2000/718/CE: Decisión de la Comisión, de 1 de diciembre de 1999, por la que se declara la compatibilidad de una operación de concentración con el mercado común y con el funcionamiento del Acuerdo EEE (asunto IV/M.1578 - Sanitec/Sphinx) [notificada con el número C(1999) 4005] (Texto pertinente a efectos del EEE.) (El texto en lengua inglesa es el único auténtico)
b) Handelsstromen tussen EER-landen (13) (59) Sanitec heeft aangevoerd dat er voor sanitair binnen de EER aanzienlijke grensoverschrijdende handelsstromen bestaan. Volgens haar ramingen wordt [< 50 %]* van de totale EER-productie van sanitair geºxporteerd van een EER-land naar een ander en wordt [< 40 %]* van de totale EER-consumptie ge(cid:239)mporteerd. (60) Op basis van de door Sanitec verstrekte informatie wijst de Commissie erop dat de handelsstromen aanzienlijk verschillen van een EER-land tot het andere. Zo zijn Por- tugal en Italiº netto-uitvoerders met een zeer lage invoer. Duitsland daarentegen importeert [< 80 %]* van zijn consumptie van sanitair en exporteert [< 40 %]* van zijn productie. De export vanuit Duitsland bedraagt ech- ter minder dan een derde van wat Portugal en Italiº elk (13) Onder (cid:132)EER-landen(cid:148) wordt verstaan: de lidstaten van de Gemeen- schap, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein. 22. 11. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 294/9 afzonderlijk exporteren. Wat de import betreft, dient er inzonderheid op te worden gewezen dat Scandinaviº het sterkst verschilt van de landen uit de rest van de EER. Volgens de door Sanitec verstrekte informatie bedraagt de import naar Scandinavische landen minder dan [< 10 %]* van de totale consumptie. voor deze stelling is het feit dat de meeste ondernemin- gen fabrieken hebben in een aantal EER-landen. Zo heeft Sanitec in totaal 24 fabrieken in diverse Europese lan- den; daarvan produceren er twaalf keramisch sanitair. Bijgevolg is de Commissie niet van oordeel dat de pro- ductie van sanitair geografisch bijzonder geconcentreerd is binnen de EER. (61) Handelsstromen binnen de EER kunnen ten dele worden verklaard door de verschillen inzake productiekosten binnen de EER. Een voorbeeld. De productiekost per stuk in de Duitse Sanitec-fabriek is [(cid:133)]* hoger dan in de fabriek in Portugal, hetgeen verklaart waarom bijna [< 80 %]* van de productie van die fabriek naar Duits- land wordt geºxporteerd. (62) Sanitec heeft betoogd dat transportkosten voor sanitair wijzen op een markt die de hele EER omvat. Sanitec heeft aangevoerd dat transportkosten in alle EER-landen vergelijkbaar zijn en circa [< 5 %]* bedragen van de gemiddelde nettoverkoopprijs per stuk. Sanitec beweert bijgevolg dat sanitair gemakkelijk kan worden getrans- porteerd over lange afstanden.  (63) De Commissiie heeft op grond van de door Sanitec ver- strekte inlichtingen echter kunnen aantonen dat (cid:151) met uitzondering van Portugal (cid:151) voor de meeste fabrieken van de partijen geldt dat het land van productie ook het belangrijkste land van levering en van verkoop is. De Noorse fabriek van Sanitec bevoorraadt in hoofdzaak de Noorse markt. Van de productie van de Duitse Sanitec- fabriek wordt land. Zo’n [< 100 %]* van Sanitecs Finse en Zweedse productie wordt in die landen afgezet, en van de productie in Italiº wordt [< 80 %]* geleverd in dat land. Wat de fabrieken van Sphinx in Duitsland, Frankrijk en Nederland betreft, het overgrote gedeelte van hun productie wordt in die landen afgezet. [< 95 %]* geleverd in dat (64) Voorts blijkt uit een onderzoek van de productstromen dat (cid:151) met uitzondering van Portugal (cid:151) het grootste gedeelte van de export van de Europese fabrieken van de partijen gaat naar de aangrenzende EER-landen. Zo exporteert de Franse Sanitec-fabriek [< 40 %]* van haar productie naar Duitsland, terwijl dit voor de Belgische Sphinx-fabriek [< 60 %]* bedraagt. Wat betreft de Ita- liaanse Sanitec-fabriek die [< 30 %]* van haar productie naar Duitsland exporteert, moet er worden op gewezen dat de fabriek gevestigd is in Noord-Italiº, zodat de fysieke afstand tot Duitsland geen drempel vormt voor dergelijke export. (66) De Commissie wijst er voorts op dat er weliswaar een tendens lijkt te zijn om de productie over te brengen naar landen met lage kosten in Oost- en Zuid-Europese landen, maar dat dit niet noodzakelijk betekent dat deze fabrieken alleen de EER-markt bedienen. Uit het onder- zoek is namelijk gebleken dat een belangrijk aandeel van de productie in deze landen vooral dient om de lokale markten te bevoorraden (bijvoorbeeld [< 70 %]* van de productie in de Poolse Sanitec-fabriek dient voor leve- ring in Polen). Het lijkt bijgevolg weinig waarschijnlijk dat de totale productie in de nabije toekomst wordt overgebracht naar Oost-Europese landen met lage pro- ductiekosten. Ook het feit dat Sanitec onlangs nog ge(cid:239)n- vesteerd heeft in een van haar Scandinavische fabrieken, is een argument voor de stelling dat regionale productie binnen de EER ook in de toekomst van essentieel belang blijft. (67) Het bestaan van meerdere fabrieken lijkt eerder te sugge- reren dat producenten transport over lange afstanden vermijden.  Uit antwoorden op vragenlijsten van de Commissie blijkt dat, naargelang de afstand, transport- kosten tot 10 (cid:224) 15 % van de verkoopprijs kunnen uitma- ken. Transport- en expeditieondernemingen hebben eveneens bevestigd dat afstand een belangrijke factor is bij de berekening van de transportkosten. Voorts heeft de overgrote meerderheid van de transporteurs met wie de Commissie contact opnam, haar meegedeeld dat het transport van sanitair bij hen per land georganiseerd is. feit dat zowel Sanitec als Sphinx, die veruit de Het belangrijkste marktdeelnemers zijn op de Scandinavische markt, fabrieken hebben in de Scandinavische landen lijkt erop te wijzen dat lokaal of regionaal moet worden geproduceerd om op deze markt concurrerend te zijn. Een ander argument voor deze stelling lijkt het feit te zijn dat andere concurrenten in Scandinaviº niet in de regio produceren, zodat zij alle producten vanuit West- Europa moeten importeren. Deze concurrenten zijn slechts marginaal in Scandinaviº aanwezig. Wat Portugal betreft, mag echter worden aangenomen dat de produc- tiekosten in fabrieken in dat land voldoende laag zijn om de kosten voor het transport naar Duitsland te com- penseren. Hetzelfde lijkt ook te gelden voor fabrieken in Centraal- en Oost-Europa. (65) De kenmerken van de stromen van de producten van de partijen lijken erop te wijzen dat (cid:151) met uitzondering van Portugal waar de productiekosten gemiddeld veel lager zijn dan in de overige EER-landen (cid:151) de productie wordt geoptimaliseerd zodat de fabriek vooral het land van productie bevoorraadt en export vooral gericht is op de aangrenzende EER-landen. Een ander argument (68) Gegevens van concurrenten vormen bijkomende argu- menten voor de stelling dat het land van productie meestal ook het land van levering en consumptie is en dat de handelsstromen doorgaans gericht zijn op regio’s in de buurt van de fabrieken. Zo levert een Britse fabri- kant van keramisch sanitair zijn producten vooral in het L 294/10 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 22. 11. 2000 Verenigd Koninkrijk. Een andere belangrijke fabrikant levert op een regionale basis keramisch sanitair vanuit zijn diverse fabrieken over heel Europa, waarbij bijvoor- beeld het Verenigd Koninkrijk en Ierland ØØn regio vor- men, de Benelux een andere, Duitsland en Oostenrijk weer een andere enz.  (69) Bijgevolg kan het feit dat de productie geografisch niet bijzonder sterk gecentraliseerd is en de partijen een aan- tal fabrieken hebben over heel Europa, waarbij zij hun thuismarkten en de aangrenzende markten proberen te bevoorraden, worden beschouwd als bewijs dat de bevoorrading van sanitair geoptimaliseerd is om de transportafstand tot een minimum te beperken. c) Marktstructuur (70) De marktpositie van de ondernemingen verschilt van land tot land. Zijn de grote leveranciers van sanitair wel- iswaar actief in diverse Europese landen, toch is er voor buurlanden een aanzienlijk verschil in de marktaandelen. (71) De Europese producenten zijn doorgaans het sterkst aanwezig op hun thuismarkten, gemeten naar zowel productie als verkoop. Zo staat Duravit/Laufen sterk in Zwitserland en Oostenrijk, maar is het niet aanwezig in Spanje, Italiº of het Verenigd Koninkrijk. Villeroy & Boch is het sterkst aanwezig op haar thuismarkt Duits- land, maar heeft geen activiteiten in Spanje, Italiº of Por- tugal. De Spaanse producent Roca heeft een aanzienlijk in marktaandeel Duitsland of Frankrijk. Sanitec is veruit de sterkste onderneming in de Scandinavische landen, terwijl de voormelde concurrenten daar alleen marginaal aanwezig zijn. in Spanje, maar is nauwelijks actief (72) Op grond van het voorgaande is de Commissie van oor- deel dat er duidelijke aanwijzingen zijn dat de situatie inzake mededinging niet homogeen is in de hele EER. d) Structuur van de vraagzijde (73) Sanitec heeft verklaard dat de structuur van de distribu- tiekanalen gelijkaardig is in de hele EER. Meer bepaald voerde Sanitec aan dat de meeste producten worden gedistribueerd via groothandelaars en dat groothan- delaars, samen met de doe-het-zelfhandel, doorgaans in grote delen van de EER actief zijn. In de loop van de procedure betoogde Sanitec echter dat meerdere belang- rijke groothandelaars actief zijn in een regio die min- stens de Benelux, Frankrijk en Duitsland bestrijkt, zodat een geografische markt moet worden omschreven die minstens dit gebied omvat. (74) Na onderzoek door de Commissie van de argumenten van Sanitec als zou er mogelijk een markt zijn die de Benelux, Frankrijk en Duitsland omvat, is gebleken dat de vraagzijde in de EER niet overeenstemt met de stel- ling van Sanitec betreffende een markt die de hele EER juist aan dat omvat. Het onderzoek toont integendeel het meeste sanitair in vele EER-landen weliswaar nog via groothandelaars wordt geleverd, maar dat de structuur van de vraagzijde verschilt inzonderheid wat betreft de alternatieve distributiekanalen (doe-het-zelfzaken, speci- aalzaken en rechtstreekse levering).  Zo is in West-Eu- ropa (Belgiº, Duitsland, Frankrijk, Nederland, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk) de doe-het-zelfsector sterk ontwikkeld en heeft hij een belangrijke invloed op de markt voor sanitair, terwijl hij in de Scandinavische lan- den en Zuid-Europa (Spanje, Italiº en Portugal) veel min- der sterk aanwezig is. Voorts zijn er verschillen in de concentratie van groothandelaars in de EER. Zo blijft in Zuid-Europa de groothandel gefragmenteerd, terwijl hij bijzonder sterk geconcentreerd is in de Scandinavische landen en in mindere mate ook in West-Europa. Dit zou er kunnen op wijzen dat toegang tot distributiekanalen kan verschillen van land tot land. (75) Bovendien verschilt de geografische aanwezigheid van de directe afnemers (groothandel en detailhandel) binnen de EER sterk. Over het algemeen kan worden gesteld dat geen van de 21 grote distributeurs die Sanitec noemde, heel Europa bestrijkt. Voorts zijn de meeste distributeurs in maximaal drie EER-landen aanwezig. (76) Sanitec heeft ook verklaard dat de groothandelaars en de detailhandel zich minstens op nationale basis bevoor- raden, terwijl de belangrijkste groothandelaars die in diverse EER-landen aanwezig zijn, ook internationale contracten sluiten. Zo heeft Sanitec aangevoerd dat een aantal groothandelaars (en doe-het-zelfketens) een cen- traal aankoopbeleid voeren, waarbij zij hun totale volume in diverse EER-landen uitspelen. De Commissie wijst erop dat deze voorbeelden slechts vijf EER-landen betreffen (Belgiº, Duitsland, Frankrijk, Nederland en Oostenrijk) en dat zij bijgevolg niet kunnen worden beschouwd als een argument ten voordele van de stel- ling dat de markt de hele EER omvat. Bovendien heeft Sanitec geen bewijs kunnen leveren dat dergelijk centraal aankoopbeleid inderdaad al deze landen bestrijkt. (77) Op basis van het voorgaande is de Commissie van oor- deel dat Sanitec niet in staat is gebleken een bewijs te leveren dat de stelling zou steunen dat de vraagstructuur voor sanitair in de hele EER uniform is, zodat een markt kan worden omschreven die de hele EER omvat. Uit het eigen onderzoek van de Commissie is juist gebleken dat de overgrote meerderheid van de groothandelaars en detailhandelaars hun producten op een nationale of, in het beste geval, regionale basis betrekken. 22. 11. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 294/11 (78) Sanitec voert aan dat in de sector sanitair een consolida- tie aan de gang is op het groothandels- en detailhandels- niveau en dat de activiteiten van distributeurs meer en meer internationaal worden.  De Commissie sluit de mogelijkheid niet uit dat in de toekomst een dergelijke consolidatie op Europees niveau kan plaatsvinden, maar momenteel is er geen bewijs dat de distributiestructuur zou rechtvaardigen dat de geografische markt zo wordt omschreven dat hij de hele EER omvat. e) Prijzen en kortingen (79) Zoals hierboven gezegd werd, blijkt uit het onderzoek dat sanitair meestal op nationaal niveau wordt afgeno- men. Het bestaan van nationale verkoopkantoren en prijslijsten lijkt verder te wijzen op nationale in plaats van regionale markten. Sanitec heeft verklaard dat de Duitse prijslijsten worden gebruikt in landen waar er geen nationale prijslijsten bestaan. Dit betekent evenwel niet dat de prijzen in die landen identiek zijn aan die in Duitsland zodat bij de omschrijving van de geografische markt al die landen moeten worden meegerekend. Het hanteren van de Duitse prijslijst lijkt eerder in te houden dat het product normaliter niet in een bepaald EER-land wordt verkocht en dat een dergelijke verkoop niet fre- quent is. (80) Sanitec heeft voorts verklaard dat de kortingssystemen verschillen naargelang de landen. Zo geeft Sphinx nor- maliter in [(cid:133)]* hogere kortingen dan in [(cid:133)]*. Ook Sanitec geeft hogere initiºle kortingen in [(cid:133)]* dan in [(cid:133)]*, terwijl de extra kortingen voor bepaalde klanten in [(cid:133)]* dan weer lager zijn dan in [(cid:133)]* (14). (81) In hun antwoorden op de verzoeken om inlichtingen van de Commissie hebben diverse concurrenten en afne- mers verklaard dat er prijsverschillen zijn tussen de EER- landen. Het onderzoek toont voorts aan dat de algemene opvatting weliswaar is dat de prijzen in West-Europa dalen, maar dat volgens diverse Scandinavische afnemers de prijzen juist stijgen. In dit verband wijst de Commis- sie erop dat de algemene trend van een prijsdaling in West-Europa verschilt van land tot land. Zo werd mee- gedeeld dat prijzen in Italiº slechts met 1 % zijn gedaald, terwijl de daling in Duitsland wel 10 % bedroeg. (82) Om het prijspeil in de EER-landen te kunnen nagaan, heeft de Commissie Sanitec verzocht prijzen mee te delen voor identieke producten die in diverse EER-lan- den worden verkocht. Sanitec heeft vervolgens verklaard dat de partijen niet in alle EER-landen waar zij actief zijn, identieke producten verkopen. Sanitec kon niette- (14) [(cid:133)]*. min prijsgegevens verstrekken over identieke producten die in een aantal EER-landen worden verkocht.  (83) Sanitec heeft voor de periode 1995-1998 brutocatalogu- sprijzen meegedeeld voor een aantal identieke producten uit het assortiment keramisch sanitair voor de Renova- productlijn van Sanitec en de Mycene- en Ibiza-product- lijnen van Sphinx. Sanitec heeft ook voor een aantal van deze producten de prijzen meegedeeld die groothan- delaars betalen exclusief alle kortingen ((cid:132)netto-nettoprij- zen(cid:148)). Voor de meeste van deze producten werd prijs- informatie verstrekt met betrekking tot Belgiº/Luxem- burg, Duitsland, Nederland en Oostenrijk. Voor som- mige producten hadden de meegedeelde prijzen ook betrekking op Griekenland, Spanje, Frankrijk, Italiº, Por- tugal en het Verenigd Koninkrijk [Sanitec merkt op dat er geen afzonderlijke gegevens beschikbaar zijn voor Luxemburg en dat Belgiº en Luxemburg tezamen moe- ten worden beoordeeld. Aangezien de markt van Luxemburg zeer klein is, zou de analyse niet anders uit- vallen indien Belgiº en Luxemburg afzonderlijk zouden worden geanalyseerd]*. (84) De Commissie onderzocht zowel het niveau van de bru- tocatalogusprijzen als de netto-nettoprijzen in de diverse EER-landen waar de producten werden verkocht (15). Vervolgens indexeerde zij de prijzen, waarbij Duitsland als basis werd genomen. De Commissie beschouwt Duitsland als een goed referentiepunt omdat bijvoor- beeld de meeste van de producten die verkocht worden onder de Sanitec-merknaam Keramag (cid:151) zoals de pro- ductlijn Renova (cid:151) verkocht worden in Duitsland en omdat Sanitec de Duitse prijslijst gebruikt wanneer er geen nationale prijslijst bestaat. (85) Onderzoek van de brutocatalogusprijzen toont aan dat er een aanzienlijk verschil is tussen de prijzen in de ver- schillende EER-landen. Zo schommelden in de periode 1994-1999 de catalogusprijzen voor een [(cid:133)]*-toilet in vijf EER-landen tussen [< 30]* en [< 50]* punten, het- geen duidt op aanzienlijke prijsverschillen. Een ander voorbeeld is een [(cid:133)]*-toilet waar het prijsverschil in 1999 [< 50]* punten bedroeg. (86) Aanzienlijke prijsverschillen zijn ook op te merken wan- neer de netto-nettoprijzen worden vergeleken. In de periode 1995-1998 schommelde het verschil tussen de hoogste en de laagste ge(cid:239)ndexeerde netto-nettoprijzen voor een [(cid:133)]*-toilet in Belgiº/Luxemburg, Duitsland, Italiº, Nederland en Oostenrijk tussen [< 10]* en [< 30]* punten. De gemiddelde afwijking in deze periode bedroeg [< 20]* punten. Terzelfder tijd bedroeg in die landen het verschil voor een Renova-wastafel tussen [< 10]* en [< 20]* punten, met een gemiddelde van [< 10]* punten. Voor een [(cid:133)]*-douchebak was het ver- (15) Sanitec heeft aangevoerd dat de brutocatalogusprijzen minder rele- vant zijn dan de netto-nettoprijzen.  Zij verklaarde dat de korting- structuren weliswaar verschillen naargelang het land en dat er bij- voorbeeld hogere initiºle kortingen worden toegekend in [(cid:133)]* dan in [(cid:133)]*, maar dat voor identieke producten de netto-nettoprijzen nagenoeg gelijk zijn in verschillende landen. L 294/12 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 22. 11. 2000 schil meer uitgesproken: in deze periode bedroegen de verschillen tussen Belgiº/Luxemburg, Duitsland, Frank- rijk, Nederland en Oostenrijk [< 50]* tot [< 100]* pun- ten, met een gemiddelde van [< 60]* punten. Wat een [(cid:133)]*-toilet betreft, heeft Sanitec netto-nettoprijzen ver- strekt voor Belgiº/Luxemburg, Duitsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk; het verschil tussen de hoogste en de laagste prijs bedroeg daar [< 10]* en [< 30]* pun- ten, met een gemiddelde van [< 20]* punten. Het prijs- verschil voor een Mycene-wastafel varieerde in die lan- den van [< 20]* tot [< 40]* punten, met een gemiddelde van [< 30]* punten. (87) Aangezien slechts voor een aantal producten (Sanitec produceert en verkoopt zowat 8 000 verschillende modellen) prijsgegevens werden medegedeeld, kan deze informatie enkel indicatieve waarde hebben. In haar ver- klaring heeft Sanitec gelijkaardige prijsgegevens gebruikt als bewijs voor bijvoorbeeld het afnemen van prijsver- schillen tussen EER-landen, prijscorrelatie tussen EER- landen en correlatie tussen prijzen en marktaandelen. De Commissie is evenwel van oordeel dat de basis voor een dergelijke prijzenanalyse ontoereikend is om de uit- komsten ervan als volwaardig bewijs te beschouwen. Er kunnen geen betrouwbare trends worden vastgesteld in de prijzenbewegingen, noch correlaties, aangezien slechts voor een periode van drie tot zes jaar prijsgege- vens werden verstrekt en telkens maar prijsgegevens per jaar beschikbaar zijn. (88) Sanitec heeft toegegeven dat er momenteel sprake is van een zeker verschil tussen de prijzen in de EER-landen. Volgens Sanitec verschillen de prijzen omdat er tussen de verschillende EER-landen verschillen zijn qua samen- stelling van de verkoop, de structuur van afnemers en groothandelaars, klantendiensten, leveringstermijnen en -voorwaarden, garanties, terugkoopgaranties, verpak- king, transportkosten, informatiemateriaal en bestelmo- gelijkheden. Mede gelet hierop en gelet op de tendens tot bevoorrading op nationale basis, de verschillende nationale kortingssystemen en de verklaringen van der- den over verschillen in de prijsontwikkelingen in de EER-landen, is de Commissie van oordeel dat de ver- schillen in de brutocatalogusprijzen, en met name de netto-nettoprijzen, alleen maar de stelling bevestigen dat er een mogelijkheid bestaat te discrimineren op basis van prijs en dat een en ander wijst op nationale of, in het beste geval, regionale markten.  f) Geografisch bereik van merken en productlijnen len (cid:151) die in diverse EER-landen op de markt worden gebracht. Sanitec heeft uiteengezet dat dergelijke pro- ducten identiek zijn en er geen verschillen zijn tussen de EER-landen wat betreft design, functie, aansluiting en technische normen. (90) Uit het onderzoek is evenwel gebleken dat de aanbod- structuur van diverse merken (cid:151) soms aanzienlijk (cid:151) verschilt van een EER-land tot het andere. Een eerste duidelijk onderscheid dat kan worden gemaakt, is dat tussen de merken voor de Scandinavische landen en die welke in West-Europa op de markt komen. Over het algemeen is de afzet van de merken voor de Scandinavi- sche landen niet significant op de West-Europese markt, en vice versa. De leidende merken op de Scandinavische markt zijn Ido en If(cid:246) van Sanitec en Gustavsberg van Sphinx. Het merk Porsgrund van Sanitec wordt uitslui- tend in Noorwegen verkocht. De omzet van die merken buiten Scandinaviº is verwaarloosbaar. (91) Op de tweede plaats vertonen de merken en productlij- nen die in West-Europa op de markt komen, ook ver- schillen naargelang de regio’s en vaak ook het land. Over het algemeen levert Sanitec producten van het merk Keramag vooral in de Benelux, Duitsland, Grieken- land, Italiº en Oostenrijk; producten van Allia daarente- gen worden geleverd in de Benelux en Frankrijk, en pro- ducten van het merk Pozzi in Duitsland en Italiº. Sphinx levert keramisch sanitair in West-Europa onder de merk- namen Novoboch, Selles, Sphinx en Warneton. Het geleverd merk Novoboch wordt in uitsluitend Belgiº/Luxemburg en het merk Selles in Frankrijk. Sphinx brengt onder de merknaam Sphinx producten op de markt in Belgiº/Luxemburg, Duitsland, Nederland, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk. (92) De Commissie heeft nagegaan wat het bereik en de aard is van de volgende productlijnen voor keramisch sanitair van Sanitec: Keramag, Allia, Pozzi, Revita en Varicor. Wat de omzet en het bereik van badkuipen betreft, heeft Sanitec gegevens verstrekt voor de merken Keramag, Revita, Albatros en Allia. De meegedeelde gegevens betreffen in totaal 54 productlijnen (16). (93) Uit het onderzoek is gebleken dat de overgrote meerder- heid van de productlijnen die Sanitec levert, worden ver- kocht onder ØØn merknaam. Zo is Allia de uitsluitende leverancier van zeven productlijnen en Pozzi van 18 productlijnen. Ook is een aantal productlijnen in hoofd- zaak nationaal. Dit geldt vooral voor Pozzi, dat haast uitsluitend in Italiº wordt verkocht.  Drie van de zeven Allia-productlijnen zijn enkel beschikbaar in Duitsland en ØØn in Frankrijk. (89) Volgens Sanitec is er sprake van de opkomst van zoge- naamde Europese productlijnen. Sanitec omschrijft een Europese productlijn als producten (cid:151) inclusief kera- misch sanitair als wc’s, toiletreservoirs, wastafels en zui- (16) Opgemerkt moet worden dat producten met de merknaam Allia niet apart worden vermeld voor Nederland, omdat zij in Nederland worden gedistribueerd door de verkooporganisatie van Keramag. 22. 11. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 294/13 (94) Er zijn zes productlijnen die alle worden geleverd onder de merknamen Keramag, Allia en Pozzi: Mango, Cavelle, Courreges, Eurotrend, Opus en Cleo. Deze productlijnen lijken het merendeel van de EER-landen te bereiken. Uit het onderzoek is evenwel gebleken dat het bereik van de individuele productlijnen die onder deze merknamen op de markt komen, aanzienlijk kan verschillen van land tot land, hetgeen lijkt te wijzen op een nationale/regio- nale vraag- en aanbodstructuur. in ieder (99) Sanitec heeft verklaard dat zelfs indien alle productlijnen identiek zijn in die landen waar zij worden verkocht, dit ieder product van een productlijn niet betekent dat wordt verkocht land waar die productlijn bestaat. Volgens Sanitec zijn het in hoofdzaak de lokale verkooporganisaties die beslissen over de aard en het bereik van de productlijn. Voorts heeft Sanitec aange- voerd dat het productaanbod verschilt naargelang de EER-landen en bijgevolg de verschillende smaken van de consumenten weerspiegelt. (95) Een nadere analyse van de betrokken producten toont immers aan dat de assortimenten producten die onder verschillende merknamen worden verkocht, elkaar slechts marginaal overlappen. Zo levert Keramag 73 ver- schillende producten van de Mango-productlijn, Allia 25 producten en Pozzi 71 producten. Het onderzoek toont aan dat Keramag en Allia slechts zes identieke producten hebben in hun Mango-productlijn, terwijl Keramag en Pozzi 19 identieke producten hebben in hun respectieve productlijnen. Allia en Pozzi hebben dan weer geen enkel identiek product in hun respectieve Mango-pro- ductlijnen. (96) Een ander voorbeeld van het feit dat een product met een identieke naam wordt geleverd onder drie verschil- lende merknamen, is het volgende: Keramag levert onder de productnaam Courreges 36 producten, Allia 14 en Pozzi 33. Uit het onderzoek van de Commissie blijkt dat Keramag en Allia slechts zes identieke producten leveren in hun productlijn, terwijl dit voor Keramag en Pozzi tien producten uit hun respectieve productlijnen betreft en voor Allia en Pozzi twee identieke producten.  (97) Een en ander betekent dus dat het feit dat producten die worden aangeboden onder de benaming van eenzelfde productlijn, niet noodzakelijk identiek zijn. (98) Sanitec biedt echter ook productlijnen aan waar de pro- ducten (cid:151) ondanks verschillende benamingen (cid:151) min of meer gelijk zijn. Dergelijke productlijnen zijn onder meer Cavelle, Eden en Trylogia. Zo is een wastafel van 100 cm die bij elk van de drie productlijnen wordt gele- verd, identiek ook al wordt ze in verschillende landen onder andere benamingen verkocht. Aangezien de Com- missie evenwel slechts negen dergelijke productlijnen heeft kunnen onderscheiden op de in totaal 54 door Sanitec geleverde productlijnen en deze productlijnen zeer beperkt zijn in het aantal producten dat zij voor- stellen (17), is de Commissie van oordeel dat een en ander geen aanwijzing is voor het feit dat een product de hele EER bestrijkt. Bijgevolg komt de Commissie tot de conclusie dat de meerderheid van de productlijnen verschillen naargelang het land/de regio. (17) De productlijnen Cavelle, Eden en Trylogia omvatten elk zo’n 17 producten, terwijl de Mango-productlijn van het Keramag-merk 73 producten omvat (badkamermeubilair niet meegerekend) en de onder het merk Pozzi verkochte Renova-productlijn bijna 100 producten omvat. (100) Sanitec betoogt dat het feit dat de meeste concurrenten Europese productlijnen hebben, een duidelijke aanwij- zing is van het bestaan van een markt die de hele EER omvat. De belangrijkste concurrenten van de partijen hebben inderdaad merken en productlijnen die verkocht worden in een aantal landen. Doch net als de merken en productlijnen van de partijen verschillen vele van de merken en productlijnen van deze concurrenten naarge- lang het land of de regio. Zo verkoopt een concurrent bepaalde van zijn producten onder dezelfde merknaam in heel Europa, maar in de meeste gevallen gebruikt hij voor marketingdoeleinden een specifieke productnaam voor een bepaald land. Een andere concurrent brengt merken en producten overal onder dezelfde benaming op de markt, maar de productlijnen worden toegesneden op voorkeuren in een bepaalde lidstaat. Zo biedt deze concurrent in Italiº producten aan die in geen van de In het Verenigd andere EER-landen worden verkocht. Koninkrijk, waar het op de Britse normen gebaseerde spoelsysteem voor wc’s verschilt van dat in andere EER- landen, biedt deze concurrent geen toiletten aan die met dit laatste systeem zijn uitgerust.  Weer een andere con- current heeft de Commissie verklaard dat hij in verschil- lende landen weliswaar merken en productlijnen onder dezelfde benaming aanbiedt, maar dat er verschillen zijn in het productassortiment. Deze concurrent heeft ver- klaard dat er bijvoorbeeld verschillen zijn in het model toilet naar gelang land/regio en dat bijvoorbeeld de aan- sluitmaten van toiletten in de Scandinavische landen tra- ditioneel verschillen van die van modellen die in West- Europa worden verkocht. Om deze markt te bedienen is bijgevolg een ander model vereist. Deze verschillen lij- ken de verschillen te weerspiegelen op het gebied van smaak van de consumenten, voorkeuren en de lokale tradities in de verschillende EER-landen of, in het beste geval, regio’s. (101) Op basis van het voorgaande is de Commissie van oor- deel dat er slechts geringe overlapping bestaat tussen de producten die in de verschillende EER-landen of, in het beste geval, regio’s worden aangeboden. Bijgevolg vormt dit voor de Commissie een bewijs dat het productaan- bod eerder wordt aangepast aan de nationale/regionale vraag, dan dat over de hele EER dezelfde verkoopsprak- tijken worden toegepast. g) Technische normen en praktijken (102) Sanitec voert aan dat er geen juridische toegangsdrem- pels zijn zoals goedkeuring door de overheid of normen L 294/14 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 22. 11. 2000 die worden vastgesteld door de EER-landen, en dat er op het gebied van regelgeving evenmin drempels bestaan. Sanitec verklaart dat sanitair behoort tot de (cid:132)producten die worden vervaardigd om blijvend deel uit te maken van bouwwerken, waaronder zowel gebouwen als kunst- werken zijn begrepen(cid:148), en bijgevolg onder de toepassing valt van Richtlijn 89/106/EEG van de Raad van 21 december 1988 betreffende de onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen der lidstaten inzake voor de bouw bestemde producten (18), gewijzigd bij Richtlijn 93/68/EEG (19). Sanitec verklaart dat er voor het meeste sanitair, inclusief het keramisch sanitair, momenteel Europese normen (EN) bestaan, zoals EN 33 (staande closetpotten met aangebouwde stortbak), EN 38 (hangende closetpotten voor gebruik met afzonderlijk spoeltoestel) of EN 37 (staande closet- potten voor gebruik met afzonderlijk spoeltoestel) of voorlopige EN-normen. (103) Uit het door de Commissie gevoerde marktonderzoek blijkt evenwel dat er een aantal regels, normen en prak- tijken bestaat waarvoor er verschillen zijn tussen EER- landen. (104) Op de eerste plaats geldt in de EER-landen voor een aantal sanitaire toestellen (closetpotten, urinoirs, bubbel- baden en toiletreservoirs) verschillende bindende natio- nale regelgeving.  Ook zijn er een aantal EER-landen waar er juridisch bindende regels bestaan voor bouw en bouwmaterialen, waaronder sanitair (zoals in Nederland en Denemarken). In het Verenigd Koninkrijk bestaat er een nationale wet inzake spoelsystemen voor toiletten. (105) Op de tweede plaats erkent de Commissie dat er inder- daad Europese normen (EN) bestaan voor een aantal sanitaire toestellen, maar deze zijn nog relatief beperkt in aantal (20) en een aantal daarvan is enkel van toepas- sing of wordt enkel toegepast in bepaalde EER-landen. Bovendien bevatten deze EN-normen enkel vereisten aansluitingsmaten en worden zij bijgevolg inzake meestal gecombineerd met nationale normen inzake ver- eisten voor afmetingen, werking en prestatie. Er dient op gewezen te worden dat de EN-normen vrijwillige normen zijn, maar dat producenten die het EN-merk op hun producten willen gebruiken, zich moeten houden aan de normvereisten. (106) Ten derde is tijdens het onderzoek van de Commissie gebleken dat er inzake afmetingen, werking en prestatie voor sanitair een aanzienlijk aantal nationale specifica- ties bestaan welke verschillen tussen de EER-landen onderling. In Frankrijk zijn er specifieke vereisten voor het duale spoelsysteem van toiletten, de belastingsweer- stand voor urinoirs en de thermale weerstand van de producten. In het Verenigd Koninkrijk is er een spoelsys- (18) Richtlijn inzake voor de bouw bestemde producten, PB L 40 van 11. 2. 1989, blz. 12. (19) PB L 220 van 30. 8. 1993, blz. 1. (20) Volgens informatie die de Commissie verkreeg tijdens haar onder- zoek, bestaan er momenteel 29 EN-normen. Daarvan betreffen er 16 aanpassingen, zodat er slechts 13 autonome EN-normen bestaan. teem met sifon en moeten vlotters voor lage druk wor- den gebruikt. In de Scandinavische landen verschilt de aansluitafstand tussen afvoerpijp en wand van die in andere EER-landen. In Nederland is er een speciale test voor waterwisseling van toiletten enz. (107) Zijn de nationale normen weliswaar vrijwillig en zijn producenten niet verplicht deze na te leven om hun producten in het betrokken EER-land te kunnen ver- toch heeft het onderzoek aangetoond dat de kopen, afnemers (groothandelaars, installateurs en loodgieters) in de regel vragen dat hun producenten zich aan de nationale normen houden, hetgeen dezen meestal doen door hun producten te laten testen en certificeren door instellingen die door de nationale wetgeving zijn erkend. Er lijken hiervoor een aantal redenen te zijn.  Wanneer bijvoorbeeld afnemers producten kopen die voldoen aan de nationale normen, hebben zij over het algemeen de indruk dat zij erop kunnen vertrouwen dat zij alleen producten krijgen die voldoen aan de essentiºle vereisten inzake het gebruik waarvoor deze producten bestemd zijn. Deze overweging is ook een belangrijke factor voor loodgieters die garanties geven aan hun eindverbruikers, meestal voor een periode van tien jaar. Ook hebben loodgieters en installateurs er belang bij producten te kopen die kunnen worden ge(cid:239)nstalleerd volgens de nationale praktijken op het gebied van loodgieterij en waarvoor de aansluitingen zonder moeilijkheden te ver- krijgen zijn. (108) Op grond van het voorgaande is de Commissie van oor- deel dat er inderdaad een aantal verschillen zijn in de regelgeving van de EER-landen en dat, ook al bestaan er (cid:151) in beginsel vrijwillige (cid:151) normen, afnemers en dus ook concurrenten sterke commerciºle prikkels krijgen om deze normen na te leven. h) Europeanisering (109) Sanitec verklaart dat er weliswaar oude productlijnen zijn die nog in een beperkt aantal landen worden gebruikt, maar dat er een tendens bestaat om Europese productlijnen te introduceren met een verminderd aantal reeksen en identieke producten, met het oog op bespa- ringen door kostenvermindering en schaalvergroting. In dit verband heeft Sanitec verklaard dat Sphinx ernaar streeft om [(cid:133)]* het aantal verschillende modellen [(cid:133)]* te verminderen. (110) Sanitec betoogt verder dat de ontwikkeling van het bereik van de producten van Sanitec in de periode tus- sen 1996 en 1998 een argument vormt voor de stelling dat er op de markt een Europese trend valt waar te nemen. Sanitec introduceerde in 1997 en 1998 Euro- pese productlijnen als Cavelle, Trylogia en Eden. Voorts is Sanitec onlangs begonnen de positie van haar Kera- mag-merk in Griekenland, Spanje en het Verenigd Koninkrijk uit te bouwen. 22. 11. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 294/15 50 productlijnen (111) De Commissie erkent dat er in de sector bepaalde ten- densen kunnen zijn om de producten te stroomlijnen zodat zij meer aangepast zijn voor een pan-Europese markt. Uit het onderzoek is evenwel gebleken dat pro- ducten en productassortimenten (cid:151) momenteel (cid:151) sterk zijn aangepast aan de nationale/regionale vraag. Het feit dat Sanitec alleen al in heel Europa onder haar verschil- lende merken meer en dan 8 000 modellen op de markt brengt, is hiervan een dui- delijke aanwijzing.  Voorts vindt de marketing van sani- tair in ruime mate op nationale basis plaats, waarbij lokale verkooporganisaties de verkoopscatalogi en -bro- chures aanpassen en vertalen in de plaatselijke taal. Ten slotte wordt door het feit dat de prijzen op nationale basis worden vastgesteld en alle ondernemingen natio- nale verkoopkantoren hebben, beklemtoond dat de acti- viteiten in deze sector in essentie nationaal/regionaal van aard zijn. Het feit dat op lange termijn de markt voor sanitair Europees kan worden, kan niet in aanmer- king worden genomen bij de beoordeling in de onder- havige zaak. i) Toegangsdrempels (112) Uit het onderzoek is gebleken dat er hoge toegangs- drempels zijn op de Europese markt voor sanitair. De markten zijn in essentie nationaal en worden geken- merkt door traditionele voorkeur voor lokale, gevestigde merken. Toetreding tot de markt vindt in hoofdzaak plaats via acquisitie van lokale merken die dan in stand worden gehouden. Zo heeft bijvoorbeeld Ideal Standard onlangs Blue Circle Bathroom Division verworven en gebruikt het gevestigde merken zoals Armitage Shanks om in het Verenigd Koninkrijk producten op de markt te brengen. Zelf heeft Sanitec haar huidige leiderspositie in hoofdzaak verworven via acquisities. In haar jaarver- slag verklaart Sanitec namelijk dat haar uitbreidingsstra- tegie er vooral in bestond om ondernemingen met een sterke marktpositie op te kopen. De meeste van de dochterondernemingen van Sanitec zijn marktleiders op hun respectieve thuismarkten en beschikken over geves- tigde en goed bekende merken en lange tradities. (113) Momenteel is er een aanzienlijke herstructurering aan de gang op de Europese markt voor sanitair, een markt die zich in een overgangsperiode lijkt te bevinden. Bijgevolg kan niet worden uitgesloten dat, als gevolg daarvan, rechtstreekse toegang in de toekomst gemakkelijker wordt. In het licht van het onderhavige onderzoek is de Commissie evenwel van oordeel dat de rol van lokale, traditionele merken nog steeds belangrijk is. (114) Bovendien lijkt de informatie die de Commissie verkreeg tijdens haar onderzoek, erop te wijzen dat doorgaans een hoge capaciteitsbenutting nodig is voor een winst- gevende productie van sanitair en dat bijgevolg moet worden aangenomen dat een nieuwe onderneming op deze markt haar productie in aanzienlijke hoeveelheden moet kunnen verkopen.  j) Conclusies (115) Op basis van het voorgaande is de Commissie van oor- deel dat de relevante geografische markt voor keramisch sanitair, badkuipen en douchebakken niet de hele EER in het beste geval, omvat, maar nationaal enkele landen omvat, zoals hierna apart zal worden aan- getoond voor de Scandinavische landen en West-Europa. is (21) of, 2. Scandinaviº (116) Sanitec heeft betoogd dat de import in Scandinaviº is als die in Italiº en Portugal, ongeveer even groot namelijk zo’n [< 10 %]* van de totale consumptie. Sani- tec verklaart niettemin dat de import in Scandinaviº in de afgelopen drie jaar met meer dan [< 400 %]* is toe- genomen. Volgens Sanitec stijgt de import van buiten de EER (bv. uit Polen en Thailand) naar Scandinaviº als gevolg van de zeer concurrerende prijzen van de pro- ducten. Ook heeft Sanitec verklaard dat er een belang- rijke export plaatsvindt vanuit Scandinaviº, voor zo’n [< 40 %]* van de totale productie in die regio. (117) Op basis van de door Sanitec verstrekte statistische gegevens inzake import heeft de Commissie geraamd dat in 1998 de import in Scandinaviº gemeten naar waarde zo’n 13 % bedroeg. Wanneer de Commissie zich echter baseerde op de interne importcijfers die Sanitec heeft meegedeeld, dan was volgens haar raming minder dan 1 % van deze totale import afkomstig van derden, omdat het overgrote deel van de import transacties bin- nen de Sanitec- en Sphinx-groep betrof. Sanitec heeft aangevoerd dat de statistische gegevens betreffende invoer door derden niet betrouwbaar zijn en dat deze onderschat zijn. Statistische moeilijkheden spruiten vooral voort uit de statistische gegevens van FECS (22). Volgens deze statistische gegevens vertegenwoordigde de import in 1996 minder dan 8 % van de totale consump- tie in Scandinaviº. Volgens dezelfde statistische gegevens is de import in 1997 echter gedaald tot slechts de helft van dat percentage, hetgeen in tegenspraak is met het betoog van Sanitec. Sanitec heeft nadien verklaard dat de statistische gegevens van FECS niet betrouwbaar zijn omdat onvoldoende gegevens worden medegedeeld. In ieder geval wordt in de statistische gegevens van FECS geen onderscheid gemaakt tussen import afkomstig van derden en handelsstromen binnen ØØn groep, die juist het grootste deel uitmaken van de import in de Scan- (21) Dat het bereik van bepaalde sanitaire producten nationaal is, werd bevestigd in een aantal beschikkingen van de nationale mededin- gingsautoriteiten.  Hierbij valt vooral te denken aan een beschik- king uit april 1999 van de Italiaanse mededingingsautoriteit (Be- schikking nr. 7080 (C3409) Ideal Standard/Ceramica Dolomite) en een beschikking van de Spaanse mededingingsautoriteit (Beschik- king R. 104/94 (cid:151) Roca Radiadores SA) die werd bekrachtigd door de Spaanse rechter. (22) FØdØration europØenne des fabricants de cØramiques sanitaires. L 294/16 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 22. 11. 2000 dinavische landen. Bijgevolg komt de Commissie tot de conclusie dat er, naast import binnen de Sanitec- en Sphinx-groep, slechts een verwaarloosbare import in de Scandinavische landen plaatsvindt. aantal van de groothandelaars die in Denemarken actief is, ook in Zweden en/of Finland werkzaam is (Ahlsell, Onninen, Dahl) (cid:151) doch niet in West-Europa (cid:151) een argument om Denemarken te rekenen tot de Scandinavi- sche landen, eerder dan tot West-Europa. (118) Het eigen onderzoek van de Commissie bevestigt dat import in de Scandinavische landen bescheiden is. In hun antwoorden op het verzoek om inlichtingen van de Commissie hebben afnemers bevestigd dat zij hun sani- tair betrekken ofwel op nationale basis of dat zij kera- misch sanitair importeren uit andere Scandinavische lan- den, vooral uit Zweden en Finland. (119) Sanitec betoogt dat de totale export van keramisch sani- tair vanuit Scandinaviº in 1997 zo’n [< 40 %]* bedroeg. Het overgrote deel van deze export verliep evenwel tus- sen de Scandinavische landen. Zo exporteerde Zweden [< 80 %]* van zijn totale productie naar andere Scandina- vische landen, terwijl dit voor Finland bijna [< 70 %]* bedroeg. Het merendeel van de resterende export betrof export binnen het concern, vooral naar West-Europa. Finland exporteerde ook enig keramisch sanitair naar Rusland en de Baltische staten. Volgens de ramingen van de Commissie bedroeg deze export in 1997 minder dan 1 % van de totale export vanuit de Scandinavische landen. (120) Niet alleen is er ook een zeer geringe import vanuit West-Europa, maar ook is de vaststelling dat de aanbod- structuur verschilt van die in West-Europa, een treffende illustratie van het feit dat de Scandinavische landen gescheiden zijn van de rest van Europa. Zoals hierboven uiteengezet werd, worden de merken die in de Scandina- vische landen geleverd worden, niet in enige significante hoeveelheid geleverd in West-Europa, en vice versa. Andere producenten, als Villeroy & Boch en Ideal Stan- dard, zijn alleen zeer marginaal aanwezig in de Scan- dinavische landen.  Voorts verschillen de producten die onder deze merknaam worden geleverd ook sterk van die welke in West-Europa worden geleverd. (121) Een ander kenmerk dat wijst op de scheiding tussen de Scandinavische landen en West-Europa, is de distributie- structuur. Van de 21 grote Europese distributeurs (groothandelaars en doe-het-zelfzaken) van sanitair die Sanitec noemt, zijn er slechts drie aanwezig in de Scan- dinavische landen. Geen van de belangrijke distributeurs die in West-Europa aanwezig is, is actief in de Scandina- vische landen. (122) Denemarken verschilt enigszins van de rest van de Scan- dinavische landen omdat de verkoop van keramisch sanitair van Villeroy & Boch er iets groter is dan in de overige Scandinavische landen. Uit het onderzoek van de Commissie is evenwel gebleken dat deze verkoop zeer gering is en dat zowel de vraag- als de totale aan- bodstructuur in Denemarken gelijkt op die in de overige feit dat een Scandinavische landen. Bovendien is het (123) Wat badkuipen en douchebakken betreft, zijn er voor deze twee productgroepen geen afzonderlijke importcij- fers beschikbaar. Aangezien de totale import in de Scan- dinavische landen, zoals hierboven aangetoond werd, zeer gering is, kan uit een en ander worden afgeleid dat import van badkuipen en douchebakken die niet binnen de groep plaatsvindt, zelfs wanneer de beide producten apart worden beschouwd, niet rechtvaardigt dat de rele- vante geografische markt ruimer wordt omschreven dan Scandinaviº. (124) Zoals hierboven werd opgemerkt, zijn er aanzienlijke handelsstromen tussen de Scandinavische landen, het- geen er lijkt op te wijzen dat de vraag min of meer homogeen is en transportkosten de handelsstromen bin- nen dit gebied niet ontmoedigen. De Commissie kwam tijdens haar onderzoek echter tot de bevinding dat er een aantal aanzienlijke prijsverschillen is tussen de Scan- dinavische landen. De Commissie heeft de prijsgegevens onderzocht die Sanitec verstrekte over bepaalde indivi- duele producten die in 1998 in verschillende Scandina- vische landen werden verkocht. Een vergelijking van de netto-nettoprijzen toont aan dat de prijzen in Denemar- ken, Finland, IJsland, Noorwegen en Zweden sterk ver- schillen, met soms [15-45 %]*. Het is echter niet nodig om de precieze omvang van de geografische markt te omschrijven omdat, zoals hieronder zal worden aange- toond, zelfs indien alle alternatieve marktomschrijvingen worden gehanteerd, de beoordeling van de zaak daar- door niet wezenlijk wordt veranderd.  Conclusie betreffende Scandinaviº (125) Gelet op het voorgaande is de Commissie van oordeel dat Scandinaviº een relevante geografische markt vormt die te onderscheiden is van die in West-Europa. Het is evenwel niet nodig om uit te maken of Scandinaviº ØØn relevante geografische markt vormt dan wel of elk van deze landen moet worden beschouwd als een afzonder- lijke geografische markt, omdat met beide markt- omschrijvingen de aangemelde operatie zou leiden tot het leven roepen of het versterken van een machtspositie en omdat de beoordeling van de onder- havige zaak daardoor niet wezenlijk zou worden ver- anderd. in het 3. West-Europa (126) Zoals hierboven werd besproken, heeft het onderzoek van de Commissie aangetoond dat de geografische 22. 11. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 294/17 aantal markt nationaal of, in het beste geval, regionaal van omvang is. In haar besluit van 3 augustus 1999 om de procedure van artikel 6, lid 1, onder c), van de concen- tratieverordening in te leiden, wees de Commissie op een in Belgiº/Luxemburg en Nederland. Uit onderzoek dat de Commissie nadien uitvoerde, is evenwel gebleken dat, om de hierna uiteen te zetten redenen (zie de over- wegingen 146 tot 173), er voor dit gebied geen mede- dingingsbezwaren rijzen als gevolg van deze operatie. potentiºle mededingingsproblemen (127) In de loop van de procedure heeft Sanitec verklaard dat Belgiº/Luxemburg en Nederland tot de meest open markten in de EER behoren en dat er grote hoeveelhe- den producten worden ge(cid:239)mporteerd van buiten die lan- den. In een later stadium van de procedure heeft Sanitec aangevoerd dat minstens de Benelux, Frankrijk en Duits- land tot dezelfde relevante geografische markt behoren. De Commissie wijst erop dat de fabrieken van Sphinx in Nederland en Belgiº/Luxemburg inderdaad de enige fabrieken zijn in deze regio. Sanitec noch enige andere concurrent produceert in de Benelux keramisch sanitair. Bijgevolg zijn de handelsstromen vooral afkomstig uit Duitsland en Frankrijk. Om de redenen die hierna zullen worden uiteengezet, geldt dat Frankrijk en Duitsland niet tot als Belgiº/Luxemburg en Nederland. productmarkt relevante behoren dezelfde (128) Uit de door Sanitec verstrekte productinformatie blijkt dat er een aantal overeenkomsten zijn tussen de produc- ten die verkocht worden in Frankrijk en Belgiº/Luxem- burg, enerzijds, en tussen die welke verkocht worden in Belgiº/Luxemburg, Nederland en Duitsland, anderzijds.  Omdat in deze gegevens voor Nederland de verkoopcij- fers van het merk Allia ontbreken (23), is het niet moge- lijk om conclusies te trekken ten aanzien van de hoe- veelheid producten die in Nederland onder dit merk wordt verkocht, noch op dit punt vergelijkingen te maken tussen Nederland, Belgiº/Luxemburg en Duits- land. Sanitec heeft echter aangevoerd dat de meeste van de producten die in Belgiº/Luxemburg worden verkocht, ook in Nederland worden verkocht. (129) Een voorbeeld. De meeste van de identieke producten uit de Sanitec-productlijnen Cavelle/Eden/Trylogia, Euro- trend, Opus/Palaos en Felino worden geleverd in Belgiº/Luxemburg, Nederland en Duitsland. Wat betreft de rest van de productlijnen van het merk Keramag (cid:151) zoals Cleo/Arpege, Mango en Courreges: [(cid:133)]* van de in Duitsland verkochte producten zijn identiek aan die welke worden verkocht in Belgiº/Luxemburg en Neder- land. Terzelfder tijd wordt slechts een fractie van deze (23) Producten met de merknaam Allia worden niet apart genoemd voor Nederland, omdat zij worden gedistribueerd door de Neder- landse verkooporganisatie van Keramag. Ieder Allia-product dat in Nederland wordt verkocht, wordt geregistreerd bij de verkoop van Keramag aldaar. producten in Frankrijk verkocht. Wat betreft de product- lijnen die onder de benaming Allia worden verkocht, lij- ken de meeste producten, op enkele uitzonderingen na, te worden verkocht in Belgiº/Luxemburg, Frankrijk en Nederland, doch niet in Duitsland. (130) Op basis van het voorgaande lijkt het dat in Belgiº/Luxemburg, Duitsland, Frankrijk en Nederland niet altijd dezelfde producten worden geleverd. Voorts leert een vergelijking van de catalogusprijzen dat er voor sommige identieke producten tot bijna [< 50 %]* verschil kan zijn in de prijzen voor de Benelux, Duitsland en Frankrijk. Een verdere vergelijking van de netto-netto- prijzen voor Belgiº/Luxemburg, Duitsland en Neder- land (24) leert dat er aanzienlijke prijsverschillen bestaan, die vaak meer dan [5-25]* procentpunt bedragen. (131) Het feit dat de marktpositie van de marktdeelnemers in Frankrijk en Duitsland sterk verschilt ten opzichte van is een hun positie in Belgiº/Luxemburg en Nederland, verdere aanwijzing dat de mededingingssituatie er ver- schillend is. Zoals hierboven werd besproken, verschilt het marktaandeel van de marktdeelnemers aanzienlijk voor aangrenzende landen of regio’s. Was Sphinx traditi- oneel de in Nederland en Belgiº/Luxemburg, dan is zij alleen in beperkte mate aanwezig in Duitsland en Frankrijk. Zo is Villeroy & Boch goed voor ongeveer [< 30 %]* van de Duitse markt, maar heeft zij een zwakkere positie in Frankrijk en vooral in de Benelux.  Bijgevolg is de Commissie van oordeel dat een en ander een duidelijke aanwijzing is voor verschillen inzake mededingingssituatie op deze markten. sterkste onderneming (132) Er bestaan evenwel meer overeenkomsten tussen Belgiº/Luxemburg en Nederland. Wat het productbereik betreft, heeft Sanitec verklaard dat zo’n [< 100 %]* van de individuele modellen van de partijen die in Nederland worden verkocht, ook in Belgiº/Luxemburg worden ver- kocht, en vice versa. Een analyse van het voornoemde immers aan dat de productbereik van Sanitec toont meeste producten die in Belgiº/Luxemburg worden ver- kocht, ook in Nederland worden verkocht. Er zijn een aantal verschillen in het productassortiment dat in de beide landen beschikbaar is, maar het aantal specifieke modellen dat enkel in ØØn land wordt verkocht, is zeer gering. Alle grote fabrikanten van keramisch sanitair gebruiken in de Benelux ook dezelfde merknamen. Een aantal Nederlandse afnemers heeft verklaard dat zij, mochten de prijzen in Nederland stijgen, een groot deel van de producten uit de productlijnen van Sanitec die in zij Belgiº/Luxemburg kunnen betrekken (cid:151) hetgeen zij in het verleden al hebben gedaan. Bestaan er bijgevolg een aantal verschillen in de producten welke in die landen worden geleverd, toch worden deze verschillen niet als significant beschouwd. in Nederland normaliter betrekken, ook (24) Sanitec kon geen netto-nettoprijzen voor Frankrijk meedelen. L 294/18 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 22. 11. 2000 (133) Een de van vergelijking netto-nettoprijzen aan dat in er Belgiº/Luxemburg en Nederland toont bepaalde verschillen zijn in de prijzen voor identieke producten in de beide landen. Deze verschillen zijn evenwel niet significant. Prijsverschillen bedragen door- gaans minder dan [< 10 %]* procentpunt, een cijfer dat slechts voor bepaalde specifieke producten wordt over- schreden. Sanitec heeft verklaard dat de catalogusprijzen en kortingsystemen in Belgiº/Luxemburg en Nederland weliswaar verschillen, maar dat de netto-nettoprijzen die groothandelaars betalen, min of meer dezelfde zijn in de beide EER-landen. Een aantal afnemers heeft verklaard dat er zo’n tien jaar geleden aanzienlijke prijsverschillen bestonden tussen de beide landen. Maar volgens deze groothandelaars zijn de prijzen de afgelopen vijf jaar min of meer gelijk. (134) Volgens Sanitec is de distributiestructuur in Bel- giº/Luxemburg en Nederland nagenoeg identiek. Zo wordt in al die landen zo’n [80-95 %]* van het kera- misch sanitair rechtstreeks van de fabrikant aan de groothandelaars geleverd.  Een element dat ook wijst op een ruimere geografische markt, is het feit dat een aantal van de belangrijke groothandelaars aanwezig is in zowel Nederland als Belgiº/Luxemburg. Voorbeelden van der- gelijke groothandelaars/doe-het-zelfketens die in beide landen actief zijn, zijn Plieger, Technische Unie, Raab K(cid:228)rcher, Bricorama en Intergamma. Er dient ook op gewezen te worden dat [(cid:133)]* groothandelaars in de Benelux (cid:151) [(cid:133)]* (cid:151) beiden centrale aankoopkantoren hebben in Nederland. De verkoop van de partijen in zowel Belgiº/Luxemburg als Nederland verloopt via hun centrale aankoopkantoren en de kortingen worden toe- gekend op hun totale aankoop via deze centrale aan- koopkantoren. de uitgesproken marktleider (135) Ten slotte is, zoals reeds gezegd is, de marktstructuur in Belgiº/Luxemburg en Nederland homogener dan in Duitsland en Frankrijk. Traditioneel was Sphinx de belangrijkste onderneming in Nederland en (cid:151) tot voor kort (cid:151) ook in Belgiº/Luxemburg. Wat de overige marktdeelnemers betreft, wijst de Commissie er echter op dat hun markt- positie in zekere mate verschilt. Behalve Villeroy & Boch, waarvan de marktpositie min of meer dezelfde is in de drie landen, verschillen de marktaandelen van de overige marktdeelnemers. Het belangrijkste verschil is dat Ideal Standard goed is voor zo’n [< 30 %]* van de Belgisch/Luxemburgse markt voor keramisch sanitair, tegenover slechts zo’n [< 5 %]* van de Nederlandse markt. Zowel Duravit/Laufen en Kohler hebben in Nederland een marktaandeel dat slechts zo’n [< 60 %]* in Belgiº/Luxemburg. bedraagt van hun marktaandeel in Bijgevolg was Belgiº/Luxemburg als Nederland weliswaar sterk, maar het feit dat alle overige marktdeelnemers sterker staan in Belgiº/Luxemburg door hun hogere marktaandelen, lijkt erop te wijzen dat de mededingingssituatie in de drie landen minstens enigszins verschilt. van Sphinx de positie zowel Conclusie betreffende West-Europa (136) Op basis van het voorgaande is de Commissie van oor- deel dat er diverse factoren zijn die erop wijzen dat er een geografische markt bestaat die de Benelux omvat, doch niet Duitsland of Frankrijk. Daarnaast lijken het bestaan van nationale prijslijsten, de verschillen in de netto-nettoprijzen en de uiteenlopende marktposities van de concurrenten er inzonderheid op te wijzen dat de marktvoorwaarden verschillen, hetgeen een aanwij- zing is voor het bestaan van louter nationale markten.  (137) Het antwoord op de vraag van de precieze omschrijving van de relevante geografische markt kan echter worden opengelaten, omdat, na het onderzoek van de Commis- sie en op basis van de opmerkingen van derden (cid:151) en zoals hierna zal worden aangetoond (cid:151) de operatie, zelfs indien zij op een nationaal niveau beoordeeld wordt, niet zal leiden tot het in het leven roepen of het verster- ken van een machtspositie in dit deel van de EER of in een wezenlijk deel ervan. Om dezelfde redenen kan het antwoord op de vraag of deze geografische markt ook Duitsland en/of Frankrijk moet omvatten, worden open- gelaten omdat de beoordeling van de zaak er op dit punt niet wezenlijk zou door veranderen. VI. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT EN MET DE WERKING VAN DE EER-OVEREENKOMST A. ALGEMEEN 1. Opmerkingen vooraf (138) Door de operatie worden de activiteiten van de op ØØn na en de op vier na grootste Europese producenten van sanitair samengevoegd. Hoewel beide producenten een ruim assortiment sanitair aanbieden, is keramisch sani- tair voor beide producenten de hoofdactiviteit. Sanitec heeft steeds een zeer sterke positie gehad in Scandinaviº, terwijl Sphinx de marktleider was in de Benelux. Sphinx heeft in 1994 de Scandinavische markt betreden met de overname van de Zweedse onderneming Gustavsberg AB, waardoor Sphinx in die regio de op ØØn na grootste marktdeelnemer werd. (139) Zoals hierboven uiteengezet, zijn de kleinst mogelijke markten waarop geconcurreerd wordt de nationale markten voor afzonderlijke producten. Volgens de door Sanitec verstrekte informatie zou de operatie leiden tot overlappingen op de meeste afzonderlijke productmark- ten in alle EER-landen. De overlappingen waardoor de partijen gezamenlijke marktaandelen van 15 % en meer zouden behalen, zouden evenwel beperkt blijven tot wc’s, toiletreservoirs, wastafels, badkuipen, douchebak- ken en douchewanden in ØØn of meer van de volgende EER-landen: Belgiº/Luxemburg, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, IJsland, Nederland, Noorwegen en Zweden. 22. 11. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 294/19 (140) De navolgende analyse zal in de eerste plaats worden verricht op het niveau van de afzonderlijke EER-landen. In de analyse zal echter tevens worden ingegaan op de alternatieve ruimere omschrijving van de productmarkt (d. w. z. keramisch sanitair) en de alternatieve ruimere omschrijving van de geografische markt (d. w. z. Scan- dinaviº) om aan te tonen dat de beoordeling uit mede- dingingsoogpunt niet wezenlijk anders zou zijn in deze alternatieve scenario’s. 2.  De Europese markt voor sanitair (145) (141) De totale vraag op de sanitairmarkt is in de voorbije jaren vrij stabiel gebleven en in sommige gevallen zelfs verminderd. De sector volgt op de voet de trends op de markten voor woningen, bouw en renovatie. Zo had de stagnatie in de bouwsector in vele West-Europese landen in het begin van de jaren 1990 een negatieve invloed op de sanitairmarkt in haar geheel. In 1996-1997 begon zich in de meeste Europese landen een verbetering in de algemene groei van de bouwmarkt af te tekenen en deze opwaartse tendens heeft zich doorgezet. Hoewel er tus- sen de EER-landen verschillen waren in de ontwikkeling, was de algemene tendens er een van teruggang in de kernproducten (d. w. z. keramisch sanitair, badkuipen, kranen en mengkranen), uitgedrukt in waarde, terwijl het verkochte volume van deze producten over het alge- meen opnieuw met ØØn of twee procentpunten is geste- gen sinds 1996. Volgens prognoses van GB Consult is in de komende vijf jaar zowel in de EER in haar geheel als op nationaal niveau een bescheiden groei in volume te verwachten. (142) De sanitairmarkt, en de markt voor keramisch sanitair in het bijzonder, vertoont de kenmerken van een rijpe markt. Er is weinig innovatie en differentiatie in de pro- ducten en deze hebben normaliter een lange levensduur. Aanzienlijke schommelingen in de marktaandelen van de belangrijkste Europese fabrikanten hebben zich in de voorbije drie jaar niet voorgedaan en er zijn recentelijk ook geen grote nieuwkomers op de markt verschenen. (143) Sanitec raamt de waarde van de totale Europese sanitair- markt in 1998 op [8 000-10 000]* miljoen EUR. Kera- misch sanitair vertegenwoordigde daarvan ongeveer [< 30 %]*, ongeveer [< 10 %]* elk en douchewanden/schermen/cabines onge- veer [< 20 %]*. douchebakken badkuipen en 3. De algemene Europese aanbodstructuur turering en concentratie. In de laaste jaren hebben de fabrikanten van sanitair hun marktpositie in hoofdzaak versterkt door overnamen van bestaande merken, eerder dan door nieuwe introducties en/of innovaties. De belangrijkste recente transacties die hebben geleid tot de consolidatie van de Europese sanitairmarkt waren de overname van Allia/Keramag door Sanitec, de overname van Gustavsberg door Sphinx, de overname van Blue Circle door Ideal Standard, de overname van Duravit door Laufen en de recent aangekondigde overname van Duravit/Laufen door Roca.  Ideal Standard, Sanitec, Duravit/Laufen, Roca, Sphinx en Villeroy & Boch zijn de grootste marktdeelnemers op de Europese sanitairmarkt en in het bijzonder op de markt voor keramisch sanitair. In het algemeen bekleden de grootste Europese leveranciers de sterkste positie op hun thuismarkten, al zijn zij vaak aanwezig in meerdere EER-landen. Ter illustratie: Laufen staat het sterkst in Zwitserland, Roca in Spanje, Sanitec in Scandinaviº en Sphinx in Nederland. Een ander kenmerk van deze leve- ranciers is dat zij vrijwel een volledig assortiment sani- tair aanbieden. Aan de andere kant zijn er ook een aan- tal tamelijk grote leveranciers die zich specialiseren in bepaalde producten, zoals bijvoorbeeld de Duitse onder- neming Friedrich Grohe, die alleen actief is op het gebied van kranen en mengkranen. Voorts zijn er vele kleinere leveranciers die hun activiteiten beperken tot een nationale, of hoogstens regionale markt, en/of zich specialiseren in bepaalde soorten sanitair. Zo heeft bij- voorbeeld de Zweedse onderneming Svedbergs een vrij is alleen actief in ruim assortiment sanitair, maar zij Scandinaviº, terwijl de Spaanse onderneming Metalibe- rica zich specialiseert in bepaalde soorten badkuipen, douchebakken en producten voor hydrotherapie, maar actief is in meerdere EER-landen. B. WEST-EUROPA 1. Belgiº/Luxemburg a) Daadwerkelijke mededinging (146) Keramisch sanitair vertegenwoordigt ongeveer [< 20 %]* In van de totale sanitairmarkt 1998 werd het totale volume van de markt voor kera- misch sanitair door Sanitec geraamd op ongeveer [800 000-900 000]* stuks en de waarde op ongeveer [20-30]* miljoen EUR. in Belgiº/Luxemburg. (144) De Europese sanitairindustrie wordt gekenmerkt door een hoge en nog steeds toenemende mate van herstruc- (147) Tabel 1 geeft de marktaandelen van de partijen en hun belangrijkste concurrenten weer. L 294/20 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 22. 11. 2000 Marktaandelen van de producenten van keramisch sanitair in Belgiº/Luxemburg Tabel 1 (25) Keramisch sanitair Wastafels WC’s Sanitec Sphinx Volume Waarde Volume Waarde Volume Waarde [< 20 %] * [< 20 %] * [< 15 %] * [< 15 %] * [< 30 %] * [< 20 %] * [< 30 %] * [< 30 %] * [< 15 %] * [< 15 %] * [< 40 %] * [< 30 %] * Gezamenlijk [< 40 %] * [< 50 %] * [< 30 %] * [< 30 %] * [< 60 %] * [< 50 %] * Ideal Standard Duravit/Laufen Roca Villeroy & Boch Kohler/J.  Delafon [< 30 %] * [< 20 %] * [< 10 %] * [< 10 %] * [< 5 %] * [< 30 %] * [< 20 %] * [< 10 %] * [< 10 %] * [< 5 %] * [< 30 %] * [< 20 %] * [< 10 %] * [< 10 %] * [< 5 %] * (148) Zoals uit tabel 1 blijkt, zouden de partijen zowel op de markt voor keramisch sanitair in haar geheel als op de markten voor wastafels en wc’s afzonderlijk marktleider worden. In tegenstelling echter met Scandinaviº, waar de aanwezigheid van andere concurrenten marginaal is, zijn alle grote producenten van keramisch sanitair die vergelijkbare in Belgiº/Luxemburg. producten aanbieden actief (149) De partijen zouden sterke concurrentie ondervinden, met name van Ideal Standard, dat na de operatie onge- veer [< 30 %]* van de markten voor zijn rekening zou blijven nemen. De partijen zouden een toonaangevende positie bekleden op het gebied van wc’s en op de markt voor keramisch sanitair in haar geheel, maar op het gebied van wastafels zou de marktpositie van de partijen en Ideal Standard zeer vergelijkbaar zijn. Er zijn ook andere sterke concurrenten op de markt, zoals Duravit/ Laufen, Roca en Villeroy & Boch, die over bekende en sterke merknamen beschikken, al lang aanwezig zijn op de markt en veel ervaring hebben. Voorts valt op te merken dat, indien de aangekondigde fusie tussen Roca en Duravit/Laufen ook werkelijk plaatsvindt, deze twee marktdeelnemers een gezamenlijk marktaandeel zouden hebben dat vergelijkbaar is met dat van Ideal Standard. (150) Een recent voorbeeld van een situatie waarin concurren- ten de marktpositie van de marktleider doen afbrokke- len, toont duidelijk aan dat er in Belgiº/Luxemburg con- currerende marktomstandigheden heersen. Sphinx, dat traditioneel sterk stond in Belgiº/Luxemburg, heeft daar op korte tijd veel van haar marktaandeel verloren. Het marktaandeel van Sphinx op de markt voor keramisch sanitair in haar geheel is in de periode 1996-1998 zelfs (25) Hierna zal alleen rekening worden gehouden met de cijfers voor 1998. Volgens de in de aanmelding vervatte informatie zijn de marktaandelen echter over de voorbije drie jaar vrij stabiel geble- ven. van ongeveer [< 50 %]* tot ongeveer [< 30 %]* gedaald (in waarde). Sphinx heeft dus in amper drie jaar tijd meer dan [< 30 %]* procentpunten aan marktaandeel moeten prijsgeven.  Weliswaar heeft Sanitec een klein stuk van dat marktaandeel kunnen verwerven, maar het grootste stuk ervan is overgenomen door Duravit/Lau- fen. Hieruit blijkt dat de vraag beweeglijk is. (151) Uit het onderzoek is voorts gebleken dat de meeste afne- mers in Belgiº/Luxemburg zich bij ten minste twee of drie producenten bevoorraden, en dat het aantal leveran- ciers van keramisch sanitair vaak nog groter is. Dit bete- kent dat de afnemers, anders dan in Scandinaviº, meestal vertrouwd zijn met meer dan ØØn producent. Voor de leveranciers betekent dit dat zij over de nodige contac- ten met afnemers beschikken en hun klantenbestand niet van nul moeten opbouwen, zoals bij het betreden van een nieuwe markt het geval zou zijn. Indien de par- tijen hun prijzen zouden verhogen, zouden de afnemers dan ook een groot deel van het keramisch sanitair dat zij thans van de partijen afnemen, bij andere leveranciers gaan kopen. (152) Geen van de door de Commissie in de loop van haar onderzoek ondervraagde afnemers heeft enige bezorgd- heid geuit over de gevolgen van de voorgenomen ope- ratie in Belgiº/Luxemburg. Integendeel, zij hebben beves- tigd dat er op de markt concurrerende alternatieven voorhanden zijn en dat zij van leverancier zouden ver- anderen indien zij zouden worden geconfronteerd met een prijsverhoging in de orde van 5-10 %. Aangezien de gemiddelde looptijd van een leveringscontract normaliter maximum ØØn jaar is, zijn de afnemers niet voor een onredelijke termijn gebonden aan hun huidige leveran- cier en is veranderen van leverancier zeer wel mogelijk. Bovendien zijn er aanwijzingen dat de commerciºle ban- den tussen afnemers en leveranciers over het algemeen niet dezelfde langdurige stabiliteit vertonen als in Scan- dinaviº. 22. 11. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 294/21 b) Substitueerbaarheid aan de aanbodzijde van sanitair keramisch (153) Uit het onderzoek van de Commissie blijkt dat er op het gebied substitueerbaarheid bestaat aan de aanbodzijde. Elke poging van de nieuwe combinatie om de prijzen te verhogen zou aan de aan- bodzijde aanleiding kunnen geven tot een vrij snelle reactie van de concurrenten. Het onderzoek van de Commissie toont aan dat, zolang een producent beschikt over een gietvorm voor een bepaald model, vrij snel op de productie van dit model kan worden overgeschakeld.  De overschakeling zou ten hoogste drie maanden tijd kosten, hetgeen overeenkomt met de totale levensduur van een gietvorm in het productieproces, maar zou gemakkelijk ook sneller kunnen plaatsvinden door het vervangen van een bestaande gietvorm door een andere. Een aanzienlijke aanpassing van de machines of bij- komende apparatuur zou niet vereist zijn en er zouden met een dergelijke overschakeling ook geen grote kosten gemoeid zijn. Zoals hierboven reeds aangegeven, hebben alle concurrenten productielijnen en modellen die zij reeds verkopen in Belgiº/Luxemburg. Voor een over- schakeling in de productie zou het derhalve niet nood- zakelijk zijn nieuwe producten of modellen te ontwikke- len. Voorts is uit het onderzoek van de Commissie gebleken dat er een overcapaciteit bestaat op de markt en dat bijgevolg mogelijke problemen in dit verband de reactiemogelijkheden aan de aanbodzijde niet zouden beperken. (154) Op grond van het vorenstaande is de Commissie van oordeel dat de substitueerbaarheid aan de aanbodzijde voldoende groot is om het gedrag van de nieuwe com- binatie aan banden te leggen. c) Betreden van de markt (155) Zoals hierboven is aangetoond, heeft het onderzoek bevestigd dat het betreden van de markt meestal geschiedt via de overname van bestaande nationale mer- ken. In Belgiº/Luxemburg is het evenwel niet onmogelijk dat een nieuwkomer rechtstreeks de markt betreedt. Het bewijs daarvan is dat Sanitec er in enkele jaren tijd in geslaagd is in Belgiº/Luxemburg uit het niets een marktaandeel van ongeveer [< 10 %]* op te bouwen. Dit in schraagt de veronderstelling dat de markt Belgiº/Luxemburg niet zo gesloten is als die in Scan- dinaviº. (156) Sphinx is de enige producent met een productie-eenheid in Belgiº/Luxemburg. De andere marktdeelnemers heb- ben verkoopkantoren en betrekken de producten die zij in Duitsland. verkopen van hun fabrieken, meestal Ofschoon kan worden aangevoerd dat het uit een oog- punt van logistiek en vervoerskosten een voordeel kan zijn lokaal te produceren, geeft het feit dat bijvoorbeeld Ideal Standard momenteel meer dan [< 30 %]* van de markt in Belgiº/Luxemburg voor haar rekening neemt, steun aan de bevinding van de Commissie dat de produ- centen vanuit bepaalde productie-eenheden weliswaar in hoofdzaak het land van productie, maar ook de nabu- rige landen bevoorraden. Het ziet er derhalve naar uit dat een marktdeelnemer in Belgiº/Luxemburg ook zon- der lokale productie succes kan hebben op de markt.  (157) Ten slotte is het, gelet op de huidige concentratietendens op de Europese sanitairmarkt, redelijk te veronderstellen dat verdere consolidatie aanleiding zal geven tot het ont- staan van nieuwe marktdeelnemers die in staat zijn in Belgiº/Luxemburg tegen de gecombineerde positie van de partijen op te tornen. In de allereerste plaats zullen Laufen en Roca, die nog pas een fusie hebben aangekon- digd, waarschijnlijk hun positie versterken in een aantal landen, waaronder Belgiº/Luxemburg. d) Conclusie met betrekking tot Belgiº/Luxemburg (158) Op grond van de bovenstaande overwegingen is de Commissie niet van oordeel dat de partijen hun markt- positie zouden kunnen behouden indien zij na de ope- ratie hun prijzen zouden verhogen. Bijgevolg zou de aangemelde operatie naar het oordeel van de Commissie niet leiden tot het in het leven roepen of versterken van een machtspositie in Belgiº/Luxemburg waardoor een daadwerkelijke mededinging op de gemeenschappelijke markt of een wezenlijk deel daarvan op significante wijze wordt belemmerd. 2. Nederland a) Daadwerkelijke mededinging door (159) Keramisch sanitair vertegenwoordigt ongeveer [< 30 %]* van de totale sanitairmarkt in Nederland. In 1998 werd het volume van de markt voor keramisch sanitair in Nederland ongeveer [1 800 000-2 000 000]* stuks en de waarde op onge- veer [70-80]* miljoen EUR. Volgens de door Sanitec in de periode verstrekte 1996-1998 aanzienlijk gegroeid, met in [< 20 %]* waarde, maar wordt in de nabije toekomst een stagnatie verwacht. de markt gegevens geraamd Sanitec op is (160) Tabel 2 geeft de marktaandelen van de partijen en hun belangrijkste concurrenten weer. L 294/22 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 22. 11. 2000 Marktaandelen van de producenten van keramisch sanitair in Nederland Tabel 2 Keramisch sanitair Wastafels WC’s Volume Waarde Volume Waarde Volume Waarde Sanitec (26) [< 5 %] * [< 10 %] * [< 5 %] [< 10 %] * [< 5 %] * [< 10 %] * Sphinx [< 50 %] * [< 60 %] * [< 50 %] * [< 50 %] * [< 60 %] * [< 70 %] * Gezamenlijk [< 50 %] * [< 60 %] * [< 50 %] * [< 50 %] * [< 60 %] * [< 70 %] * Villeroy & Boch Duravit/Laufen Kohler (J.  Delafon) Ideal Standard Vitra (Eczacibasi) [< 10 %] * [< 10 %] * [< 5 %] * [< 5 %] * [< 5 %] * [< 10 %] * [< 10 %] * [< 5 %] * [< 5 %] * [< 5 %] * [< 10 %] * [< 10 %] * [< 5 %] * [< 5 %] * [< 5 %] * (161) Zoals uit tabel 2 blijkt, zouden de partijen zowel op de markt voor keramisch sanitair in haar geheel als op de markten voor wastafels en wc’s afzonderlijk marktleider worden. De gezamenlijke marktpositie van de partijen op deze markten zou enigszins sterker zijn dan in Belgiº/Luxemburg. De partijen zouden marktaandelen hebben in de orde van [< 60 %]*, waarbij alleen voor wc’s in waarde de [< 70 %]* zou worden overschreden. (162) Op te merken valt dat sommige afnemers, zoals Tech- nische Unie en Plieger, in Nederland inkoopcentrales hebben voor de gehele Benelux. Aangezien derhalve een deel van de verkopen die aan Nederland worden toege- wezen, daadwerkelijk in Belgiº/Luxemburg wordt ver- kocht, moet volgens een raming van Sanitec van het marktaandeel van de partijen in Nederland tot [< 5 %]* worden afgetrokken. Het gezamenlijke marktaandeel van de partijen in Nederland zou met andere woorden klei- ner zijn dan aangegeven in tabel 2. (163) Voorts moet worden opgemerkt dat de toename van het marktaandeel ten gevolge van de operatie vrij gering is, namelijk slechts ongeveer [< 10 %]*. (164) Marktaandelen zijn slechts ØØn indicator voor de rela- tieve macht van de marktdeelnemers. Daarom is de Commissie van oordeel dat grote marktaandelen alleen niet noodzakelijk wijzen op een machtspositie, maar dat ook met andere factoren rekening moet worden gehou- den. Om de hieronder uiteengezette redenen zou de (26) [(cid:133)]*. aangemelde operatie naar het oordeel van de Commissie niet leiden tot het in het leven roepen of het versterken van een machtspositie in Nederland. (165) Hoewel de gezamenlijke positie van de partijen in Nederland op het eerste gezicht vrij sterk is, moet wor- den opgemerkt dat de marktaandelen van Sphinx in de laatste jaren zijn teruggelopen. De Nederlandse markt is van oudsher de thuismarkt van Sphinx, waar deze onderneming gedurende vele jaren de marktleider is geweest, maar haar marktaandeel op het gebied van keramisch sanitair is in de periode 1996-1998 met ongeveer [< 20]* procentpunten gedaald, van [< 70 %]* tot ongeveer [< 60 %]*. 