Willem de Zwijger, Prins van Oranje
Een vaste
regeling zou, bij gemis van elke andere contrôle, totale slavernij
van het volk ten gevolge gehad hebben. Bovendien waren de voorgestelde belastingen zeer drukkend, want
bij verkoop van roerende goederen zou 10 % (tiende penning), van
onroerend goed 5 % (twintigste penning) betaald worden, terwijl dan
nog 1 % (honderdste penning) zou geheven worden van de waarde van
alle goederen, zoowel roerende als onroerende. Dat de kooplieden in
hun handel ten zeerste bedreigd werden door deze voorstellen laat
zich begrijpen. Geen wonder daarom, dat dit plan een storm in het land verwekte, veel
grooter dan al de godsdienstige vervolgingen en onrechtvaardige daden
gedurende de laatste twee jaren. En die storm was zoo geweldig, dat
zelfs een Alva daarvoor bukken moest. Na eindelooze nieuwe voorstellen
van den kant des landvoogds en nieuwe uitvluchten en bezwaren van
de vergaderingen der Staten, werd Alva's voorstel, om in plaats van
den tienden en den twintigsten penning een heffing van 2 millioen 's
jaars te doen voor twee jaar, aangenomen, doch de Landvoogd was vast
besloten, zoodra mogelijk, op de zaak terug te komen en de financiën
behoorlijker te regelen. Deze en andere maatregelen, die alleen dienen moesten, om
alle privileges der bevolking te ontrooven, deden echter de
ontevredenheid van dag tot dag toenemen. Daarbij begon de indruk
van de strafoefeningen en de krijgstochten van 1568 allengs te
verminderen en het natuurlijk gevolg daarvan was, dat de geheime
invloed van Oranje door middel zijner agenten in Holland hoe langer
hoe meer van beteekenis werd en dat men reeds weder kon beginnen te
denken aan overmeestering of verrassing van steden. Een zware last bleef echter hevig op den Prins drukken, die hem
zeer in zijn plannen belemmerde. Dat waren de schulden, die hij had
aangegaan bij de expeditie van 1568. De Nassau's hadden bijna elke
bezitting, alles wat van eenige waarde was, verpand, om de eischen
der huursoldaten te bevredigen. Uit de brieven van Oranje aan zijn
broeder Jan blijkt duidelijk, in welk een verlegenheid hij zich vaak
bevond en tot welk een bezuiniging hij de toevlucht nam. Hij had,
gelijk we vroeger zagen, aan de huurtroepen beloofd, dat als hij
binnen een bepaalden tijd niet kon betalen, hij zich dan zelf als
gijzelaar in hun handen zou stellen. Op 1 Januari 1570 schrijft hij nu aan zijn broeder Jan en verzoekt
hem een zekeren Tieman van Hort naar een vergadering van de onbetaalde
troepen te zenden, om dezen aan het verstand te brengen, hoe onzinnig
het zou zijn, als hij die belofte vervulde. Indien hij onder den
rijksban kwam, of in handen van den keizer, dan was alle hoop verloren,
dat hij ooit het verschuldigde kon betalen. Bleef hij vrij, dan bestond
altijd de kans, dat de zaken een voordeeligen keer namen. Ook draagt
hij zijn broeder in den brief op, een kleinen beker ter waarde van
100 florijnen aan Hartman Wolf, een kapitein van een zijner troepen,
die in het huwelijk was getreden, te zenden. Wat de 10.000 florijnen
van den hertog van Saksen betrof, de Prins had gedaan wat hij kon,
maar had niets gekregen. Dit schreef hij uit Sondershausen en op den
17en Januari richtte hij weder tot denzelfden broeder uit Arnstadt
een brief, die ons nog meer in bijzonderheden teekent, in welk
een benauwden toestand Oranje was gekomen. Na zijn vruchtelooze
onderhandelingen te hebben vermeld, zegt hij:

"Ik ben bevreesd, dat mijne brieven soms door den vijand zullen gelezen
worden, want zij zouden er uit kunnen zien, hoe weinig vooruitzicht
er voor mij op hulp van de vorsten bestaat. Terzelfdertijd durf ik
niet nalaten om Coligny en anderen omtrent den toestand inlichting te
geven.... Schwarzburg is teruggekeerd, maar heeft niets bereikt. Hij en
George von Holl rieden mij aan, naar U te gaan, maar om verschillende
redenen acht ik dit ongeschikt. Ik zou niet geheim genoeg kunnen
reizen, om ontdekking te ontgaan en ik heb te weinig paarden, om
openlijk te komen.... Alle vrienden van de partij van den koning zijn
op middelen bedacht om mij te verschalken en mijne soldaten zouden
mij ter zake van het geld, dat ik hun nog schuldig ben, wel kwade
parten kunnen spelen. Daarbij is Dillenburg een versterkte plaats
en daarom kan men licht denken, dat, als ik daar heen ging, er dan
ook van alle kanten vreemdelingen zouden heenvluchten en dan kon de
hertog gemakkelijk iemand zenden, om de plaats te bespieden, of zelfs
om mij te vergiftigen. En behalve dat, zouden uwe uitgaven zoozeer
door die vreemdelingen vermeerderd worden en als er krijgsvolk in de
buurt was, dan konden ze licht een aanval op de plaats doen.... De
Landgraaf is het hiermede eens.... Graaf Gunther, Hans Gunther en
graaf Albert verzoeken mij bij hen te blijven en bewijzen mij tal
van beleefdheden, die ik ten hoogste waardeer...."

De Prins eindigt dien brief met de mededeeling aan zijn broeder,
dat hij den raad, om nog eenigen tijd te blijven waar hij was, zou
opvolgen, tenzij zijn vrouw in Dillenburg kwam, in welk geval hij
zoo geheim mogelijk een reis daarheen wilde doen, om dan met zijn
broeder Jan en zijn moeder een besluit te nemen, wat er verder moest
gedaan worden. Op den 20en Januari schreef de Prins weder aan Jan, om hem te danken
voor zijn mededeeling, maar vooral om hem in te prenten, te Dillenburg
op zijn hoede te zijn. Hij gaf hem allerlei raadgevingen ten opzichte
van de versterking der plaats. O. a. schreef hij:

"Het komt mij voor, dat uwe buren u moesten helpen, want ook in hun
belang is het, dat Dillenburg goed versterkt is. Zou het niet zeer van
pas zijn, dat gij aan de landgraven Lodewijk en Willem en aan andere
graven in de buurt schreef, om ten minste zeker te zijn, hoeveel
gewapende mannen zij u in geval van nood zouden kunnen leveren. Ook
was het te wenschen, dat gij uw geschut terug hadt, dat thans hertog
Casimir van u heeft en dat het weer in Dillenburg werd geplaatst. Ook
moeten er menschen aan het werk gesteld worden om salpeter te zoeken;
ik twijfel niet, of er is in uw gronden een voldoende hoeveelheid te
vinden om uw huis van kruit te voorzien...."

De rest van dezen brief is gewijd aan kleine bijzonderheden, die
bewijzen, hoe de Prins zich genoodzaakt zag, zich met de minste zaken
(b.v. zijn kousen) te bemoeien. Ook vermeldt hij nog aan zijn broeder,
dat Gunther naar Dresden is vertrokken, om den keurvorst te zien
voor zijn reis naar den keizer. "Ik droeg hem op, bij den keizer
van de zaak der arme Christenen nog eens gewag te maken, maar vrees,
dat het vergeefsche moeite zijn zal."



Niettegenstaande al de bezwaren tegen het vertoeven van den Prins te
Dillenburg, vinden we hem toch op den 15en Maart op het kasteel terug
en wel in briefwisseling met zijn broeder Jan, die zich toen eenigen
tijd in Frankfort ophield. Van daar begon hij toen die belangrijke
briefwisseling met Wesenbeke; van daar gaf hij zijne proclamaties en
commissiebrieven in het belang der Nederlanden. Tot de laatste behoorde
ook de opdracht, die door Oranje aan de Watergeuzen gegeven werd. Reeds in September 1569 had de beruchte Zuid-Nederlandsche edelman
Adriaan de Bergues, heer van Dolhain, zulk een commissie van den
Prins ontvangen. Hij deed dat krachtens zijn recht als onafhankelijk
souverein van het vorstendom Oranje. De Watergeuzen waren niets anders
dan piraten, maar het waren voor het grootste deel martelaren van
het Spaansche schrikbewind. Dat was dan ook zeker de eerste reden,
waarom de Prins zich met hen in betrekking stelde--een tweede, niet
minder van belang was, dat Oranje hoopte door een deel van hun buit in
zijn geldnood te kunnen voorzien. Door zijne onbetwistbare verhouding
tot hen heeft de Prins van de zijde zijner vijanden, van zijne dagen
af tot heden, den grootsten smaad ondervonden. Omdat de Watergeuzen eene van hem afkomstige aanstelling bij
zich droegen en de Prins den band vormde, die eenheid gaf aan hun
vrijbuiten, is hij aansprakelijk gesteld voor al de bandeloosheden
en gruwelen door dien wilden hoop bedreven. Toch is dit hoogst
onbillijk. De Prins liet niet na, in zijn commissiebrieven de
hoofdleiders en de matrozen aan te sporen tot het inachtnemen
van orde en goede manieren. "Ils ayent surtout à user de toute la
discrétion et pourvoyance que leur sera possible." Was de Prins er dan
verantwoordelijk voor, dat dergelijke raadgevingen niet hielpen? Hij
kon niet anders doen dan hij deed. De mannen, die het vertrouwen
onwaardig bleken, afzetten en nieuwe commissiebrieven aan anderen
geven. Aldus handelde hij ook. De beruchte Dolhain, die het talent geheel miste, zich te doen
eerbiedigen door zijn roofzieke schepelingen en die, in Dillenburg ter
verantwoording geroepen, den Prins niets ter hand stelde dan alleen
een onbetaalde rekening, werd vervangen door den Heer de Lumbres,
ook een Zuid-Nederlandsch edelman, een man van meer geestkracht. En
toch gelukte het ook dezen niet, met zijn onderbevelhebbers Lancelot
van Brederode en Guillaume de Lumey, uit het huis van La Marck,
orde en tucht te handhaven onder de verwilderde zeeroovers. In 's Prinsen kas vloeide na de benoeming van Lumbres wel iets meer,
maar toch nog zeer weinig. De afzetting van Dolhain en de aanstelling
van zijn opvolger was mede het gevolg van eene briefwisseling van den
Prins met den Kardinaal de Châtillon, broeder van Coligny, die hem den
raad gaf, zijn commissiebrieven terug te nemen, daar de handelingen
der Watergeuzen zijn zaak in discrediet brachten. Van toen af werd bepaald, dat op elk schip een evangelie-dienaar
aanwezig zou zijn, geen vreemdeling mocht scheepscommandant worden;
misdadigers moesten niet meer op de rol worden gezet, terwijl alle
muiterij en wangedrag streng zou worden gestraft. Deze verscherpte orders waren ook meestal een doode letter en de
Watergeuzen bleven als vroeger de schrik van de kust. Het bleven dus in 1570 donkere dagen voor het land en voor den man,
die in Dillenburg onophoudelijk bezig was, om op maatregelen tot
redding bedacht te zijn. Ook van Spanje's zijde werd de toestand
voor de Nederlanden niet gunstiger. Wel hoopte men in dat jaar,
dat een nieuwe opstand van de Mooren eenige afleiding zou geven en
misschien de oorzaak zou worden, dat de Spaansche troepen het land
zouden verlaten. Maar de jongere broeder van Filips, Don Juan, toonde
zich krachtig genoeg, met de Spaansche macht alleen den opstand te
bedwingen. Alva werd niet op het tooneel geroepen; zijn soldaten
bleven in de Nederlanden, die buitendien geld naar Spanje moesten
zenden. Ook aan een andere hoop, waarmee men zich in 1570 korten tijd
vleide, werd de bodem ingeslagen. Op den 16en Juli kondigde Alva een pardon af, dat naar hij hoopte,
het volk zou bevredigen. Filips had hem er drie gezonden, om naar
omstandigheden van een daarvan gebruik te maken. Alva koos de
mildste en op genoemden datum werd dat pardon op de groote Plaats
te Brussel aan de verzamelde menigte voorgelezen en ook naar andere
steden gezonden. De toehoorders echter waren even wijs bij het slot
als bij het begin. Wel werden er publieke vermakelijkheden, door
Alva bevolen, gevierd, die de uiting der blijdschap over dat pardon
moesten zijn, maar de Nederlanders ontwaakten ras tot het besef,
dat dit pardon gelijk aan al de andere was, die Filips reeds vroeger
had uitgevaardigd, daar aan niemand iets werd gegeven, behalve aan
hen, die niet tegen de kerk en tegen den koning hadden gezondigd. En
alsof al die teleurstellingen niet wreed genoeg waren, op den eersten
November van dat jaar werd Nederland door een vreeselijken watervloed
geteisterd, die in alle zeegewesten de grootste verwoestingen
aanrichtte, doch vooral in Friesland en Groningen onbeschrijfelijke
ellende na zich sleepte. Duizenden verloren het leven en duizenden
werden tot den bedelstaf gebracht. Een groote aanwinst voor den Prins was, dat in den winter van 1570 op
1571 Filips Marnix van St. Aldegonde voor goed in zijn dienst kwam
en sedert Oranje's getrouwe dienaar en medestander is gebleven. Dit
feit is daarom te merkwaardiger, omdat die vriendschap den nauwen
band heeft gevormd tusschen hem en de Nederlandsche Calvinisten. We
herinneren ons, hoe weinig de Calvinisten hem eigenlijk genegen waren,
hoe hij zelfs in Antwerpen in 1567 met de Lutherschen en de Katholieken
tegenover hen stond. Nog steeds bleef men in Nederland den Prins
verdenken van de poging, om de Augsburgsche Confessie aan Nederland op
te dringen. Die vrees werd door de thans voor goed gesloten vriendschap
met Marnix geheel beschaamd, doch deze had nu ook weder dit nadeelige
gevolg, dat de Luthersche vorsten nog minder tot hulp geneigd waren,
afkeerig als ze waren van alle Calvinisten. Van alle plannen, die met
Wesenbeke en anderen waren besproken of beschreven, kwam in het jaar
1570 niets dan de verrassing van Loevestein door Herman de Ruyter,
die door het ontbreken van andere pogingen en door den dood van den
aanvoerder op enkel teleurstelling uitliep. Hoe ook het een en ander den Prins zelf ontmoedigde, den moed
verliezen deed Oranje niet. Mochten al de Duitsche vorsten hem
hunne hulp weigeren, mochten de beurzen der Nederlanders te veel
gesloten blijven, mochten de Watergeuzen door hun gedrag zijn zaak
in discrediet brengen, mochten Alva's geheime zendelingen in Nassau
zelf hem met den dood bedreigen, Oranje's hoop en moed werden daardoor
niet uitgebluscht. De man, die eertijds gestaan had in het midden van
diplomatieke onderhandelingen, die reeds toen had leeren begrijpen,
van welk hoog gewicht voor het nationale leven van één volk de
inwerking was van de volken in den omtrek; de man, die reeds in 1559
doorzien had, hoe de draden van het diplomatiek beleid van Engeland,
Frankrijk en Spanje door elkander liepen, en die daarbij later door
zijn verhouding tot de Hugenoten en tot Coligny geheel op de hoogte
was gekomen van de inwendige Fransche politiek; die man begreep, dat de
verlossing der Nederlanden ten deele ook van diplomatieke combinatiën
afhing. En nu wilde het geluk, dat het hem niet moeilijk kon vallen,
op dat oogenblik den draad daarvan, al was hij persoonlijk ver van
het tooneel verwijderd, in handen te krijgen. Zijn broeder Lodewijk was toch in Frankrijk achtergebleven,
toen de Prins zelf op het eind van 1569 naar Duitschland was
teruggekeerd. Hij was daar na den slag van Moncontour de rechterhand
van Coligny gebleven. Al waren in dien slag de Hugenoten verslagen,
de Katholieken hoopten tevergeefs, dat de tegenstand hunner vijanden nu
voor goed was gebroken. Coligny herstelde zich en stond in Juni 1570,
met een klein, maar goed georganiseerd leger in Bourgogne. Karel IX
verlangende naar den vrede, sloot op den 8en Augustus van dat jaar
den vrede van St. Germain, waarbij vier steden den Hugenoten werden
ingeruimd en de Prins zijn vorstendom Oranje terugkreeg. Ook daarna bleef Lodewijk in Frankrijk, zoowel om als regent van het
Prinsdom Oranje daar alles te regelen, maar ook om de diplomatieke
taak te vervullen, die de Prins voor de verlossing der Nederlanden
op het oog had. Daartoe stelde zich Lodewijk met den Engelschen
gezant Walsingham in betrekking en wist dezen te winnen voor het
groote plan, om Karel IX over te halen tot een openlijken oorlog
met Spanje. De Nederlanden zouden allereerst worden aangevallen en
behalve op Engelands hulp zou men dan op de vrienden van den Prins
in de Nederlanden kunnen rekenen, om de Spaansche heerschappij aldaar
omver te werpen. "Van den zomer van 1570 dagteekent dan ook de later
te midden van alle bezwaren en gevaren vastgehouden politiek van den
Prins, om Frankrijks koningen--zoo mogelijk met Engeland verbonden--met
Spanje in oorlog te brengen, ten einde dan in den strijd tusschen de
mogendheden, de Nederlanden te bevrijden." Wel was Lodewijk de man,
die op dit oogenblik in Frankrijk die politiek uitvoerde, maar de
Prins was de eigenlijke drijfveer van al zijne bewegingen. Het gevolg hiervan was, dat in 1571 de plannen tot den
gemeenschappelijken aanval op Spanje en de Nederlanden werden
uitgewerkt en dat de samenwerking van de Hugenoten en het Fransche
koningshuis zou bezegeld worden door een huwelijk tusschen Hendrik
van Navarre en Margareta van Valois. Zooals we later zullen zien liep
dit uit op een jammerlijke mislukking. Hier moet nog een woord in het midden gebracht worden over een zaak,
die den Prins persoonlijk betrof namelijk over zijn goederen en
bezittingen in de Nederlanden. Het was Alva niet onbekend gebleven,
dat de Prins, in plaats van dood te zijn, naar alle zijden zijn
werkzaamheden uitbreidde, om de bevrijding van het land voor te
bereiden. Van dat nieuwe leven opgeschrikt, wilde hij een poging
te meer aanwenden, om zijn naam in vergetelheid te brengen. Daartoe
trachtte hij den koning van Spanje te bewegen, al de bezittingen van de
Nassau's in de Nederlanden te verkoopen en voor den graaf van Buren,
den naar Spanje opgelichten zoon van den Prins, aequivalente goederen
in Spanje aan te koopen. In die dagen stelde Alva ook aan Filips voor, den Prins in den vorm
van een stroopop te doen executeeren, zijn wapenschild aan de staart
van een paard door het vuilnis te sleepen en dan in stukken te breken,
zijn kinderen te ontadelen en ze onbekwaam te verklaren, goederen in
des konings rijken te bezitten. Mogelijk hing het eerste voorstel van Alva wel samen met den hoogen
prijs dien de Prins op die goederen en bezittingen zelf toonde te
stellen. Was het wonder dat hij zulks deed? Was het wonder, dat er in
diezelfde dagen onderhandelingen door den Prins en door Lodewijk met
Spanje zijn gevoerd over de teruggave dier bezittingen? Zeer onbillijke
verwijten zijn daaromtrent den Prins gedaan. Doch allereerst moet
gezegd worden, dat het volkomen ontbreekt aan uitvoerige berichten
omtrent die onderhandelingen; hoever de Prins zich geneigd toonde,
zich buiten de Nederlanden te houden, indien hij zijn goederen
terug ontving, is onbekend. Doch aangenomen, dat er dienaangaande
onderhandelingen gevoerd zijn, moeten we dan niet toegeven, dat het
toch recht natuurlijk was, dat Oranje ook zich zelf niet vergat? Waarlijk, wat hij tot op dat oogenblik van den goeden wil der
Nederlanders had ondervonden, was tamelijk ontmoedigend. Zou het
dan zoo vreemd zijn geweest, dat hij, zoo de Nederlanders niet zich
zelf wilden helpen, toch op zijn eigen belangen bedacht was? Was het
niet onnatuurlijk, indien hij zich daaromtrent onverschillig betoond
had? Doch wij herhalen, al wat hem dienaangaande wordt ten laste
gelegd, grondt zich op enkele aanduidingen, op geen bewezen feiten en
vloeit daarbij voort uit den haat tegen den zoogenaamden geloofsheld,
dien men daardoor in de schatting der menigte wil doen dalen. In
elk geval voerden de onderhandelingen tot geen resultaat en bleef
de Prins zijn eigen belangen aan die van de Nederlanden paren, bleef
hij in de donkere dagen, die hij doorleefde, werkzaam voor de toekomst. Over die donkere dagen viel nog een andere sluier, dien wij genoodzaakt
zijn, hoe droevig ook, in een volgend hoofdstuk op te lichten. HOOFDSTUK XIV. HUISELIJK VERDRIET. De ernstige verliezen en hinderlijke tegenstand, die Oranje gedurende
den zomer van 1568 en in de volgende jaren leed en ondervond, het
jammerlijk gebrek aan geld, dat hij noodig had, om zijn plannen ten
uitvoer te brengen, waren niet de eenige hardheden, die hij had te
dragen. Er was nog een andere kwelling en marteling, die hem overal
volgde, waar slechts brieven hem konden bereiken. Toen hij zijne familie veilig op het kasteel Dillenburg had gehuisvest,
had hij mogen verwachten, dat zijn vrouw zich volkomen gelukkig en
tevreden met haar schoonzusters in de groote vrouwelijke huishouding
aldaar zou gevoeld hebben. Maar zelfs voor de meest onzelfzuchtige
vrouw was het verblijf niet gemakkelijk en aangenaam. Alleen een vrouw,
die zoo vurig belangstelde in al de plannen van haar echtgenoot,
dat elke overweging daaraan ondergeschikt gemaakt werd, zou het met
geduld hebben kunnen dragen. Anna van Saksen was zoodanige vrouw niet
en ze deed zelfs geen poging, haar ontevredenheid over haar verblijf
te Dillenburg en haar vrees voor toekomstige bezwaren te verbergen. In 1567 was haar wensch, naar de Nederlanden terug te keeren,
door de vereenigde weigering van haar echtgenoot en bloedverwanten
verijdeld. Gedwongen had zij van haar voorkeur afgezien en Maurits was
in het voorouderlijk huis geboren. Gedurende de volgende lente en zomer
was Oranje met bezigheden overladen en kwam hij slechts met zeldzame
tusschenpoozen in Dillenburg. Het leven binnen de wallen was somber
en het nieuws, dat de angstig verwachte boden brachten, ontmoedigend. Na haar echtgenoot verzocht te hebben, elders heen te mogen gaan,
wat hij haar geweigerd had, maakte Anna van zijn afwezigheid gebruik,
trachtte in het wild overal geld op te nemen en ging naar Keulen. Van
daar schreef ze aan haar oom en verzocht hem haar een vertrouweling
te zenden. Tegen het eind van 1568 zond Augustus overeenkomstig haar
wensch Volmar von Berlepsch, een kolonel, uit Thüringen. De inhoud van
het rapport, dat deze gezant aan den keurvorst zond uit Langensalza,
was hoofdzakelijk het volgende:



Anna beklaagde zich tegenover hem bitter over haar harde positie en
zeide, dat haar oom naast God haar eenige hoop was. Altijd had zij
haar gemaal gewaarschuwd tegen oorlog met Spanje, maar hij was steeds
doof voor haar geweest, en nu was hij in het net gevangen, dat over
hem door anderen was geweven, in het bijzonder door Lodewijk, dien zij
niet kon uitstaan. Haar echtgenoot en al zijn broeders hadden al hun
gereed geld verteerd, ze hadden hun zilver en juweelen opgeofferd voor
het onderhoud hunner soldaten, die nimmer konden verwachten iets te
zullen volbrengen. Bijgevolg was al haar geld denzelfden weg gegaan;
ze had er zich niet tegen verzet, maar alles was nutteloos geweest,
juist zooals ze voorzien had. De onbetaalde soldaten eischten nu hun loon, ze dreigden zelfs den
Prins met mishandeling of hem als gijzelaar gevangen te nemen, totdat
zijn vrienden hem zouden kunnen loskoopen. Oranje had haar in bijna
twee jaren slechts 250 kronen gegeven. Kon haar oom hen niet helpen
om haar eigendom, dat zij zoo tegen wil en dank had verpand, terug
te krijgen? Ze zou blij genoeg zijn, als zij met haar echtgenoot als
graaf, of als edele, of als eenvoudig burger kon leven, maar het was
werkelijk onverdragelijk niets in de wereld te bezitten, van den wind
te moeten leven en zijn eigen handen en voeten op te eten. Daarom smeekte zij den keurvorst, een bedreigde naasting van haar
eigendom te voorkomen. Binnen vijf of zes dagen wachtte zij weder
eene bevalling en dat was een andere reden, waarom zij naar Keulen
was gegaan. Haar schoonmoeder en al de andere vrouwen in Dillenburg
waren zeer onaangenaam tegenover haar; dikwijls kon ze niet eens een
glas wijn of bier krijgen en sommige dagen gingen geheel voorbij,
zonder dat zij haar in haar vertrekken bezochten. Het zou eenvoudig
verschrikkelijk zijn, daar een ziekte van zes weken te doorstaan,
dan zou zij gebrek aan alles hebben. En nog was dat niet de werkelijke
reden van haar plotselinge reis. Er was in Dillenburg een epidemische ziekte uitgebroken en in het
geheele Westerwald was geen geneesheer te vinden. Hoe kon zij dan
daar blijven wonen? Te Keulen waren een honderdvijftig Nederlandsche
dames, met wie zij kon praten en zich aangenaam bezig houden, om de
verveling van haar kraamdagen te breken. Ze had er voor gezorgd, een
geleerden, vromen predikant mee te nemen, die uit de Nederlanden was
gebannen en van Spaansche tusschenkomst had zij niets te vreezen. Ze
hoopte zoo in Keulen te leven, dat er geen enkel kwaad gerucht van
haar in omloop kon komen. Haar toestand was anders moeilijk genoeg,
want ze had geen stuiver. Gerhard Koch, een Antwerpsche koopman die nu in Keulen woonde, had
haar een groote som gelds geleend, maar daar de Prins hem ook al 30.000
florijnen schuldig was, zou hij haar niet verder helpen. Haar juweelen
en tafelzilver waren reeds in pand. Diep in de schuld zat ze bij haar
dienaars voor vleesch, brood en wijn. Graaf Jan had haar geschreven,
dat het tafelzilver, waarop ze zeer weinig gekregen hadden, verbeurd
was verklaard, daar het niet op den datum was ingelost. Doodarmoedig
als ze was, wilde zij niet zonder haar echtgenoot naar Dillenburg
terugkeeren; liever wilde ze sterven. Waarom konden ze niet de
Nassau-woning te Dietz herstellen? Berlepsch getuigde, dat inderdaad haar tafel sober was, doch dat
er nog 43 personen aan gevoed werden. Hij had haar aangeraden
niet stijfhoofdig te zijn, maar den raad van haar echtgenoot op te
volgen. Na uit Langensalza aan Augustus geschreven te hebben, ging
Berlepsch naar Dillenburg en besprak daar Anna's zaken met Jan van
Nassau, de groote kosten van de huishouding te Keulen, het herstellen
van de woning te Dietz enz. Jan zeide, dat Berlepsch in gebreke was gebleven, bij Augustus en
den landgraaf te klagen over Anna's voortdurende aanmerkingen en
gemor. Wat haar levenswijze te Dillenburg aanging, de Dillenburgers
waren geen vorsten en als Anna niet kreeg wat zij wenschte, dan moest
ze nemen, wat ze kon krijgen. Indien ze zich zelf niet schikken wilde
naar hunne levensmanier en zich niet aangenaam wist te maken, dan kon
ze naar Keulen gaan of waarheen zij wilde, maar verdere hulp van hem
had ze niet te verwachten. Hij had reeds veel meer voor haar gedaan,
dan rechtens van hem kon verwacht worden. Eerst had hij den Prins 50.000 florijnen geleend; daarop hem in
het tweede jaar met zijn vrouw en zijn hofhouding onderhouden, met
150 tot 200 personen, zonder een woord te spreken van betaling. Het
laatste doopfeest van Maurits was op zijn kosten gevierd. Daarop had
hij nog aan Zijne Excellentie twaalf goede stukken geschut gegeven en
hem voor het grootste deel voorzien van zijn uitrusting, waarvan de
wagens alleen 5000 florijnen gekost hadden. Hij had 170.000 florijnen
op het crediet van Dillenburg geleend enz., enz. "Het was hem absoluut onmogelijk, de schuldbekentenis van 12.500
daalders aan de Prinses verschuldigd, te voldoen, of het huis te Dietz
te herbouwen. Ter wille van haar gemaal zouden ze Anna met 10 of 12
personen te Dillenburg ontvangen en met haar deelen, wat de Heer
hun gaf. Beviel haar dit niet, dan kon ze het huis te Freudenberg
krijgen. Het tafelzilver, dat aan de Prinses, aan haar echtgenoot en
aan hem zelf toebehoorde, was verpand voor 22,000 zilveren marken en
de juweelen voor 20.000 marken. Konden de keurvorst en de landgraaf
die niet inlossen? Hij zelf had voor zijn deel meer gedaan dan van
hem verwacht kon worden."

Berlepsch zeide toen verder, dat Anna in Keulen drie maanden zonder
betaling geleefd had in het huis van Jan Molon, den penningmeester van
den Prins. De vrome weduwe Brederode, in wie de Prinses veel vertrouwen
stelde en die juist wist, hoe met haar om te gaan, was bij haar. Een
jong Nederlander met name Hauff, was haar rentmeester. Het huishouden,
verschrikkelijk duur, werd niet met overleg bestuurd. Gerhard Koch
had Berlepsch verteld, dat de Prinses niemand had, die verstand had
van beheer, al had ze ook een troep nuttelooze dienaars. Haar stallen
waren teruggebracht tot twee koetspaarden en twee ezels. Aan Koch
was zij 60.000 florijnen schuldig en inderdaad, de Prinses had geen
stuiver buiten hetgeen hij haar gaf. Slagers, bakkers en wijnkoopers
plaagden haar om betaling enz. Toen Augustus dit rapport ontving, schreef hij Anna, dat ze naar
Dillenburg moest terugkeeren, berispte haar eveneens over haar
stijfhoofdig karakter en deelde haar nog eens mede, wat Graaf Jan
al had ten offer gebracht. Maar de wijze, waarop haar schoonbroeder
zich over haar had uitgelaten, was niet van dien aard, om Anna te
overtuigen, dat zij in Dillenburg zou worden behandeld, zooals ze
dat begeerde. Ze wees dan ook die uitnoodiging geheel van de hand,
hetgeen zeker de bewoners van Dillenburg niet erg betreurden. Daarop deed ze een stap, die den Prins zeer moest verbitteren. Zij
besloot de zaak zelf in handen te nemen en te zien, wat ze doen kon,
om haar verbeurd verklaarde goederen terug te krijgen. Weder schreef
ze aan den keurvorst, met het verzoek haar te helpen, om "maatregelen
te nemen voor mij zelf en mijne drie arme kinderen, opdat we niemand
verder tot last zijn. Er is niemand anders die mij in de wereld helpt."

Dit beroep op Augustus en den landgraaf had tot gevolg, dat zij
voldoende geld van hen ontving, om haar procureur, een zekeren
Dr. Betz, naar Maximiliaan te Weenen te zenden, ten einde den keizer
te verzoeken, haar zaak ter harte te nemen en haar request in Spanje
te ondersteunen. Haar pleidooi was meer vernuftig, dan vrouwelijk. Zij beweerde,
dat de Prins van Oranje door zijn weigering om de dagvaardingen
van zijn leenheer te beantwoorden en de voortdurende proclamatiën
tegen hem, burgerlijk dood was. In de oogen van de Nederlandsche wet
was hij een dood man; ergo was zij op Nederlandschen bodem weduwe;
ergo waren de Nederlandsche goederen de hare, daar zij een gerucht
had gehoord, dat Alva geen enkele vrouw van rang van haar eigendom
wilde berooven. Korten tijd later schreef zij aan haar "dierbare
vriendelijke tante," de keurvorstin, dat ze vreesde, dat dit gerucht
valsch was en ze verzocht haar om nader nieuws daaromtrent. Het antwoord, haar door Spanje gegeven, was natuurlijk, dat ze geen
weduwe was. Al was ze zelf geen rebel, ze had toch rebellen geholpen
en opgestookt. Ze had haar zilver, 200.000 florijnen waard, verkocht,
om den opstand van haar echtgenoot te steunen. In 1568 was zij zelfs
op den koninklijken troep te Kerpen aangevallen en had verschillende
zaken mee naar Keulen genomen, hetgeen haar van zelf medeplichtig
maakte. Anna's Duitsche procureur antwoordde op naïeven toon,
dat onmogelijk de Prinses bedoeld kon zijn met "la gueusesse,"
want dat haar naam was Anna, dochter van Maurits van Saksen. Haar
reis naar Duitschland in den vroegen winter van 1567 had alleen
tot doel gehad, haar stervenden grootvader, Filips van Hessen,
nog levend te zien. Haar echtgenoot was ze gevolgd om drie goede en
voldoende redenen: 1. Het was haar vrouwelijke plicht. 2. Ze was geen
onderdane van Spanje. 3. Men had haar niets gelaten, zelfs niet iets
zoo groot als eens mans hand. Al haar zilver was eenvoudig bij dat
van haar man gevoegd; haar juweelen had ze zoolang mogelijk onder zich
gehouden. Toen Kerpen was geplunderd, was zij in Heidelberg geweest en
in 't geheel niet in Keulen. Zij wilde de zaak voor het keizerlijk hof
te Spiers brengen, of Alva overreden, haar klachten te doen gelden,
maar haar schoonbroeder Jan hield het tegen. Niets was krachtens de
wet gedaan. Dr. Betz bereikte Weenen, maar ging niet naar Spanje, om de zaak voor
Filips te brengen. Het oogenblik, bij den koning te komen, was anders
goed gekozen, namelijk bij gelegenheid van zijn huwelijk met Anna van
Oostenrijk, daar 's konings hart dan misschien medelijdend gestemd
zou zijn. Tegen 15 Juni was Dr. Betz in Heidelberg terug, van waar hij
zich zelf verontschuldigde, dat hij zijn zending niet had uitgevoerd. Anna overstroomde haar verwanten met brieven om hulp. De onderpanden
van haar huwelijksgoed waren verpand en ze wenschte vurig ze in
te lossen. Ze verlangde in Siegen een huishouden op te zetten. Zij
beklaagde zich, dat de keurvorst haar wedde niet geregeld betaalde,
waarop hij antwoordde, dat ze niemand naar de markt te Leipzig gezonden
had, om die te innen. Daarop schreef ze weer, om te weten te komen,
wat haar kansen waren om de som van 30.000 daalders te verkrijgen,
die men haar bij den dood van haar stiefvader verschuldigd was,
en waarvoor zij een hypotheek had op Dornberg, Kamberg en Sachsenburg. Jammerend herinnerde zij den Keurvorst, dat hij het was geweest, die
haar huwelijk had doen sluiten en daarom moest hij haar helpen, in
plaats van koel aan te zien, dat zij aan elken kant van haar rechten
beroofd werd. Eindelijk loste hij haar verpande juweelen ten getale
van 385 in. Dat het Anna niet ontbrak aan een zekere hofhouding, bewijst de lijst
van hare volgelingen in Juli 1569:

"Twee jonge dames, een jong edelman, een hofmeester, twee assistenten
en een meid. Twee kamermeisjes, een min, twee kindermeisjes, een
waschvrouw, een page, een keukenschrijver (?), een kleermaker, een
bottelier, een kok, een lakei, een portier, een hofmeestersjongen,
een predikant, zuiver in de leer, die H. Excellentie troostte en met
haar bad."



Deze bijzonderheden over de Prinses kunnen dienen, om den
gemoedstoestand van den Prins, die in den volgenden brief (geschreven
uit Dillenburg in Nov. 1569) uitkomt, des te beter te begrijpen. Mijne vrouw,


    Uit uw brieven heb ik gezien en van onzen secretaris gehoord
    de reden en de oorzaak, die u bewogen hebben, om niet tot
    mij te komen, welke redenen ik volstrekt niet voldoende vind
    uit het oogpunt van den plicht, die eene vrouw aan haar man
    verschuldigd is, in geval zij hem eenige liefde toedraagt. Want
    gij zegt wel dat gij beloofd hebt nooit meer in dit land te
    komen, maar dan moet gij ook bedenken, dat gij van te voren
    voor God en Zijne kerk beloofd hebt, alle dingen ter wereld te
    verlaten, om uw man te volgen, hetgeen mij toeschijnt, dat u
    meer ter harte moest gaan dan alle kleine beuzelingen, indien
    gij althans eenigszins aan uwe verplichting denkt te voldoen. Ik zeg dit niet, om u te willen overhalen hier te komen, want
    daar dit u zoo tegen de borst stuit, laat ik het aan u over,
    maar wel zeg ik het u, om u aan uw verplichting te herinneren,
    zooals ik moet doen, zoowel omdat God het beveelt, als uit
    vriendschap voor u, dan kan er morgen of daarna komen wat wil,
    ik heb aan mijn geweten voldaan en u aangewezen, wat gij voor
    God en de wereld verplicht zijt. Vooral in dezen tijd meer
    dan in eenigen anderen, nu ik in zulke moeilijkheden ben,
    zooals gij zelf weet, is er niets in de wereld, dat meer
    troost geeft dan zich getroost te zien door zijn vrouw en
    te weten, dat zij met geduld het kruis wil dragen, dat de
    Almachtige haren man zendt, vooral als deze lijdt ten gevolge
    van pogingen om de eer van God te bevorderen en de vrijheid
    van zijn vaderland te bereiken. Dan is er nog een andere reden die u moest overreden tot mij
    te komen, namelijk, dat er zoovele zaken zijn, die ik u moet
    mededeelen, die zich niet laten beschrijven en waarvan thans
    mijn eer en leven afhangen. Indien gij mij althans eenige
    vriendschap toedraagt, dan moest u dat meer ter harte gaan,
    dan allerlei frivole affecties en bedenkingen. Ik wil niet eens op het feit drukken, dat ieder thans
    gelegenheid heeft, over ons te praten en verschillend te
    redeneeren en ieder onze zaken naar zijn eigen lust en
    karakter kan beoordeelen. Ik kan u verzekeren, dat, indien
    gij mij geschreven hadt dat gij mij in Frankfort, in plaats
    van in Siburg, te midden mijner grootste vijanden, wildet
    ontmoeten, ik voor niets ter wereld zou hebben verzuimd, met
    u daar samen te komen, omdat ik groot verlangen heb u te zien,
    niettegenstaande al mijn vrienden, die ik over de zaak sprak,
    mij om het gevaar, waaraan ik mij zou blootstellen, afraadden
    naar welke stad ook te gaan. Ik laat het aan uw gedachten over, om te bedenken, wat het
    voor mij zegt, dat gij die mijne echtgenoote zijt, bezwaar
    maakt mij te komen zien en dat ik mij in mijne ellende moet
    laten troosten door anderen, die mij niet zoo na zijn. Wat uw raad aangaat, om naar Engeland en Frankrijk te gaan:
    ik zou wel wenschen, dat de zaken in Frankrijk van dien aard
    waren, dat wij er gerust heen konden gaan, maar de toestand
    der arme Christenen was er vroeger beter dan thans en ik
    kan u verzekeren, dat, als God in zijn barmhartigheid geen
    geneesmiddel aanbrengt, de arme Christenen daar er erger
    aan toe zullen zijn, dan in de Nederlanden. Als de Koning
    van Frankrijk zijn eigen onderdanen zoo hard behandelt, wat
    zal hij dan met vreemdelingen doen? Gij kunt dus wel denken,
    wat er te wachten zou zijn, indien we ons daarheen begaven. Wat Engeland aangaat, er zijn redenen voor, die ik niet kan
    schrijven, maar ik verzeker u, als gij ze gehoord hadt, dan zou
    uw verlangen, om daar heen te gaan, wel vervliegen. Buitendien
    zijn onze zaken in zulk een toestand gekomen, dat het niet
    meer de vraag is, te besluiten waar wij heen zullen gaan,
    maar wel, waar men ons zal willen ontvangen. In de meeste
    steden en staten zou men zich wel meer dan tweemaal bedenken,
    voordat men ons ontving. De koningin van Engeland, de koning
    van Denemarken en van Polen en vele Duitsche vorsten zouden
    hetzelfde doen. Ik spreek niet van u, maar van mij, omdat ik
    in ongenade bij den keizer ben. Hierover en over vele andere
    zaken hadden we samen kunnen spreken, als wij elkander in het
    geheim hadden kunnen zien. Want al mijn vrienden zijn van
    meening, daar mijn vertrek uit de Nederlanden aan iedereen
    bekend begint te worden, dat ik mij niet op ééne plaats kan
    ophouden, maar heden hier en morgen daar moet vertoeven. Daar het God behaagd heeft, dat ik in deze ellende ben,
    had ik zoo gaarne het geluk gehad, u althans eenige dagen te
    zien; het komt me voor, dat ik dan des te blijmoediger alle
    ongelukken, die de goede God mij heeft toegezonden en mij nog
    zal toezenden, zou hebben kunnen dragen. Nu vertrek ik morgen;
    van mijn terugkomst, of wanneer ik u nu zal kunnen zien, kan
    ik u op mijn eer niets zekers melden, want ik ben besloten,
    mij te stellen in de hand van den Almachtige, opdat Hij mij
    geleide, waar Hij wil. Ook zie ik wel, dat ik dit leven verder
    in ellende en arbeid zal moeten doorbrengen, waaraan ik mij
    wil onderwerpen, omdat het alzoo behaagt aan den Almachtige,
    want ik weet, dat ik grooter kastijding verdiend heb. Ik bid
    u alleen, mij de gunst te bewijzen, alles geduldig te dragen,
    gelijk ik tot heden gedaan heb. Ik ben zeer blij uit uw brief
    te hooren, dat de zaak, die gij thans in de Nederlanden tracht
    te bereiken, goed staat en dat Hovelmans zijn plicht doet. Gij
    kunt verzekerd zijn, dat uw zaken nimmer zoo goed zullen gaan,
    of ik wenschte, dat ze nog beter gingen en dat mij niets
    aangenamer kan overkomen, dan te hooren, dat gij tevreden zijt. Ik bid den Almachtige, U te verlichten door Zijn Heiligen Geest
    en ons allen voor hetgeen ons het heilzaamst is, opdat wij,
    voor Hem op den dag des oordeels verschijnende, Hem dan beter
    rekenschap kunnen geven van al onze daden. Ik beveel mij enz."


Merkwaardige, eenvoudige en treffende brief. Oranje overdrijft er niet
zijn affectie tot zijn vrouw in; hij zegt ronduit, wat haar plicht
was geweest en toch doet hij haar gevoelen, van hoeveel waarde het
bijzijn zijner vrouw had kunnen zijn en hij tracht zelfs nu nog met
Anna weder in goede verstandhouding te komen. Of zij zulk een brief
waard was, we zouden het bijna betwijfelen, want hoewel het zeker is,
dat ze in geen aangename verhoudingen was gekomen, vergeleken bij haar
vorstelijken staat in de Nederlanden, ze had in het minst geen besef
van hetgeen de tijd van haar echtgenoot eischte en van hetgeen zij dus
met onderwerping had moeten dragen. In een brief van den 7en Febr. 1570
schreef Oranje aan zijn broeder Jan, dat het beter was dat zijn vrouw
bleef waar ze was en dat ze niet moest gedwongen worden te komen, daar
zij het niet verlangde. Hoe treurig steekt bij Oranje's zachtmoedigen
toon het bitter woord af, dat Anna's pen op den 8en Febr. nederschreef:


    Goedgunstige waarde Heer,


    De reden, waarom ik den uwen van 14 Dec. niet beantwoordde,
    zal uw secretaris u wel mededeelen, tegelijk met andere dingen,
    die ik hem opdroeg, u te rapporteeren. In antwoord op uw vraag,
    dat ik een plaats zou aanwijzen, waar we elkander konden
    ontmoeten en daar gij niet wenscht te komen in de nabijheid
    der Nederlanden, weet ik geen betere plaats dan Leipzig. Ik
    denk toch binnenkort den keurvorst een bezoek te brengen,
    daar ik hem in negen jaar tijds niet gezien heb. Dan zal ik
    mijn weg over Leipzig nemen, welke plaats u wel schikken zal,
    daar ik hoor, dat gij daarvan niet ver verwijderd zijt. Of
    indien het u beter voorkomt, kom dan in Braubach, in het rijk
    van Landgraaf Filips gelegen. Ik weet geen beter en geschikter
    plaatsen aan te wijzen dan in de landen van mijn beide neven,
    waar gij ook wel veilig zult zijn. Doe me weten, welke van
    de beide plaatsen gij verkiest, dan kan ik aan Landgraaf
    Filips schrijven en hem zijn huis voor ons ter leen vragen,
    want nooit ga ik weer naar een uwer vrienden. Indien gij mij
    daartoe zoudt willen dwingen, dan zou ik dat als een bewijs
    aanmerken, dat gij mijn dood wilt."


Met al de halsstarrigheid, haar klein karakter eigen, had Anna een
besluit genomen, waarvan ze niet wilde afwijken. Het was dezelfde
geest, dien zij in haar 17e jaar getoond had, toen ze tegenover
iedereen, die het afraadde, besloten had den Prins te huwen. Wat
toen echter nog als behagelijke beslistheid van karakter kon worden
aangemerkt, was thans onbehagelijke eigenzinnigheid geworden. Op den 6en April schrijft zij weder:


    Goedgunstige waarde Heer,


    Uw brief en uw boodschap heb ik van Tseraerts ontvangen. Ik
    kan niet gelooven wat gij schrijft omtrent uw verlangen mij
    te zien, want uw daden waren niet in overeenstemming met
    uw woorden. Wat de plaats aangaat, waar gij wenscht dat ik
    komen zou, die is in 't geheel niet geschikt voor mij en ook
    weet ik niet, hoe ik aan reisgeld zou komen, om u en mijn
    betrekkingen te zien. Gij schrijft, dat gij niet in staat zijt, mij geld te zenden,
    maar ik heb tot nu toe wel ondervonden, dat gij nooit
    bijzonder bereid zijt om mij te helpen. Gij weet beter dan
    ik, of het u wezenlijk aan macht, mij bij te staan, heeft
    ontbroken. Daar ik echter van u noch van de uwen krijgen
    kan, wat mij van rechtswege toekomt, moet ik mij wel op
    mijn vrienden beroepen, om hulp te erlangen. Ik zie wel,
    van u heb ik niets goeds meer te wachten, wat gij mij ook
    beloofd hebt. Maar ik wensch niet meer genoemd te worden een
    schade en verderf van het huis Nassau, hoewel dit terecht
    mijn schade en verderf kan heeten. Wat uw schrijven aangaat,
    dat ik, als ik bij u kom, mijn toorn maar te Keulen moet
    laten: nooit ben ik toornig tegenover u of de uwen geweest,
    dan om goede redenen. Onze samenkomst zou waarschijnlijk de
    oorzaak zijn, dat mijn rechtmatige toorn niet verminderd,
    maar vermeerderd werd, als ik van u dingen moest hooren naar
    uwe oude gewoonte. Daar het u niet behaagt, te komen op de
    vier plaatsen, die ik genoemd heb, moet ik dat geduldig
    dragen. Wat mij aangaat, ik kan niet komen op de plaats,
    die gij aangeeft. Ik beveel u in Gods bescherming en ik bid,
    dat Hij u beter mag behandelen, dan gij mij."


Verwondert het ons, dat de Prins op het ontvangen van zulke brieven
zijn geduld verloor? Hij gevoelde zich gedrongen, aan een van Anna's
verwanten, Willem van Hessen, verslag te doen van de houding zijner
vrouw tegenover hem. Hij begreep toch wel, dat Anna niet zou nalaten,
hare bloedverwanten op haar manier in te lichten. Daarom wilde de
Prins zich verantwoorden en deed hij Willem van Hessen gevoelen, dat
het hem eenvoudig onmogelijk was, die soort van dingen langer van
zijn vrouw te verdragen. Toen hij haar eenige maanden geleden een
hartelijken vriendelijken brief had geschreven, liet zij hem twee
maanden zonder antwoord. Allerlei voorstellen had hij haar gedaan,
om elkander te ontmoeten, maar die waren alle afgestuit op den onwil
van zijn vrouw en nu schreef ze hem zulk een hoogst onaangenamen
brief, waarvan Oranje aan Willem van Hessen de copie zond. Geduld
had hij genoeg gehad, maar zulke impertinente, dwaze brieven deden
het hem verliezen. Alsof hij nog niet genoeg andere hoofdbrekende
zorgen had, kwam zijn vrouw die nog vermeerderen door haar gedrag te
zijnen opzichte. Toch schijnt Willem van Hessen medelijden met Anna's
geldelijke verlegenheid gehad te hebben. Hij zond haar althans geld,
een oude hofmeesteres en eenig ander vrouwelijk gezelschap. Of dat
vriendelijk ontvangen werd, is niet waarschijnlijk. Nog eens in Mei deed de Prins een poging, om Anna goeden raad te geven
en betitelde hij haar zelfs met de oude geliefde benaming "Ma mie." In
haar boezem was echter de liefde tot Oranje geheel gestorven. In haar
brieven uit die jaren vinden we geen enkel spoor van sympathie met
de teleurstelling en ontberingen van haar echtgenoot. Trouwens geen
wonder--want de hartstochtelijke, trotsche, eigenzinnige Anna van
Saksen was reeds in 1570 tot nog diepere zedelijke afdwaling gevallen,
die ons bij het noemen van haar naam met weerzin vervult. Het schetsen
van haar verderen levensloop kan ons dan ook niet behagen, en toch
mogen in het leven van den Prins de droevige feiten niet geheel
onvermeld blijven. In de afwezigheid van den reeds genoemden rechterlijken raadsman van
de Prinses, Dr. J. Betz, werd een ander rechtsgeleerde, die eveneens
uit Antwerpen had moeten vluchten, bij Anna van Saksen geroepen, ten
einde ook de aangelegenheid van haar huwelijksgoed te behartigen. Deze
tweede rechtsgeleerde was de vader van den Vlaamschen schilder Rubens
en met dezen leefde Anna te Keulen in overspel. Zelfs toen ze in den
aanvang van 1571 zich te Siegen had gevestigd, ontving zij ook daar
bezoek van Rubens. Men schijnt in den familiekring van de Nassau's
dienaangaande eenig kwaad vermoeden gehad te hebben. Althans in
Maart 1571 werd Rubens op een reis naar Siegen opgelicht en op last
van den Prins en van graaf Jan van Nassau gevankelijk naar Dillenburg
gebracht. Daar bekende hij zijn misdaad. Overeenkomstig de landswetten
hadden de Nassau's volkomen recht gehad, Rubens ter dood te doen
brengen. Want twijfel aan de zaak bestond niet. Anna zelve schreef wel aan Oranje een brief vol betuigingen van haar
onschuld, ja zelfs achtte ze zich ten hoogste beleedigd, dat men haar
zulk een ontrouw durfde ten laste leggen. Doch het ongeluk voor haar
wilde, dat een briefje van haar aan Rubens, den Prins in handen viel,
dat haar misdaad ontwijfelbaar bewees. Rubens werd te Dillenburg in de gevangenis geworpen en was zoo zeker
dat hij zijn misdadige liefde met den dood moest boeten, dat hij alleen
nog de genade vroeg onthoofd te worden. En toch, het leven werd hem
gespaard. Aan den eenen kant begreep men in Nassau, dat de voornaamste
schuldige Anna was, overeenkomstig Rubens' confessie; aan den anderen
kant was het Rubens' beleedigde echtgenoote, Maria Pepeling, die niet
ophield, voor haar man bij de Nassau's tusschenbeide te treden. Reeds
in 1573 mochten zij weder in Siegen samenwonen; in 1577 ontving het
echtpaar verlof zich elders te vestigen, mits niet in de erflanden
van den Prins of in zijn nabijheid. En wat den Prins aangaat, het was natuurlijk, dat Oranje liefst zooveel
mogelijk de zaak geheim gehouden had. Opmerkenswaard is zeker, dat
de brief, dien de Prins er over schreef aan zijn broeder Jan, veel
meer over de oneer, die de zaak hem zou kunnen berokkenen loopt,
dan over de daad zelf, die zich "leider had zugetragen." Doch dit
behoeft ons, na al wat Oranje reeds van Anna verdragen had, niet zoo
zeer te bevreemden. In Mei schreef deze nog eens een brief aan haar
schoonbroeder Jan en verzocht ze hem in haar belang bij den Prins
tusschenbeide te komen. Uit dien brief blijkt wel, dat haar berouw
niet diep was. "Ze had den raad van den landgraaf moeten volgen
en nimmer met een Nassau moeten huwen. Zij verlangt naar den dood
enz." Drie jaren bleef ze nog in Nassau en was in dien tijd woonachtig
te Beilstein, maar een voortdurende lastpost voor de bloedverwanten
van haar echtgenoot. Hare kinderen waren van haar weggenomen; die
werden door graaf Jan met meer dan vaderlijke zorg opgevoed. Vele
brieven werden er over haar gewisseld tusschen Jan van Nassau en
Anna's bloedverwanten. Zoo schreef Willem van Hessen op 20 Februari
1572 in eene instructie omtrent haar het volgende:

"Wanneer men God den Heer vergeet, in alles het vleesch naleeft en aan
den Duivel zooveel macht over zich toestaat, dan kan het niet anders
afloopen, zooals de geschiedenissen des O. en N. T. zoowel als die der
Heidenen en de dagelijksche ondervinding dat bevestigen. Mijne nicht
weet, hoe wij niet alleen als een neef, maar als een vader meermalen
vermaand en gebeden hebben, van God niet met zooveel minachting
te spreken, vlijtig aan te houden in het gebed en het lezen der
H. S. Ook haren heer en gemaal, die haar niet is opgedrongen, maar
dien zij naar willekeur, ja zelfs tegen den wil en het verbod van
onzen vader, hoogloffelijker gedachtenisse, genomen heeft, moet zij
behoorlijken eerbied en achting bewijzen en zich voor 't overige
eerbaar en onbesproken gedragen, zooals het eene eerbare vorstin
naar oud Duitsch gebruik past. De lichtvaardige zeden der Walen, hun
ijdelen pronk dient zij vaarwel te zeggen en de loffelijke Duitsche
manieren te volgen, door slechts zeldzaam of liever in het geheel
niet, vreemde manspersonen tot haar onderhoud en in hare kamer toe
te laten. Had zij dien raad opgevolgd, zij zou thans niet onder een
zoo zware schuld gebukt gaan."

Uit deze woorden blijkt voldoende, hoe Willem van Hessen Anna van
Saksen geheel de schuld gaf. De keurvorst daarentegen zette die op
's Prinsen rekening. Hij zeide, dat dit nu de gevolgen waren, als men
zijn vrouw liever Amadis de Gaule dan den Bijbel liet lezen; dat Oranje
haar veel te veel had toegelaten, haar zin en lust op te volgen; dat
alles zou voorkomen zijn, als de Prins bijtijds haar moedwilligheid had
gebroken en haar in tucht en gehoorzaamheid had gehouden, enz. Tegen
die beschuldigingen verdedigde Oranje zich op de volgende wijze:

"Wat hij destijds van Amadis de Gaule aan de keurvorstin had gezegd,
was alleen spotternij geweest en gesproken op een tijd, toen hij zelf
nog niet was gekomen tot de kennis der waarheid. "Anna zelf had booze "mores" onder de leden, voor zij in de Nederlanden
kwam. Ze had die reeds op weg naar hare woonplaats Breda getoond en
daarbij steeds volhard. "De Prins had niet nagelaten, haar daarover ernstig te onderhouden
en zelfs nu en dan had hij lichtzinnige lieden, die zij om en bij
zich had, met slagen uit zijn huis moeten doen jagen. "Bij booze vrouwen zijn tranen en gramschap even vruchteloos; waar
de inborst boos is, daar moeten zich booze daden openbaren."

Kortom, hoe ook de diepe val zijner tweede vrouw Oranje getroffen
moet hebben en onder al de bekommernissen van die jaren zijne zorgen
verdubbeld, hij kon er zich boven verheffen, overtuigd, dat niet aan
hem de schuld lag van al het kwaad, dat Anna van Saksen hem en den
zijnen berokkend had. Het is treurig te zien, hoe ellendig de overspelige vrouw haar leven
geëindigd heeft. Na nog drie jaren in Nassau te zijn geweest, werd zij
in 1575 naar Saksen gebracht. Er was geen huis met haar te houden. Men
kon eindelijk geen dienaren, zelfs tegen hooge belooning vinden, om bij
haar te wonen. Haar gedrag was zoo heftig, dat de omstanders dikwijls
in levensgevaar verkeerden. In rustige oogenblikken verlangde ze
slechts naar haar dood, een wensch, die zeker ook haar bloedverwanten
deelden. Toch zou ze daarna nog twee jaren in Dresden leven. Daar
werd ze opgesloten in een gevangenis; haar voedsel werd haar door
een opening toegereikt, terwijl een predikant belast werd met de
zorg voor haar ziel. Daar haar geest reeds geheel was ondergegaan,
zullen dit wel ijdele woorden geweest zijn. Eindelijk stierf ze 18
December 1577, razend krankzinnig in haar 33e jaar. Den volgenden
dag werd de booze "dochter van den grooten keurvorst" te Meiszen
begraven, en wel in het graf harer voorouders. Een groote stoet van
"schoolkinderen, predikanten, overheidspersonen, edellieden en burgers"
volgde de lijkbaar. Voor den Prins was ze al lang dood geweest. HOOFDSTUK XV. EERSTE VOORDEELEN 1572. Zooals wij vroeger zagen, was in 1569 Alva's voorstel aangenomen,
om voor den tijd van twee jaren in plaats van den tienden penning
een heffing van twee millioen te doen. Die termijn zou in Augustus
1571 verstrijken, zoodat reeds in het voorjaar beraadslagingen werden
gehouden over de invoering van de nieuwe belasting, welke den koning,
volgens Alva millioenen zou opbrengen. Dat dit niet zoo gemakkelijk
zou gaan, bleek reeds uit het verzet, waarmede Alva te kampen had,
toen hij de financieële voorstellen in den Raad van State bracht. Zelfs
de president Viglius, lang een buigzaam werktuig van den landvoogd,
kwam met groote kracht tegen Alva's plannen op en beweerde, dat
de belasting het volk beleedigde. Alva stoorde zich echter weinig
aan het gevoelen van Viglius en zijn ambtgenooten en bij plakkaat
van 31 Juli kondigde de landvoogd aan, dat thans onverbiddelijk de
tiende penning zou worden geheven. Alva schatte, dat deze belasting
jaarlijks een 50 millioen zou opbrengen. Een nieuwe storm stak tegen die poging op onder de burgers van het
handeldrijvend volk, die niet weinig vermeerderde, toen het bericht
uit Spanje kwam, dat thans de heffing moest plaats hebben. Onder
alle klassen en standen van de bevolking ontstond zulk een beweging
tegen dien maatregel, dat al het verzet van vroeger dagen, daarbij
vergeleken, bijna kinderspel was. De Staten der provinciën, de vroedschappen der steden, de gilden,
ja de adel en de geestelijkheid, allen zonden protesten in. Drie
bisschoppen zelfs van Vlaanderen vereenigden zich met de wenschen van
het volk en drongen evenzeer op de intrekking van de nieuwe belasting
aan, omdat ze vooral de lagere klassen zou drukken en den handel
zou vernietigen. Als protest schorsten de kooplieden alle zaken,
de winkeliers sloten hun winkels. Zoo voelden zij zich in hun nering
bedreigd, dat zij liever niet meer wilden verkoopen, ten einde niet
gedwongen te zijn, het leeuwendeel hunner winst aan de regeering te
geven. Het volk liep te hoop en verklaarde de onwettige en drukkende
belasting niet te zullen gedoogen. De z.g. "zevenstuiverslieden," spionnen der regeering, die zich voor
die karige belooning lieten gebruiken om overal af te luisteren,
wat naar verraad zweemde, waren thans niet meer in staat al de
verwenschingen aan te brengen, die zij over den landvoogd te hooren
kregen. "Hadden we slechts gereed geld," schreef Oranje in het begin van 1572,
"dan zouden we met Gods hulp wel wat goeds kunnen uitrichten, want
na de tijding, die we van alle oorden bekomen, zou het nu tijd zijn
en zou men thans met geringe sommen meer kunnen doen, dan op andere
tijden met groote."

Gewoon als de Prins was, de publieke meening te polsen en van zijn
veilig standpunt uit de wacht te houden, met tallooze oogen tot zijn
dienst, doorzag Oranje dat die tot wet verheven aanval op de beurzen
van een handeldrijvend volk een geest van verzet zou wakker roepen,
zooals geen enkel ander onrecht zou hebben kunnen doen. Alva zelf toonde zich tot matiging bereid; ook hij wilde eenige
verlichting van den tienden penning aan handel en zeevaart toestaan,
de stedelijke belastingen op eet- en drinkwaren tot verlichting der
armen verminderen enz. Doch met dat al bleef die belasting uiterst
drukkend voor den kleinhandel en de lagere klassen. De verbittering
nam van dag tot dag toe, toen plotseling de gebeurtenissen een wending
namen, noch door Alva, noch door den Prins verwacht. Gedurende den winter van 1571 hadden 24 kleine schepen onder het bevel
van Lumey, graaf van der Marck, bij de Engelsche kust gekruist. Het
had niet ontbroken aan pogingen om de Watergeuzen te overmeesteren,
doch de ervaren zeelieden hadden steeds weten te ontkomen en vonden
daarbij vooral steun in twee plaatsen n.l. Dover en Emden. In Maart echter werd hun door den invloed van Alva door Elisabeth
het verblijf in Engeland verboden en moesten zij een goed heenkomen
zoeken. Tengevolge van het verbod de Geuzen van vleesch, brood of bier
te voorzien, verlangden zij natuurlijk levensmiddelen op te doen en
besloten ze daarom een inval te wagen op de kust van Noord-Holland. Ze zetten koers, waarschijnlijk van uit Dover, naar de monden van de
Schelde en wilden in de richting van het Vlie, maar door den wind
werden ze genoodzaakt voor den breeden Maasmond het anker te laten
vallen. Tusschen den Briel op den zuidelijken uithoek van die monding
en Maaslandsluis aan de overzijde, kwam de vloot, tot groote verbazing
van de bewoners, opdagen. De inwoners van den Briel, geheel van alle garnizoen ontbloot, zonden
in hun schrik over de verschijning van die vloot voor hunne stad een
veerman, Pieter Koppelstok genaamd, op hen af, ten einde te weten te
komen, wat zij in hun schild voerden. Het eerste vaartuig, dat Koppelstok ontmoette, stond onder bevel
van Willem van Bloys van Treslong. Deze edelman, wiens broeder door
den hertog van Alva in 1568 ter dood was gebracht, behoorde tot een
der weinige overgeblevenen uit den slag bij Jemmingen. Zijn vader
was baljuw op Voorne geweest, zoodat hij met de gansche streek
goed vertrouwd was. Nadat de veerman aan boord van den admiraal
was gebracht, werd met goedkeuring van Lumey, Koppelstok naar
den Briel teruggezonden met den formeelen eisch, de stad aan de
Geuzen over te geven. Die boodschap behaagde den veerman, die met de
rebellen sympathiseerde; hij keerde naar het stadhuis terug, waar de
overheidspersonen bijeen waren om op zijn terugkomst te wachten. Hij
deelde hun mede, dat de admiraal en Treslong wenschten, dat er twee
van hen zouden worden afgevaardigd naar de patriotten en hun doel
was, den tienden penning af te schaffen en het land te bevrijden
van Alva's bestuur. De overheidspersonen vroegen, over welke macht
Lumey beschikte en Koppelstok antwoordde daarop: "Ongeveer 5000 man,"
terwijl hun werkelijk aantal slechts een goede 400 bedroeg. Die mededeeling deed de magistraat zoo ontstellen, dat zij aanstonds
een samenkomst goedkeurde, doch zelf onmiddellijk lafhartig uit de
stad vluchtte, gevolgd door de meest aanzienlijke burgers. De geuzenmacht werd in tweeën gesplitst en terwijl de eene helft
onder Treslong de Zuiderpoort aantastte, rukte de andere onder den
admiraal op de Noorderpoort aan. Het gelukte Treslong binnen te
komen; van der Marck legde bij de Noorderpoort een vuur aan, waarna
de half verbrande deur met een ouden mast opengeloopen werd. Tegen
zonsondergang waren de Geuzen ten getale van ongeveer 200 man binnen
de stad. Verzet vonden ze niet, menschenlevens werden dan ook gespaard,
maar een plundering volgde. Lumey was van plan zich doodeenvoudig met den buit tevreden te stellen,
maar gelukkig werd de raad van Treslong gevolgd. Op zijn aandrang nam
de admiraal bezit van de bemachtigde plaats, in naam van den Prins van
Oranje als zijn lastgever en als de wettige stadhouder. Kort daarop
keerden de gevluchte burgers in den Briel terug, die door een eed
van trouw aan den Prins van Oranje, zich met de Watergeuzen verbonden. De tijding van het gewichtig feit van de inneming van den Briel
verspreidde zich met groote snelheid. Alva begreep niet aanstonds
den vollen omvang van deze gebeurtenis, zoodat de caricatuur ten
volle verdiend was, die hem voorstelde op het oogenblik dat Lumey hem
den bril van den neus trok en uit zijn mond de woorden voortkwamen:
"no es nada," "het is niets," zijn gewone opmerking bij het ontvangen
van nieuwstijdingen. Spotvogels van Brussel zorgden wel deze gunstige gelegenheid
niet te laten ontsnappen, want de naam der stad gaf aanleiding
tot een woordspeling en de gebeurtenis had plaats gegrepen op
Allernarrendag. Het rijmpje:


    "Den eersten dag van April
    Verloor Duc d'Alva zijn bril"


werd een volksdeun en deze toespeling leeft thans nog in de herinnering
voort. Wel zond Alva troepen naar Vlissingen om Walcheren te beschermen en gaf
hij Bossu, den koninklijken stadhouder over Holland, Zeeland en Utrecht
bevel, om den Briel te hernemen, maar het een, noch het ander gelukte. Vlissingen weigerde Alva's troepen te herbergen, maar opende zijn
poorten voor de Geuzen, wier aantal spoedig vermeerderd werd door
terugkeerende ballingen uit Engeland met Tseraerts aan het hoofd en tal
van Engelsche edellieden, die een groot deel van Walcheren bezetten. Bossu stak van Maaslandsluis naar het eiland Voorne over en deed den
Briel opeischen.