Kwetsbaarheid
Verkenning van een thema Verkenning van een thema Nu wij als redacteuren van Handelingen, samen met onze collega’s, vrienden, 
gezinsleden en de hele samenleving, in de afgelopen maanden uit de 
coronacrisis kwamen, en we voor het eerst sinds twee jaar elkaar weer fysiek 
ontmoetten, lag er een artikel op ons te wachten over kwetsbaarheid. Terwijl de 
eerste berichten over de oorlog in Oekraïne ons bereikten, merkten we dat dit 
een waardevol thema was. Zonder veel poespas besloten we daarom hier een 
nummer aan te wijden. Bij dezen! N
t Daar worden ons donkerder lagen van het be-
staan gewaar waarin niet de planbaarheid, het 
succes of de buitenkant centraal staan maar 
juist het tegenovergestelde: N
iet alles is heel nieuw, veel is door ande-
ren al eerder benoemd. Toch willen we u 
als lezer meenemen in een zoeken naar 
antwoorden. Hoe kunnen wij persoonlijk, en als 
professionals in kerk en geestelijke verzorging, 
kwetsbaarheid zorgvuldig thematiseren? Die 
vraag staat centraal. Genadeloos wordt duidelijk dat we niet zijn wie 
we dachten dat we waren. Mensen in het dal 
zijn als het ware opengebroken. Er komt een 
laag tevoorschijn waarvan ze niet wisten dat ze 
die in zich hadden en waaraan ze nooit eerder 
aandacht hebben besteed. Een laag waar de 
diepste wonden en de sterkste verlangens zich 
ophouden. (Brooks 2020, 10-11) < Aad de Haas, ‘Matteüs’, [1948-1952] INLEIDING INLEIDING INLEIDING  Hans (prof.dr J.H.F.) Schaeffer is hoogleraar Praktische Theologie aan de Theologische Universiteit Kampen|Utrecht en redacteur van 
Handelingen. |  jhfschaeffer@tukampen.nl Hans (prof.dr J.H.F.) Schaeffer is hoogleraar Praktische Theologie aan de Theologische Universiteit Kampen|Utrecht en redacteur van 
Handelingen. |  jhfschaeffer@tukampen.nl Kwetsbaarheid Op de eerste berg maakt iemand persoonlijke 
keuzes en houdt hij zijn opties open. De tweede 
berg is een vallei van beloften doen. Het gaat 
over verbintenissen aangaan, jezelf vastleggen 
en jezelf weggeven. Het gaat over de overgave 
van het zelf en het soort verbintenis aangaan  
die Ruth in de Bijbel met Naomi aanging:  
‘Waar u gaat, ga ik, en waar u blijft, blijf ik. Uw 
volk is mijn volk, uw God is mijn God. Waar 
u sterft, zal ik sterven en daar ook begraven 
worden’. (Brooks 2020, 92) Wanneer we in dit nummer van Handelingen 
spreken over kwetsbaarheid, schuilt in veel 
van de artikelen eenzelfde paradox. Enerzijds 
de oprechte ervaring van gekwetst zijn, pijn, 
verdriet, verlies. En anderzijds een moment van 
loutering en loslaten waarmee ook zekerheid, 
en een mate van geluk, plezier, genieten wordt 
bereikt: punten van uitzicht en hoop die kracht 
en moed bieden, de moed om onze verdere 
levensreis aan te kunnen. ‘Alles van waarde is weerloos.’ Deze bekende 
woorden van Lucebert omschrijven het thema 
kwetsbaarheid op een eigen manier. Het zijn 
de woorden uit het gedicht ‘de zeer oude zingt’ 
(Lucebert 1974, 439). In dit gedicht wordt de 
aloude vraag gesteld naar wat is en wordt deze 
beantwoord: niet het verleden maar het heden 
telt. Maar vervolgens ook: alles wat bestaat, wat 
is, is weerloos. Het is aan te raken, vluchtig – 
maar echt te pakken en te begrijpen is het niet. Deze tweede berg gaat ook over kwetsbaar-
heid; over het gevoel van alles verlaten en 
niets bezitten. De ervaring van verlies en 
verloren zijn. Daardoorheen echter, zo schrijft 
Brooks, ontwaart de mens veelal juist ook een 
diepe zekerheid en een zekere onkwetsbaar-
heid. Hij noemt dat ook wel ‘spirituele ervarin-
gen’ (Brooks 2020, 258). In hun ‘vreemdheid’ 
tonen juist deze ervaringen, met de woorden 
van essayist en schrijver Chris Wiman, dat ‘we 
ons in de realiteit niet alleen plots bewust wer-
den van iets wat ons tot dan toe was ontgaan, 
maar ook alsof wij zelf werden gezien’ (Wiman, 
My Bright Abyss – vgl. Brooks 2020, 259). Wij 
worden gezien, herkend, geliefd. Deze vluchtige kwetsbaarheid van het leven 
zien en ervaren we dagelijks. Zowel in het 
moeizame sterven van een goede vriend, het 
plotselinge overlijden van een jonge vrouw, 
een jong kind, als in de grotere gebeurtenissen 
op wereldschaal zoals een pandemie of een 
oorlog aan de grenzen van Europa. INLEIDING afhankelijk maakt van anderen. Maar volgens 
Brooks is dat toch het nieuwe, echte, relatio-
nele leven in tegenstelling tot het oude, dat hij 
hyperindividualisme noemt. houden nog meer te zeggen over deze ‘zoek-
tocht naar een zinvol leven’? Dat is de vraag 
waarmee de auteurs in dit themanummer van 
Handelingen aan de slag gingen. Inleiding g
In zijn boek De tweede berg beschrijft bestsel-
lerauteur David Brooks hoe volgens hem elk 
mensenleven doorgaans verloopt. In dagbla-
den als Trouw en NRC heeft het lovende kritie-
ken gekregen na verschijnen in 2019. Brooks 
betoogt dat er na een eerste fase waarin we 
druk bezig zijn met het ontwerpen van ons 
eigen leven, van de drukte van baan, relatie, 
kinderen (soms) en dus gezinsleven, er dat mo-
ment komt dat we door innerlijke processen of 
door druk van buitenaf met een flinke klap van 
onze ‘eerste berg’ af vallen om vervolgens in 
een minder of meer diep dal terecht te komen. Niet het maakbare, individuele leven is het 
echte leven. Maar slechts leven dat zich 
verbonden weet met anderen, in relatie tot 
anderen, en gericht op anderen, aldus Brooks. Uit de ervaring van de kwetsbaarheid van het 
zelfontworpen en zelfgebouwde geluk van 
de eerste berg ontstaat de ruimte voor het 
aangaan van een nieuwe fase in het leven. Die 
nieuwe fase voelt kwetsbaar omdat je deze 
veel intenser deelt met anderen, en dus ook < Aad de Haas, ‘Matteüs’, [1948-1952] KWETSBAARHEID 3 Kwetsbaarheid Het grote essay van Brooks laat zich lezen als 
een soort zelfhulpboek voor wie lijdt aan een 
midlifecrisis. Hij heeft een missie die hij niet 
onder stoelen of banken steekt en waaraan 
voor hemzelf een duidelijk eigen bekeringsmo-
ment voorafgegaan is. Is er voor professionals 
in zorg en kerk die zich met zingeving bezig- Maar ook anderszins neem de druk op ge-
meenschappen, nabij en ver weg, toe, blijken 
groepen en religieuze groeperingen kwetsbaar 
van buitenaf en binnenuit, en zoeken we vanuit 
deze realiteit naar levensvormen waarin de 
kwetsbaarheid van het leven kan worden ont- HANDELINGEN 2022 | 2 VERKENNING VAN EEN THEMA Anbeek, dat ruimte maakt voor het uithouden 
van de ervaringen die inbreken in het ver-
trouwde en vanzelfsprekende. Ervaringen die, 
om het met Brooks te zeggen, ons van onze 
berg doen tuimelen. In haar beschrijving van 
concrete liturgieën van kwetsbaarheid blijkt 
hoe deze als rites de passage kunnen worden 
begrepen: de gang door de liturgie brengt een 
transformatief proces van sense making op 
gang. Van Bokhoven benut hierbij het denk- en 
taalveld van de liturgische theologie. Zo bezien 
zijn de kerkgangers zelf de allereerste theolo-
gen. dekt en tegelijk ook uitgehouden. Zo komt in 
allerlei aspecten van het (religieuze) leven de 
kwetsbaarheid naar voren. Dit themanummer vraagt aandacht voor de 
rol van de professional en van (praktisch-)-
theologische doordenking bij het uithouden 
van kwetsbaarheid. Bovenstaande inleiding op 
dit thema vanuit het boek van David Brooks 
is geheel mijn keuze, die deels toevallig is en 
voortkomt uit mijn eigen vraag naar kwetsbaar-
heid en onkwetsbaarheid. De andere auteurs 
vertrekken elk vanuit hun eigen aangrijpings-
punt in het thema. Vanuit de liturgie is de stap naar de homile-
tiek niet groot. Ciska Stark neemt ons mee op 
een inspirerende denkweg rondom de preek 
en kwetsbaarheid. Ze ontleent een belangrijke 
metafoor voor kwetsbaarheid aan de ecolo-
gie. Natuurbeheer moet kwetsbare gebieden 
beschermen. Tegelijk erkent Stark ook: kwets-
baarheid is gegeven met het leven en kan nooit 
worden uitgesloten. Vervolgens gaat ze van 
hieruit drie homiletische invalshoeken langs: 
die van de prediking zelf, van de hoorders, en 
van de professionele prediker. Haar reflecties 
bieden een essayistisch perspectief op een 
(voor de meesten belangrijk) onderdeel van 
hun werk als professional. Vanuit een rol als 
professional dient de prediker ruimte te bewa-
ren die kwetsbaarheid kan uithouden zonder 
de kracht van geloof en godservaring uit te 
sluiten, aldus Stark. Kwetsbaarheid Maar er is wel een gezamenlijke vraag die 
alle artikelen verbindt, en die heeft te maken 
met de inzet en invalshoek van Handelingen. Dit is een tijdschrift ‘voor praktische theo-
logie en religiewetenschap’. Vandaar deze 
toespitsing en richting die in de verschillende 
artikelen leidend is: hoe kunnen mensen leren 
kwetsbaarheid te communiceren? Hoe vinden 
we taal die recht doet aan de ervaring? Hoe 
bevorderen schuld, schaamte en falen kwets-
baarheid – en in hoeverre zijn ze er gevolg van? Wat is ervoor nodig een veilige ruimte voor 
kwetsbare mensen te zijn of worden? INLEIDING het komt aan op een langzame en duurzame 
transformatie van ons kerkzijn. Ik wijs tevens 
op een prachtige uitwerking van de ecologi-
sche metafoor die ook Ciska Stark gebruikt: 
het beschermen van kwetsbaarheid zoals dat 
gebeurt in de natuur. Debra Rienstra benut 
hiervoor de term refugia. Ten slotte wijs ik op 
nieuwe onderzoeksthema’s binnen de prakti-
sche theologie die precies deze thema’s op het 
niveau van de christelijke gemeenschap the-
matiseren: hoe kunnen kerken communities of 
care zijn waarin kwetsbaarheid wordt uitgehou-
den en gezien wordt? Gezamenlijk optrekken 
als pastores om, puttend uit de bronnen van de 
traditie, tot uithoudingsvermogen te komen is 
daarbij geboden, zo stel ik tot slot. Zo kunnen 
gemeenschappen als plekken van refugia fun-
geren voor kwetsbare mensen. aan HBO- en WO-theologen. Brink verkent de 
invalshoek van pastoraat als perspectief op 
kwetsbaarheid. Vanuit de contrastervaringen 
schetst hij een tijdbeeld dat doet denken aan 
David Brooks’ De tweede berg: geen maakbaar-
heid want het leven is niet maakbaar – zo blijkt. Brink grijpt diep terug op theologische bronnen 
voor kerkelijk pastoraat in de Bijbel om te laten 
zien dat hierin kwetsbaarheid een belangrijke 
rol speelt. In het vervolg benoemt hij spirituele 
ervaringen die het leven vanuit die kwetsbaar-
heid mogelijk maken. Pastoraal is ook de insteek van Bert Roeb-
ben in zijn bijdrage over het vormingswerk aan 
en met volwassenen. In een brede beweging 
schetst Roebben hoe onze samenleving net 
opkrabbelt uit de coronacrisis om vervolgens 
met de oorlog in Oekraïne geconfronteerd te 
worden. Reflecterend op de eigen pelgrimage 
die deze jaren begon – letterlijk en figuurlijk 
– probeert hij een weg te schetsen waarop 
kwetsbaarheid onder ogen gezien kan worden 
en uitgehouden. De metafoor van de pelgri-
mage wordt zo allengs een model voor een 
specifieke didactiek: een pelgrimsdidactiek. Roebben sluit af met een methodologische en 
ecclesiologische opmerking die hernieuwde 
bezinning op gang moet brengen. Dit themanummer over kwetsbaarheid geeft 
geen doorslaggevende antwoorden. Wel reikt 
het concrete perspectieven aan waarmee in 
liturgie, prediking, pastoraat en vormingswerk, 
mede met het oog op het geheel van kerkzijn, 
vormen kunnen worden her- of gevonden om 
kwetsbaarheid uit te houden en te thematise-
ren. Wanneer pastores en geestelijk verzorgers 
zich hierdoor laten inspireren, zullen mensen 
zich gehoord en gezien weten. De waarde 
van schepselen van God bestaat immers niet 
ondanks maar in elk geval ook dankzij hun 
kwetsbaarheid en weerloosheid. INLEIDING < Vanuit de liturgie, via de prediking, pastoraat 
en vormingswerk, komt ten slotte het geheel 
van kerkzijn in beeld in de laatste bijdrage. Hier 
schets ik de kwetsbaarheid van het kerkzijn 
zelf: (christelijke) gemeenschappen staan 
onder druk in onze laat-moderne samenleving. Daar helpt geen idealisme of vrome praat meer 
– integendeel. Toch zijn er, vaak kleinschalig, 
voorbeelden van kwetsbaar gemeenschap-zijn 
die kunnen inspireren. Recente publicaties van 
Andrew Root geven een bruikbaar perspectief: Literatuur
• Brooks, D. (2020). De tweede berg. De zoektocht naar een zinvol 
leven. Amsterdam: Spectrum.
• Lucebert (1974). Verzamelde gedichten. Amsterdam: Bezige Bij. Overzicht van de bijdragen Vanuit verschillende praktisch-theologische 
subdisciplines wordt gezocht naar antwoorden. Deze antwoorden zijn vervolgens ook niet strikt 
wetenschappelijk bewijsbaar. Ze hebben alle 
in zekere mate trekken van een opinie, een 
worldview of een heuristisch perspectief op de 
werkelijkheid. Alle bijdragen zijn namelijk in 
enige mate ook cultuurkritisch. De aanzet door Van Bokhoven bij de theo-
logische positie van Christa Anbeek is ook 
die van Egbert Brink. Hij sluit hierbij aan met 
het oog op het perspectief dat in zijn bijdrage 
centraal staat: het pastoraat. Jarenlang werk-
zaam als pastor in een kerkelijke gemeente, 
doceert hij eveneens al jarenlang pastoraat Dat begint al bij de bijdrage van Mignon van 
Bokhoven, een bewerking van haar master-
scriptie. Zij sluit aan bij het werk van Christa KWETSBAARHEID 5 Literatuur HANDELINGEN 2022 | 2 HANDELINGEN 2022 | 2