Willem de Zwijger, Prins van Oranje
De geruchten, die in het Zuiden kwamen over het vormen eener
afzonderlijke Unie der Noordelijke gewesten, bevorderden ook daar het
streven, zich te vereenigen. In dezelfde maand Januari 1579, dat de
Unie van Utrecht tot stand kwam, werd in het Zuiden de welbekende Unie
van Atrecht gesloten, die, voorbereid door de agenten van Parma en den
aanvoerder der Malcontenten, voorloopig Henegouwen, Artois, Rijsel,
Douai en Orchies omvatte en waarbij het behoud van den katholieken
godsdienst en het gezag van den koning op den voorgrond stonden. Wel trachtte de Prins nog de scheiding te voorkomen en gelukte het
hem, zelfs drie dagen na het sluiten der Unie van Atrecht (6 Januari)
den vrede tusschen Vlaanderen en de Malcontenten te doen teekenen,
maar de verbittering van de katholieke bewoners van Artois en
Henegouwen tegen de Vlaamsche Calvinisten en den Prins was te groot,
dan dat de scheiding kon voorkomen worden. De woeste uitbarsting
van het Calvinisme onder het Gentsche gepeupel; de onbeschaamde
buitensporigheden, in die Vlaamsche stad en elders bedreven, waren
de hoofdoorzaak, dat Parma's verleidelijke taal, om zich weder onder
't gezag van den koning te stellen, zooveel gunstige ooren vond. Staatsman en krijgsheld tevens, verzuimde hij aan de eene zijde geen
enkele gelegenheid, om door voorkomendheid en vrijgevigheid personen
en gemeenten te herwinnen voor de zaak des konings, aan de andere
zijde om zich met allen spoed voor te bereiden op vernieuwing van
den krijg tegen Oranje en de gewesten, die zijne partij hielden. De Prins liet niet na, de weifelende streken voor de Staten-Generaal
te behouden, doch de genoemde gewesten waren en bleven onherroepelijk
verloren. Nog duurde het vier maanden, eer het verbond, dat voorloopig
op 6 Jan. gesloten was, werd bekrachtigd. Eerst op den 17en Mei 1579
werd te Atrecht het verdrag van reconciliatie door de staten van
Henegouwen en Artois, door Rijsel, Douai en Orchies geteekend. Het
behoud van het katholicisme en van het gezag van den koning stonden
op den voorgrond; doch ook werden de Pacificatie van Gent, de 1e Unie
van Brussel en het Eeuwig Edict bevestigd. In den loop van het jaar werden tal van meerdere streken en steden en
niet minder edelen en grooten voor de Unie van Atrecht gewonnen. Doch
reeds de aanvankelijk geslaagde verzoening met den koning, die van zijn
kant handhaving der privilegiën, terugtrekking der vreemde troepen en
een Prins van den bloede als landvoogd beloofde, maakte wijd en zijd
grooten indruk. Zelfs verhaalt men, dat er feesten ter eere van die
gebeurtenis in Parijs werden gevierd. In een der schouwburgen gaf men
een pantomime, waarin Filips een mooie makke koe op de planken bracht,
die echter plotseling weerspannig werd, tegen begon te spartelen, de
leidsel brak en bijna was weggeloopen. Daarna kwam Alexander Farnese
op, die het gebroken touw weer trachtte samen te binden, terwijl ook
de Staten-Generaal op het tooneel verscheen. Sommigen pakten de koe
bij de horens of sloegen ze op den rug, terwijl anderen van voren
bleven staan en om hulp riepen. De Duitsche keizer, de Fransche koning en de Engelsche koningin,
die soms medelijden met de koe hadden, dan weer met haar vervolgers,
waren toeschouwers. Alençon (de hertog van Anjou) liep er dapper op
af en greep de koe bij haar staart. Daarop kwamen Oranje en Casimir op
het tooneel met een melkemmer en trachtten haar te melken, toen Parma
den halster greep en het dier triomfantelijk naar Filips terugbracht,
dat met den eenen poot Casimir, met den anderen Oranje een schop gaf. Zeker eene Oranje geheel onwaardige voorstelling, alsof hij slechts de
Nederlanden als eene melkgevende koe beschouwde, doch een niet onaardig
verhaal in zoover als ze uitdrukking gaf aan de publieke meening in den
vreemde omtrent den thans gedeeltelijk bedwongen opstand. Dat echter de
koe, hoe ook gedeeltelijk getemd, voor een ander deel even weerbarstig
bleef en haar doel heeft bereikt, om in beter, schooner landouwen te
grazen, heeft de verdere geschiedenis der Noordelijke gewesten wel
bewezen. Doch op dat oogenblik was het voor den Prins een vreeselijke
slag. Hij, die in de Pacificatie van Gent als de vrijverklaring der 17
Nederlandsche gewesten, zijn levensideaal had meenen te vinden, zag in
de Unie van Atrecht de vernietiging van zijn schoonsten wensch. Want
al beriep zich Atrecht zoowel als Utrecht op die Pacificatie, ze had
voor beider oor een geheel anderen klank. Voor den Prins was zij de
uitdrukking geweest van: vrede door vrijheid, voor Parma en de zijnen
zou ze zijn: vrede na nieuwen strijd tot onderdrukking. Hoe hard het Oranje dan ook viel, om van zijn ideaal te scheiden,
hoe hij daarom alleen zoo lang mogelijk vertraagd had, zelf de Unie
van Utrecht te onderteekenen, toch deed hij dit eindelijk op den
3en Mei 1579. Ten volle was hij er niet mede ingenomen, al was ook
het denkbeeld van hem afkomstig. Hij kon zelf niet ontkennen, dat
die Unie den katholieken Walen moest mishagen wegens de duidelijke
voorliefde van haar voorstanders, in het bijzonder van Jan van Nassau,
voor het Calvinisme. Met den religievrede, zooals hij dien begeerde, stond het ook in die
Unie tamelijk zwak. De Prins deed daarom in April nog een poging,
om op den religievrede een generale Unie te bouwen, doch ook die
poging stuitte af op de leden der Utrechtsche Unie. Zoolang hij nog
kans meende te hebben op 't welslagen van zijn onderhandelingen met
Montigny e. a., trad de Prins niet openlijk tot de Unie toe. Toen
het eindelijk bleek, dat de verzoening van de Waalsche gewesten met
den koning zeker zou volgen, bekrachtigde ook hij de Unie van Utrecht
met zijne handteekening. In den loop van 1579 en 1580 werd deze Unie nog door Friesland,
Overijsel en Drente onderschreven; Rennenberg teekende in Juni 1579,
doch reeds een jaar later volgde zijn schandelijke afval. Ook enkele
steden in Brabant en Vlaanderen traden toe. Sedert het eind van 1578 had Parma, wiens macht zich thans over
tal van gewesten uitstrekte, het plan Maastricht te belegeren. Na
strooptochten door het zuidelijk gebied der Staten en den slag bij
Burgerhout op 23 Februari 1579, legerde hij zich in het begin van
Maart voor die veste. De inwoners toonden het vaste voornemen, den
Spaanschen veldheer van hun poorten te verdrijven. De oude geschiedenis
van dapperheid aan beide kanten, herhaalde zich hier; van weerszijden
werden er mijnloopen gegraven en trachtten de verschillende troepen
elkander in de diepte der aarde te verrassen. Parma was het rijkst aan hulpmiddelen. Hij bouwde een reeks sterke
forten rondom de stad, zelfs woningen voor zijn soldaten, om hen des
te langer de ongemakken van den krijg te doen verduren. Oranje had
met moeite een leger van 7000 man verzameld, dat, door graaf Jan
en Hohenlohe geleid, bestemd was om Maastricht te verlossen, doch
reeds de eerste aanblik op die stad, welke als 't ware Maastricht
omsingelde, bewees hun, dat het een verloren spel was. Nog op 25
Juni werd er een brief van Oranje in de stad geworpen, die binnen
14 dagen hulp beloofde. Het was reeds te laat, want op den 29en Juni
werd Maastricht stormenderhand genomen. Een poging van den Prins, op het congres in Keulen een wapenstilstand
voor Maastricht te verkrijgen, was afgestuit op een weigering
van Parma, die wel wist, dat Maastricht het niet lang meer zou
uithouden. De verovering had bij verrassing plaats, toen de stad nog
in diepen slaap was. Er volgde een moord met al zijn onbeschrijflijke
verschrikkingen, zooals Spaansche soldaten, die 4 maanden in gevaar
en nood hadden geleefd, alleen konden volvoeren. Al moge het getal
van 8000 omgekomenen bij de belegering en den driedaagschen moord wat
overdreven zijn, zeker is het waar, dat de helft der bevolking door
het zwaard of de pest is omgekomen en dat Maastricht en omstreken voor
geruimen tijd in de grootste ellende en armoede gedompeld waren. Geen
wonder, dat Parma na deze groote overwinning voor de Spaansche zaak,
den 3en Juli zijn zege-intocht in de arme stad hield. Het was een vreeselijke slag voor de nationale partij van het Noorden
en daarbij allernoodlottigst voor den naam van den Prins, die algemeen
beschuldigd werd, de stad aan haar lot te hebben overgelaten. De
inwoners, zoo sprak men, hadden op hem vertrouwd. Hij had toch
hulp en verlossing beloofd, indien ze het konden uithouden? Wat men
na de nederlaag op de Mookerheide had gezegd, werd thans herhaald
n. l. dat zijn halfheid en uitstel de ramp hadden veroorzaakt. Geen
held van eenig volk ontgaat zulk een oordeel, als tegenspoed hem
achtervolgt. Toch was zulk een verwijt na den val van Maastricht voor
den Prins zeer moeilijk te dragen. Het waren donkere dagen voor Oranje, want behalve het verlies van
deze stad moest het hem ook wel droevig stemmen, dat tal van edelen
de zijde van den koning kozen. In Juli ging de jonge graaf van Egmond,
die den Prins eerst zoo dapper had terzijde gestaan, tot de partij van
Filips over; iets later volgden Aerschot, Schets van Grobbendonck en
anderen. Heze was reeds overgegaan, Havré zou spoedig volgen ja, zelfs
de oudste zoon van Oranje's zwager, van den Berg, koos Parma's partij. "Ik kan den Prins nu niet verlaten," schreef graaf Jan aan zijn
Dillenburgsche vrienden, "daar hij bijna door iedereen in den steek
wordt gelaten behalve door mij en den stadhouder van Friesland."

Ook deze zou binnenkort afvallig worden. Rennenberg, op wien Oranje
geheel had vertrouwd, begon in het najaar sterk naar de Spaansche zijde
te neigen. Zelf katholiek ergerde ook hem de rumoerige beweging der
Calvinisten in het Noorden, maar de doorslag gaf niet die ergernis,
maar wel de belooning, welke hem werd toegezegd en ook de vrees,
misschien zelf het slachtoffer te worden. In Maart had de overgang pas
plaats, nadat Oranje nog door een persoonlijk bezoek had geprobeerd,
hem te weerhouden. In de laatste maanden van 1579 was ook een poging in Keulen mislukt om
den vrede te herstellen. Het plan was van Keizer Rudolf uitgegaan en
Filips, vroeger nooit gezind zulk een congres te steunen, had ook
een gezantschap gezonden. Tal van Europeesche mogendheden waren
er samengekomen om de belangen der Nederlanden te bespreken. De
Nederlandsche gezanten gaven niet onduidelijk te verstaan, dat, ingeval
de vrede niet werd gesloten, men den koning als vervallen van zijn
souvereiniteit zou beschouwen en het volk als ontheven van zijn eed van
trouw. Doch wat konden onderhandelingen baten als de Spaansche koning
niet toe wilde geven op het belangrijke punt van godsdienstvrijheid,
hetgeen door de Staten-Generaal juist geëischt werd. De afgevaardigden van dit college vertrokken, toen het duidelijk bleek,
dat men niet tot overeenstemming kon komen, maar de vertegenwoordigers
van vijf gewesten bleven en het gevolg hiervan was de officieele
verzoening van het Zuiden met den koning. Het is merkwaardig, dat in dien tijd toen er geen couranten waren,
die uitdrukking gaven aan eene publieke meening, een land zoo
spoedig onder den algemeenen indruk kon komen van de verschillende
gebeurtenissen. Toch was dit zoo, want in den zomer van 1579 bestond
er tegen Oranje een algemeen wantrouwen, zoo hemelsbreed verschillend
van de warme gevoelens, die eenige maanden vroeger voor "Vader Willem"
gekoesterd werden. "Ik kan niet genoeg zijn voorzichtigheid en gelijkmoedigheid, om
zooveel zaken en zooveel beleedigingen te dragen, bewonderen. Ik
geloof, dat er in de Christelijke wereld geen eminenter man bestaat,"
zoo schreef Hubert Languet aan Sidney. Nergens zaten zijn vijanden stil, overal was men bezig zijn gezag
te ondermijnen en we kunnen ons zoo begrijpen, dat Oranje aan de
Magistraat van het woelige Gent o. a. schreef:

"..... Wil daarbij bedenken, dat zij die mij zoo blameeren, vrijheid
van spreken hebben, doordat ik die vrijheid door het bloed mijner
familie, door mijn werkzaamheden en de opoffering van mijn geld voor
hen heb gekregen. Zij zijn alleen aan mij dank schuldig, dat ze zoo
vrij over mij kunnen spreken."

Men ontzag zich zelfs niet, den Prins op schandelijke wijze te
belasteren. Tot in de vergadering der Staten-Generaal drong die laster
door. Er kwam een bode in Antwerpen met een brief aan de Staten, zoo
vol lastertaal omtrent den Prins, dat de Secretaris van den Raad,
die het stuk overluid begon te lezen, maar ziende wat de bedoeling
er van was, daarmee twee, drie keeren uit louter schaamte ophield. De
Prins dat bemerkende, nam toen den brief zelf in zijn handen en las hem
tot het einde toe aan de vergadering voor. Dat was zeker de schoonste
en edelste zelfverdediging; maar blijkbaar was de bedoeling van het
schrijven, Oranje in algemeen diskrediet te brengen. Was bij al dien afval, ontrouw en laster, Vlaanderen nog maar in rust
gebleven, doch de Prins zei terecht van dit gewest: "Die oproeren in
Vlaanderen bederven geheel onze zaken."

Nadat Oranje er de orde had hersteld bleef het er maar kort rustig;
het fanatisme der Calvinisten ontwaakte echter weer en sloeg
zelfs over naar Antwerpen, waar op den Hemelvaartsdag (28 Mei) een
processie, die Matthias bijwoonde, aanleiding gaf tot een heftige
uitbarsting van het gepeupel, waarbij twee menschen gedood werden en
de landvoogd zelf in levensgevaar verkeerde. Oranje slaagde er wel
in, verder bloedvergieten te voorkomen, maar in een vergadering van
overheidspersonen dreigde hij, het land te zullen verlaten, indien
de ongeregeldheden niet konden worden gestild. De magistraat beloofde
zijn best te zullen doen, indien hij hen althans niet alleen liet. De hoofdreden van deze nieuwe onlusten, welke ook in andere plaatsen,
maar vooral in Gent voorkwamen, was het niet direct nakomen van
de voorwaarden door de Malcontenten. Oranje werd daar weder het
slachtoffer van den geloofshaat en Hembyze met Dathenus ontzagen zich
niet hem openlijk en heftig te belasteren en de volkswoede om zijn
verdraagzaamheid en Franschgezindheid tegen hem op te wekken. Die
volksleiders riepen om Johan Casimir, dien zij als een vertrouwbaar
geloofsgenoot wilden terughebben. Dathenus noemde Oranje rondweg een godloochenaar, die even gemakkelijk
van zijn godsdienst als van zijn kleedingstuk veranderde. Eerst nam
de Prins geen notitie van die lastertaal, maar later schreef hij in
een brief aan de Gentsche burgers:

"Men heeft mij verteld, dat Mr. Dathenus mij als een man zonder
godsdienst of trouw, als iemand alleen door eerzucht beheerscht,
heeft geteekend en dat hij ook andere dingen gezegd heeft, die hem in
zijn ambt in het minst niet voegen. Ik geloof niet, dat het noodig
is, daarop eenig antwoord te geven. Alleen wil ik zeggen, dat ik
gaarne bereid ben, het oordeel daarover aan allen, die mij kennen,
over te laten."

Nogmaals begreep Oranje, dat hij door persoonlijk bezoek iets goeds
zou kunnen uitwerken. Toen hij kwam, stond Rijhove aan zijn zijde om
met kracht Hembyze en Dathenus te weerstaan. Hoewel deze heeren niets
ontzagen, Oranje bij het volk te belasteren en het te waarschuwen tegen
de plannen van den Prins om het land aan Anjou en de Franschen over te
geven, Oranje bleef hen meester. Hembyze werd uit de regeering gezet
en gedwongen met Dathenus de vlucht te nemen. Ze zochten een wijkplaats
bij Casimir in Duitschland, die ze onder zijn bescherming nam. Het jaar 1579 bracht dus wel nieuwe angsten en gevaren voor den
Prins. Hoe weinigen zouden te midden van zooveel verraad en ontrouw,
laster en afval, zijn staande gebleven! Hoevelen zouden in zulk
een bangen strijd de voordeelige voorwaarden van het Congres van
Keulen, die hem persoonlijk werden aangeboden, met beide handen hebben
aangenomen! Niet alzoo de Zwijger. Hij verloor trots allen tegenstand
zijn moed niet; zijn onwrikbaar geloof in de toekomst van het land
en in die der vrijheid, hield hem staande. De Prins gevoelde die
hopelooze verdeeldheid, terwijl Parma met den dag krachtiger werd;
bovendien het vreeselijk lot van Maastricht bedreigde ook andere
steden, terwijl hierdoor bij vernieuwing dringende behoefte aan
buitenlandsche hulp ontstond. Dit leidde, zooals we later zullen
zien, tot de aanbieding van de souvereiniteit aan den hertog van
Anjou. Vele moeilijkheden waren echter nog te overwinnen, want tegen
Anjou's candidatuur bestonden in het land groote bezwaren. De verhouding van Oranje tot Anjou heeft misschien, meer dan eenige
andere daad van hem, aan de afbrekende critiek van zijn vijanden
blootgestaan en niet alleen zijn tegenpartij, maar ook tal van
aanhangers van den Prins hebben zijn Fransche politiek veroordeeld. Uit een openbaar gemaakte correspondentie is ten duidelijkste gebleken,
dat de Staten-Generaal het werkelijk belang van het land op 't oog
hadden, toen ze met Anjou nieuwe onderhandelingen aanknoopten. Deze
was na de voorloopige erkenning van Filips te Atrecht en nadat hij
bemerkt had, dat de Zuid-Nederlandsche heeren niet van hem gediend
waren, den 19en Januari 1579 naar Frankrijk teruggekeerd, weinig
vermoedende, dat zijn hulp zoo spoedig weer zou worden ingeroepen. Door Anjou's gezant, die hij had achtergelaten, werden de betrekkingen
met den Prins en de Staten-Generaal aangehouden. Tal van gewesten
wilden niets van Anjou weten, zooals Vlaanderen en Holland, maar er was
een omstandigheid, die de oppositie in 1579 wat kalmeerde. Elisabeth
van Engeland, die vroeger gedreigd had haar steun te ontzeggen, indien
de Nederlanden hulp bij Anjou zochten, was van politiek veranderd
en wendde zelfs een huwelijk met Anjou voor. Ofschoon dit alleen
een politieke kunstgreep van haar was tegenover Frankrijk en Spanje,
gaf zij zóó een schijn van waarheid aan dit plan, dat men algemeen een
huwelijk verwachtte. De hoop hierop was wel oorzaak, dat de antipathie
tegen hem in het land verminderde, al bleef die nog zeer groot. De Prins bleef bij zijn meening, dat de aanvaarding van Anjou's
souvereiniteit het eenige middel zou zijn om den strijd tegen den
koning van Spanje vol te houden. Hij gaf dit advies dan ook aan de
Staten, maar liet duidelijk uitkomen, dat zij hierin moesten beslissen;
de persoon van Anjou was hem onverschillig, maar als representant
van Frankrijk zocht hij dezen vorst. Vooral Jan van Nassau was zeer sterk tegen Anjou. Zijn streng
Calvinisme veroorzaakte, dat hij van het ontrouwe, verraderlijke
Frankrijk niets goeds verwachtte. Hij stelde Franschen en Spanjaarden
op één lijn. Had hij zijn eigen wil in 1579 kunnen doorzetten,
dan zou Graaf Jan reeds zijn stadhouderschap van Gelderland hebben
neergelegd en naar Dillenburg zijn teruggekeerd. In Juli was daar des
te meer reden voor, door het overlijden van zijn echtgenoote, gravin
Elisabeth, wier dood door allen, ook door zijn oude moeder Juliana,
ten zeerste werd betreurd. Oranje liet echter zijn broer niet los; hij had hem te veel noodig
en in het jaar van de Unie van Utrecht was hij in het Noorden de
rechterhand van den Prins. Met de Fransche politiek kon broer Jan
zich volstrekt niet vereenigen; er bestaat zelfs een memorandum van
hem, waarin hij op de groote nadeelen van het verbond met Frankrijk
wijst. Hij waarschuwt de landen daarin, zich toch niet in te laten met
"dergelijke goddelooze tirannen" als Frankrijks vorsten en hij vreest,
dat ze daardoor bij de nakomelingschap een slechten naam op zich laden. Het verzet van Graaf Jan was wel begrijpelijk, maar thans kon zijn
plan om zonder steun de zaak tot een goed einde te brengen, nog niet
verwezenlijkt worden. Na tien jaar zou men tot de erkenning komen,
dat een monarchie door een op zich zelf vertrouwende republiek te
vervangen was. Te midden van al den tegenstand, die Oranje in 1579
beleefde, was het begrijpelijk, dat hij in de hulp van een nieuwen
souverein de kracht tot behoud meende te vinden. De Prins vond geen tijd, alle langdradige brieven en waarschuwingen
van zijn broeder te beantwoorden en hij zond hem een kort bericht,
waarin hij meldde, dat hij alles zorgvuldig had gelezen en den wensch
tevens uitsprak, zijn broeder te spreken. Hij wilde Jan niet verliezen,
maar voor dezen werd het blijven op den duur zeer moeilijk, want
ook in Nassau hadden zijn kinderen groote behoefte aan hem. Toch is
het waarschijnlijk, dat niet dit laatste, maar wel de afkeuring van
de politiek van den Prins, de hoofdoorzaak was van het vertrek uit
Nederland in 1580. Graaf Jan meende nu eenmaal, dat de zoogenaamde
verdraagzaamheid van den Prins, het leenen van een oor aan den
duivel was. Oranje ging op den ingeslagen weg voort en bereikte met Anjou in 1581
zijn doel. HOOFDSTUK XXVIII. ANJOU. JULIANA'S DOOD. AFZWERING VAN FILIPS II. 1580-1581. Van de vele redevoeringen, welke de Prins tot de Staten-Generaal
hield, was die op den 9en Januari 1580 wel de meest merkwaardige,
die wederom een nieuw bewijs is zoowel van zijn edel en grootmoedig
hart, als van zijn diep doorzicht in de zaken van het land. Hij wilde
voor het uiteengaan van de leden, die weken lang vruchteloos waren
samen geweest, hen nog eens met ernst op hun verplichtingen wijzen
in deze moeilijke dagen van de wording van den nieuwen Staat. Hun
besluiteloosheid kende hij maar al te goed en zoolang dit zoo bleef,
zou de ondergang van het land niet kunnen voorkomen worden. "Voor
alle dingen," zegt hij, "moeten wij vaststellen of wij den vrede of
den oorlog willen," en zinspelend op de aanbiedingen van het Congres
te Keulen, vervolgt hij: "Als ik spreek van vrede, dan wil ik niet
in algemeene termen praten. Want wie bestaat er, die zóó'n vijand is
van zichzelf, zijne vrouw, zijne kinderen en wat nog meer zegt, van
zijn land, die niet uit zijn volle hart den vrede verlangt, waardoor
hij rustig en kalm zijn leven kan doorbrengen, het goede genieten,
dat God hem heeft gegeven en God dienen naar zijn geweten? Maar ik
spreek van den vrede, gelijk hij ons is aangeboden; want het is ijdel,
om in het algemeen over den vrede te praten, als men de bijzondere
omstandigheden niet in aanmerking neemt, die in de tractaten op den
voorgrond worden geplaatst, om tot den vrede te komen."

"Ik wil niet van mij zelf spreken, Mijne Heeren; nooit heb ik
mijn eigen belang gezocht, maar alleen de welvaart van het land;
ik ken wel de valsche lasteringen, die op mij worden geworpen,
niet door mijn vijanden alleen, maar ook door hen, die zeggen,
mijne vrienden te zijn. Toch trek ik mij die op geenerlei wijze aan
en ik wil dergelijke leugens niet bestrijden dan door de waarheid
van mijn leven, dat ik aan den dienst van het algemeen gewijd heb,
hetgeen ik hoop, dat God mij zal doen blijven najagen, zoolang ik
leef. Want daardoor zal ik aan de nakomelingschap de oprechtheid en
zuiverheid van al mijn bedoelingen doen kennen. Ik verzoek u daarom,
Mijne Heeren, acht te geven op hetgeen ik u voorstel en op hetgeen
ik u zeg en bevestig, hetgeen zoo dringend noodzakelijk is, dat ik
zonder dat geen ander middel zie om het land, dat tot heden onder
zooveel bezwaren door Gods hulp is bewaard, te kunnen redden."

Wie zich den inhoud van het vorig hoofdstuk te binnen brengt, zal dien
toon niet ten volle verstaan? Alles scheen in 1579 samen te spannen,
om den arbeid, dien Oranje verricht had, te vernietigen. Had hij te
midden van zooveel angsten en tegenspoed nu maar van het eerste lichaam
van den Staat, waarmede hij moest regeeren, krachtige ondersteuning
gevonden! Het ontbrak hem daarin niet aan talrijke vrienden en geestverwanten;
maar wel verre, dat deze zich als één man rondom den Prins zouden
geschaard hebben, waren er allerlei hindernissen, die hen tot
geene daden brachten en die hen zelfs in dien benarden toestand
tot besluiteloosheid doemden. Het was hetzelfde gebrek, dat ook
later tijdens het bestuur der Republiek zooveel onheil teweegbracht;
dezelfde leemten in de staatsinrichting, die vaak in de beste dagen
van die Republiek tot zooveel uitstel, oneenigheid en daarom tot
werkeloosheid leidden, ze openbaarden zich met al haar jammerlijke
gevolgen reeds te midden van de wording van den Nederlandschen Staat. Zoo ooit dan was in 1579 snel, krachtig, doortastend handelen
noodzakelijk, en dit konden de leden der Staten-Generaal niet,
want ze waren veel te afhankelijk. Het ontbrak eenvoudig aan een
centrale macht; steeds moesten de verschillende gewesten en steden bij
vernieuwing geraadpleegd worden over alles, wat men wilde besluiten. De Prins zag zeer goed dat gebrek in; toen hij in Holland en Zeeland
optrad, had hij met hetzelfde te strijden gehad. Er was een centrale
macht noodig, een hoogste college, dat onmiddellijk besluiten kon,
als de nood het eischte. "In onzen gedesorganiseerden toestand is het geen wonder, dat wij
slechts een stad (Maastricht), wel wonder, dat we niet reeds meerdere
steden verloren hebben. We moeten een organisatie en een centrale
macht hebben, Mijne Heeren, die beslissen en gehoorzaamheid eischen
kan. Nu komt iedereen, die in nood is, tot mij, alsof ik alles in
mijn hand heb, terwijl ik weet, hoe volkomen machteloos ik ben om
te handelen. Zoowel de militaire als de financieele toestand eischt
zulk een oppersten raad, die kan bevelen." In bijzonderheden wijst
de Prins dit verder aan en dan eindigt hij met te zeggen:

"Gaat dan heen naar uwe gewesten en steden en doet ze verstaan als
dringend noodzakelijk, wat ik u op het hart heb gedrukt. Ik bid
u daarbij, te gelooven, dat dit geen redevoering is, die ik tot u
gehouden heb, maar alleen een waarschuwing die, als ze niet wordt
opgevolgd, den ondergang van het land ten gevolge hebben zal.... Indien
uwe heeren en meesters een goed besluit nemen, dan hoop ik met Gods
hulp, dat het land zal gespaard worden; en vast ben ik besloten met
u te leven en te sterven."

Hoe goed zag Oranje de gebreken van de Staten-Generaal in, wanneer
wij hem hooren in den brief aan de vier leden van Vlaanderen:

"Kiest bovenal vertegenwoordigers, die hart voor de zaak van het
vaderland hebben en die bijzondere en partijdige belangen kunnen ter
zijde stellen. De gedeputeerden handelen als advocaten, die door de
gewesten of steden zijn aangesteld om op hun individueele eischen
aan te dringen en hun lokale belangen te beschermen, in plaats van
samen over het algemeen welzijn te beraadslagen als raadgevers,
wien de publieke zaken zijn toevertrouwd."



Noch in de redevoering van den Prins, noch in den brief aan de vier
leden van Vlaanderen wordt gesproken van het plan, Anjou's hulp in
te roepen. Dit onderwerp was echter dikwijls in de vergaderingen der
Staten-Generaal besproken en Oranje had zelfs een memorie opgesteld,
waarin de voordeelen van de erkenning van Anjou boven den koning
werden opgesomd. Ten slotte werd een ontwerp gemaakt, waaraan ook
Oranje zijn goedkeuring had gehecht. De macht van Anjou werd daarin
zeer beperkt. Hij zou zijn onafhankelijkheid van Frankrijk zoowel
als de privilegiën moeten handhaven; den godsdienstvrede en de Uniën
erkennen, terwijl zijn macht op financieel en militair gebied zeer
zou begrensd zijn. Buitendien zouden de Staten-Generaal volkomen
vrijheid van vergaderen hebben, terwijl Anjou ze minstens eens per jaar
moest bijeenroepen. Het duurde nog geruimen tijd, eer de gewesten dat
ontwerp hadden goedgekeurd; alleen Vlaanderen nam het onmiddellijk aan,
de anderen stelden uit of weigerden. De Prins ging zelf in het eind van Januari naar Holland, waarheen
Matthias hem vergezelde. In het oude paleis der Nassau's te Breda
werden eerst eenige dagen doorgebracht en op den 1en Februari ging
Oranje naar den Haag, waar hij nog denzelfden dag aankwam. In drie
jaar tijds had hij Holland niet gezien. De hoofdbedoeling van zijn
tocht was, dit gewest persoonlijk te overreden, de souvereiniteit
van Anjou te aanvaarden. Met groote hartelijkheid werd de Prins in
Holland ontvangen en dat hem dit goed deed na al het wantrouwen in
den laatsten tijd in Brabant ondervonden, kunnen wij ons voorstellen. Terwijl Oranje daar was trof hem echter een zeer ernstig verlies
door het verraad van Rennenberg, die zich aan het hoofd stelde der
koningsgezinden in Groningen en op den 3en Maart, na vermeestering
der stad, tot Parma overging. Door onderschepte brieven was het den Prins duidelijk geworden, dat
er aan de plannen van Rennenberg niet te twijfelen viel; hij wilde
zich in dienst van den koning stellen, zoodat men het noodig achtte
dat Oranje met hem een onderhoud zou hebben. Rennenberg, die daar
heel begrijpelijk niet op gesteld was, begreep, dat hij terstond
moest handelen, wilde hij zijn plan niet zien mislukken. "Op den avond van den 3en Maart 1580," zoo verhaalt Motley, "had
de graaf de aanzienlijkste families der stad op een bal en banket
genoodigd. Aan den disch vroeg de eerste burgemeester, Hildebrand,
den gastheer op den man af, wat er van de lasterlijke geruchten waar
was, die in omloop waren; hij hoopte, zei hij, dat het niet zoo zou
zijn en het alleen uitstrooisels van zijn vijanden waren. Alzoo ter
verantwoording geroepen, vatte Rennenberg den burgemeester bij de hand
en riep uit: "Wel, vader! hoe kunt gij, dien ik als een vader eer,
mij van zulk een boos stuk verdenken? Ik bid u, stel vertrouwen in
mij en heb geen vrees."

Zoo stelde hij den burgemeester en de overige gasten gerust. Het banket
en het dansen ging zijn gang, terwijl Rennenberg den aanslag regelde. Nog dienzelfden nacht werden de voornaamste aanhangers der
staatspartij uit hun bed opgelicht en naar de gevangenis gebracht,
terwijl de geheime aanhangers van Rennenberg gewaarschuwd waren. Voor
dag en dauw stoven schuitenvoerders en ander gespuis, welgewapend het
marktplein op; zij droegen fakkels en vaandels en brachten de stille
stad met hun getier in rep en roer. De plaats werd bezet, voor het
stadhuis geschut geplant om de voornaamste straten te bestrijken en
op verschillende punten werden verschansingen opgeworpen. Nauwelijks was de dag aangebroken, of Rennenberg reed in volle
wapenrusting het marktplein op, terwijl men merkte, dat hij zoo akelig
bleek zag. Door dertig ruiters gevolgd, die evenals hij van top tot
teen gewapend waren, riep hij de verzamelde menigte toe:

"Staat bij, staat bij, goede burgers! nu ben ik eerst uw Heer en
Stadhouder."

Terwijl hij sprak, baanden zich eenigen der aanzienlijkste burgers,
leden van den Raad, een weg door het gedrang en spraken de menigte op
een toon van gezag toe om zoo het oproer te dempen. Een van Rennenbergs
ruiters loste zijn karabijn op den voorsten der heeren, die niemand
anders was dan burgemeester Hildebrand. Hij viel dood neder aan de
voeten van den Stadhouder--van den man die hem weinige uren te voren
de hand had gedrukt, hem vader genoemd en gesmeekt had, geen argwaan
tegen hem te koesteren. De dood van dien aanzienlijken man bracht
heel wat ontsteltenis teweeg. Rennenberg sprak zijn aanhangers toe
en spoorde hen aan om wat zij vroeger misdaan hadden in het vervolg
door ijver in 's konings dienst weder goed te maken. Eenige dagen
later werd de stad weder plechtig aan den koning onderworpen, maar zoo
overhaast was de graaf te werk gegaan, dat hij niet in staat was om,
wat hij gehoopt had, ook de provincie mee te sleepen. Ook Rennenberg dus ontrouw aan de goede zaak! Het was een groot
verlies, vooral ook, omdat het gevaarlijk was voor het gezag in het
Noorden, want in die gewesten bestond een sterke beweging ten gunste
van den koning van Spanje en het katholiek geloof. Het gevolg hiervan
was, dat in het Noorden een langdurige oorlogstoestand ontstond,
die pas met de Reductie van Groningen in 1594 ten gunste der Staten
is geëindigd. Inmiddels was Oranje in Holland gebleven en tal van steden, in het
bijzonder Amsterdam, hadden hem geestdriftig ontvangen. Gedurende die
reis bleef Charlotte in Antwerpen en handelde als plaatsvervangster
van haar afwezigen gemaal. De Prins had bevolen, dat alle papieren aan
haar getoond zouden worden, voor ze verder verzonden werden. Hij had
een te zware taak in het Noorden te vervullen, om reeds zoo spoedig
naar Antwerpen terug te keeren, te meer, omdat hij zich vast had
voorgenomen, zijn doel met Anjou te bereiken, welken tegenstand hij
daarbij ook mocht ondervinden. Bij de vele tegenwerking, die hij daarbij van alle zijden had, was
het gelukkig, dat hij in dat plan krachtig gesteund werd door Marnix,
die tengevolge van Anjou's vroegere vriendschappelijke verhouding
tusschen de Hugenoten, zeer met hem was ingenomen. Hij schreef zelfs
op verzoek van Oranje een geschrift, waarin de zaak van den Franschen
prins werd verdedigd. In Holland belegde Oranje een zoogenaamde "Groote Vergadering,"
waarin ook de kleine steden vertegenwoordigd waren. In die vergadering
wilde men de stelling handhaven, die men in 1576 had ingenomen. In
de practijk hadden ze reeds toen de gehoorzaamheid aan Filips
opgezegd; nu waren ze bereid zelfs zijn naam uit hun staatsstukken
te verwijderen, maar in plaats daarvan die van Anjou te stellen,
daartoe konden ze niet overgaan. Ze verklaarden het gezag alleen aan
Oranje te willen toekennen. Merkwaardig, dat de Prins in de streek,
waar zijn persoonlijke invloed het sterkst was, in deze gewichtige
aangelegenheid zoo weinig kon uitwerken. Het was als met de erkenning
van Matthias, waarin Holland Oranje ook niet gevolgd had. De Staten besloten ten slotte, dat de namen van hen en van Oranje aan
het hoofd van alle stukken zouden geplaatst worden; ze wilden hem
zelfs den titel van graaf van Holland geven. Deze besluiten bleven
echter geheim en alleen op voorwaarde dat Anjou deze beperking
van souvereiniteit zou toestaan, mocht de Prins verder met Anjou
onderhandelen. Ook de andere gewesten toonden zich niet begeerig den Franschen prins
te erkennen en de invloed van Jan van Nassau was daar duidelijk
te bespeuren. Toen Oranje den 7en April den Haag verliet en naar
Antwerpen terugkeerde, bleef hij er bij, dat het noodzakelijk was,
zijn wil ten opzichte van Anjou, te doen zegevieren. Jan van Nassau vertrok in den loop van den zomer ook uit het land. We
zagen reeds, dat niet alleen familieomstandigheden hem noopten dit
besluit te nemen; zijn kinderen hadden zeker een groote behoefte aan
zijn terugkeer, terwijl hij tevens een tweede huwelijk wilde sluiten
met Kunigonde, dochter van den keurvorst van de Paltz. Toch was dit
niet de hoofdreden van zijn vertrek. Hij kon het nu eenmaal niet eens
worden met de plannen van zijn broer; het verbond met Frankrijk vond
hij verschrikkelijk en in de Unie had hij zoo weinig vertrouwen, dat
een directeurschap van die Unie hem ook niet toelachte. Bovendien was
zijn positie in Gelderland allesbehalve te benijden, want wantrouwen,
tegenwerking, ja zelfs armoede in den letterlijken zin van het woord
waren zijn deel. "De bakker heeft laten weten, dat hij na morgen geen brood meer wil
borgen, vóór hij betaald is," schreef de graaf in November en met
den slager scheen het niet beter gesteld, want in datzelfde schrijven
stond: "De kok heeft dikwijls geen vleesch om te braden, zoodat we vaak
's avonds zonder eten naar bed moeten gaan."

Het is licht te begrijpen, dat zijn vertrek voor den Prins een groot
verlies was. Toen Oranje en Charlotte hem bij zijn huwelijk hartelijke
brieven zonden, konden ze niet nalaten, de hoop uit te spreken, dat
zijn vertrek uit de Nederlanden slechts tijdelijk zou zijn, maar
de graaf wilde zich niet langer met de troebelen der Nederlanden
inlaten. Ook het pak pamfletten door den Prins aan Jan gezonden,
waarmede hij zijn terugkeer wilde bewerken, baatte niet. Graaf Jan
scheen het eens te wezen met Johan Casimir, die hem in een brief
gelukwenschte, uit dien chaos weg te zijn. De Prins bleef alleen en voelde zich wel verlaten, want in een brief
aan zijn vriend Lazarus de Schwendi paste hij het oude latijnsche
spreekwoord op zich toe: "zoolang gij gelukkig zult zijn, zult gij
vele vrienden hebben; worden de tijden donker, dan is er niet een."



Toen Jan van Nassau in Dillenburg terugkeerde, was Juliana van
Stolberg overleden. De laatste jaren van haar leven had ze tenminste het voorrecht gehad
haar zoon Willem gelukkig gehuwd te zien, hetgeen voor de oude moeder
een groote troost moet geweest zijn. We zagen reeds hoe bijzonder
Juliana zich over de verbintenis van haar zoon met Charlotte van
Bourbon had verheugd en ook hoe deze het hart van haar schoonmoeder
wist te winnen. Ofschoon de verschillende taal wel een beletsel
was voor een gemakkelijken omgang, bewezen tal van vriendelijke
attenties hoe hartelijk de verhouding dier beide vrouwen was. Het
in 1576 geboren kind kreeg ook den naam van Louise Juliana en de
gouden armband, die Juliana van Stolberg in de laatste dagen droeg,
was een geschenk van Charlotte. Hoe eenzaam haar laatste levensjaren ook waren, aan hartelijke
belangstelling in den grooten krijg in de Nederlanden ontbrak het haar
nooit. Nog in 1577 schrijft ze van uit Siegen aan den Prins, dat hij
toch nooit een vrede ten koste van het geweten moet sluiten. Wat
verlangt ze in die dagen naar bericht en hoor haar waarschuwend
woord, wanneer ze den Prins voor oogen houdt, dat de Satan zich
in een schapenvacht hult om binnenkort als een verscheurende wolf
te voorschijn te komen, waardoor vele vrome Christenen in groote
treurigheid zullen worden gebracht. En dan haar vermaning aan het slot:
"Het is beter het tijdelijke dan het eeuwige te verliezen."

Voortdurend houden de verwanten van Juliana haar op de hoogte van wat
er in de Nederlanden voorvalt. Als ze in 1579 verneemt, hoe de pogingen
tot het sluiten van een algemeenen vrede weder zijn mislukt, daar van
Spanje geen gewetensvrijheid is te verkrijgen en ze bovendien hoort
spreken over de krasse maatregelen, die men zal nemen, dan schrikt de
oude, beproefde vrouw wederom op en schrijft vol droefheid in haar
hart aan Jan van Nassau. In dezen brief, eenige maanden voor haar
dood geschreven, vraagt ze dringend om nadere berichten, en spreekt
ze de hoop uit, dat God ten slotte een goeden vrede zal geven. Hoe heerlijk voor haar, kort voor haar heengaan nog uit een brief
van den Prins te hooren, dat trots alle verleidelijke aanbiedingen,
niemand in de Nederlanden er over denkt een vrede te begeeren,
welke tegen God zou strijden, ze zullen er eerder alles aan wagen,
dan dien schat te verliezen. Welk eene troostwoorden in haar laatste levensdagen! Geen vrede zonder gewetensvrijheid, dat had ze haar zonen steeds
voorgehouden en ze kon nu gerust haar hoofd ter neer leggen, verzekerd
als ze was, dat haar kinderen, die daar ginds den grooten strijd
volhielden, aan haar hoofdbeginsel trouw bleven: "het Eeuwige meer
te achten dan het tijdelijke."

"De dood sluipt mij zachtkens achterna," heet het in een harer laatste
brieven; haar voorgevoel bedroog haar niet. Den 18en Juni 1580 overleed
zij; van al haar verwanten was alleen Graaf Ernst van Schauenburg bij
haar heengaan tegenwoordig. Den 22en Juni had de begrafenis plaats en
thans kan men nog altijd in de Dillenburger kerk het goed onderhouden
grafmonument van de stammoeder onzer Oranje's vinden. Een merkwaardige figuur verdween met Juliana van Stolberg. Wat zij
voor ons volk is geweest van uit haar Dillenburger kasteel, kan niet
genoeg door ons worden gewaardeerd. Onze strijd in de bange jaren
van den krijg tegen Spanje was de hare en niet ten onrechte wordt
zij wel de priesteres genoemd van den bevrijder der Nederlanden en
zijne medestrijders. Zij zag in den strijd van haar zoon de bevrijding van de Evangelische
geloofsgenooten van den gewetensdwang en de mogelijkheid van vrije
Evangelische prediking. Daarvoor offert ze haar zonen, drie ontvallen
haar bij Heiligerlee en Mook, twee anderen blijven in groot gevaar,
ver van haar verwijderd, maar daarover klaagt de arme moeder niet. Zoo
terecht heeft men gezegd, dat zij zeker wel het meest van al de
Nassau's heeft geleden, zij, die niet in de Nederlanden is gekomen,
maar daar van uit haar Dillenburger kasteel al haar zonen zag heengaan
om ze niet meer te zien wederkeeren. Parma had in die dagen meer succes. Niet alleen was Rennenbergs verraad
een buitenkansje voor hem, maar ook in het Zuiden won hij terrein,
vooral na het gevangen nemen van den ijverigen Hugenoot La Noue. Dit alles prikkelde Oranje tot beëindiging van de onderhandelingen
met Anjou, want daarna rekende hij stellig op Fransche hulp. Hij
wist het ten slotte zoover te brengen, dat de Staten-Generaal in
Augustus besloten, een deputatie naar Anjou te zenden, die daar
reeds geruimen tijd te Plessis bij Tours op had gewacht. Aan het
hoofd daarvan stond Marnix; verder twee Vlamingen, twee Brabanders
en twee uit het Noorden. Brabant en Vlaanderen zouden onmiddellijk
onder Anjou staan, Holland en Zeeland onder den Prins, terwijl daar,
evenals in de rest der Noordelijke Unie, de souvereiniteit van Anjou
slechts een naam zou zijn. Den 19en September kwam, na tal van bezwaren, door Anjou geopperd,
het verdrag van Plessis-les-Tours tot stand, waarbij de vierde zoon
van Catharina de Medicis de souvereiniteit over de Nederlanden ontving. Oranje had dus zijn doel bereikt! Thans zouden de resultaten moeten
worden afgewacht, want de toegezegde hulp van Frankrijk kon de eenige
redelijke grond voor het verdrag zijn. JULIANA, Gravin van Stolberg en Wernigerode. Dochter van Graaf Botha van Stolberg (1467-1538) en Anna,
              dochter van Graaf Filips van Eppstein-Königstein. Geboren 15 Februari 1506 [+] 18 Juni 1580

          Gehuwd:   I. 9 Juni 1523 Filips II, Graaf van Hanau-Minzenberg,
                       geb. 17 Augustus 1501, [+] 28 Maart 1529. II. 20 Sept. 1531 Willem de Rijke,
                       Graaf v. Nassau-Catzenellenbogen-Dillenburg,
                       geb. 10 April 1487 [+] 6 Oct. 1559. -----------------------------------------------------------------------------
      I                     I                  I                     I
    Reinhard            Katharina          Fillips III           Reinhard
      geb. geb. geb. geb. 10 April 1524       26 Maart 1525      30 Nov. 1526         8 April 1528
  [+] 12 April 1525. [+] na           [+] 14 Nov. 1561   [+] 10 Oct 1554. 15 Juni 1581       geh. 22 Nov. 1551
                        geh. 1545         Helena, dochter
                       Graaf Johan IV      van Johan II
                         v. Wied           van Palz-
                     [+] 15 Juni 1581       Simmern. Zeven kinderen. (uitgestorven.)
                      (Stammoeder
                         van het
                      Huis v. Wied.)

  -----------------------------------------------------------------------------
       I                                    Stiefkinderen. Juliana                         a. b. geb. Elisabeth                  Magdalena
   30 Maart 1529              geb. Oct 1515             geb. 6 Oct 1522
  [+] 8 Juli 1595             [+] Jan. 1525. [+] 18 Aug. 1567
   geh. I. 1549                                         geh. 1538 met
  Thomas Graaf                                          Herman, Graaf
  van Daun en                                           van Nuenar en
  Kyrborg [+] 1533                                         Moers. [+] 4 Dec. 1578. a. Anna geh. met
  Wilhelm, Heer
  van Crichingen. b. Juliana geh. met Ernst,
  Graaf van
        Mansfelt. II. 1567 Herman,
      Graaf van
   Manderscheid-
    Blankenheim. [+] 1604. -----------------------------------------------------------------------------
        II                          II                          II
     Willem I                    Hermanna                      Jan
    (de Zwijger               geb. 9 Aug. 1534           geb. 22 Nov. 1536
   (Zie familiestam.)         jong gestorven. [+]  8 Oct. 1606
                                                         geh. I. 1559
                                                         Elisabeth doch-
                                                         ter George van
                                                           Leuchtenburg
                                                             [+] 1579. II. 1580
                                                             Kunigunde
                                                         dochter Fred. III
                                                         Keurvorst v. d. Paltz [+] 1586. III. 1586
                                                         Jeannette doch-
                                                         ter Gr. Lodewijk
                                                            van Sayn. Twintig kin-
                                                         deren. Voortzet-
                                                         ting Dillenburg-
                                                         sche, stichting
                                                         tal van andere
                                                        liniën o.a. door
                                                          kleind. v. Jan. Huis Waldeck. -----------------------------------------------------------------------------
        II                           II                          II
     Lodewijk                      Maria*                      Adolf
       geb. geb. geb. 11 Juli 1540
   10 Januari 1538              18 Maart 1539            [+] 24 Mei 1568
   [+] 14 April 1574            [+] Januari 1599         (Sneuvelt bij
   (Sneuvelt op de              geh. 1556 Willem             Heiligerlee.)
    Mookerheide.)               Graaf v. d. Berg
                                   [+] 1586. Negen kinderen. Sterft in 1712 in
                                mannel. linie uit
                                met Oswald III,
                                   die Frans
                                  Willem van
                                 Hohenzollern-
                                  Sigmaringen
                                 tot erfgenaam
                                 van zijn bezit-
                                tingen in Zutfen
                                    maakte. -----------------------------------------------------------------------------
           II                        II                          II
           Anna                    Elisabeth                   Catharina
     geb. 21 Sept. 1541        geb. 25 Sept. 1542          geb. 29 Dec. 1543
     [+]  12 Febr. 1616        [+]  18 Nov. 1603           [+]  25 Dec. 1624
          geh. 1559                 geh. 1559                   geh. 1560
       Graaf Albrecht            Conrad, Graaf              Günther, Graaf
        van Nassau-              van Solms-                 v. Schwarzburg
         Weilburg                     Braunfels            [+] 15 Mei 1583. [+] 11 Nov. 1593          [+] 27 Dec. 1592. Veertien                  Veertien
         kinderen. kinderen. Stammoeder                Hieruit komt
        der linie              het huis Solms. Nassau-
      Weilburg, enz. -----------------------------------------------------------------------------
            II                        II                          II
          Juliana                 Magdalena                     Hendrik
      geb. 10 Aug. 1546       geb. 15 Dec 1547               geb. 15 Oct. 1550
      [+] 31 Aug. 1588        [+] 16 Mei 1630                [+] 14 April 1574
      geh. 14 Juni 1575       geh. 27 Jan. 1567              (Sneuvelt op de
      Albrecht, Graaf          Wolfgang, Gr. Mookerheide.)
      v. Schwarzburg-         v. Hohenlohe-
         Rudolstadt              Weikersheim
      [+] 10 April 1605. [+] 1610
       Tien kinderen. Veertien
            Huis                  kinderen. Schwarzburg-            Hieruit stam-
          Rudolstadt. men Huizen
                              Hohenlohen-
                                  Kirchberg
                                  enz. * Abusievelijk niet vermeld op bladz. 3, terwijl het sterfjaar van
Juliana's stiefkind Elisabeth moet zijn 1525 en geboorte en
sterfjaar van Elisabeth uit het tweede huwelijk moeten zijn
1542-1603. Ook moet op bladz. 3 als kind van Jan den Oude in plaats van
Willem Lodewijk geplaatst worden Ernst Casimir, wiens zoon
Willem Frederik huwde met Albertina Agnes. Was de positie van Matthias tot heden weinig eervol geweest, thans
kon men hem in het geheel niet meer gebruiken. Hij had als hoofd
gefigureerd, maar nu men in 1581 de souvereiniteit aan Anjou had
opgedragen, verviel het ambt van Matthias, die juist als landvoogd
van Filips II was opgetreden. Toen Marnix uit Frankrijk teruggekomen was met de aldaar geteekende
overeenkomsten, werd de afzwering van den koning van Spanje een
allereerste eisch voor den nieuwen Staat. De Staten-Generaal hadden
reeds te voren hun zittingen van Antwerpen naar Amsterdam verplaatst,
daar men zich in het Zuiden niet meer veilig achtte. Den 22en Juli 1581
was door de Staten van Holland aan den Prins de souvereiniteit over
Holland en Zeeland nader aangeboden en den 26en Juli werd in den Haag
de vervallenverklaring van den koning van Spanje plechtig uitgesproken. De Generale Staten, uit die van Brabant, Vlaanderen, Holland, Zeeland,
Gelderland, Utrecht, Friesland, Overijsel en Mechelen zeiden formeel
de gehoorzaamheid aan Filips II op. In de wereldgeschiedenis is dit document, waarin de banden
verscheurd werden tusschen den autocratischen Spaanschen koning
en zijn onbevredigde onderdanen, hoogst merkwaardig. Het contract,
gesloten tusschen den regeerder en zijn volk, was door den eersten
verbroken, daar hij zijn verplichtingen niet had opgevolgd; daarom
was de andere contracteerende partij niet langer gehouden aan haar
verplichting tegenover hem en dus de afzwering van den koning voldoende
gerechtvaardigd. Een groote zestig jaar later zou het Engelsche
Parlement dit tegenover Karel I herhalen en twee eeuwen daarna liet
het Amerikaansche Congres eveneens de wettige onafhankelijkheid van
George III uitspreken. De afzwering van Filips II is als een daad van de hoogste
eerloosheid beschouwd, en bovenal van de zijde der Ultramontaansche
geschiedschrijvers is een vloek uitgesproken over die snoodheid. Het
is hier de plaats niet de wettigheid of het recht van die afzwering te
onderzoeken; ook niet, in hoever men zich daarbij op het privilege van
de "Joyeuse entrée" van Brabant beroepen kon. Ons is het voldoende,
op te merken, dat de eed van afzwering niets nieuws aan de wereld
verkondigde, maar eenvoudig bestaande toestanden bevestigde en verder,
dat de Prins van Oranje van de dagen van 1568 af steeds openlijk het
recht van verdrukte onderdanen heeft verdedigd, om zich tegen den
vorst te verzetten, met een beroep op de souvereiniteit van het volk,
waaraan ook vorsten ondergeschikt zijn. In woord en daad had Oranje die denkbeelden reeds jaren lang verspreid
en noch legitimisme, noch ultramontaansch staatsrecht zullen ooit
in staat zijn, deze daad van het Nederlandsche volk als ongoddelijk
voorgoed te brandmerken. Zoo ooit eenig volk recht heeft gehad, zich
het juk van de schouders te werpen, dan wel de Nederlanden in de 16e
eeuw, wier Calvinisme het hun daarbij voorschreef als een goddelijke
plicht. Zonde, zware zonde zou het voor hen geweest zijn, langer een
koning te dienen, die hun geen vrijheid van godsdienst zou geven, ja,
hun geloof wilde verwoesten, niet minder dan Filips het zich als de
zwaarste zonde zou hebben toegerekend, zoo hij hun godsdienstvrijheid
had geschonken. HOOFDSTUK XXIX. BAN EN APOLOGIE. 1580. Reeds voor en in 1573 had men over geheime moordaanslagen tegen den
Prins gedacht. Granvelle zoowel als Alva waren daartoe de aanstokers
geweest. Zoowel de een als de ander had echter een tijdlang Filips'
ongenade moeten ondervinden. Granvelle vertoefde van 1574 af in
een soort van ballingschap te Rome, maar was steeds op de hoogte
gebleven van den toestand der Nederlanden door zijn ouden vriend
Morillon, vicaris-generaal van zijn vroeger aartsbisdom. En Alva,
wiens regeeringsstelsel in de Nederlanden, volgens vele vertrouwde
raadgevers van den koning veel had bedorven, werd sedert 1574 evenmin
aan het hof te Madrid geduld. In 1579 en in 1580 werden echter beiden,
Granvelle zoowel als Alva, weer in genade aangenomen, de laatste
om Portugal voor Spanje te gaan veroveren, de eerste, om den koning
vooral voor de verwarde zaken in de Nederlanden van raad te dienen. Nu was volgens den kardinaal de landvoogdij niet in goede
handen bij Parma, en moest diens moeder Margareta weder een
tijdlang als landvoogdes optreden, terwijl haar zoon het leger
zou besturen. Vandaar, dat Filips' zuster nog eenmaal als hoofd
der regeering optrad en van 1581-1583 uit Italië in de Nederlanden
kwam. Ze liet echter haar zoon in alles handelen en na haar vertrek
werd Parma weder zelf landvoogd. Granvelle's politiek tegenover Oranje was een geheel andere dan die
men tot dien tijd gevolgd had. Van onderhandelingen, zooals vroeger te
Breda, te Geertruidenberg en te Keulen, wilde hij niet meer weten. Hij
begreep terecht, dat bij de groote tegenstelling der beginselen zulk
een onderhandeling geen vruchten dragen kon. Toch was en bleef Oranje
de ziel van den geheelen opstand. Met zijn dood was, volgens zijn
meening, alles uit. Doch niet langer moesten er geheime moordaanslagen
bedacht worden, die de Prins, door zijn spionnen ingelicht, best kon
ontkomen. Openlijk moest er een prijs op zijn leven worden gesteld. Dit geschiedde door den ban, die in 1580 over het hoofd van den
Prins werd uitgesproken. Zoo stelde Karel V een prijs op het hoofd
van Maurits van Saksen en Karel IX op dat van Coligny. Bij Filips
vond het voorstel aanstonds een gewillig oor en Granvelle haastte
zich dan ook, aan Margareta van Parma zijn blijdschap te melden,
dat Filips het plan had toegejuicht. Parma en zijn raad wezen nog den koning op de gevaren er aan
verbonden. Hij waarschuwde hem zelfs tegen dat afschuwelijk bedrijf,
omdat hij er het tegendeel van verwachtte, dan in Spanje gemeend
werd. "Is de Prins dood; dan is het uit met den opstand, want hij
is er de ziel van," zoo redeneerde men in Filips' omgeving. "Zijn
populariteit zal er door toenemen in de Nederlanden; de verraderlijke
aanslag zal de liefde van het volk voor den verafgoden Prins slechts
vermeerderen," zoo oordeelden Parma en de Raad van State en gelijk
de geschiedenis heeft bewezen, was dit juist. Maar de koning hield
vol en ook Parma gaf eindelijk toe, doch slechts noode; want al
dagteekende de ban reeds van 15 Maart 1580, pas in Mei liet hij hem
openbaar maken en in Augustus openlijk verspreiden. In dit document worden eerst al de weldaden genoemd, die Karel V en
Filips II aan Oranje hebben bewezen, en daarna alles opgesomd, wat hij
van den dag af, dat Filips het land verliet, gedaan heeft om het volk
af te trekken van zijn koning en van zijn God. In den breede vooral
wordt herinnerd aan de bescherming door den Prins aan de ketters
verleend, de godsdienstvrijheid (d. w. z. de godsdienstverwarring)
door hem bevorderd, de schandelijke behandeling, door hem of zijn
vervolgers den R. K. geestelijken berokkend. Zijn derde huwelijk met
eene weggeloopen abdis, terwijl zijn tweede vrouw nog in leven was,
wordt als vloekwaardig voorgesteld. Doch bovenal wordt zijn onwil,
om in elk vredesvoorstel te treden, boosaardig gevonden. Steeds
dieper en dieper had hij zich in rebellie en ketterij gestoken en
zich eindelijk zelfs door een oproerige vergadering tot Ruwaard van
Brabant doen benoemen. "Dus om al die redenen, om al zijn kwaad als voornaamste verwoester van
den publieken vrede, ja als de pest der Christenheid.... verbannen
wij hem voor eeuwig en verbieden al onze onderdanen met hem te
verkeeren. Wij vergunnen een ieder, hem schade te doen aan lijf en
goed. Wij verklaren hem voor een vijand van het menschelijk geslacht en
stellen hem buiten de wet en opdat de deugd en de vroomheid geprezen
worde, beloven wij, als er zich iemand mocht bevinden, edel en vroom
genoeg, om ons van die pest te verlossen en hem dood of levend ons
over te leveren, dezen aanstonds na de volvoering der daad 25.000
gouden kronen en den adeldom te schenken, terwijl we hem absolutie
geven voor elke andere misdaad, die hij soms mocht hebben begaan."

Als we die ijzingwekkende woorden lezen, uitgesproken over het
hoofd van den ons onvergetelijken Zwijger, dan gruwen we van de
bedrijvers. Geheel daargelaten onze aanhankelijkheid aan hem, wien die
snoode daad gold en dus afgezien van alle subjectieve beoordeeling,
moet ieder het woord van Montesquieu beamen: "De adeldom beloofd voor
zulk een daad! Zulk een daad bevolen in den naam van God! Werpt dat
niet alle denkbeelden van eer, van zedelijkheid en van godsdienst
omver?"

De Prins was in Antwerpen, toen hij van dien ban hoorde. Zijn eerste
gedachte was, dien te beantwoorden; doch alvorens dit te doen,
raadpleegde hij verscheidene aanzienlijke personen en raden. Zoo
schreef hij o. a. aan den raad van justitie van Holland, Zeeland en
Friesland, aan wie hij het stuk ter lezing zond en vroeg hun daarin
"goede raad en advies te willen mededeelen; alzoo wij zekerlijk achten,
dat gijlieden van deze zaak recht zult kunnen oordeelen."

Op den 13en December bood hij daarop aan de Staten-Generaal, te
Delft verzameld, zijne Apologie aan en op den 14en besloten die
staten, na dit stuk te hebben gehoord, het onmiddellijk te laten
drukken. Deze beroemde Apologie, waarheen reeds meer dan eens in
dit werk werd verwezen, is terecht een meesterstuk genoemd. "Het is
een welsprekende aanklacht tegen den koning en zijn staatsbeleid, een
heldere uiteenzetting van al het gebeurde, een schitterende verdediging
van zijn eigen leven en van de taak, die hij zich gesteld had, een
historisch stuk van hooge waarde." Voltaire had geen ongelijk dit
antwoord van Willem van Oranje "een der schoonste monumenten van de
geschiedenis" te noemen. Zeker, de bitterheid, die er uit spreekt,
is niet te rechtvaardigen. De beschuldigingen, die de Prins den
koning over zijn persoonlijk leven doet, zijn gegrond op onbewezen
feiten. Maar zulk een verweerschrift tegen zulk een geweldigen aanval
kon niet geheel onpartijdig zijn. De Apologie is waarschijnlijk
met medewerking van den hofprediker Pierre (l'Oyseleur) de Villiers
samengesteld; doch duidelijk kan ieder, die met 's Prinsen brieven
vertrouwd is, er ook overal de merkteekenen van zijn eigen hand en
geest in zien. In zijn geheel is zij geen monument van letterkundigen
stijl, doch er zijn brokstukken in, zoo schitterend, dat we niet kunnen
nalaten, enkele daarvan tot kenschetsing van het geheel in onze taal
over te brengen. Oorspronkelijk in het Fransch en Vlaamsch geschreven,
werd zij aanstonds aan de meeste souvereinen en prinsen van Europa
toegezonden. In de oorspronkelijke uitgaven van de Apologie is dan
ook de brief van den Prins aan de koningen en andere potentaten der
Christenheid, dien hij ter begeleiding van de verdediging aan dezen
toezond, aan het hoofd daarvan te vinden. Reeds de toon, waarmee het stuk aanvangt, is vol waardig
zelfgevoel. Beschuldigd, alleen uit louter eigenbelang gehandeld te
hebben, verheugt het hem, dat deze gelegenheid tot zelfverdediging
hem door de proscriptie geschonken is. "Indien die niet over mij was
uitgesproken, indien ik den haat der Spaansche natie niet op mijn weg
had ontmoet, dan zou ik het voordeel gemist hebben van dit getuigenis,
dat mij door mijne vijanden is geschonken en dat ik den heerlijksten
roem heet, waarmee ik voor mijn dood had kunnen begeeren gekroond te
worden. Want wat is aangenamer in deze wereld vooral voor hem, die
zulk een groot en uitmuntend werk heeft ondernomen, als de vrijmaking
van zulk een goed volk, onderdrukt door zulke slechte lieden; wat
is aangenamer dan doodelijk gehaat te worden, door zijn vijanden,
die tevens zijn de vijanden van het vaderland? De Spanjaarden en
hunne aanhangers hebben gedacht mij door deze proscriptie te schaden,
maar ze hebben mij integendeel het meest daardoor verblijd en reden
tot tevredenheid gegeven. Want ze hebben voor mij een veld geopend,
om mij breeder te verdedigen, dan ik ooit had durven wenschen en om
aan de geheele wereld de rechtvaardigheid en de billijkheid mijner
ondernemingen te bewijzen en daardoor aan mijne nakomelingschap een
voorbeeld van navolgenswaardige deugd achter te laten voor allen,
die den adel van onze voorouders niet willen onteeren, van welke
geen enkele ooit de tirannie heeft begunstigd. Ook wordt door deze
proscriptie niet alleen mijn persoon getroffen en op barbaarsche
wijze prijs gegeven, maar men wil ook door mij te wonden, den
geheelen staat van deze landen doodelijk grieven. Dit geschiedt nu
niet door infame libellen, opgesteld door menschen van niets, wier
beleedigingen mij niet meer zouden treffen dan de tong van eenig klein
serpent, dat men beter doet met den voet te vertrappen dan het met
wapens te bestrijden. Neen, mannen van zoo groote qualiteit hebben
hun grootheid zoo laaghartig verlaagd, dat zij er zich mee vermaken
mij zoo valschelijk te beschuldigen en te belasteren! Daarom heeft
het mij noodzakelijk geschenen, om te spreken, opdat het gemeene
vaderland, waarvoor ik bereid ben, mijn leven te offeren, zooals ik
met mijn goederen gedaan heb, door mijn stilzwijgen niet benadeeld
worde en opdat de illustre titels van zooveel landen en koninkrijken,
(die de koning zich geeft) de oogen van velen niet zouden verblinden,
die eerder de zaken dezer wereld naar den schijn dan naar de soliditeit
der rede beoordeelen."

Na die inleiding worden alle punten van de beschuldiging, in den
ban uitgesproken, breedvoerig weerlegd en geeft de Prins zelf een
uitvoerig overzicht van zijn leven, in verband met den loop van
den opstand in de Nederlanden. Zijn ondankbaarheid was in den ban
allereerst genoemd--doch volgens den Prins behoefde er van zijn zijde
geen sprake te zijn van dankbaarheid--daar hij de wettige erfgenaam was
geworden van al de goederen der Nederlandsche Nassau's en al herdacht
hij de nagedachtenis van Karel V met eerbied, deze heeft hem niets
geschonken, terwijl daarbij zijn vorstendom Oranje hem rechtens op
dezelfde lijn plaatst als de grootste souverein van Europa. De laaghartige beschuldigingen van den Prins om zijn derde huwelijk en
de smaad welke dientengevolge Charlotte van Bourbon wordt aangedaan,
voert den zelfverdediger tot eene bitterheid, die, hoewel zeer
begrijpelijk, toch niet anders dan veroordeeld kan worden. Hij houdt
den koning, de toenmaals door velen geloofde, maar tot heden onbewezen
misdaden uit zijn privaat leven voor oogen en beschuldigt hem van
bloedschande en moord op zijn naaste betrekkingen. Ook de Paus moet
de volgende bittere waarheid vernemen:

"Men zegt dat mijn derde huwelijk met de gewezen abdis alleen
veroorloofd zou zijn geweest, als tenminste de Paus daartoe dispensatie
gegeven had. Goddank weet ik reeds langen tijd, wat die handel in
dispensaties van Rome waard is en het is zóóver van mij, dat ik daartoe
mijn toevlucht zou willen nemen, dat ik integendeel hoop, dat God mij
de gunst wil schenken den ondergang van die mystieke regeering mee te
bevorderen, die hij in zijn spelonk te Rome gevestigd houdt en waardoor
hij over de geheele aarde geheerscht heeft, terwijl prinsen en koningen
zijn pantoffel kusten en zelfs een keizer zich voor zijn voeten wierp."

"Ook werpt men mij voor de voeten, dat ik een vreemdeling ben. Alsof
de Prins van Parma dan een groot vaderlander is, die noch in dit land
geboren is, noch een stuiver goed er bezit, noch eenigen titel en
toch commandeert hij over hen, die zich als arme slaven gehoorzaam
in zijn dienst hebben gesteld."

"Of zal men antwoorden: Filips is koning; dan zeg ik, dat mij die
naam van koning geheel onbekend is. Laat hij het zijn in Castilië en
Arragon, in Napels en de Indiën en overal, waar hij naar willekeur
regeert, als hij wil zelfs in Jeruzalem--in dit land ken ik slechts
hertog en graaf, wier macht volgens onze privilegiën, die hij bij
de "joyeuse entrée" heeft bezworen, zeer is begrensd. En nu wat
mij aangaat, is het bekend, dat ik en mijn voorgangers, waarvan ik
in rechte linie afstam, sedert meer dan 200 jaar graafschappen en
baronieën in Luxemburg, Brabant, Vlaanderen en Holland bezeten hebben."

Met de uiteenzetting van dit laatste acht de Prins tevens de valschheid
der bewering bewezen, als ware hij een vreemdeling. Daarop volgt een overzicht van hetgeen Karel V voor deze landen
was geweest, van zijn afstand van den troon en van de schandelijke
Spaansche middelen die sedert in het werk gesteld werden, om de
Nederlanden tot dezelfde slavernij te brengen, die Spanje overal
waar het kan en overal in de Indiën, uitoefent. Daartegen kwam men
in verzet, door de vergadering der Staten-Generaal en de verwijdering
der Spaansche troepen te eischen. Hoogst merkwaardig is vervolgens het gedeelte aan den godsdienst
gewijd en tevens de beschuldiging, die men in den ban kan vinden,
dat de Prins de ketters verdedigd had. "Ik beken, dat ik die nooit heb gehaat. Want van mijne wieg af was
ik zelf in hun begrippen opgevoed.