Verhandeling over de gewoone dwaalingen, de gezondheid betreffende ...
io 5 ren om zulks altyd te zyn , is wel te beklaagen , vooral als hy zig met geen zagtzinnige hebbelyk heeden aan de grilligheeden zyn’s meefters onder¬ werpt. Een andere dwaaling, zeer algemeen, is de onkunde omtrent de uitwerking van de lugt; zy herfteld , zo wel als de voeding , al wat wy door de doorwaasfeming verliefen. Indien wy dus meer verliefen , als wy inademen , is de uit¬ putting der kragten ’er dan een gevolg van. Ver¬ liefen wy minder , wrat al kwaaien , evenreedig aan de maat van mindere doorwaasfeming 1 de drcoge en warme lugt is bygevolg zeer nadeelig, wyl zy eene overvloedige doorwaasfeming ver¬ oorzaakt , zonder byna iets te herftellen. Een koude en vogtige lugt geeft veel en neemt niets ; men begrypt dan hoe zeer men zig bedriegt , als het flegt weêr ons ras in onze huizen opgeflooten houd , aan eene fpeeltafel , of in de ftudeerka mer , daar by fraie zomerdagen ’er weer geenê vermoeiende oeftëning is , welke men vermyd 5 of waar aan men zig niet overgeeft , alleen om dat zy aangenaam zyn. Men moet ook de haat van die werklieden beklagen , welkers beezighee den vermeerderen in een jaargety , -waar in zy de meefte ruft nodig hebben , en vooral die geen’, wiens ftaat nog fterkere en langduurige werk zaamheeden eifcht in de hitte van den Zomer. Mogten ten minfte de ryke lieden hunne lig haams-oefFeniögen verrigten in de eerfte koelte " van den morgen ; maar neen , het is byna altyd G 5 laat jo$ Tan BI KW A A DE laat genoeg , om dat de balfem van de Natuur al verfpreid is ; de Werkman, de Landman , de dieren van allerlei foort , de boomen , en het gras hebben ’er genot van gehad , hy alleen heeft het langfaam moordend dons-bed verkoren boven dit ryke gefchenk van den Hemel. Een derde dwaaling is de lugt te vallen ver beeteren (0). Ik bekenne dat het fomtyds wel noodig is , maar gemeenlyk zyn de'verbeeterendc middelen veel gevaarlyker , dan het kwaad zelv’ : Waar toe dienen die reukpotten, die parfums, dan alleen om de dampen en het bloed naar het hoofd te brengen , en het zenuwgeftel te ont¬ vellen : Het eenigfte verbeeterend middel , het welk ik voor de lugt weet , is haar te vernieu¬ wen in de daar toe bekwaams tyden en uuren ; als het heet is , wagt de koelte af ; als het wéér vogtig is , wagt eenen zonneftraal af ; kundt gy geenen van deeze voordeelige omftandigheeden vinden , laat de lugt nogtans in uw vertrek koo men ; hoe liegt zy ook fchynt , zal zy nogtans altoos beeter zyn 9 dan die , die in uwe vertrek¬ ken (a) Dat men de lugt verbeeteren kan * heeft de on¬ dervinding genoeg geleert ; het is een ieder bekent , hoe veel het befprengen van een kamer met koud water doet tot bet ververfchen van de lugt ; gelyk ook verkoelende planten by alle kundige Geneesheeren in dier gely ke toe" vallen voorgefchreeven worden.. Vert, 1 GEWOONTENS. 107 ken héerfeht 5 gy zult het misfchien niet eens gewaar worden door do gewoonte ; maar laat een vriend van de lugt by u inkoomen , hy is terftond gevoelig aangedaan , en dikwijs niet in haat om haar te verdraagen. Een vierde dwaaling over de lugt, is haar wel te verfrisfehen * maar daar op ook deuren en venfters , de reeten zelfs zorgvuldig bezorgd te fluiten,, om te beletten, dat ’er geene andere in¬ komt. Zoud gy wel eenen geheelen dag uw liefffc hondje in een klein doosje , fcheikundig (a) ge flooten y durven laaten? gy zoud zeekerlyk vree zen hem ziek temaaken*, trek nu het gevolg. Ge¬ loof my , vrees de lugt niet , wanneer z y in uwe kamers fpeelt , als maar uw lighaam voor haare daadelyke werkingen bedekt zy, Eene gezonde lugt , dog van beweeging beroofd , heeft wel haalt haare weldoende hoedaanigheeden verlooren (6). Wat O) Deeze fluiting is byiia even als die vy in de py pen van de Weerglaafen zien , waar door het glas van boven faamengefmolten en in een gedraaid , allen toegang van lugt belet. Vert. (3) Dit ondervinden wy binnen ons , de lugt , die wy inademen , en daar ons leeven van afhangt , kan niet lang in onze long huisvesten , zonder te bederven , en ons aan die allergevaarlykfte gevallen bloot te hellen. Een dier, onder een lugtpomp gezet, verheft wel haaft het leven j om dat het geene ververfching van lugt heeft. Ven, ïo£ Van de KWAÂ.DE GEWOONTE NS, Wat zouden ’er anders van die talryke huisge finnen worden * aan het ongeluk overgegeeven , havenloos om heure groote armoede , in eene enge en kleine woning opgeflooten , daar zy zig nauw lyks in beweegen kunnen ; indien de deuren ven fter-raamen digt geflooten , dç fcheuren van de muuren , en de daken fiegt bezorgd , niet onop houdelyk plaats maakten aan eene nieuwe lugt, die dat elendig verblyf verfrifcht en verleeven digt. » Ik zoude nooit over deeze ftoffe eindigen , zo min als de andere nog te behandelen , indien ik in byzonderheeden trad. Ik hebbe belooft het weezenlykfte te toonen ; het is nu de plicht van cenenverftandigenLeezer.de gevolgen daar uit te* trekken. VYFDE lOÿ *825 Y Y F D E HOOFDDEEL. » • • . . ~i. Dwaalingen omtrent de Artfen. Xk geloov niet dat ’er een ftaat in de waereld is , over het algemeen meer aan de berisping bloodgefteld , dan die der Geneesheeren , en daar om ook geenen , over welken de gevoelens van het gemeen verfchillender 9 en fomtyds teegen ftrydiger zyn. Hier over heeft men van de op komft van die kunft af alreede geklaagd. Twee zaaken , volgens Hippocrates Qa') gezeg dens , geven geleegenheid om ons te lasteren , en zelfs fomtyds ons iaagheeden aan te doen. Eerftelyk de onbefchaamtheid van fommigen 9 die de Geneeskunde oeffenen , zonder de wezen lyke kundigheeden in die verheeven kunft te be¬ zitten* Ten tweede, en dit heeft wel het meefte plaats 5 het regt , dat een ieder zig aanmaatigt, om ver meeten te oordeelen , zo wel over de kunft , als over de geenen , die ze oeffenen ; hy voegt ’er nog by ( b), dat ’er ook veele Geneesheeren in mâam zyn , maar in de daad de naam van Artfen weinig waardig. Hy is zelfs verftoord , en vind het £a) Lib. 4. de ArU ( 'b ) IbiéL c ÏXO DWAAL IN GEN liet ten ho.og.fte herispelyk, dat de Wetten geene ftraffen bepaald hebben voor hun , wier misfia gen in de kunH overtuigend zyn* en dat zy al¬ leen vry komen met het verlies van hunnen goe¬ den naam. Plinius vervolgens heeft 9er nog Herker van gefproken. Merk op hoehy zig uitdrukt: „Het „ is in deeze kunft alleen, dat men op zyn woord 3, een man geloofd , die zig Arts noemt , niet* „ tegengaande dat "er geen bedrog is , welks 3, gevolgen gevaarlyker zyn. Maar nog beklaag 5, lyker is het , dat ’er geen Wet is , die eene weezentlyke misflag in dezen ftraft , nog voor „ beelden , die hen beteugelen kunnen , welke „ hier lchuldig zyn ; om die reden is het , dat „ zy door de gevaaren , aan welke zy ons blood „ Hellen , geoeifend worden * dikwils door proef „ neemingen ten koste van ons leeven. Dus in „ alle de verfchillénde Handen van de menfchlyke „ famenleeving heeft die van den Arts alleen het „ voorregt om zyns gelyken te dooden , met de 'volkomenfte verzeekering van ongeHraft te zul-* „ len blyven.” (jx) By ( a ) In hac arte fola ePenit , ut cuicunque fe Medium confitenti fldtim credatur , cum tarnen periculam fit in nullo men~ dacio majus , nu lia propterca lex qu<z pruniat infcitiam capi-> tqknij nuilum exemplum vindicte fed dijciint periculis nojiris & expérimenta per mortes an uni , p rnedko tantum hominem occidiç* Ce j funnna impuni tas Lib. 29k OMTRENT DÈ ARTSEN. lil By deeze, zonder twyffel , fterke uitdrukkin¬ gen der Ouden , zou ik nog een groot getal an* dere kunnen voegen , die geleegenheid gegeeven hebben tot eene zeer groote dwaaling omtrent de Geneesheeren , zy is : hen alle zonder onder fcheid als gevaarlyke menfchen te befchouwen 5 en in tegendeel als zeer voordeelig noit kennis aan hun te hebben. Yan daar die hardnekkige Ityf hoofdigheid in fommige lieden , die zelfs wee zenlyk ziek zynde 5 by hen den Geneesheer niet dulden , dan wanneer zy door het verval van kragten , en door de neerflagtigheid van den geelt de magt verlooren hebben , om ’er zig tegen aan te kanten. Yan daar ook zoo veele fwaare ziek ïens , die van geen belang zouden geweeft zyn ^ indien het vooroordeel teegen de kunlt zig niet teegen het ontbieden van een Geneesheer aange¬ kant had , en wel in het begin hunner ziekte. Om deeze dwaaling te kunnen verfchoonen.' zoude men reedelykerwys moeten kunnen onder Hellen : i.) Dat ’er geen kundige Artfen zyn. 2.) Dat de geen’, die het zyn , geen andere wee ten fchap hebben dan eene omfwagtel.de, met ftonte. gisfingen , denkbeelden zonder gronden , hand¬ leidingen zonden beweegre edenen , en plannen zonder een valt en bepaald oogmerk. Dog de ondervinding heeft ons het teegendeel feedert veele Eeuwen beweezen. Hoe veel beroemde Mennen zyn ’er en voor de zodanigen in onze kunlt bekent, wier kundigheeden zo zeker en TI2 dwâalingen • ■ ' /; zo onfchatbaar zyn , dat de Yader van de Ge¬ neeskunde zig niet fchaamt om ze Goddeiyk te noemen# En voorwaar die verheeve naam is niet te vergrootend. Want welke weetenfchap is het, die ons meer aan God gelyk maakt dan die wel¬ kers oefFening eene diepe overdenking , zo uitvoe¬ rig als wederkeerende , is over de groote daaden, door zyn Almagt volbragt , welkers bejaging geen ander oogmerk heeft * als het welzyn der men fchen, In de natuur is alles Godlyk , en alle die god lyke zaaken zyn de voorwerpen des weetenfchaps van den Arts , over deze moeten , geduurende zyn gantfch leeven , alle zyne gedagten en daa¬ den fpeelen : de onderfcheiden foorten van wee. zens te kennen , en alle hunne hcedanigheeden 9 zo weezentlyke als toevallige ; alle de fchepfelen te doorgronden , te ontleeden en de geheele na¬ tuur onder fchatting te brengen , om het leeven der menfchen te bewraaren ; dit is de poft en de weetenfchap van den Geneesheer, Heeft de God¬ heid voor zig wel die naam willen heiligen , en die dus onbezeflyk agtbaar maakeir, door zig de¬ zelve toeteëigenen , wanneer hwzig aan de waereld heeft willen openbaaren ; de menfchen hebben ook zoo overtuigd geweeft van de voortreffelyk heïd van deeze kunft en van de uitfteekenheid der geenen , die haar met eenen goeden uitdag geoeiTend hebben ? dat zy voor hun ais Goden waa » OMTRENT ÜÊ À R. T S È N. lig waaren , waarom zy ze vervolgens als zodanige aangebeeden hebben. Wilde ik de gefchiedenis van agtereenvolgeh de Eeuwen nagaan , ik zoude , byna in alle de leeftyden van de waereld , fbhilderyen kunnen geeven van beroemde Mannen , die zig der ver¬ wondering , eerbied en dankbaarheid van hun ’s gelyken waardig gemaakt hebben , men zoude zeeker verbaaft lïaan , dat men in alle die tafe reelen eene gelykheid van trekken zoude vinden $ die daarom te vreemder voorkomen zoude , om dat veele Schryvers van onzen tyd zig fchynen bevlytigd te hebben , om ze met zeer verfcheide ne verwen aftefchilderen. Het is nogtans eene weezentlyke waarheid , en gemakkelyk genoeg te bewyzen , dat ’ér geen weetenfchap is , die ooit mindere veranderingen ondergaan heeft dati de konffc van geneezen. Zo dat een Sehryver * die eene Verhandeling van de eenheid der Ge¬ neeskunde fchryveii wilde, reeden zoude hebben verwonderd te zyn over den overvloed eii de kràgf der bewyzen , die uit zyn pen vloeien zouden. Dit alleen kan weezenlyk vertrouwen inboe¬ zemen voor een Geneesheer , die met regt eenen goeden naam in zyne kunft heeft , als men indenkt , dat hy bouwt op beginzelen * door es« ne reeks van menfchen goedgekeurd , welken 5er byna alle de oogenblikken van hun leeven aan opgeofferd hebben , om ’er de zeekerheid nog meer van te bevestigen , en niettegenilaande de H aan* aangebore begeerte in elk Geleerden , om wafc nieuws te geeven , hebben alle die lieden te fa men die gronden zo valt en zo klaar gevonden , dat zy zig alleen daar op toegelegd hebben , om ’er de gelukkige en noodzakelyke gevglgen van te doen kennen. Maar een groot ongeluk , en dit is eene twee» de dwaaling , des te meer te betreuren , om dat zy zo gemakkelyk van de aanzienlyken zo wel ais van de geringen aangenomen word ; dat groote ongeluk, zeg ik, beftaat hier in , dat men de ach¬ ting, aan de Geneesheeren verfchuldigd , niet met onderfcheid vooral aan die geeft , welken met regt eerien byzonderen voorrang verdienen : de een verdedigd ais den besten zulk een’ , die de trotfe onbefçhaamdheid heeft aile zyne Medebroederen te veragten ; daar zomtyds de minlte van hun , zo hy maar de edelmoedigheid had van uittekomen, hem laag in zyne fchulp zou doen kruipen , daar het hem dan geraden was niet uittekomen: andere kiefen die geen’ , die hen het beste kan verblin¬ den door de welbefpraaktheid zyner redeiieering ; even als of men de ziektens door welfpreeken heid genas , naar het zeggen van Cel sus, an¬ ders de welfpreekenfte en aanminnigfte van alle de Latynfche Geneesheeren (a). Zulke zyn meelt de 00 Een Geneesheer behoort zekerlyk welbefpraakt te , om het vertrouwen van zynen Zieken te kunnen ver kry ©MTE.ENT DE ARTSEN. îîg 'i , de aapen van den geenen , die zig beroemd ge¬ maakt heeft door eenige Schriften , of die Schrif¬ ten van anderen geroemd hebbe. Hoe dubbel¬ zinnig is dan die beroemdheid I en hoe veele lie¬ den heb ik helaas zien vereeren , die het weinig verdienden. » Ik onderfcheide tweederlei foort van beroemd¬ heid ; de eene word door daaden , de andere door woorden verkreegen ; de eerfte is niet geheel en al onder de menfchen verdweenen ; maar is zeld¬ zaam , word gemeenlyk beftreeden , en is by ge volg niet twyffeiagtig ; als zy eens door de kroes van de kwaadfpreekenheid en de beoordeeling van benyders gezuiverd is ; nog heeft zy dan te weinig glans om zeekere lieden den edelen yver in te boezemen , om zig ook haarer waardig te maa ken. Maar de tweede , welke men die van het vernuft noemen mag * is hedendaagfch zo gemeen , als de eerfte was in de vroegfte Haat van de wae* reld : een ieder wil geeftig zyn even zo als door fleepene Hovelingen , welke de geheele wae reld krygen : en een Geneesheer * die niets meer dan Arts is , zal weinig indruk op het gemoed des Lyders maken , hat welk ook geftreeld wil worden ; het helpt dikwils tot de fpoedige geneezing : ik wil hier niet mede zeggen , dat een Geneesheer zig moet vergenoegen de Lyders met praatjes te {tillen , maar alleen zyne weetenfchap door eene ge fchikte ommegang aangenaam te maken. V*ru H a tis DWAALINGEN ) reld met beleefdheid overlaaden , op dat men ze hen zeevenvoud wedergeeve ; zo doen ook de Ge¬ leerden veeltyds met verkwistende naamen van groot, beroemd, roemwaardig, overal uit te d ce¬ len aan dezulken, die, gelyk zy, naeenengroo ten naam Haan. Het is wel waar , dat zy hen daar voor niet houden ; maar alleen op dat de wierook van de vleiery , welke zy onverdiend verlpreiden , tot hen wederkeeren zoude. Zo dat de groote naam , voorheen toegeweid aan den roem van twee of drie uitftekende menfchen in een’ eeuw , hedendaagfch zo gemeen geworden zyn , dat een Man , die dezelve wëzenlyk ver¬ dienen zoude , even als die Krygsheld , aan wien men een weinig te laat de krygsiaurieren aanbood , die hy zo verkwiftende aan anderen had zien uit¬ deden , die ze geenzins verdiend hadden , wel mogten antwoorden : „ Ik weet niet (zeide hy) 5, wat heedendaagfch het voordeeligfte en het eer ,, waard igfte is , de teekens [van verdienften te ,, hebben, of ’er van verftoken te zyn,” Dat zy dan , die den Geneesheer hooger a g ten om zyne uiterlyke gaaven, en vooral om die van bevallig fpreeken en fchryven , bedenken , hoe deeze gaaf zelfs veelal twyffelagtig is, en dat, om dat ’t veeltyds zo één ligter valt te bedriegen en evenjammerlyk tc misleiden* dan een ander om de waarheid te fpreken ; hier op komen alle de lof fpraaken uit , die de Oudheid dezulken toedag ten. A rist o S o gr at es en Pl at o druk¬ ken I OMTRENT DE ARTSEN. • Men zal nu begrypen , hoe weinig agt men moet geeven op die naamen van vermaard en be¬ roemd , die door menfchen , niets minder dan be¬ roemd en vermaard , aan anderen , die hun gelyk zyn , toegeftaan , en zo ligtlyk verkwift wrorden ; maar van wien zy die trotfche eerty telen weder te mg verwagten. Die Man heeft nooit gefchree ven , nog nooit na Akademifche Pryzen gedon¬ gen , zyn taal is eenvoudig , oprecht , ligt te ver** liaan, van de minft kundigen zelfs in de Artzeny konft: hy is zeedig , geduldig, zonder laagheid, geftadig in zyne verkeering zonder vleijery , aan genaam zonder by oogmerken , nadenkende in het bellier , dat hy u geeft , zuinig omtrent de Geneesmiddelen , dog tot verkwilling toe mild in het voorfchryven van eene leevenswyze , geluk¬ kig in zyne geneezingen , en altoos bereid om reeden van zyn gedrag te geeven : Zie daar den Arts , dien men behoorde te kiezen. Want die geen , die , na dat hy in de pols gevoelt en een voorfchrift opgegeeven heeft , zyn affcheid neemt ; of die geen , die u doof komt maaken met zyne Akademifche gefchillen , of door het nieuws van de Stad , of die de vraagen , diegy hem doet over uw gezondheid , met een veragtend ftilzwygen beantwoord -, of eindelyk een ander, die zyn voorfchrift met eene winderige fnorkery , daar gy niets van verhaat , vergezellen zal ; al had zo OMTRENT DE ARTSEN. JIp zo een de praktyk van de geheele Stad , zoude ik u niet raaden hem de uwe te geeven : ver¬ kies , in één woord , niet den Arts , die het grootfte gerugt maakt, maar die het beste geneeft; dit is uw proeffteen. Men heeft het fraai gevonden , de genees wyz$ van den Heer P. . . . als vermoordend , gevaar* lyk , en volftrekt ftrydig teegen de reegeis van de Kunft te lafteren ; te vergeefs hebben de eer-, fte pennen van Europa alle hunne welfpreeken heid gebruikt om die geneeswyze onder de magt van de geleerdheid en het gezag te brengen; dog hy heeft in zyn manier volhard, en in zy ne gelukkige geneezingen ; en daar hy een Arts ware byna onbekend, in ’t midden van eenever afgeieege Provincie , is hy de Vertrouweling van het Hof en de Hoofditad geworden. Dit is een middel van navolging , zo wel voor de Zieken > als voor die geenen , die onderneemen hen te ge* neezen. Zeker Arts heeft eene ganfch byzondere prak¬ tyk , al de waereld fpreekt ’er van. — — Dat is waar, maar let wel, die waereld is zomwerf al¬ leen faam en gefield uit eenige blinde navolgers van drie of vier veel gezag hebbende Artfen , die alarm tegen s hem beginnen te roepen ; maar wat gebeurd ’er ? Die Man , die in het begin alleen ftaat , terwyl het algemeen onder de magt is van de geenen , wiens voordeel het medebrengt hem onder te houden , gaat voort intuffchen in veel lï 4 vuldige w dwaalïngen vuldige en genoeglykegeneezingen. Een, diehy gelukkig geneezen heeft , brengt een ander aan 9 die hy weder geneefi ; allen gskeris word dit klein aantal van tyd tot tyd vermeerderd , en is nu zelfs toteenverbaazend aantal aangegroeit; zodatdee ze Arts de zeegenteekenen van overwinning bo¬ ven zyne Mede Artfen wegdraagt : daar blyft voor de teegenparty dan niet over, als een on¬ vermogend fehreeuwen , het welk hunne neder¬ laag aankondigt. Hoe veele bekwaame lieden zouden lang onbekend gebleven zyn van wegen hunne zedigheid , wien eene flegte handelwys 9 die een wellevend Man zig altyd van zyn pligt reekend aftekeuren, tot aanfpooring gediend heeft om zig ver boven die geenen te verheffen , welke tot dien tyd trots geweigerd hadden zig met hen gelyk te hellen P Het is immers zeer verdrietig voor het algemeen Zig door de fch}mbare reekenen van kundigheid te lateffregeeren.en zig blindelings over te geevenaan alle die dubbelzinnige beweegredenen , die men ge-? bruikt om hun vertrouwen te winnen. Daar zyn nog andere dwaalingen, die men ook moet tragten te geneezen , terwyl de gelegenheid zig aanbied. Ik kenne Artfen, die alleen door hunne vly tigheid een allerzeldzaam^: vertrouwen verkregen hebben, door vyfof zes bezoeken op eenen dag , waarin het duh delyk genoeg was dat geen veranderingen voor-* vallen konden , afteleggen ; dit zyn bezoeken 9 niet uit yçrpligting , maar uit faaffche laagheid of r uit sr V 9 / ©MTRENT DE ARTSEN, I2l vit fchaadelyke gierigheid. Om zig van de waarheid myner gezegdens te overreeden , flaa men een oogenblik de oogen op de gelukkige Landlieden , veel gel ukkiger dan wy, vooral wegens den afftand , waar in zy leeven., van onze koftelyke Apotheeken* Men zal zien hoe de natuur kwaadaartige , heevige , ontftee kend.e ziektens (#), de kinderziekte, -en hyna alle de ziektens herfteld , door eene leevenswyze , die C a ) Daar zyn nogtans omftandigheeden , waar in zy gantfch buiten ftaat is zig zelve te redden ; zo hebbe ik eene ziekte te Angeren in bet Gelderfcbe bygewoond , waar in die geen en , die zig aan de Natuur overgaaven , allen met de dood hunne geruftheid betaald hebben , daar in teegendeel weinigen , die Geneesmiddelen gebruikt heb¬ ben , het leeven verloeren hebben. Vert, OMTRENT DE ARTSEN, I2g ik, zagtelyk de Natuur uit de grootfte uitkap¬ pen te rug roept ; hoe veele aanzienlyken , ryken Vorken en Mogenheeden zouden nog leeven, indien zy in eene hut en onder de enkele be waaring van de weldoende Natuur die ziekte gehad hadden , die hen in het graf gekeept heeft. Een dwaaling , die nog zeer gemeen is , is de roem van herftelling altyd aan den Geneesheer te geeven, die het laatfte geroepen is , zonder na te gaan , of hy het wel is , die de ziekte over¬ wonnen heeft : hoe veele naare Kwakzalvers hebben daar door een’ naam gekreegen, die hun fortuin geveftigd heeft 1 Ik vergeeve zulks die geenen, die ’er door bedroogen zyn met het alge¬ meen ; maar ik kan het aan een geitud eerden Arts niet vergeeven ; en die eenen Zieken nauwkeu¬ rig genoeg gehandeld vind . zo dat hy het niet beeter kan doen ; zulk een vergeef ik het noit, als hy onder den fchyn van een voorfchrift , wei¬ nig beduidende , zig meefter maakt van de vrug ten en van de eer , regtvaardig verdiend door hem , wiens plaats hy ingenoomen heeft , dat is een diefftal, die weinig lieden merken; maar die men met meerder aandagt moeit nafpooren. Ik zal ’er byvoegen , dat die geen’, die ’er zig fchul dig aan maaken, zig ligtelyk bedriegen ; zommi ge zelfs gelooven ter goeder trouw, dat het hun¬ ne middelen zyn, die gewerkt hebben ; maar ik kan verzeekeren , dat van honderd Zieken , die hun DWAALINGE N 324 hunne vorige Artfen verwifleld hebben voor een ander , en onder de behandeling van den laatften geneezen zyn, ’er 98 zyn , die op dezelvde wy ze, en miflchien fchielyker geneezen zouden zyn door den eerften. Die foorten van geneezingen ,. waar in de een Geneesheer den anderen op¬ volgt , zyn dan nog bedriegelyker ; dewyl men reeden heeft om te twyffelen , wie van beiden ge¬ neezen heeft. Nogtans is het waar , dat gewoon-» lyk een Geneesheer daar door het beroemdfte in de waereld word O). Ziedaar, hoe alles dwaa ling en ydelheid onder de Zon is. Men wil niet alleen , dat een Geneesheer kun¬ dig, maar ook dat hy gelukkig zy. Eenedwaa ling ten uiterhe noodig uitteroeijen ; het gaat niet met de Geneeskunde als met fommige kaartfpel len ; hier doet de fortuin alles , dan is het geluk de (a) Een Geneesheer, die het laatfte hy een Lyder ge¬ roepen word , en dikwils oorzaak van zyne geneezing is , heeft veei vooruit, de handelwys opmerkende , die zyne Voorgangers in het werk gefteld hebben ; gaat hy na , welke middelen eenige vrugt toegebragt hebben , en welk nadeel , hy weet dan omtrent wat hem te doen haat ; daarenboven word hy gedrongen om , terwyl alles , wat volgens de reegelen van de Konft nutteloos voprgefchree ven is geweefD zyne toevlugt te neemen tot middelen » die hy anders niet zoude gebruiken , en die hem eene on¬ gehoopte geneezing verfchaffen , daar de ongeduldige Ly¬ der s aan de andere Geneesheeren de tyd niet gegunt heb-*, hen , die in 't werk te flçllçn. V er?» a ÖM TR ENT DE ARTSEN. 1t$' de weetenfchap ; het fortuin Van een Geneesheer * zegt Hippocrates, beftaat daar in , om met kundigheeden iets te onderneemen ; want dan geneeft hy , of hy voorfpeld regt tydig de on mogelykheid van te geneezen ; daarenboven die roem van gelukkig te zyn , is men gemeenlyk niet verfchuldigt als aan de geheezing van twee of drie Lieden van aanzien , daar men gerugt genoeg van gemaakt heeft om het geroep te ver dooven van honderd onbekende Zieken , die door de onkunde van hem, die men nu vergood geftorven zyn. Eindelyk nog eene aanmerkelyke dwaaling* aan welke niet alleen het gemeen, maarook kun¬ dige Lieden onderworpen zyn ^ en dat nog erger is , aan welke Geneesheeren fomtyds gezag by zetten , zy is , zig op te dringen , dat een goed Theoreticus een flegt Pra&icus is , zo dat men los dikwils eenen Man verftoot , die zyn ganfche lee ven in de ftudien doorbrengt , en den voorrang geeft aan hem , die alleen een groot getal Zieken zeedert langen tyd bezoekt; men onderiteld, dat in onze Kunft de ondervinding wettiger is dan de weetenfchap , en men bedriegt zig niet. Maar wat wil men door de ondervinding zeg¬ ge11 ? Hier is het regte punt, waar in men zig laat misleiden. Deze man bezoekt veeleZieken % en oefent zigfeedert langen tyd, by gevolg heeft hy veel ondervinding ; de gevolgtrekking is vol¬ trekt valfch : want de ondervinding in de Ge¬ nees j26 DWAALÎNGEN neeskunde is anders niet als de hebbelykheid om de middelen te gebruiken volgens de onderichei de omftandigheeden , die zig opdoen ; maar het kan gebeuren, en zulks ongelukkig, maar al te dikwils , dat een menfch veele Zieken bezogt heeft, zonder de gelukkige hebbelykheid veria ee* gen te hebben, wanneer, en hoe men de Natuur door zulke en zulke middelen helpen moet ; by gevolg is het al zo mogelyk, dat men veele Zie¬ ken bezogt heeft, zonder ondervinding verkree gen te hebben. Het is nogtans een zeer gemeen vooroordeel , en daar gaan weinig daagen om , of men hoort het beveiligen : — die Man is een weetniet , zegt de een ; gantfch niet , zegt op liaande voet een ander , ik verzeeker u , dat ik my eer aan hem zou vertrouwen dan aan een Ge¬ leerden, om zyne ondervinding. Laaten wy uit¬ leggen wat deeze ondervinding zy. Wat zyn ’er de eindpaalen eng van l Zy beilaat , in geduu rende lange jaaren zulke of zulke middelen ge¬ bruikt te hebben in zulke en zulke ziektens , die eenerlei fcheenen , zonder ooit het verhand ge¬ had te hebben om ’er de naafte of afgeleegene oor* zaaken van te onderzoeken ; nog over de onder fcheidende kenteekenen bondig te redeneeren? Zie daar de betreurenswaardige en alderfchade lykfte ondervinding der Kwakzalvers , die een be guniligd middel voor elke ziekte hebbe , als of de jaaren, de geheld heeden , de kunne, de omhan digheeden enz, zig altyd in het eigenhe punt moe OMTRENT DE AKTSEN. 'l moeften vereenigen , waar hunne middelen een. goeden uitllag in gehad hebben. De ondervin-* ding dan beftaat niet daar in om veele midden len voor te fchry ven , en een groot getal Zieken te bezoeken, maar de ziektens, en de middelen, in oneindig onderfcheidene gevallen , hoe gelykvor mig zy zig uiterlyk aan de Praétyk voordoen r té beoordeelen ; deeze noemt men reedeneerkum* dig , en zy Word by de kundige Theoretici ge¬ vonden ; zo dat een waar Geneesheer , verre van zyn gezag van de item van het algemeen te onfc leenen ih ditftuk, zig altoos beledigd moet agten, ais hy het vertrouwen omtrent een kundig menfeh onder zulk een ydel en volftrekt valfch voorwend fei hoord verkleinen. De groote Fr ede rik Hoffman beklaagt zig nog over eene groote dwaaling , of eerder over eene groote rechtvaardigheid, betreklyk tot de Artfen : Zy hebben altyd ongelyk als zy hun¬ ne Zieken verliezen, als of hunne kunft de magt had: om ons onfterflyk te maaken ; maar nog be klaaglyker is het , dat hunne Medebroeders niet altyd de edelmoedigheid hebben hen te verdeedi gen. Zy hebben fomtyds de trotsheid om ook aan tehooren hetgeen men aan den Heiland jegens La¬ zarus zeide : Indien gy hier gcweeji waart, zoude myn broeder } mynzuster , myn man enz. niet geftor ven zyn. „ Men moet niet (zegt Hippocra ,, tes) van onze kunstdingen eifchen, die bui ten haar voorwerp zyn ; want wy beoeffenen „ alleen ia* DWAALINGE N 0 alleen zulke * waar op wy invloed hebben té werken * of wy volgen de Natuur , of verbee 9, teren haar. Indien dan eenig menfch een toe 9, val overkomt boven het bereik van onze kunft 9 99 heeft men ongelyk van ons te vorderen , dat „ wy ’er de geneezing van uitwerken ; hy alleen ,9 onder onze Order verdiend verwyten , die het j, leeven voorfpeld , als de toevallen hun zouden „ hebben moeten leeren , om zelf dikwils vroeg 99 tydig genoeg den dood aan te kondigen. ” ( a) Al het geen wy in verfcheide lângduurige ziek tens doen kunnen , is de toevallen aftewenden , en te ftillen , wanneer zy veranderd zyn , is het moeijelyk in de geneezing te flaagen* Daar is geen Geneesheer 9 die ’er daagelyks de droevige ondervinding niet van heeft Een der grootfte Mannen onzer daagen , aan wien ik klaagde over de hardnekkigheid van eene deezer ziektens, die yder oogenblik verergerde , zonder fchynbaare oorzaak ; na dat hy ’t verhaal aangehoord had 5 vertroofte my daar mede ; ik ken ze zeer wel ; maar ik kan my niet vleijen van ze ooit genee zen te hebben ; vervolgens voorzeide hy my alle de toevallen , die nog koomen moeiten , niette-* genftaande #1 myn zorg, voor ’t uiteinde van de Zieken, Ik C « ) Lik. de Vit. Med* OMTRENT DE ARTSEN, 13$ Ik zal de dwaasheid niet hebben hier de lyft op te geeven van die langduurige kwaaien , die boven onze Kunffc zyn , in een gefchrift als dit , in de handen van ieder een komende; men moet aan zeekere Leezers de gelegenheeden beneemen hunne inbeelding te voeden. Hoe veele droef geeftigen hebben hunne ziekte daar door tot dien trap gebragt , die dezelve ongeneesbaar maakte» alleen door geneeskundige Schriften , daar zy al tyd eene te fterke toepasfmg van op hunne tee genswoordige en mogelyke kwaaien gemaakt hebben* Het is genoeg , dat men over het gemeen wel verzeekerd zy , dat ’er ziektens boven de Kunft zyn , en dat het by gevolg nooit vernee derend voor een Geneesheer is , die niet te heb¬ ben kunnen geneezen (a)> Zie Ca) Het is eene beproefde waarheid , dat ’er niets fcha» delyker voor een inenfch is , dan eene oppervlakkige ken* nisfe der Geneeskunde , en het leezen der geneeskundige Werken , wanneer zy buiten Haat zyn , om de toevallen te overweegen , de omftandigheeden te bereden eeren ; want hier door vervallen zy in eene droefgeeftigheid , die hen meerder benadeeld als hunne ziekte , of op het minfte , veele beelden zig in alreeds de voorloop.ers van den dood in zig te vinden , of zy neemen hunne toevlugt tot middelen , die in Roeken , in loortgelyke gevallen voor gefchreven , nogtans voor hunne tegenwoordige omftandig¬ heeden zeer nadeelig zyn ; zo pogen ze eene geringe kwaal te geneezen , en haaien zig fomtyds doodelyke ziektens op den hals ; ik durf daarom haaft zeggen , dat in dezen gin verfcheide raadgevingen aan het gemeen , hoe nuttig in T ha** Zie daar de voornaamfte dwaaüngen van het gemeen , betreklyk de Artfen. Ik twyffele niet, of alle opreçhte Geneesheeren gevoelen zo wel als ik eene aanmerklyke grie* ving , als Zieken hen bezoeken , met de betuf* ging* haaren oorfprong,nadeelig worden voor het onverftand.ig deel , dat het doorzigt niet heeft , de middelen , daar in voorge. ichreeven, op cenen behoorlyken tyd tc gebruiken. Vin. OMTRENT DE A R. T S ’E N. ïgï ging, dat zy tot hen gezonden zyn , dewyl zy een byzonder middel hebben voor die kwaaien , daar zy door aangetaft zyn. Ik heb verfcheide maaien zulk foort van lieden gehad , en ik heb het altoos myn pligt gereekend , om hun de oogen te openen , door hun te verzeekeren , dat ik geen byzonder geheim voor eenige ziekte had. Die Geneesheer , zegt men , heeft een onfeil¬ baar middel voor de vallende ziekte (kx). Dwaa ling ! Zyn geheim , zo het al waar is , dat hy die wel geneed , is alleen , dat hy , als ’er nog mogelykheid is van geneezen te wTorden , zulks doen kan door eene leevenswyze en onderfcheide middelen te gebruiken , na dat het beloop van aandoenlyke ziektens , en de tegenwoordige om ftandigheeden van het voorwerp , dat ’er door aan¬ getaft is, aan wy zen en vereisfchen; even zo han¬ delen alle de anderen. Het is my moejelyk te begrypen , hoe een man van de Kunft, metgeruftheid voor de waereld, durft fwetzen , dat hy geheimen heeft ; deeze voor de Engelfche ziekte (Z>) , die voor ftuipen , de een voor de keel de andere voor de oogen , een der¬ de nog voor de borft. Bedagt zulk een , hoe ge¬ wis en hoe ras hy , na het oordeel van elk kun¬ dig menfch , in minachting daar door geraakt , hy (b') Rachitis. ( a ) EjjiUciica. DWAÀLINGEN hy zou ’er zig haaftig van ontdoen, om dog niet verder voor een Man van geheimen bekend te worden. Maar zulk een kragt heeft het voor¬ oordeel onder ’t gemeen ; het valfche verblind hen , de fwetzeryen verwonderen en vermaak en hen ; het werd graag bedroogen , en is het ook byna altyd : nogtans indien het eenmaal wel den¬ ken wilde , hoe de middelen niet onverfchillig zyn , hoe uitftekend nuttig zy zyn, ais zybeftierd worden door den raad van een wys en kundig menfch , die volkome beoefenend de kunft van geneezen verhaat , dat zy in teegendeel vergift zyn, dat de dood aanbrengt, min of meer lang¬ zaam , als zy zonder kennisfe gegeeven worden , dan zoude men zig zonder twyfel van die luft ontflaan , om middelen te gebruiken , die men niet kent , en nog meer om ze uit de handen van lieden aan te neemen , die altyd mistrouwd moei¬ ten worden , zo dra zy van geheimen fpreeken. Onze Kunft kent ’er geene; haar geheim is dat van ’t menfchelyk geflagt. Wy worden al te fterk gevleid , als wy denken eene nuttige ontdekking gedaan te hebben , zo wy dezelve niet op alle wyzen , ons mogelyk , algemeen maken die anders handelen , kunnen van geen kwakzalvery of gie¬ righeid vrygefproken worden. Wat de Water -ky kers betreft , die hun oor¬ deel over de ziektens vellen , op het enkel gezigt daar van, ik fchaam my niet te verzeekeren , dat alle die Geneesheëren met moeite hun’ naam ge» fchree fchreeven hebben op de rolle dier geenen, die de eerteekenen van de Hoogefchool verkregen heb¬ ben : Sennertius behandelt hen ftraf , hen eezels en bedriegers noemende ; andere Schryvers, niet minder roemwaardig, geeven hun geen bete¬ re benaamingen (h). Ik weet, dat ’er veele lieden zyn , die ons nooit meer zullen koomen raadpleegen , zo wy ten min» fte de eerfte keer niet de toegeevenheid hebben , om iets over het water , dat zy aanbieden , te zeg¬ gen. Wel aan laten wy die klanten verliezen, om eerlyke Artfen te blyven ; daar is gemeenlyk niets verkeerder , dan het oordeelen , welk men volgens het water doet , als men den Zieken niet kent;, en men onkundig is, wat tyd de Ly der gewaaterd heeft ; nooit toont het water opregt aan de foort van ziekte ; op zyn alderbeft geeft het fomtyds geleegenheid om ’er over te gisfen, en op deeze gisfmgis het, dat onbefchaamde lie¬ den, (a) Geen Schryver heeft de ydelheid van deeze Kunft te gelyk met derzelver valschheid en wisfelvalligheid be¬ ter befchreeven dan de Hooggeleerde Heer Nahuis in zyne redenvoering over de vraag , of de Piskykers enkeld door de befchouwing van de Pis de ziektens van fommige Hyders regt ontdekken , en door de Kun ft geneezen kon¬ den ? te Harderwyk den 30. Juny 1761. uitgefproken , en Bellinüs in zyn Trad. de urinis puljïbus p. 3. bewyft; ook, op welke valfehe gronden deeze Kunft fteunt ; neg tans is het zeeker , dat men ’er fomtyds licht uit ontfan» gen kan. Ven , dwaalingen *34 den, en weinig jaloers om eenen eerlykëh naam indewaereld te hebben, zig door verfcheide voor¬ tellingen , begeven onder het getal der zullcen , van welken een ligtgeloovige en onkundige denkt altoos het foort van kwaal , waar door mén aan getaft is , te zullen vernemen *, maar om zig te overreeden, hoe weinig geloof men aan dat foort van lieden geeven moet , moet men alleen maar indenken dat de pis eene affcheiding is van de overtollige vogten in alle de fapp'en , by ge^oig overeenftemmend niet haare dadelyke vennen* ging ( a > Maar om met den Heer Quesnoy inheteer Ite Artikel van zyne fcbóone verhandeling over deeze flof te fpreeken , de vogten hebben alleen de oorzaaken der ziektens in zig , maar niet de ziektens zelfs. £t) PhrenitiS' (d) Erefypda. / OMTRENT DE A R T S E N. Maar behalven dat het zelfde water de oorzaak van verfchiiiende ziektens kan aanwyzen , waar in men altyd gevaar zal loopen zig te bedrie* gen , zo men de eene boven de andere noemen wil ; want in een en het zelfde menfch , door een zeekere weezenlyke ziekte aangetaft , verandert zy wonderbaarlyk ; gelykdaagelyks kan nagegaan worden , niet alleen van lieden van de Kunft, maar van al die geen , die in de Zieken belang . fteilen ; het water , dat ik van daag zie , is zo oii derfcheiden van dat ik gifteren gezien hebbe , dat> indien ik niet by den Zieken was , ik denken zou¬ de , dat het de pis van een ander ware. Maar wie is ’er , die deze verfcheidenheid niet opge merkt heeft , in de verfcheidene tydperken , die eene ziekte doorloopt ; ik fpreek niet eens van couleur , die de pis aanneemen kan door de fpy zen of geneesmiddelen, die men gebruikt heeft (a) , eene vooronderftelling zo natuurlyk , en be~ weere dan nog , dat het gebeuren kan , dat die van. een gezond menfch niets verfchild van die van eenen Zieken. De man , die drie vierden van de nagt aan de tafel doorgebragt heeft , en na eenige uuren fiaapens ontwaakt , zal , indien hy veel drank gebruikt heeft , een witachtig heldere pis loo» Ça) De Sparjies , dc Uijen , de Balfem Copayv: , de Ra¬ barber , deden oi hun reuk of hun verw aan de Pis meet de. Vvu / 13 6 D WAALINGEN loozen , die een Piskyker valt aan eene opgezett’6 Gal , of eene verftopping der ingewanden , of in zommige aan Heen , ot eindelyk aan een van die kwaaien zou toekennen, in welke de pis, meer toevallig, eene even dergelyke verandering on¬ dergaat : zo van den anderen kant kan een zeer galachtig water zig opdoen in eene ziekte , wee zentlylc nogtans onderfcheiden van die geen , die zig gemeenlyk aanduid, en zulks alleen door eene toevallige of oogenblikkige verftopping van den GaMyder Ça).. Daarenboven hoe veele ziektens zyn 9er , waar in het water zelfs niet eens veranderd. Voor eerft ïn alle uitwendige , dan ook in veele inwendige ; onder deeze laatfte zyn , de vierden daagfche koorts, de vallende ziekte, de zwangerheid, de krankzinnigheid Çb) , de hoofd en borst-pynen 9 de rhumatismi , de uitteerende koorts , de tee ilng. Omtrent die drie eerften roept Arcula ^us Cc) God en de vergode Heemelingen tot ge¬ tuigen , dat hy nooit zo ver heeft kunnen koo* men om dezelven door het water te leeren ken ken3 ’t welk hy voor çen ontrouwe aanwyzer, die 0O Porus biliarius » (3) Phreniiis. c) Deum tejlor & JShimina cœii , quia nee cura > nee arte, iz . conceptions muüeris , nee de Epilepfia , nee de Quartana , po tui invenire cognitionem certain per urmam fblam , eji erdm fa( iax nuncius & aqubocus. Comment, in Avicann, Can: fen: ï» Tra$. 20. Cap. 0 OMTRENT DE A R T S E N. 137 Aie volftrekt dubbelzinnig is , houde. Gale nus (æ) verzeekert ons , dat zy geen licht gee ven kan in de krankzinnigheid , zo min als in ee¬ ltige aandoening van het hoofd ; wat aangaat de borftziektens en de rhumatismi beroep ik my op de Geneesheeren , zy zullen met my toeftemmen, dat zy beftendig een goede pis hebben opgemerkt by die geen’, die ’er door aangetaft zyn. In de borstziekte is de long het eerfte aangetaft, zonder dat de geheele inhoud der vogten eene groote verandering ondergaan hebbe. Het is waar, dat , als hetyet begint te fmelten , en den Zieken in de uitteering doet vervallen , men dan zomtyds opmerkt (maar zeer weinig in ’t oog loopende) zeker vet of olyagtige ftoffen , die op het water dry ven. Maar wie weet niet, dat ook dit voor¬ valt by lieden , die de befte gezondheid genieten , i.) door eene kooking, die geheel en al langs de order van de natuur is: 2.) door eene oogenblik Ikelyke verhitting van de nieren in vette lieden; zo dat dit teeken nog geheel twyffelagtig is. Ik voeg ’er by, dat men het als geheel valfch moet befchouwen , indien dit olyagtig of vetagtig vlies zeer kennelyk is ; want het is nooit het teeken van de enkele uitteerende koorts , maar altoos van eene brandende en fcherpe koorts. 