Entomologische berichten
Het donker pimpemelblauwtje en de rode steekmier Het donker pimpemelblauwtje heeft intussen drie deelpopulaties gevormd, waarvan twee met elkaar in contact staan. De deelpopulatie op de spoordijk wordt vooral bedreigd door verruiging. Dit heeft tot gevolg dat de grote pimpernellen in sommige jaren nauwelijks en pas laat tot bloei gekomen. Daardoor zijn er minder eiafzetmogelijkheden voor de vrouw¬ tjes van het donker pimpemelblauwtje. Welis¬ waar heeft deze vlinder, net als zijn waard mier, een voorkeur voor de iets migere delen van het terrein. De situatie op de spoorhelling krijgt echter steeds minder het karakter van een ruig grasland en steeds meer van een braamstruweel afgewisseld met distelvelden. Gelukkig is de spoordijk inmiddels door Staatsbosbeheer aangekocht en door aange¬ past beheer wordt getracht de open spoordijk vegetatie met plaatselijke ruigte-ontwikkeling weer terug te krijgen. Op de jaarlijks gemaai¬ de hooilandpercelen blijkt de rode steekmier vrijwel niet voor te komen, zodat ook het don¬ ker pimpemelblauwtje er niet voor kan ko 114 Ent. Ber., Amst. 60 (2000) men. De populatie langs de Ruidigerdreef, de zuidgrens van De Moerputten, is op dit mo¬ ment niet direct bedreigd. De vegetatie is opti¬ maal voor het voorkomen van de soort en zijn waardmier. Omdat deze bermen buiten het ei¬ genlijke natuurgebied vallen, is het van groot belang dat er duidelijke afspraken komen met de terreineigenaren (boeren, gemeenten) in de omgeving. Ook bij het donker pimpemelblauwtje is een daling van de gemiddelde minimale leef¬ tijd sinds de herintroductie geconstateerd. Bij studies in het buitenland bleek dat het donker pimpemelblauwtje een iets hogere leeftijd dan het pimpemelblauwtje had (Binzenhöfer, 1997; Geißler, 1990; Laux, 1995). Het effect van de herintroductie kan dus bij deze soort sterker zijn geweest en is mogelijk mede ver¬ oorzaakt door het feit dat de populaties pas twee jaar na het vrijlaten zijn toegenomen. Aan de andere kant is het ook zo dat deze soort niet alleen in aantal is toegenomen, maar ook in ruimte. Er zijn inmiddels drie subpopulaties aanwezig, en ieder jaar worden zwervende vlinders in de omgeving van De Moerputten gezien. Hierdoor is de kans op uitsterven min¬ der dan bij het pimpemelblauwtje. De rode steekmier blijkt in De Moerputten zelf en in de omgeving van het natuurgebied minder voor te komen dan werd verwacht. De verdere uitbreiding van de vlinder wordt tegen gegaan door de beperkte aanwezigheid van zijn waardmier, niet alleen in het natuurgebied maar ook op wegbermen en sloot en kanaal oevers. De zwarte wegmier laat zien dat op deze lijnvormige elementen in het landschap de vegetatie een sterk mderaal karakter heeft en te vaak wordt verstoord. Niet alleen voor de pimpemelblauwtjes en hun waardmieren maar ook voor veel andere organismen zou het gun¬ stiger zijn, als er meer plekken met stabiele en zelden verstoorde milieu’s in het boerenland aanwezig waren, zoals bijvoorbeeld bloemrij¬ ke ruigten. Convenant Pimpemelblauwtjes Na de herintroductie is in De Moerputten op enkele hooilanden het beheer aangepast aan de oecologische eisen van de pimpemelblauwtjes, om de vestiging te vergemakkelijken. Uitein delijk is het echter de bedoeling dat de nieuwe populaties zich zo uitbreiden, dat soortgericht beheer achterwege kan blijven. Beheer ten be¬ hoeve van deze vlinders blijkt ook gunstig te zijn voor andere dieren en planten. De aan¬ dacht moet daarbij uitgaan naar het creëren van plekken met minder verstoring, die onder an¬ dere geschikt zijn voor steekmieren. Dit bete¬ kent dat er langs de slootkanten weer randen met riet moeten komen en dat de bloemen langs de wegen weer tot bloei komen. De Provincie Noord-Brabant heeft daarom het initiatief genomen, om binnen een vastge¬ steld “raamplangebied” (fig. 3) met alle ter¬ reinbeherende instanties tot afspraken te ko Fig. 6. Ontwikkeling volgens de ‘Minimal-Number-Alive’ -methode van de totale popu latiegrootte (blokdiagram) en de gemiddelde minimale leeftijd (lijndiagram) van het donker pimpemelblauwtje ( Maculinea nausithous ) in De Moerputten sinds de her¬ introductie in 1990. Ent. Ber., Amst. 60 (2000) 115 men over het beheer in het openbaar gebied, zodat minder dynamische zónes zich kunnen ontwikkelen. Er is een Convenant Pimpemel blauwtjes (Provincie Noord-Brabant, 1998) opgesteld, waarin de betrokken partijen (pro¬ vincie, gemeentes, waterschappen, natuurbe herende organisaties, de boeren en de Vlinder stichting) afspraken omtrent het beheer hebben gemaakt, waaraan zij zich op vrijwilli¬ ge basis willen houden. De provincie zorgt voor het monitoren en evalueren van het pro¬ ject. Ten behoeve van de pimpemelblauwtjes en de meeprofiterende fauna zijn drie lijnen uitgezet. 1 . Het beheer van De Moerputten Dit is het knelpunt voor een succes volle uitbreiding van het donker pimpernelblauwtje. Om meer leef¬ ruimte te bieden voor de rode steekmier is het noodzakelijk dat geleidelijke overgangen tus¬ sen hoge, dichte kruidenrijke ruigtes en korte, open vegetaties in de reservaten aanwezig zijn. Dit kan bereikt worden door het maaibe heer waar mogelijk minder rigoureus uit te voeren. Sinds ongeveer tien jaren wordt een deel van de hooilanden gefaseerd gemaaid, re¬ sulterend in meer structuurvariatie in de vege¬ tatie, mogelijk in het voordeel van een stabie¬ le populatie van de rode steekmier. Het verdient aanbeveling de randen van de gras¬ landen niet meerjaarlijks, maar eens in de drie of vier jaar te maaien. In de zo gecreëerde ge¬ leidelijke overgangen zou de rode steekmier, en daarmee het donker pimpernelblauwtje, be¬ tere levensmogelijkheden aantreffen dan mo¬ menteel het geval is. Verder is het van belang voor het ideale microklimaat van de mier dat bij het verwijderen van de wilgen en elzen¬ struwelen ten behoeve van herstelbeheer van natte graslanden in de centrale kern struweel randen blijven staan. Het is nog niet opgehelderd, waarom het pimpernelblauwtje zich niet verder heeft uit¬ gebreid. Het zou kunnen zijn dat de mieren nestdichtheden op de andere hooilanden te laag zijn om ook maar een klein aantal vlin¬ ders te kunnen hebben, maar ook andere facto¬ ren kunnen van invloed zijn. Zolang er echter maar een enkele populatie van de vlinder is, blijft het uitermate belangrijk om de Bijenwei niet tussen midden juni en midden september te maaien. Ook bij inrichting van De Moerputten in landschappelijke context moet rekening wor¬ den gehouden met de ecologische eisen van de mieren. Zo zijn er plannen ontwikkeld om het hele gebied te vematten ten behoeve van de vegetatie (Van Gerven et al., 1994). Op zich¬ zelf kan vernatting op lange termijn positief zijn. Het grote gevaar voor kleine en kwetsba¬ re populaties zit in het plotseling verhogen van de waterstand. Vooral de mieren krijgen zo niet de kans hun nesten tijdig te verplaatsen, waardoor de dichtheid aan mierennesten tijde¬ lijk fors zal dalen. Dit kan de doodklap voor de kleine pimpemelblauwtjes-populatie wor¬ den. Alleen door de vernatting gespreid over een aantal jaren door te voeren, zal deze ver¬ natting vermoedelijk een positieve invloed op het pimpernelblauwtje hebben. 2. Beheersaanpassing met name op lijnvormi¬ ge elementen De wegbermen in het landelijk gebied rondom De Moerputten dienen als ver bindingsbaan en leefgebied voor het donker pimpernelblauwtje. Het is gebleken dat veel van de wegbermen momenteel een ruderaal karakter hebben en daardoor geen geschikte omstandigheden bieden voor de vestiging van kritische mierensoorten. De bodem is op de meeste plaatsen voldoende schraal en biedt goede mogelijkheden voor de ontwikkeling van de natuurwaarden. Voor de aanwezigheid van zowel de rode steekmier als de ruwknoop mier moeten een ruige, vrij gesloten vegetatie en een schrale, meer open vegetatie naast el¬ kaar voorkomen. Dit kan worden bereikt door een verbetering van het beheer van de lijnvor¬ mige elementen door een combinatie toe te passen van (a) verschraling van de direct langs de weg liggende gedeelten door deze jaarlijks te maaien na eind augustus, (wanneer twee¬ maal maaien noodzakelijk is, begin juni en eind augustus), en (b) ruigte-ontwikkeling van een zone langs de slootkanten te stimuleren, door gefaseerd te maaien in een cyclus van drie jaar in stroken met een lengte van 30-50 m. In de ruige gedeelten ontstaat leefgebied voor de rode steekmier en het donker pimper¬ nelblauwtje, terwijl in de schrale delen ruimte 116 Ent. Ber., Amst. 60 (2000) Fig. 7. Verspreiding van de ruwknoopmier ( Myrmica sca brinodis) binnen mierentransecten in het Raamplangebied Pimpernelblauwtjes: grote stip is aanwezig; kleine stip is afwezig. Fig. 8. Verspreiding van de rode steekmier (Myrmica ru¬ bra) binnen mierentransecten in het Raamplangebied Pimpernelblauwtjes: driehoek is aanwezig; kleine stip is afwezig. ontstaat voor de ruwknoopmier en het pimper nelblauwtje. De gemeenten Den Bosch, Heus¬ den en Vught en het Waterschap hebben inmiddels een aantal straten en sloten aange¬ wezen waar in het afgelopen jaar het aange¬ paste beheer wordt uitgevoerd. Ook de boeren als bewoners en gebruikers van de polder kun¬ nen een belangrijke rol vervullen. 3. Uitbreiding van het natuurgebied binnen de Ecologische HoofdStructuur (EHS) Om tot een kwalitatieve en kwantitatieve verbetering van het leefgebied van beide soorten pimper¬ nelblauwtjes en hun waardmieren rond De Moerputten te komen is het op lange termijn noodzakelijk om de oppervlakte aan natuur¬ terreinen in het plangebied uit te breiden. Dit kan bereikt worden door vergroting van be¬ staande reservaten en door natuurontwikke¬ ling in kansrijke gebieden die momenteel in agrarisch gebruik zijn. Voor dit laatste komen vooral de gebieden in aanmerking die binnen de EHS de Zandleij zijn gelegen: de graslan¬ den en akkers bij Nieuwkuijk, de graslanden rond de Ruidigerdreef, en het gebied ten oos¬ ten van De Moerputten. Bij natuurontwikkeling moet voldoende aandacht worden besteed aan kleinschalige in¬ richting van de gebieden. Dit houdt in dat er naast grotere oppervlakten grasland tevens ruimte is voor ruigten, bosjes, houtwallen en dergelijke, het habitat van de rode steekmier. De uitbreiding van natuurgebieden in het raamplangebied is een maatregel die pas op lange termijn tot resultaten kan leiden, omdat hiervoor land aangekocht moet worden, dat nu in agrarisch gebruik is. De recente uitbreiding van met name het donker pimpemelblauwtje heeft al aangetoond dat agrarisch beheer en zeldzame vlinders prima samen kunnen gaan. Als het beheer van lijnvormige landschapsele¬ menten volgens het Convenant Pimpemel blauwtjes uitgevoerd wordt, kan dat ook in de toekomst zo blijven. Dankwoord Bij deze een woord van dank aan iedereen die bijgedragen heeft aan het verrichten van het veldwerk: Mark Gmtter, Marcel van der Heijden, Paul Kreijger, Asun Hidalgo Lopez, Mark Maes, Simon Plat, Ivo Raemakers en Rei netta Roepers. Staatsbosbeheer heeft ieder jaar een on derzoeksvergunning verleend en beheersaanpassingen bereidwillig uitgevoerd. Het Ministerie van Land¬ bouw, Natuurbeheer en Visserij en de Provincie Noord Brabant hebben subsidie verleend om het onderzoek uit te voeren. Ent. Ber., Amst. 60 (2000) 117 Literatuur Bink, F. A., 1992. Ecologische Atlas van de Dagvlinders van Noord-West Europa : 1-512. Schuyt & Co., Haar¬ lem. Binzenhöfer, B., 1997. Vergleichende autökologische Ehitersuchungen an Maculinea nausithous Bergstr. und Maculinea teleius Bergstr. (Lepidoptera: Lycaeni dae) im nördlichen Steigerwald : 1-117, Anlagen. Uni¬ versität des Saarlandes, Fachrichtung 6.6 Biogeogra¬ phie. Elfferich, N. W., 1963. Blauwtjesrupsen en mieren. De Levende Natuur 66: 145-155. GEIßLER, S., 1990. Autökologische Untersuchungen zu Maculinea nausithous'. 1-117, Anlagen. Universität Hohenheim, Fachbereich Fandspflege. Gerven, M. W. van, A. J. M. Jansen & W. Koerselman, 1994. Mogelijkheden voor behoud en herstel van na¬ tuurwaarden in de Moerputten'. 1-68. KIWA N.V., Nieuwegein. Kockelke, K., G. Hermann, G. Kaule, M. Verhaagh & J. Settele, 1994. Zur Autökologie und Verbreitung des Kreuzenzian-Ameisenbläulings, Maculinea rebeli (Hirschke, 1904). Carolinea 52: 93-109. Laux, P., 1995. Populationsbiologische und ethologische Untersuchungen an Maculinea nausithous und Macu¬ linea teleius (Insecta, Lepidoptera, Lycaenidae ) im Naturschutzgebiet “Feuchtgebiet Driesel” /Sieg: 1-87. Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität, Bonn. Foon, A. J. van & A. A. Mabelis, 1996. Flora en Fauna 2030 Fase III. Deelrapport Mieren : 1-33. Medede¬ lingen EIS-Nederland, Feiden, Nr. 83 & De Vlinder stichting, Wageningen. Made, J. G. van der & I. Wynhoff, 1997. Ervaringen met herintroductie van vlinders. In: Voor en tegen van herintroductie van dieren in Nederland (H. P. Nootenboom ed.): i-v, 1-109, 7 bijlagen. Mededelin¬ gen no. 31, Nederlandse commissie voor internationa¬ le natuurbescherming. Ministerie van Landbouw & Visserd, 1989. Bescher mingsplan Dagvlinders : 1-227. Ministerie van Land¬ bouw, Natuurbeheer en Visserij, Den Haag. OosTERMEiJER, J. G. B. & I. Wynhoff, 1996. Raamplan bescherming Pimpernelblauwtjes Noord-Brabant . 1 22. De Vlinderstichting, Wageningen. Pauler, R., G. Kaulke, M. Verhaagh & J. Settele, 1995. Untersuchungen zur Autökologie des Schwarz¬ gefleckten Ameisenbläulings, Maculinea arion (Lin¬ naeus, 1758) (Lepidoptera: Lycaenidae) in Südwest Deutschland. Nachrichten des Entomologischen Vereins Apollo 16: 147-186. Provincie Noord-Brabant, 1998: Convenant Pimper¬ nelblauwtjes'. 1-6. Provincie Noord-Brabant, Dienst Ruimte, Economie en Welzijn, ’s-Hertogenbosch. Schurian, K. G., 1984. Das Problem des Rückgangs der beiden Bläulingsarten Maculinea teleius Bergstr. und M. nausithous Bergstr. (Lep., Lycaenidae). Mittei¬ lungen des entomologischen Vereins Frankfurt am Main 9: 10-12. Settele, J. & S. Geibler, 1988. Schutz des vom Ausster¬ ben bedrohten Blauschwarzen Moorbläulings durch Brachenerhalt, Grabenpflege und Biotopverbund im Filderraum. Natur und Landschaft 63: 467-470. Seufert, P., 1992. Grundlagen zum Schutz der Tagfalter (Lepidoptera: Papilionoidea, Hesperioidea) im Natur¬ schutzgebiet "Mäuseberg ’ (Landkreis Main-Spessart). 1-185, Anlagen. University of Würzburg. SwAAY, C. A. M. VAN & K. Veling, 1996. Handleiding Dagvlindermonitoring : 1-20. De Vlinderstichting, Wageningen. Tax, M. H„ 1989. Atlas van de Nederlandse Dagvlinders: 1-248. Vlinderstichting/Stichting tot Behoud van Natuurmonumenten, W ageningen/’ s-Graveland. Thomas, J. A., 1984. The Behaviour and Habitat Require¬ ments of Maculinea nausithous (the Dusky Large Blue) and M. teleius (the Scarce Large Blue) in Franc e. Biological Conservation 28: 225 -3 Al. Thomas, J.A., G.W. Elmes, J.C. Wardlaw & M. Woy ciechowski, 1989. Host specificity among Maculinea butterflies in Myrmica ant nests. Oecologia 79: 452 457. Wynhoff, I., 1996a. Data sheet Maculinea teleius. In. Background information on invertebrates of the Habitat Directive and the Bern Convention (P. J. van Helsdingen, L. Willemse & M.C.D. Speight eds). 1 218. Council of Europe, Nature and environment. No. 79. Wynhoff, I., 1996b. Data sheet Maculinea nausithous. In: Background information on invertebrates of the Habitat Directive and the Bern Convention (P. J. van Helsdingen, L. Willemse & M. C. D. Speight eds): 1 218. Council of Europe, Nature and environment. No. 79. Wynhoff, I., 1998a. The recent distribution of the European Maculinea species. Journal of Insect Conservation 2: 15-27. Wynhoff, I., 1998b. Lessons from the réintroduction of Maculinea teleius and M. nausithous in the Nether¬ lands. -Journal of Insect Conservation 2: 47-57. Wynhoff, I. & C. A. M. van Swaay, 1995. Bedreigde en kwetsbare dagvlinders in Nederland, basisrapport met voorstel voor de Rode Lijst : 1-84. De Vlinderstichting, Wageningen. Geacccepteerd 3.vi.l999. Introductie van uitheemse soorten als bestrijders van plagen: ecologische risico-analyse Antoon Loomans LOOMANS, A. J. M., 2000. INTRODUCTION OF EXOTIC BIOLOGICAL CONTROL AGENTS: EVALUATING ENVIRONMENTAL RISKS. -ENT. BER., AMST. 60 (6): 1 18-130. Abstract'. A survey is presented of imports of insects, economically harmful and beneficial, into The Netherlands since 1900. Except by own force (fly-ins, immigrants), arthropods usually have been introduced by man, either by accident or intentionally. So far problems have come up from herbivorous insects and mites invading forests, orchards and green¬ houses. Biological control, by means of the deliberate introduction of exotic natural enemies, has resulted in a successful and durable control of several pests. Beneficial insects and mites that have been introduced for scientific and commer¬ cial use in Europe have caused no noticeable environmental risks so far, but these have not been evaluated properly yet. The potential direct or indirect ecological effects of the introduction of exotic biological control agents and the lines of research and regulations to avoid possible negative effects in the future, are discussed. Keywords: environmental risks, introductions, bénéficiais, biological control, exotics. Laboratorium voor Entomologie, Wageningen Universiteit, Postbus 8031, 6708 KR Wageningen (e-mail: antoon.loomans@users.ento.wau.nl). Inleiding Als gevolg van het huidige intensieve interna¬ tionale handelsverkeer zijn introducties en herintroducties van insectensoorten aan de or¬ de van de dag. Met het vervoer van mensen, goederen, plantaardige en dierlijke producten, komen vaak, al of niet opzettelijk, diverse or¬ ganismen mee die zich in het nieuwe gebied weten te vestigen en daar voor problemen zor¬ gen. Stond men hierbij oorspronkelijk vaak al¬ leen stil wanneer van directe economische schade sprake was, gedurende de laatste tijd is men ook meer bezorgd over de ecologische gevolgen van deze introducties. Introductie van niet-inheemse soorten wordt, samen met verarming en vernietiging van de habitat, ge¬ zien als een belangrijke bedreiging voor de biologische diversiteit (Wilcove et al., 1998; Foin et al., 1998). Het maatschappelijk belang van het behoud van de biologische diversiteit, de zorg om het verdwijnen en zeldzamer wor¬ den van inheemse soorten en levensvormen, heeft reeds geleid tot een reeks van initiatie¬ ven en onderzoek (Van Nieukerken & Van Loon, 1995). Het opstellen van lijsten met wettelijk beschermde soorten, het samenstel¬ len van zogenaamde rode lijsten (Barendregt et al., 1997) en het herintroduceren van in Nederland uitgestorven soorten (dit thema¬ nummer), vormen een afspiegeling van deze bezorgdheid. Biologische bestrijding, het introduceren van natuurlijke vijanden ter beheersing van plaagorganismen, heeft in de afgelopen 100 jaar in belangrijke mate bijgedragen aan een meer rationeel gebruik van bestrijdingsmidde¬ len en een milieuvriendelijke teelt van voed¬ selgewassen. De laatste jaren is echter in toe¬ nemende mate bezorgdheid ontstaan over de mogelijke risico’s van introductie van met na¬ me uitheemse bestrijders: effecten op niet doelsoorten, inclusief bedreigde en zeldzame soorten en andere, inheemse natuurlijke vijan¬ den en daarmee een mogelijke verarming van de biodiversiteit (Howarth, 1991; Hokkanen & Lynch, 1995; Simbeiioff & Stiling, 1996; Haynes & Lockwood, 1997). Zowel binnen de milieubeweging, de natuurbescherming als in landbouwkundige kringen bestaat veel be¬ hoefte aan meer inzicht in deze gevolgen. In deze bijdrage wordt verder ingegaan op de im¬ port van plaaginsecten en introductie van bio¬ logische bestrijders en de eventuele risico’s Ent. Ber., Amst. 60 (2000) 119 die daaraan verbonden zijn. Daarna wordt be¬ sproken welke aspecten bij toekomstige intro¬ ducties onderzoeksprioriteit moeten krijgen om eventuele risico’s te beperken. Introducties van plagen Bij het verplaatsen van geleedpotige organis¬ men (insecten en mijten) speelt de mens een cruciale rol: massale verhuizingen en met na¬ me het verslepen van plantmateriaal door de eeuwen heen hebben in belangrijke mate bij¬ gedragen aan introductie en vestiging van de¬ ze organismen buiten hun areaal van oor¬ sprong. Globaal kunnen we drie stromen van import, introductie en vestiging van insecten en mijten in verschillende perioden onder¬ scheiden: 1. Periode voor 1492: Sedert de opkomst van de landbouw (graangewassen, veldgewas¬ sen), zijn insecten massaal met de mens en gewassen mee naar Europa gekomen (voornamelijk over land). 2. Periode 1492-1973: Met de migratie (voor¬ al per schip) van grote bevolkingsgroepen, zijn ook hun huisdieren en gewassen vanuit Europa naar andere continenten versleept. In Noord-Amerika, Australië, Nieuw Zeeland, ZuidAfrika, ZuidAmerika is het overgrote deel van de ingevoerde plagen van oorsprong Europees. Door veranderin¬ gen in productiewijze van kleinschaligheid naar groot opgezette monoculturen en daarmee gepaard gaande toepassing van bestrijdingsmiddelen op grote schaal, is ook het aantal inheemse insectensoorten toegenomen dat tot een plaag kan uitgroei¬ en. In de laatste 100 jaar is de chemische en klassieke biologische bestrijding tot ont¬ wikkeling gekomen. 3. Periode 1973-heden: Vooral gedurende de laatste 25 jaar treedt met de ontwikkeling van moderne transportmiddelen (vliegtui¬ gen) in versneld tempo een homogenise¬ ring op van soorten over de gehele wereld. Door een toenemende welvaart en daaraan gekoppelde stroom van mensen en goede¬ ren, is het aantal introducties in een stroomversnelling terechtgekomen. Veel gewassen zijn vanuit andere werelddelen naar Europa getransporteerd en hier in cul¬ tuur gebracht. Door de mogelijkheid om de teelt of vermeerdering van planten en ge¬ wassen in een klimaatge stuurde omgeving te laten plaatsvinden, krijgen ook plagen afkomstig uit de tropen en subtropen de mogelijkheid zich in gebieden te vestigen waar ze van nature niet zouden kunnen overleven (kassen en hun voorlopers de oranjerieën; tropische tuinen en dierentui¬ nen). De biologische en geïntegreerde be¬ strijding van plaagorganismen in kassen komt tot ontwikkeling en bloei. Als de wereld een dorp is, dan is Nederland het centrale marktplein: Nederlandse veilin¬ gen zijn belangrijke centra van de internatio¬ nale handel in land en tuinbouwproducten, waar dagelijks tientallen miljoenen bloemen en planten worden geveild (omzet in 1997 ƒ 6,3 miljard) en die door exporteurs en groot¬ handelaren wereldwijd worden vervoerd. Daarmee gaat een continu transport van insec¬ ten gepaard. De laatste 15 jaar is bovendien in de Nederlandse land en tuinbouw geleidelijk de trend ontstaan dat primaire productie (bulk¬ goederen) vanwege hoge productiekosten (ar¬ beid, energie) en milieu-eisen elders in de wereld plaats vindt (subtropen en tropen, Mid dellandse-Zeegebied). In beginsel kunnen on¬ gewenste, uitheemse plaaginsecten langs ver¬ schillende kanalen Nederland en Europa binnenkomen, ieder met verschillende kansen en risico’s van vestiging: 1. met producten voor de versmarkt: deze eindproducten (zoals snijbloemen, groen¬ ten en fruit), bestemd voor directe verkoop, hebben een korte productbehandeling om de termijn tussen oogst en aankoop door de consument zo kort mogelijk te maken; 2. met vermeerderingsmateriaal: plantaardige producten zoals stekmateriaal, moeder¬ planten en potplanten, die elders in de we¬ reld worden opgekweekt en daarna voor een aantal maanden of zelfs jaren in onze kassen verder geteeld of vermeerderd tot het moment van verkoop; 3. met verpakkingsmaterialen; 4. als voorraadinsecten in tropische produc 120 Ent. Ber., Amst. 60 (2000) ten (meel, graanproducten, peulvruchten, etc.); 5. uit kweken voor onderwijskundige (dieren¬ tuinen, vlindertuinen) en wetenschappelij¬ ke doeleinden, uit tuinen of hobbykweken; 6. op eigen kracht vanuit hun areaal elders in Europa of (tijdelijke) uitbreiding van dit areaal naar ons land. Import, introductie, vestiging en plaagontwikkeling Eerst een nadere begripsomschrijving: onder import wordt hier verstaan het (beheerst) bin¬ nenbrengen van een organisme in een land, onder introductie dat het geïmporteerde orga¬ nisme buiten of in de kas wordt aangetroffen maar zich daar (nog) niet voortplant en onder vestiging dat een levensvatbare populatie zich zonder toevoer van buitenaf kan handhaven en ontwikkelen gedurende meerdere generaties en seizoenen. Óf een soort zich daadwerkelijk heeft gevestigd óf dat sprake is van een conti¬ nue opeenvolging van introducties die de pop¬ ulatie in stand houdt, is soms onduidelijk. Een organisme wordt tot plaag wanneer er sprake is van een negatief economisch of ecologisch effect (zie Williamson, 1996). Een biologi¬ sche invasie, de uitbreiding, vestiging en ruimtelijke uitbarsting van een uitheemse soort in een voorheen onbezet gebied (habitat of niche), is een bijzondere vorm van plaag¬ ontwikkeling (zie Elton, 1958; Williamson, 1996; Ehler, 1998; en vele anderen). Welke soorten als inheems en welke als uitheems moeten worden beschouwd, is enigszins arbit¬ rair, want deel van een continu proces en daar¬ door in sterke mate bepaald door de periode van vestiging. Het is vooral het resultaat van reeds genoemde menselijke activiteiten en (periodieke) klimatologische veranderingen (Porter et al., 1991; Harrington & Woiwod, 1995; Kozar, 1997; Menzel & Fabian, 1999). Insecten die zich voor 1900 hier hebben ge¬ vestigd, worden nu in het algemeen als in¬ heems beschouwd. Ondanks importinspecties (fig. 1) en fyto¬ sanitaire bedrijfscontroles door plantenziek tenkundige diensten, komen jaarlijks veel po¬ tentiële plaagorganismen Europa binnen. Importpartijen waarin quarantaineorganismen zijn aangetroffen worden na onderschepping teruggestuurd, vernietigd of door middel van een zwaar chemisch bestrijdingsprogramma uitgeroeid. Vestiging is echter op termijn niet altijd te voorkomen: globaal kan worden ge¬ steld dat bij deze continue instroom van onge¬ node gasten, zich per jaar één nieuwe plaag soort in Nederland weet te vestigen, in Hawaii zijn dit er echter 20! Als een plaag eenmaal is gevestigd, blijkt uitroeien (bijna) onmogelijk en gaat met hoge kosten gepaard. De (tot nu toe geslaagde) uitroeiingscampagnes tegen Thrips palmi Kamy illustreren deze problema¬ tiek. Van de andere kant betekent onschade¬ lijkheid, economisch of ecologisch, van een 1902 1993 1994 1905 1906 1997 Fig. 1 . Overzicht van het aantal onderscheppingen van insecten en mijten bij importinspecties van tuinbouwproducten in Nederland (Plant Protection Service, 1992-1997). Ent. Ber., Amst. 60 (2000) 121 soort in het gebied van oorsprong geen garan¬ tie voor veiligheid in een ander gebied en bo¬ vendien wordt de import niet belemmerd van niet-quarantainewaardige organismen. Voor deze uitheemse organismen wordt alleen een bestrijdingsadvies gegeven. De economische invloed hiervan wordt weliswaar geringer ge¬ acht, maar de ecologische gevolgen daarvan kunnen aanzienlijk zijn. Vermoedelijk is het aantal onderscheppingen slechts het topje van de ijsberg. Een groot aantal binnengekomen soorten blijft onopgemerkt vanwege hun grootte, hebben weinig uitgesproken effecten op land en tuinbouw of worden uitgeroeid als gevolg van het gebruik van (breed werkende) pesticiden. Bovendien hebben niet alle vesti¬ gingen negatieve effecten. Vestiging van per ongeluk geïntroduceerde, uitheemse predato ren is in Nederland slechts van enkele geval¬ len bekend: zo vormen tropische mieren in toenemende mate een probleem voor de be¬ strijding van plaaginsecten in kassen. Wat is nu de kans dat een uitheemse soort zich vestigt? Veelal wordt hierbij de zoge¬ naamde “ten’s rule” (Williamson, 1996) ge¬ hanteerd: ruwweg 10% van de soorten die wordt geïntroduceerd weet zich te vestigen en ruwweg 10% daarvan groeit uit tot een plaag (met ieder een marge van 5-20%). Dit is aar¬ dig in overeenstemming met een analyse van 1000 case studies (exclusief biologische in sectenbestrijding) (Van Lenteren, 1997) waar¬ uit blijkt dat 3-7 % van de onopzettelijke en 1-2 % van de opzettelijke introducties (herbi¬ voren) zich tot plaag ontwikkelt. Dit resulteert soms in grote verschuivingen in de soortensa¬ menstelling in het gewas en 8% van de nieuw¬ komers veroorzaakt zelfs lokaal uitsterven van andere soorten. Toch is het succes waarmee het aantal geïntroduceerde soorten in Europa zich vestigt klein in vergelijking met andere werelddelen. Het aandeel geïntroduceerde en gevestigde soorten in de totale fauna van de Verenigde Staten is 2,5% (2500 van de 100.000 soorten). Voor bepaalde deelgebie¬ den is dit echter veel hoger: 33,5% in Hawaï en 7,9% in Florida (Frank & McCoy, 1995). In Nederland is het aantal uitheemse organismen dat zich in Nederland heeft gevestigd onge¬ veer 0,4-0, 5% (85 van ongeveer 20.000 soor¬ ten) (Joenje et al., 1987). Meer dan de helft daarvan komt alleen in speciale klimaatsom standigheden voor zoals kassen, gebouwen en opslagplaatsen. Risico’s voor het mediterrane gebied zijn vanwege gunstiger klimatologi¬ sche omstandigheden groter, meer plagen kunnen zich buiten ontwikkelen en handha¬ ven. In Italië bijvoorbeeld hebben gedurende de laatste 50 jaar 115 nieuwe uitheemse orga¬ nismen zich als plaag gevestigd (Pellizzari & Dalla Monta, 1997). Er zijn een aantal uitzon¬ deringen op genoemde “ten’s rule , en de in¬ troductie van biologische bestrijders is daar een van. Behalve demografische eigenschappen van een soort en haar dispersiviteit, spelen ken¬ merken van het milieu en (de onvoorspelbaar¬ heid van) hun onderlinge relaties een belang¬ rijke rol bij succesvolle vestiging (Lodge, 1993). De flexibiliteit (opportunisme) van een soort, de mogelijkheid om zich snel in een nieuwe situatie aan te passen, is van belang voor succesvolle vestiging en plaagontwikke ling (Mound & Teulon, 1995). De genetische variatie binnen een populatie waarop selectie plaats vindt, ecologisch (bijv. nieuwe waard planten) of fysiologisch (bijv. het gebruik van pesticiden), en de mogelijkheid zich daaraan aan te passen, bepaalt in belangrijke mate het succes van een soort in een nieuwe omgeving. Toch verschillen deze factoren in principe vaak niet van niet-invasieve soorten: de capa¬ citeit om zich in een nieuw gebied te vestigen en uit te breiden blijkt niet specifiek een in¬ trinsiek kenmerk te zijn van een invasieve soort (Mound & Teulon, 1995; zie dit thema¬ nummer). Invasies zijn meer de geografische expressie van ecologische reacties van een soort op hun nieuwe leefomgeving (Henge veld, 1992; Williamson, 1996). Biologische bestrijding: de opzettelijke introductie van insecten Wanneer pesticiden faalden (trips, vlinders, witte vlieg, etc.) was biologische bestrijding vaak het laatste redmiddel. Gedurende de af¬ gelopen 30 jaar echter is biologische bestrij 122 Ent. Ber., Amst. 60 (2000) Tabel 1. Overzicht van diverse taxa en typen van macrobiologische bestrijders in Europa; in = inheems, uit = uitheems, in/uit = beiden (inclusief gebruik van verschillende biotypen) (naar Van Lenteren, 1997) Families Genera Soorten in uit in/uit Acari 2 6 11 4 4 3 Thysanoptera 2 2 3 3 Diptera 3 3 5 4 1 Neuroptera 2 2 3 1 1 1 Coleoptera 1 11 11 3 8 Heteroptera 3 4 10 8 2 Hymenoptera 9 31 53 24 28 1 Totaal 22 59 96 47 44 5 ding een volwaardige vorm van bestrijding geworden en heeft zij geleid tot een sterke af¬ name in pesticidengebruik. Met name de be¬ strijding van plagen van groentegewassen in kassen vindt voor het overgrote deel op biolo¬ gische wijze plaats. Het biedt een duurzaam, relatief veilig en economisch alternatief voor chemische bestrijding. In principe kunnen drie verschillende vormen van biologische bestrij¬ ding worden onderscheiden (Van Lenteren, 1990): 1. De klassieke inoculatieve vorm: door intro¬ ductie van een (uitheemse) natuurlijke vijand uit het oorsprongsgebied van de plaag wordt een bestrijding van een uitheemse (of inheem¬ se) plaag of invasieve soort nagestreefd op de lange termijn. Deze vindt vooral plaats in open gebieden, in de bosbouw en boomgaarden. Loslatingen zijn vaak beperkt in omvang, al verhoogt het aantal loslatingen en organismen de kans op succes (Greathead, 1976; Beime, 1985). Eenmaal gevestigd wordt het geïntro¬ duceerde organisme zelf onderdeel van het na¬ tuurlijke vijandencomplex en houdt de plaag permanent op een laag niveau. Een voorbeeld van deze vorm van biologische bestrijding in Nederland is de bestrijding van de appelbloed luis Eriosma lanigerum (Hausman) met de sluipwesp Aphelinus mali (Haldemann) bei¬ den afkomstig uit het oosten van de Verenigde Staten (Clausen, 1978). Het succes van bestrij¬ ding wisselt in ons land per seizoen en is af¬ hankelijk van de temperatuur in het voorsei¬ zoen. 2. De seizoensgebonden inoculatieve vorm: een of meer malen per seizoen wordt door in¬ troductie van een natuurlijke vijand (inheems of uitheems) een (inheemse of uitheemse) plaag bestreden gedurende meerdere genera¬ ties van de plaag en/of het groeiseizoen van het gewas. Vestiging en bestrijding wordt na¬ gestreefd op korte termijn en moet per groei¬ seizoen of jaar worden hehaald. Deze methode is gedurende de laatste 30 jaar met succes ont¬ wikkeld en toegepast in de glastuinbouw (veelal monoculturen met een gestuurd kli¬ maat) (fig. 1; tabel 1). 3. De inundatieve vorm : bestrijders worden massaal gekweekt en periodiek massaal (als een biopesticide of “vloedgolf’) losgelaten meestal ter bestrijding van soorten met een ge¬ neratie per jaar in eenjarige gewassen. In dit geval wordt onmiddellijke bestrijding nage¬ streefd, geen vestiging van het los te laten or¬ ganisme in het gewas. Het meest bekende voorbeeld is het massaal loslaten van eipara sieten ( Trichogramma spp., 100.000-300.000 per ha.) ter bestrijding van vlinderplagen of toepassing van insectenbestrijdende aaltjes (productie ca. 100 miljard per week: Ravensberg, 1998). In Nederland wordt deze methode in kassen ( Trichogramma ) of volle grond (aaltjes) toegepast. Jaarlijks worden in Europa tientallen mil¬ jarden inheemse en uitheemse biologische be¬ strijders gekweekt (Ravensberg, 1998) en vol¬ gens beide laatstgenoemde methoden uitgezet ter bestrijding van bijvoorbeeld belangrijke kasplagen als spint, witte vlieg en trips. Zo worden wereldwijd ter bestrijding van witte vlieg jaarlijks massaal uitheemse sluipwespen zoals Encarsia formosa Gahan (2,5-3 miljard) en Eretmocerus eremicus Rose & Zolnero wich (~1 miljard) (Hymenoptera: Aphelini Ent. Ber., Amst. 60 (2000) 123 inheems • inheems 32% inheems uitheems 21% uitheems uitheems 24% uitheems inheems 23% Fig. 2. Overzicht van het cumulatief aantal toepassingen van biologische bestrijders in Europa (links) en de verdeling van combinatiemogelijkheden (naar oorsprong van de bestrijder en plaag) van verschillende toepassingen (rechts), geduren¬ de de laatste 30 jaar ( 1968-1997: naar Van Lenteren, 1997). dae) en de predator Macrolophus caliginosus Wagner (Heteroptera: Miridae) (~1 miljard) uitgezet (informatie Koppert, 1998). Tachtig procent hiervan wordt losgelaten op een op¬ pervlak van ongeveer 8000 ha kassen in Europa (Van Lenteren, 1995). Kijken we naar de dagelijkse praktijk van biologische bestrij¬ ding in Europa en het gebruik van inheemse en uitheemse organismen, dan is de verhou¬ ding inheems-uitheems ongeveer fifty-fifty (fig. 2). De meeste commercieel beschikbare organismen zijn niet inheems voor Nederland (tabel 2). Uitheemse organismen zijn veelal afkomstig uit de tropen en subtropen of uit het West-Palaearctisch gebied (veelal het Middel landse-Zeegebied). Ofschoon de risico’s van geïntroduceerde, uitheemse natuurlijke vijanden binnen land¬ en tuinbouwsystemen nihil zijn, is het tot op heden niet duidelijk óf en wat voor effecten zij daarbuiten veroorzaken (Hokkanen & Lynch, 1995). In het verleden werd tot het gebruik van uitheemse organismen bij biologische be¬ strijding overgegaan wanneer inheemse be¬ strijders (en pesticiden) de plaag niet onder controle konden houden. De slaagkans van het inzetten van natuurlijke vijanden ter bestrij¬ ding van insecten als doelorganisme volgens de klassieke methode is veel lager (30-40%) dan bij onkruiden (65%) (Van Lenteren, 1992; Williamson, 1996). Dit verschil is voor een belangrijk deel terug te voeren op de nauwge¬ zetheid waarmee studies tijdens de voorselec¬ tie worden verricht, al kan het percentage suc¬ cesvolle introducties van insectenbestrijders toenemen tot 60-80% als organismen in grote¬ re aantallen of vaker worden geïntroduceerd (Beime, 1985). Een natuurlijke vijand van een plaag werd met name getest op diens efficiën¬ tie om het plaagorganisme te bestrijden, slechts in zeer beperkte mate op eventuele ef¬ fecten op niet-doelsoorten. Concurrentie met inheemse bestrijders was daarbij geen maat¬ staf voor selectie, tenzij de effecten negatief waren voor andere bestrijders (zoals hyperpa¬ rasitisme). Uitbreiding van het gastheerspec trum naar andere, nauw verwante organismen werd niet meegenomen of zelfs als positief ge¬ zien (Starÿ et al., 1988) omdat een bestrijder zich bij lage prooidichtheden kan handhaven op alternatieve gastheren. Bij biologische be¬ strijding van onkruiden wordt gastheerspecifi citeit daarentegen als een zwaarwegend crite¬ rium gezien: een ingevoerde, uitheemse herbivoor mag onder geen beding een bedrei¬ ging vormen voor onze landbouwgewassen. Naar effecten op natuurlijke ecosystemen werd echter ook hier niet of nauwelijks geke¬ ken. Ecologische effecten van biologische bestrijders Bestrijders blijven niet alleen op de plaats waar ze worden losgelaten: uitgezette organis¬ men verlaten de plek van loslaten en andere organismen komen naar binnen. Veiligheid na introductie van niet-inheemse biologische be 124 Ent. Ber., Amst. 60 (2000) strijders, ofschoon hoog ten opzichte van pes¬ ticiden, kan nooit a priori 100% worden gega¬ randeerd. Bij biologische bestrijding heeft el¬ ke vermelde combinatie van plaag en natuurlijke vijand, uitheems en inheems (fig. 2) en elke toepassingsvorm potentiële neven¬ effecten (Williamson, 1996; Van Lenteren, 1997): 1. Directe (‘verticale’) effecten : de vijand kan zich richten op een nuttig organisme of op een zeldzame, beschermde soort waardoor de niet doelsoort in dichtheid afneemt of verdrongen wordt. Zo zouden weinig gespecialiseerde sluipwespen ( Trichogramma spp.) die in het open veld in grote aantallen worden uitgezet tegen een breed scala van plaagrupsen, van nature voorkomende vlindersoorten kun¬ nen parasiteren. Hetzelfde geldt voor weinig gespecialiseerde roofwantssoorten of lieve¬ heersbeestjes, die worden uitgezet voor de be¬ heersing van respectievelijk trips en bladluis plagen in kassen, maar die mogelijk kunnen gaan concurreren met inheemse, verwante soorten. Of voor bepaalde parasieten van wit¬ te vlieg, die alleen mannelijke nakomelingen produceren op reeds door een soortgenoot of een niet verwante soort geparasiteerde gasthe¬ ren (inheems of uitheems): obligate respectie¬ velijk facultatieve hyperparasieten. Laatstge¬ noemde parasieten zouden niet alleen een bedreiging kunnen zijn voor de huidige suc¬ cesvolle biologische bestrijding met Encarsia formosa, maar ook inheemse soorten kunnen verdringen. Ook kan de natuurlijke vijand zelf een plaag worden: zo vormen per ongeluk geïntroduceerde, tropische en ook inheemse mierensoorten in toenemende mate een pro¬ bleem (plaag) bij de biologische bestrijding van plagen in kassen. 2. Indirecte (‘horizontale’) effecten: een afna¬ me van niet-doelsoorten, c.q. inheemse na¬ tuurlijke vijanden als gevolg van een plaag of loslaten van de bestrijder. Bijvoorbeeld als ge¬ volg van parasitering, predatie, ziekte of voed¬ selgebrek of als gevolg van competitie met in¬ heemse natuurlijke vijanden of veranderingen in de leefomgeving. Zo zou een introductie van sluipwespen niet alleen plaagrupsen kun¬ nen decimeren, maar ook kunnen resulteren in een afname van inheemse sluipwesp en zelfs vogelpopulaties. De mate waarin ecologische effecten kun¬ nen optreden, zal behalve van het aantal en de origine van de geïntroduceerde organismen, voor iedere combinatie ook afhankelijk zijn van het klimaat en de habitat waar deze in te¬ recht komen. Tevens spelen biologische ka¬ rakteristieken een rol, met name de dieetkeuze (monofaag, oligofaag, polyfaag) van zowel de plaag als bestrijder (zie Samways, 1988). In de klassieke biologische bestrijding is het zelfs noodzakelijk dat zij zich vestigen en versprei¬ den in het gebied waar ook de plaag voor¬ komt: factoren als aanpassing aan het klimaat en de soort, synchronisatie naar seizoen en de gastheer zijn daarbij belangrijk (Van Lente¬ ren, 1992). Met name deze vorm van biologi¬ sche bestrijding heeft dan ook veel aandacht gekregen wat betreft mogelijk ongewenste ne¬ veneffecten op niet-doelsoorten (Howarth, 1991; Haynes & Lockwood, 1997). Bij toe¬ passing van biologische producten voor inun datieve of seizoensgebonden vorm van biolo¬ gische bestrijding is verspreiding en vestiging alleen op het loslaatpunt belangrijk en zijn ook technische selectiecriteria, zoals de mogelijk¬ heid tot massakweek, van belang (Van Lente¬ ren, 1992). Veelal worden natuurlijke vij¬ anden ingezet, afkomstig uit een warmer klimaat, die geen diapauze vertonen en die specifiek zijn voor een bepaalde gastheer of nauw verwante groep van gastheren. Vaak echter worden ook oligofage of polyfage pre datoren losgelaten, zoals roofmijten ( Ambly seius spp.) tegen kasspint en/of trips, gaas vlieglarven (Chrysoperla carnea (Stephens)), galmuglarven (Aphidoletes aphidimyza (Ron dani)) en lieveheersbeestjes ( Harmonia axyri dis Pallas) tegen diverse bladluizen, parasieten ( Trichogramma spp.) tegen vlindereieren (Noctuidae), etcetera (Van Lenteren, 1997). 01 massale loslatingen echter ook een tijde¬ lijke bedreiging kunnen vormen voor de in¬ heemse fauna hangt mede af tot hoever en in welke mate een soort zich tot buiten het toe¬ passingsgebied kan verspreiden, een geschikte habitat kan vinden en zich daar (tijdelijk) kan vestigen op inheemse, niet-doelsoortorganis Ent. Ber., Amst. 60 (2000) 125 Tabel 2. Voorbeelden van de belangrijkste combinatievormen van inheemse (I: Europa; i: Nederland) en uitheemse (e) biologische bestrijders (inclusief hun diverse biotypen) en plaagorganismen, in Nederlandse  Aphelinus abdominalis Dalman i Encarsia formosa Gahan e Eretmocerus eremicus Rose & Zolnerowich e Braconidae Aphidius colemani Viereck e Aphidius end Haliday i Dacnusa sibirica Telenga i Opius pallipes Wesmael i Eulophidae Diglyphus isaea Walker i Trichogrammatidae Trichogramma brassicae Bezdenko I Encyrtidae Leptomastix dactylopii Howard e Anagyrus pseudococci (Girault) I Predatoren Diptera Aphidoletes aphidimyza (Rondani) i Feltiella acarisuga (Vallot) e Neuroptera Chrysoperla camea (Stephens) I-£ Coleoptera Cryptolaemus montrouzieri Mulsant e Harmonia axyridis Pallas e Hippodamia convergeas Guerin-Meneville e Heteroptera Orius laevigatus (Fieber) I Orius insidiosus (Say) e Orius majusculus (Reuter) 1 Macrolophus caliginosus Wagner I Podisus maculiventris (Say) Acarina Phytoseiidae Phytoseiulus persimilis Athias-Henriot Amblyseius californicus (McGregor) Amblyseius cucumeris (Oudemans) Amblyseius cucumeris (non-diapause) Amblyseius degenerans Berlese Acarina Laelapidae Hypoaspis aculeifer (Canestrini) / Hypoaspis miles (Berlese) aardappeltopluis, boterbloemluis 1 kaswittevlieg, tabakswittevlieg e kaswittevlieg, tabakswittevlieg e perzikbladluis, katoenluis i aardappeltopluis, boterbloemluis i mineervliegen i-e mineervliegen i-e mineervliegen i-e vlindereieren (Noctuidae): kooluil; groente-uil; gamma-uil 1 turkse mot e citruswolluis e citruswolluis e bladluizen 1 spintmijten i-e bladluizen i wittevlieg, trips, vlindereieren i-e wolluizen e bladluizen i-e bladluizen i-e tabakstrips Califomische trips i-e tabakstrips Califomische trips i-e tabakstrips Califomische trips i-e kaswittevlieg, tabakswittevlieg e bladluizen, spintmijten, i-e vlindereieren, tripsen, mineervlieglarven rupsen en keverlarven i kasspintmijt i tabakstrips Califomische trips i-e tabakstrips Califomische trips i-e tabakstrips Califomische trips i-e tabakstrips Califomische trips i-e varenrouwmuggen. i springstaarten, tripspoppen, i-e aaltjes; bollenmijten (lelie) e 126 Ent. Ber., Amst. 60 (2000) men en in hoeverre natuurlijke evenwichten eenzijdig worden veranderd. Ofschoon indi¬ recte aanwijzingen er op duiden dat dit niet in sterke mate optreedt, is de reikwijdte van mas¬ sale loslatingen nog veelal onbekend. De grootschalige import van lieveheers¬ beestjes uit de Verenigde Staten, Hippodamia convergens Guerin-Meneville, met miljoenen weggevangen uit hun overwinteringsplaatsen, is een bijzonder geval. Bedoeld als goedkoop “biologisch correctiemiddel” tegen bladluis plagen in kassen, worden zij soms ook, zonder succes, door diverse Nederlandse gemeenten (bijvoorbeeld Tilburg, Eindhoven, Den Bosch, Breda, Maastricht, Buren, Amsterdam) inge¬ zet ter bestrijding van bladluizen op laanbo men (informatie Henk Stigter, Plantenziekten kundige Dienst Wageningen). Vaak alleen om publicitaire redenen maken dergelijke campagnes misbruik van het positieve imago van “het lieveheersbeestje” voor het grote pu¬ bliek. Behalve ethische bezwaren tegen deze vorm van verzamelen (roofbouw) én uitzetten, is het ook een van de weinige voorbeelden van het inzetten van biologische bestrijders waar¬ bij deze biologische bestrijder zonder enige toets op effectiviteit en specificiteit, op para¬ sieten, ziekten of andere “verontreinigingen”, direct in een nieuwe omgeving worden losge¬ laten. Tot nu toe zijn ruim honderd soorten na¬ tuurlijke vijanden in Europa uitgezet (tabel 1), in Nederland ongeveer de helft (tabel 2), ogen¬ schijnlijk zonder ernstige gevolgen voor na¬ tuur en milieu. Nadelige effecten zijn elders in de wereld wel bekend na het uitzetten van slangen, padden en roofslakken, die hun vraat activiteiten niet beperkten tot het beoogde plaagorganisme. Risico’s voor inheemse soor¬ ten buiten de kas zijn in de Nederlandse situ¬ atie vanwege de grote temperatuurverschillen en het geringe aanbod van geschikte gasthe¬ ren, waarschijnlijk beperkt: de mogelijkheden om in ons klimaat te overleven en te overwin¬ teren zijn voor deze soorten zeer gering. Risico’s met betrekking tot de introductie van natuurlijke vijanden in het klimatologisch gunstiger Middellandse-Zeegebied zijn moge¬ lijk groter: plaag en bestrijder kunnen zich in open terrein verspreiden en vestigen. Sommige natuurlijke vijanden, in het verleden volgens de klassieke methode uitgezet tegen een bepaalde plaag, weten zich op inheemse soorten te handhaven en zijn zelfs de domi¬ nante soort geworden. Een voorbeeld is de sluipwesp Lysiphlebus testaceipes Cresson, die ook diverse Europese bladluissoorten parasiteert (Starÿ et al., 1988). Een ander, En carsia pergandiella Howard, die niet alleen kaswittevlieg, maar ook andere witte-vlieg soorten buiten de kas parasiteert en inheemse sluipwespsoorten heeft verdrongen (Viggiani, 1994). Voorbeelden elders in de wereld wij¬ zen erop dat name uitheemse, polyfage preda toren (bijv. lieveheersbeestjes zoals Harmonia axyridis ) afkomstig uit een vergelijkbaar kli¬ maat als waar zij worden uitgezet, zich sterk kunnen uitbreiden en de dominante soort kun¬ nen worden (Hoebeke & Wheeler, 1996; McCorquodale, 1998). Deze zouden bij voor¬ keur hier niet moeten worden ingevoerd of kritisch worden bekeken wanneer zij in inun datieve programma’s worden gebruikt. Risico-analyse van biologische bestrijders Aan de toename in belangstelling en toepas¬ singen van biologische bestrijding als vol¬ waardige, goedkope vorm van beheersing van plagen in land en tuinbouw en van invasieve soorten in natuurlijke gebieden, kleven moge¬ lijke risico’s en daarmee de kans dat er fouten gemaakt zullen worden: 1. Steeds meer soorten en grotere aantallen natuurlijke vijanden worden ingevoerd voor klassieke biologische bestrijding, ook door personen, instanties of landen met een geringe ervaring. 2. Europa (en Nederland in het bijzonder) is een belangrijk exporteur geworden van na¬ tuurlijke vijanden in de vorm van biologi¬ sche producten, met name voor toepassin¬ gen in kassen wereldwijd. Jaarlijks worden vele miljarden insecten en mijten in Nederland gekweekt en in Europa of daar¬ buiten verkocht en losgelaten. Als gevolg van de toename van de handel in commer¬ cieel beschikbare natuurlijke vijanden ver Ent. Ber., Amst. 60 (2000) 127 anderen de aard en controle van toepassingen. In de slipstream van het succes worden allerlei producten en vormen van natuurlijke en biolo¬ gische middelen bereikbaar (via postorder. Internet of tuincentrum) voor de ongeoefende gebruiker of voor lokale experimenten op klei¬ ne schaal (individu, gemeente). Het uitzetten van biologische bestrijders uit opportunisti¬ sche motieven (commercieel of publicitair), is helaas geen uitzondering. Maatregelen Landelijke overheden hebben de moeilijke taak om een juist beleid uit te stippelen en re¬ gelgeving te ontwikkelen: enerzijds is er een sterk toegenomen vraag naar ecologisch veili¬ ge vormen van plaagbeheersing, anderzijds is er een toegenomen bezorgdheid om natuur en milieu, het in stand houden van de eigen bio¬ diversiteit en beschermen van bedreigde in¬ heemse soorten. Internationaal zijn er diverse afspraken en regels om de import en vestiging van schadelijke insecten te beperken aan de hand van quarantainelijsten (Smith et al., 1997). Inspecties kunnen deze introducties echter slechts ten dele verhinderen en wereld¬ wijd neemt het aantal dan ook sterk toe. De regelgeving voor de invoer en uitvoer van natuurlijke vijanden loopt nu per land uiteen van geen tot een zeer strikte. De Wereldvoed¬ selorganisatie (FAO) heeft enkele jaren gele¬ den een gedragscode opgesteld voor een inter¬ nationale harmonisatie en regulering van de invoer en het loslaten van biologische bestrij¬ ders (FAO, 1996). Steeds meer landen, met name in de tropen, stellen echter ook paal en perk aan de uitvoer van inheemse soorten, in¬ clusief mogelijke biologische bestrijders. Het ontwerpen van regelgeving is een on¬ derdeel van het volwassen worden van de bio¬ logische bestrijding, maar dit moet echter niet verzanden in bureaucratische regels en nor¬ men. Bovendien werkt een strikte regelgeving voor biologische producten waarschijnlijk contraproductief voor de toepassing en ont¬ wikkeling van nieuwe vormen van biologi¬ sche plaagbestrijding: onderzoek naar nieuwe natuurlijke vijanden is kostbaar en tijdrovend. 