Een stem uit de Kaapstad door den Advokaat Brand, weerlonken in Mooirivier
Gedaan in onze Algemeene Kerkvergadering, alhier den 26sten en
27sten dezer, gehouden.
D . v a n d e r H o f f , Praes. en Scriba,
F. G. W o l m a r a n s , O uderl. M ooirivier,
H. S. P r e t o r i u s , O uderl. Rustenburg,
N. J. S m i t , Ouderl. Pretorius Stad,
G . C . S n y m a n , Ouderl. M ariko,
P h . S n y m a n , Ouderl. Rustenburg,
P . J. L ie b e n b e r g ,
J. J. v a n W y n g a a r d , ►Diakenen van M ooirivier.
C. A. B o th m a ,
P . J. G il d e n h u y s ,
M ooirivier, 27sten Dec. 1855.
E EN E ST E M U IT D E K A A P S T A D
d oor den
A D V O K A A T BRA N D ,
W E E R K L O N K E N IN M O O IR IV IE R.
Eene stemme der smarte, der verontwaardiging en der waarschuwing over d e
heerschzuchtige bedoelingen en pausselyke aanmatigingen van een gedeelte d er
K erkeraadsleden van die K aap stad en boven a l van de
K A A PSC H E SY N O D E,
M et Eenige Aanmerkingen en Toevoegselen, Uitgegeven
D oor
D . V A N D E R H O FF,
Herder en Leeraar van de Nederduitsch-Qereformeerde Qemeente, te Potchefstroom, in die Zuid-Afrikaansche Republiek.
EMIGRANTEN.
 Emigranten, gy vooral die voor uwe burgerlyke en godsdienstige
vryheid uw moeder-land verlaten hebt en daarvoor uw goed en bloed hebt
gewaagd, en gy allen myne vrienden, waar gy ook in Zuid-Afrika woont,
die burgerlyke en godsdienstige vryheid lief hebt, aan u word dit geschrift
m et heilbede voor u en de uwen toegewyd door den schryver. De genade
Gods in Christus zy met u.
Potchefstroom , aan de M ooirivier,
den 30sten November, 1857.
D e Heer Advocaat Brand laat zich in het byvoegsel tot de „ZuidA frikaan” van 5 November 1857, aldus hooren.
160

„M yne bemoeijenis op gisteren by den Kerkraad van de Nederduitschgereformeerde Kerk, wegens de Kwestie van Engelsch preken in onze
groote Kerk, noopt my myne gevoelens des wege in het openbaar bekend
te stellen.
Kom en wy ter zake:
Er had zich gedurende eenige dagen in de verleden week een gerucht
verspreid dat er eene memorie rondging wegens Engelsch prediken; wat
de inhoud was, o f wat daarin gevraagd werd, wisten alleen diegenen, die
dezelve geteekend hadden, en die, gevraagd zynde, geweigerd hadden zulks
te teekenen. Nu wordt er in eens op Zaturdag den 24, zonder de gewone
openbare kennisgeving, eene buitengewone vergadering gehouden van
Kerkeraad, en eene memorie geteekend door 67 ledematen werd voorgebragt, verzoekende, dat gedurende de zitting der Synode in de G roote
Kerk, tusschen de morgen en avond-godsdienst des Zondag in het Engelsch
worde gepredikt door een der leeraren van onze K erk. — T o t verstomming
van een ieder vernamen wy dat het verzoek was toegestaan. V an de 14
leden die tegenwoordig waren, hadden 7 voor en 7 tegen gestemd, en de
V oorzitter gaf zyne beslissende stem voor, met de bedoeling waarschynlyk,
om de kwestie aldus open te houden.
 W a t zou men nu, op dat verzoek, toen het ter tafel kwam, verwacht
hebben? eene dadelyke beslissing? Zou men niet regt hebben gehad te
verwachten, wanneer 67 ledematen uit eene gemeente van 6000, een
verzoek deden, zoodanig eene nieuwigheid bevattende, dat de Kerkeraad,
alvorens te beslissen, de gemeente over ’t algemeen zou hebben geraad­
pleegd, o f ten minsten van het verzoek hebben kennis gegeven, opdat zy
hare bedenkingen in het midden kon brengen? Niets van dit gebeurde.
De zaak m oest met geweld door gezet worden, want die 67 hadden reeds
gezorgd dat Kerkedienaren by die gelegenheid zouden tegenwoordig zyn, —
alles was reeds bestemd — de gemeente had niets intebrengen; — het
voorstel van D r. Changuion om uitstel, om de gemeente gelegenheid te
geven om hunne belangen intebrengen, werd van de hand gewezen; en
toen een der ouderlingen kennis gaf, dat hy by de resumtie, het besluit
in revisie zou brengen, wilde een diaken er niet eens van hooren, maar
stelde voor, dat het besluit dadelyk zonder resumtie zou worden ten
uitvoer gebragt. D och gelukkig mislukte dit. W elk lid der gemeente kon
nu by een zoo despotike handelwyze stil blyven ? Daarby een ieder gevoelt
in zyn gemoed dat dit eene nieuwigheid in onze Kerk invoert, en met
regt dus heeft de gemeente zich daartegen verzet, en hare bezwaren daar­
tegen ingebragt in de Kerkvergadering van gisteren, in eene memorie,
geteekend door byna 700 ledematen der K erk, zonder dat eenige nadere
memorie is ingezonden om het verzoek van de 67 te onderschragen.
 G roote opgewektheid daar tegen heerschte by de gemeente — in
grooten getale kwamen zy gisteren in de consistorie-kam er op, zelfs
vrouwen — ledematen waren er by — angstvallig over den uitslag der
revisie. E n met regt, want de nieuwigheden in onze Kerk beginnen zoo
menigvuldig te worden, dat zy, die aan de Nederduitsche Gemeente
getrouw willen blyven, waakzaam m oeten zyn, opdat wy ons in het einde
niet hervormd vinden in een ander Kerkgenootschap, dan dat hetwelk
161

d oor de Synode van Dordrecht is vastgesteld, en dat wy van onze vaderen
ontvangen hebben. — Die nieuwigheden zyn niet de groei van één dag,
maar langzamerhand en onm erkbaar zyn zy ingevoerd. —■D e eerste
nieuwigheid was, om zoo te spreken, eene nietsbeduidende, — de gewone
dragt van onze predikanten m oest worden veranderd; de oude mantel en
bef m oesten vervangen worden d oor een Toga, — en nu dekken zy zich
m et de professorale mantel. Het is waar, het kleed maakt den man niet,
maar het werd in de volgende o f laatstgehoudene Synode spoedig opgevolgd door een titel, —■in onze Gereformeerde Kerk geheel onbekend —
(want onze hervormer Calvyn heeft elke grein van kerkelyke hierarchie
met wortel en tak uitgeroeid), namelyk die van Bisschop — want in het
protest in de laatstgehoudene Synode uitgevaardigd hebben zy zich ge­
titeld : “ Bisschoppen van de Nederduitsch Gereformeerde K erk.” Nu
was met eene nieuwe kleeding en nieuwe titel de weg gebaand, om daar
aan ook magt te vereenigen; dientengevolge zyn in de tegenwoordige
zitting door de Synode besluiten genomen, die ingrypen in de judiciele en
wetgevende magt dezer Kolonie. W an t het onder censuur stellen van een
lidmaat die zich by de wereldlyke regtbank beklaagt, is inbreuk maken op
de judiciele magt, — en door den doop te weigeren aan kinderen van
ouders die voor een huwelyks commissaris zyn getrouwd, is zich stellen
boven de wetgewing van dit land. Ja het is inbreuk maken op onze burgerlyke regten en vryheden. D och hierover zullen wy nader spreken. Is dat
alles ? Neen, — men heeft ter sprake gebragt o f de Heidelbergsche
Cathechism us als leerboek der Kerk zou worden verklaard, en daarop is
een voorstel geweest, om het K ort Begrip alleenlyk als zoodanig te ver­
klaren.  By al die nieuwigheden wordt nu weder door eenige lidmaten eene
andere nieuwigheid voorgesteld, over het Engelsch prediken. Eene
nieuwigheid die blykbaar ten doel heeft om eerst den voet in den stygbeugel te zetten; wanneer dit eerst ware doorgegaan, dan had naderhand
de kans gekomen, om van de twee godsdienst oefeningen op den Zondag,
een in het Engelsch en een in het Hollandsch te houden, en het zal eindigen
geheel in het Engelsch! W ant deze dingen worden niet met eens gedaan,
men gaat stap voor stap, tot dat men in het net gevangen zit.
Ik ben lidmaat der Nederduitsch-Gereformeerde Kerk, — ik wil die
Kerk in hare volle eigendommelykheid blyven behouden, met hare
zuivere leerstellingen, Kerkregering, taal en instellingen.
162

Ik eindig, met myne medelidmaten optewekken tot waakzaamheid.
Houdt uwe olievaten gevuld en waakt! De Heer wake over de G em eente!
(W as geteekend,) Uwe mede-broeder,
C. J. B r a n d.
 Ziet hier, brave, ware emigranten, van een uwer kundigste landgenooten, van een man, om zyne talenten en zuiver christelyke beginselen
zoowel by Engelschen als Afrikaanders over het algemeen geacht en
bem ind; ziet hier van den Advocaat Brand uit de Kaapstad een tafreel
opgehangen van den geest der Kaapsche Synode, die u als ledematen
der zuivere Gereformeerde Kerk zeker met schrik en huivering voor dat
ligchaam vervullen zal. W an t hebt gy niet gelet op al die nieuwigheden?
Vooreerst, een groote, lange, kwastige tabbaard, in plaats van den eenvoudigen rok, mantel en b ef; op zichzelve beschouwd, heeft dat wel niet
veel te beduiden, maar van naderby beschouwd ligt er iets geheimzinnigs
achter die lange Toga (want zoo noem t men de tegenwoordige kleeding,
waarmede de Gereformeerde Predikanten in de Kolonie op den Preekstoel
verschynen). En wat is dat geheimzinnige, vraagt zy welligt. Dat geheim­
zinnige dier, dat, voor als nog een weinig schroomvallig, van achter dien
tabbaard uitkykt, is niets meer, maar ook niets minder dan de Bisschop.
 Zooals gy immers hierboven gelezen hebt, dat de Gereformeerde Predi­
kanten van de Kolonie, zich onlangs den titel hebben aangematigd van
Bisschoppen der Nederduitsch Gereformeerde Kerk. Op zich zelven
beschouwd kan dat woord van Bisschop wel niet veel kwaad, maar ook
van naderby beschouwd ligt er een magt van kwaad in. Ge hebt immers
wel gehoord van de Bisschoppen der Engelsche K erk? W el nu, die
Heeren hebben in de Engelsche Kerk een magt en gezag over de Engelsche
zieltjes, veel grooter dan de magt van de Koningin over de Engelsche
ligchamen; en daarby tractem enten zoo groot, dat er wel een dozyn o f
drie gewone Predikanten mee kunen betaald worden. Let nu op, myne
vrienden; in dien titel van Bisschop, die de Synodale Predikanten zich
aanmatigen, ligt immers, het spreekt van zelf, het smachtend verlangen
opgesloten om zich ook, even als de Bisschoppen der Engelsche Kerk, een
gezag aantematigen dat geen dienaar van Christus toekom t, en daarby met
een luister en pracht en praal zich te omkleeden, die de eenvoudige zielen
tegen zulke ryke en magtige en prachtige Heeren doet opzien als tegen
Wezens van een hoogere orde, een soort van H alf Goden, die u schynen
toeteroepen: „Blyft op een afstand en buigt u neder voor my.” M et dien
titel van Bisschop schynen dus de Synodale Predikanten te streven naar
dezelfde priesterheerschappy der Engelsche Episcopale Kerk. En waaruit
blykt dit, vraagt ge welligt op nieuw. D it blykt immers, zoo als ge hier
boven lezen kunt, uit byna al de besluiten die in de jongste Synode ge­
nomen zyn. Ge hebt immers dat fraaije besluit wel gelezen dat iemand
die de Kerkeraad voorbygaande, by de wereldlyke magt zich gaat beklagen
over een o f ander ongelyk hem aangedaan onregt door hem geleden, dat
zoo iemand dan door den Predikant onder censuur moet gesteld worden.
 Ik zal u dit, dat misschien voor sommigen wat duister is, een weinig
toelichten. Daar is byvoorbeeld, uw buurman, die een stuk grond van
uwe plaats zich wil toeeigenen en gy daardoor met hem in onaange­
naamheden geraakt; wanneer gy het nu durft te wagen om eerst by den
163

V eld kom et o f Landdrost te gaan klagen, dan wordt gy onder censuur
gesteld, omdat gy den Kerkeraad m et minachting zyt voorbygegaan.
Ziet ge nu niet in, hoe op den bodem van dat besluit, zoo als de Heer
Brand hierboven zegt, den droesem te vinden is van te streven naar priesterheerschappy en inbreuk op de judicieele, dat is, op de regterlyke magt.—
Nu vraag ik u, is het te veel gezegd, dat m et m et dien titel van Bisschop
wat m eer bedoelt, dan een bloote naam ? Neen, want met dien titel m oet
oo k magt en gezag, luister en aanzien verbonden worden. W ilt ge nog
meer bewyzen? Leest dan eens dat besluit over het weigeren van den
doop aan kinderen, wier ouders niet kerkelyk zich hebben laten inzegenen.
 D it besluit wordt niet alleen door de respectabelste lidmaten der Kerk
verfoeid en verafschuwd, maar oo k een predikant en een ouderling van de
Kaap hebben hiertegen hunne stem doen hooren in het volgende protest:
Protest.— „W y ondergeteekenden, predikant en ouderling door den
Kerkeraad van de Kaapstad afgevaardigd naar de Synode van O ctober
1857, gehoord hebbende een besluit, genomen in de zitting van gisteren
(dingsdag 27 dezer), waardoor aan predikanten magt verleend word om de
bediening des doops te weigeren aan kinderen van ouders die, in de gele­
genheid zynde, nagelaten hebben, hun huwelyk kerkelyk te laten inzegenen,
protesteren by dezen tegen het boven aangehaald besluit, en dat wel om de
volgende redenen:
1. O m dat een leeraar in den geest van meergemeld besluit hande­
lende de leden onzer K erk in hunne dierbaarste regten, de toe­
diening der heilige bondzegelen, zou verkorten.
2. O m dat zulke handelwys te regt mag beschouwd worden als
m isbruik van een Sacram ent om leden der Kerk te dwingen tot
gehoorzaamheid aan een Kerkelyk bevel.
3. Om dat zoodoende de ongehoorzaamheid der ouders aan eene
Kerkelyke inzetting zou bezocht worden aan onschuldige kinderen,
d oor hen te berooven van het uiterlyk teeken van deelgenootschap
aan de Kerk van Christus.
4. Omdat een huwelyk voor de wereldlyke regtbank, nogtans op
Kerkelyk gezag onwettig zou verklaard worden en aldus de
Synode onzer Kerk onze huwelyks ordonnantie ipso facto (met
der daad) krachteloos maken zou.
En eindelyk ten vyfde: omdat wy vermeenen dat een leeraar, boven­
gemeld besluit in voorkomende gevallen to t rigtsnoer zyner handelingen
gebruikende, bloot zou staan om in regte vervolgd en to t schandaal der
Kerk, in het ongelyk gesteld te worden.
(W as geteekend,)

Kaapstad, 28 O ct. 1857.
 164

S. P. H e y n s . T h . D r.
Leeraar in de Kaapstad.
A . N. E. C h a n g u i o n ,
Ouderling van de Kaapstad.
D it protest is even eens te vinden in een der byvoegsels van de „ZuidAfrikaan” van 5 November jongstleden. G e ziet dus hier, hoeveel af­
schuw d it besluit heeft verwekt en hoe teregt de Heer Brand verzekert dat
men door dit besluit zich stelt boven de wetgevende magt der Kolonie.
Alwederom dus een bewys dat men naar niets anders streeft dan naar gezag
en heerschappy.
Luistert eens hoe een aanzienlyk gedeelte der Kaapstadsche Ge­
meente spreekt in een adres aan den predikant Heyns aangeboden. „D e
menigvuldige nieuwigheden in onze Gereformeerde Kerk, welke in de
Synode ter sprake zyn geweest; de ingrypingen in onze burgerlyke regten
en de duidelyke bewyzen van beginselen, welke eene strekking hebben
kunnen om datgene tot stand te brengen, waartegen onze Voorvaderen,
by de Hervorming, zich m et hun bloed hebben verzet en vry verkocht,
zyn redenen die onze harten m et angstvalligheid over den toestand onzer
Kerk en der Gemeente hebben vervuld.” — D it adres was onderteekend
door vier oud-ouderlingen benevens nog een aantal van 247 mansledematen der Gemeente. Ge ziet dus hieruit dat de vrees by de Kaapstadsche
Gemeente bestaat dat de Synode langzamerhand tot het Pausdom terugkeert.
En te regt. Het heeft immers den schyn dat men van het huwelyk
een Sacrament wil maken, en zoo langzamerhand de Roomsche Kerk,
die zeven sacramenten heeft, wil navolgen; daar de Gereformeerde Kerk
alleen maar twee sacramenten heeft.
 En wat zegt ge nu van het voorstel aan de Synode gedaan om den
Cathechismus uit den rei der leerboeken onzer kerk wegteschuiven ?
En wat van de poging tot het invoeren der Engelsche taal in onze Kerk ?
Zou dat niet ten doel hebben om de Hollandsche taal geheel uit onze kerk
te verbannen, en met de Hollandsche taal ook den Hollandschen By bel en
met den Hollandschen Bybel oo k de zuiver Gereformeerde Godsdienst
onzer vaderen ? Ja, gelooft het vry, met dat invoeren der Engelsche taal in
de Gereformeerde kerk kan geen ander doel opgesloten zyn, dan de
boeren hun ouden Hollandschen Bybel uit de handen te nemen en er een
Engelsche voor in de plaats te stellen en hen zoodoende langs dien weg,
geheel tot Engelschen te hervorm en. D it is immers het doel geweest van
het Engelsche Gouvernement van den beginne dat de Kaap in hunne
handen gevallen is tot op heden toe. O m dat doel te bereiken offert de
Engelschman op alles wat hy kan. O m dat doel te bereiken verleent hy
immers geldelyke bydragen aan de school te Bloemfontein, waar de
hoofdzaak van het onderwys niets anders is o f worden zal dan aankweeking
van al wat Engelsch is. E n wat de Engelschman met dwang en list en
geweld niet heeft kunnen verkrygen, dat zal de Synode nu met het geestelyk zwaard wel zien daartestellen, geholpen door Engelsche predikers en
de Bloem fonteinsche school.
 Ziet myne vrienden, de gelykstelling m oet niet langer de bullebak
blyven die de Transvaal beroert, zoo als de Heer Neethling onlangs
gezegd heeft, maar al die nieuwigheden, door de Synode ingevoerd o f nog
in te voeren; dat m oet u huivering en schrik inboezemen, opdat gy
waakzaam en op uwe hoede blyft, ten einde niet in nieuwe ketens ge­
165

kluisterd te worden, ketens die u en uw kroost oneindig meer zullen
kwellen, dan alhetgeen gy vroeger onder het Engelsch Gouvernement hebt
m oeten verduren.
 T en slotte nog dit. In de handelingen der K. Synode van 16 Novem­
ber, lees ik dat gedaan zyn verscheidene voorstellen, hoe men den predi­
kant van der Hoff en de gemeenten Potchefstroom en Rustenburg be­
schouwen m oest. Het einde daarvan is geweest, dat men die zaak maar
zou laten berusten; waaruit ik afleid dat de Synode de hoop nog koestert,
dat ik met de bovengenoemde gemeenten als berouw hebbende zondaars
tot de Synode terug keeren zal. V erder lees ik dat de predikant van Bloem­
fontein mededeelde, dat ik my uitgelaten had, dat de Transvaalsche
gemeenten uit eigen beweging zich hadden afgescheiden, zonder dat ik er
deel aan gehad heb. Hierop m oet ik antwoorden dat de overleden Kommandant Generaal A . W . Pretorius, kort na myne aankomst alhier, my
een bezoek bragt en my dringend verzocht om my toch niet door een
predikant van de Synode te laten voorstellen, voor dat er eene algemeene
byeenkomst te Rustenburg zou gehouden worden om over die zaak te
spreken; want dat hy met al zyn menschen niets van de Synode wilde
weten. Na veel van myne zyde hiertegen ingebragt te hebben, besloot ik
aan het verzoek van de achtings-waardigen man te voldoen, en met tranen
van dankbaarheid in de oogen drukte hy my de hand, en kon syne blydschap schier m et geen woorden uitdrukken.
 Een dergelyk verzoek had ik ook ontvangen van een ouderling der
gemeente Rustenburg. Dientengevolge schreef ik aan den predikant van
Bloem fontein, om myne voorstelling aan de gemeente uittestellen, en
begon ernstig over die zaak natedenken. Intusschen overleed de Heer
Pretorius, en op de byeenkomst te Rustenburg pleitte ik wel een half uur
lang tegen de afscheiding van de K. Synode, doch al de aanwezige Kerkeraadsleden drongen op de afscheiding aan, terwyl het Kerkgebouw opge­
vuld was m et toehoorders. Eindelyk geef ik toe om my met de gemeente
aftescheiden, en zoo groot was de blydschap over dit myn besluit dat ik
moeite had om de groote schaar van menschen te bedwingen hunne
blydschap uit te drukken door een luidklinkend hoera.
 K ort daarna werd eene dergelyke vergadering te Potchefstroom ge­
houden. D e Lydenburgsche Kerkraadsleden, te Rustenburg niet ver­
schenen, vertegenwoordigden nu alhier hunne gemeente. O ok zy keurden
het besluit te Rustenburg genomen goed, en terstond werd het door den
Edelen Volksraad bekrachtigd. D e zaak is dus deze: In den beginne van
myne aankom st alhier, was ik tegen de afscheiding, om de eenvoudige rede
dat ik m et den stand van zaken onbekend was. Thans ben ik bekend met
den stand van zaken en zie in de vereeniging m et de K. Synode geen heil
voor de emigranten. En waarlyk er is in die vereeniging met de Synode
geen heil, en de oude emigranten hebben die zaak goed ingezien; want al
die nieuwigheden dragen het bewys in zich dat onder den invloed en het
bestuur der K. Synode de Nederlandsch Gereform eerde Kerk staat uitge­
roeid te worden, en ziet, — M yne Heeren van de K . Synode, dit wil ik met
’s Heeren hulp, tegen houden zoo lang als ik kan, terwyl de gelykstelling,
de zoogenoemde Bullebak van den Heer Neethling voor my nooit een
Bullebak was, maar wel het streven naar priesterheerschappy en de
166

poging tot vernietiging der Nederlandsch-gereformeerde Kerk. Spoedig
heb ik dit ingezien; thans word ik er hoe langer zoo meer in bevestigd,
en verklaar dus by deze, dat ik my met geen ander doel van de K. Synode
afgescheiden houd, dan om tegenstand te bieden tegen de priesterheerschappy, die de meerderheid der K. Synode schynt te bezielen, en daarby
liefde, innige liefde voor de Kerk myner Vaderen die door de Synode,
ondersteund door Engelsche Afrikaanders, met ondergang schynt be­
dreigd te worden.
 Broeders! Gy die met my dien edelen stryd tegen priesterheerschappy en gewetensdwang wilt voortzetten en volhouden, en ook de taal en
den bybel uwer Vaderen in uwe kerk wilt blyven behouden en ook
daarvoor wilt stryden; gelooft my, gy strydt een goeden stryd. Houdt
moed. God is met ons. En buitendien wy staan in dien stryd niet alleen.
H et is met ons als in de dagen van Elia, den Hethieter. Toen hy moedeloos
de woestyn in gevlugt was, en klaagde dat hy alleen overgebleven was die
den Heer diende, gaf de Gods-stem hem de verzekering, dat er nog tien
duizend in Israel overgebleven waren, die hunne knieën nog niet voor Baál
gebogen hadden. Zoo is het ook hier en in de Kolonie. O ok daar en in
den Vrystaat zyn er nog duizende die ons helpen in den stryd; zelfs
leeraren en ouderlingen.
D och bouwt daarom niet op de hulp der menschen. Bouwt uwe
hulp op geen menschen want vervloekt is de man die vleesch tot zynen
arm stelt, maar bouwt uwe hulp op God alleen, Hy kan helpen, hy alleen.
En zoo God voor ons is, wie zal dan tegen ons zyn ?
Ik heb gezegd,
Uw vriend en broeder in Christus
D . v a n d e r H o f f , v .d .m.
A N T W O O R D A A N V E R IT A S
O P ZYN O PEN B R IE F A A N ZYN E V RIEN D EN IN D E TR A N SV A A L.
 Gedateerd 18 Augustus 1870
Gy legt my ten laste dat ik de menschen alhier afvallig gemaakt heb
van de Kaapsche Synode niet alleen, maar ook van de Kaapsche kerk en
dat wel met het doel om het liberalism e hier in te voeren.
W at het afvallig maken van de Synode betreft, dat is, zoo als velen
weten, geschied op aandrang van overheden, kerkeraads- en gemeente­
leden. D e reden van hunnen aandrang in deze — vrees voor gelykstelling
en inmenging van Britsch gezag — is hier genoegzaam bekend en ik acht
het dus niet noodig, daarover uit te wyden. D it alleen willen wy hier
opmerken, dat het afvallig maken van de Synode niet ten doel had om het
liberalisme hier in te voeren; dat is een verzinsel van u, dat gy noch uit
“ de Stem van M ooirivier” , noch uit myne latere handelingen bewyzen
167.
