Geschiedenis van het tijdperk van 25-jarigen vrede: 1849-1874
En dat gezang, 't overstemde de tonen van 't geschut, en
een vriendelijke Novemberzon scheen op dat in geestdrift ontstoken volk,
en vermeerderde, kon 't zijn, die geestdrift nog. O, 't was een plechtig
oogenblik, lieve lezeressen en lezers! Ook de koning gevoelde dat, toen
hij zijn vorstelijken oom om den hals viel, als wilde hij hem danken
voor het schoone oogenblik, hem door den president der commissie bereid;
dat gevoelde ook de grijze prins, toen hij, op de tribune teruggekomen,
zijn vorstelijke gemalin, die hem, tot schreiens toe bewogen, de hand
drukte, aan zijn borst klemde. De laatste tonen van 't lied waren nauwelijks weggestorven op de
vleugelen van den wind, toen zich weer de welbespraakte mond van den
Utrechtschen hoogleeraar deed hooren. En nadat daarop het slot der
feestcantate was gezongen, hief andermaal al 't verzamelde volk aan:

    »Wilhelmus van Nassauwen
            Stichtte ons Gemeenebest,
    Wilhelmus van Nassauwen
            Heeft Neerlands troon gevest,
    Wilhelmus van Nassauwen
            Regeert ons, hoog geloofd:
    Wilhelmus van Nassauwen
            Zij eeuwig Neerlands hoofd!"

Nu werden door prins Frederik de feestredenaar, de dichter en de
componist aan Z. M. en de geheele koninklijke familie voorgesteld. »Die
compositie was u uit het hart gekomen, mijnheer Lubeck," zeide de koning
en dat was inderdaad een hooge lof uit den mond van hem, die zelf zulk
een gelukkig beoefenaar der muziek is. Thans defileerden vóór de koninklijke tribune, van de zijde der
Willemskerk komende, de kinderen der weeshuizen. Op hen volgde de
feesttrein der werklieden, en hield de heer van Coeverden, medechef van
de firma de Wed. A. Sterkman en Zoon, een aanspraak tot den koning,
waarin hij deed uitkomen, dat ook de werklieden, ofschoon nederige
burgers, zich met hen, die in hoog aanzien zijn geplaatst, volkomen
gelijk stellen wanneer het de liefde geldt voor Vaderland en Koning. Nu
zongen de werklieden uit de fabriek van de heeren van Kempen en Zoon, te
~Voorschoten~, Psalm 134, vers 3:

    »Dat 's Heeren zegen op u daal! Zijn gunst uit ~Sion~ u bestraal! Hij schiep 't heelal Zijn naam ter eer,
    Looft, looft nu aller Heeren Heer!"

Intusschen drukte de lithograaf van den heer Lankhout, op zijn met groen
en oranje versierden wagen, 't portret van den koning op oranjepapier,
en verspreidde die platen onder 't volk. Toen deze wagen vóór de
koninklijke tribune stilhield, verlangden ook H. M. de koningin en prins
Alexander daarvan een afdruk. Nu defileerden voorbij de koninklijke
tribune: de Haagsche schutterij, de grenadiers en jagers en de
dragonders, en was de plechtigheid afgeloopen, een plechtigheid zoo
indrukwekkend, dat onze vrienden uit ~Amsterdam~ onuitwischbaar in 't
geheugen bleef. »Hoe komen we nog door die menigte heen!" zeide de oude Veldhuis. »O, daar weten wij Amsterdammers niet van, oom," zeide Gustaaf. »We zijn
niet bang voor een beetje gedrang."

't Was dan ook werkelijk een gedrang. De paarden der vorstelijke
rijtuigen moesten stapvoets rijden, en nog konden ze zich ter nauwernood
een weg banen door de steeds juichende menigte, die 't niet moe scheen
te worden »Oranje boven! leve de koning!" te roepen. Nog vóór echter de
koning in zijn rijtuig was gestegen, had hij tot prins Frederik en al
het volk met zijn krachtige stem voor de vuist de volgende woorden
gesproken:

»Mijn hart gevoelt de diepste erkentelijkheid. Ik ben ten diepste
getroffen over hetgeen ik gezien en gehoord heb. Wanneer Ik dàt zeg,
dan geloof ik de tolk te zijn van de gevoelens van al de prinsen en de
prinsessen uit het Huis van Oranje. »Het is heden de schoonste dag van Mijn leven, die dag van heden, waarop
het Nederlandsche volk op nieuw op de ondubbelzinnigste wijze heeft doen
blijken van zijne gehechtheid en trouw, die het steeds en onder alle
omstandigheden, welke het der Voorzienigheid heeft behaagd in ons
Vaderland te doen plaats hebben, aan den dag heeft gelegd. »Ik stel die gevoelens op hoogen prijs, en wanneer het eenigzins
vermetel van Mij is, op dit oogenblik het woord te nemen, uit het
oogpunt der welsprekendheid, dan toch is het voor Mijn hart een behoefte
tot u een echt Nederlandsch woord te richten, een woord gesproken uit
het hart van een koning uit het Huis van Oranje. Dat woord kan niet
anders zijn, mag niet anders wezen dan aan allen, hier tegenwoordig, de
plechtige verzekering te geven, op den dag van heden, waarop de eerste
steen is gelegd voor het Nationaal gedenkteeken, waarop de liefde en de
trouw van het Nederlandsche volk bij die onvergetelijke plechtigheid
zoozeer zijn gebleken, op dezen dag van groote Nationale herinneringen,
voor Mij niet alleen, maar voor alle leden van het Huis van Oranje;--dat
het heden gebeurde een nieuwe prikkel voor Uw Vorstenhuis zal wezen,
om nog meer dan vroeger voor het welzijn en den bloei van het volk van
~Nederland~ werkzaam te zijn, zooals in vroegere dagen, zooals het
altijd zal blijven. Want wij allen uit het Huis van Oranje, wij kunnen
_nooit_, ja NOOIT genoeg doen voor ons ~Nederland~."

       *       *       *       *       *

»Nu nog even naar de Maliebaan!" zeide de oude Veldhuis. »Daar hebben
immers de volksvermakelijkheden plaats!"

»Ik vrees, dat we te laat zullen komen, en 't grootste deel afgeloopen
is," zeide Gustaaf, terwijl hij op zijn horloge keek. »We moesten liever
de stad een weinig rondwandelen, en al 't schoons en sierlijks bekijken,
dat er te zien is."

»En eerst eens beproeven, of we wat te eten kunnen krijgen," zeide
Bernard. »Want ik rammel van den honger. Na zooveel geestelijke spijs
herneemt de maag toch ook haar rechten."

»Hadden we mama maar bij ons gehad," zeide Margot, »dan zou ze ons ieder
wel een paar krentebroodjes in den zak gestopt hebben, net als voor
veertien jaren, toen we de inhuldiging bijwoonden."

»En die ons toen zoo heerlijk smaakten!" voegde Florence er bij. »'k
Wou, dat ik ze op 't oogenblik had!"

»Ik niet," zei Bernard. »Ze zouden in dien tijd tamelijk droog en
oudbakken geworden zijn."

»Nu ja, allebedil," hernam Florence. »Ik meen zulke soort van
krentebroodjes."

»Dan hadt ge u wat duidelijker moeten uitdrukken," antwoordde Bernard
glimlachend. »Doch ik ben hier zoo onbekend als een pelgrim, die pas
in 't Heilige Land komt. Gelukkig, dat we zulk een goeden gids bij ons
hebben als oom Henri. Die zal ons ook wel in de een of ander caravansera
brengen, waar we onze hongerende en dorstende lichamen kunnen
restaureeren."

»Ja, oom Henri zal u even naar huis brengen, jonge lui," antwoordde de
kapitein. »Want in koffiehuizen of restauraties zal wel niets te krijgen
zijn."

En hij had gelijk. Een twee- of drietal, welke men binnenstapte,
waren zoo volgepropt met hongerige en dorstige menschen, dat men daar
onmogelijk iets voor zijn geld kon krijgen. Men besloot dus maar, naar
August's kamer te gaan, waar de hospita wel zou opdisschen. »O, kijk eens! Wat komt daar aan?" riep Florence eensklaps uit. »Neerlands kleuren te paard!"

»En oranje als aanvoerder!" voegde Margot er bij. »Dat is
alleraardigst!"

Inderdaad--het waren vier heeren Leidsche studenten, keurig net gekleed. Een hunner reed vooruit, van top tot teen in 't oranje gekleed; de drie
volgden hem: de een geheel in 't rood, de andere in 't wit en de derde
in 't blauw. 't Gaf nieuwe stof tot vroolijkheid. Nauwelijks waren die
voorbij, of daar kwam een rijtuig aan met boeren en boerinnen, kwistig
met oranje versierd. 't Rijtuig zelf was met de namen van de mannen
van 1813 beschilderd en de twee melkwitte paarden met groote strikken
en rozetten van oranje en de Nederlandsche kleuren getooid. Honden en
paarden waren, evenals in ~Amsterdam~, goed Oranjegezind; als men ten
minste rekende naar de oranjestrikken die ze om den hals of aan den
staart droegen. Tal van kleine optochten kwamen hen tegen, wier leden
wel niet altijd even keurig waren uitgedost, maar die toch door hun
potsierlijke tooisels, waarin 't oranje den boventoon had, er veel toe
bijbrachten, om afwisseling en levendigheid in de reeds zoo drukke stad
aan te brengen. De oude wapenbroeders van 't jaar 1813 begaven zich
onder 't geleide van de commissie van orde der feestviering naar het
societeitsgebouw »de Vereeniging," waar ze onthaald werden en o. a. prins Frederik hun de lieve attentie had betoond, om twee kistjes fijne
oranjesigaren te zenden, elke sigaar met een oranje étiquette en 't
jaartal 1813 versierd. Jammer, dat de prins tot zijn innig leedwezen
door ongesteldheid verhinderd was, zelf daar te komen. Immers nog den
vorigen dag had de toestand van den edelen grijsaard zich zeer dreigend
doen aanzien, en was het te vreezen geweest, dat hij de steenlegging
niet zou bijwonen. Gelukkig was die vrees niet uitgekomen; maar nu was
Zijne Hoogheid zóó vermoeid, dat het hem niet geraden was, meer van zijn
krachten te vergen. Toen onze zes vrienden op de kamers van August kwamen, vonden ze diens
hospita terstond bereid, om hun 't noodige te verschaffen. Emile en
Emma waren nog niet terug. Het duurde echter niet lang, of ook dezen
kwamen, doodvermoeid van 't staan in 't veld bij de Maliebaan, 't
gezelschap vergrooten en spoedig daarna maakte August het voltallig. Wat de bezoekers van 't Willemspark te verhalen hadden, kunnen we gerust
overslaan--we hebben 't immers bijgewoond. We laten dus Emile en Emma
spreken. »Nu," zeide Emile. »Zeker hebben we niet zoo veel gezien, wat ons
nationaal gevoel opwekte, als gij; dat is waar. Maar we hebben vrij wat
meer pret gehad, niet waar, Emma?"

»Nu, dat zou ik zeggen, Emile," zeide Emma. »Een oogenblikje, jongelui," zei de kapitein vroolijk. »Wat beteekent
het, dat jelui elkaar zoo plat Emile en Emma noemt? Heb je ook soms in
de Maliebaan wat verloren? Uw hart, bijvoorbeeld?"

»Papa," antwoordde Emile. »We hebben in die Maliebaan integendeel wat
gevonden!"

»O, daarom heb je zoo veel pret gehad!" riep de kapitein uit. »En 't is
zeker wat moois, komt, laat het ons eerst eens zien. Misschien wel een
paar oranjestrikken of oranjekokardes!"

»Neen, papa," antwoordde Emile, op koddig ernstigen toon: »Ik heb in
Emma Kellner een toekomstige gezellin gevonden op 't pad mijns levens. Met andere woorden, we hebben ons, met uw permissie, geëngageerd."

»Wel, drommels!" riep de kapitein uit. »Dat zal de zeventiende November
1863 tot een gedenkdag maken in de familie de Bosson. Nu, wat mij
aangaat, ik verheug mij er hartelijk in: want je verlost me zoodoende
door den tijd van een geduchte huisplaag. Maar van jou spijt het me,
jongen; want die Emma is zoo scherp als een els. Doch"--en de kapitein
zette een vreeselijk bedenkelijk gezicht--»of mama de Winter er genoegen
mee zal nemen, is een andere vraag. Dat goede mensch zal haar Emmaatje,
dat bedorven schepsel, niet willen missen!"

»Dan schaak ik haar," zeide Emile. »Zeg dat maar gerust aan tante,
en dan kan Mr. J. van Lennep een schaking van de negentiende eeuw
beschrijven. Ik zal er hem de bouwstoffen wel toe leveren."

»O, ridderlijke zoon!" riep de kapitein uit. »Waarom ben je niet
evenals August militair geworden! Dan zou zoo'n schaking veel
interessanter zijn."

»Nu, ik feliciteer u, Emile, met uw engagement," zeide Margot, »en
ben heel blij, dat ik zoo'n lief schoonzusje krijg als Emma."

»Ja," zeide de kapitein, »daar kun jij heel gemakkelijk over
heenstappen, die 't aanstaande schoonzusje maar een paar malen in 't
jaar zult zien. Maar mijn arme Florence, die..."

»Die haar lieve Emma eens hartelijk kussen zal," zeide Florence, »en
hoopt, spoedig op haar bruiloft te dansen!"

»'t Is mooi, dat mijn eigen vleeschelijke schoondochter mij zoo afvalt,"
zeide de kapitein. »Gelukkig, dat ik Gustaaf en Bernard nog op mijn hand
heb. Maar dat ook kan wel mis zijn: Gustaaf zal blij zijn, als hij zijn
lastigen commensaal kwijt is, en Bernard verlangt al naar 't oogenblik,
dat hij als predikant het huwelijk kan inzegenen. Doch, gelukkig, daar
komt August. Zoo jongen! je komt juist van pas om mij te helpen."

»Ik, papa?" vroeg August, die de kamer binnentrad. »Ja, August," hernam de kapitein. »Begrijp eens, dat uw broer Emile van
zins is, om binnen kort in 't huwelijk te treden met dat aardige kind,
dat daar naast hem zit."

»Wel, papa! Emile is oud en wijs genoeg, om te weten of hij onder de
infanterie of de cavalerie dienst wil nemen," antwoordde August. »En als
hij in 't huwelijk wil treden, dan wensch ik hem de medaille van vijf en
twintigjarigen dienst toe!"

»Ook alweer geen troost!" zuchtte de kapitein. »Nu dan, tot straf zullen
Emile en Emma ons mededeelen, wat ze in de Maliebaan gezien hebben. Ofschoon ik vrees, dat dat niet veel zal zijn."

»Dat zou u meevallen, papa," hernam Emile. »'t Was er alleraardigst,
niet waar, Emma."

»Nu, dat zou ik zeggen," zeide Emma. »Ja, maar zoo komen we niet verder," hernam de kapitein. »Van aardigheid
gesproken. We hebben om hier te komen, een omweg gemaakt, en op de
Langegracht, waar ook in den mast geklommen werd, ons halfziek gelachen
om de jongens, die aan 't stroophappen waren[13]."

[13] Dat is happen naar een waterbroodje vol stroop. Als de gelukkige
onder 't voorbijgaan in het broodje hapt, druipt hem, tot groot vermaak
der toeschouwers, al de stroop langs den baard. »Stroophappen hebben we niet gezien," zeide Emile, »maar wel mastklimmen
en andere volksspelen. 't Aardigst echter van allen was de opgeslagen
tent, waar comedie gespeeld werd, nu niet juist om dat comediespel, maar
om 't uitbundig gelach der toeschouwers. Men gaf twee vaudevilles: »Het
dubbel huishouden," in twee bedrijven en »De grillen van een jeugdig
echtpaar," in één bedrijf. Dat duurde van halftwaalf tot eenen. Van twee
tot vier ure vertoonden ze weer twee vaudevilles: »De metselaar en de
waterdrager," en, wat vooral de meeste sympathie verwekte: »De verpande
krijgslieden," beiden in een bedrijf."

»De krijgslieden in één bedrijf?" vroeg Bernard. »Nu, dan de vaudevilles," hernam Emile. »Ik weet niet, dat ik ooit zulk
een hartelijk lachen heb gehoord, als van dat onbedorven en uitgelaten
vroolijke volk!"

»En donderende applaudissementen," voegde Emma er bij. »Natuurlijk
stonden wij ver genoeg af, om niets te verstaan. Doch wij amuseerden ons
maar met die vergenoegde gezichten en die onbetoomde uitingen van dolle
vroolijkheid."

»En dan de wedloop van die dertig jongens!" zeide Emile. »Die was
onbetaalbaar om aan te zien! Doch daar was wat aan te doen, eer ze goed
op dreef waren. Telkens gingen ze vóór hun beurt af."

»Och! en dan dat boegsprietloopen!" riep Emma uit. »Honderde malen
rolden de loopers er af, nu eens aan de linker- en dan aan de
rechterzijde."

»En konden ze zich dan niet bezeeren?" vroeg Florence. »Wel neen, er waren aan weerskanten stevige linnen zeilen gespannen,
waarin ze vielen," hernam Emma. »Maar 't kluchtigst van alles was, dat
in 't zeil aan de rechterzijde meel en in dat aan de linkerzijde roet of
zwartsel was. Viel er nu een aan den eersten kant in 't meel, dan kwam
hij er zoo wit als een pierrot uit--aan de andere zijde, dan zag hij er
uit als een schoorsteenveger. Dat gaf voortdurend pret."

»En vielen ze er dikwijls af?" vroeg Margot. »Honderde malen; want de schuin oploopende liggende mast was met zeep
besmeerd," antwoordde Emma. »Eenige oogenblikken zag men er een dapper
loopen, dan begon hij te wankelen, 't geen reeds gejuich gaf, eindelijk,
plomp! daar rolde hij en kwam onder een uitbundig gejubel zwart of wit
weer te voorschijn!"

»Mijnheer! De tafel is gereed," brak de hospita 't vroolijke gesprek
af--af.... neen, dat niet. Eerst aan tafel werd het recht vroolijk, en
de gastheer had voor een goed glas wijn gezorgd, zoodat er vrij wat
toosten op koning, vaderland, prinsen en prinsessen, ook op 't
engagement van Emile en Emma gedronken werden. Evenmin als onze vrienden gaan we naar de galavoorstelling in den
schouwburg, daar we anders niet met den retourtrein naar ~Amsterdam~
zouden kunnen terugkomen.--Neen, we vergezellen hen liever naar de
prachtige illuminatie. Doch zal ik u, na al 't geen ik reeds medegedeeld
heb, nog een beschrijving van de illuminatie geven?--ik zou te
uitgebreid worden. Alleen dit: al de koninklijke paleizen waren van
boven tot beneden geïllumineerd en 't schoonst van alles was het Breede
Voorhout, waar men onder een dak van lampions wandelde, aan een lichtzee
gelijk. Na afloop van de galavoorstelling in den schouwburg toerden de
koning en de koningin, de prins van Oranje en de prinsessen Frederik en
Maria in open rijtuigen door de geheele stad. Dat toeren had veel van
een onophoudelijken zegetocht. Ook de koningin-moeder toerde in een open
calèche. En hiermede stappen we van 't Oranjefeest af, dat onvergetelijk
zal blijven voor de bewoners der hoofdstad en die der residentie. We konden u natuurlijk in de andere steden van ons land moeilijk
binnenleiden--anders zouden we gezien hebben, dat het overal met
geestdrift gevierd werd. We gaan dus met de familie in den laatsten
spoortrein, komen gezond en wel met hen in de hoofdstad des Rijks terug,
en sluiten dit hoofdstuk met de woorden van een chassinet, hetwelk op
den Zuid-Oost-Buitensingel was te lezen en meer kijkers waard was, dan
't nu op die min of meer gelegene plek had. Dit chassinet luidde aldus:

    »Omstrengeld door éen liefdeband
    Blijft Vorst en Volk van Nederland,
    Zoowel in voor- als tegenheen,
    Oranje en Nederland, steeds een."




ZEVENDE HOOFDSTUK. 's Konings rouw. »Vrijheid en onafhankelijkheid!" dat was de nagalm van 't Oranjefeest. En velen juichten het toe, dat de ~Nederlandsche~ natie het gevoelde,
dat zij het palladium der vrijheid, haar door de vaderen nagelaten en
voor een halve eeuw herwonnen, op prijs wist te stellen; allen waren
't er over eens, dat ~Nederland~, onder zijn constitutioneelen
regeeringsvorm en met een Oranje aan 't hoofd, het meest vrije en
gezegende land van ~Europa~ was. Waar toch vond men zulk een vrijheid
van godsdienst als hier, alwaar geen uitsluiting eener enkele
godsdienstige gezindheid bestond en ieder, tot welk kerkgenootschap hij
ook behoorde, tot de hoogste staatsambten kon geroepen worden. Daarbij
vrijheid van drukpers--inderdaad een der grootste voorrechten eener
vrije natie. En toch waren er tal van menschen, die oordeelden,
dat het tegen ons vrijheidsgevoel indruischte, wanneer daar in onze
West-Indische kolonieën, ondanks de humaniteit waarmede men altijd te
koop liep, nog een aantal menschen waren, schepselen als wij, onderdanen
van denzelfden koning, die geen eigen vrijen wil hadden, genoodzaakt
waren al hun krachten te besteden voor een meester, die hen voor geld
gekocht had, en kon verkoopen aan wien hij wilde; kortom, dat er in
~Suriname~ en elders nog slaven waren. 't Was aan de gezegende regeering
van Willem den derden voorbehouden, die vlek van onze natie af te
wisschen. In 't zelfde jaar toch, dat ~Nederland~ zijn feest ter
herdenking van zijn eigen vrijheid vierde, had het de vrijheid hergeven
aan zijn ongelukkige medebroeders, die 't juk der slavernij droegen, en
eerlang zou er, zoover Willem III zijn schepter zwaaide, geen slaaf of
slavin meer zijn. Maar ook voor eigen vooruitgang en ontwikkeling had
men gezorgd. Een nieuwe tak van onderwijs werd er in 't leven geroepen:
het middelbaar onderwijs. En spoedig na de uitvaardiging dier wet
verrezen er alom hoogere burgerscholen met vijf- en driejarigen cursus. Ook waren de stoffelijke belangen der natie niet vergeten. ~Rotterdam~
zou weldra een verbeterden waterweg krijgen, ~Amsterdam~ een kanaal naar
de Noordzee, door ~Holland~ op zijn smalst. Beide besluiten moesten den
bloei des handels verhoogen; de laatste zou daarenboven duizende bunders
goed en bebouwbaar land droogmaken en zoo medewerken tot de welvaart van
akkerbouw en veeteelt. Geen wonder, dat de natie, onder zulk een wijs en vaderlijk bestuur,
verlangend uitzag naar den 18en Juni 1865, als wanneer zij den dag zou
vieren, waarop, vijftig jaren geleden, de verkregene onafhankelijkheid
van ons land in den slag bij ~Waterloo~ was behouden gebleven. Ook dien
dag zou men algemeen herdenken, en--kon men den held van ~Quatrebras~ en
~Waterloo~ niet meer blijken geven van de sympathie, welke het dankbare
vaderland voor hem gevoelde--koningin Anna Paulowna leefde nog, en wat
men den Vorst niet meer kon toebrengen, zou men haar wijden. Doch de
feestviering van den Waterloodag zou op treurige wijs verstoord worden;
ze zou den gloed missen, dien ze zoo noodig had; het koninklijke huis
zou niet mede feestvieren. Wanneer ge langs de Zeestraat te ~'s-Gravenhage~, den ouden, schoonen
straatweg naar ~Scheveningen~ opgaat, dan ziet ge aan uw linkerhand een
eenvoudig doch statig gebouw, met een ruime voorplaats, door een hekwerk
van den grooten weg afgesloten. Dat gebouw met de daarbij behoorende
tuinen en nevengebouwen heet Buitenrust. Aan die tuinen is ook het oude
bekende Zorgvliet getrokken, waar vader Cats zijn leven sleet, en vele
zijner verzen maakte. Die buitenplaats, in de duinen aangelegd, en waar
men nog het oude huis van den Raadpensionaris-dichter aantreft, levert
uitgebreide wandelingen op; want zij beslaat eene aanmerkelijke ruimte
aan den linkerkant van den Scheveningschen weg. Dat Buitenrust nu, met
Zorgvliet en de vroegere woning van den graaf Rheede van Ghinkel van
Athlone, had de koningin-weduwe aangekocht en met vrij wat nieuwe
aanplantingen vergroot; hier sleet zij haar aan weldadigheid gewijd
leven in kalmte en vrede. Ge zoudt het niet denken, als ge 't huis van buiten ziet, dat het
een geschikt verblijf is voor de dochter der Russische Czaren. Een
vorstelijk paleis is het zeker niet te noemen. En toch zou u 't
smaakvolle en keurige ameublement treffen, rijk en kostbaar, en
tegelijkertijd zoo beminlijk eenvoudig; meer aantrekkelijk door zijn
aanzienlijke kunstschatten, dan door zijn prachtige meubels. Ge zoudt
zeker lang stilstaan bij die reusachtige geschilderde porseleinen
vazen, die u de Russische kunstvaardigheid zouden doen bewonderen,
en u niet kunnen verwijderen van die juweelen der ~Nederlandsche~
schilderschool--ge zoudt.... doch ditmaal willen we niet ronddwalen in
die vertrekken; daarenboven--ze hebben iets sombers door 't sluiten der
jaloezieën, die het uitzicht op den tuin belemmeren. Misschien zoudt ge
gaarne eens naar boven gaan, om in de keurige bibliotheek te snuffelen,
waar u misschien die oude teekeningen en beschrijvingen met platen van
't vroegere Zorgvliet zouden aantrekken--of, al is 't ook Maart, eens
ronddwalen door de plaats van vader Cats, waar we nog een steenen tafel
zouden vinden en.... we treden de groote zaal uit, en gaan aan onze
linkerhand een zijvertrek binnen, het boudoir der koningin-weduwe. Ook
hier vertoeven we evenmin; maar treden in 't nevenvertrek, de slaapkamer
van Anna Paulowna; thans haar sterfkamer. Zeker zou 't oneerbiedig kunnen heeten, wanneer we zoo onaangediend
binnentraden, waar zooveel vorsten en vorstinnen verzameld zijn om 't
sterfbed eener koningin, en er zou dan ook wel niemand geweest zijn, die
't gewaagd zou hebben, ons aan te dienen; wij echter hebben 't groote
voorrecht, er in den geest te vertoeven, en geen macht ter aarde kan den
geest verhinderen, zich een weg te banen. Die toch gaat door gesloten en
gegrendelde deuren, treedt in de paleizen der vorsten en aanschouwt
daar, wat voor geen ander te aanschouwen wordt gegeven. En zoo treden
we op Woensdag den eersten Maart 1865 des namiddags ruim vier uren de
kamer van Anna Paulowna binnen, en willen zien, wat daar plaats heeft. Het eerst valt ons oog op die alkoof, waar de stervende vorstin
nederligt. Aan 't hoofdeneind van het veldbed, waarop ze rust, staat
haar kamenier, die haar jaren lang trouw gediend heeft, en meer haar
vriendin dan haar ondergeschikte is. Ze houdt het hoofd der stervende
in haar armen, om het te ondersteunen. Aan 't voeteneinde staan de HH. doctoren Van der Grijp en Vinkhuyzen, die H. M. gedurende haar laatste
ziekte behandeld hebben. 't Is een aandoenlijke groep, waarvan de
koningin het middelpunt uitmaakt. Vermagerd en bleek is ze, bleek,
wanneer de vreeselijke benauwdheden haar 't bloed niet naar de wangen
drijven. Reeds sedert eenige dagen hebben de uitgegeven bulletins de
natie in spanning gehouden ten aanzien van den afloop der ziekte, die in
een hevige borstaandoening bestaat, gekenmerkt door benauwdheden, welke
in de beide laatste etmalen zoo zeer waren toegenomen, dat haar krachten
waren uitgeput en men 't ergste vreesde. Grootvorstin Anna Paulowna, de dochter van keizer Paul I van ~Rusland~
en keizerin Maria Federowna (Dorothea Augusta Sophia van ~Wurtemberg~),
is den 19en Januari 1795 geboren, dus op denzelfden dag, toen haar
aanstaande gemaal, als kind uit zijn land verdreven, nog als balling
op de Noordzee zwalkte en men voor 't eerst de Engelsche kust in 't
oog kreeg. Toen keizer Napoleon zijn eerste gemalin, Josephine de
Beauharnais, verstiet, liet hij, eer hij aanzoek deed om aartshertogin
Maria Louise, door Canlaincourt de hand der Russische vorstin vragen. En
voorzeker zou de vorstelijke Anna Paulowna, edel van gestalte als van
gemoed, een keizerstroon als die van het toen zoo machtige ~Frankrijk~
tot sieraad gestrekt hebben--haar broeder, keizer Alexander, bedankte
echter voor die eer. Veel liever schonk hij de hand zijner zuster
aan een vrij wat geringer vorst, maar die van edeler bloed en hooger
afkomst was: aan zijn vriend, den ridderlijken Oranje, toen nog slechts
kroonprins van het koninkrijk der ~Nederlanden~. Den 21en Februari 1816
werd het hooge huwelijk te ~St.-Petersburg~ voltrokken. En Anna Paulowna had de liefde der natie weten te verwerven. Niet
alleen maakte zij zich op voortreffelijke wijze onze taal eigen, maar ze
drong ook door in de meesterwerken onzer letterkunde. En bovenal werd de
vorstin geliefd om haar minzaamheid en weldadigheid. Vergeten we niet,
hoe ze, in 't klein, haar naaischool te ~Scheveningen~ had, in 't groot,
in 1830 en 31 haar naam in gezegend aandenken bracht door het stichten
op eigen kosten van een hospitaal voor gekwetste militairen. Groot
was de sympathie, welke zij bij 't bestijgen van den troon in 1840
mocht ondervinden. Als koningin was ze niet minder geliefd dan als
kroonprinses. En toen ze den 17den Maart 1849 te ~Tilburg~ bij 't lijk
van haar zoo beminden gemaal nederknielde en uitriep: »O, wat ben ik
ongelukkig!" toen een andere koningin haar plaats op den troon innam,
bleef ze nog steeds de geëerde en hooggeschatte, de beminde Vorstin. Dat
getuigde steeds de eerbiedige groet, haar, waar zij zich in 't openbaar
vertoonde, door de menigte toegebracht; dat had men in 't jaar 1858
gezien, toen ze, bij gelegenheid van 't feest der meerderjarigheid van
haar kleinzoon, den kroonprins der ~Nederlanden~, voor de laatste maal
in ~Amsterdam~ vertoefde, en de luide toejuiching van de bevolking der
hoofdstad haar te gemoet klonk bij haar verschijning op het balkon vóor
't paleis op den Dam; dat had ze ook nog op den avond van dien 17en
November 1863 kunnen bespeuren, toen ze door de hel verlichte straten
der residentie toerde, en haar overal de kreten, »Leve de koningin!" in
de ooren klonken. Geen wonder dus, dat de natie met belangstelling de bulletins had
ontvangen en gelezen; dat ook de natie volgens de laatst uitgegevene
vreesde, dat de lamp haar levens spoedig zou worden uitgebluscht. Ook de
vorstin zag het gevaarlijke van haar toestand in, ja, ze was de eerste,
die van sterven gewaagde. Maar krachtig van ziel als ze was, verschrikte
haar de aanblik van den dood niet: kalm en onderworpen verbeidde zij
haar laatste uur, even kalm en onderworpen nam ze een aandoenlijk
afscheid van haar kinderen; daarna van haar trouwe bedienden, welke ze
dankte voor de gehechtheid, haar gedurende een reeks van jaren bewezen. Toen had ze verlangd, dat haar de bulletins omtrent haar toestand zouden
worden voorgelezen: daarna vroeg zij om haar priester, die haar de
laatste troostmiddelen der Grieksche kerk, tot welke zij behoorde,
toediende. En zoo wacht zij daar kalm en gelaten het oogenblik af,
waarop God haar van deze aarde zal oproepen. Om haar bed bevinden zich al de vorsten en vorstinnen van 't koninklijk
huis: Z. M. koning Willem de derde en zijn koninklijke gemalin; hun
beide zonen, de kroonprins en prins Alexander; prins Hendrik en zijn
gemalin, Amelia Maria da Gloria Augusta, dochter van hertog Bernhard van
Saksen Weimar Eisenach, met wien hij sedert 19 Mei 1853 gehuwd is; ook
prinses Sophie, de eenige dochter der stervende, gehuwd met den
groothertog van Saxen Weimar Eisenach; prins Frederik met zijn gemalin
en dochter Marie. Op een wenk van een der doctoren, dat het laatste
oogenblik nadert, zijn ze allen neergeknield; een doodelijke stilte,
alleen door zacht, bedwongen snikken afgebroken, heerscht in de
sterfkamer en breidt zich van daar in al de vertrekken van 't vorstelijk
paleis uit--nog eer de wijzer der pendule, die zich in de kamer bevindt,
op half vijf staat, heeft Anna Paulowna haar laatsten strijd
voleindigd--is de koningin-moeder der ~Nederlanden~ gestorven. We schuiven een gordijn voor de smart en den rouw, die thans het
sterfvertrek vervulden--evenmin zullen we de aandoeningen schetsen,
waarmede die tijding in de Hofstad, ja, in 't gansche land vernomen
werd, en die vergezeld ging van de nieuwsgierige vraag: waar 't lijk der
overledene vorstin ter aarde zou worden besteld? Wel wist men, dat, op
het door haar uitdrukkelijk te kennen gegeven verlangen, haar lijk niet
zou worden gebalsemd--de plaats der begraving bleef voor alsnog een
geheim. Sommigen herinnerden zich, dat Anna Paulowna, bij gelegenheid
toen zij een bezoek aan 't familiegraf te ~Delft~ had gebracht, den
wensch zou hebben geuit, om eenmaal te rusten tusschen haar koninklijken
gemaal en haar zoon, prins Alexander--men vreesde echter, dat daartegen
van wege de Grieksche kerk onoverkomelijke zwarigheden zouden bestaan. Geruchten noemden de Grieksche kapel te ~Amsterdam~ als de plaats, waar
de begrafenis zou plaats vinden, wanneer die bezwaren niet waren op te
heffen. Reeds Donderdag om acht ure verkondigde het doffe klokgebrom, dat
Neerlands koningin-moeder gestorven was, en dat had driemaal daags,
telkens een uur lang, plaats. Tevens waren de woningen van vele
aanzienlijke particulieren gesloten, ten teeken van deelneming in 's
vorsten rouw. Schouwburgen en openbare vermakelijkheden mochten geen
voorstellingen geven. Alles moest er toe dienen, om den rouw over den
dood der vorstin te verkondigen. Dat hield tot Donderdag, den 18den
Maart aan, om nogmaals twee dagen vóór en op den dag der begrafenis
herhaald te worden. En die begrafenis--ze had den 17den Maart, op den sterfdag van koning
Willem den tweeden, te ~Delft~ plaats. De moeielijkheden waren uit den
weg geruimd, en Anna Paulowna zou, volgens haar wensch, tusschen haar
gemaal en haar zoon rusten. 't Was een heele stoet, die daar op Vrijdag
den 17den Maart 1865 zich door de straten van 't vorstelijk
~'s-Gravenhage~ bewoog. Ik zal u dien niet beschrijven; daar geen onzer
vrienden hem bijwoonden. Alleen vestig ik uw oog voor een enkel
oogenblik op de prachtige rouwkoets voorafgegaan door den heraut van
wapenen (~Rusland~) te paard met zijn wapendrager, en bespannen met acht
rouwpaarden. Op de kist de koninklijke kroon, benevens het ordeteeken
van St.-Catharina, gehecht op een rood fluweelen kussen, de slippen van
't lijkkleed gedragen door de barons van Tuyl van Serooskerken en Taets
van Amerongen en twee groot-officieren van 's konings huis. Naast den
rouwwagen de vierentwintig kamerheeren--dragers van het lijk. En
daarachter Z. M. de koning der ~Nederlanden~, de groot-hertog van Saxen
Weimar, de kroonprins en prins Hendrik der ~Nederlanden~ in een koets
met zes paarden bespannen, gevolgd door een met even veel paarden
bespannen koets, waarin prins Frederik en prins Herman van Saxen Weimar. En was 't een heele stoet; 't was ook een heele tocht van Buitenrust
naar de Nieuwe kerk te ~Delft~. Gedurende al dien tijd hielden de
klokken van ~'s-Gravenhage~ en ~Delft~ niet met luiden op, en werd er
elke minuut een kanonschot gelost. En toen 't vorstelijke lijk in den
grafkelder was neergezet en Zijne Majesteit met de prinsen de kerk
verlaten had, verzegelde de minister van justitie in 't bijzijn van den
grootmeester, den opperkamerheer en den opperceremoniemeester, de kist
met 's rijks grootzegel en riep de heraut van ~Nederland~ met luider
stem uit:

»De plechtige teraardebestelling van het stoffelijk overblijfsel van
Hare Majesteit Anna Paulowna, koningin-weduwe der ~Nederlanden~, geboren
grootvorstin van ~Rusland~, is volbracht."

En zoo was de koningin der ~Nederlanden~ gestorven en begraven in 't
zelfde jaar, waarin men gedacht had het feest van de herdenking van den
slag bij ~Waterloo~ te vieren. »Doch waarom is er bij die plechtige
begrafenis geen enkele der familie de Bosson of de Winter tegenwoordig
geweest?" vraagt ge. Een der Bossons wel, en dat was de luitenant der
grenadiers, August; die was zelfs met het bataljon, waarbij hij stond,
in den trein mede naar ~Delft~ gemarcheerd, maar juist daarom had hij
genoegzaam niets van den optocht zelf gezien. Geen der andere leden had
zich noch te ~Delft~, noch te ~'s-Gravenhage~ bevonden. Indien ge de
reden daarvan wilt weten, volgt mij dan slechts op dienzelfden Vrijdag
den 17den Maart en wel na afloop der begrafenis, naar 't ons bekende
huis op de ~Heeregracht~. Ook in dat huis heerscht een doodelijke stilte en treurigheid. Laat
ons slechts binnentreden. We gaan niet in de huiskamer, die is op 't
oogenblik ledig en verlaten. Maar we gaan den trap op naar boven, waar
de slaapkamer van mevrouw de Winter is. En daar vinden we onze goede,
lieve mevrouw de Winter stervende. Ze had in 't vorige najaar een zware
rheumatische aandoening op de borst gekregen, en wat de dokter ook deed,
hij kon die niet overwinnen. 't Had den geheelen winter sukkelen gegeven
en reeds meer dan twee maanden lang was de goede vrouw bedlegerig;
d. i. werd ze van het bed naar de canapé en van de canapé naar 't bed
gebracht. Die voortdurende zwakte en de uitputting harer krachten,
welke volgens den dokter wel met den dood zouden eindigen, waren dan
ook de oorzaak geweest, dat het huwelijk van Emile en Emma, dat in
't vorige najaar zou plaats hebben, was uitgesteld. Want Emma, de
trouwe, zorgvuldige Emma, wilde haar vriendin in die omstandigheden
niet verlaten. Ze had haar opgepast, zonder haar eigene gezondheid te
ontzien. En wanneer kapitein de Bosson of Florence haar vermaanden,
toch aan zich zelf te denken dan antwoordde ze: »ik ben jong en sterk;
daarenboven is 't mij een genoegen, en wat men gaarne doet, valt licht."
Vooral in den laatsten tijd had ze een goeden steun gehad aan den
kapitein, die zijn zuster zoo ferm kon tillen en dragen. Ook werd zij
trouw afgewisseld door Florence, als die haar huisgezin kon verlaten; en
nu sedert zes weken door Margot, die voor eenige dagen was overgekomen,
maar de zaken zóó bevonden had, dat ze niet meer wegdurfde. Ze gevoelde het wel, de brave vrouw, dat haar levenslampje spoedig zou
worden uitgebluscht; ze had er reeds herhaalde malen met haar broeder en
haar kinderen over gesproken. Vooral met Emma sprak zij er gedurig over. »Lieve," had ze onder anderen op zekeren dag tegen haar trouwe
verzorgster gezegd. »Wanneer ik niet meer ben, zal Henri zich zoo
eenzaam en verlaten gevoelen. Wil je me iets beloven. Zoodra ik niet
meer zijn zal, moet uw huwelijk met Emile plaats vinden, en dan kom je
met uw man hier in huis wonen. Dan blijft mijn broeder bij u, en voelt
hij zijn verlies minder."

En Emma had het haar beloofd, ook Emile, dien ze daarover had gesproken
en wien ze die belofte had afgevergd. En evenals deze zaak, had ze ook
met de grootst mogelijke kalmte al haar aardsche beschikkingen afgedaan,
en rustig en gelaten verbeidde zij het oogenblik, dat het God zou
behagen, haar uit de wereld weg te nemen. Van haar kinderen had ze een
teeder en aandoenlijk afscheid genomen, ook van haar broeder; terwijl ze
in de laatste dagen zoozeer verlangd had, haar zuster Marie nog eens te
zien, dat ook deze uit ~Brakel~ was overgekomen. En zoo stonden ze nu
daar allen om het sterfbed van de geliefde vrouw. Spreken kon deze niet
meer, en haar gebroken oogen konden zelfs de dierbaren, die om haar
sterfbed geschaard waren, niet zien. Doch een tevredene, zalige glimlach
lag op haar bleek, vermagerd gelaat verspreid, van hetwelk Margot, die
aan 't hoofdeneinde van 't ledikant zat, van tijd tot tijd het doodzweet
afwischte. Eensklaps hield de adem op, een kleine beweging van den mond,
en--mevrouw de Winter was niet meer. Ze was zoo zacht en kalm
gestorven, als ware ze in slaap gevallen. Vier dagen later had de begrafenis plaats; waarbij ook de oude Veldhuis
en Bernard tegenwoordig waren; en de korte doch roerende toespraak,
welke de laatste aan den geopenden grafkuil hield, was treffend en gaf
in weinige woorden te kennen, hoe de vrouw, die daar in den schoot
der aarde nederzonk, geleefd had en gestorven was. Juffrouw Veldhuis
wist haar broeder over te halen, om met haar naar ~Brakel~ te gaan en
daar een paar weken te logeeren. En toen de kapitein in ~Amsterdam~
teruggekeerd was, had het huwelijk van Emile en Emma in alle stilte
plaats, en werd het kerkelijk door dominé Veldhuis ingezegend. Wel werd het feest van Waterloo den 18en Juni in ~Amsterdam~ gevierd;
doch het was er echter verre van daan, dat deze viering ook in de verte
op die van 't Oranjefeest zou geleken hebben. We gaan het daarom in
stilte voorbij, en willen u slechts mededeelen, dat Z. M. den koning aan
allen, die tijdens den slag bij ~Waterloo~ in dienst waren geweest en 't
vijftigjarig feest beleefden, een zilveren kruis schonk, om dit aan een
oranjelint op de borst te dragen. En thans willen we aanstippen wat er
in 't zelfde jaar 1865 nog heeft plaats gehad. En dan noemen wij een zaak, belangrijk voor den handel: de afschaffing
van den accijns op 't gemaal, d. i. de belasting op het koren. En niet
alleen was die afschaffing een zegen voor den handel in 't algemeen en
den graanhandel in 't bijzonder--ze heeft ook in de uitkomst ten zegen
gestrekt voor de mindere klasse. De broodprijzen toch, die vroeger tot
zulk een hoogte konden stijgen, zijn sedert dien tijd zeer gematigd
geworden en gebleven, en dat is gelukkig. Immers, het brood is een der
eerste levensbehoeften voor den minderen man, en, bij 't gebrek aan
vleesch, zoo noodig tot de bewaring zijner gezondheid. Toch had die
afschaffing ook wel haar keerzijde: want nu moesten ook de steden
langzamerhand haar accijns op 't gemaal afschaffen. Om in 't gemis
daarvan te gemoet te komen, hieven ze nu van de rijken en de burgers
een plaatselijke belasting. En natuurlijk drukt die meer dan de accijns
op 't gemaal. Want, terwijl het betalen van dien accijns ongevoelig
gaat, daar men het brood slechts wat duurder betaalt, werden door die
afschaffing de kleine burgerij en de werkman van de betaling ontheven,
ook de vreemdeling, die in de stad vertoefde en er mede toe bijdroeg. En
dat alles moet nu door een gedeelte der burgerij betaald worden. Een andere bijzonderheid van 't jaar 1865 is, dat de eerste spade in den
grond werd gestoken tot het graven van 't kanaal van ~Amsterdam~ naar de
Noordzee, een kanaal hetwelk nog niet geheel voltooid is, maar reeds tal
van bunders land heeft aangewonnen, waarover vroeger 't water plaste en
dat nu voor landbouw en veeteelt een aanzienlijke aanwinst is. Toch nog iets, eer we dit hoofdstuk sluiten, en hetwelk ons een blik
zal doen slaan op de zegeningen, welke een vreedzame regeering als
die van Willem den derden voor een volk oplevert. Ondanks de groote
uitgaven voor de spoorwegen, die in 1868 alleen tien millioenen gulden
beliepen, en de schadeloosstelling aan de West-Indische slavenhouders,
ten bedrage van meer dan 10 millioen, benevens bijna 3 millioenen voor
de onteigening van vee ten gevolge der veepest, werd er sedert 1850
voor ongeveer tweehonderd drieenzeventig en een half millioen aan
schuldbrieven afgelost, waardoor de jaarlijks op te brengen rente met
omtrent acht en een half millioen 's jaars verminderd werd. Ik sprak daar van de veepest. Die veepest, welke onzen veestapel zoozeer
verminderde, was een volksramp, evengoed als de aardappelziekte en de
cholera. Om die veepest te doen ophouden, werden strenge maatregelen
genomen. Waar in een stal de ziekte uitbrak, werden al de koeien, ziek
of gezond, welke in dien stal stonden, terstond onteigend en afgemaakt. Natuurlijk kreeg de eigenaar daarvoor een behoorlijke vergoeding. Toch had hij altijd groot nadeel door 't verlies zijner beesten, van
wie hij nu geen melk kon trekken. 't Gaf dus vrij wat aanleiding tot
ontevredenheid, en kostte aan 't land ongeveer drie millioenen. Doch de
veepest, die zeker nog vrij wat meer millioenen aan de veehouders zou
gekost hebben, werd er gelukkig door gestuit. En daar we nu toch zoo
ongemerkt wat verder gekomen zijn, maak ik hier tevens melding van een
paar feiten, die nog al opmerkelijk zijn. Vooreerst: de invoering eener
verbeterde en naar de behoefte van den tijd gewijzigde spelling door te
Winkel en de Vries, vervolgens afschaffing van 't zegel van dagbladen
en andere gedrukte stukken, waarop reeds sedert lang was aangedrongen;
eindelijk de opening van den eersten spoorweglijn op ~Java~, een begin
van 't spoorwegnet, hetwelk ook onze Oost-Indische koloniën door den
tijd in den zegen van 't Moederland zal doen deelen. Over 't geheel
zijn onder koning Willems regeering 't cultuurstelsel in Indiën en de
toestand van den Javaan reeds veel verbeterd. Dat alles daar nog niet
is zooals 't behoort, is daaraan toe te schrijven, dat er in onze Oost
veel, zeer veel bestond hetwelk verkeerd was, en men verbeteringen langs
den langen weg en niet met schokken moet verkrijgen. Ook onder koning
Willems bestuur heeft zich ons gouvernement op ~Bali~ krachtig doen
gelden en de opstandelingen aldaar overwonnen. Zij, die aan de expeditie
hebben deelgenomen, hebben daarvoor een zilveren gedenkteeken ontvangen,
hetwelk ze aan een groen- en oranjelint op de borst dragen. ACHTSTE HOOFDSTUK. Het feest van Neerlands onafhankelijkheid. »Alweer een feest?" hoor ik u uitroepen. En ik antwoord: ja, alweer een
feest en wel weer een nationaal feest. Tot het eigenaardige van koning
Willems regeering mag dan ook wel het vieren van feesten genoemd worden. Vooral sedert het jaar 1863 is de Nederlandsche natie verzot op feesten
geworden. Kan het anders? Behalve dat de nationale gedenkjaren van 1863,
65, 72 en 73 daarin vielen, zijn er tal van zaken, die hier en daar de
aanleiding hebben gegeven tot feestelijkheden. Landbouw- en andere
tentoonstellingen, congressen, opening van groote werken, 't oprichten
van standbeelden voor groote mannen, ze hebben allen aanleiding gegeven
tot feesten. En is 't niet veel beter, dat een volk om zulke vreedzame
gebeurtenissen feestviert, dan dat het zulks doet om een overwinning,
die duizende ouders kinderloos gemaakt, duizenden in de kracht van hun
leven verminkt heeft! Is 't niet beter het buskruit te besteden aan
prachtige vuurwerken, dan om het te gebruiken tot slachting van zijn
medemenschen? Is de gloed der lampions bij een illuminatie niet veel
schooner dan die van een ~Straatsburg~, door 't Pruisisch kanon in brand
geschoten? Gelukkig dus 't volk van ~Nederland~, dat zijn geld besteedt
aan feestvieren! Van standbeelden gesproken; daar we toch aan 't praten zijn over de
regeering van koning Willem den derden, wil ik u eens opnoemen, welke
er alzoo onder zijn regeering zijn opgericht. Een voor den grooten
historieschilder Rembrand van Rijn, te ~Amsterdam~ ('54), voor den
volksdichter Tollens, te ~Rotterdam~ ('59), voor den schilder Ary
Scheffer, te ~Dordt~ ('62), voor Joost van den Vondel, te ~Amsterdam~
('67), voor Hogendorp, te ~Rotterdam~ ('68), en voor Boerhave te
~Leiden~ ('71). Behalve deze standbeelden nog 't monument van den
volksgeest in 1830 en 31, op den Dam te ~Amsterdam~ ('56), dat ter
herinnering aan 1813, in 't Willemspark te ~'s-Gravenhage~ ('63), en dat
tot aandenken aan de inneming van ~Den Briel~ in 1572 ('72). Doch zoo
pratende, zou ik mijn verhaal vooruitloopen. We verbeelden ons dan in 't laatst van de maand Maart van 't jaar 1872
in een welvarend dorp te zijn, niet ver van ~Den Briel~. We treden het
dorp binnen en begeven ons naar de herberg. Terwijl we 't noodige
bestellen, en de dochter van den kastelein ons helpt, maken we een
praatje met haar vader. »Een mooi dorp, kastelein," beginnen we. »En 't ziet er welvarend uit
ook."

»Nu, dat zou ik denken," antwoordt hij. »Je hebt hier boeren, die voor
geen ton of wat opstaan. Daar wordt hier vandaan ook wat naar ~Engeland~
gezonden."

»En daarvoor moeten wij alles duur betalen."

»Ja, meneer! Wat zal ik u zeggen? 't Is in de laatste jaren al wat
duurder geworden. En voor groote huishoudens is 't zeker een toer om
rond te komen. Daar hadt je nog gisteren de dominé...."

»De dominé. Hé, kastelein, wie staat hier als dominé?"

»Dominé Veldhuis, een knap en geleerd man, al is hij een beetje
verdraaid van figuur."

»Dominé Veldhuis? Weet je ook soms of hij B. Veldhuis heet?"

»Jawel, mijnheer; B. Veldhuis. Hij is verleden jaar in 't voorjaar hier
gekomen en bevalt uitstekend."

»Wel man, het doet me pleizier, dat ik het hoor. Die dominé Veldhuis is
een oude kennis van mij. Hoe maken 't zijn vrouw en zijn drie
kindertjes?"

»Zijn drie kindertjes! Nu kan ik wel merken, dat mijnheer de kennis niet
met hem heeft aangehouden. Hij heeft er al zes."

»Kom, dat doet me pleizier, kastelein. Ik heb dien dominé Veldhuis
reeds als een jongen van veertien, vijftien jaren gekend. Toen was 't al
een vlugge knaap, dat verzeker ik u."

»Dan heeft mijnheer hem al een heelen tijd gekend. Hij zal nu zoo wat
naar de veertig loopen. En kent mijnheer zijn vrouw ook?"

»Welzeker, dat is een Amsterdamsche. Och, man! Die heele familie ken
ik van haver tot gort. Sedert het jaar '65, toen de mama van mevrouw
Veldhuis stierf, heb ik echter niets van hen gehoord. Maar het doet me
plezier, dat de dominé hier staat. Ik ga hem straks eens opzoeken."

»Dan zal mijnheer er het huis vol volk vinden. Een broer van den dominé
uit ~Brakel~ logeert er met vrouw en twee kinderen, en mevrouws broer
uit ~Amsterdam~ met vrouw en drie kinderen."

»Wel, wel! dan is het een huishouden van zeventien personen! Die broer
en die zwager van den dominé zijn ook oude kennissen van mij. Als ik dat
van nacht had kunnen droomen, dan zou ik een voorspellende geest gehad
hebben! Kijk; ik ben recht blij, dat ik hier gekomen ben. Want ik stel
machtig veel belang in die menschen."

»Geen wonder, als men iemand zoolang gekend heeft!" herneemt de
kastelein, terwijl zijn dochter het gevraagde brengt, en we 't nu te
druk hebben met eten en drinken, om 't gesprek verder voort te zetten. En thans, na ons behoorlijk gerestaureerd te hebben, stappen we naar de
pastorie van dominé Veldhuis. We schellen aan. Een knaap van twaalf
jaren doet ons open. »Is dominé Veldhuis te spreken?" vragen we den blonden krullebol, die
ons met zijn helderblauwe oogen zoo schalksch aankijkt. »Wel zeker, mijnheer," antwoordt de knaap. »Wil u maar in de zijkamer
gaan. Papa zal wel dadelijk bij u komen."

»Papa? Ben jij dan Ernst, de oudste zoon van den dominé?"

»Om u te dienen, mijnheer," antwoordt de knaap. »Maar hoe kent u me? Ik
weet niet, dat ik u ooit gezien heb."

»Ik jou wel. Maar dat is nu ruim acht jaren geleden. Toen was je nog een
klein kereltje van een jaar of drie. 't Was bij gelegenheid van de
Oranjefeesten, toen je bij grootmama de Winter logeerdet."

»Ja, mijnheer, daar weet ik niets meer van. Dat begrijpt u wel."

»Dat laat zich hooren. En hoe maakt het uw zusje Frédérique? Dat zal ook
al een heele meid zijn."

»Die is al elf jaar, mijnheer, maar ze is niet groot voor haar jaren,
zegt papa."

»Nu, jij bent des te beter uit de kluiten gewassen, Ernst."

»Wat is er toch, Ernst?" roept een vrouwenstem uit de geopende deur der
tuinkamer. »Is 't weer zoo'n venter? Zeg hem toch, dat wij niets noodig
hebben. Al wat we gebruiken, nemen we hier op het dorp, of laten we uit
~Den Briel~ komen."

»Neen, mama! 't Is een heer, om papa te spreken."

»Laat mijnheer dan in de zijkamer, en roep papa. Hij is in zijn
studeervertrek."

»En ik zal maar in de huiskamer komen, Margot," roep ik uit, en op 't
zelfde oogenblik komt onze goede Margot, die ge niet zoudt herkennen,
zoo gezet is ze geworden, maar die altijd nog hetzelfde vriendelijke
gezicht en haar lieve stem heeft, naar mij toe. »Zijt gij 't, mijnheer! Wel, eer had ik verwacht, koning Willem den
derden in eigen persoon voor mij te zien, dan u."

»Ja Margot. Evenzeer had ik eerder gedacht, Zijne Majesteit hier te
vinden dan u en uw man. Ik hoorde het toevallig in 't logement, en kon
niet nalaten, u eens een visite te maken."

»Daar doet ge goed aan, mijnheer," antwoordt Margot. »Maar sta, als 't u
belieft, nu niet langer op de vloermat, en kom in onze huiskamer. 't Is
hier wel de doove of 't huis vol volk, maar hoe meer zieltjes, hoe meer
vreugd."

»Dat zeg ik ook, Margot. En daarom zal ik mij ook maar terstond in de
pret begeven."

Wat we nu al zoo verder babbelen, laat ik rusten. We zullen dus maar
eens doen, alsof we een generaal waren, die zijn troepen de revue laat
passeeren. Eerst de kinderen van dominé Veldhuis. Ernst hebben we reeds ontmoet. Ik moet u evenwel nog iets van hem
zeggen. Hij is een ferme jongen, die aanstaanden September naar de
Latijnsche school in ~Den Briel~ zal gaan, en stellig in de tweede
klasse zal komen; want papa heeft hem al vrij wat van 't Latijn geleerd. De elfjarige Frédérique is een allerliefst meisje. Ze zal met oom
en tante de Winter mee naar ~Amsterdam~ trekken, om daar een jonge
juffrouwenschool te bezoeken; want mama vindt het minder geschikt, haar
naar ~Den Briel~ te sturen: daar ze dan door alle wind en weer heen zou
moeten. De tienjarige Marie is bijna zoo groot als Frédérique; ze is
echter minder vlug, ook heeft ze nog een jaar den tijd, om gelijk te
zijn met haar zuster. De drie andere kinderen zijn de achtjarige Sophie,
die evenals Marie en haar zesjarig broertje Willem op de dorpschool
gaat; 't jongste kind van dominé Veldhuis, Anna, is nog bij mama thuis. Marie de Winter is net een goed vriendinnetje voor haar oudste nichtje
Frédérique. Ze is dan ook wat blij, dat dit naar ~Amsterdam~ zal
meegaan; want aan haar ondeugenden broer Henri en aan den kleinen
achtjarigen Leonard heeft ze niets. »Die Henri," zegt ze tegen
Frédérique, »is grootpapa's lieveling en dien heeft hij braaf bedorven. Die grootpapa heeft zijn naamgenoot allerlei ondeugende streken
geleerd." Zoo erg als Marie 't nu maakt, is het wel niet; maar zeker is
het, dat de kleine Henri bij grootpapa een potje breken kan, en dat deze
meer van hem houdt dan van al zijn kleinkinderen; zelfs van de drie van
Emile en Emma, die toch bij hem in huis wonen. Onze goede oude kapitein
de Bosson is nu drie-en-zestig jaar; maar hij lijdt het grootste deel
van 't jaar aan rheumatiek, hetwelk hem wel eens heel lastig van humeur
maakt. Gelukkig, dat hij in Emma een schoondochter heeft, die veel van
hem kan velen, en hem meestal weet op te beuren en op te vroolijken. Hij
houdt dan ook zielsveel van haar, er zou maar eens iemand moeten komen,
die een kwaad woord van haar zeide--de oude rheumatieke kapitein zou in
staat zijn, hem op de punt van zijn degen te dagen. Florence zegt wel
eens spottend, dat zij nu geheel bij papa achterligt; maar dat meent
ze niet, en ze is wat gelukkig, dat haar goede papa zulk een lieve
schoondochter heeft. Die Florence is nog altijd even vroolijk en
opgeruimd, als toen we haar voor 't eerst ontmoetten; en ofschoon ze
haar zesendertigste jaar reeds achter den rug heeft, lijkt ze veeleer op
vierentwintig. Gustaaf en Bernard zijn ouder geworden, dat kan men hen
duidelijk aanzien, ook Frits Veldhuis en zijn vrouw, wier beide oudste
kinderen, Ernst en Marie, mede bij oom den dominé te logeeren zijn. Die
Ernst zou u echter niet bevallen. 't Is een goede lobbes van dertien
jaren, maar een broer in optima forma. Dat scheelt wat bij oom Bernard,
toen we hem op dien leeftijd in ~Amsterdam~ ontmoetten. Den dag bij den
nacht! En Marietje is wel wat onplezierig van humeur: ze schijnt niet
erg tevreden te zijn; ook kan ze niet best met de anderen overweg. Ernst
van den dominé noemt haar »een kribbebijter," en Frédérique zegt, dat ze
»zoo zuur kijkt, alsof er een paar flesschen azijn vóor haar staan."

En zoo zijn we, nu ongeveer drie en twintig jaren nadat we aan 't
station aan den Hollandschen spoorweg voor 't eerst kennis maakten met
onze vrienden, in een geheel nieuw geslacht gekomen, en vinden we de
kinderen van hen, die toen kinderen waren, als nieuwe kennissen terug. Dat is wel aardig, vooral als we daarbij eens berekenen, dat _wij_ in
dien tijd niet zooveel ouder zijn geworden. Want zoolang toch is 't nog
niet geleden, sedert we daar voor 't eerst Gustaaf en Margot hun neef en
nicht Bernard en Florence zagen begroeten. Zie, dat is 't voordeel,
wanneer we in den geest iets bijwonen. Doch waartoe zijn we nu in het dorp bij ~Den Briel~ en waarom zijn
zooveel logé's bij dominé Veldhuis? Ik zal 't u zeggen. Nu ruim driehonderd jaren geleden lag ons lieve ~Nederland~ in ijzeren
boeien. Toen was er een man, een Willem van Oranje-Nassau, die de groote
ideé opvatte, om een door de onderdrukking vernederd volk op te heffen. Die Willem van Oranje-Nassau was een voorzaat van onzen Willem den
derden. De zaak stond hopeloos: 't was ook een strijd tusschen een
kleinen prins en den machtigen reus, die over ~Spanje~ en ~Amerika~
gebood. En ziet, overmorgen zal het driehonderd jaren geleden zijn, dat
een hoop zeeschuimers, waaronder de edelsten van ons volk, den eersten
steen legden tot de onafhankelijkheid van onze natie, dat de eerste
lichtstraal in dien stikdonkeren nacht doorbrak: op den eersten
April zal het driehonderd jaren geleden zijn, dat ~Brielle~ door de
Watergeuzen werd ingenomen! Geheel Nederland zal dien eersten April met
opgewondenheid vieren; overal zal het feest zijn, een nationaal feest,
niet minder dan dat van 1863. Maar wij willen ons naar de kern van dat
feest begeven, naar ~Den Briel~. En evenals het Paaschfeest het feest
is van de opstanding van onzen Heer, en daardoor de verrijzenis van de
menschheid uit den stikdonkeren nacht waarin zij verzonken lag; zoo zal
de tweede Paaschdag voor ~Nederland~ het feest zijn van zijn verrijzenis
uit de boeien van schande en smaad, waarin het onder de Spaansche
dwingelandij geketend lag. We zouden dat feest overal kunnen medevieren. Maar daar we ons hebben
voorgesteld, voor u een gedenkboek van de vijfentwintigjarige regeering
van koning Willem den derden te schrijven, moeten we ons naar ~Den
Briel~ begeven, waar het Hoofd van onzen Staat, even als voor negen
jaren, zal toonen, dat Hij en zijn Huis zoo nauw met ons volk en ons
volksbestaan zijn verbonden, dat, als ~Nederland~ feestviert, ook Oranje
daar deel in neemt. We laten dus den eersten Paaschdag stil voorbijgaan,
begeven ons naar de kerk, waar dominé Veldhuis, dien we als een wakkeren
vaderlander kennen, een warm woord tot zijn gemeente spreekt, en gaan
met de geheele familie, behalve den achtjarigen Leonard de Winter en
de drie jongste kinderen van den dominé, op den vroegen morgen van den
eersten April naar ~Den Briel~. We hebben dus gezelschap genoeg. »Daar is al weer wat gebeurd, sinds we u voor 't laatst zagen,
mijnheer," zegt dominé Veldhuis, dien we gerust een wandelenden kalender
zouden kunnen noemen, zoo houdt hij zich steeds op de hoogte van zijn
tijd. »Daar hebt ge vooreerst de scherpschutterijen."

»Maar dominé!" roep ik uit. »De scherpschutterijen. Dat is
soldaatjespelen."

»Zoo beschouwt Zijne Majesteit de koning het toch niet," antwoordt
Veldhuis ernstig. »Ge vergeet, waaraan die scherpschutterijen hun
oorsprong te danken hebben."

»Aan den lust om soldaatje te spelen, dominé. Als 't land eens in gevaar
kwam, dan zullen die dappere scherpschutters wel naar hun schoenen
moeten zoeken."

»Zeg dat niet, mijnheer," herneemt de dominé. »Toen in 't jaar 1870,
tijdens den Fransch-Pruisischen oorlog, ons land een gewapende
neutraliteit aannam; toen de vrees voor Pruisens annexatiegeest ook
hier vele gemoederen vervulde, toen greep de bloem onzer natie, de
jongelingschap die niet tot den dienst verplicht was, naar 't geweer, en
vormde vrijkorpsen, wier leus ~Oranje~ en ~Nederland~ was. Dat was een
goed, 't was een manhaftig besluit. Zoo ontstond er, nevens ons leger,
een aanzienlijke krijgsmacht, die 't geweer kon behandelen, en in tijd
van nood, haardstede en altaren verdedigen. En onze goede koning Willem
de derde begreep, welk een edele krachtsontwikkeling dit was, en door
hun concoursen bij te wonen, door prijzen uit te loven, door hen te
erkennen als gevestigde genootschappen, heeft hij 't vaderland een
dienst bewezen."

»Ge hebt gelijk, dominé. Ik vind echter de oprichting en de
werkzaamheden van 't Roode kruis vrij wat meer onzen eerbied waard."

»Alles op zijn tijd, mijnheer. Terwijl 't Roode kruis naar de elkander
vijandelijke volken toeging en daar de wonden heelde, welke de oorlog
geslagen had, vormden zich hier de scherpschutterijen. Ook 't Roode
kruis roem ik als een van de gewichtige gebeurtenissen, onder koning
Willems regeering voorgevallen, en we weten genoeg, hoezeer Zijne
Majesteit daarmede is ingenomen en hoe hij 't ondersteund heeft. Maar de
bescherming, welke hij aan de scherpschuttersvereenigingen verleent, is
evenzeer tot eer en roem zijner regeering. Doch laat ons van dit punt
afstappen, en zeg mij, wat ge denkt van de afschaffing der doodstraf?"

»Een teeken, dat ~Nederland~ den geest van Christus heeft begrepen,
die niet wil dat iemand verloren ga, zoolang er nog redding voor
hem mogelijk is. Na 't afschaffen van geeseling, brandmerk en
tepronkstelling moest ook die van de doodstraf natuurlijk volgen."

»Toch heeft dat nog jaren geduurd; zij is echter een nieuwe parel
aan de kroon van Willem den derden, daar hij 't besluit heeft mogen
onderteekenen, waarbij wordt afgeschaft, dat de eene mensch (al is
het dan ook rechterlijk) in koelen bloede zijn evenmensch het leven
ontneemt. Alsof een mensch, al is hij ook een koning, recht heeft op
iets, wat alleen God heeft geschonken en Hij alleen kan ontnemen!"

»Ik ben 't volkomen met u eens, dominé. En ik zegen het, dat onze natie
dat besluit genomen heeft, toen er elders duizenden in koelen bloede
op 't slagveld vermoord werden. Maar, waardoor ook 't jaar 1870 voor
mij merkwaardig is geworden, is niet alleen door de oprichting van
scherpschutterijen, niet alleen door den arbeid van 't Roode kruis en
de afschaffing van de doodstraf; maar nog door iets anders, waarvan we
schier dagelijks de weldadige gevolgen ondervinden."

»En dat is, als ik u vragen mag?" zegt dominé Veldhuis. »Aha! daar heb ik nu onzen knappen dominé Veldhuis eens gevangen. De
man, die altijd zoo goed op de hoogte is, weet niet wat er nog meer in
1870 gebeurd is. Kom, beste dominé, roep uw geheugen eens te hulp!"

»Ik weet waarlijk niet, wat ge meent, mijnheer. Help mij uit den droom."

»Wel, de wet op de posterijen," antwoord ik. »En hecht gij daaraan zulk een groote waarde?" vraagt de dominé. »De grootste waarde, dominé. Wat is toch belangrijker, dan een
gemakkelijke correspondentie?"

»Nu ja, die had men vroeger ook," antwoordt de dominé. »Reeds in 1850
werd het port verminderd van 30 op 15 cents en vijf jaren later op 10
cents. Acht gij nu de vermindering op 5 cents van zulk een groot
belang?"

»Van hoog belang, dominé," antwoord ik. »En wel, omdat nu alle
ingezetenen van 't Rijk dezelfde rechten hebben verkregen. Een
voorbeeld: vóor 1870 zondt ge een brief naar ~Den Briel~, en men
betaalde er 5 cents voor, omdat de stad in uw postcirkel lag; maar was
het adres naar ~Amsterdam~, dan moest men er 10 cents voor betalen. Was
dat nu rechtvaardig van een rijksinstelling? Even goed als een telegram
door 't gansche rijk met 30 cents betaald wordt, moet ook het briefport
voor allen gelijk staan. 't Land is uw brievenbode, maar mag geen
afstand berekenen."

»Ge hebt gelijk, mijnheer. En wat de gedwongen frankeering aangaat,
daar heb ik volkomen vrede mee.