De wetenschap der h. godgeleerdheid
hebben wij dan tegenover die Revolutie een dam op te werpen, of wij zeiven althans staande bleven en bewaarden, wat heiligs ons is overgeleverd. Daaraan is het ontstaan te danken van de Christelijke Gereformeerde Kerk en deze Theol. School, en van deze niet alleen, maar evenzeer van de Scholen voor C hristelijk onderwijs en van de Gereformeerde Universiteit. Het kan toch niet diep genoeg worden beseft, dat wie in Jezus den Christus gelooft, niet maar eenige andere opiniën heeft dan de wereld, maar waarlijk een ander, een nieuw mensch is, dat de gemeente van Christus een eigen leven en bewustzijn, een eigen taal en wetenschap heeft. Indien dit zoo is, en wie onzer ontkent het, dan is er tusschen gemeente en wereld, reformatie en revolutie, antieke en moderne levensbeschouwing geen verzoening, geen transactie, geen »Vermittelung" mogelijk. Dan is breken met wat uit gansch andere bron zijn leven put, plicht. Ik verblijde mij er in, dat onze Kerk verwaardigd wierd tot het innemen van dat standpunt en, zij het dan ook niet zoo duidelijk en bewust als het nu dertig jaren verder in deze snellevende eeuw beseft wordt, toch de zelfstandigheid en de heilige rechten der Theologische wetenschap zoo heerlijk schoon in het oprichten dezer School heeft gehandhaafd. Niet in secularisatie, maar in heilighouding van wat heilig is, ligt het behoud der Theologie. Het ligt dan ook voor de hand en draagt ongetwijfeld Uw aller goedkeuring weg, als ik bij het aanvaarden van het Leeraarsambt aan deze School en geroepen, om in de hoofdvakken der Theologie onderwijs te geven, U in ruwe omtrekken het beeld tracht te schetsen, dat van de Theologie mij voor oogen staat, en 8 alzoo, sprekende over de Wetenschap der Heilige Godgeleerdheid, U wijze op het beginsel, waaruit zij gekend wordt, den inhoud, dien zij ontvouwt, en het einde, dat zij beoogt. I. Theologie — de naam is niet van Oud- of Nieuwtestamentische herkomst, maar is aan de Grieksche Schrijvers ontleend. Er werd daaronder verstaan de leer van de goden. Dichters en wijsgeeren, als Homerus en Hesiodus, Pythagoras en Plato, die over de geschiedenis en het wezen der goden handelden, werden daarom met den naam van Theologen bestempeld. Dat het woord door de kerkvaders van de Grieken werd overgenomen en in Oud noch Nieuw Testament voorkomt, duidt aan, dat de zaak, die men er door uitdrukken wilde, onder Israël en ook in de Apostolische eeuw niet bestond. Er waren zeer zeker profeten-scholen onder Israël, waar men zich toelegde op de kennis en handhaving der theocratische ordeningen ; de levenswijsheid vooral in ethischen en practischen zin, op het gebied der Openbaring ontstaande, vond in de Chokma haar uitdrukking; profeten en apostelen, Johannes inzonderheid, worden dikwerf theologen genoemd; er is zelfs van eene »Theologia Biblica" sprake; maar dit alles mag ons toch niet doen vergeten, dat de Theologie als zelfstandige wetenschap, evenals elke andere, binnen het terrein der Bijzondere Openbaring niet voorkomt. Dat moest ook niet. Het streed met de bedoeling des Heeren. De bedeeling was wezenlijk eene andere dan die, in welke wij leven. De Heilige Geest, de Leeraar der Kerk, was nog niet, overmits Christus nog niet was verheerlijkt. Hij woonde in Israëls tempel, in cultus en schaduwen, maar zocht van daar uit, en in de gemeente in te wonen. En daartoe werkte Hij aan de afronding en voltooiing van het Woord. Wel werd ook toen reeds door het Woord de kennis van God in de harten der menschen geplant. Maaide tempel der Godgeleerdheid kon toch eerst verrijzen, als in het Woord zijn grondslag volkomen gelegd was. Aan het leggen van dat fundament waren dan ook de eeuwen gewijd. Alles werd door den H. Geest er aan dienstbaar gemaakt, om dat zaad te zaaien en die kiem te planten, waaruit de Theologie eenmaal opwassen kon. Of wilt gij het anders uitgedrukt, in de eeuwen voor Christus werd alles op Christus voorbereid; de eeuwen werden heengeleid tot Hem, die het keerpunt is der tijden. Het was den H. Geest er om te doen, om den Zoon eene plaatse te bereiden in het menschelijk geslacht. De komst van den Zoon in het vleesch, parallel loopend met de voltooiing van het Woord, was de drijfkracht, die de eeuwen voortrollen deed naar Christus henen. Met de vleeschwording des Woords, met de volmaking der H. Schriften, d. i. met de volkomen en genoegzame openbaring Gods, trad eene andere, nieuwe bedeeling in. De H. Geest ging wonen in de gemeente, die, vroeger ook zeer zeker wel bestaande maar besloten in Israël, in zijn nationaal bestaan als in haar moederschoot gedragen, op den Pinksterdag tot een zelfstandig, van alle tijden en plaatsen en volken onafhankelijk leven werd ge- boren. Daarmede was het karakter der tijden veranderd. Toen werd alles op Christus voorbereid, nu alles van Hem afgeleid. Toen werd Christus gevormd tot het Hoofd der gemeente, nu de gemeente tot het lichaam van Christus. En evenzoo, want het loopt er niet slechts parallel, maar is er in den diepsten grond één mede, toen was alles gericht op de voltooiing, nu is alles dienstbaar aan de uitlegging des Woords. Toen werd dat Woord af-, nu wordt het uitgewerkt. Met de komst des Zoons en de voltooiing des Woords is dus alle werk Gods niet afgedaan. De openbaring des Vaders gaat voort, zij het ook in anderen vorm. Het werk des Geestes wordt voortgezet, schoon op andeie wijze. Het bestaat daarin, dat Hij naar de uitdrukking van onzen Catechismus de gemeente alle de weldaden van Christus deelachtig maakt, uit wien Hij alles neemt; dat Hij m. a. w. de schatten des Woords tot het hart en het bewustzijn der Kerke brengt, Christus' volheid, dus ook den rijkdom Zijner wijsheid en kennis, in haar wonen doet en ze vervult tot al de volheid Gods, tot de mate der grootte der volheid van Christus. Toepassend is dus het karakter van al des Geestes werken in deze bedeeling. Hij neemt het alles uit Christus, uit het Woord, voegt daaraan niets nieuws toe, maar rust volkomen in het werk des Zoons, en daarom ook onze ziele. Uit den aard der bedeeling, waarin wij leven, vloeit dus vanzelf voort, dat de H. Schrift en die alleen het »principium" 3), het beginsel is, waaruit de Theologie getrokken wordt, de eenige kenbron, waaruit zij geput wordt. Toen dit »principium" er dan ook was, en het zaad was gezaaid, ontstond onder de leiding en het onderwijs des Geestes de Theologische wetenschap vanzelf, zonder eenigen uitwendigen dwang, schoon in de omstandigheden des tijds haar aanleiding vindend en daardoor ook in den vorm bepaald. Haar aanvangen liggen daarom al terstond in de tweede eeuw, aanvangen van dien grootschen en indrukwekkenden bouw, dien wij nu reeds tot aan het dak zien rijzen. De zaak was er, en het woord werd spoedig uit het heidensch spraakgebruik overgenomen. Alle echte Theologie, welke dien naam waarlijk verdient, is uit de H. Schrift onder des Geestes leiding ontsproten, en op haar grondslag gebouwd. Eene andere kenbron is er niet. Wie de H. Schrift als »principium", als eenige kenbron der Theologie verwerpt, en naast haar of in plaats van haar aan rede of gevoel, aan belijdenis of concilie eene plaatse inruimt, verderft de Theologische wetenschap, miskent het karakter der bedeeling, waaronder wij leven, tast feitelijk het werk zelf van Christus aan, en . . . treedt van Gereformeerde erve over op Roomsch-Katholiek terrein. Want dit is toch juist ons Protestantsch belijden tegenover Rome: dat Woord is af. De openbaring Gods is in Christus volkomen gegeven en door Zijne gezanten volledig geleerd. Christus is er, Zijn werk is volbracht, Hij is het Hoofd der gemeente. Evenzoo is het Woord, waarvan Hij de inhoud is, voltooid; het is compleet, het is genoegzaam. Dit hangt onverbrekelijk samen ; wie het laatste ontkent, moet onvermijdelijk komen tot loochening van het eerste. Want indien de persoon en het werk van Christus niet volkomen genoegzaam zijn beschreven, mist het geloof daaraan ook allen grond. Even- min als nu het werk van Christus ook maar in het minste door gebeden en goede werken behoeft aangevuld te worden, evenmin mag aan dat Woord iets toegevoegd. Het is voldoende, nu, alle eeuwen door, voor alle volken en geslachten, evenals Christus' offerande zelve. Wat de natuur dus is voor den natuuronderzoeker, dat is de Bijbel voor den Theoloog. Even zeker als aan het dwalen raakt, wie de wetten der natuur uit aprioristische speculatie afleiden wil, raakt op theologisch gebied het spoor bijster, wie uit eene andere als deze kenbron put. Want al is het, dat het beginsel der »Theologia Naturalis" in de Schepping ligt, toch zijn de daarin voorkomende waarheden in de H. Schrift herzien en gewaarmerkt 8). Het Woord is de Theologie in kiem ; al haar waarheden zijn daarin vervat, al moeten zij daaruit met minstens evenveel moeite en inspanning, als de natuurkundige waarheden uit de natuur, worden nagevorscht, verzameld en gerangschikt; een arbeid trouwens niet van één theoloog, noch van één geslacht, maar van eene reeks van geslachten, van de Kerk aller eeuwen. Natuurlijk, dat er eene Theologie is, dat wij God kunnen en mogen kennen, is alleen aan God te danken; en het »principium essendi" der Godgeleerdheid is dus God zelf. Onze Theologie, mits zij de ware zij, is niets dan afdruk en afspiegeling in ons bewustzijn van die kennis, welke God heeft van ziclizelven en besloten heeft, aan zijne schepselen mede te deelen. Maar het »principium cognoscendi", waaruit voor ons de Godskennis verkregen wordt, is enkel en alleen de H. Schrift. Zoo, M. H. is het door de Kerk van Christus in haar keit, also nur Selbstbesinnung" 5). Schleiermacher's methode was wezenlijk regressief, van het » kirchliche" tot het » biblische," of naar Hodge's benaming, mystisch in den ruimeren zin van dat woord 6). Het is ons een aangename plicht, dankbaar al het goede te erkennen, dat door dezen oorspronkelijken denker aan de Theologie is toegebracht. Wij willen nimmer vergeten, dat hij de zelfstandigheid van den godsdienst weer krachtig betoogd, de rechten der christelijke gemeente weer met warmte bepleit en het christelijk geloofsbewustzijn niet als iets oorspronkelijks maar als iets van Christus afgeleids beschouwd heeft. Wij willen zelfs gaarne erkennen, dat ook in bovengenoemde beschouwing een element van waarheid vervat is. Wij belijden toch niet alleen een »principium externum" n. 1. de H. Schrift, maar ook een »principium internnm," n.1. den H. Geest, die wonend in de gemeente haar de dingen des Koninkrijks doet verstaan. Hij moet haar leiden in de Vaarheid. Want zonder Hem begrijpen wij de liemelsche, de geestelijke dingen niet. Yleesch en bloed openbaren die niet. De H, Geest is alzoo de Leeraar der Kerk. Geen theoloog, dan door Hem geleerd. Geene Theologie, dan door Hem onderwezen. Maar daarbij moet dan ook aanstonds deze verklaring gevoegd, dat tusschen deze verlichting des Geestes en dat mysticisme een zeer wezenlijk onderscheid bestaat. Gene doet ons slechts het Woord verstaan, dat onafhankelijk van mij bestaat, maar naar Schleiermacher's beweren is het godsdienstig gevoel de bron onzer kennis zelve. Gene doet ons alleen aanschouwen de waarheid en schoonheid van wat in de Schrift is vervat, maar hier zijn in het onmiddellijk zelfbewustzijn de vormen der waarheid en schoonheid zelve gegeven Dat nu M. H. kunnen noch mogen wij aannemen, zoo waarlijk de waarheid ons lief is. Ik weet het, ons allerheiligst geloof rust op geen uitwendige, historische bewijzen, noch op de getuigenis eener Kerk, maar alleenlijk op de getuigenis Gods, die in onze harten gegeven wordt aan de waarheid des AVoords. Maar juist door die getuigenis zijn we aan dat Woord dan ook vast en voor altijd verbonden. Ja, dat Woord bindt ons aan zichzelf met eene autoriteit, die noch aan ons gevoel noch aan ons verstand noch aan onzen wil vrije speling laat, maar eenvoudig onderwerping en erkenning eischt. Het Evangelie, welks prediking altijd aan het gelooven voorafgaat, verlangt onzerzijds niets dan geloof, d. i. onvoorwaardelijke aanneming. Nooit en nergens verwijst het ons, om de waarheid te leeren kennen, naar onszelven, zelfs niet naar ons gevoel, dat men met Schleiermacher zoo diep moge opvatten als men wil; altijd predikt het zichzelf als de waarheid, die ons vrijmaken en heiligen kan. Zoo is dan de H. Schrift niet slechts norma 9), maar bepaald beginsel, kenbron der Theologie, waarmede deze staat of valt. Gevoel noch rede, kerk noch belijdenis, Paus noch concilie kunnen immer het beginsel zijn van het geloof en zijn inhoud, tenzij dit ophoudt te zijn wat het wezenlijk is. Het zaligmakend geloof toch, het geloof der hoogste vrijheid en der volstrekte zekerheid, des volkomenen betrouwens, des betrouwens in nood en dood, voor tijd en eeuwigheid, kan niet rusten m iets van den mensch, kan alleen rusten in God zelf en in Zijn Woord. Dan eerst is het, wat het is: volkomene ruste, geloof zonder twijfel, liefde zonder vreeze, hope zonder beschaming. Alzoo is het ook met de Theologie. Haar bestaan, haar zekerheid, haar wetenschappelijk recht hangen af van het beginsel, waaruit zij getrokken wordt. En nu brengt zij zelve als Christelijke wetenschap de H. Schrift als haar kenbron van huis uit met zich mede. Hoe zuiverder zij zich uitspreekt en haar ware karakter openbaart, hoe meer zij van alle vreemde invloeden gereinigd wordt, hoe strenger zij wordt ingedacht en tot in haar diepste vezelen wordt ontleed - des te duidelijker toont zich de H. bchrift als het eenig en genoegzaam beginsel der Theologie. Ja, men zou dit met recht het postulaat, het grondaxioma der Theol. wetenschap kunnen noemen, dat juist daarom niet a priori bewezen, d. i. uit een nog dieper liggend »principium" kan afgeleid worden. Dat is de basis, het substraat, de £srtó-an« der H. Godgeleerdheid; de stelling waarop zij rust en gebouwd wordt. Een ander, een diepei beginsel is er niet. »Principii principium haberi non potest nee quaeri debet," zegt Trelcatius L. Fil. terecht 10). 2 De exegetische Theologie heeft dit dan ook niet in twijfel te stellen en moet niet eerst eens gaan onderzoeken, of de H. Schrift wel het beginsel der Godgeleerdheid zij. Zoo mogen velen thans haar roeping beschouwen, maar daarmede eischen zij, dat zij zichzelve vernietigt. Neen, haar heerlijke taak is, om dat »prineipium," dat a priori vaststaat, altijd helderder, duidelijker te doen zien, het van mogelijke inkruipselen en bijmengselen te ontdoen, het te expliceeren, zoodat het in al zijn glans schittert vooi het oog des geloofs. Positief dus, uitgaande van het geloof. Wil zij dat niet, dan houdt ze op, deel uit te maken van de Theol wetenschap, verwoest waar zij opbouwen moest en graaft zich eigen graf n). En moge nu de stelling: de H. Schrift het eenig beginsel der Theologie, velen onwetenschappelijk in de ooren klinken, dan worde daartegenover eenvoudig opgemerkt, dat onze wetenschap in dat uitgaan van een alleen door het geloof aangenomen beginsel met alle andere wetenschappen gelijk staat. Elke wetenschap gaat uit van een axioma, van eene onderstelling, die zij aanneemt zonder bewijs. Wie dat niet wil, komt nimmer tot wetenschap. Een absoluut weten, waarvan weten begin, midden en einde is, is er voor ons, schepselen niet. Wij staan op den grondslag van het geschapene. Niet voor-, maar nadenken is ons gegund. Wij moeten alzoo een aanvang hebben voor ons denken ; een a priori, waarvan wij bij ons streven naar kennis uitgaan— anders doemen wij onszelven tot wanhopig scepticisme en komen tot kennis van niets. Dat wil echter allerminst zeggen, dat deze geloofestelling schappen gemeen, haar aanspraak geeft op eene eigene plaats in haar wijden kring. Eene eigene, maar tevens eene aanzienlijke plaats, want haar beginsel toont reeds hare heerlijkheid en hare voortreffelijkheid boven de andere wetenschappen. Deze toch rusten alle in beginselen, die wel »in suo genere" maar niet »absolute prima principia" zijn; integendeel zij rusten zelf alle weer in Hem, die alle dingen draagt door het Woord zijner kracht15). Maar de Theologie streeft al deze toch ten slotte weer afgeleide beginselen verre voorbij, laat ze achter zich, en heeft haar beginsel nergens anders dan in God zeiven, en in Zijn Woord. Uit God is zij door Zijn Woord ons kenbaar gemaakt. Hij zelf is haar bron, de H. Schrift de kenbron. In haar oorsprong is zij dus heilig, van alle andere wetenschap essentieel onderscheiden. Zij is supranatureel, zij is niet van deze wereld. Anders zou deze haar ook gekend en erkend hebben. Maar nu is zij niet van hier. II. Liggen de oorsprongen van de wetenschap der H. Godgeleerdheid niet binnen den kring der zichtbare dingen, M. H. ook de inhoud, dien zij te ontvouwen heeft, behoort niet tot deze wereld. Welke die inhoud zij, ligt in den naam, dien zij draagt, 'al opgesloten. Theologie, Godgeleerdheid is zij genoemd, niet slechts wijl zij uit God haar herkomst, maar ook omdat zij Hem tot voorwerp had. In dien etymologischen en ook bij de Grieken gebruikelijken zin is de Theologie in de Kerk ten allen tijde opgevat, en het is voornamelijk eerst in onzen tijd, dat die naam als eene onware etiquette wordt gebezigd. Wel is het mij niet onbekend, dat onder den naam Theologie niet altijd volkomen hetzelfde werd verstaan. Allereerst werd in de Christelijke Kerk daardoor aangeduid de leer over de Goddelijke natuur van Christus : reden, waarom waarschijnlijk Johannes in het opschrift der Apocalypse den bijnaam van Theologus ontving ; daarna ook de leer over God en de Triniteit. Maar daarin spreekt zich juist uit, dat het begrip der Theologie, verre van in eens zijn ganschen inhoud bloot te leggen, altijd in den loop der geschiedenis zich uieer ontvouwt totdat het nu voor heel den cyclus der Godgeleerde wetenschap wordt gebezigd. Ed. Zeiler maakt in zijne » Philosophie der Grieken" 16) de opmerking: »der Name der Philosophie fixirt sich nur allmahlich, aber auch die Philosophie ist nur allmahlich als eine besondere Form des geistigen Lebens hervorgetreten." Dat geldt in gewijzigden zin ook hier. De naam Theologie omvat steeds meer, naarmate de Theologie zelve zich uitzet. De Theol. wetenschap blijkt daarin een organisme te zijn, dat allengs opwast en alzoo normaal zich ontwikkelt. Altijd meer legt zich uit en ontvouwt zich, wat in dien naam is begrepen. Het werd en wordt steeds duidelijker, dat tot de Leer van God in engeren zin nog veel meer behoort, dan vroeger ingezien werd en worden kon. De vakken, onder dien naam gedoceerd, gaan nog steeds voort in aantal en omvang zich uit te breiden 17). Opmerking verdient het echter daarbij, dat de systematische Theologie het eerst en ook bij voortduur het krachtigst zich heeft ontwikkeld, of nog anders met de la Saussaye als de wetenschap van de Christelijke Kerk, deze gedacht als het geheel der levensuitingen van den geest, die de Christelijke gemeente als zoodanig bezielt al); alle omschrijvingen, die hoezeer ook nog onderling verschillend, toch in het wezen der zaak overeenstemmen. Dat men daarbij toch voor het behoud van den ouden naam ijvert en niet duldt dat hij door dien van godsdienstwetenschap wordt vervangen, getuigt van een nog aanwezig, schoon dan ook duister besef, dat in dien naam het karakter en het wezen der Theologie zich uitspreekt. En zoo is het inderdaad. Want ook wanneer de Kerk of het Christendom — de la Saussaye Jr. heeft het naar waarheid gezegd 3S) — het object der Theol. wetenschap wordt genoemd, dan bedoelt men daarmede niet een zeker aantal empirische feiten, toestanden, verschijnselen, waarvan men de beteekenis in het midden laat, maar men ziet in die Kerk, in dat Christendom een werk Gods, eene openbaring der Terwijl men dan verder nog, door Kerk en Christendom tot object te maken van de Theologie, beide in eene ongezonde verhouding plaatst en de klove slechts verbreedt, die thans Kerk en Theologie, tot onberekenbare schade voor beide, scheidt. Immers, alzoo wordt de Theologie eene »Warte", van waaruit het Christendom, de Kerk wordt gadegeslagen, eene beschouwing over den godsdienst, eene soort van Religionsphilosophie. De Theoloog staat dan, ook al eischt men nog zoo dringend, dat hij door den zedelijken band des geloofs aan zijn voorwerp gebonden moet zijn, in zekeren zin, als man der wetenschap, buiten en tegenover de gemeente. Dat maakt de Theologie trotsch en zelfgenoegzaam, en doet de Kerk van haar vervreemden. Daardoor worden geloof en wetenschap nog onverzoenlijker tegenover elkander gesteld. Die verhouding is de ware niet. Kerk en Christendom zijn niet het object, maar — laat mij het zoo mogen uitdrukken — het subject der Theologie. Zij is zelve godsdienst. Zij is niet de wetenschap van het Christendom, maar het Christendom zelf als wetenschap. Zij is het Gods- en daarom ook het zelfbewustzijn, de Gods- en dus ook de zelfkennis der Gemeente. Het is om zoo te zeggen de Kerk zelve, die in de Theologie denkt en kent. In beginsel is de gemeente immers zelve theoloog, door God aangaande Hem geleerd. Zij heeft door Geestesdrang de Godgeleerdheid in liet aanzijn geroepen. En zij stelt zich niet aan eene Theologische faculteit van Hoogleeraren ter beoordeeling, om zekerheid te verkrijgen of inlichting aangaande zichzelve te ontvangen. Neen, zij is zichzelve volkomen bewust, onmiddellijk van zichzelve zeker. Maar zij wil zelve in de Theologie altijd meer Hem leeren kennen, dien zij door het geloof reeds bezit. Zij wil geheel en al geloof wezen, ook naar de zijde des verstands ; ook jnet het hoofd wil zij God dienen. Omdat zij overtuigd is, dat waarlijk vroom slechts is, wie het geheel is, met verstand en ziel en alle krachten. Niet uit skepsis of uit behoefte aan zekerheid, maar uit de plerophorie des geloofs is de Theologie geboren 35). Zoo is er dan tusschen Kerk en Theologie geen verschil in wezen, alleen in graad van helderheid. De theoloog staat niet buiten of tegenover, maar geheel en al in de gemeente. De Theologie is de Kerk zelve, in haar hoogste, heerlijkste, rijkste openbaring. Zij is niets anders dan het geloof, zich door Geestesdrang verheffend in de wereld der gedachte, en ook op het gebied der wetenschap Jezus Christus belijdend als Dengene, in wien alle schatten van wijsheid en kennis verborgen zijn. Omdat alzoo de Theologie niets anders is dan het Christendom, de Kerk, het geloof als wetenschap, heeft zij ook geen anderen inhoud dan dat Christendom, die Kerk, dat geloof zelve. En wat anderen inhoud zou dat wezen, dan de eeuwige onzichtbare dingen, dan God zelf in het aangezicht van Christus ? Dat is de inhoud, het object der Theologie. Natuurlijk niet God, zooals Hij is in zichzelven, in de gansche diepte van zijn ondoorgrondelijk wezen, maar — gelijk ook de Gereformeerden terecht onderscheidden — zooals en voorzoover Hij in natuur en genade zich heeft willen openbaren. Wat zouden wij anders dan door openbaring van Hem kunnen weten ? Ectypisch is heel onze Theologie. God in Christus Jezus, is haar heerlijk object. Hem beschouwt, Hem bepeinst zij, Hem in de Drievuldigheid van zijn bestaan, in Zijn wezen en eigenschappen, in Zijn woorden en daden, in den rijkdom Zijner zelfopenbaring, in de verhouding, waarin Hij zich gesteld heeft tot al Zijne schepselen. Al wat Hem openbaart, iets van Hem doet kennen, komt in zoover in de Theologie ter sprake. Zij getroost zich de moeielijkste en meest inspannende onderzoekingen, op het gebied van Schrift en Kerk, opdat zij altijd meer God leere kennen in Christus, vat die kennis samen en doet ze overgaan in het leven, opdat Hij in het kennen gediend en in het dienen gekend worde. Dat is de ware dorst naar kennis. Wie dien voelt, is waarlijk theoloog. Alles wat in de Theologie behandeld wordt, komt daar dus voor, als in eenige relatie staande tot God. Het vindt daar alles zijne plaats, gelijk Thomas Aquinas het uitdrukt, niet als »partes" of »species" of »accidentia," als iets relatief-zelfstandigs naast God, maar God is het eenige object en al het andere is in betrekking tot Hem opgenomen en gerangschikt 36). Alles wordt onder Hem gesubsumeerd, en in dien »casus obliquus" gesteld, waarin het door Hem tot zichzelven is geplaatst. Theologisch, Theocentrisch is dus heel onze wetenschap. Het komt in haar nooit aan op de vraag, wat ons van de dingen dunkt en in wat relatie zij tot ons staan ; maar alleen, wat is de beschouwing Gods over zichzelven en over alle dingen bij zijn eigen licht en van zijn eigen standpunt uit, en wat is de kennis, die Hij alzoo van zichzelven ons wil openbaren. En zoo kan dus kort en duidelijk de materie der Theologie met Fr. Junius op voetspoor der »Patres Orthodoxi" aldus worden omschreven : »quod aut Deus est recto casu aut quod obliquo casu Dei, Deo, ad Deum aut a Deo esse dici potest, quod denique secundum omnes casus suam certam ad Deum habet relationem ordinationemque" a7). Met deze omschrijving wordt, naar ik meen, alleen het zelfstandig karakter der Theologie gehandhaafd. Anders wordt zij altijd in meerdere of mindere mate anthropologie. En nu moge het waar zijn, dat bij andere godsdiensten, zooals de mensch is, zijn God is ; wie deze stelling ook op het Christendom toepast, miskent het in zijn wezenlijk karakter. Dat treedt juist op met den eisch, dat wij navolgers Gods zullen zijn, Zijn beeld (en niet Hij het onze) zullen dragen, heilig en volmaakt zullen wezen als Hij. Zoo als God is, behooren wij te wezen. Ook het dikwerf zeer sterke anthropomorphisme der H. Schrift rust daarop, dat God den mensch geschapen heeft naar Zijn beeld en gelijkenis. Alzoo mag ook onze Theologie nooit iets anders zijn dan afdruk, ectype, beeld der zijne, naar de zijne geconformeerd en gereformeerd, Theologie blijve dus Theologie! Vreeze, dat daarbij het andere, b.v. de mensch schade zal lijden en in een valsch lich zal worden geplaatst, behoeft waarlijk ons hart niet te vervullen. Want het is toch buiten allen twijfel, dat alle dingen eerst hun recht kunnen krijgen, als God het zijne erlangt; in Gods licht geplaatst, staat alles eerst in het ware licht. Maar mogelijk wordt van eene andere zijde de ernstige bedenking ingebracht, dat de Theologie, God tot voorwerp hebbend, den naam van wetenschap niet dragen mag, wijl van God wel veel met grond geloofd, maar niets met zekerheid ge- DE WETENSCHAP DER H. GODGELEERDHEID. DE WETENSCHAP der H. GODGELEERDHEID. REDE tee aanvaarding van het leeraarsambt aan de THEOLOGISCHE SCHOOL TE KAMPEN. UITGESPROKEN DEN 10 JAN. 1883 door pR, ƒ£ j~)AYINCK, Kampen. — G. Ph. Zalsman. — 1883. SNELPEBSDliUK VAN G. PU. ZALSMAN TE KAMPEN. Zeer geachte Hoorders, \oor eenige jaren schreef de Hoogleeraar Rauwenhoff in het Theologisch Tijdschrift 1) : » de Theologie moet worden geseculariseerd Haar recht om op den duur aan onze Universiteiten hare plaats te behouden, haar uitzicht op hooger waardeering van de zijde der beoefenaars van andere wetenschappen, haar kans om nieuwe liefde te wekken bij het opkomend geslacht, het hangt alles af van de mate waarin zij zal voldoen aan den eisch van. secularisatie." Verwonderen mag het ons niet, dat de moderne geestesrichting dezen Hoogleeraar, dien ik nog altijd dankbaar mijn hooggeachten Leermeester noem, tot deze voor ons zoo vreemde en ongehoorde stelling komen deed. Het is toch éénzelfde proces ; begonnen met het seculariseeren der kerkelijke goederen, heeft men datzelfde stelsel al verder toegepast op de school, straks op de kerk, nu op de Theologie, en vindt geene rust, voordat men alles, tot God en godsdienst toe geseculariseerd, verwereldlijkt heeft en als in de dagen, waarvan Paulus tot die van Epheze sprak, leeft zonder Christus en zonder God en zonder hope in de wereld. Het is haast onnoodig, nog uit te spreken, dat wij aan dien der Theologie gestelden eisch niet kunnen voldoen, dat wij in die, zelfs gemoedelijke, uitspraak niet anders dan het doodvonnis der Theologie geteekend kunnen zien, dat het ons veeleer dure roeping dunkt, om de Theologie in haar heilig en zelfstandig karakter te handhaven. Dat die ernstige overtuiging bij ons leeft, daarvan is deze School een sprekend bewijs. Juist om Kerk en Theologie te redden, hebben wij ons teruggetrokken op eigen terrein. Om beider heilig karakter te bewaren, hebben wij tot »scheiding" ons gedrongen gevoeld. Niet uit lichtschuwheid of repristinatiezucht, maar in waarheid, opdat het licht op den kandelaar weer schijnen zou, is onze Kerk en deze School geboren. Geen weelde, geen eigenzinnige willekeur, maar noodzaak en diep gevoelde behoefte was het, die tot stichting dezer beide dreef. Want of men het wille of niet, de tijd der Staatskerk en der Staatstheologie is voorbij. Tot scheiding moet komen elk, die de beginselen der H. Schrift onvervalscht en onvermengd handhaven wil. Er heeft immers onder de volken van den Christennaam eene kentering, een omkeer, eene revolutie plaats gehad, die nog doorwerkt met logische kracht. Het zwaartepunt is, naar het eigen beweren onzer tegenstanders, uit de antieke in de moderne levensbeschouwing verlegd. Mede op dien stroom afdrijven, mogen wij niet. En zoo bloeitijden steeds opgevat. En toen de Roomsche Kerk allengs kwam tot de leer, dat de H. Schrift ongenoegzaam was en haar afronding eerst ontving in de voortgaande Traditie, ten innigste samenhangend met die andere, dat Christus' werk door de goede werken der heiligen moest worden aangevuld, zijn deze vaste beginselen door de Hervormers weer met zooveel kracht beleden, dat althans in den eersten tijd aan een verwrikken daarvan niet werd gedacht. Door de zonen der Reformatie hadden zij dan ook nimmer verzaakt moeten worden. Toch is het er verre van daan. Niet slechts het Katholicisme, maar op Protestantsch terrein staat hier tegenover ons het wijd vertakte Rationalisme dat, in wat vorm ook voorgedragen, altijd aan de rede des menschen in zaken van den godsdienst een gezag toeschrijft naast of in plaats van de H. Schrift. In elk geval is daarmede de grondslag der Theologie ondermijnd, haar beginsel vervalscht. Niet de Schrift, maar de rede, dikwerf nog met het alledaagsche »gezond verstand" gelijk gesteld, is kenbron geworden; de Openbaring, indien nog aangenomen, geeft slechts eerder, wat de rede toch later uit zichzelve zou hebben gevonden. De Godgeleerdheid heeft haar beginsel en daarmede haar karakter verloren. Het Rationalisme moet eindigen met een bankroet der Theologie. Toch is het niet dat eenmaal, in oppervlakkiger dagen, machtige Rationalisme, dat thans vooral dient bestreden. Onze Eeuw is de door dien naam aangeduide theologische richting niet bijzonder genegen. Rationalisme is er daarom nog genoeg, maar het is van gedaante veranderd. Het eigenlijk Rationalisme berustte nog, gelijk Hodge terecht opmerkt 4), op geloof aan een persoonlijk, boven de wereld verheven God. Welnu, ook dat minimum van geloof heeft men uitgeschud, en Spinoza is de aangebeden wijsgeer dezer eeuw. Het deisme maakte, als altijd, voor pantheisme plaats, dat misschien getuigt van dieper gedachte en warmer gevoel, maar tevens trotscher hoogmoed verraadt. Daarmede verviel elk recht en iedere mogelijkheid tot onderscheiding van God en onze rede, van het bovennatuurlijke en het natuurlijke. En het was vooral deze pantheistische philosophie, die aan het reeds kwijnend Rationalisme de laatste en zwaarste slagen toebracht. Het is dan ook niet meer de geest van een Röhr en Paulus en Wegscheider, maar de machtige en diepzinnige geest van Schleiermacher, die de theologen beheerscht en — laat mij dat aanstonds er bij voegen — het beginsel der Godgeleerdheid en daarmede haarzelve vervalscht. Immers, het behoeft geen betoog, op het beginsel dat het gevoel, zetel der »Frömmigkeit," de bron is der godsdien- « stige kennis, is Schleiermacher's »Glaubenslehre" gebouwd. Feitelijk rust daarmede de waarheid op ons zelfbewustzijn, en niet, gelijk het toch wezen moet, ons zelfbewustzijn op de waarheid. Het sterkst komt dit uit in de leer van God, die, uitspraak van het vrome zelfbewustzijn, ons wel verklaart wat de mensch, maar niet wat God is, en in die van de H. Schrift, welke, alleen dienend om het godsdienstig gevoel op te wekken, eerst eene bescheidene plaatse erlangt onder de leer van de Kerk. »Die Theologie, die kein Wissen von Gott soll sein können, ist ihm nur ein Wissen von dem christlichen Bewusstsein oder der christlichen Frömmig- uit nooddwang en alleen 0111 redenen van utiliteit moet worden aangenomen. Immers, het bewijs voor de waarheid en hechtheid van het axioma, waarvan wordt uitgegaan, levert zich straks in de wetenschap, die daarop gebouwd wordt. Op een zandgrond bouwt men geen huis, dat de stormen trotseert. De natuur-, de wis-, de redekunde zouden niet mogelijk zijn, indien de stellingen, op wier onbewijsbaren grondslag zij opgetrokken zijn, niet hecht waren. En evenzoo, de Theologie zou geen encyclopaedisch geheel, geen harmonisch systeem kunnen vormen, ze ware reeds lang door innerlijke tegenstrijdigheid verteerd en in een puinhoop verkeerd, indien de grondslag van haar bouw een zandgrond en geen rots ware geweest. Daar komt nog bij, dat wij die grondstellingen aller wetenschappen vanzelf aannemen, zonder eenigen dwang, krachtens haar eigen evidentie. Het zijn »ideae innatae, notiones communes, aeternae veritates," waarvan wij ons niet dan met geweld kunnen ontdoen 12). En als hiertegen ingebracht wordt, dat dit bij de Theologie juist niet het geval is, dat integendeel haar beginsel van nature niet in ons ligt, ja alle evidentie mist en eerst ten koste van strijd en worsteling met hart en verstand beide door ons wordt aangenomen, dan is mijn antwoord gereed: zie, dat juist is mede een bewijs van de waarheid van dat beginsel en van de heerlijkheid der Theologie. Want de beginselen, waaruit de andere wetenschappen worden opgebouwd, rusten in de natuur des menschen, liggen als»ideae innatae" in zijn rede of geweten, in zijn verstand of gevoel. Maar alzoo is het met deze onze wetenschap niet. Haar 2* »principium" ligt van nature niet in ons, en kan ook door geen inspanning of oefening in ons gekweekt worden ; veeleer strijdt liet met heel onze natuur 13). Dat beginsel wordt door ons eerst erkend en in ons gelegd met het nieuwe leven der wedergeboorte, wordt ons eerst ingeplant in dat geloof, dat vrucht is van de werking des H. Geestes. En nu is dit mijn beweren, dat door dat nieuwe, geestelijke, hemelsche leven — en daarmede mag en moet hier alleen worden gerekend — de aanneming van dit beginsel aller echte Theologie even spontaan en als vanzelf geschiedt, als dit plaats heeft met de zoogenoemde axioma's der andere wetenschappen. Voor het geloof des harten is de stelling: de H. Schrift, eenige en genoegzame kenbron der Godgeleerdheid, onmiddellijk evident, a priori vast staande; in de natuur van het geestelijk leven ligt deze waarheid als eene soort »idea innata" besloten. Of anders en historisch uitgedrukt, met het materieele beginsel der Hervorming is het formeele vanzelf gegeven. "V andaar dan ook dit veelbeteekenend verschijnsel, dat de Kerk deze waarheid altijd meer ondersteld dan geformuleerd en naar alle zijden afgerond en verdedigd heeft, dat in tijden van opgewekt geestelijk leven en bij hen, die het meest en teerst wandelen naar den Geest, deze waarheid als »primum verum vaststaat, en dat ieder waarachtig geloovige in zijne beste oogenblikken b.v. in het gebed, de meest onmiddellijke uiting van het leven des geloofs, toch weer, al was hij nog zoo ver afgedwaald, tot deze waarheid terugkeert u). Daarin heeft nu de Theologie een eigen, wel omschreven en vaststaand beginsel, dat, aan geen der andere weten- totdat eerst in onze eeuw die wanverhouding is ingetreden, waarop onlangs de Hoogleeraar Kuyper met zooveel recht en zooveel nadruk wees. Van die systematische Theologie uit en om haar heen, hebben zich over een lang tijdsverloop al die vakken gegroepeerd, welke wij thans onder de exegetische, historische en practische Theologie samenvatten. Maar zij, waaruit als uit het hart de levensuitgangen zijn der overige Theol. vakken, bleef kern en middelpunt deiGodgeleerde wetenschap, werd bij voorkeur beoefend en bleef nog lang in eminenten zin den naam van Theologie dragen. Hoe ook de Theologie zich uitbreide, deze eigenlijke beteekenis van den naam moet behouden blijven, tenzij men haar geheel en al van gedaante veranderen en in waarheid vernietigen wil. Door die beteekenis moet worden bepaald, wat al dan niet tot haar gebied behoort; wat als wettig leervak op haar erve thuis hoort of als contrabande moet worden geweerd. Zoo alleen is de ontwikkeling der Theologie eene normale. Niet als normale ontwikkeling, maar als verbastering moet de verandering aangemerkt worden, welke de Theologie aan onze Rijksuniversiteiten onderging door de jongste wet op het Hooger Onderwijs. De naam Godgeleerdheid is behouden, maar evenals de formule »Christelijke deugden" in de wet op het lager onderwijs, zonder eenig recht. Bij een overzicht van wat onder dien valschen naam aan onze LandsHoogescholen wordt gedoceerd, ontdekken wij slechts eene bonte verzameling van vakken, elke leidende gedachte en »principium organicum" missend, zoodat het dan ook voor den Hoogleeraar in de Eneyclopaedie der Godgeleerdheid onmogelijk is, ze in een cyclus samen te vatten en het organisme er van te doen kennen 18). Toch is uit die samenvoeging van vakken niet onduidelijk het streven op te merken, om de faculteit der H. Godgeleerdheid geheel en al in eene faculteit van godsdienstwetenschap te metamorphoseeren. Dat wil zeggen: niet God zal langer het object zijn der Theologie, maar de godsdienst, die als zoo belangwekkend historisch verschijnsel onderzocht, en in zijn oorsprong, ontwikkeling en wetten gekend dient te worden. Dat streven O O gaat zelfs nog verder en heeft geen ander doel, dan om de Erodgeleerdheid geheel en al te doen vervangen door eene wetenschap van de verschillende godsdiensten van alle volken en uit alle tijden, om alzoo door onderlinge vergelijking te komen tot dien hoogsten en zuiversten godsdienst, die dan voor een korten tijd »ex cathedra" als de ware zal worden gepredikt. Dat nu, M. H. is geen Theologie meer; dat is niets anders dan de secularisatie der Godgeleerdheid voltooid. En daarin toestemmen mogen wij niet, om velerlei redenen. Niet alleen toch, dat het object: de godsdienst, zoo onbepaald en zwevend mogelijk is, en door geen twee naar wezen en inhoud en omvang gelijk wordt omschreven ; maar deze godsdienstwetenschap wordt ook met bewustheid, volkomen losgemaakt van het eenig en genoegzaam beginsel der Godgeleerdheid, de H. Schrift; staat tegenover haar als tegenover elk ander boek, stelt zich dus op zoogenaamd neutraal standpunt buiten en tegenover alle godsdiensten, beoordeelt en vergelijkt ze naar een willekeurig aangelegden maatstaf, en wordt niets anders dan analyse van 's menschen gods- dienstig bewustzijn. Feitelijk dus, het Christendom van zijn absoluut karakter, waarmede het optreedt, beroofd ; alle godsdiensten op gelijke lijn gesteld; de Evolutieleer ook op hen toegepast, de hoogere godsdienstvorm een ontwikkeling van den lageren. Waarom zulk eene wetenschap dan nog eene eigene plaats onder de Universiteitswetenschappen innemen moet en niet liever onder de historische of psychologische wetenschap wordt gerangschikt, is waarlijk niet in te zien en alleen met overwegingen van utiliteit te verdedigen. Het ontbreekt haar toch volkomen aan een eigen beginsel en een eigen ohject. De Theologie wordt eenvoudig anthropologie ; God een ideaal, een beeld, gevormd door den mensch, d. i. een afgod, en wijl alle afgoderij naar eene innerlijke wet verloopt in een spotten met het beeld, waarvoor men eerst knielde in deemoed, de godsdienst aan het eind niet meer geacht dan een kindêrwaan, hoogstens een hoofdstuk nog vormend in de » pathologie van den menschelijken geest". Men kan echter aan den naam godsdienstwetenschap nog eene andere beteekenis hechten, en daaronder verstaan, gelijk de la Saussaye het ergens formuleert 19): »onderzoek naar de wijze, hoe de godsdienst zich vertoont in het leven niet alleen, maar ook naar het recht van zijn bestaan, naar de eeuwige waarheid, die zich daarin openbaart, dus naar de wijze, niet alleen hoe de mensch godsdienst heeft, maar ook hoe God zich aan en in den mensch openbaart." Dienovereenkomstig zou de Christelijke Theologie dan te omschrijven zijn als de wetenschap van den Christelijken godsdienst, een onderzoek naar zijn oorsprong, recht en waarheid, of ook wel eenvoudig als de wetenschap van het Christendom 30), waarheid. Niet van een naakt, empirisch feit gaat men dus uit, maar van eene opvatting en waardeering van dat feit. Het is, wijl God in die feiten op bijzondere wijze zich openbaart, dat deze in de Theologie beschouwd worden ; niet die feiten op zich zelf, maar als openbaring Gods, dat is dus eigenlijk, God zelf is object der Theologie. Alleen datgene, waarin God zich openbaart, en voorzoover Hij zich daarin openbaart, kan en mag het object wezen der Theol. wetenschap. Maar nog grooter bezwaar drukt deze omschrijving. Want terwijl men het waardeeringsoordeel over Kerk en Christendom, waarvan men uitgaat, alleen te danken heeft aan de H. Schrift, tracht men toch in de bepaling der Theologie op regressieve wijze, retrogradisch, van de Kerk te komen tot de Schrift, van de gemeente tot Christus, van den mensch tot God, van het karakter tot het voorwerp des geloofs, van het leven tot de leer, van de ethiek tot de dogmatiek. Een rotsgebouw wordt dan opgetrokken op schuivend oeverzand. De Christus blijft dan niet de Christus naar de Schriften, maar wordt een ideaal, gevormd door onze phantasie. »Als ob nicht in gleicher Weise das Katholisch Christliche Gefühl mit gleichem Rechte die sündlose Himmelskönigin aus Maria bilden könnte," kan met Schweizer hiertegen ingebracht worden at). Ook hier dus hetzelfde, wat wij straks bij Schleiermacher al niet goedkeuren konden: de waarheid rustend op het zelfbewustzijn — eene stelling, die van Roomsche smet niet vrij is en van moderne verwantschap getuigt, maar even daarom ook door en door ongereformeerd en met het karakter der Theologie volkomen in strijd. wezen kan worden S8). De grond dezer bedenking kan niet daaiin liggen, dat God, als tot de onzichtbare wereld behoorend, onkenbaar zou zijn; want wie zou de stelling aandurven . al het onzichtbare is onkenbaar ? \Y;iar bleven dan de ethiek, de psychologie, de philosophie ; waar al de wetenschappen des geestes ; waar zelfs die der natuur, want ook het zichtbare zou zonder dien onzichtbaren achtergrond zonder dat »W oord, dat alle dingen draagt en vormt en verbindt, ten eenenmale onkenbaar zijn. Ligt dan de grond der bedenking misschien daarin, dat al dat onzichtbare zich op geheel bijzondere wijze, dat is, overeenkomstig zijn eigen aard, alleen aan den geloovige openbaart en kennen doet ? Maar behalve dat elke wetenschap rust in het geloof, en van den beoefenaar geloof eischt aan het bestaan van het voorwerp van zijn onderzoek en aan de betrouwbaarheid zijner zintuigen en gedachten; dat het object der Theol. wetenschap slechts waargenomen wordt door het oog des geloofs, pleit niet tegen maar voor den adel onzer wetenschap. Het geestelijke kan ook slechts op geestelijke wijze worden gespeurd. Als eene reine bruid ontsluiert deze heilige wereld voor den onheilige haar aangezicht niet. Alleen de reinen van hart zullen God zien. Zij eischt in ons eene zedelijke gesteldheid, want zij neemt niet maar ons verstand maar al onze faculteiten in beslag, zij werpt haar beeld alleen in het bewustzijn van den waren mensch. Maar dan ontsluit zij zich ook van zelve. Dan dringen die eeuwige, onzienlijke dingen zich aan ons op als eene onwederstandelijke, reëele macht en met zoov eel kracht en waarheid, dat twijfel onmogelijk is, en hun bestaan bij ons oneindig veel vaster staat dan al wat wij met onze vijf zintuigen waarnemen29). En omdat het geloof die volstrekte zekerheid medebrengt (anders vreesde het immers het licht der wetenschap), verheft het zich vrij en frank in de wereld der gedachte, wil dieper, helderder kennen wat het heeft aanschouwd met ontwijfelbare gewisheid en begeert voor zich in den cyclus der wetenschappen de eerste en voornaamste plaats. Elk Christen voelt, omdat en in zoover hij gelooft, den drang in zich, om te kennen de dingen, die boven zijn. Of beter nog, die drang naar het kennen dezer door het geloof aanschouwde wereld ligt eigenlijk niet in dat geloof maar in die wereld zelve. Zij dringt zich aan ons op met zooveel kracht, in zoo boeiend schoone gestalte, met zoo heilige, souvereine waarheid, dat aan den eisch, om haar te kennen, niet is te ontkomen. Als zij in al haar majesteit en goddelijk schoon zich stelt voor het oog onzer ziel, dan doet zij eene trilling gaan door onze leden, dan doet zij ons ontwaken tot een nieuw, tot een hooger leven, dan vervult zij ons met aanbiddende verwondering en — verwondering is naar Plato's schoone opmerking 30) de aanvang der philosophie. Van &od zei ven gaat die drang naar kennis uit. Hij is het, die ons hart dorsten doet naar den levenden God. Hij wil door ons bewonderd, aanschouwd, gekend, geliefd wezen. Hij vernieuwt ons naar zijn Goddelijk Evenbeeld, naar het beeld ook der kennis, die Hij heelt van zichzelven. Wat spreekt men dan, dat de Theologie geene wetenschap zou zijn ? Is het haar te wijten, dat anderen niet waarnemen, wat door den geloovige wordt aanschouwd en daarom haar dezen naam betwisten? Zij is de wetenschap, »Regina 3 scientiarum." Hoog staat zij boven alle wetenschappen, Want deze alle hebben slechts een speciaal gebied der schepping tot voorwerp van haar onderzoek. Zij houden zich alle bezig met den kosmos of den anthropos, en verkeeren dus alle omtrent het schepsel. Maar deze onze wetenschap laat ze verre achter zich, vestigt van het schepsel af op den Schepper het oog. Uit God geboren, heeft zij ook Hem zeiven tot voorwerp. Evenals ze naast andere wetenschappen een eigen beginsel had, zoo heeft zij ook een eigen, duidelijk aanwijsbaar object, dat, daar het niets anders is dan God zelf, de Schepper en Onderhouder aller dingen, der Theologie aanspraak geeft op de eereplaats in den kring der wetenschappen. Geen dieperen smaad en geen snijdender hoon M. H. konden dan ook de Theologen in de laatste jaren hun eigen wetenschap aandoen, dan om met ootmoedigen knieval aan de andere wetenschappen eene plaatse in heur kring ook voor de Theologie te begeeren. Niet als gunste, maar als recht komt haar de eerste, de eereplaats toe. Wil men haar die niet afstaan, dat ze dan te fier zij, om tot slavin zich te verlagen. Eene koningin blijve ze, ook als zij gesmaad wordt. 