Een woord van toelichting, naar aanleiding der recensie van Dr. A. Pierson over de inaugureele oratie van Dr. J. I. Doedes
Maar die redenen — de oppervlakkigste beschouwing leert het ons — zijn verklaringen zijner werken, uitspraken van een zelfbewustzijn, dat zich door die werken geregtvaardigd acht in het uitspreken van eigene waardigheid en bestemming. Zelfs waar Jezus in gelij- kenissen spreekt voor het volk en de diugen verkondigt van het koningrijk der hemelen, daar laat de sluijer der gelijkenis maar al te duidelijk zijne meening doorschemeren dat hij de koning is van dat koningrijk , daar maken zijne redenen den indrnk, ook bij den onvatbaarsten, van te zijn , niet als de redenen der schriftgeleerden , eene getuigenis omtrent zaken die buiten hem bestaan, maar eene getuigenis van hetgeen in hem is en door hem geschiedt. En deze leer omtrent het koningrijk der hemelen, welke men kan noemen het hoofdonderwerp van Jezus'prediking,— wat blijft er van over, indien men haar berooft van haar beginsel, het theocratisch Godsbegrip, den boven de natuur verhevenen , maar in dë natuur werkenden en haar beheerschenden God, en van haar doel, de verheerlijking dier natuur door en in de komst Gods ten gerigte? Van dat Godsrijk nu weet Jezus zich de koning. Heeft Jezus deze bewustheiatlrtilÉji nen hebben , heeft hij ze althans aan anderen kunnen mededeelen, instemming daarmede van anderen kunnen eischen , zonder die werken, waardoor hij zich als heer der natuur openbaarde , zonder zijne wonderen ? Tk geloof niet te veel te zeggen en op instemming te mogen rekenen, zelfs bij degenen die ik bestrijd, indien ik beweer dat wij, zonder de wonderen, den Christus der evangeliën, den historischen Jezus van Nazareth ganschelijk verliezen, en dat wij slechts overhouden eenige buiten allen historischen zamenhang gernkte algemeene godsdientige spreuken of vermaningen, die ons geenerlei persoonlijkheid vertegenwoordigen, geenerlei concreet historisch beeld bij ons achterlaten, en die zich, naar willekeur, laten invoegen in iedere andere wereldbeschouwing als de israëlitische, in iedere andere bepaalde historische persoonlijkheid als die van den israëlitischen Christus. 2. Het boek der Handelingen gaat uit van de veronderstelling dat de gekruiste Jezus ligchamelijk uit de doo- den ia verrezen, vermeldt zijne laatste woorden, beloften en lastgevingen aan zijne discipelen t aijne geheimninnige scheiding van hen, hunne gespannen verwachting van zijne beloofde wederkomst in den geest, de onder zigtbare teekenen gegevene vervulling dier belofte; dan, eene reeks van getuigenissen, beide in woord en daad, van die opstanding: wonderen, als die van Jezus, geschied in naam van en door het geloof in hem, als den verrezenen , en eene apostolische prediking, waarvan de verkondiging van die verrijzenis het hoofdonderwerp, het eigenlijk beslissend moment was ; eene gemeente gevormd op die verkondiging, eene gemeente, die zich zelve in gemeenschap weet met den verrezenen en die door de bewustheid dier gemeenschap zoo wel een hoog besef heeft van haar wezen en bestemming als een groote kracht uitoefent, zedelijke en natuurlijke (de laatste door de wonderen), op de haar omringende wereld. Eindelijk wordt de gemeente als door eene zelfde prediking onder de Heidenen gevestigd voorgesteld, ten gevolge bovenal van de bekeering tot haar van een harer heftigste vervolgers, eene bekeering, waarvan de kracht ook juist hierin bestaat, dat deze vervolger, niet zonder werkingen op het gebied der zigtbare natuur, gekomen was tot de overtuiging dat deze Jezus, de gekruiste, uit de dooden was opgewekt en daardoor bewezen was te zijn de Christus Gods. Wat blijft er over van het historisch karakter van een boek, waarvan de opstanding van Jezus het keerpunt is van alle groote wendingen die het ons te aanschouwen geeft in het individueele en in het gemeentelijke leven, bijaldien die opstanding van Jezus niet geschied ware? 3. Van de stemming, waarin de gemeente aanvankelijk verkeerde en wier volmaking zij zich als roeping zag voorgesteld, wordt ons het beeld gegeven in de apostolische brieven. Welke was die stemming? Zij bestond, hoofd- zakelijk, in de verwachting van de wederkomst des Heeren, eene wederkomst, waarvan de gemeente zich verlossingen heerlijkheid beloofde, omdat zij zich als in een werkelijk, zedelijk verband, in eene verbondsbetrekking met hem beschouwde, zich als leden van zijn ligchaam aanmerkte; en waaraan zij, dientengevolge, evenzeer verbond het oordeel, hoe dan ook, over de hem verwerpende wereld. Deze verwachting leefde zoo sterk in haar, dat zij soms tot kranke overspanning, tot een niet achten van den tegenwoordigen tijd met zijne roeping en strijd aanleiding gaf. Doch, in welken graad dan ook ontwikkeld, deze verwachting gaf haar dat levendig besef van hare verhevenheid, dat gevoel van de tegenwoordige eeuw, met haar lijden en strijden, met haar zonde en haar dood, reeds te boven te zijn, van reeds te behooren tot die toekomstige eeuw, die door Christus was aangebragt en die, ten gevolge van zijne over winning van zonde en dood, als eene wereld van heerlijkheid, heiligheid en zaligheid beide, werd gedacht. Deze verwachting was dus de grond van hare lijdzaamheid, de kracht van hare hoop, de prikkel van hare liefde. Deze verwachting levendig te houden en op grond van haar te vertroosten, ie vermanen, te bemoedigen, is het doel van de meeste apostolische brieven. Geen eigenlijk gezegd dogmatisch stelsel, geene wijsgeerige theorie tot verklaring van de feiten van het Godsbewustzijn of van de gebeurtenissen der wereldgeschiedenis vindt men in die brieven. Het is door inductieve ontleding van den inhoud dier brieven dat men tot erkentenis komt van de wereldbeschouwing, die de gemaakte ervaringen, zoo wel gebeurtenissen, die aanschouwd, als toestanden, die doorleefd waren, in hunne ziel hadden achtergelaten; doch zij zeiven geven zich de moeite niet die wereldbeschouwing naauwkeurig te beschrijven of de waarheid daarvan te betoogen, omdat zij eene zelfde wereldbeschouwing veronderstellen bij alle degenen, die in Jezus van Nazareth den Christus Gods hadden erkend en tot wie zij hunne vermaningen of vertroostingen rigten. Paulus alleen maakt in sommige zijner brieven eene uitzondering op hetgeen zonder uitzondering geldt van de zoogenaamde algemeene zendbrieven. Zijn er ook van hem brieven van een hoofdzakelijk ascetisch karakter (die aan de Thessalonicensen, Philippensen, zelfs die aan de Corinthiers en de Pastoraal-brieven), wij behoeven bij hem niet inductief te werk te gaan om zijne wereldbeschouwing te kennen. Behalve dat hij zelfs in die brieven zijne ascetische rede steunt door zeer uitgewerkte verklaring van de gronden, waarop zijne vermaning of vertroosting rust, zoodat er zelfs in die brieven (men denke b. v. aan 1 Cor. XV.) zeer uitvoerige dogmatische vertoogen worden aangetroffen, zoo zijn er andere, waarin hij zijne gansche wereldbeschouwing bloot legt (Romeinen, Ephesiers •). En welke is nu die wereldbeschouwing? Zij is dezelfde als die der zoogenaamde Joodsch-Christelijke gemeente: eene verwachting van de toekomst des Heeren in heerlijkheid, op grond van zijne overwinning over den dood, welke in de opstanding gebleken is. Alleen dat hier de gemeente als de geheele wereld omvattende en de tegenstelling van Joden- en Heidendom ganschelijk te boven gekomen zijnde wordt gedacht, zoo dat in hetgeen in Israël geschied was de sleutel wordt gezocht, zoo wel van het verleden als van de toekomst der Heiden wereld. Het resultaat blijft overal hetzelfde: de opstanding van Jezus heeft aanleiding gegeven bij degenen, die haar geloofden, tot eene wereldbeschouwing, waarbij het ver- ») Ik spreek in de veronderstelling van de echtheid der onder Paulus' naam voorhanden brieven, omdat hier de beweerde onechtheid van sommige niets ter zake afdoet. Al behielden wij slechts de onaangevochtene, ook dan bleef hel hier van Paulus gezegde volkomen bestaan. 3 leden en de toekomst der menschheid alzoo verklaard werd, dat de Christenen in die verklaring de oplossing meenden te vinden van alle levensraadselen en de kracht om iedere moeite des levens te dragen en iedere toekomst met gerustheid te gemoet te gaan. Wat blijft er over van deze wereldbeschouwing, en van de ethische kracht,.die zij baarde, bijaldien de grondslag, waarop zij staat, namelijk de opstanding van Jezus, mogt blijken valsch te zijn? Die wereldbeschouwing is hiermede, 't is waar, niet geregtvaardigd, evenmin als de waarheid van het feit bewezen, waarop zij rust. Alleen meenen wij dat op den weg van ethische inductie (herleiding van ethische toestanden uit ethische factoren), die wij voor alleen wettig houden, dit resultaat verkregen wordt: Er is tegen het einde der eerste en gedurende het verloop der" tweede eeuw van onze jaartelling, eene gemeenschap van menschen ontstaan, aanvankelijk uit Joden, weldra uit Joden en Heidenen zamengesteld, welke, bij alle verschil, overigens, van aanleg, beschaving en begrippen, vereenigd waren in het geloof dat een joodsch man, genaamd Jezus, uitstekend door woorden en werken, waarin zich een hooger kracht had geopenbaard, dan die de mensch zich bewust is te bezitten, na gestorven te zijn, uit den dood was verrezen en daardoor het bewijs had geleverd van in het bezit te zijn van eene zoodanige heerschappij over ieder gebied van menschelijk leven en menschelijke werkzaamheid, dat van nu voortaan de wereld hem onderworpen was en hij eenmaal als haar beheerscher (haar regter) verschijnen zou, d. i. voor allen openbaar zou worden. Dit resultaat stelt met noodwendigheid dit dilemma: Dit hun geloof is uitdrukking van objectieve waarheid; of: Dit hun geloof is dwaling. Gedeeltelijk waarheid, gedeeltelijk dwaling kan het niet zijn, daar, zoo als wij zagen, het geheel op het ééne ondeelbare feit van Jezus' opstanding rust. Het dilemma kan dus, nader ontwikkeld, zoo voorgesteld worden: Jezus is uit de dooden opgestaan en dan rust de wereldbeschouwing der Christenen op waarheid, en is er in dit feit zelf een objectieve maatstaf gevonden voor de kritiek, waaraan men nu alle christelijke voorstellingen kan en moet onderwerpen; of: Jezus is niet uit de dooden opgestaan en dan behoort het geheel der christelijke voorstellingen tot het psychologisch gebied, het gebied der inwendige ervaringen en toestanden en moet als zoodanig, als phantasie, gevoel, redeneering, of hoe men de geestelijke werkzaamheden des menschen verder mogen noemen, psychologisch verklaard kunnen worden. Is de nieuw-testamentische Jezus het gewrocht der gemeente, het bestaan dier gemeente is dan nu het probleem dat te verklaren is. Wij wijzen in de tweede plaats op deze zijde der kwestie. B. Wij hebben thans te doen met deze veronderstelling : In de eeuw van Augustus, of weinig later, den tijd van het verval der nationale godsdiensten, den tijd waarin toenemende verlichting eenerzijds, toenemende zedeloosheid aan de andere zijde, even zoo zeer de voorvaderlijke godsdiensten van aanzien en gezag hadden beroofd en daardoor het weinigje ethische kracht dat zij bezaten vernietigd , als alle magische praktijken in groote eere deden zijn, ten einde 's menschen zucht naar het geheimzinnige te bevredigen, zonder zijn geweten te wekken; in dezen tijd ontstaat eene godsdienst, welke de behoefte aan magie juist daardoor bestrijdt, dat zij opstanding predikt, verheerlijking der gansche natuur, en opgrond daarvan het geweten roept tot bekeering, wereldverloochening, heiliging. Deze godsdienst ontstaat in een land , gelegen in 't mid- den dier staten, die achtereenvolgens de wereldheerschappij in handen hadden gehad en het middenpunt waren geweest der beschaving der oude wereld. Zij ontstaan bij een volk, dat niet zonder velerlei aanraking geweest was met alle die volkeren, die beurtelings de bewegingen der menschheid hadden geleid, bij een volk, dat, ondanks een zeker eigenaardig streven om zich af te sluiten, zich niet had kunnen houden buiten den invloed der beschaving dier volkeren. Is het nu denkbaar dat bij dit volk, op dezen tijd, eene mythologische litteratuur, zoo als de n. testamentische, bijaldien zij niet historisch ware, ontstaan zij? Hierin ligt, op zich zelve, eene driedubbele onwaarschijnlijkheid. Vooreerst wordt het niet gezien dat een volk zijne geschiedenis besluit met eene mythologie. Mythisch zijn de aanvangen der geschiedenis bij ieder volk, maar niet hare uitgangen. Israël was als volk vijftien eeuwen oud. Waar wordt het gezien dat een volk, na vijftien eeuwen bestaan , en van een bestaan, dat niet, als dat der wilden, het dierlijke leven naauwelijks ontkomen is, maar dat eene geestelijke bewegjng kent als die van het profetisme in Israël, eene mythologie gebaard heeft? Zijn de aanvangen van Israëls volksbestaan , de geschiedenissen, die ons de ontwikkeling van Israël verhalen uit den schoot van het familie-leven tot een theocratisch volk, van mythischen aard, daarin ligt op zich zelf, onafhankelijk van andere bezwaren, geen strijd met de wetten der geschiedenis. Maar dat een volk, na heroën te hebben voortgebragt op het gebied des geestes, eindigt met eene mythologie aan de wereld te schenken, dat heeft geenerlei analogie op het gebied der ervaring. En, ten anderen, welk eene mythologie! Eene mythologie, die ethische krachten bevat, zoo als die, welke zich door de christelijke kerk in de wereld ontwikkeld hebben; eene mythologie, die, wel verre van den geest gevangen te laten in de banden der natuur, integendeel die banden verbreekt en den geest tot zelfbewustheid wekt. Wat is het kenmerk eener mythologie? Juist die onbewuste toestand des geestes, die zich nog niet boven het natuurleven vermag te verheffen en vruchtelooze pogingen aanwendt om het gebied van zinnelijke gewaarwording en aanschouwing te boven te komen en tot begrip en beheersching te geraken van de magten die het leven determineeren. Een volk in mythologischen toestand ziet nog geen doel, erkent nog zijn streven niet, is zich nog zijne roeping en krachten niet bewust. Het ziet in zijne uitstekende mannen, helden, wetgevers, priesters, wijzen, geene openbaring van eigen geest en kracht, geene merkteekenen van eigene roeping en bestemming, maar halve goden, plotselinge en unvermittelte verschijningen, en door hen in te hullen in het nevelenkleed van het ongenaakbare en onbegrijpelijke, maakt het hen immermeer onbereikbaar, in den waan van hen te vereeren. Een volk in dien toestand komt niet tot het waarachtig bezit van zijne groote mannen. Evenmin weet het te erkennen en te waardeeren de gaven en krachten der natuur, die te gebruiken en daarmede te woekeren. Alle natuurverschijnselen gelden nog als onmiddellijke goddelijke werkingen, te vreezen of te vereeren, maar niet na te sporen en aan te wenden. Van daar het merveilleuse in alle beschrijving en beschouwing van natuur en geschiedenis, en, met het merveilleuse, de afwezigheid van het gevoel van eigen kracht, van eigen roeping, en dus ook van eigen verantwoordelijkheid , de afwezigheid dus van het ethisch beginsel. Eerst van lieverlede ontwikkelt zich dit uit het mythologische. Het ontstaat met de bewustheid van kracht en roeping. Doch hoe meer deze ontstaat, hoe meer ook de mythische voorstellingen wijken. De mythologische wereldbeschouwing houdt op in dezelfde mate als de ethische ontstaat. In de n. testamentische mythologie zon zich het tegenovergesteld verschijnsel opdoen. Haar held is niet de halve god, in nevelen gehuld. In de meest persoonlijke gemeenschap weten zijne discipelen zich met hem. Zij zijn zich bewust hem te kennen, hem te bezitten. En wel verre dat deze meest innige betrekking als pantheïstische misvorming zou gedacht zijn en dat dus de zoogenaamde philosophische mythe (oneigenlijk dus genoemd), fl. i. Eindelijk, eene mythologie vormt in den regel de poëzij van een volk. Ook waar het geloof aan hare objectieve waarheid is geweken, daar blijft zij als nationale traditie in de volks-poëzij leven, heeft aan de taal een onuitwischbaar karakter, aan de wijsbegeerte het kleed voor hare voorstellingen gegeven. Zij heeft zich zoodanig met het wezen des volks vereenzelvigd, dat zij blijft leven in de volksspraak en vereeuwigd wordt in de nationale literatuur. Hier zou men het verschijnsel vinden van eene mythologie, die door het volk zelf, in wier midden zij ontstaan is, zoodanig wordt verfoeid en waardoor het zijne nationale eer zoodanig waant gekwetst, dat het liever alles opoffert, tot aan zijn volksbestaan toe, dan deze verhalen in het volksbestaan op te nemen en te beschouwen als bestanddeelen van zijne godsdienst en als voortzetting van de heilige overlevering der vaderen. Hier wordt het eenige verschijnsel waargenomen, dat een volk zich, ter oorzake eener in zijn midden ontsta- ne mythologie, in tweeën splitst, en dat het grootste deel haar verwerpt, dat het kleinste deel haar in eene onsterfelijke literatuur vereeuwigt en door haar aan het volk, dat haar verwerpt, eene beteekenis en eene roeping geeft in het midden der wereldgeschiedenis. Voorwaar, de mythologische hypothese maakt van de nieuw-testamentische literatuur een monstrum in de geschiedenis der menschheid! Doch de laatste onwaarschijnlijkheid doet de vraag ontstaan naar de verhouding, waarin zich deze literatuur bevindt tot den geest van het volk, in welks midden zij ontstaan is. Hier vragen wij nu het naast naar den geest, dien wij in dit volk zien heerschen op het tijdstip van het ontstaan dier literatuur. En dan komt ons hier een volk te gemoet, dat, ja, wel deelde in de gedurende de laatste vier a vijf eeuwen steeds toegenomene verstandelijke beschouwing der dingen en daarmede zamenhangende onpoëtische en irreligieuse opvatting der verschijnselen van natuur en geschiedenis; — beschouwing en opvatting, waardoor de mythologische godsdiensten hare wijding en kracht verloren; — maar wij zien tevens dat volk een gansch anderen weg betreden, dan dien waarop wij de heidensche volken aantreffen waar zij het mythologisch standpunt verlaten. De natuurgodsdiensten eindigen met natuurvergoding; het polytheïsme wordt tot pantheïsme; de goden zijn voor de verstandigen weldra niet meer dan symbolen van natuurkrachten. Bij Israël is de weg omgekeerd. Het tijdperk van wonderen en profetie, dat parallel loopt met het mythologische ^ bij de Heidenen, wordt opgevolgd, niet door een tijdperk van pantheïstische natuurvergoding, maar door het tegendeel daarvan, een tijdperk van deïstische afzondering van wereld en God. Om overeenstemming te vinden tusschen Israël en de heidenvolken, schijnbare althans, moet mende vier a vijf eenwen geschiedenis, sints Israël uit Babel terugkeerde, overspringen. Voor de natuurlijke beschouwing, d. i. voor die, welke het ethische onderscheid tusschen Israëls God en de goden der Heidenen niet ziet, is er veel gelijkheid tusschen de wonderen en de profetiën in Israël en gelijksoortige verschijnselen bij de heidensche volken. Alleen van het oogenblik af dat mantiek bij de Heidenen, en profetie bij Israël, theurgie bij de eersten en de ethisch-dynamische werkingen i) bij Israël afnamen of ophielden, ziet men — wat op. verschillenden oorsprong van beide gelijkvormige verschijnselen wijst — het heidendom het geloof aan persoonlijke goden van lieverlede verliezen, en de godsdienst óf een onbestemd mystisch, eindelijk magisch karakter verkrijgen, of tot politieke machine verlaagd, ziet men daarentegen bij Israël het geloof aan de persoonlijkheid Gods gesublimeerd tot een volstrekt abstract Godsbegrip, eene voorstelling van een van de wereld afgezonderd wezen, dat met haar in geenerlei natuurlijk verband staat. Waar bij de Heidenen het begrip der goddelijke immanentie tot volkomene vereenzelviging van God en natuur voerde, daar bragt het begrip der transscendentie Gods Israël tot eene volkomene miskenning zijner immanentie en dientengevolge tot eene verfoeijing, als van loutere goddeloosheid, van iedere leer, die God als tegenwoordig voorstelde. Dit nu verklaart Israëls afkeer van het Christendom. tuur is, voorgesteld wordt als in haar werkend, in haar werkend door en met den mensch, in wien zijn geest is. Deze leer — geschiedenis volgens het n. testament —, niet minder als zij boven het Heidendom stond, was in lijnregte tegenspraak met alle toenmaals in Israël bestaande leeringen. Zij knoopte aan, niet aan Israëfs naaste verleden, maar aan de overleveringen van voor vijf eenwen. Hoe haar, als mythologie, te verklaren uit dat geslacht, dat haar heeft zien ontstaan ? Evenwel uit genoemde overleveringen kon zij verklaard worden. Laat ons zien hoedanig deze overleveringen zijn. Vonden wij het israëlitische volk, ten tijde van het ontstaan der nieuw-testamentische literatuur, in zijn hooger leven door een deïstisch Godsbegrip beheerscht, dit deïsme is niet op eenmaal ontstaan; het heeft zich van lieverlede ontwikkeld. Vinden wij daarvan de eerste sporen in die weinige oud-testamentische boeken, die na de babijlonische gevangenschap geschreven zijn , hoeveel reiner en verhevener wordt toch Jehova's majesteit beschreven in de boeken van Ezra en Nehemia b. v. dan in de apocryfe boeken of in hetgeen ons van de talmudische overlevering bekend is of bij Josephus en in de n. testamentische voorstellingen van het Fhariseïsme. Men kan het Phariseïsme beschouwen als de ontaarding van een godsbegrip, dat eerst begon eenzijdig voorgesteld te worden en vervolgens in die eenzijdigheid ontaardde. Doch waar eenzijdige ontwikkeling en ontaarding is, daar is een kiem aanwezig, die voor die eenzijdige ontwikkeling en ontaarding vatbaar was. Het philosophisch Godsbegrip moet een historischen oorsprong hebben. Geene theorie ontstaat toevallig; het deïsme is geene historische godsdienst, maar moet daaruit zijn ontstaan. En nu zien wij ook in de historische godsdienst der Israëliten een moment, dat tot het deïsme aanleiding kan geven. Om die historische godsdienst der Israëliteu te kennen, behoeft er, evenmin als om den geest der oorspronkelijke christelijke kerk te kennen,, eene bewijsvoering van de historische waarheid der vermelde feiten vooraf te gaan. Zonder omtrent die historische waarheid a priori eenig oordeel te vellen, is het genoeg de literarische gedenkstukken zelve eens volks te raadplegen om de grondideën te kennen, waarop het geestelijk leven des volks berust en waarvan het uitgaat. Nu stelle men ter zijde alle verhalen van wonderen in het O. T. en vrage alleen: welk is het Godsbegrip van dit volkP Met het Godsbegrip toch is de philosophie der geschiedenis eens volks gegeven. Bij geen volk nu is het gemakkelijker het antwoord te geven op deze vraag dan bij Israël. Geen volk toch heeft eene religieuse literatuur, zoo als het israëlitische er eene heeft. Geen volk kan op een verschijnsel wijzen, gelijk aan het Profetisme in Israël. Het Profetisme is de zamentrekking van al wat in den boezem van dat volk geleefd, gedacht, gestreden, gewerkt is. Zijn gansche literatuur is de vrucht van het profetisme. Profetisch zijn, niet alleen de didaktische en politische geschriften, die alzoo genoemd worden, maar profetisch is de geschiedschrijving, profetisch de wetgeving van dat volk. Zoo ontstaat dit problema in de wereldgeschiedenis: Er is één volk in de wereld, dat, in onderscheiding van andere, van den aanvang af van zijn volksbestaan, het streven openbaart om het leven Gods te onderscheiden van het leven der natuur, dat, hoe meer het zich zelf bewust wordt, des te levendiger gevoelt dat in dit verschillend Godsbegrip een grond van scheiding gelegen is met alle overige volken, dat, ondanks dit isolement, deze zijne wereldbeschouwing (van een boven de natuur bestaanden maar in de natuur werkenden God) voor de eenige ware houdt, voor eene wereldbeschouwing, die in eigen volkservaring gegrond is en waaraan de toekomst der wereld behoort; een volk, dat bij dit geloof volhardt, ja eerst dan het luide begint uit te spreken, wanneer alle uitwendige toestanden in tegenspraak schijnen met zijne verwachtingen. >) Als die wereldbeschouwing, door de ervaring niet meer gesteund, scheen te ontaarden en dreigde ganschelijk uit te sterven, daar ziet men haar plotseling met vernieuwde kracht ontwaken bij een klein gedeelte des volks, en wel niet op grond van eenige hiërarchische hernieuwing of wijsgeerige bewerking der overlevering 2), maar op grond van het geloof aan feiten, aan gebeurtenissen, onder het bereik der waarneming geschied van hen die ze geloofden, en waarin zij niet alleen eene hervatting maar eene bevestiging en vervulling vonden dier overlevering. Dit problema lost zich op in het volgende dilemma: Wat de christelijke gemeente geloofde omtrent Jezus van Nazareth is waar , en daarmede wordt zoo wel haar eigen bestaan als het eigenaardig karakter van het volk van Israël verklaard, verklaard tevens en gevindiceerd de wereldbeschouwing van dit volk en daarmede is de sleutel gevonden tot verklaring van alle verschijnselen der geschiedenis van dit volk, het criterium tot uitoefening van eene historische kritiek over de oorkonden dier geschiedenis; of: Wat de christelijke gemeente geloofde omtrent Jezus van Nazareth is niet waar, en dan is zoo wel haar eigen bestaan een raadsel in het midden van het volk van Israël, als dat dit volk'zelf een raadsel is in het midden der wereldgeschiedenis. *) In deze beschrijving kan natuurlijk niet gelet worden op het contrast, dat aanwezig was tusschen de gezindheden des volks en de stemmingen, die zich in de profetische schrift openbaren. Het profetisme wordt hier beschouwd, niet in zijn persoonlijken oorsprong , maar als edelste vrucht van het israëlitische volksbestaan. 2) Zoo als later het Neoplatonisme in de Heidenwereld. C. Doch dit zij zoo. Israël zij een raadsel in de wereldgeschiedenis, zoo wel de wereldbeschouwing van dit volk als de invloed dien het daardoor heeft uitgeoefend, zoo wel de profetische oorsprongen als de apostolische uitgangen van dat volk. Is het niet beter één raadsel of ééne reeks van raadselen aan te nemen, dan de geheele wereldgeschiedenis voor een raadsel te houden? Is het niet veiliger dit eene volk met den naam van onverklaarbaar te stempelen, dan, door de wereldbeschouwing van dit volk voor de ware te houden, de gansche wereld voor verdwaald en verdwaasd te verklaren? Wat is waarschijnlijker, dat één volk, ja,eeuwen lang,maar toch maar altijd in een gedeelte, doorgaans het kleinste, de speelbal zij geweest van eene, hoe ook colossale en onbegrijpelijke dwaling, dan dat alle volkeren zich bedrogen zouden hebben in den weg der waarheid? Er zijn zoo vele onverklaarbare, *in de lucht hangende" verschijnselen op historisch gebied; maar die daarom eene // op honderd duizend waarnemingen gegronde" wereldbeschouwing zou verlaten, verdient hij niet den naam van dwaas? Laat ons zien of in waarheid de Heidenwereld tot een raadsel wordt, bijaldien dc israëlitische wereldbeschouwing waarheid is. Ook hier is de vraag waar de grootste waarschijnlijkheid is: verklaart zich de Heidenwereld beter, indien de israëlitische wereldbeschouwing op onwaarheid, dan indien zij op waarheid rust? Meer dan bij de twee vorige punten is het op dit gebied van beschouwingen, dat ik mij bij aanwijzingen moet bepalen en van beschrijvingen onthouden. Dit nu zoo wel omdat dit gebied op zich zelf nog te weinig onderzocht is, als omdat het door mij althans slechts van verre aanschouwd maar niet betreden is. Ik mag evenwel, bij de opsomming van de zaken,, waarop, in de apologische kwestie die ons bezig houdt, dient gelet te worden, niet met stilzwijgen voorbijgaan een gebied, dat steeds grooter omvang en gewigt verkrijgt, zoo wel bij de bestrijders als bij de verdedigers van het Christendom. Waar ik op de geschiedenis zelve wijs, als op de beste, ja, ten slotte, eenig mogelijke, maar ook toereikende apologie van het Christendom, mag een zoo belangrijk gedeelte als de geschiedenis der heidensche godsdiensten, of liever, van het heidendom als zoodanig, niet over het hoofd gezien worden. Ik verklaar mijne bedoeling door eene vraag, en stel daardoor tevens het problema, waarop ik de aandacht wensch te vestigen. Is de meening verwerpelijk van velen, dat het Heidendom eene positieve voorbereiding is tot het Christendom , verwerpelijk, dientengevolge, hun streven om in de geschiedenis der heidensche godsdiensten eene ontwikkeling op te merken, waardoor, niet het ontstaan, maar het aannemen van het Christendom in de Heidenwereld, verklaard wordt; of rust deze meening op waarheid en is dit streven derhalve wettig? Laat ons kortelijk nagaan zoo wel het feit, waarop deze hypothese rust, als de hypothese, die tot verklaring van dit feit wordt aangewend. Het feit is de aanneming van het Christendom door de Heidenwereld. Dit feit is veelvuldig; het bestaat uit verscheidene momenten. Eerste moment: het Christendom door de heidenen aangenomen, is niet eene leer, niet eenige wijsgeerige theorie, het is het Christendom der feiten, der wonderen, het Evangelie der opstanding van Jezus. Tweede moment: de heidenen die dit Christendom aannamen, waren in de eerste plaats ongeleerden, die zich aan de wonderen niet ergerden, die alleen, door hunnen overgang tot de kerk, toonden in de wonderen van het Christendom eene bevrediging te vinden voor behoeften, die zij in de wonderverhalen der heidensche godsdiensten niet bevredigd vonden. I Derde momjat: ook geleerden en wijsgeeren namen dit Christendom aan en vonden daarin, hetzij eene bevestiging van hetgeen de wijsbegeerte, bij wijze van AAnung, omtrent de verhouding van God en wereld, van natuur en geest, had gezien en geleerd, hetzij eene aanvulling en verbetering daarvan. Zoo ontstond de gnostische beweging die de éérste periode van het Christendom vervult, en die evenmin als het volksgeloof zich aan de wonderen stiet. ') Vierde moment: zoo ontstaat de christelijke kerk in de wereld, niet als een zuiver joodsch verschijnsel, maar als een verschijnsel van gemengd joodschen en heidenschen aard. De christelijke overlevering draagt tot op den huidigen dag, in leer, bestuur, eeredienst, dit gemengd karakter. Evenmin als de Heidenen aan de kerk de kenteekenen hebben ontnomen van haar israëlitischen oorsprong, evenmin heeft deze israëlitische Oorsprong aan de kerk de eigenaardigheden ontnomen, die zij ont leende aan het geestelijk leven der volkeren, in wier midden zij zich heeft gevormd noch haar tot eene kerk der Joden gemaakt in het midden der Heidenen. De kerk is de vrucht van de inenting van de israëlitische loot op heidenschen stam. *) >) Het hier gezegde wordt niet weersproken door het geïsoleerde, feit, Hand. XVII: 32 vermeld. Het is toch ook van elders overvloedig bekend dat Athene toen ter tijd niet meer de zetel van eene naar waarheid zoekende en aan waarheid geloovende wijsbegeerte was, maar dat hare scholen ontaard waren ia ijdele Sophistiek. Nu is niets ongelooviger dan eene wijsbegeerte die aan haar eigen laak niet meer gelooft. >) Met opzet keer ik de bekende vergelijking van den grooten Heiden-apostel om. Waar Paulus van Israël in idealen zin en van de gemeente in idealen zin, vau het ware Israël en van de gemeente der geloovigen, spreekt, daar is het de gemeente uit de Heidenen die op den israëlitischen stam geënt is. De kerk daarentegen als ligchaam, als zigtbare gemeente, is de vrucht van het inplanten van het israëlitische woord in heidenschen grond. Na ontleding van het hier bedoelde feit in deze vier momenten, kunnen wij het feit zelf nader alzoo omschrijven: -m. Het Heidendom heeft zich in hetgeen het grootst en edelst had, in die behoeften aan God en waarheid, die zich in zijne godsdiensten en wijsgeerige scholen openbaarden, niet geërgerd aan het Christendom. Het heeft in den historischen Christus de vervulling gevonden van zijne behoefte aan verzoening, aan eene verzoening, bestaande in het wegnemen der tweespalt, zoo wel van de tweespalt des harten zich openbarende in de vrees voor de fataliteit, die men in de natuur meent te aanschouwen, als van de tweespalt des verstands, hetwelk niet kan berusten in de tegenstelling van natuur en geest. De christelijke kerk is alzoo geworden de kerk der volkeren, een heidenkerk, ontstaan uit de zamentreffing van het Woord, uit Israël gesproten, met de behoeften, strevingen, voorgevoelens der Heidenen. Ziedaar het feit. Nu zijn er, die voor dit alzoo gestelde feit oplossingen zoeken, verklaringen niet alleen in het onmiddellijke Godsbestuur, maar in het historischvermittelte Godsbestuur, die, gedreven door het voorgevoel, dat de geschiedenis van het Heidendom eene ontwikkeling moet toonen, waaraan zich het Christendom harmonisch aansluit, de sporen dier ontwikkeling in het duister verleden zoeken op te merken. Voorzeker, op deze doorgaans ongebaande wegen is dwaling meer dan mogelijk, vaak mistasten onvermijdelijk; en er zijn er welligt, die het onderzoek reeds dadelijk wraken, dat met eene veronderstelling, een voorgevoel van een nog niet gevonden resultaat aanvangt. Evenwel leert de ervaring dat de meeste ontdekkingen, welligt alle, geschieden ten gevolge van een voorgevoel van hetgeen ontdekt zal worden, een voorgevoel, dat tot onderzoeken aanspoort. Op ieder gebied herhaalt zich de ervaring van Columbus. Niemand waagt iets zonder iets a priori te gelooven en niemand vindt iets zonder iets te wagen. Slechts meene men niet dat deze voorgevoelens, die tot hypothesen worden voor het in te stellen onderzoek, uit de lucht gegrepen worden, zij zijn de vrucht van hetgeen gezien, waargenomen, ervaren is. Het voorgevoel nu, waarvan wij spreken, is niet nieuw in de christelijke kerk. Het is bepaaldelijk het beginsel der apologiën der alexandrijnsche kerkvaders. Glemens, Origenes, hunne volgers in de alexandrijnsche school, gingen uit van zulk eene beschonwing van het Heidendom, die in beide, godsdienst en wijsbegeerte, positieve voorbereidingen zagen tot het christendom, werkingen van den Logos. Het ontbrak hun aan de noodige gegevens om dit beginsel toe te passen op de gansche oudheid. Zij zagen de oostersche godsdiensten alleen in den matten afdruk der grieksch-romeinsche mythologiën. De kritische geschiedenis der godsdiensten was een onbetreden gebied. Het bleef dos bij Ahnung. Dat de taak, door de alexandrijnsche theologie aangewezen, maar niet vervuld, in de Eoomsche kerk niet werd opgevat, is het gevolg van de wijze, waarop de kerk in de roomsche periode zich haar ideaal voorstelde, namelijk als uitwendige heerschappij, en van de juridische theologie, die zich uit deze beschouwing van lieverlede ontwikkelde. Doch ook de Hervorming bleef tot hiertoe in gebreke om dit gebied te betreden. Het geenszins toevallige zamentreffen van de Hervorming met de herleving der classieke studiën gaf aan de grieksch-romeinsche beschouwing van de oostersche wereld uitsluitend burgerregt, ook in de protestantsche wereld. Nu is evenwel de grieksch-romeinsche periode reeds de periode van Anfklarung, in vergelijking met de vroegere. Zij toont ons de heidensche godsdiensten, niet meer in den toestand van onmiddelbaarheid, maar, op huma- 4 nistische wijze, veelzins opgelost in aesthetischen vormen verstandelijk begrip. Om het werk der consciëntie, de geschiedenis van het godsdienstig bewustzijn, in die vormen en begrippen te erkennen, behoort men ze te verklaren uit hunnen oorsprong, die in het oosten ligt. De ontsluijering van het oosten, die eerst in deze eeuw begonnen is, opent dus een geheel nieuw veld van nasporing op godsdienstig gebied. De aanwending van de ontdekkingen op dit gebied gedaan tot verklaring van de oorsprongen der christelijke kerk, en, zoo men meent daartoe geregtigd te zijn, tot handhaving van het geheel eenig goddelijk karakter des Christendoms, kan dus ter naauwernood zijn aangevangen. Het is hier een kapittel der apologetiek, dat nog slechts een opschrift draagt en nog geen ontwikkeling heeft. Evenwel zijn er reeds genoegzaam gegevens om voor sommigen aanleiding te zijn geweest tot de stelling dat de heidensche godsdiensten in hare opvolging phasen van ontwikkeling zijn van de religieuse idee der menschheid. Deze religieuse idee kan verschillend worden opgevat. Of op het speculatieve standpunt: als ontwikkelingen van de idee zelve, deze als het hoogste gedacht. Of op het naturalistische: als geschiedenis der indrukken, die de mensch van de natuur ontvangt en van zijne verhouding tot de natuur. Of op het ethische: als crisen van de consciëntie, phasen die zij doorgaan moet, eer zij kan komen tot de godsdienst der vrijheid en der zelfbewustheid. Ik wijs alleen op het gebied van beschouwingen dat zich hier opent en dat door de jongste speculatieve scholen, met name door Hegel en Schelling,») met de stout- ') Door den. eersten in zijne Philosophie der Religion ; door den laatsten in het werk zijner laatste periode, waarop de aandacht der theologen in Duitschland zich meer en meer schijnt te vestigen: Oeschichte der Mythologie. De eerste evenwel, die dezen weg betreden heeft, in den nieuweren lijd, is Crenzer in zijne Symbolih. moedigheid des geloofs aan hoogere waarheid betreden is, in werken, die nog wachten op eene naauwkenrige kritiek der feiten, d. i. niet op eene zoodanige, die a priori alle theorie verwerpt en den onmogelijken eisch stelt dat de menschelijke geest zich onthoude van eenheid te zoeken, vóór hij den ganschen omvang der feiten onder zijn bereik heeft; maar eene zoodanige, waardoor de historische ontdekkingen de gevormde hypothese komen aanvullen, wederleggen of bevestigen. Het gebied zelf, ik herhaal het, is voor de theologie nog te veel eene terra incognita. l) Doch gesteld nu (ik spreek louter hypothetisch), dat de geschiedenis der godsdiensten tot het volgend resultaat leidde: Alle heidensche godsdiensten komen in de vereenzelviging van God en natuur overeen, overeen ook in het streven om door en in de natuur tot het kennen, bezitten en genieten der godheid te komen. Het onbevredigde streven daarnaar is de ontwikkeling der godsdienten. De dood, die als fatale magt in de natuur heerscht, verhindert de bereiking van het doel. Het eind van dit streven is dus, óf het ganschelijk opgeven daarvan en het bezwijken onder de overmagt der natuur, óf het bereiken van het onbewust gestelde doel, derhalve öf volkomene verzinnelijking en verdierlijking, óf vergeestelijking der menschelijke natuur, eene godsdienst van magie, of de godsdienst der opstanding; gesteld dat dit zoo ware, zoude dan het boven genoemde feit der aanneming i) Eene belangrijke stadie over de perzische godsdienst, uit het ethische standpunt, vindt men in den laatsten jaargang van de Revue chrétienne, van den haagschen leeraar J. P. Trottel. Wij zien met verlangen te gemoet het door den schrijver aangekondigde werk over de geschiedenis der godsdiensten, getiteld: Génie des civilisations. door de Heidenen van de godsdienst der opstanding, in Israël ontstaan, nog een onverklaarbaar verschijnsel zijn in de menschheid? zoude dan de opstanding van Jezus van Nazareth nog een met alle ervaring der Heidenwereld strijdig feit mogen genoemd worden ? D. Ja, strijdig met hare zinnelijke, natuurlijke ervaring. Strijdig — zoo roept men ons toe — met eene door duizend waarnemingen gestaafde wereldbeschouwing is de wereldbeschouwing des Bijbels; en al mogt die ook door de gansche wereld tot hiertoe zijn aangenomen, het bewijst niets anders dan de ligtgeloovigheid der voorafgaande geslachten, die nog geene kritiek kenden. De moderne wetenschap, die kritiek is, wraakt die wereldbeschouwing. Voor hare regtbank bestaan geene wonderen. // De erkenning — zoo luidt het oordeel des heeren Pierson — de erkenning van de geloofwaardigheid en van het theologisch gewigt der wonderverhalen vordert dat de geheele wetenschappelijke ontwikkeling van onzen lijd afgekeurd worde." 1) »Tweeërlei wereldbeschouwing is niet admissibel." ') //Is de wereldbeschouwing van het N. T. de ware, dan is al de ervaring, die de natuurwetenschap, naar wij meenden, langs wettigen weg heeft opgedaan, stellig te wantrouwen, stellig onwaar." 3) De wetenschappelijke ontwikkeling van dezen tijd, heeft, dunkt mij, allereerst, geleerd dat men voorzigtig behoort te zijn met het gebruik van de logische figuur, die men dilemma noemt. Zoo wettig zij is en klemmend, waar zij met naauwgezetheid wordt aangewend, d. i. waar zij het resultaat is van aandachtige overweging der gegevens, zoo storend werkt zij in een betoog, ») Gids, 1859, bl. 507. ») Aldaar bl. 491. 3) BI. 488. waar zij oppervlakkig en ligtzinnig wordt gebruikt, d.i. waar uit vele gegevens een tweetal wordt uitgerukt, tegen over elkander geplaatst en het eene met het andere vernietigd. Dit is de gewone tactiek der Sophisten, (b. v. in Plato's Gorgias.) Men wordt dan overrompeld , maar niet overtuigd. Men verliest minder het vertrouwen op de waarheid der zaak die men voorstaat, dan wel op de eerlijkheid van den tegenstander. Het dilemma is, dunkt mij, wettig, wanneer de wettigheid daarvan vooraf betoogd is, niet wanneer men het als axioma voorop stelt; als resultaat, maar niet als uitgangspunt. Hoe verleidelijk ook het gebruik daarvan zij, door aan een betoog den schijn te geven van onwederlegbaar te zijn, die vorm wekt wantrouwen bij hem, die weet hoe vele apodictische oordeelen en magtspreuken zich daaronder vaak verbergen. Reeds vroeger heb ik een- en andermaal het tertium non daturv&n Dr. P. moeten afwijzen. Het verheugt mij hem thans aan mijne zijde te doen zien in de veroordeeling van het entweder-oder (bl. 474). Hij zal het dus niet wraken, nu, dat ik ook niet voetstoots aanneem zijn entweder-oder met betrekking tot de geloofwaardigheid der wonderverhalen en de wetenschappelijke ontwikkeling van onzen tijd. Neen ; de erkenning van de geloofwaardigheid der wonderverhalen vordert niet noodzakelijk dat de geheele wetenschappelijke ontwikkeling van onzen tijd afgekeurd worde. Zij vordert alleen dat zij tot haar eigen gebied terug gebragt worde en dat men haar bereik niet verder uitstrekke dan tot het gebied dat zij waarneemt. De wetenschappelijke ontwikkeling van dezen tijd heeft op het gebied der natuur een zeker aantal verschijnselen waargenomen en uit de vergelijking dezer verschijnselen gezien, dat zekere gegevens altijd met andere gegevens verbonden voorkomen, weshalve zij met groote waarschijnlijkheid geconcludeerd heeft tot het bestaan van een verband tusschen de eerste en de laatste, een verband van oorzakelijkheid of van affiniteit. Van oorzakelijkheid: Zij heeft, b. v., op grond der waarneming dat sommige ziekten zich mededeelen door aanraking, geconcludeerd tot het aanwezig zijn van een smetstof die zich mededeelt. Van affiniteit: Zij heeft, b. v., op grond van de waarneming dat de ademhaling gepaard gaat met ontwikkeling van warmte, geconcludeerd tot het bestaan van affiniteit tusschen het ademhalings-proces en het verbrandings-proces. Er zijn er zelfs, die geen verband willen erkennen boven dat der affiniteit en, consequente empirici, de categorie van oorzaak en gevolg, als door de ervaring niet gegeven, afwijzen. De empirische wetenschap blijve in haar goed regt erkend en gehandhaafd, doch af te wijzen is hare pretensie om te zijn het eenig gebied van waarheid, de eenige grond van zekerheid. De empirische wetenschap stuit overal op het gebied van het ongekende, onwaarneembare, hypothetische. Vraagt gij der empirische natuurbeschouwing naar den grond en aard der verschijnselen zelve, die zij waarneemt, zij heeft geen antwoord te geven. Wij spraken van mededeelingen van ziekten door contagium, weet de empirische wetenschap wat de aard is der werking van licht en lucht? Wij noemden de ademhaling. Weet de empirische wetenschap den grond daarvan te beschrijven? Kent de empirische wetenschap het geheim der reactie, die een levend ligchaam oefent op alle invloeden, die het ondergaat? Weet zij in een woord wat leven is? Kent zij het gansche gebied der sympathetische werkingen , waarbij zich geene veranderingen in de stof laten waarnemen ? Weet zij alle verschijnselen van het zenuwleven te verklaren? De voorzigtige empiricus stuit overal op het onverklaarbare, dat is, op de realiteit des levens, op de magt des geestes. Wat volgt daaruit? Tweeërlei. Vooreerst: dat wanneer zij de stoffelijke verschijnsels uit de stof wil verklaren, hare verklaringen uit het standpunt der empirie moeten afgewezen worden, daargelaten of zij op een ander standpunt mogen gelden. De materialistische verklaring der stoffelijke wereld is geen vrucht der ervaring, maar eene speculatieve hypothese; waarvan het de vraag is of zij de gegevens der ervaring verklaart. Ten anderen: dat van eene leer, die de mogelijkheid en werkelijkheid van wonderen aanneemt, d. i. van zulke verschijnselen op het gebied der natnur, die geene analogie hebben met van elders gekende verschijnselen, of die daarmede schijnen te strijden, wel mag verklaard worden dat zij door de ervaring niet gegeven is, maar niet dat zij met de ervaring strijdt. De hier bedoelde wetenschappelijke ontwikkeling, waarvan beweerd wordt dat zij met de bijbelsche wereldbeschouwing strijdt, reduceert zich dus, bij aandachtige beschouwing, tot dit feit: Sints de natuurwetenschap den weg van aprioristische redenering verlaten en dien van empirische waarneming betreden heeft, heeft zij eene menigte nieuwe verschijnselen ontdekt, die vroeger gestelde hypothesen bevestigden of omver wierpen en tot nieuwe hypothesen aanleiding geven, beter gefundeerd dan de vroegere. Op dien weg van waarneming, vergelijking, proefneming, is zij tot ontdekking gekomen van onderlingen zamenhang van vele verschijnselen, en noemt de formulen, die dien zamenhang uitdrukken, de wetten der natuur. Op grond van dien reeds erkenden zamenhang meent zij geregtigd te zijn tot de hypothese dat die zamenhang overal aanwezig is en dat er dus van eene eigenlijk gezegde verstoring of verbreking van de orde der natuur, van iets absoluut bovennatuurlijks, dat daardoor tegennatuurlijk zou zijn, geen spraak kan zijn. Dit feit nu, zoo als het daar ligt, in zijn twee leden, gedeeltelijk uitspraak van gemaakte ervaring, gedeeltelijk zedelijk oordeel, daarop gegrond, behoeft door de verdedigers der wonderen geenszins te worden ontkend. Wat mij betreft, ik neem het gaaf aan; doch, wel verre van daarin eene omverwerping van het bijbelsche wonderbegrip te zien, vind ik dit daardoor integendeel bevestigd, en is mij de wereldbeschouwing, die aan dit feit ten grondslag ligt, een indirect bewijs voor de waarheid van het historisch christendom. Deze paradoxe beweering behoeft toelichting. Men lette vooreerst op het ontstaan dier wereldbeschouwing. Men mag haar heeten eene vrucht, zoo niet der Hervorming, als historisch feit, althans dier beweging der geesten, waarvan de Hervorming als historisch feit eene der magtigste openbaringen is geweest. Er is in de christelijke wereld tweeërlei natuurbeschouwing, de katholieke en de protestantsche, of, wil men liever, de antieke en de moderne. Beide hebben iets gemeenschappelijks, maar in dit gemeenschappelijke is er toch groot verschil. Wij letten eerst op het verschil. De katholieke kerk beweert:in het bezit te zijn van de wondergave en blijft daaraan grootere waarde toekennen dan aan de resultaten der natuurwetenschappen en aan de aanwending daarvan op het praktische leven, die zij meer uit noodzakelijkheid toelaat, dan met sympathie begroet. De protestantsche maatschappij treurt niet om het verlies der wondergave maar houdt voor zuivere en blij- rende winst iederen voornitgang in de kennis der natnnr en in de aanwending van de gevondene resultaten op het praktische leven. Het gemeenschappelijke van beide is de bewustheid van de heerschappij des geestes over de stof, van het verbreken van de fatale magt der natuur, het geloof aan de bestemming der natuur om door den mensch in bezit genomen te worden. Volgens katholieke beschouwing is die heerschappij eene onmiddellijke; eene onmiddellijke werking des H. Geestes, door zijne organen, de heiligen, op de natuur. Volgens protestantsche beschouwing is die heerschappij eene middellijke, eene aan arbeid, wetenschap en oefening gebondene. Beide beschouwingen zijn niet toevallig, maar zijn zoo wel gegrond in de ervaring als in overeenstemming met den zedelijken toestand, waaruit zij gewassen zijn en dien zij openbaren, zoodat zij ook beide gevaar loopen van, aan dien toestand ontrukt, tot karicaturen te worden en zich zelve te vernietigen. 