De vrije kerk, jrg 5, 1879, 01-02-1879 
verovering van No-Amon hebbe plaats gehad, is een nieuw vraagstuk ; en het is eene niet onwaarschijnlijke gissing, dat zij geschied zij bij gelegenheid van den krijgstogt der Assyriërs in Egypte, waarvan gewaagd wordt Jesaja 20. Anderen schrijven aan Sanherib, anderen aan Esar-haddon de eer dezer overwinning toe." Zelfs Keil schrijft nog in zijn jongsten Commentaar: 1) Over deze gebeurtenis hebben wij wel geen uitdrukkelijk historisch getuigenis, maar het is niet te betwijfelen, dat de Assyrische koning Sargon, na de verovering van Asdod, 2) een veldtocht tegen Egypte en Ethiopië ondernomen, de toenmalige residentie der Farao's, No-Amon veroverd en, gelijk Jes. 20 : 3 v. v. voorspelt, de gevangenen van Egypte en Ethiopië in ballingschap getransporteerd heeft." Juist dit krampachtig vasthouden aan Jesaja's godspraak in hst. 20, wat den tijd betreft 3) werkte inede om vooral de geloovige onderzoekers een onjuist antwoord, zelfs tot in den jongsten tijd, te doen geven op de vraag: wanneer heeft Nahum geprofeteerd? 4) Niet alleen gaat Professor Kuenen 5) in 1863, maar zelfs de Nederlandsche bewer- 1) Biblischer Commentar über die Zwölf kleinen Propheten, S. 390. 2) Naar de Assyrische Eponymen-lijsten regeerde Sargon van 721—705 en valt de tocht tegen Asdod in 711. In 720 echter had hij gedarende zijn tocht tegen Gaza. bij Raphia gestreden tegen den Ethiopischen koning Sabako en dezen overwonnen. 3) Men lette op deze woorden, want ook wij achten het plicht om, zoolang het tegendeel niet is bewezen, van de onderstelling uit te gaan, dat de profetie vervuld wordt. 4) Hoeverre de oude Gereformeerde godgeleerden uiteen liepen blijkt genoegzaam uit do vermelding, dat Coccejus Nahum onder Jojakim 608—598, plaatste en Joh. a Ma rek Sanherib's nederlaag nog door Nahum voorzegd acht. 5) [Iistoriscli-kritisch onderzoek, II, bladz. 356—59. ker van Keil's Inleiding 1) nog in 1879, notabene! van de meening uit, dat Nahum's profetie geplaatst moet worden „in de tweede helft van Hizkia's regeering of den tijd, die onmiddellijk volgde op Sanherib's nederlaag voor Jeruzalem (2 Kon. XIX: 35 v. v...)" „terwijl de verwijzing op Thebe's verwoesting, Nah. III : 8 v. v. geen vasten datum oplevert." Opmerkenswaard is, in verband met deze kwestie, het staaltje, dat Prof. Kuenen, ondanks zichzelven, leverde ten bewijze hoezeer men door aprioristische en onhistorische voorstellingen tot onjuiste gevolgtrekking zichzelven verleidt. Na op bladz. 356 gezegd te hebben, dat het meest voor de hand ligt, de inneming van No-Amon en de wegvoering harer bewoners aan den Assyrischen koning Sargon toe te schrijven," schrijft hij bladz. 359 noot 9: „Ondertussclien mag niet verzwegen, dat.... de kracht van Nahum's beroep cp No Araons lot verzwakt wordt, indien zij door de Assyriërs is ingenomen. Op de vraag: „zijt gij dan beter dan No-Amon?" had Nineveh bevestigend kunnen antwoorden, indien de overmacht harer legerbenden in den strijd tegen diezelfde stad zoo duidelijk gebleken was... ." Hitzig nam dan ook reeds een latere invoeging aan. Geliefkoosde uitvlucht! Dit moet echter ter ejre van Kuenen gezegd worden, dat hij in zijn jongste werk, 2) na van de Assyrische inschriften kennis genomen te hebben, schrijft: „De bedenkingen .... geopperd tegen de onderstelling, dat Nahum op een verovering van Thebe door de Assyriërs het oog heeft, moeten voor dit opschrift wijken." En zóó is het. Bij het opschrift denkt Kuenen aan een inschrift van Asurbanipal (Sardanapalus, zoon van 1) Handboek der Historisch-kritische Inleiding, bladz. 340 en 341, 2) »De Profeten en de profetie onder Israël," bladz. 142 noot. Asarhaddon en achter-kleinzoon van Sargon), die van 668—626 over Assyrië geregeerd heeft, terwijl zijn vader, Asarhaddon, het bestuur van 681—668 in handen had. Wij hebben echter eerst nog andere inschriften mede te deelen, opdat een goed overzicht verkregen worde. Wij vestigen allereerst de aandacht op een baksteeninschrift 1) van Asarhaddon, gevonden in het tegenwoordige Scherif-khan, noord-westelijk van Nineveh gelegen. Daar schrijft de koning: „Ik, Asarhaddon, de groote kolling, de machtige koning, de koning der natiën, de koning van het land Assur; leenheer van ]3ab)lon, koning van Suinir en Akkad, koning der koningen van Egypte, van IW(hros) van Ethiopië, bouwde ...." Naar dit inschrift had reeds Asarhaddon de heerschappij over Egypte verkregen. Hoe en in welken zin blijkt uit het cylinder-inschrift van zijn zoon Asurbanipal: 2) „Assarhaddon koning van Assyrië, de vader, mijn getiereerder, toog af en drong midden in hetzelve (Egypte) door. Aan Tirhaka, koning van Ethiopië bracht hij een nederlaag toe, vernietigde zijne krijgsmacht. Egypte en Ethiopië veroverde hij; ontelbare gevangenen voerde hij weg. llij onderwierp dat land (Egypte) in zijne gansche uitgebreidheid, maakte het tot Assyrisch gebied. De vorige namen der steden veranderde hij, gaf ze nieuwe namen; zijnen dienaren, zijnen stadhouders gaf hij de heerschappij over haar. De heffing van de' schatting, aan zijne heerschappij verbonden, droeg hij hun op." Gelukkig kunnen wij tot op vijf jaar na bepalen wanneer Asarhaddon dien tocht ondernomen heeft, als wij letten op een thon-cylinder, 3) die blijkens het onderschrift, in ver- 1) Rawlinson I. 48 No 5 regel 1—5. 2) Rawlinson 111, 29 No. 2 regel 0—17. 3) Rawlinson I, 45—47. band met de Eponymen-lijsten, in liet jaar 673 is vervaardigd en inhoudt een opgaaf van de gewichtigste daden des konings, tot dat jaar verricht. Aangezien nu op dien cylinder van 'skonings tocht naar Egypte nog geen sprake is; aangezien Asurbanipal, zijn zoon, op den 12den Jyar van het jaar 668 tot koning werd uitgeroepen; aangezien Asarhaddon minstens gedurende het laatste jaar zijner regeering ziek is geweest, kan zijn tocht naar Egypte slechts tusschen 673 en 669 ondernomen zijn. Hoe weinig gevestigd echter de verkregen heerschappij over Egypte was, blijkt uit een inschrift van Asurbanipal. 1) Het luidt aldus: „Op mijn eersten veldtocht trok ik op tegen Magan (Egypte) en Miluchchi (Ethiopië). 2) Tirhaka de koning van Mutsur (Egypte) en Kusi (Ethiopië), wien Asarhaddon, de koning van Assyrië, de vader, mijn genereerder een neerlaag toegebracht en diens land in bezit genomen had — deze Tirliaka verachtte de macht van Asaur en Istar, de groote goden, mijne lieeren, en verliet zich op zijn eigen krachten." Wat doet nu evenwel Dr. P. Kleinert, 3) na van deze berichten kennis verkregen te hebben? Hij laat het woord van den profeet Nahum betrekking hebben op de verovering van Thebe door Tirhaka, den koning van Ethiopië! Dit gevoelen kan onmogelijk waar zijn. Immers, volgens 1) G. Smith, Iiistory of Asurbanipal (l871), pag. 15, reg. 52. 2) Dat in boide zinnen van dezelfde landen gesproken wordt lijdt reeds bij een blik op dit inschrift zelve geen twijfel. Bovendien, naar hut cylinder-inschrift van Sardanapalus trekt de koning, volgens regel 51, ütegen het land Magan en het land Miluchchi op," en in regel 6'J wordt dezelfde tocht genoemd als tegen «Mutsur (Egypte) en Kusi" (Kusch) gericht. 3) Lange's Bibelwerk Th. XIX A. T. S. 121. Afl. Augustus. 24 Nahums voorstelling is No-Amon, trots de hulp van Ethiopië-Egypte veroverd, en daarbij hebben wij niet aaii No's vrienden, maar aan No's vijanden te denken. En evenmin had hij het recht nog een zijdeurtje voor Asarhaddon open te laten, lleeds merkten wij op dat Asarhaddon's heerschappij zeer zwak was en voegen er thans aan toe, dat, naar Asiirbanipal's eigen bekentenis, Tirhaka koning van Egypte en Ethiopië was gebleven, en Asarhaddon Thebe niet had veroverd. De koningen van Assyrië waren te groole pochers om zoo iets als de verovering van het sterke Thebe onvermeld te laten! Neen, Asurbanipal is de man, die wel niet op zijn eersten tocht, reeds vermeld, maar, op zijn tweeden marsch naar Egypte, Thebe zoo heeft behandeld als Nahum schildert. In de berichten van dien koning lezen wij: 1) „In vertrouwen op Asur, Sin en de groote goden, mijne heeren, brachten zij (mijne troepen) hem in den slag op een groote vlakte een nederlaag toe en sloegen zijne troepenmacht. Urdamana (Rud-Amon) vlood verlaten en begaf zich naar No, zijne residentie-stad. In een marsch van één maand en tien dagen trokken zij (de troepen), op onbegaanbare paden, hem achterna, namen die stad in haren ganschen omvang in, vaagden haar weg als kaf. Goud, zilver... gegoten metaal, edel gesteente, den rijkdom van zijn paleis...; mannen en vrouwen .. . in ontelbare menigte bestemden zij tot ballingschap; te Nineveh, de zetel mijner heerschappij, brachten zij hen in vrede en deden ze mijne voeten kussen." Er kan geen twijfel bestaan of Nahum wijst op deze verovering van No Amon. 1) G. Smith, History of Asurb. pag. 55 reg. 70—74, 1—5. Maar wie is nu koning Rud-Amon en wanneer werd bij in zijne residentie overwonnen? Gok deze vragen wórden beantwoord. In een ander inschrift J) van Asurbanipal heet het: „Rud-Amon, zoon zijner (Tirhaka's) gemalin, plaatste zich op den troon en gebood over het land. Thebe richtte hij te zijner verdediging in, verzamelde zijne macht, liet, om slag te slaan, en samen te treffen, tegen mijn heir zijne troepen uittrekken, en ging op marsch." Blijkens dit inschrift volgde Rud-Amon zijn stiefvader Tirhaka onmiddellijk na diens doods in Kthiopië in OpperEgypte op. En daar nu een Appissteen 2) leert, dat Psatnmetichus I, onmiddellijk na den dood van Tirhaka, koning is geworden in Beneden-Egvpte en hij den troon heeft bestegen in het jaar 664, zoo volgt dat ook Rud-Amon in 664 te Thebe koning werd en, blijkens de Assyrische opgaven, in net volgende jaar, d. i. in 663 geslagen is door Asurbanipal. Uit een en ander blijkt duidelijk, dat Nahum in hst. III: 8—10 het oog heeft op de verovering van Thebe door Asurbanipal in 663, en hij eerst een korte tijd daarna Nineveh's verwoesting profeteerde, juist toen het Assyrische rijk, gelijk nimmer te voren, van de Armenische bergen in het noorden en de Medisch-ElamitischPerzische landstreek in het oosten zich uitstrekte tot den Perzischen zeeboezem, de Arabische woestijn en Nubië in 1) G. Smith, Ilist. of Asurb. pag. 47, reg. 67—G9. 2) Vergel. Duncker, Gesch. d. Alterth. If, S. 457 No. 4. JJe steen bericht, dat een Apis (heilige stier), die den ouderdom van 21 jaar bereikte, in het 2Gste jaar van Tirhaka geboren was en in het 20ste jaar op den 20sten dag der maand Mcsori, onder de regcering van Psammetichus I, gewijd werd. Afrika, zuidwaarts en tot de Libysche woestijn, het eiland Cyprus en Cilicie in Klein-Azië westelijk. Ook hier blijkt dus weer hoezeer de profetie het waarlijk historisch onderzoek kan doorstaan! Kampen. Noordtzij. RAADSELEN. Mijn waarde Vriend ! Met innige smart heb ik uw brief gelezen. Veel is er in u veranderd sedert gij ons verlaten hebt. Helaas, gij zegt het zelf, het is geen verandering ten goede. De rust en viede, daar binnen weleer gevoeld, zijn thans van u geweken en hebben plaats gemaakt voor twijfel en onzekerheid. Sedert gij vriendschap hebt aangeknoopt met dien Duitschen student zijt gij modem geworden. En toch neen, niet modern, want gij erkent zelf, dat de twijfel zucht u door den discipel der Tubinger school ingestortniet modern is, maar zeer antiek. Een antiquiteit geschikt, voor een museum, meer niet. De twijfelzucht is zoo oud als de zonde. Twijfel is de eerste zonde, die door satan bij den mensch is opgewekt, en welke dien stroom van zonde en ellende over de wereld heeft geopend, die sints door alle eeuwen heen zijne verwoestende werking heeft verricht. Waarlijk het menschenhart is gelijk aan een kalamiteuse polder, van buiten door het water bestookt, van binnen zonder eigen krachten om zich staande te houden. En dat satanisch beginsel van twijfelen, dat beginselloos rondzwerven zonder vasten koers, zonder doel, geheel op avontuur, dat noemt men wetenschap? Wetenschap, dat streven, waarvan zinnelijk genot in ruwen of fijnen vorm, voor het oogenblik te genieten, in den grond beschouwd, het hoogste doel is? Dacht ik niet aan u, aan uw waarachtig geluk, ik zou den draak steken met die koeien en honden-wetenschap. „Wetenschap? Wisten wij maar iets; maar ach, wij zijn van gisteren en weten niets!" zoo roept gij mij toe, en gij wijst mij naar den l'einzensmoede, die gemelijk klaagde: «Daar ia geen priester, Die Hem verklaart! In raadslen wandelt De menseh op aard. Mysterie — 't leven! Mysterie — 't lot! De schepping predikt Geen liefdrijk God. liet eind der wijsheid lilijkt altoos meer: Wij weten weinig — Te weinig, Heer." En ik geef u volkomen gelijk. Als wij den Bijbel als de openbaring Gods verwerpen, dan weten wij niet „te weinig," maar niets, in het geheel niets. Die Bijbel is het licht op het pad en de lamp voor den voet. Bij het licht, dat hij ontsteekt, neen, dat door God zelf voor ons in den Bijbel is ontstoken, kunnen wij alles te weten komen wat voor ons waarlijk belangrijk en noodig is. Dan behoeven wij niet twijfelachtig te vragen: „Wat is waarheid?" maar kunnen met onuitsprekelijk zalige blijdschap getuigen : „Wij hebben gevonden llem, die de Waarheid is!" Maar de Bijbel zelf is een struikelblok op uwen levensweg geworden ? De Bijbel is dat uit zichzelf niet gewordenNeen, mijn vriend ! door hem te leggen waar hij niet behoort te liggen, hebben anderen hem tot een struikelblok voor u gemaakt. Wanneer gij de lamp, die u licht verschaft, op den grond zet, en gij loopt er dan, met de oogen naar elders gericht om daar licut te zoeken, onbesuisd tegen aan, dan zult gij daardoor niet alleen haar licht moeten derven, maar uzelven schado berokkenen, wellicht struikelen en vallen, en in gevaar verkeeren dat uwe kleederen door de vlam worden aangevat. Leg niet den staf, waarop gij kunt leunen, uit uwe hand voor uwe voeten ter neer, want gij brengt uzelven in gevaar daarover te zullen vallen. Nog altijd geldt het gebod, ook in betrekking tot de Schrift: „Trek uwe schoenen van de voeten, want de plaats waar gij staat is heilig land." „Maar de zwaiigheden tegen den Bijbel ingebracht? De tegenstrijdigheden, die daarin worden gevonden?" Ja ik weet, die zwarigheden zijn legio, en die opgesomde tegenstrijdigheden bijna niet te overzien. Doch vraag uzelven ejrst eens ernstig af. voor gij u van deze wapenen gaat bedienen : zijn zij gesmeed ten behoeve van hel naar wetenschap en waarheid dorstende verstand, of eigenlijk ter bescherming van liet van God, de eeuwige en heilige Waarheid afkeeng hart? Onderzoek dat eens einstig, want liet schijnt mij toe meer dan twijfelachtig te zijn, dat zij tut het laatste doel zijn vervaardigd. „Evenwel meent gij — bestaan zij dan toch;" Bij den eersten oogopslag hebt gij gelijl', maar eilieve, zijn vooreerst de zwarigheden van dien i ard dat het een of ander verhaal, en misschien wol beiden gelijk, leugen, verdichting en wat dies meer is, moeten wezen ? Of zijn het verschillen, die met eenigen goeden wil, iets meer of minder gemakkelijk, te verklaren zijn uit het standpunt, de plaats, den lijd, de omstandigheden, waarin deze of gene schrijver zich bevond? Waarom moet bijvoorbeeld Paulus strijden met de evangelieverhalen over de opstanding des Ileeren ? Waarom verschillen de ooggetuigen van den slag bij Waterloo van elkander ? Eenvoudig omdat de eene dit, de andere wat anders aanschouwde, naarmate de plaats waai hij zich bevond, of den tijd waarin hij het opmerkte. En waarom moet er dan eenerleiheid bij al de Bijbelschrijvers zijn? 1) „^Neen, niet alleen strijdigheid in de verhalen der schrijvers, maar geheel het standpunt, waarvan de Bijbel uitgaat, zijn geheele inhoud komt in strijd met natuur en geschiedenis." Zou het waar zijn? Of zou het ook kunnen wezen, dat die inhoud en dat standpunt slechts in strijd stonden met de gebrekkige en eenzijdige kennis der natuur; in strijd met dat conterfijtsel van eene zoogenaamde empirische wijsbegeerte, die vooruit bepaalt wat geschiedenis wezen mag, en die geen anderen maatstaf aanneemt om ean de waarheid te worden overtuigd, dan Thomas eenmaal aannam in zijn eigen oogen en handen. Zeker, met dat gebrekkig geslepen glas van kennis ziet men iets anders dan er werkelijk is, en dat gipsbeeldje van eigen schepping gelijkt niet op de levende werkelijkheid. Met natuur en geschiedenis staat de Bijbel niet 111 strijd. En zij kunnen met den bijbel niet strijden, want beiden hebben hunnen oorsprong en bestaan te danken aan denzelfden God, waaraan de Bijbel zijn ontsta.™ te danken heeft. Waarlijk, ik geloof, wat minder groote woorden, wat meer en ernstiger onderzoek, wat minder hoogmoed en wat meer waarheidszin, en vooral bezit van i) Ranke zegt in zijn «Englische geschichte" bij het verhalen van den slag aan de Boyne, 30 Juni 1C90, waar Willem 111 een volledige zegepraal op Jacobus II behaalde : «Eerst een later levende kan do omstandigheden overzien, welke bij eeno groote gebeurtenis samen werken. Op het oogenblik der handeling kan niemand ze kennen, overwegen en zich daarnaar richten." dien Geest, die in alle waarheid leidt, zouden een geheel leger van zwarigheden als kaf voor den wind doen verdwijnen. Duizenden menschen zouden terug gehouden worden van den vreeselijken draaikolk van het scepticisme, waarin zij nu voor tijd en eeuwigheid hun ondergang vinden. O, wat al levens zijn verwoest, wat al weedom en jammer is er onder de menschen verspreid door al dat onzinnig geroep van strijd tusschen Bijbel en wetenschap. Dat heeft reeds eeuwen geduurd, al was het niet zoo algemeen als in de tegenwoordige dagen. Maar is er niel zeer veel van hetgeen eertijds als onfeilbare wetenschap gold door den loop der eeuwen als de uiterste dwaasheid verworpen, terwijl de fel bestreden Bijbel in den strijd is staande gebleven, waar de waarheid door hem reeds voor eeuwen aangenomen was. Wie toch sprak er waarheid — om slechts eenige gevallen te noemen — ihales van Miléte (600 j. v. C.) die de aarde op het water iaat drijven, om welke het heme'gewelf zich gordt gelijk de schaal om het ei? Of een door Gods Geest bezielde Job (minstens 2000 j. v. G.) wanneer hij zegt: „llij hangt de aarde aan een niet!" Wie had gelijk: Homerus en de Grieken, die zich de aarde voorstellen als eene platte, vlakke schijf? Of hun Israëlietische tijdgenoot Jesaia (1000 j. v. G.) die met het hemelsch licht bestraald, uitroept: „Hij is het, die daar zit boven den kloot der aarde? Wie heeft er geschiedenis geschreven: de mannen der dusgenaamde wetenschap, die ons hunne meeningen inededeelen, op onderstellingen gebouwd, en waar gij telkens struikelt over de „misschiens" „kan zijns' en „mogelijks, met dergelijke nietsbeteekenende woorden, die een oogenblik daarna weder worden tegengesproken, of door anderen met historischen zin? en kennis bezielde mannen wordt wederlege! op grond van misschiens, kan zijns en mogelijks? Of hebben het de mannen gedaan, door welke de Bijbel is geschreven, en die met al den eenvoud der waarheid en oprechtheid mededeelen, wat hu.11 van de vaderen was overgeleverd, met hunne oogen was gezien en mede doorleefd, of onmiddellijk door God was geopenbaard ? Hebben zij het gedaan, wier getuigenissen 11a een dag levens door anderen worden verdrongen; of dezulken, die door alle eeuwen heen zijn blijven bestaan, en die in de telkens op nieuw te voorschijn tredende overblijfselen van beeld- en spijkerschrift, in de puiuhoopen van verwoeste steden en dorpen de krachtigste getuigenissen ontvangen, dat hetgeen zij schreven de waarheid was ? Die vooral in de levende getuigen: het verstrooide Jodenvolk aan de eene, en de uit alle volken bijeen vergaderde Christenkerk aan de andere zijde, het bewijs ontvangen dat hun woord de waarheid is. Ik zal niet voortgaan met tegenstellingen maken; doch voor iemand, die waarlijk ernstig waarheid wil, is het niet onduidelijk waar die is te vinden. „Eén vers uit het Evangelie van Johanncs doet een geheelen Eenan wegstuiven," riep eens een geloovig professor uit. Wil men echter de Waarheid niet in de Heilige Schriften vinden, ja dan wandelt de inensch in raadselen op aarde; en ik durf vrij betuigen, dat nergens een antwoord op die raadselen te vinden is. .Raadsel is alles, en geen sterveling heelt het ooit verklaard, üaadsel ben ik mijzelve. Wie ben ik P Wat is mijn oorsprong? Wat is mijne bestemming? Wat is het levensdoel? Hoe moet ik leven? Kaadsel is mij de wereld. Wat is zij ? Waar ligt haar oorsprong? Hoe verklaar ik het natuurlijk en zedelijk kwaad? Is er eigenlijk kwaad? llaadsel is mij God. „Poëzie!" fluistert gij met een glimlach oin de lippen, van medelijden over mij ? Neen, van nameloozen weemoed over het gemis van geluk in uw harte, gedachtig aan de gelukkige dagen, die vervlogen zijn. Poëzie, ja zeker, maar die niet de vrucht is eener ijdele verbeelding, maar de heldere dronk uit den oceaan der goddelijke werkelijkheid. De danktoon voor het goddelijk antwoord op den klaagzang der menschheid : „Gelijk een hert schreeuwt naar de waterstroomen, alzoo dorst mijne ziel naar God." Juist dat is de vloek der moderne wereldbeschouwing, die den Pijbei vei werpt: zij is veroordeeld om de poëzie uit het leven te bannen en daarmede het leven zelve. Ten hoogste kan zij zich verheffen tot het minder dan prozaïsche: „Laat ons eten en drinken en vroölijk zijn, want morgen sterven wij." Ja dat is de hartstocht der werkelijkheid. Buikvervulling aan zwijnondraf! Neen, mijn vriend, ik bid u, niet vooruit naar de donkere holen der dierlijkheid, waarin het scepticisme doet verdwalen, om daaruit neer te dalen in den poel van eeuwigen weedom. Neen! terug naar den verlaten weg en den verworpen Bijbel, om te komen in de heil-'ge voorhoven der goddelijke waarheid, om te aanschouwen en te genieten tot volle verzadiging. In liet licht der goddelijke openbaring worden al de raadselen opgelost. Daar is de rust, daar is vrede, omdat er waarheid en zekerheid is. En verheffen zich somtijds de stormen van lijden en tegenspoed, wat nood, zij brengen den geloovigen reiziger nader aan de vaderlandsche kusten. Daar worden al de raadselen, die overbleven, opgelost daar worden al (lc dissonanten weggenomen, daar smelt alles in eenc harmonie te zamen. En als alle Duitsehe bestrijders, allo Eransclie bespotters en alle Nederlandsche naiipers, den loon hunner werken zullen ontvangen, dan zal de Gemeente, die zich aan de goddelijke Openbaring heeft gehecht, de goddelijke heerlijkheid aanschouwen en genieten van het eenmaal gekruisigde, maar nu gekroonde Lam. God geve, dat gij aan de voeten van dat Lam de waarheid en den vrede moogt vinden, die nergens elders te vinden zijn, en dat ik u eens vinde, onder de ontelbare schare, die vergaderd wordt rondom den troon van dat Lam. N. J. Engelbeiits. DE DAG DES HEEREN. De Eed. van Be Vrije Kerk zal, hoop ik, in 't Augus•tus-nommer nog een plaatsje over hebben voor een artikeltje naar aanleiding van „Sabbat of Zondag" door II. de Cock in 't vorig nummer. Daar broeder de' G. onnauwkeurig het bericht in de Vredebond citeert, „als" lezende in plaats van „ofte", heeft het, in verband met wat hij dadelijk over die twee traktaatjes daarop laat volgen, wel eenigszins den schijn alsof do Classis Amsterdam ook op de kwestie van „Zaterdag of Zondag?" het oog zou hebben. Docent de Cock bedoelt dat zeker niet, en daar is ook niets van aan. "Wat de Cock bedoelt met „Sabbatisme"— al. 2,pag 328 — is mij niet helder. Uit het verband zou men opmaken dat Sabbatisme aldaar beduidt: de ijver voor de rustdagsheiliging. Hoe nu die ijver gelijk gesteld kan worden met een streven „om ons do vrijheid, die wij in Christus hebben, te ontnemen" — dat is mij duister, 't Geldt hier een onderzoek, meen ik, welke de wil des Heeren zij. En Gods wil te kennen en te doen is de ware vrijheid; hoe nauwkeuriger wij dien kennen en hoe teederder wij zijn in 't betrachten, des te meer leven wij in de ware vrijheid, die immers geen willekeur, geen losbandigheid is; maar bestaat in een met geheel onze persoonlijkheid onderworpen zijn aan, en dienen van den Christus. „Indien de Zoon u zal hebben vrijgemaakt, zult gij waarlijk vrij zijn." Ik heb thans geen tijd of plan om al wat in genoemd stuk gezegd wordt te behandelen, hoewel er veel op te zeggen zou zijn. Het stuk in zijn geheel heeft op velen en ook op mij een min aangenamen indruk gemaakt. De zaak is m. i. niet met de noodige voorzichtigheid en grondigheid besproken en allerminst uitgemaakt. Het nawoord van den redacteur mocht er wel dadelijk op volgen. Zou de Classis Amsterdam geen deugdelijke reden kunnen hebben om deze zaak ter Synode te brengen? Laat mij opmerken dat de Prov. Synode van Noord-Holland met die Classis eenstemmig dacht, zoodat deze zaak, om met broeder de Cock te spreken, inderdaad een „Synodale" zal worden. Mij dunkt ook, dat het hoog tijd'is dat de Kerk opnieuw toone een open oog te hebben voor de schromelijke ontheiliging van den dag der ruste, den dag van God. Zelfs van ongeloovige zijde wordt nu en dan gewezen op de onmetelijke schade, die voor de maatschappij zoowel als voor de individuen aan de meer en meer algemeen wordende afschaffing en misbruiking van den Zondag noodwendig verbonden is. In het Darbysme o. a. hebben wij daarentegen een godsdienstige partij, die den dag des Heeren in beginsel en metterdaad verloochent. In de kringen der Christenen beteekent hier en daar de heiliging van den rustdag bitter weinig. Vooral „de Christelijke vrijheid" is een geliefkoosde vlag, onder welke velen den Sabbat gebruiken naar den lust van hun vleesch, al is 't juist niet in den groven zin van 't- woord. Velen zijn bang van den naam „Sabbat". Maar wat beteekent „Sabbat" anders dan „Rustdag"? Maar dat klinkt zoo Oud-Testamentisch ! liet zij zoo. In 't wezen der zaak is de Sabbat, m. i., dan ook onder Oud- en Nieuw-Testament dezelfde. „En toch," zegt de Cock, „is en blijft de Zondag mij heilig, en zoek ik hein te heiligen, niet als een dag door Mozes, maar door den Heer der Gemeente haar gegeven." Het verblijdt mij, dat Doe. de Cock den „Zondag" beschouwt als „door den Heer der Gemeente gegeven"; maar meent hij nu waarlijk, dat „Mozes" en de „Heer der Gemeente" een tegenstelling vormen? dat het 4de gebod een liefhebberij van Mozes was? Hij zal bedoelen: niet uit kracht van het 4de gebod, door Mozes, met de andere woorden der wet, op 's Heeren last, aan Israël voorgeschreven. Als dat echter waar is, dan moet hij verder gaan dan hij gaat met zijn bewering: „In de dagen des Nieuwen Testaments is echter het onderscheid der dagen geheel weggenomen en de eene dag staat in heiligheid niet boven de anderen." Dan heeft hij geen recht meer tot de stelling, die dan ook in zijn stukje reeds vrij los en wankelend staat: „Een der zeven dagen evenwel blijft den mensch gege/en. Hij is hem een geschenk van zijn God." 't Is en wordt metterdaad de oude kwestie: is de rustdagviering een door God bepaald gewilde ook onder het Nieuwe Testament; of is zij aan het goedvinden der Christenen overgelaten ? Ik geloof nog altijd het eerste. Ook het gezag van Calvijn kan mij niet anders doen spreken. (Die arme Calvijn wordt tegenwoordig voor alles gebruikt; Calvijn, Calvinisme enz. 't is mij soms of ik Calvijn hoor roepen : lieve Christenen, maakt van mij toch geen Protestantschen paue; ik heb u immers zelf geleerd, dat God, de God der genade, Souverein is; en velen uwer schijnen te meenen, dat, als zij maar een woord of wat van mij kunnen aanvoeren, geen nader onderzoek van Gods Woord riöodig is!) En ik zou wel eens door de Cock, die Calviju's uiU spraken overneemt, bewezen willen zien: „dat de Sabbat afgeschaft is," en het 4de gebod voor het Nieuwe Testament niet meer geldt. Ik lees daarvan niets in den Bijbel. Mij dunkt, dat spreken geleerden en onkundigen van geslacht tot geslacht elkander maar na. Onze Catechismus laat den Sabbat ook niet in de vrijheid der Christenen, maar spreekt bepaaldelijk van „den Sabbat of Rustdag". Juist voor het doel, in Zondag 38 zoo grondig aangewezen, heeft de Heere één der zeven dagen voor den mensch noodig geacht, en willen schenken. En was dat doel ook niet in den grond der zaak het doel van den Oud-Testamentis;hen Sabbat? In wezen en doel — geen onderscheid; wel in de bepaling van den dag en in den vorm der heiliging, en in ceremonieele omhangselen, die bij de tijdelijke bedeeling van het genadeverbond belmoren, doch niet aan den dienst van God en het genieten van en de oefening in Zijne gemeenschap per se verbonden zijn. Met ds. de Cock zeg ik daarom: „Laat ons trachten (toezien) dat hetgeen de Heere ons gegeven heeft tot een zegen voor de Gemeente, niet opnieuw een twistvuur ontsteke"; maar ik voeg er in éénen adem bij: laat ons in de eerste plaats toezien, dat die „zegen" ons niet ontnomen worde door de oude slang, die niet te goed is daartoe ook christfnmenschen, zelfs voorgangers der Gemeente, te gebruiken. Vindt eenmaal, onder 's Heeren toelating, de meening algemeen ingang: dat de Sabbat is afgeschaft en aan 's Christens goeddunken overgelaten, dan raakt Kerk en Land dien „zegen", voor ziel en lichaam beide zoo heerlijk, weldra kwijt. Wellicht zijn wij al verder op weg dan de meesten denken. Wat is, hoe betracht men het best, de „heiliging" van den dag des Heeren? Gaarne zou ik die vraag ook door br. de Cock eens praktikaal beantwoord lezen. Misschien zou dan de onrust, die zijn stukje bij mij heeft verwekt, ten deele of geheel verdwijnen. In 't kort zal dit wel kunnen vastgesteld worden: ons onthouden van den arbeid voor ons brood, en van alle inspanning, voor zoover niet noodzakelijk, en van uitspanning, die schade doen zou aan en niet in rechtstreeksch verband staat met de verheerlijking van God en de kweeking van ons eigen en anderer geestes-leven, den aanvang van den eeuwigen Sabbat. En toch, hoeveel kan er door bij velen; hoe zoekt de een zijn genot in allerlei bezige, en een ander hetzelfde in vadsige, koestering — niet van het geestelijk leven maar van het vleesch. Geen wonder dat dezulken niet veel ijver hebben voor 's Heeren dag; hij is hun geen „gave" en „zegen", maar een lastige dag; een moeielijke inzetting, boven welke men zich meent te mogen of te moeten, althans gaarne wil, verheffen. Zóó vatten Jezus en de Apostelen het Sabbatsgebod niet op. Om op de Classis van Amsterdam terug te komen — zij en ook de Provinciale Synode oordeelt, dat het eindelijk wel tijd is, dat de Kerk eens het werk voortzette van de Synode van Dordt. Telkens zijn op onze Synode vragen gekomen aangaande de viering, in bijzonderheden, van s Heeren dag. En dan wist de Synode niets beter te doen dan den kerkeraden wijsheid toe te wenschen en, na soms voor een en ander geval wenken te hebben gegeven, te verwijzen naar de Postacia (Na-handelingen) van de Dordtsche Synode 1618/19 Wie echter die Postacta inziet Sessie 163, 5 en 164 — bemerkt spoedig dat die Synode geen tijd meer had om dezj zaak grondig te behandelen en daarom, als voorloopige maatregel, eenige regelen aannam, om de Sabbatsverwaarloozing, vooral in Zeeland, al vast te stuiten. Üp de volgende Synode, ten jare 1622, zou men dat punt eens gced onder de oogen zien. Die Synode is echter nimmer gekomen. En — dus wacht dc Sabbatskwestie nog altijd op een grondige behandeling in en door de Gereformeerde Kerk. Waarom zou de Christelijke Gereformeerde Kerk dit nu niet aandurven ? Gewis, zij zal dan ook allicht in eigen boezem met dezen en genen last krijgen. Maar zij mag en kan oin mogelijk verzet en moeite niet nalaten de waarheid en godzaligheid te prediken en de tucht te oefenen, ook op dit terrein, zonder haar roeping te verzaken, den Heiligen Geest te bedroeven en te gaan kwijnen. Beter dan de rust des kerkhofs, beter dan een valschen vrede, zou het waarschuwend bazuingeschal en, desnoods, het heilig krijgsgeschrei zijn. Had een volgende nationale Synode kunnen verrichten wat de Synode van Dordt haar heeft toegedacht, toen haarzelve de tijd ontbrak, wie weet of al die ruimheden èn bekrompenheden, die inderdaad der Christelijke vrijheid vijandig zijn; of al de verwoestingen en naweeën van de Coccejaansche Sabbatstwisten in den boezem der oude GeAfl. Augustus. 25 reformeerde Kerk, niet in de kiem zouden zijn verstikt of bij de geboorte gesmoord — wat zij met alle recht verdiend hadden en steeds verdienen. Allerlei vereenigingen in ons land en andere landen wijden in den laatsten tijd aan de heiliging van den Sabbat bijzondere aandacht, tot afzonderlijke bidstonden toe. Zal de Kerk des Ileeren, althans in Nederland, zeggen : 't is niet noodig dat ik mij daarmede bezig houde? Daarvoor beware haar de Heer van den Sabbat! Zij zou, alzoo doende, voorzeker niet kunnen zeggen : ik heb geen kwaad gedaan. Zij het gebed voor de komende Synode van Dordt algemeen, opdat zij verwaardigd worde den door hare voorgangster van 1618/19 begonnen arbeid, tot bescherming van den dag des Heeren, tegen misbegrip en misbruik, buiten of in de Kerk, op degelijke, krachtige en teedere manier voort te zetten, tot eere Gods en heil van Kerk en Vaderland! En de veelheid onzer Sabbats-zonden moge God uit genade vergeven, om Jezus' wil, die nooit den Sabbat brak! Zonder diepe verootmoediging voor Zijn heilig aangezicht echter, zal ook die zonde en schuld op ons blijven. Zaandam, 2'2 Juli 1879. L. Lindeboom. EENE DRUKKE EN SOMS OOK DRUKKENDE WEEK. 't Was nat weêr. Een aanhoudende Westen of Noordwestenwind voerde sints eenigen tijd getrouwelijk regenwolken aan, die dag aan dag alles deden druipen. Zomer was het nog slechts in naam, en niettegenstaande de kalender ons de hooimaand had aangekondigd, ging het met den hooibouw nog maar weinig vooruit. Zulk weêr oefent een ongunstigen invloed uit op des menschen gestel, zegt men, en eene duchtige verkoudheid heeft mij bewezen dat „men" ditmaal gelijk had. Doch niet alleen lijdt het gestel van den mensch onder eene van streek geraakte temperatuur, maar ook zijne stemming wordt onaangenaam door haar aangedaan. Men srevoelt een sterke neiging om het tegenovergestelde van opgeruimd en vroolijk te worden. Vooral is dit het geval als men zich gereed maakt om „op reis te gaan." Dan is het niet bijzonder uitlokkend, wanneer de wind door den schoorsteen loeit, en de regen tegen do vensterruiten klettert; zonneglans en maneschijn zijn dan vrij wat beter geschikt om tot genieten uit te noodigen, ook al is het doel der reis geen auder dan het bijwonen eener vergadering. Uit dit oogpunt beschouwd, kon het vooruitzicht dan ook niet bijzonder schoon heeten voor hen, die op den eersten Maandag dezer maand zich opmaakten om tegenwoordig te zijn bij de examina, welke het Curatorium der Theol. School te Kampen ouder gewoonte, den tweeden Dinsdag in Juli en volgende dagen, afnemen zou. De lucht was betrokken; regenbuien dreigden en ontlastten zich; het weder was soms stormachtig en guur. Zou het zoo ook te Kampen wezen; zoo blijven deze week; zoo ook zijn in den geestelijken dampkring en op het gebied der wetenschap ? Zou ook op dit gebied en in dien dampkring vreeze bestaan voor mislukking, zij het ook een gedeeltelijke van den oogst? Wat wijzen in dezen baro- en thermometer aan? Waarde lezer, laat ons met opmerkzaamheid den gang van yaken gadeslaan, wellicht gelukt het ons dan eenig antwoord op onze vragen te verkrijgen; bij voorbaat zeg ik u, dat wij ons op eene drukke en soms oek drukkende week hebben voor te bereiden. liet is Dinsdagmorgen negen uur. In de ruime gehoorzaal bevinden zich reeds de Curatoren der Theol. School. Allen zijn het dezelfde personen, die cok verleden jaar achter de . . . greene tafel wilde ik zeggen, maar het volstrekte gemis van decorum verbiedt mij zulks, en dus... achter de halfronde houten schraagtafel zitting hadden. Was ik bevoegd om in dezen een voorstel te doen, dan zou ik het gevaar opgeheven willen zien, dat thans, dank zij het provincialisme, bestaat, het gevaar nl. dat het Curatorium in zijne samenstelling te zeer aan afwisseling onderhevig is. Ik zou het Curatorium rechtstreeks door de algemeene Synode benoemd willen zien, desverkiezend uit een voordracht door de particuliere Synoden ingediend. De candidaten zouden dan besproken, en voor een niet al te korten tijd, dien zij, onverschillig of zij intusschen van standplaats verwisselden, moesten uitdienen, aangesteld kunnen worden; in elk geval zou het curatorschap met meer zorg behandeld kunnen worden, dan dit thans wel eens het geval schijnt te zijn. Keeren wij echter tot de tegenwoordige leden terug, liet is tijd dat de vergadering geopend wordt. Dit doet na een opwekkend psalmgezang de president der vorige vergadering met een hartelijk gebed. Na het verkiezen van een nieuwen voorzitter worden de onderscheidene attesten der examinandi gelezen. Bij deze gelegenheid bleek het opnieuw, dat men er zelfs niet aan twijfelt of te Kampen het beginsel van vrije studie wel erkend wordt. Behalve velen, die voor het grootste gedeelte hun opleiding elders genoten, en maar één jaar aan de Theol. School vertoefd hadden, waren er zelfs een paar, die niet eenmaal als student waren ingeschreven. Toch werd door niemand eenig bezwaar gemaakt, om hen tot het examen toe te laten; of zij er door gelaten konden worden moest natuurlijk het examen uitwijzen. Als naar gewoonte leverden de attesten overigens niets bijzonders op. Op het gedrag der adspiranten had de kerkeraad der Gemeente te Kampen niet de minste aanmerkingen. De testimonia der professoren waren als altijd voor den een een bewijs van vlijt en goed gedrag, en voor anderen een zondenregister, dat hun traagheid in het collegeloopen aan den dag bracht. Met het lezen der getuigschriften zijn de voorbereidende werkzaamheden verricht; de vergadering wordt voor het publiek opengesteld; de examinandi nemen de voor hen bestemde plaatsen in. Van de twintig, die zich aangemeld hadden, had een zich nog ter elfder ure bedacht, terwijl in den loop van het onderzoek nog een tweede het verkieselijker vond om ten halve te keeren, in plaats van ten heele te dwalen. Aan de orde was thans het voordragen der opstellen. Ook nu weer zou men over allerlei soort van onderwerpen een oogenblik hooren spreken: over historische, als: „de dood van Maria Stuart;" over oratorische, als : „lofrede op Prins Maurits," „op het graf van J. v. Oldenbarnevelt, ' enz.; psychologische (zielkun- dige), als: „karaktergebreken;" logische, als: „de wetten van het denken;" phylosophische, als : „Is kennis macht letterkundige, als: „de camera obscura van Hildebrand" en „de schoonheid der Nederlandsche taal"; theologische, als: „Is scheiding van Kerk en Staat ook Calvinistisch ?" „de Christen in de tegenwoordige maatschappij,' enz. enz. enz. liet was een verscheidenheid, waarvan de novitius uit Goethe's ïaust in vertwijfeling zou uitroepen: „Mir wird von alle deru so dumm, Als ging' mir ein Miihlrad iin Kopf herum." Er was ook verscheidenheid van bewerking, van vorm en inhoud, van taal en stijl, en van voordracht: als stand en gesticulatie, toon en tongval. Van de enkele voortreffelijke stukken waren de „Camera obscura van Hildebrand" en „Is scheiding van Kerk en Staat ook Calvinistisch?'' wel de voortreffelijkste, en wenschelijk zou het zijn dat deze, eer zij door den archivarius der theologische school bij de opstellen van vroeger datum werden bijgezet, om onder het sto! des tijds aan de vergetelheid gewijd te worden, een plaatsje kregen in de „Vrije Kerk'' bijv. Des namiddags begon het eigenlijke examen. Om ieder beter zijn bescheiden deel te kunnen geven, had men de examinandi in tv.ee groepen gesplitst, die in de meeste vakken afzonderlijk onderzocht zouden worden; eerst bij de laatste vier vakken werden deze groepen weer tot een geheel vereenigd. Tot op zekere hoogte had men alzoo twee liiterarische examina, zoodat men toen reeds van een drukke week kon spreken. Te veel zou ik van het geduld der lezers vergen, in 1 en ik hun het litterarisch examen tot in de minste trekken wilde schetsen. Ik bepaal mij daarom tot enkele bijzonderheden. Om te beginnen bij No. 1 van het program: Nederlandsche taal, stijl en Letterkunde, een van de voornaamste wetenschappen voor den aankomenden dienaar des Woords, moet ik tot mijn leedwezen opmerken, dat de schoonheden onzer zoo schoone moedeitaal volstrekt niet aan het licht kwamen. Van de pracht en de kracht der figuurlijke taal werd evenmin voel op dit examen bespeurd; en dat men in do goudmijn onzer letterkunde niet al te diep gegraven had, bleek maar al te duidelijk. Zou men niet begrijpen, dat men ook met een goeden vorm als bedienaar des Evangelies zich aangenaam moet maken bij het geweten der menschen? Gelooft men niet dat het rijkelijk loont, om de „Camera obscura" eenige malen te lezen, en een Mamix van St. Aldegonde meer dan bij naam te kennen. Zou men werkelijk prozaïsch genoeg wezen, om te meenen dat het lezen en bestudeeren van de schatten onzer dichtkunst zonder-schade kan worden nagelaten? Ik denk hierbij niet aan de weinigen, die beweren dat zij goed ter tale waren. In het algemeen echter werd voor deze vragen aanleiding gegeven. Was het examen in deze drie vakken, waarvan bovendien de eischen op sommige oogenblikken zelfs voor een admissie-examen niet overdreven waren — niet zeer gunstig, bepaald ongunstig moet het lieeten, waar het liep over de Geschiedenis en de Geografie Vooral iu het laatste vak kwam het uit, dat men „van de wereld nog maar weinig afwist" en de „kaart van het land" volstrekt niet kende. Wij willen echter hierbij onderstellen, dat de hoeren hierbij een ongelukkig oogenblik hebben gehad, en wat verward waren. Eindelijk was men met het onderzoek in de oude talen, ook van de laatste groep, welks tevens de zwakste was, gereed. Nog restte het onderzoek in de Grieksche en Boraeinsche mythologie en antiquiteiten, dat de waardige curator uit Gelderland op de hem eigene wijze, met een gepasten humor wist te kruiden; —■ benevens dat in de psychologie, logika en de geschiedenis dej philosophie, waarmee het litterarisch examen aan het einde was gebracht. Thans was het oogenblik der beraadslaging en beslissing. Terwijl de — thans examinati en het publiek, met uitzondering van de predikanten en andere kerkeraadsleden, zich hadden verwijderd, had het Curatorium een niet zeer benijdenswaardige taak te vervullen. De indruk toch van dit examen was niet, kon niet van dien aard zijn, dat men vroolijk was en goedsmoeds. Zeker, het had ■niet ontbroken aan jonge lui, die gunstige proeven van 'bekwaamheid hadden gegeven, maar behalve dat deze de minderheid uitmaakten, waren er onder hen nog sommigen, die hunne opleiding elders genoten hadden. De stemming was dan ook algemeen gedrukt, en met smart moest men het bekennen, dat men, dit jaar althans, niet vooruit gegaan was. Vanwaar dit verschijnsel? Is dan de veerkracht verlamd; de energie gedoofd; of heeft men vergeten dat meditatio en tentato met onvruchtbaarheid geslagen zijn, indien zij van de oratio niet voorafgegaan worden? Op dit oogenblik kon men echter in deze vragen niet nader treden, maar moest men tot stemming overgaan. De uitkomst dezer stemming was, dat een twaalftal geëxamineerden tot de studie der 1 lieologie werd bevorderd. Inmiddels was een groot gedeelte der week voorbij gegaan. Het was ui. Donderdagavond toen de uitslag van liet litterarisch examen kon worden opgemaakt. \ oor de beide theologische examina bleven alzoo slechts twee dagen over. Gelukkig was het getal van hen, die zich voor deze examina hadden aangemeld, niet zoo groot, dat er bevaar bestond dat men deze week tijd te kort zou ko- men. Voor het eerste theol. examen hadden zich tien, voor het laatste zeven broeders aangeboden. Onder de tien bemerken wij aanstonds een, dien wij reeds gisteren en eergisteren in de rij der examinandi zagen plaats nemen, en een der weinigen was, wiens examen in elk opzicht goed kon genoemd worden. Uit de toelichting bij het lezen der testimonia verstrekt, is ons reeds gebleken, dat hij te Utrecht aireede propaedeutisch examen afgelegd, en in de theologie gestudeerd heeft; dat hij om des beginsels wil, daar de studie heeft moeten opgeven, tengevolge waarvan hij thans zich hier bevindt. liet lezen der testimonia en van het kerkeraadsattest, hetwelk zooals vereischt wordt, door de Classis, onder welke de gemeente Kampen en de Theol. School ressorteeren, geviseerd was, leverde ook nu vveêr niets bijzonders op. Alle broeders waren v:>lger,s den kerkeraaJ „geaond in het geloof en onbesproken in den wandel;" en de professoren hadden onder hen, zooals steeds, hun getrouwen en minder getrouwen, mitsgaders enkele zeer getrouwen. Zooals men weet, loopt liet eerste theol. examen, welks officieele titel recht alphabetisch A luidt, over de Bijbelsche Geschiedenis, — archeologie en — geographie; isa- gogiek en tekstkritiek; hermeneutiek en exegese; of om deze in het oog van eenvoudigen barbaarsclie woorden te vertolken — over: de bijbelsche geschiedenis, bijbelsche oudheidkunde en bijbelsche aardrijkskunde; de Geschiedenis van den Bijbel, de regelen der Schriftverklaring en deze verklaring zelve. Reeds bij liet begin beloofde dit examen beter te zullen zijn, dan het vorige. De Bijbelsche Geschiedenis, waaruit ook nu weer niet ééne kritieke vraag gedaan werd, bleek goed gememoriseerd te zijn. Van den tabernakel en den tempel wisten de broeders met juistheid de maat op te geven, en in Palestina en omstreken waren zij beter bekend, dan liunue Confrères van de. vorige dagen in het land hunner geboorte. Of het kwam dat men bij de kritische vakken neer wijselijk „alleen maar het kritiekste niet" aanraakte, beslis ik niet, maar zeker is, dat zij ditmaal zonder lastige incidenten op te leveren, tot een goed einde gebracht werden. Ten opzichte van de verklaring der Heilige Schrift gaven de broeders grond voor de verwachting, dat zij eenmaal het „woord der Waarheid regt zullen snijden." I. e. w. het geheele examen gaf stof tot tevredenheid, en wekte den moed weêr een weinig op. Wel was er een enkele minder sterk dan de anderen, maar toch niet zoo zwak, dat hij ernstige reden van bezorgdheid opleverde. De voortreffelijkste was, gelijk algemeen erkend werd, onze broeder uit Utrecht, die bewezen had, dat hij èn daar èn te Kampen met vrucht had gestudeerd. Met algemeene stemmen werden dan ook allen toegelaten. Nauwelijks was het eerste theol. examen afgeloopen, of er werden toebereidselen gemaakt voor het tweede. Zooals de lezer weet is dit examen, althans zijn begin en einde, het plechtigste van alle. Het begin vooral wekt dan ook een bijzondere belangstelling op. Ook nu weêr was dit het geval. De ruime collegezaal werd in korten tijd bezet met veel en vele hoorders en hoorderessen, die spoedig alle zit- en staanplaatsen hadden ingenomen. Weldra nam daarop de plechtigheid een aanvang. De president geeft een psalmvers op, en terwijl dit gezongen wordt, geleidt de rector den eersten spreker naar den platvorm. Deze doet een kort gebed, leest zijn tekst af en begint te oreeren, totdat na een klein kwartier de hamer des voorzitters hem onbarmhartig in de rede valt, en een eind maakt aan zijne toespraak. W eêr wordt een vers opgegeven, weêr ruischt het psalmgezang, en terwijl de eerste spreker de voor hem bestemde zitplaats inneemt, wordt de standplaats, welke hij zooeven verliet, door zijn opvolger ingenomen. Dit gaat zoo voort tot den laatsten spreker, die bet voordragen der voorstellen met een dankgebed sluit. 