Bulletin et annales de l'Académie d'archéologie de Belgique
Maar waarom , zoo mogen wij tevens vragen , zouden schrandere kerkvaders , die de instelling van christelijke feesten ter harte namen , daarbij ook niet op de ontwik keling van het natuurleven , gelijk uit den christelijken feest-cyclus blijkt, hebben acht gegeven? De zamenhang van de leer der Openbaring met die der natuur , waaraan de groote Leermeester zelf zoo menige les of gelijkenis ontleende, was immers door het Ghristendom volstrekt niet opgeheven. De beteekenis , die in het natuurleven ligt, moest slechts dieper opgevat en op meer bevredigende wijze voor den ontwikkelden geest voorgesteld worden. Waarom zou dat ook niet in een kerkelijk feest duidelijk uitgesproken worden , wat de algemeene moeder-Natuur , reeds op bepaalde tijden met krachtige stemme tôt de menschen spreekt? De christelijke feestredenaar is dan de zich zelf bewuste vertolker der natuur, zoo als groote kerk vaders in menige hunner voortreffelijkste reden dat geweest zijn. Juist dat is immers het krachtigste en w^erkzaamste middel om den mensch, die met zijn uiterlijk leven in de natuur geworteld blijft, ook het geestelijk leven, waardoor hij zich boven de natuur verheft, rcgt duidelijk te maken. Zoo als ons bij de beschouwing van den christelijken feest-cyclus en de maandelijksche kerk-feesten gebleken is, valt het almede niet te ontkennen, dat niet alleen de hooge Joodsche feesten, maar ook vêle deelen der heidensche jaarfeesten zich daarin laten aanwijzen. Mag hierin ook al -^ 402 — veel door het zoogenoemde toeval ontstaan heeten : wij d^nken aan den natuurlijken en noodzakelijken gang der ont^^ikkeling. Ook heeft dan dit toeval eeu hoogeren zin gebad dan de merischen, Wantzonder twijfel is het eeneschoone gedachte, dat wij de Natuur met hare my thenstelsels , gelijk het Jodendom met zijne instellingen , door het Chris ten dom niet zoo zeer opgeheven , maar ook opgenomen zien in een hoogeren geest. « Wat de natuur nog onduidelijk uitspreekt, of ook slechts vermoeden laat, wat het Jodendom in zijne politiek-godsdienstige instellingen slechts aanduidt, dat stelt het Christendom in een eigen feest-cirkel als ophel dering en verduidelijking van het hoogste zedelijk leven voor in de geschiedenis van een goddelijk en rein leven van den God-mensch , in Wien het goddelijke en menschelijke , ophet innigst vereenigd , zich vertoond heeft. » — Daardoor is Hij geworden het verhevenste voorbeeld ter navolging, waarop ook zelfs de heiligen wijzen. De Kerk evenwel voegt bij dat eene algenoegzame voor beeld in hare heiligen, wier gefmgeerde of wezenlijke levens als Gulden legenden h3kendzi}n, eengroot aantal voorbeel den van afzonderlijke deugden ter navolging, die als vruchten van geloof, hoop en liefde, de gidsen door dit leven, zijn aan te merken. Waar het heidendom zijne lessen en voorbeelden uit de eeuwige bron der natuur, als de h. bron des voortijds schepte, en het Jodendom, die meer bepaald aan de Geschie denis of Historié , het gewrocht van het Gods-bestuur , ontleent, daar heeft het Christendom echter, zonder Natuur en Historié te versmaden, zich op het zedelijk gebied van den geest geplaatst; daarop zaden van Heil, Zegen en Voorspoed uitgeslrooid , of met andere woorden van licht, liefde en leven ontsloken. Wij hebben er ten slotte vrede mede , en zijn er als Protestant mede verzoend, dat de Kerk in hare heiligen en 403 mai'telaars, als zoo vêle toonbeelden van wijsheid , kracht en schoonheid , zoo vêle christelijke deugden als zij verte genwoordigen blijft aanprijzen. — Wij noemen behalve geloof, hoopen liefde, ook armhartigheid , stand vas tigheid in deugd , ootmoed , reinheid van zeden , nederigheid en verdraagzaamheid. Mogt slechts de werkelijkheid in het praktisch leven niet zoo snijdende contrasten tusschen woord en werken blijven opleveren, als dit nog veelal het geval is ! En mogt christelijke verdraagzaamheid eene alge meene en kerkelijke deugd zijn ! Andere huisselijke of familie-îeesien , verlovings en bruidlofs-partijen , huwelijks of hijliks-feesten , geboorte en sterfgevallen , doodmalen, zoo als zij bij heidenen, later bij Christenen gevierd werden , waren meermalen het on derwerp van beschouwing van onze Oudheidkundigen : van Alkemade, v. d. Schelling en Le Francq van Bérkhey braken bij ons in dit opzigt de baan ; anderen volgden : Scheltema , wijdde een geheel boekwerk aan het vrijen en trouwen ; anderen bepaalden zich in verspreide opstellen, meestal in jaarboekjos, tôt een of ander dier huisselijke feesten, en nog onlangs heeft Schotel het ond-Hollandsche huisgezin in de gewigtigste momenten des levens geschetst : wij kunnen volstaan den lezer, die meer over huisselijke of familie feesten wenscht te kennen, tôt die bronnen te verwijzen, waarin hij zijne weetlust genoegzaam zal bevredigd vinden *. * Men vindt veel daarvan aangewezen in Fruin's, Repertoriui'n. Leid. 4863. brf:edere aaxteekemxgex MiH^i* Al*, m iU*fï U*)i%i %oi(n*uiA<t uîtHt^kende beoefenaars der scandinavische i*iï ^i^nimmmUo ttt tUùW-ho Mytholojçiën , telt Duitschland nog verscheidene nuAt^vt* si*iim^U*'ki* mamww op dit gebied , die mede uit het graf der eeuwen ïMn*t i*.H*u oHU*'i*ï , wat daarin dîep gezoïiken lag. Zoo hadden wij ook nojj Vlii'l'ii'** i* VoM.MKii, wegens hunne Woordenboeken , gelijk Simrock, Vf»yit*nn /ijrm diiiUrJu' Mythologie kunnen noemen , gelijk Ettmuller^ uitgever viifi diMi Vuulunjia, Qw Kkoih, aU verertaler van den Grimnismal en verschei diuin Hudi'i'H iio(H'<lHC'ho Hkttld<}n-lie<leren in zijne Fundgniben, welke gedichten hIn broiMUMi diM' iiooiiiHcJin godonlccr geacht zijn. (lok Im NmljM'IiMMl vorid nuni cenige beoefenaars, sedert Westendorp'* be kroiiiiilM Viu'/nitnii'lln(f^ nii vuonil st^dert de. geleerde Grimm, door zijne dultsche MyllmlnKits (lo uiiiiiliutht op dat gebied van oudheden gevestigd had. De liiitUlti hitd di) vrrliUiidoUiig don eorsten, hoezeer bekroond , als mislukt [mis iiiitijtud hum'houwd ; doch Woi.K achtte haar teregt als eene proeve, die het ijn yt>l»rtduMi Imd , ttvi'wljl do/o van Van den Bergh's Volksoverleveinngen en iiiuhuihuu' , tt htïiv.oor /ij don naam van compilatie verdienen en hoe vol » dlt^vtM'lJon «IJ wi«/OH » lorh als bestaand vermeldt. Evenwel werden zij i)V iIhii wrhrIJviM' tA( horroepen, en daarvoor een zoogenoemd kritisch V»*«M'«^»M/M»t»A' in do phmls gogeven , waarop men ten deele , als onkritisch inn^Hiijn , hol*t>Hlo inag Itu^passon, hoe veol wclenswaardigs daarin bijeen Hohnigt »y, i)k Woi.K ^J. V.) xclfheeft, door zijne NiederUindsche Sagen, ^' Ht^y en ii)n WNxfoiMi, Gent 18V3, veel dat vooral in Belgiê verspreid i»gt en { don moud de$ volks, bjeen gebragt. Ken #eer eiMienslelyk work ondernam de Haarlemmeruîtgever A, G. Krusehax, v «un ondeiNoheidene gelooilon de bearbeiding op te dragen van de voor Hitti()«>vit' («NHivi^t'^Kv'lr^M. Vy vesti^ni daarander de aandacht op Meyboom's, (ih^vWm'<(xI Wv^r^M»./*" «HM'mtiiM4«*ii « waarvan m 1868 Teischeîdene afleveriDgen het hobt ivi^ix^^u welke ^i>>nd jg^nen tv^n |^r;iichtî$r geheel te verwachten, zoovel <^t ude^Sn^ s^K M^n^^^ken inUomi betivft. 405 — în België hebben zich op lofwaardige wijze met de studie der Oudheden , die het jaar, de maanden, vroegere en latere feesten betreffen , bezig gehouden : Dr CoREMANS en wijlen Emile Gachet (1865); de eerste in zijn Année de Vanc. Belgique (1844) en zijne Usages et fêtes de la Belgique etc. ; de laatste in Les noms des mois et les grandes fêtes chrétiennes (1865). Het eerste en laatste dezer onderzoekingen hebben mij bij dit werk ten dienste gestaan, doch het tweede van Coremans heb ik niet kunnen magtig worden. Men vindt die verhandelingen in de Compte-rendu de la commission royale d'histoire^ t. VII, Brux. 1844, p. 11-192, ook in de Messager des sciences historiques, 1843 ; — het laatste , waarvan eene afzonderlijke uitgave oi Extrait , Brux. 1865 voor mij ligt , komt voor in dezelfde Compte-rendu etc. t. VII , 3e série, 3» bulletin. Van een paar teregtwijzingen , waarmede wijlen Em. Gachet mij in zijne Recherches wel heeft willen vereeren, heb ik, even als van zijne overige onder zoekingen , en zijne opmerkingen omtrent Mahiu (Mathias, Mathys) en Malhieu (Matheus) trachten partij te trekken [Compte-rendu etc. 2e série, 1. 1, Brux. 1851, p. 206 etc.) ; — doch Reinsberg-Duringsfeld , Calendrier Belge , etc. Brux. 1860, 2 vol. 8», hoe verdienstelijk overigens, heeft mij voor mijn doel niet opgeleverd, wat ik aan de beide eerstgemelden te danken heb. Bl. 233. « Ariërs. » Wie over dit oorspronkelijk en merkwaardig nomadenvolk meer wenscht te weten , dan wij in den tekst mededeelden, verwijzen wij naar moderne geschied schrijvers, als Georg^eber, Lehrbuch der Weltgeschichte, 1» Bd. Leipz. 1865, waar men de Ariërs oî Iraniërs (zend-volken), benevens hunne afstammelingen de Hindoes of Indiërs, Mediërs en Persen , nader kan leeren kennen. Wat hun verblijf in het Indus-gebied , hunne godeuleer en zeden betreft , zegt deze : « Von den Jahren der Einwanderung in das Indus-Gebiet , die in das dritte Jahrtausend vor unserer Zeitrechnung gezetzt werden musz, bis in das 15 Jahr hundert, lebten die Arja in dem Lande der fûnf Strôme bis zum heiligen Flusz Sarasvati. In viele Stàmme getheilt, fûhrten sie unter der Leitung van Aeltesten, Geschlechtshàuptern und Kôningen ein seszhaftes hirten und Landleben, ver ehrten den Sonnengott Indra, den Gott des Himmelraumes, den « Umkreisenden » Varuna^ , und die ûbrjgenNaturmàchtc mit Liedern und Opfern {Soma-opfer^) und stàhlten die Manneskraft durch Kàmpfe und Stammfehden (navolging der goden). Von solchen uralten Liedern und Anrufungen, die bei den Gôtterfesten und Opfermahlen der Gestorbene gesungen und durch mûndliche Ueberliefe rungen bewahrt und fortgeplanzt wurden, sind in den àltesten Theilen der Fedew (heilige boeken der Hindoes) noch einige erhalten » enz. Een meer uitvoerig artikel over de Arii ( Apcoc, ' Apetoi) bevat Ersch und Gruber, Allgem. Encyclopaedie der Wissenschaften u. Kunslen, zie ald. 5 Th. in voce. Dit artikel en een afzonderlijk werk : Adalbert Kuhn , die Herkunft des Feuers und Gôttertranks, vergl. Mythologie der Indo-Germanen, Berl., 1859, zullen den belangstellenden onderzoeker ongetwijfeld vêle voldoe ning schenken. Een belangrijk verslag van dit laatste werk door Van Limburg Brouwer, levert de Gids van April 1860, bl. 474-493. XXX XXV 28 — iOO — Over de Hindoes en hunne godenleer hebben wij reeds vroeger (zie Cosmos , Âant. 12)naar Edw. Upham, The History and Doctrine of Budhism^ in-fol., Lond., 1829 verwezen. Wij kunnen hier nog bijvoegen: Colehan, TheMythol. of the Hindus, in-4« , Lond. 1832, en Hodgson, Illustralions etc., in-S», Serampore 4841 , benevens het duitsche werk van Koeppen, die Religion der Buddha und ihre Entstehung , in-8« Berl. 1857. In het verre Oosten ligt de oorsprong van veel , waarvan wij in het Westen ook nog sporen aantreffen. Het bovenstaande over de Ariêrs was reeds door ons geschreven, toen ons het vierde artikel van Em. Burnouf in handen kwam : La diversité des religions , zoo hoogst belangrijk over hunne oorspronkelijke godsdienst , die zich onder allerlei wijziging , zoo in het oosten en westen , als in het zuiden en noorden heeft uitgebreid. Hun geest en vatbaarheid voor intellectuele ontwikkeling , waardoor zij van de verschijnselen der stoffelijke Natuur, toi de verschijnselen van het leven , en daardoor tôt die der gedachten opklommen , overtrefl aile andere menschenrassen ^ de Semiten enz. Zoo klommen zij op tôt God, en werden de instellers eener oorspronkelijke godsdienst (religion primordiale/. » « En effet, zegt hij, une fois que Dieu est conçu comme un Être intelligent, dont )» la raison engendre les lois du monde et dont l'action produit la vie et le mou » vement, l'homme sent son existence enchaînée à cette puissance infinie, qu'il » conçoit comme analogue à lui-même , quoique de beaucoup supérieure. Cet » acte de sentiment, cette reconnaissance du lien , qui l'unit à Dieu, estla première * forme que prend la religion. La seconde est l'œuvre ostensible par laquelle » cet acte de foi se manifeste au dehors. Cette œuvre c'est le sacrifice ; cette » manifestation, c'est le culte. Le culte a d'abord été personnel, domestique, » célébré en famille par le père , etc. » Les Ribhous ont fait passer le culte de l'état domestique à la publicité. » Eene enkele lezing van den Veda, zegt Burnouf, kan ons daarvan overtuigen : de Ariêrs bezaten de oudste eeredienst (culte) als « symbole d'une théorie métaphysique » , waarvoor alleen zij , naar h un geestelijken aanleg boven den Semitischen stam , vatbaar waren. Overal , in het oosten en westen , waar de Ariêrs zich hebben uitgebreid , vinden wij dan ook dezelfde sporen hunner godsdienst en beschaving, onder Brahmanen^ Buddhisten, Grieken en Romeinen, onder de Germanen , — ja onder Joden en Christenen , ook in opvolgende eeuwen, terug. Wij kunnen ons hier bij dit belangrijke artikel niet langer ophouden , maar moeten ons vergenoegen onzen lezer , die de Ariêrs en hunne godsdienstige instellingen nader wenscht te leeren kennen , daarop opmerkzaam te maken. Zie La science des religions, sa méthode et ses limites par Em. Burnouf, waar van het IV» art. , La diversité des religions , waarop wij hier het oog hebben , verscheen in de Revue des deux Mondes , 15 Août 1868. 4» livr., p. 864-890. Over de Ariêrs en afgestamde Indiërs en hunne godenleer, als de oudstbekende uit de Veda's (1500 j. voor Chr.) ontleend, zie men almede het pas in het licht verschenen werk van Friedr. Kurts, Allgemeine Mythologie, Leipz. Weigel 1869, 't welk met « die Gôtterlehre der Indiëry> aanvangt, verder in het oosten hij afgestamde volken rondwandelt^ Grieksche en Romeinsche godenleer (de — 407 — eerste zeer uitvoerig) behandelt , en met de goden der Germaansche volken , zijn voortreffelijk werk sluit. Daaraan sluit zich dan Simrock's D. Mythologie, 3te Auf. Bonn 1869. Bl. 234. « Esseêrs oî Esseners. » Behalve naar dé hoofdbron Flavius Josephus (Antiq. 5 — 9), verwijzen wij hier almede naar het kolossale werk van Ersch en Gruber , Encyclopaedie , XXXVII Th.. in voce, waarin hunne hoogst eenvoudige godsdienstleer aldus ge karakteriseerd wordt : « Liebe zu Gott, zu der Tugend , zu den Menschen. » Dat Johannes de Dooper en de grootste Leeraar der Volken Jésus van Nazareth, die in Johannes den Evangelist zijn meest geliefden volgeling vond, uit die school voorlkwamen , wordt , wat Jesiis betrefl , door den schrijver van dit aangehaalde artikel, tenslotte maar even aangestipt, doch niet aangenomen. Dit evenwel maakt het onderwerp uit van een geleerd en diep onderzoek van den Rotlerdammer Leeraar , de Neufville , in meer dan een art. over de Esseërs in de Revue des deux Mondes , jaarg. 4867. Qyer de Esseërs en een diep geleerd, opzettelijk onderzoek naar den oorsprong van het Christendom schreef ook Ernest von Bunsen een belangrijk werk van langdurige en emstige studie : The hidden Wisdom of Christ and the key of knowledge, or History of the Apocryph, 2 vol., in-8«, Lond. 4865. Eene uitvoerige analyse en de resultaten van dat onderzoek leverde Em. Burnouf, in de Revue des deux Mondes, T, LX,1 Dec. 4865.Nadat von Bunsen eerst heeft aangetoond , dat Jesu^ in het bezit was eener geheimleer van elders ontleend , waarvan hij de zaden als Openharing onder den volke uitstrooide , en die Hij in haar geheel aan « ses plu^ chers disciples » en « ses trois plus intimes confi dents » (Petrus , Jacobus en Johannes Evangelist) h ad medegedee'd , treedt hij in onderzoek naar die geheimleer bij de Esseërs , die even als aile gods diensten van het Oosten hunne mysteriën bezaten. Zoowel , wat de Esseërs aan deDoodeZee, als hunne geestverwanten de Therapeuten in Egypte betreft, lezen wij : « qu'en dehors des Écritures il y avait dans la nation juive une doctrine secrète transmise verbalement dans certaines écoles dissidentes, et dont Tidentité avec celles des Apocryphes est par lui (von Bunsen) mise en lumière. Les gar diens de cette tradition étaient durant les siècles antérieurs à Jesus-Christ les deux sectes que nous avons nommées les Esséniens et les Thérapeutes. Les premiers étaient en Judée et habitaient particulièrement les bords de la mer Morte ; ils étaient nombreux : au temps de Josèphe , malgré les progrès de la nouvelle église, on en comptait encore quatre mille. Ils avaient pour méthode d'interpréter allégoriquement la loi mosaïque , ce qui les conduisait à ne point réconnaître les interprétations officielles des rabbins et à substituer à la caste des prêtres, un sacerdoce universel. Ils n'enseignaient point en public leur doc trine secrète et ne parlaient jamais que par paraboles ; leur morale avait pour base l'abstinence pour soi-même , la charité pour les autres , Tégalité des hommes et la négation de l'esclavage. Un lien étroit les unissait aux Alexandrins (ni. de Therapeuten) ; ils connaissaient leurs livres parmi lesquels il y en avait un intitulé La Science de Salomon, qui leur était familier. La doctrine essé nienne et sa transmission orale forment donc le passage qui conduit de la doctrine des Apocryphes à la doctrine secrète des Chrétiens. » — 408 Verder naar den oorsprong dier geheimleer der Esseêrs en Therapeuien zoekende, klimt hij op tôt de Babylonische gevangenis en vindt reeds bij de Persan. « Une telle doctrine. — La doctrine du secret s'y trouve tout entière , presque dans les termes employés par saint Jean ; il n'y manque que Jésus ^ fils de Marie. » — Men vergelijke zelf die overeenkomst tusschen Zend-Avesta en Evangelie, waardoor bij ons de overfuiging versterkt is, dat bij de eersten eene oude, gezonkene godsdienst of geheimleer ten grondslag ligt, die in de laatste in volkomen helder licht hersteld is. Wij beamen met Burnouf, dat Von Bunsen daarvan « a parfaitement retrouvé la trace en remontant de l'Evangile de Jean à la captivité de Babylone. Qu'avant cette époque il y ait eu chez les Juifs un ancien courant d'idées aryennes , c'est ce qui nous semble probable, — dit Burnouf — mais pour des raisons dont W de Bunsen ne parle pas. Quoi qu'il en soit, nous n'hésitons pas à dire qu'il a le premier restitué dans sa réalité historique la grande tradition orientale, dont le Christ et les Apôtres ont été les derniers promulgateurs. » Hetgeheele artikel, waarin de Esseêrs zulk een belangrijke schakel tusschen Ariërs en Christendom uitmaken , is overwaardig gelezen en overwogen te wor den. Op S. Jan Evangelist komen wij ten slotte terug. — Bl. 243 en 248. « Mysteriën » (Gr. Mva-T7)pLa, Eng. Mysterie , Fr. Mys tère, Hgd. Mysterie=Geheimlehre,d. i. Geheimleer). Aile godsdiensten der ouden van eenige ontwikkeling bezaten hare mysteriën of geheimleer. De schrijvers van de Encyclopaedia Britannica zeggen er van. « Mysteries were cérémonies in ancient religions , conducted secretly and only in the présence of such as had undergone preliminary rites of initiation. » (Zie a. w. vol. XV, 1858 in voce.) Deze rites of proeven van inwijding waren bij sommigen niet gemakkelijk en verschilden naar den graad , waarin men opgenomen werd. Reeds de Hindoes of Indiërs bezaten hun geheimleer, waarschijnlijk van de Ariërs oorspronkelijk, die door eene eigene priesterkaste bewaard werd. Van Indië, als de.wiegvan het menschdom, gingen die mysteriën over naar Perzie, Ethiopie en Egypte, waar de mysteriën van Isis en Osiris zulk eene belangrijke plaats onder de gods dienststelsels der ouden bekleedden. (Zie daarover von Bunsen's EgypVs place in univ. IJistory, I. 357.) Hier was het, dat verscheidene grieksche wijsgeeren: PvTiiAGORAS, Plato enz., zich in de geheimleer lieten inwijden, waardoor zij de godsdienstige beschaving hunner landgenooten bevorderden. Van Grieken land uit drongen die mysteriën ook onder de Romeinen door. Van een anderen kant ontvingen de Joden die van de Egyptenaren, waar Mozes hun opperhoofd en wetgever , in de egyptische mysteriën ingewijd zijnde , haar naar de behoefte van zijn volk wijzigde , en ze in zijne Jehova-dienst aan den priesterstam der Levieten toevertrouwde ; terwijl hij de doodstraf bepaalde, « zoowel voor de Levieten, aan wie de zorg voor de heilige plaatsen was opge • dragen, in geval zij verzuimen mogten dag en nacht daarvoor te waken, als voor den vermetele , die niet tôt hunne kaste behoorende , toch den ingang des tabemakels had durven naderen. » (Em. Rebold. Gesch. der V. My, uit het fr. Gouda 1852 , bl. 279.) Wat de Esseërs of Esseners onder de Joden en hunne geheimieer (doctrine secrète) betreft, verwijzen wij tôt de hier voorafgaande aanteekening. Von Bunsen vond daarin » the hidden Wisdom of Christ ; » en ook Creuzer toont aan , dat de mysteriën , waarvan de Openbaring eene tegenstelling is , niet onbekend waren aan de schrijvers van het N. T. , die er op zinspelen. (I , Tim. m, 9.) Later zelfs werden op nieuw de disciplina arcani in de Kerk ingevoerd , terwijl de ingewijden of leden der kerk in drie klassen schijnen verdeeld te zijn : de auditores of toehoorders, de groote massa , de catechumenen , die zich voor meerder kennis voorbereidden , en de fidèles of geloovigen. Deze laatsten alleen waren deelgenooten van het avondmaal , bij welker uitdeelingzelfs de catechu menen werden heen gezonden. Ook hielden de eerste Christenen hunne agapen of broederlijke liefdemalen en bijeenkomslen in het geheim , onder begunstiging van den stillen nacht. Over do mysteriën van 't Cliristendom , zie het a. w. van Em. Rebold , Gesch. enz., bl. 347, en Creuzer, a. w. IV dl., 502, alwaar bl. 503, ook een enkel woord over de feestelijke « Chortànze » of rijen-dansen bij aile oude mysteriën , — gelijk over doel en inhoud derzelve. III , 411 en IV, 279. Over de middeleeuwsche tooneel-vertooningen der mysteriën of kerkelijke mysterie-spelen spraken wij onder de volksfeesten. Bl. 266 en 286. a Lingam of P/iaWits-dienst. Men verwondere zich niet, dat wij in de vermelde preputium-iprocessie en in het jjriaap -kapelletje tusschen Mons en Brussel, navolging van oostersche phallus-dienst zien , omtrent welker oorsprong en uitbreiding van het oosten tothet westen Dr. Fiedler zulk een belangrijk overzigt geeft, in zijne Antike erotische Bildwerke in Houben's rômischen Antiqviarium zu Xanten, gr. 4« Xanten 1839. Dit belangrijke werk met 5 steendrukplaten bevat be wij zen — 410 — genoeg , dat die oostersche phallus-dienst met al zijne orgiastische ontaardin gen door de Romeinen ook tôt in het westen (Xanten) was doorgedrongen. Men weet , dat men door den Lingam bij de Indiêrs , defn Phallus bij de Grieken (ni. het mannelijk lid) als symbool , de mannelijke teelkracht der natuur, der zon verstond, welke als zoodanig in aile azialische Natuurgods diensten vereerd werd. Bij de Romeinen werd Mutinus Tutinus^ de god Priapus, als zoodanig vereerd. Ziehier wat Fiedler 1er verklaring van Houben's erotische Bildwerke voor afgaand , nopens den oorsprong dier phallus-dienst zegt : « Die âltesten und bekannten Anfange des Phallus-dienstes finden wir in Indien , dem Anfangs punkte der europâischen Kultur, auf dem heiligen Berge Meru. Hier steht, nach der altindischen Sage , auf einem silbernem Tische , eine silbeme Glocke und eine Lotus-blume {Nymphàa Nelumbo) an welcher zwei Mâdchen hervor ragen , weiss und zart wie Perlen , Brigosiri und Tavesiri , Mund und Zungen jungfrau, welche die Gôtter unausgesetzt loben. Mitten in der Lotus-blume ist ein Dreieck, das Symbol des weiblichen Geschlechtstheils, von den Indiem Yoni genannt, und aus den Triangel ragt das mânnliche Glied, der Lingam bei den Indiem kegelfônnig hervor. Dieser Lingam hatte drei Rinden, die âusserste war der Gott J?ra/inza, die mittlere Vischnu, die dritte und weichste Schiwa, und nach dem die drei Gôtter sich davon gelôst hatten , blieb der Stamm im Dreieck allein noch ûbrig, und Schiwa iibemam sein Obhut. So entstand nach der heiligen Mythe der Hindus der Lingam , den die Griechen Phallus nennen , und dem Gott Schiwa zu Ehre werden Processionen gehalten , wo bei die Pri ester ôffentlich Bilder des Lingam herumtragen. Solche Aufzûge waren auch in iSgypten , Asien und Griechenland nicht unbekannt und hiessen PhaUophoriën, Phallagogien. Der Indische Schiwa, der Mithras der Perser , der Osiris der iEgyptier, und ihr heiliger Stier Apis , der Adonis der Phôniciër, und der in Vorderasien und Griechenland verehrte Bacchus sind ihrem Ursprunge und Wesen nach als Sonnengôtter und Representanten der mânn lichen Gotteskraft, nahe verwant. Siegreich drang mit seinem orgiastischen und phallischen Dienst der Gott als Sabazius, Bacchus, lacchus und Dionysos aus Oberasien und Phrygien nach Hellas hervor, und fand auch in Italien zahlreiche Verehrer. Dièse Verbreitung der Sabazischen Bacchus-veréhruiï^ mit allem Geprânge des sinnlichen Luxus, wobei die Bilder des PhaUus, des Stiers und der Schlange eine wichtige Rolle spielen, ist ein ununterbro chener Triumphzug von Osten nach Westen , und als solchen stellen ihn die hellcnischen Dichter und Kûnstler in ihren Werken dar. » Hoc zich hieruit door het streven naar menschelijken vorm fanthropomoT' phisme,) eerst /fermes-zuilen, laterPHapws-beelden met phallen ontwikkelden^ en in onderschei(|ene tempels geplaatst werden , — hoe al verder de Benoth oî Fenu«-dienst daaruit is voortgesprotcn enz. , leze men verder bij dr Fiedler zelf. In het Hoogduitsch noemt men ze Bretzel, omtrent welks beteekenis Busching , Adelung, Schreiber en Lichtenberg het niet eens zijn : de eerste denkt aan Braschatella, d. i. omarming, lettende op den vorm van twee over elkander geslagene armen; de tweede leidt af van Preciuncula, omdat de kinderen voor het gebruik van den Bretiel of Pretzel eerst hun gebed moesten ôpzeggen; de derde meent den naam te moeten afleiden van de Brettem (d. z. plankjes) , waarop het bakwerk in den oven gesteld werd en verstaat daardoor dus Brett-stel; doch Lichtenberg houdt ze voor eene herinnering aan de spirae van Jupiter, die in slangengedaante den god Bacchus verwekte bij Proserpine. Wij evenwel zoeken den oorsprong veeleer in het noorden dari inhet zuiden, gelijk ook van de S. iVico/aas-varkens, een bakwerk dat aan den ever-slagt ophet Freyrs-feest doet denken. Daarentegen zouden wij de zoogenoemde Sinterklaas vrijers en vrijsters , benevens zijne bakermanden , veeleer in het zuiden en van zijn legendarisch bedrijf als hylik d. i. huwelijks-imker aileiden, en daar mede in verband brengen. Hij representeert , zoo als ook anderen reeds opmerkten, vermoedelijk meer dan een heiden-god. Over de duvekakr (duvel-koeken) en kerst-timpjes hebben wij in ons Westland (1844) gesproken. Over ander bakwerk : Heetweggen , Eng. Haver koeken, de Belgische of Vlaamsche Zielenkoekskens en het Paasckbroodj blijft hier nog aan te vuUen; op de Paasch-eijeren komen wij terug. Ook op Pinksteren deelde men aan de pinkster-meisjes met bloemen versierd , zoo als ScHOTEL berigt (die daarbij aan de Floralia der Romeinen denkt), pinksterkoekjes uit. Zie over ket Kringla-hrood en de Bretzel of Krakelingen : Grater , Iduna und Hermode, 1804, n» 5, en Nork, Festkalender , 1847, 1, 133, en over de pinksterkoekjes : Schotel, in den Vriend des Vaderlands , 1834, bl. 820 ; John Brand's Observations of the popular Antiquities , Lond. 1848, hebben wij tôt ons leedwezen niet kunnen raadplegen. Bl. 302. « S. Geerten-dronk. » Dat de ^omunc-maand haren naam van het veelvuldig gebruik van den hoom en de vêle hooms, die dan geledigd werden , ontleent , achten wij met Van Alkemade en Van der Schelling, (Dischplegtigheden , 1732, II, 188), de — 412 meest aannemelijke van aile verkiaringen , die ook Em. Gaghet , sur les noms des mois (Brux. 1865, p. 9) aanteekent. De vêle minne-dronken van het heidendom gingen later op heiligen van beider geslacht over, en in plaats van de schromelijk groote drinkhoorns (de Mythe spreekt van een van zeven mijlen lang , dien Thor zou ledigen) kwamen de vervaarlijke herkemijers en drinknappen (zoo als van Odulf,) drinkschalen, als de schaal van S. Geer trude, of van Nivelle, voorts bekers als van Willebrord, S. Marten, enz. in gebruik. In onze drinkplegtigheden der Scandinaviërs .en Germanen, s' Grav. 1842 , hebben wij een en ander uitvoerig behandeld , en ook de S. Geerien-minne en S. Jans-geleide, die meestal zamen genomen werden, in verband tôt de légende opzettelijk besproken. (Zie ald. bl. 30-36, en onze aant. 24 en 30.) Geen dronk, gelijk uit die aanteekeningen blijkt, is zoo algemeen bekend, en door onze Oudheidkundigen zoo dikwijls vermeld , als de S. Geerten-dronk of minne. Waarschijnlijk heefl zij dat aan de instelling van graaf Floris V (1296) en aan de uitgave van een paar gedichten , die hare légende bevatten (door Clignett en Hoffmann van Fallerslehen) , te danken. Bij de vroeger aange haalde bronnen voegen wij hier nog : Bilderdyk, in de aant. op zijne Vaderl, Geschiedenis ^ I. 192, benevens de S. Geerten-dronk in L. G. Visscher's Hist. Tijdschrift, 2« Jg. 1842 bl. 9, en 71. De eerste meende, dat deze dronk S. Geerten-mïnne , sedert het vioekbaar verraad van Gysbrecht enz. van naam veranderd is geworden, en voortaan S. Jans-geleide heette. Doch Visscher beschouwt dit teregt als eene dwaling ; want , zegt hij « het is boven aile bedenking, dat de dronk van S. Geerten-minne, zoo wel vôôr als na den moord van graaf Floris met dien van S. Jans-vriendschap gepaard ging. » Wij voegen bij deze vermelding ook nog : Wolf's Wodana, Gent, 1873. bl. XVI enz.; CoREMANS, l'Année de Vanc. Belgique, etc. in de Compte-rendu de la Comm. royale d'hist. 1844, f. VII. p. 113, waar vooral over S. Jan; zie alsmede S. Jans^ geleide en zijne schoone beteekenis in het mac. Jaarboehje 1868, bl. 252-256. Op S. Jan, Dooper en Evangelist , komen wij later onder deze aanteekeningen terug; hier achten wij het ter gelegener plaatse ook nog melding te maken, van wat De la Croix (Archives hist. et litt. du nord de la France etc. 1841 vol, III) nopens de processie van S. Geertruide mededeelt. Deze processie had daags na Pinksteren plaats. Zie hier hoedanig hij die beschrijft : « On voit d'abord paraître un homme à cheval ; derrière lui est assise en croupe une fille choisie entre les plus belles de la ville , pour représenter Ste. Gertrude ; elle est habillée en dévote, et d'une manière convenable d'après le personnage qu'elle joue. Devant elle un jeune homme alerte, qui représente le diable, fait mille sauts et mille cabrioles, et tâche par ses gestes bouffons de faire rire la prétendue sainte , qui de son côté s'efforce de "onserver la gravité qui convient à son caractère et à la cérémonie. Des jeanes filles viennent ensuite portant l'image de la sainte vierge ; le reste de la procession n'a rien de l'emarquable. » Over de processiën zie boven , hier merken wij alleen nog aan , dat die voor stelling des duivels daarbij niets vreemds heeft. — 413 — Bl. 304. « Maria-liederen. » Zoo wel Nederlanders als Duitschers bezitten eenen niet onbelangrijken voorraad van Maria-litteratuur , bestaande uit legenden , mirakelen , gedichten , liederen en gebeden ter harer eere ; zelfs eene legendarische levensgeschie denis en Maria-Psa^mum en Evangeliën aan haar gewijd. Geen wonder, de Dea Deorum, de middeleeuwsche] type van heiligheid, reinheid en schoonheid] trok aller aandacht , en telde vereerders en lofverkon dlgers als Albertus Magnus van Keulen , Heynrik Formator van Doornik en onzen Jacob van Maerlant , den Brielschen Maerlander. Wie zich met die rijke letterkunde nader wil bekend maken , verwijzen wij voor Duilschland naar Rosenkranz, Duitsche Poésie im Mittelalter, Italie 1830, Gervinus Gesch. der poet. Nation. Literatur der Deutschen , en Hoffmann , Horœ BelgicŒj II p., om van anderen niet te gewagen. Bij ons raadplege men vooral Mensinga , het Marianisme of de Vereering van Maria , geschiedkundig nage spoord , Haarl. 1846 , 3 st. , Willems , Oud. VI. Liederen , benevens hetgeen wij zelf in ons Westland over de Maria-cultus , en in onze Dietsche Taal en Poezy , Gorinch 1859 , over het Marianisme en eenige uitstekende gedichten en kerkliederen gezegd hebben , ald. bl. 237-269. Bl. 266. 311. « Paascheijeren. » Een zeer algemeen verbreid gebruik , en van overoude af komst , waarbij wij hier uitvoerig willen stil staan, is het eten van paasch-eijeren , zoo wel in het verre oosten van Azia (China) , als het westen van Europa in zwang. » Er is bijna geen land in de gansche christenheid , waarin geene duldelijke sporen van dit godsdienstig gebruik aanwezig zijn » zegt Halbertsma , die in zijn Overijseîsche Almanak 1840, een zeer belangrijk opstel over de paascheijeren te lezen gaf (bl. 159-188), waarin hij , ter verklaring van den oorsprong daarvan te regt tôt het Astara of Oster-feest opklimt. Astara of Ostra , dezelfde met Freya, Venus, de morgenster, de aanbrengster van licht en liefde. « Het feest van de godin der liefde , zegt hij , viel zeer gepast in die maand , waarin geheel de natuur zich een nieuw leven toebereidt ; waarin de bloemen ont luiken , planten en boomen knoppen , de dieren paren , de vogelen nestelen en eijeren leggen. Het eigenaardig zinnebeeld (symbool) van deze algemeene teel kracht der aarde , of van de aarde zelve , was het ei , dat rond , gelijk de schijnbare gestalte des heelals , de kiem van een nieuw schepsel in hare doode omwindsels besloten hield. Men heeft dus waarschijnlijk ook eijeren ter eere vaûo. Astara gegeten, zonder dat ik behoeftemelden, in welke betrekking de voe dende kracht dezer spîjze tôt de godin der liefde en der vruchtbaarheid stond ». Reeds de Persen waren gewoon op hun nieuwe jaar , dat tevens de terug keerende lente is , eijeren te versieren en aan hunne vrienden als geschenken aantebieden. Dezelfde gewoon te heerscht onder de Russen en Scandinaviërs , en schijnt ook bij Grieken en Romeinen bestaan te hebben ; ter] eere in het noorden van Freya , in het zuiden van Ventts. Halbertsma haalt daarbij de volgende plaats aan : « Persœ in eorum nom anni ac veris simul revenientis , festo , ova traetare , adomare et amicis donare soient , qui mos^ etiam Russis et Scandinavie paschate durante ohservatur. Inter nostrates ova Freyœ avis — AU — specie interdum adparenti, ut Veneri a Romanis et Graecis sacrata fuisse videntur '. » Dat gebruik nu der oude Persen breidde zîch niet slechts in Europa , ter eere van Freya, Astarta en Venus uit, maar ook het oosten van Azië, (China) heeft zîjne eijerdagen. Dienaangaande leest men een artikcl in het Bataviasch Han delsblad (overgenomen in den Utrechtschen Courant van 12 April 1868 n» 886), H welk aan eene Chin. Encyclopœdieïs ontleend en het chineesche. « Koud-eten îeesi i> (Tsing-ming) bespreekt. Dit feest valt in als de zon in denlB»" graad van Aries is ingetreden , omstreeks het begin van April , als het gras groen (tsing) en de lucht helder (mingj is, d. i. 105 dagen na het winter-solstitium. » Dit koudreterirfeestj zoo lezen wij , is gewijd aan het herleven der lente warmte en zonne-hitte. De Chinées Thing-ski zegt, dat het verbod om gedu rende dit feest vuur te branden is ingesteid geworden , om den wille van het nieuwe vuur, 't welk op dat tijdstip ontstoken wordt ; omdat men eerst aile vuren in het geheele rijk moest uitdooven , aleer men het nieuvtre mogt ontsteken , hetgeen men deed door twee stukken bout tegen elkander te wrijven. » Eene herinnering aan het Arische zonnerad , door wrijving ontstoken , gelijk aan het germaansche Nodfyre (of noodvuur). Gedurende die drie dagen, waarin aile vuren uitgedoofd viraren , at men hoofdzakelijk koude , barde eijeren , — aan het herleven der lente en zonne-kracht gewijd. Even als in Rusland, bij Scan dinaviêrs enz. , waren ook de oude Saksers en Angelsaksers , tijdens Karel den Groote gewoon, elkander Ostra-, of Paascheijeren toe te zenden ; een gebruik, dat door de laatsten in Engeland , — gelijk door de Chinezen vermoedelijk in Japan is overgebragt. In Engeland heeten zij Pash-eggs, plat-duitsch Pask-djer, in Duitschland Ostei^-eijer ^ maar in Zevenbergen Mengel-eier, dat is gekleurde eijeren, en juist door die kleuring of beschildering, gelijk in mijne jeugdnog in Gelderland, in Overijssel en elders plaats had, door ze in lakmoes, uijen of knof look-schillen hard te kooken , onderscheidde men de eigenlijke paasch-eijeren , van de gewone tôt dagelijksch gebruik. Die kleuren stonden in den christentijd, zoo het schijnt , met de altaar-kleuren in overeenstemming : zij waren violet of paarsch in Utrecht en Deventer , als de kleur van het bisdom. Anderen werden geel , rood , blaauw of azuur gekleurd ( a. et nunc flavum , nunc rubrum , nunc caendum , patri ritus faciunt. ») Zelfs werden zij in Gelderland ook wel met onderscheidene figuren als bladen , bloemen enz. versierd. In 1270 ontving de deken van Perrona al de eijeren, die in de kerk geofferd werden. Een inzegenings-formulier van 1657 , zoo als dat in Frankrijk en vermoedelijk ook in België plaats had , vermeldt Ha.lbertsma , en komt voor in het Rituale Pauli quinti, Paris 1657. Het spreekt van zelf dat het eijer-eten bij Christenen , gelijk ook de eijer geschenken aan altaar en vrienden eene geheel andere symbolische beteekenis had verkregen, dan bij de heidenen , die de herrijzing van het zonlicht, de toer genomene zonnekracht en de vrolijke terugkeer der lente vierden. Die veran derde , hooger zin en beteekenis blijken vooral uit de feest-gebruiken , zoo als die in Italie , — en uit de feestgeschenken , zoo als die in Rusland (Petersburg en I * Spedmen Calendarii Gentilis, p. i073. — 415 Moskou) — dus in de grieksche en roomsche kerk beide, — plaats hebben. Wij bepalen ons alleen bij de grieksche kerk. « Wanneer op dezen dag, zegt âd.Olearius (1636), eenRus den anderen ontmoet, zal hij, van welken stand of geslacht hij ook zij , den groet : Christtis is opgestaan I benevens een kus en geverwde of gekleurde eijeren niet afwijzen. Zelfs de Grootvorst Michael Fede ROWiTSCH, de eerste Czaar uit het geslacht Romanow, deelde zulke eijeren aan zijne hovelingen en bedienden uit. En wat het kerkfeest betreft, dat wordt op Paosch-zondag in de grooterekerken vanRuslandaldus gevierd : « Een in levens grootte geschilderd Ghristus-beeld wordt door zes geestelijken op een tafel in het allerheihgste gedragen. De voornaamste geestelijke gaat bij die plegtigheid onder het beeld gebukt. Spoedig komt hij uit het allerheiligste terug en kondigt der gemeente verheugd de opstanding van den Heiland aan met de woorden : « Kristos woskres f * » (Christus is opgestaan 1). De gemeente antwoordt : « Woistinnu woskres ! » (Waarachtig opgestaan !). Toeroepof aankondiging en autwoord worden driemaal herhaald. Daarna trekt de geestelijkheid door de gemeente gevolgd met lichten en vaandels onder klokgebrom , en waar kanonnen zijn, ook onder het gebcdder van 't geschut, driemaal rondom de kerk heen. In de kerk teruggekeerd biedt een priester aan ieder het kruis , en een ander aan elk het Evangelie te kussen aan , na virelke plegtigheid , een ieder daarvoor ontvangt een ei (als symbool der opstanding) , waarna de geheele gemeente op gelijke wijze elkander met kussen en eijeren begroet. HuREL, Nord. Mise, 12 st. , bl. 212, zie NoRK, Festkalender , I. bl. 916. Ook in Nederland , waartoe wij hier terug keeren , schemert , ondanks het eijer-spel met tikken , schieten en werpen met harde eijeren , gelijk thans op sommige plaatsen geschiedt , de vroeger heilige beteekenis van het eijer-eten nog eenigermate door ; zoo als in het Overijselsche Paasch of eijerlied , dat reeds op Palm-zondag wordt aangeheven , en in den mond der Overijselsche kinderen aldus voortleeft : Palm, Palm-Paschen ! Hei , Koerei ! Hei Koerei ! Nog een zundag, dan hebben we een ei ; Een ei is geen ei , Twee-ei is een ei ; Drie-ei is 't rechte Paasch-ei ! Koerei, zegt Halbertsmâ , schijnt eene verbastering van het Grieksche Kvpie ékeicrov (Kyrie Eleison) = Heere erbarm U ! dat zoo dikwerf in katholieke liederen terugkeert. De overige regels duidt hij op de Drieôenheid, « Eenei is geen ei! k> : een persoon maakt het goddelijk wezen niet uit; Twee-ei is een ei : de Vader en de Geest zijn één wezen ; Drie-ei is 't rechte Paasch^ei : de personen van Vader, Zoon en Geest vormen met elkander het drie-eenig Wezen ; dus maken drie eijeren ook één Paasch-ei ter gedachtenis van den drie-cenigen Zoon, die opgestaan is. (Zie t. a. pi. Alm. , 1840 , 167-168). * lu Petersburg : Chriêtos wostkorcis ! ~ 416 — In het heidendom, waar ook het drie-ial heîlig was, deed de zon drie sprongen aïs zij op het Oster-feest opkwam ; ongetwijfeld , omdat zij hare rereer ders een vreugde>reest der Terrijzing aankondigde , twelk de Kerk op de Zon der zedelijke wereld of Christus heeft oTergebragt. Ovcr les oeuf h de Pâques in Belgiè , zie meii ook D' Core«a7«s , L'armée de Va/ne, Belgxfjue, 1844, waar ook enkele opschriften op eijeren in Duitschland Toorkomen , — en over de Engelsche Pash-eggs vertrouwen wij dat Braîid's Observations etc. Lond. 1848 , met vrocht kan geraadpleegd worden. Bl. 313. c Mei^liederen. » Geen lied zoo algemeen bekend en verspreid, maar ook geen zoo geYariêerd als het vrolijke Mei of maagderUied : « Hei, 't was in de Mei ! enz. , twelk verschillend gezongen wordt in Gelderland (Overbeluwe) , Groningen fWin schoten), in de Rijastreken (Poppelsdarf), in Holland [DelftJ , Zeeland (Sluisjj Antwerpen en Vlaanderen , waar het heet : £i , wij zingen de Mei , Sasa ! Ei , wij zingen de Mei ! enz. Dat evenwel hebben ze allen met elkander gemeen , dat zij als natuor liederen met rijen of ronddansen vergezeld gaan^ en ietwat tôt satire op het vrolijke. Pater-leven gewijzigd zijn, even aïs het Kwezelken op het Nonnen leven. Ook dit lied : Zeg kwezelken , wilde gîj dansen ? Ik zal U geven een ei , enz. door WoLF onder de Meiliederen geteld , varîêert op onderscheidene plaatsen , van het lied^ dat Nie. Beets in zijn Caméra Obscura (waarvan meerdere uitgaven) mededeelt. Over de verspreiding van deze en andere volksliederen , zie mijn opstel in den Konst. en Letterb. , 1834, N»» 21 en 22, over Hoffmann's Eorae BelgicoCj p. 11, Vratisl. 1834, — en over deze beide liederen, als satiren beschouwd, mijne Dietsche Taal en Poëzij, 1859 : het Kwezelken, bl. 216, en het Paterken, bl. 218. WoLF geeft in zijn Wodana, bl. 72, nog een significatief west Vlaamsch Mei-lied, als men het symbool van den Meiboom kent. Hoe vêle dichters bezongen ook in later tijd de vrolijke Mei-maand : wij gaan ze hier voorbij. Bl. 322. a S, Jans^liederen, » Op een zoo belangrijk feest als dat van 5. /an vooral in het heidendom vooraf ging, zou men met regt menig lied mogen verwachten, doch de voorraad daarvan is al zeer gering, en uit het heidendom zelf schijnt geene meer overig; wat daar van bekend is, draagt middeleeuwsch karakter. Vermoedelijk heeft men dat toe te schrijven aan den ijver van den Evangelie-prediker Eligius , die reeds in de VII* eeuw verbood, a de rei-zangen oîduivelsche (d. i. heidensche) liederen op het S. Jarw-feest, » waarin het vroegere zonnefeest was overgegaan. (Eeu^go Verweys spreekt over dat verbod, zie Sinter-Klaas , 1863 , bl. 5.) Door die duiveten-li^deren , die ook Karel de Groote in de Capitularia ver Ml bood te zingen, Véfstaan wij hier reitangen, vrœ^er ter eere Van èen zonnegod (Swante-Moit , BaldrJ , maar thans op St-Jan als plaatsvervanger overgebragt. — Slechts een paar bédelliederen om bout voor de feest-vuren , is al wat wij hier kunnen aanteekenen. Zoo het bédellied in Beijeren [NumbergJ in den tekst opgenomen , en een ander in Vlaanderen (Dendermondé), waar het aldus luidt : Hout , bout timmerhout , . Wij komen om St. Jans-hout : Geeft e wat , Houd e wat , Op S. Pieter nog e wat. Zie WoLF, Wodana, 1 , 85. Het schijnt daaruitte blijken, dat ook S. Pieter met feest-vuren vereerd werd. Die armoede, of beter gezegd, dat volkomen gémis aan oude zonne of S. /ans-liederen bij het roUen van het zowwe-rad , dat ook de saksische god Krodo , met eene hand in de boogte bief , wordt evenwel van een anderen kant vergoed door vêle feestzangen , eener uitgebreide broederschap , die naar hooger licht en leven strevende, S. Jan als voorlooper , wegbereider daarvan, en als haar Schutspatroon vereert. Talrijke feestgedichten , aan den Dooper en den Evangelist gewijd , en zoowel in den zomer als den winter aangeheven , waaronder ook van dichters als J. Kinker , vroeger Hoogleeraar in Luik, WiT HUYS , enz. gaan wij hier voorbij . Een enkel feestcouplet , moge echter hier staan : Hulde zijn gedachtenis Brenge elks dankbaar harte Yolgende zijn voorbeeld na , Dat vooroordeel tartte j Deugd door wijsheid voorgelicht. Doe ons 't spoor betreden , Dat Hij ons heeft ingericht , Naar de lijn der Rede. 