3-
OVERIGE PUBLIKATIES
1.Energy Research andDevelopment Programme Status Report
Martinus Nijhoff ,TheBague (1977 ),ISBN 90-247-2059 -1
2.Energy Research andDevelopment Programme ,Second
Status Report (1975-1979 )
Martinus Nijhoff ,TheHague (1979 )ISBN 90-247-2220 -9
3.Energy Models fortheEuropean Community ,A.Strub (Ed. )
IPCScience andTechnology Press Ltd .Guildford (1979 )
ISBN 0-86103 -011.7
4.Crucial Choices fortheEnergy Transition
CEC ,(.1980 ),EUR6610 EN
5.Atlas ofSubsurface Temperatures intheEuropean
Community
Th.Schafer GnbH ,Tivolistrasse 4,D-3000 Hannover ,
EUR 6578EN
6.European Solar Radiation Atlas ,w.Palz (Ed. )
W.Grösscher .Verlag ,Dortmund (1980 ),
ISBN 3-8057 -00637,EUR 6577 DA ,DE ,EN ,FR ,IT ,NL
7.Energy from Biomass inEurope ,W.Palz and P.Chartier (Eds.)
Applied Science Publishers ,Barking (1980 ),
ISBN 0-85334 -934-7
8.Solar Houses inEurope ,W.Palz andT.C.Steemers (Eds .)
Pergamon ,Oxford (1981 ),ISBN 0-08-0267442
9.Solar Houses inEurope -anillustrative slide package -
available from r.nergy Conscious Design ,44Earlham St.,
Ijondon WC2
10.Passives Solar Architecture inEurope ,Results oftheFirst
European Passive Solar Competition ,Ralph Lebens (Ed. 