Infraestruturas de transporte de energia e legislação da UE no domínio da Natureza : documento de orientação.
Wat betreft infrastructuren voor energietransmissie gelden voornamelijk redenen in verband met "het belang van de volksgezondheid en de openbare veiligheid" of "andere dwingende redenen van groot openbaar belang" (artikel 16, lid 1, onder c)). 24 3. POTENTIËLE EFFECTEN VAN ENERGIETRANSMISSIEFACILITEITEN OP NATURA 2000 EN IN DE EU BESCHERMDE SOORTEN 3. 1. Inleiding Projecten voor energie-infrastructuur vormen gewoonlijk geen grote bedreiging voor de biodiversiteit. In veel gevallen hebben goed ontworpen en gesitueerde projecten geen of slechts beperkte effecten. Er zijn ook voorbeelden van projecten die de natuur per saldo voordeel hebben opgeleverd, vooral in gebieden waar de natuurlijke omgeving al ernstig is aangetast. Maar dat doet niet af aan de verplichting om volgens de verschillende geldende milieubeoordelingsprocedures, zoals MEB/SMB en de passende beoordeling (zie hoofdstuk 7 voor bijzonderheden) de effecten te onderzoeken die afzonderlijke plannen of projecten op de natuurlijke omgeving kunnen hebben. In dit hoofdstuk worden de typen effecten behandeld die energie-infrastructuren kunnen hebben op de habitats en soorten die op grond van de vogelrichtlijn en de habitatrichtlijn beschermd zijn. Het doel is ontwikkelaars, exploitanten op het gebied van energietransmissie en betrokken autoriteiten een overzicht te geven van de typen potentiële effecten waar op moet worden gelet bij het opstellen van plannen of projecten voor energietransmissie-infrastructuur; en bij het uitvoeren van een passende beoordeling op grond van de vergunningsprocedure zoals bedoeld in artikel 6 van de habitatrichtlijn, of een beoordeling ingevolge de MEB-/SMB-richtlijn. 3. 2 De noodzaak van een specifieke benadering per geval Het dient te worden benadrukt dat de potentiële gevolgen voor een groot deel afhankelijk zijn van het ontwerp en de locatie van de betrokken energie-infrastructuur en van de gevoeligheid van de aanwezige beschermde habitats en soorten. Daarom is het cruciaal om elk plan of project afzonderlijk te onderzoeken. Het ontwerp van elk project voor een energietransmissiefaciliteit, inclusief PGB, is uiteraard afhankelijk van een scala van factoren, waaronder het type en volume van de getransporteerde energie, de ontvangende omgeving (bv. aan land of in zee), de afstanden benodigd voor transmissie en de benodigde capaciteit voor ontvangst of opslag. Projecten hoeven niet alleen betrekking te hebben op de aanleg of bouw, maar kunnen ook de renovatie en/of ontmanteling betreffen van een of meer faciliteiten of infrastructuren die nodig zijn om energie te transporteren, ontvangen of aan land op te slaan.  25 Bij het vaststellen van de potentiële effecten op de natuur en de wilde fauna en flora is het belangrijk om niet alleen de hoofdinfrastructuur zelf te beschouwen, maar ook alle daarmee verband houdende tijdelijke toegangswegen, faciliteiten en materieelopslag van aannemers, bouwterreinen, betonnen funderingen, tijdelijke bekabeling, uitgegraven grond en plaatsen voor grondafval enz. De effecten kunnen tijdelijk of permanent zijn, tot het gebied beperkt blijven of niet, cumulatief zijn en op verschillende tijdstippen tijdens de projectcyclus optreden (bv. tijdens de fasen van aanleg, renovatie, onderhoud en/of ontmanteling). Al deze factoren moeten in aanmerking worden genomen. faciliteiten, zoals installaties en De bepalingen ter bescherming van soorten in de EU-natuurrichtlijnen moeten in aanmerking worden genomen als er een risico bestaat dat het plan of project voor energie-infrastructuur kan leiden tot sterfte, letsel of opzettelijke verstoring tijdens het broedseizoen, de afhankelijkheidsperiode van de jongen, de overwintering en de trek, of tot de aantasting of vernietiging van broedgebieden of rustplaatsen van soorten die op grond van de twee richtlijnen beschermd zijn (zoals arenden en zeezoogdieren). Deze strenge beschermingsregeling geldt voor het landschap in ruime zin, dus zowel binnen als buiten Natura 2000-gebieden. Verzachtende maatregelen De negatieve effecten die in dit hoofdstuk worden genoemd, kunnen soms effectief worden verzacht. Verzachting behelst het in het plan of project opnemen van maatregelen om deze potentieel negatieve effecten uit te sluiten of te beperken tot een niveau waarop ze niet meer significant zijn. Dit houdt in dat die maatregelen rechtstreeks verband moeten houden met de waarschijnlijke effecten en gebaseerd moeten zijn op een grondige kennis van de betrokken soorten/habitats. Verzachtende maatregelen kunnen een verandering van de projectlocatie inhouden, maar kunnen ook betrekking hebben op wijzigingen van de omvang, het ontwerp en de samenstelling van verschillende aspecten van de energie-infrastructuur. Of ze kunnen de vorm aannemen van tijdelijke aanpassingen tijdens de aanlegfase en operationele fase. In het volgende hoofdstuk worden nadere bijzonderheden gegeven, met voorbeelden van mogelijke verzachtende maatregelen. 3. 3 Een overzicht van potentiële effecten op in de EU beschermde soorten en habitats Het effect hangt qua type en omvang in belangrijke mate af van de in het gebied aanwezige soorten of habitattypen en hun ecologie, verspreiding en staat van instandhouding. Vandaar de noodzaak om elk plan of project afzonderlijk te onderzoeken. Hieronder volgt een overzicht van de meest frequente typen effecten die zich kunnen voordoen. 3. 3.  1 Verlies, achteruitgang of versnippering van habitats Voor projecten in het kader van infrastructuur voor energietransmissie kan het nodig zijn om grond vrij te maken en vegetatie te verwijderen (vaak direct ruimtebeslag genoemd). Door dit proces kunnen bestaande habitats veranderd, beschadigd, versnipperd of vernietigd worden. De schaal waarop een habitat verloren gaat of achteruitgaat, hangt af van de omvang, de locatie en het ontwerp van het project en de gevoeligheid van de betrokken soorten. 26 Het is belangrijk op te merken dat het daadwerkelijke ruimtebeslag weliswaar beperkt kan lijken, maar indirecte gevolgen kan hebben die zich veel verder uitstrekken, vooral wanneer projecten invloed hebben op hydrologische stelsels of geomorfologische processen en de water- of bodemkwaliteit. Zulke indirecte effecten kunnen ernstige achteruitgang, versnippering en verlies van habitats veroorzaken, soms zelfs op aanzienlijke afstand van het eigenlijke projectgebied. De significantie van het verlies hangt ook af van de zeldzaamheid en gevoeligheid van de betrokken habitats en/of het belang ervan als foerageer-, broed- of overwinteringsplaats voor soorten. Bij het beoordelen van de significantie van verlies of achteruitgang van een habitat dient tevens rekening te worden gehouden met de rol die sommige habitats kunnen vervullen als verbindingspunt of onderdeel van een corridor voor verspreiding en tussen trek, en voor bijvoorbeeld foerageer- en nestgebieden. lokalere verplaatsingen 3. 3. 2. Verstoring en verdringing: Wanneer soorten worden gestoord in hun natuurlijke broed-, foerageer-, of rustplaatsen of langs trekroutes, kan dat leiden tot verdringing en uitsluiting en bijgevolg tot het buiten gebruik raken van de habitat. De soorten kunnen uit gebieden in en rond het projectgebied worden verdrongen door bijvoorbeeld toename van het verkeer, aanwezigheid van mensen en lawaai, stof, vervuiling, kunstlicht of trillingen tijdens of na de bouwwerken. De significantie van het effect wordt bepaald door de schaal en de mate van verstoring en de gevoeligheid van de betrokken soorten, alsook door de beschikbaarheid en kwaliteit van andere geschikte habitats in de omgeving die de verdrongen soorten kunnen opnemen. Wanneer het gaat om zeldzame en bedreigde soorten kunnen zelfs kleine of tijdelijke verstoringen ernstige gevolgen hebben voor de overlevingskansen op lange termijn van die soorten in het gebied. 3. 3. 3. Risico van botsing en elektrocutie: Vogels, en mogelijk ook vleermuizen, kunnen tegen verschillende delen van bovengrondse elektriciteitslijnen en andere bovengrondse elektrische installaties vliegen.  De ernst van het botsrisico hangt in belangrijke mate af van de locatie van het gebied en de aanwezige soorten, alsook van weers- en zichtbaarheidsfactoren en het specifieke ontwerp van de elektriciteitslijnen zelf (vooral in geval van elektrocutie). Dit risico geldt vooral voor soorten die lang leven, weinig nakomelingen krijgen en/of zeldzaam zijn of zich al in een kwetsbare staat van instandhouding bevinden (zoals arenden, gieren en ooievaars). Het bots- en elektrocutiegevaar voor vogels wordt in de hoofdstukken 4 en 5 verder onderzocht. Wat vleermuizen betreft, is helaas te weinig onderzoek gedaan naar de mogelijke risico's en effecten van botsingen tegen een bovengrondse elektriciteitslijn. Dat is te wijten aan de problemen die de controle op sterfte van kleine dieren langs lineaire infrastructuren van een dergelijke lengte met zich meebrengt. 3. 3. 4 Barrière-effecten 27 In het geval van elektriciteit kunnen grote infrastructuren voor transmissie, ontvangst en opslag soorten dwingen het gebied in zijn geheel te mijden, zowel tijdens de trek als meer ter plaatse, tijdens reguliere foerageeractiviteiten. Of dat een probleem is, hangt af van verschillende factoren, zoals de grootte van het onderstation, de tussenafstand en de route van elektriciteitskabels, de mate waarin soorten verdrongen worden en het vermogen van die soorten om de extra energie die ze moeten verbranden te compenseren, alsook de mate waarin de verbindingen tussen foerageer-, rust- en broedplaatsen worden verbroken. Verschillende wetenschappelijke teams hebben verslag uitgebracht over nieuwe aanwijzingen dat dieren kunnen worden afgeschrikt door hoogspanningskabels omdat die, voor mensen onzichtbare, UV-flitsen afgeven. Een internationaal team van onderzoekers heeft een onderzoek21 uitgevoerd naar aanleiding van waarnemingen dat rendieren elektriciteitslijnen op de Arctische toendra mijden. Hoewel de kennis hierover nog erg beperkt is, kan dit type vermijding en versnippering in bepaalde specifieke gevallen van belang zijn om de significantie van het effect vast te stellen. 3. 4 Onderscheid tussen significante en niet-significante effecten De eerste stap van een effectbeoordeling, of die nu gedaan wordt op grond van artikel 6 van de habitatrichtlijn, als het project van invloed is op een Natura 2000- gebied, of op grond van de MEB- of SMB-richtlijn, als het van invloed is op beschermde soorten buiten het Natura 2000-netwerk, bestaat erin vast te stellen welke soorten en habitats waarschijnlijk invloed zullen ondervinden van een plan of project ten behoeve van infrastructuur voor energietransmissie. Daarna moet worden bepaald of het effect significant is of niet.  De juridische procedure om de "significantie" te bepalen van plannen of projecten die specifiek van invloed zijn op Natura 2000-gebieden, is beschreven in hoofdstuk 7. Voor een beter algemeen begrip van deze term worden hier een aantal van de algemene beginselen uitgelegd die een rol spelen bij het vaststellen van de mate van "significantie" in het geval van wilde fauna en flora (of het nu gaat om een Natura 2000-gebied of niet). De significantie moet voor elk geval apart worden bepaald, rekening houdend met de potentieel betrokken soorten en habitats. Het verlies van een aantal specimens hoeft voor sommige soorten niet significant te zijn, maar kan voor andere soorten ernstige gevolgen hebben. De omvang van de populatie, de verspreiding, de voortplantingsstrategie en de levensduur zijn allemaal van invloed op de significantie van de effecten. Dat verschilt waarschijnlijk van gebied tot gebied. Ook moet rekening worden gehouden met de onderlinge relatie van effecten. Zo hoeft het ruimtebeslag op zichzelf voor een bepaalde soort niet significant te zijn, maar als het gepaard gaat met een aanzienlijk risico op verstoring of verdringing, kan de lichamelijke conditie en bijgevolg het overlevingspercentage er significant door worden beperkt. De significantie moet daarnaast op een geschikte geografische schaal worden vastgesteld. Voor soorten die tijdens de trek grote afstanden afleggen, kan het effect 21 http://onlinelibrary. wiley. com/doi/10. 1111/cobi. 12262/full 28 dat zich op een bepaalde plaats voordoet gevolgen hebben voor een veel groter geografisch gebied. Ook voor standsoorten met grote territoria of veranderende habitats kan het nodig zijn de potentiële effecten op een regionale schaal te beschouwen in plaats van op een lokale schaal. Ten slotte dienen de voormelde beschouwingen gebaseerd te worden op de beste beschikbare gegevens. Daarvoor kan het nodig zijn om enige tijd voorafgaand aan het project gericht veldonderzoek te doen of monitoringprogramma's uit te voeren. 3. 5 Cumulatieve effecten Zoals voorgeschreven in artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn dienen ook de cumulatieve effecten in aanmerking te worden genomen bij het vaststellen van de effecten op Natura 2000-gebieden. De cumulatieve effecten van plannen of projecten zijn vaak erg belangrijk en moeten met zorg worden vastgesteld. Ze kunnen zich voordoen wanneer in een gebied of langs een vogeltrekroute verschillende energie- infrastructuren aanwezig zijn of wanneer een project voor energie-infrastructuur in hetzelfde gebied als een ander soort plan of project (bv. andere industriële projecten) wordt uitgevoerd.  Het cumulatieve effect is het gecombineerde effect van al deze activiteiten. Het is mogelijk dat een infrastructuurproject op zichzelf geen significant effect heeft, maar als het effect wordt opgeteld bij dat van andere plannen of projecten in het gebied, kan het gecombineerde effect significant zijn. Zo kan een project voor een oliepijpleiding die deels door een watergebied loopt tijdelijk een geringe maar aanvaardbare aantasting van de habitat met zich meebrengen, een aantasting die ruim binnen het aanpassingsvermogen van de habitat blijft. Maar als in het watergebied ook nog een droogleggingsproject en/of een wegenbouwproject wordt uitgevoerd, kunnen de hydrologische effecten van al deze projecten samen tot permanent verlies, versnippering of uitdroging van de habitat leiden. In dat geval zijn de effecten van het eerste en tweede project op zichzelf niet waarneembaar, maar kan het gecombineerde effect van beide projecten significant zijn. Dit is voor beide projectvoorstellen van invloed op het planningsbesluit. Ook bij MEB/SMB-procedures moeten cumulatieve effecten in aanmerking worden genomen. Omdat de energie-infrastructuurontwikkeling in de hele EU snel vordert, is het belangrijk om cumulatieve effecten al in een vroeg stadium van een milieubeoordeling vast te stellen en niet pas achteraf aan het einde van het proces, omdat de constatering of projectvoorstellen al dan niet aan de EU-wetgeving voldoen in dat geval vertraging oploopt. 29 4. POTENTIËLE EFFECTEN VAN INFRASTRUCTUREN VOOR ELEKTRICITEITSNETWERKEN OP WILDE VOGELS 4. 1. Inleiding In het vorige hoofdstuk werd een overzicht gegeven van de soorten potentiële effecten waarmee rekening moet worden gehouden bij de ontwikkeling van projecten voor de energie-infrastructuur, vooral in en rond Natura 2000-gebieden en in de buurt van andere kwetsbare gebieden die gebruikt worden door soorten die op grond van de twee EU-natuurrichtlijnen beschermd zijn. In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de potentiële effecten van elektriciteitsinfrastructuur op met name wilde Europese vogels. Dit onderwerp heeft de laatste jaren veel aandacht gekregen en de effecten van deze soort infrastructuur kunnen frequenter en significanter zijn dan die van andere soorten terrestrische energie-infrastructuren. 4. 2 Infrastructuren voor elektriciteitsnetwerken transmissiesysteem voor elektriciteit In tegenstelling tot andere producten kan elektriciteit niet opgeslagen worden en moet dus op het moment zelf geproduceerd en naar de gebruikers getransporteerd worden. Het is bijgevolg complexer en dynamischer dan andere openbare voorzieningen, zoals die voor water of aardgas.  Na opwekking in een elektriciteitscentrale wordt elektriciteit in grote hoeveelheden onder hoogspanning (in Europa 110 - 750 kV, ENTSO, 2012) over grote afstanden naar onderstations getransporteerd. Van de onderstations wordt de elektriciteit onder middenspanning (1 - 60 kV) en laagspanning (1 kV >) naar huishoudens en zakelijke verbruikers gevoerd. Figuur 3 (USDA, 2009) 30 is zeer fijnmazig. De Het elektriciteitssysteem transmissielijnen van het transmissienet lopen niet alleen van elektriciteitscentrales naar belastingscentra, maar ook tussen transmissielijnen onderling. Mede hierdoor is een onbelemmerde stroomvoorziening gewaarborgd. Als in een deel van het netwerk een transmissielijn buiten gebruik wordt gesteld, wordt de elektriciteit normaal omgeleid naar andere elektriciteitslijnen, zodat de elektriciteitsvoorziening niet in gevaar komt (PSCW, 2009). Elektriciteit kan via bovengrondse lijnen of ondergrondse kabels getransporteerd worden, in de vorm van wisselstroom of gelijkstroom. Dat gebeurt altijd onder hoogspanning, omdat dat efficiënter is over lange afstanden (gewoonlijk meer dan 600 km). Bovengrondse wisselstroomlijnen (AC-lijnen) zijn de traditionele manier om elektrische energie te transporteren (EASAC, 2009). Het voordeel van bovengrondse lijnen is dat ze, tot dusver, steeds een grotere capaciteit en aanzienlijk lagere aanlegkosten hadden dan ondergrondse kabels. De verwachte levensduur van bovengrondse lijnen is hoog en kan 70 tot 80 jaar bedragen. De belangrijkste nadelen van bovengrondse lijnen zijn het bodemgebruik, het visuele effect en verschillende milieueffecten (EASAC, 2009)22. voor transmissielijnen Constructies één driefasenstroomkring. Ze zijn voorzien van drie spanningvoerende geleiders (meer indien gebundeld) en boven de fasegeleiders kunnen twee of meer geaarde geleiders (gewoonlijk aangeduid als statische draden) geplaatst zijn als bliksembeveiliging. Constructies voor distributielijnen kunnen verschillende indelingen van geleiders ondersteunen (APLIC, 2006). ten minste ondersteunen Voor de meeste commerciële bovengrondse elektriciteitslijnen voor wisselstroom wordt een steunconstructie gebruikt waaraan isolatoren en elektrische geleiders zijn bevestigd. Steunconstructies kunnen bestaan uit houten masten, holle of vakwerkconstructies van staal, betonnen masten met stalen wapening, of composietmasten van glasvezel of andere materialen. Isolatoren zijn gemaakt van porselein of polymeren die normaal geen elektriciteit geleiden. Elektrische geleiders worden gewoonlijk vervaardigd van koper of aluminium (Bayle, 1999, Janss, 2000, APLIC, 2006). 22 http://www. easac. eu/fileadmin/PDF_s/reports_statements/Transforming. pdf 31 Driefasenspanning wordt zowel voor distributielijnen als voor transmissielijnen gebruikt. Een van de voornaamste voordelen van driefasenspanning is het vermogen om grote hoeveelheden stroom over lange afstanden te leveren (APLIC, 2006). 4. 3 Potentiële negatieve effecten van elektriciteitsinfrastructuur op wilde vogels Hieronder volgt een overzicht van de voornaamste typen effecten op soorten wilde vogels.  Sommige beschermde Europese soorten zijn wegens hun grootte, morfologie, gedrag en verspreiding duidelijk kwetsbaarder voor bepaalde typen effecten, vooral voor elektrocutie en botsing. De tabel in bijlage 2 is een systematisch gerangschikte lijst van effecten van interacties tussen vogelpopulaties en elektriciteitslijnen (Birdlife, 2013). Deze tabel impliceert niet dat deze effecten zich in alle omstandigheden zullen voordoen als omschreven. Veel hangt af van de soort en de omstandigheden van elk afzonderlijk geval en van de beschikbaarheid van corrigerende maatregelen om de effecten te verzachten. Waarom zijn sommige vogelsoorten kwetsbaarder voor elektriciteitslijnen dan andere? Dat is vaak te wijten aan de volgende fysiologische, gedragsmatige en ecologische kenmerken:  Grote lichaamsafmetingen;  Slecht frontaal gezichtsvermogen;  Voorkeur voor nachtelijke activiteit;  "Slechte vliegers", minder wendbare vogels (botsing);  Onervaren vliegers, jonge vogels (elektrocutie en botsing);  Voorkeur voor hoge plaatsen om te rusten, neer te strijken of te nestelen;  Voorkeur voor boomloze, open habitats (elektrocutie);  Kolonie- en zwermgedrag;  Soorten die gevoelig zijn voor verstoring;  Voorkeur voor laaggelegen habitats (d. w. z. in verhouding tot hogere dichtheid van elektriciteitsnet);  Zeldzame en bedreigde soorten (koppeling met lage dichtheid, geringe vruchtbaarheid enz. , zie hieronder);  Soorten met een lage dichtheid (met een lager vervangingspotentieel);  Soorten met een gering voortplantingspotentieel (door de toegenomen sterfte van volwassen exemplaren is meer tijd nodig om te herstellen van een verlies van populaties);  Soorten met een geringe vruchtbaarheid, een geringe sterfte, een lange  levensverwachting (door de afname in aanwas tijdens constant verlies van populaties); Intercontinentale trekvogels (grote ruimtelijke schaal en zeer verschillend niveau van effectverzachting voor elektriciteitslijnen). 4. 3. 1 Elektrocutie 32 Elektrocutie kan voor verschillende vogelsoorten grote gevolgen hebben en leidt jaarlijks tot de dood van duizenden vogels23. Elektrocutie kan plaatsvinden wanneer een vogel tegelijkertijd de twee fasegeleiders of één geleider en een geaarde inrichting raakt, vooral wanneer de veren nat zijn (Bevanger, 1998). Soorten die bijzonder vaak geëlektrocuteerd worden, omvatten onder meer de Ciconiiformes, Falconiformes, Strigiformes en Passeriformes (Bevanger, 1998) – zie de tabel hieronder. Volgens een brede consensus is het risico waaraan vogels blootstaan afhankelijk van de technische constructie en het gedetailleerde ontwerp van hoogspanningsfaciliteiten. Het risico op elektrocutie is met name hoog bij "slecht ontworpen" middenspanningsmasten ("doodsmasten") (BirdLife International, 2007).  De kans dat een vogel geëlektrocuteerd wordt, hangt onder meer samen met de volgende factoren:  Vogelmorfologie: Grote vogels lopen meer risico dan kleine vogels omdat ze met uitgespreide vleugels of andere lichaamsdelen meer kans lopen elektrische onderdelen te overspannen (Olendorff et al. , 1981; APLIC, 2006).  Vogelgedrag: Vogels die elektriciteitsmasten gebruiken om op neer te strijken, te rusten en te nestelen, lopen meer risico (Bevanger, 1998). Grondbroedvogels (kiekendieven en sommige uilen) lijken minder vaak geëlektrocuteerd te worden omdat ze tijdens de vlucht jagen en op of nabij de grond neerstrijken (Benson, 1981).  Type en configuratie van de mast: o De meeste dodelijke ongevallen doen zich voor bij elektriciteitsmasten van middenspanningsdistributielijnen (1 kV tot 60 kV) omdat de verschillende onderdelen een geringe tussenafstand hebben (Haas & Nipkow, 2006). functie fasewisselmasten, verbindingsmasten of transformatoreenheden) maken veel meer slachtoffers dan eenvoudige constructies op rechte tracés (Demeter et al. , 2004). o Masten met een speciale (afspanmasten, o López-López en zijn collega's (2011) hebben aangetoond dat het aantal dode vogels drastisch beperkt had kunnen worden door gevaarlijke, slecht ontworpen masten achteraf aan te passen.  Omgevingsfactoren: o Prooidierabondantie: het aantal geëlektrocuteerde roofvogels neemt toe naarmate het aantal prooidieren toeneemt (Benson, 1981; Guil et al. , 2011). o Vegetatiestructuur en -dekking: de vegetatiestructuur kan van invloed zijn op de beschikbaarheid van prooidieren en de foerageerprestaties van roofdieren (Guil et al. , 2011). o Leefgebied: vogels maken meer gebruik van elektriciteitsmasten en worden vaker geëlektrocuteerd wanneer er weinig mogelijkheden zijn om neer te strijken, bv. in weilanden en watergebieden (Haas et al. , 2005; Lehman et al. , 2007). o Topografie: In geval van elektrocutie is de topografie van invloed op de plaats waar vogels neerstrijken en rusten, en is de hoogte van de vegetatie van invloed op de beschikbaarheid van natuurlijke rustplaatsen in het gebied. De sterftepercentages van arenden nemen toe met de hellingsgraad, mogelijk door de gewoonte om vanaf hooggelegen rustplaatsen te jagen. Uit 23 https://www. unenvironment. org/news-and-stories/story/planning-can-help-prevent-renewable- energy-surge-harming-wildlife 33 onderzoek is gebleken dat masten op hooggelegen plaatsen, omringd door hoge hellingen, over het algemeen hogere elektrocutiepercentages veroorzaken. (Guil et al. , 2011)  Geslacht: Wijfjes die groter zijn dan mannetjes van dezelfde soort lopen een hoger risico op elektrocutie (Ferrer & Hiraldo, 1992).  Leeftijd: Jonge en onvolwassen vogels lopen meer kans geëlektrocuteerd te worden dan volwassen exemplaren.  Dat hangt waarschijnlijk samen met het gebrek aan ervaring bij het neerstrijken en opvliegen (Benson, 1981; Harness, 1997; Bevanger, 1998; Harness & Wilson, 2001; Janss & Ferrer, 2001; González et al. , 2007).  Ruimtelijke factoren: In bepaalde belangrijke gebieden voor vogels ligt het elektrocutiepercentage hoger dan in gebieden met een lage dichtheid (bv. in broedgebieden met een hoge nestdichtheid, op verzamelplaatsen en knelpunten) (González et al. , 2006; Cadahia et al. , 2010).  Seizoensgebonden factoren: De meeste dode vogels worden gerapporteerd vanaf de late zomer, vanaf de periode dat de jongen uitvliegen of daarna. Grote arenden lopen meer gevaar in de herfst en winter, mogelijk omdat hun veren in het barre weer (regen, sneeuw) nat raken, wat het gevaar op elektrocutie ernstig vergroot. (Benson, 1981; Bevanger, 1998; Lasch et al. , 2010; Manville, 2005; Lehman et al. , 2007)  De overheersende windrichting ten opzichte van de traverse kan eveneens bijdragen aan de elektrocutie van roofvogels. Vermoedelijk veroorzaken masten met loodrecht op de overheersende windrichting geplaatste traversen minder sterfgevallen onder arenden dan masten waarvan de traversen diagonaal of evenwijdig aan de wind geplaatst zijn, door de moeilijkheden die het opstijgen en landen bij zijwind met zich meebrengt. (Nelson en Nelson (1976)) De volgende tabel geeft een overzicht van Europese vogelfamilies waarvoor een risico op elektrocutie en/of botsing is vastgesteld (Birdlife, 2013). Tabel 1. Ernst van de effecten van sterfte door elektrocutie en botsing met elektriciteitslijnen op populaties van verschillende vogelfamilies in Eurazië.  Vogelfamilies in Eurazië waarvoor internationaal een risico op elektrocutie en/of botsing is vastgesteld Slachtoffers door elektrocutie Slachtoffers door botsing Duikers (Gaviidae) en futen (Podicipedidae) Pijlstormvogels, stormvogels (Procellariidae) Genten (Sulidae) Pelikanen (Pelicanidae) Aalscholvers (Phalacrocoracidae) Reigers, roerdompen (Ardeidae) Ooievaars (Ciconidae) Ibissen (Threskiornithidae) Flamingo’s (Phoenicopteridae) Eenden, ganzen, zwanen, zaagbekken (Anatidae) Roofvogels (Accipitriformes en Falconiformes) Patrijzen, kwartels, korhoenders (Galliformes) Rallen, waterhoenders, koeten (Rallidae) Kraanvogels (Gruidae) 34 0 0 0 I I I III I 0 0 II-III 0 0 0 II II I II-III I II II II II II I-II II-III II III Trappen (Otididae) Waadvogels (Charadriidae + Scolopacidae) Jagers (Stercorariidae) en meeuwen (Laridae) Sterns (Sternidae) Alken (Alcidae) Zandhoenders (Pteroclididae) Duiven (Columbidae) Koekoeken (Cuculidae) Uilen (Strigiformes) Nachtzwaluwen (Caprimulgidae) en gierzwaluwen (Apodidae) Hoppen (Upudidae) en ijsvogels (Alcedinidae) Bijeneters (Meropidae) Scharrelaars (Coraciidae) Spechten (Picidae) Raven, kraaien, gaaien (Corvidae) Middelgrote en kleine zangvogels (Passeriformes) 0 I I 0-I 0 0 I-II 0 II-III 0 I 0-I I-II I II I III II-III II I-II I II II I-II II I-II I-II I-II I-II I-II I-II I-II 0 = geen ongevallen gerapporteerd of waarschijnlijk; I = ongevallen gerapporteerd, maar schijnbaar geen bedreiging voor de vogelpopulatie; II = regionaal of lokaal veel ongevallen, maar zonder significant effect op de totale populatie van de soort; III = ongevallen zijn een belangrijke sterftefactor en bedreigen een soort met uitsterven, regionaal of op grotere schaal. 35 4. 3. 2 Botsing Botsingen met elektriciteitslijnen leiden wereldwijd tot de dood van miljoenen vogels en kunnen voor sommige vogelsoorten een hoog sterftecijfer veroorzaken (Bevanger 1994, 1998; Janss 2000; APLIC, 2006; Drewitt & Langston, 2008; Jenkins et al. , 2010; Martin, 2011; Prinsen et al. , 2011). Uit empirische gegevens en theoretische overwegingen blijkt dat soorten met een hoge vleugelbelasting en een laag profiel een hoog risico lopen om tegen elektriciteitslijnen aan te vliegen. Deze vogels hebben een snelle vliegwijze en de combinatie van een zwaar lichaam en kleine vleugels beperkt het vermogen om snel op onverwachte obstakels te reageren (Bevanger, 1998). Wanneer het aantal gerapporteerde botsingsslachtoffers wordt afgezet tegen de abondantie en de populatiegrootte van de betrokken soort, lijken bepaalde soorten van de Galliformes, Gruiformes, Pelecaniformes en Ciconiiformes in onevenredig hoge aantallen te worden getroffen (Bevanger, 1998) - zie tabel 1.  Onderliggende factoren van botsingen met elektriciteitslijnen zijn onder meer:  Vogelmorfologie: Vogels met een grote lichaamsmassa en relatief korte vleugels en staart, ook wel "slechte vliegers" genoemd, lopen het meeste risico op een botsing (Bevanger, 1998; Janss, 2000).  Vogelfysiologie: Bepaalde vogelsoorten zijn ten minste tijdelijk blind in de vliegrichting (Martin, 2011).  Vogelgedrag: o Zwermgedrag, waarbij vooral vogels die dagelijks in zwermen over elektriciteitslijnen naar foerageer-, rust- en broedplaatsen vliegen kwetsbaar zijn (Janss, 2000). o Vogelsoorten die in de schemering of 's nachts regelmatig laag vliegen, lopen meer risico op een botsing dan soorten die meestal overdag vliegen.  Andere factoren zoals de weersomstandigheden, de lijnconfiguratie, het tracé van de lijn, het gebruik van habitats, de vegetatie langs de lijn, de topografie, de verstoring, de keuze van trekroutes en stopplaatsen onderweg dienen eveneens in aanmerking te worden genomen. Elektrocutie en botsingen van vogels veroorzaken economische verliezen Door vogels veroorzaakte stroomonderbrekingen beperken de betrouwbaarheid en verhogen de kosten van de stroomvoorziening. Hoewel sommige stroomonderbrekingen slechts enkele klanten gedurende korte tijd treffen, kunnen de betrouwbaarheid van de dienstverlening en de garanties aan klanten van een nutsvoorziening erdoor aangetast worden. Grootschaligere stroomonderbrekingen kunnen dramatische gevolgen hebben en kunnen nutsbedrijven en klanten aanzienlijke economische schade berokkenen (APLIC, 2006). inkomstenderving, Vogelgerelateerde stroomonderbrekingen veroorzaken onder meer kosten in verband met:   herstel van de stroomvoorziening,  herstel van materieel,  herwijdering van nesten en andere maatregelen om door dieren veroorzaakte schade te beheersen,  administratie- en bestuurskosten, en   Lagere betrouwbaarheid van de elektrische installatie (APLIC, 2006). verlies van dienstverlening aan klanten en negatieve perceptie door het publiek, en 36 4. 3. 3 Verlies en versnippering van habitats De open corridors langs elektriciteitslijnen kunnen bossen en andere natuurlijke habitats versnipperen. Elektriciteitslijnen kunnen ook bosbranden en daarmee verlies van habitats veroorzaken (Rich et al. , 1994). Het daadwerkelijke ruimtebeslag van elektriciteitsinfrastructuur kan weliswaar relatief beperkt zijn, maar toch significant worden als het verlies een habitat betreft die voor een bepaalde soort van cruciaal belang is of als er sprake is van cumulatieve effecten van andere projecten in hetzelfde gebied. Het moet dan ook voor elk geval afzonderlijk worden onderzocht. 4. 3. 4 Verstoring/verdringing Tijdens de aanlegfase en tijdens het onderhoud van elektriciteitslijnen is een zekere mate van vernietiging en verandering van habitats onvermijdelijk (van Rooyen, 2004; McCann, 2005).  Bovengrondse elektriciteitslijnen kunnen leiden tot verlies van bruikbare foerageerplaatsen in broedgebieden, rustplaatsen langs trekroutes en overwinteringshabitats. Recent onderzoek heeft bijvoorbeeld aangetoond dat elektriciteitslijnen de vliegrichting van de grote trap beïnvloeden en daardoor het aantal geschikte habitats beperken (Raab et al. , 2010). Voorts is gebleken dat de kleine is die de broeddichtheid bepaalt in gebieden met geschikte habitats voor de soort (Silva, 2010; Silva et al. , 2010). trap elektriciteitslijnen mijdt, wat de belangrijkste factor 4. 3. 5 Elektromagnetische velden Alle elektrische stroom, ook de stroom die door elektriciteitslijnen loopt, wekt elektromagnetische velden (EMV) op. Om die reden worden veel vogelsoorten net zoals de mens gedurende hun leven blootgesteld aan elektromagnetische velden (Fernie en Reynolds, 2005). Ondanks veel onderzoek is niet onomstotelijk vastgesteld dat blootstelling aan elektromagnetische velden al dan niet een nadelige uitwerking heeft op de cellen, het hormoonsysteem, het immuunsysteem en het voortplantingssysteem van gewervelde dieren. Het onderzoek naar de effecten van elektromagnetische velden op vogels wijst erop dat blootstelling aan elektromagnetische velden bij vogels over het algemeen, maar niet altijd, leidt tot veranderingen in het gedrag, de voortplantingsresultaten, de groei en ontwikkeling, de fysiologie en endocrinologie, en oxidatieve stress (Fernie, 2000; Fernie en Reynolds, 2005). 4. 4 Potentiële positieve effecten van elektriciteitsinfrastructuur op wilde vogels Elektriciteitslijnen, masten en distributiemasten kunnen voor in het wild levende vogelsoorten ook een aantal gunstige effecten hebben. Ze kunnen bijvoorbeeld dienen als:  Nestondergrond, nestplaats: Er zijn verschillende redenen waarom vogels soms op elektriciteitsconstructies nestelen, zoals: gebrek aan andere nestplaatsen zoals bomen en kliffen; elektriciteitsstructuren zijn een stevige nestplaats waar vogels beschermd zijn tegen rovende zoogdieren (van Rooyen, 2004; McCann, 37 2005). In habitats waar natuurlijke elementen zeldzaam zijn, kunnen constructies voor nutsvoorzieningen als nestondergrond dienen en daardoor tevens het verspreidingsgebied of de lokale dichtheid van sommige soorten vergroten (APLIC, 2006).  Zit-, rust- en jaagplek: Gieren en ooievaars zoeken vaak constructies van elektriciteitslijnen uit om te rusten omdat ze er beter beschermd zijn tegen bar weer en grondroofdieren. De aanwezigheid van elektriciteitsmasten in open habitats is voor sommige roofvogels gunstig omdat ze voorzien in een zitplaats met een goed uitzicht op het jachtgebied. Constructies voor elektriciteitslijnen in relatief boomloze gebieden hebben miljoenen kilometers aan geschikte habitats beschikbaar gemaakt voor roofvogels die vanaf een uitkijkpost jagen (Olendoff et al. , 1980).  Habitatbeheer: Elektriciteitslijnen kunnen soorten die lage vegetatie nodig hebben ook een permanente habitat verschaffen.  Onderzoek in de Verenigde Staten heeft aangetoond dat open corridors langs nutsleidingen als habitat dienen voor vogelsoorten die in aantal achteruitgaan (Confer & Pascoe, 2003; Askins, 2012). 38 LIFE+ project ELIA/RTE: profijt voor de natuur24 ELIA (transmissiesysteembeheerder voor het hoogspanningsnet in België) en RTE (transmissiesysteembeheerder voor elektriciteit in Frankrijk) hebben een vijfjarig project uitgevoerd (2011-2017) om meer dan 300 hectare gebied onder bovengrondse midden- en hoogspanningslijnen in Wallonië en Frankrijk te beheren en herstellen. illustreert maatregelen voor de Dit project instandhouding van de natuur en hoe belanghebbenden op energiegebied infrastructuurprojecten kunnen aangrijpen om de biodiversiteit te bevorderen. Poelen (doel: 100 poelen in het 130 km lange projectgebied) Wanneer de bodem zich daartoe leent (aanwezigheid van een ondoordringbare laag: veen, witte klei en gley) en vooral in gebieden die bepaalde zeldzame soorten goede mogelijkheden bieden, werden poelen gegraven of dammen in afvoerkanalen aangelegd om gebieden van ten minste 25 m² onder water te zetten (minimale afmeting om het dichtslibbingsproces, d. w. z. de natuurlijke opvulling van poelen door bladeren, te beperken). Het netwerk van poelen in bosgebied maakt kolonisatie door amfibieën, libellen, waterjuffers, Dytiscidae en watervogels mogelijk en voorkomt dat populaties geïsoleerd raken. Boomgaarden (doel: 20 ha met 8 000 bomen) Onder bovengrondse elektriciteitslijnen werden een aantal zeer zeldzame en lokale fruitboomsoorten aangeplant, voornamelijk kleine soorten zoals de Europese wilde peer (Pyrus pyraster), de Europese wilde appel (Malus sylvestris) en de gewone mispel (Mespilus germanica). Deze soorten verrijken de bosvegetatie en bieden beschutting aan uiteenlopende lokale fauna (grote dieren, vogels en insecten). Bloemenweiden (doel: 20 ha) Aan de in- en uitgangen van bosgebied zijn op het terrein van de hoogspanningslijnen bloemenweiden aangelegd die een onderkomen bieden aan zeldzame planten, insecten, vogels en kleine zoogdieren. Door regelmatig te maaien en het maaisel af te voeren wordt de bodem armer en krijgen zeldzame of verdwenen planten weer een kans. In uitzonderlijke gevallen werden nieuwe bloemenweiden aangelegd door zaden van lokale plantensoorten te zaaien. Venen en heiden (doel: 20 hectare extra herstellen of adequaat beheren) Watergebieden en heiden onder elektriciteitslijnen kunnen worden hersteld door de bovenste bodemlaag te verwijderen, waardoor zaden van pioniersoorten uit de onderliggende laag zich kunnen ontwikkelen. In sommige gebieden werd ook het waterpeil lokaal hersteld door afvoeren te dichten, waardoor heide- en veengebieden weer tot leven kunnen komen. Het 24 http://www. life-elia.  eu/en/ 39 doel is om de uitwisseling van planten en dieren tussen bestaande heide- en veengebieden mogelijk te maken, met inbegrip van die welke recentelijk zijn hersteld. Grazen en maaien (doel: 20 ha begrazen en 20 ha maaien) Aangetaste veen- en heidegebieden, schraal grasland en dalbodems kunnen mede door begrazing en bemaaiing worden hersteld, waardoor het probleem van soortendominantie zoals van pijpenstrootje kan worden beteugeld. In andere gevallen (maaiweiden, droge heide, schraal grasland) wordt de vegetatie middels overeenkomsten met plaatselijke boeren via een aangepaste maaiwijze (periodiciteit en frequentie) in een toestand gehouden die gunstig is voor een groot aantal soorten planten, insecten en reptielen. Invasieve soorten (doel: 20 tot 30 ha) Dankzij het project zijn plantensoorten van de Waalse lijst met invasieve soorten uitgeroeid of is de uitbreiding ervan tot staan gebracht. Het gaat met name om de Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina), de vlinderstruik (Buddleja davidii), de reuzenberenklauw (Heracleum mantegazzianum), de reuzenbalsemien (Impatiens glandulifera), de Japanse duizendknoop (Fallopia japonica), het bezemkruiskruid (Senecio inaequidens) en tot op zekere hoogte de valse acacia (Robinia pseudoacacia). Versnippering (doel: randen aanleggen over 30 km (90 ha) en herstellen over 40 km (120 ha)) Momenteel hebben de corridors van de elektriciteitslijnen die in bossen zijn aangelegd in de werkgebieden van het project doorgaans een U-vorm: in het midden groeit gras dat regelmatig wordt gemaaid en aan weerszijden gaat het grasland abrupt over in bos met hoge bomen. Uit hoofde van het project zijn de corridors V-vormig geworden, met geleidelijk oplopende randen tussen de corridor en het bos. Deze randen met bomen van verschillende soorten en grootten kunnen fungeren als overgangsstrook en habitat voor uiteenlopende soorten insecten, zoogdieren en vogels die niet voorkomen in de strak onderhouden "kale" corridors. Het bos wordt verrijkt met secundaire boomsoorten die vaak afwezig zijn. Doordat ze naar boven toe oplopen, vormen deze randen ook een barrière tegen windschade aan de bosvegetatie. Bosranden kunnen ook veel dood hout bevatten. Dode bomen herbergen een groot aantal insecten en vormen ook een nuttige habitat voor vogels en vleermuizen. Dichtbegroeide bosranden remmen de groei van grote bomen die een gevaar voor de lijn vormen (berk, spar, beuk). Beginsituatie en situatie na het project 40 5. POTENTIËLE VERZACHTENDE MAATREGELEN VOOR INFRASTRUCTUREN VOOR ELEKTRICITEITSNETWERKEN DIE VAN INVLOED ZIJN OP WILDE VOGELS 5.  1 Wat zijn verzachtende maatregelen? Wanneer bij de beoordeling van een plan of project voor energie-infrastructuur op grond van artikel 6 van de habitatrichtlijn negatieve effecten op een Natura 2000- gebied worden geconstateerd, wordt het plan of project niet automatisch afgewezen. Al naargelang de ernst van de potentiële effecten kan het mogelijk zijn verzachtende maatregelen in te voeren om de negatieve effecten van een plan of project weg te nemen, te voorkomen of tot een verwaarloosbaar niveau te reduceren. Hoewel in dit hoofdstuk de nadruk ligt op Natura 2000-gebieden, moeten ook voor plannen en projecten ingevolge de MEB-/SMB-richtlijn verzachtende maatregelen worden overwogen voor plannen en projecten die geen passende beoordeling behoeven, maar wel een negatief effect op beschermde soorten zouden hebben. Om te kunnen bepalen welke verzachtende maatregelen nodig zijn, moet eerst worden vastgesteld welke effecten het plan of project heeft op de in de EU beschermde soorten en habitats die in het Natura 2000-gebied aanwezig zijn (afzonderlijk of in combinatie met andere projecten of plannen). Op die manier kunnen de aard en de omvang van de negatieve effecten worden bepaald en wordt duidelijk wat de minimumeisen zijn waaraan de verzachtende maatregelen moeten voldoen. Kort gezegd kan een effectieve verzachting van nadelige gevolgen voor Natura 2000-gebieden alleen plaatsvinden als alle potentiële negatieve gevolgen herkend, beoordeeld en gerapporteerd zijn. De vaststelling van verzachtende maatregelen moet net als de effectbeoordeling zelf berusten op een grondige kennis van de betrokken soorten/habitats. Verzachtende maatregelen kunnen de vorm aannemen van wijzigingen in de omvang, locatie, het ontwerp of de configuratie van verschillende aspecten van het plan of project voor energie-infrastructuur (bv. isolatie van geleiders om elektrocutie te vermijden). Het kunnen ook tijdelijke aanpassingen tijdens de aanlegfase en operationele fase zijn (bv. vermijding van bouwwerken tijdens het broedseizoen). Als er eenmaal geschikte verzachtende maatregelen zijn vastgesteld en tot in detail zijn uitgewerkt, kan het plan of project op grond van artikel 6 van de habitatrichtlijn worden goedgekeurd, mits de verzachtende maatregelen in overeenstemming met de door de bevoegde instantie afgegeven voorschriften worden uitgevoerd. 41 Figuur 4: Hiërarchische methode voor invoering van verzachtende maatregelen.  Verzachting dient zo veel mogelijk aan de top van de "mitigatieladder" plaats te vinden (effecten vooraf vermijden) Aanpak voor verzachtende maatregelen Effecten vooraf vermijden Effecten vooraf beperken Preferentie Hoogst Effecten naderhand verzachten Effecten naderhand compenseren Laagst Als er ook na de invoering van verzachtende maatregelen nog negatieve gevolgen voor het gebied overblijven, moeten alternatieve oplossingen worden onderzocht (bv. een andere projectlocatie, een andere schaal of ontwerp voor het project of andere processen). Als die er niet zijn, kan het plan of project in uitzonderlijke gevallen toch worden goedgekeurd, op voorwaarde dat artikel 6, lid 4, wordt nageleefd en er geschikte maatregelen worden genomen om de resterende negatieve gevolgen te compenseren (zie hoofdstuk 7 voor bijzonderheden) zodat het Natura 2000-netwerk niet in gevaar gebracht wordt. Voor elke voorgestelde verzachtende maatregel is het belangrijk om:  uit te leggen hoe de maatregel de vastgestelde negatieve effecten op het gebied zal vermijden of beperken;  aan te tonen hoe en door wie de maatregel gewaarborgd en uitgevoerd gaat worden;  aan te tonen in hoeverre er op vertrouwd kan worden dat de maatregel effectief is;  een termijn aan te geven wanneer de maatregel voor het project of plan uitgevoerd zal worden;  aan te tonen hoe de maatregel gemonitord zal worden en hoe aanvullende ingevoerd zullen worden als de verzachtende maatregel maatregelen ontoereikend blijkt te zijn. Project EcoMOL (Ecological Management of Overhead Lines)25 In een onderzoek dat in het kader van het Duitse project "Koppellijn Zuid-West/Elektriciteitslijn Thüringen" is uitgevoerd (universiteit van toegepaste wetenschappen in Erfurt et al. 2010), wordt een interdisciplinair concept voor ecologisch beheer van corridors voor bovengrondse hoogspanningsleidingen uiteengezet (EcoMOL). Dit concept kan in aangepaste vorm op verschillende Europese regio's worden toegepast. 25 Projectsamenvatting beschikbaar op: http://www. 50hertz. com/en/file/100304_EcoMOL_ShortReport_eng_final_med. pdf 42 In het onderzoek wordt erkend dat beheerders moeten voldoen aan technische voorschriften, zoals veiligheidsafstanden en aanlegwerkzaamheden, om de transmissiebetrouwbaarheid voor een corridor van een bovengrondse hoogspanningslijn te waarborgen. Het onderzoek reikt methoden aan om effecten als verlies en aantasting van habitats tijdens de bouwwerken te verzachten en compensatiemaatregelen uit te voeren. Biotooptypen van de corridor worden in groeihoogteklassen die zijn afgeleid van de natuurlijke groeieigenschappen van de soorten en mogelijk door beheer zijn gewijzigd. Voor de aanlegfase van het tracé wordt de corridor daarom ingedeeld in gebieden die in de toekomst niet bebost worden, gebieden die voorlopig bebost worden en gebieden zonder kapvoorschriften.  ingedeeld De combinatie van kapprioriteit en huidige en potentiële groeihoogtezones is bepalend voor de mogelijkheid tot aanleg- of herstelmaatregelen. Voor elk van de drie bosrandonderdelen (rand, beschuttingszone en windbreking van geringe dichtheid) dient afzonderlijk een gedetailleerde planning te worden gemaakt op basis van de groeihoogte. Figuur 5: langs een corridor voor bovengrondse hoogspanningsleidingen (FVA, 1996, aangepast) met een schematische mast. Ideale getrapte samenstelling van de bosrand 5. 2 Potentiële maatregelen van elektriciteitsplannen of -projecten voor soorten wilde vogels te verzachten negatieve gevolgen om In het resterende deel van dit hoofdstuk wordt ingegaan op de reikwijdte van potentiële verzachtende maatregelen die gebruikt kunnen worden voor plannen of projecten voor elektriciteitsinfrastructuur, met name met betrekking tot wilde vogels. Verzachtende maatregelen kunnen al in de planningsfase of naderhand in de verschillende fasen van de projectcyclus worden ingevoerd. 5. 2. 1 Invoering van proactieve maatregelen op planningsniveau Al vroeg in het besluitvormingsproces, vooral bij de aanvankelijke planning, kunnen verschillende maatregelen worden ingevoerd om effecten op Natura 2000-gebieden en soorten wilde vogels te voorkomen of te beperken. Deze kunnen het volgende omvatten: Wetgeving Specifieke nationale wetgevingsinstrumenten instellen en bekrachtigen of bestaande instrumenten verbeteren om te waarborgen dat: 43  vogels beschermd worden tegen de negatieve effecten van elektriciteitslijnen (bv. door gebruik van ondergrondse kabels in kwetsbare gebieden te verplichten);  nieuwe en herstelde elektriciteitslijnen inherent veilig zijn voor vogels en geen verdere aanpassing behoeven;  bestaande elektriciteitslijnen, vooral "doodsmasten", binnen afzienbare tijd worden aangepast. Planning  Nationale infrastructuurontwikkelingsplannen voor elektriciteitslijnen onderwerpen aan een passende beoordeling/SMB om te waarborgen dat overwegingen en prioriteiten in verband met Natura 2000 en de instandhouding van wilde vogels in een vroeg stadium van het besluitvormingsproces ten volle in aanmerking worden genomen, en  de plannen zo mogelijk aanpassen om kwetsbare Natura 2000-gebieden en andere plaatsen die voor de in hoofdstuk 4 vermelde soorten van belang zijn te ontzien.  Bepalen welke vogelsoorten een verhoogd risico lopen op basis van de instandhouding, de kwetsbaarheid voor elektriciteitslijnen, de staat van populatiegrootte en de verspreiding in het land.  Prioritaire gebieden en plaatsen aanwijzen op basis van de verspreiding, dichtheid en abondantie van prioritaire vogelsoorten en de bestaande en geplande infrastructuur en een nationale gevoeligheidskaart opstellen om conflictgebieden en andere prioritaire plaatsen met een hoog risico aan te wijzen voor preventie- en verzachtende maatregelen.  Elektriciteitslijnen rangschikken voor verzachtende maatregelen op basis van de mortaliteits- en verspreidingsgegevens van vogels.   Prioritaire gebieden en plaatsen (broed- en overwinteringsgebieden, knelpunten op trekroutes, broedkolonies, verzamelplaatsen, kustlijnen, watergebieden) waar mogelijk ontzien bij het plannen/traceren van infrastructuur.  Richtlijnen voor technische oplossingen opstellen om botsingen en elektrocutie van vogels te vermijden (zie bijvoorbeeld Haas et al. 2005, Haas & Nikow, 2006, Prinsen et al. , 2011).  De potentiële effectiviteit van geplande preventieve en reactieve strategieën vooraf beoordelen om te waarborgen dat beheersinterventies onderbouwd zijn.  Een uitvoeringsplan voor verzachtende maatregelen opstellen.  Een nationale database en GIS opstellen om gegevens van interacties tussen vogels en elektriciteitslijnen te beheren en een geschikte ruimtelijke ordening te verwezenlijken, waaronder het uitzetten van een optimaal tracé voor elektriciteitslijnen op basis van ecologische, technische en economische criteria. Monitoring, onderzoek, evaluatie en voortgangsrapportage over de uitvoering  De voortgang afzetten tegen de doelstellingen, mijlpalen en termijnen van strategische plannen.  Geleerde lessen evalueren om het beheer in de toekomst te verbeteren.  Uitvoeringsverslagen opstellen voor de voornaamste belanghebbenden.   Samenwerken om bedreigde langeafstandstrekvogels te behoeden voor de Internationale uitwisseling van ervaringen ondersteunen. negatieve effecten van elektriciteitslijnen.  Relevante onderzoeksprojecten met betrekking tot preventieve en verzachtende maatregelen en de ontwikkeling en productie van veiligheidsproducten voor vogels inleiden en ondersteunen.  Een reeks voor verschillende omstandigheden gestandaardiseerde monitoringprotocollen ontwikkelen. 44 Een algemeen voorstel voor de rangschikking van gebieden en plaatsen Nationale autoriteiten kunnen een aantal stappen volgen om prioritaire gebieden aan te wijzen waar veiligheidsmaatregelen voor elektriciteitslijnen met voorrang in aanmerking moeten worden genomen. Het algemene principe achter deze benadering is dat de gebieden met het grootste aantal prioritaire soorten en een aanzienlijk deel van de populatie van die soorten als nationale prioritaire gebieden voor preventie en verzachtende maatregelen moeten worden geselecteerd. Zowel aangewezen als niet-aangewezen gebieden en plaatsen moeten op grond van hun belang (tijdelijke of permanente dichtheid en abondantie) voor prioritaire soorten gerangschikt worden als gebieden met hoge, gemiddelde en lage prioriteit.  Prioriteitsniveau van het gebied Soort gebied GEBIEDEN MET HOGE PRIORITEIT Belang: Internationaal (Bijvoorbeeld: - Speciale beschermingszones (SBZ's die een specifieke functie als rustgebied vervullen voor een internationaal significant aantal kwetsbare soorten) - plaatsen die zijn aangewezen als IBA, in een van de categorieën - Wereldwijd: A1, A4i-iv; Europees: B1i-iv,B2; EU: C1, C2, C3, C4, C5, C6;) - - - - - - - Conflictgebieden voor verschillende prioritaire soorten met een hoge soortendichtheid, zoals: - voornaamste broedgebieden voor bronpopulaties van verschillende prioritaire soorten, verzamelplaatsen, voornaamste stopplaatsen onderweg, voornaamste rustplaatsen, voornaamste overwinteringsgebieden, knelpunten, voornaamste trekroutes, voornaamste vliegroutes tussen rustplaatsen en foerageergebieden. GEBIEDEN MET GEMIDDELDE PRIORITEIT Belang: Nationaal GEBIEDEN MET LAGE PRIORITEIT Belang: regionaal of lokaal - Gebieden van nationaal belang voor een of enkele prioritaire soorten; kernbroedgebieden en bronpopulaties van verschillende prioritaire soorten; de belangrijkste tijdelijke vestigingsgebieden; verzamelplaatsen van nationaal belang. - - - - Gebieden van regionaal of lokaal belang voor prioritaire en niet-prioritaire soorten. Richtlijnen uit de overeenkomst ter instandhouding van Afrikaanse en Euraziatische (AEWA) om de effecten van elektriciteitsnetwerken te vermijden of verzachten trekkende watervogels In de in 2012 aangenomen "Richtsnoeren om de effecten van elektriciteitsnetwerken op trekvogels in de regio Afrika-Eurazië te vermijden of verzachten" (AEWA) worden zeven essentiële stappen aanbevolen (Prinsen et al. 2012). langetermijnplanning van nationale elektriciteitsnetwerken Stap 1: Een strategische inbegrip van het ondergronds aanleggen van ontwikkelen en ondersteunen, met laagspannings- en middenspanningslijnen. Geschikte SMB-procedures toepassen voor besluiten over de noodzaak van elektriciteitslijnen op nationale schaal en gelijksoortige geschikte MEB-procedures toepassen voor de aanleg van een elektriciteitslijn als besloten is 45 dat die elektriciteitslijn nodig is. Aspecten van het risico op botsing en elektrocutie dienen in de MEB-procedures te worden opgenomen. Stap 2: Samenwerking tussen alle belanghebbenden (nutsbedrijven, milieubeschermers, overheidsorganisaties) ontwikkelen en ondersteunen, bijvoorbeeld middels memoranda van overeenstemming op vrijwillige basis, of indien nodig samenwerking van nutsbedrijven voor strategische planning en verzachting van negatieve gevolgen voor vogels afdwingen via wetgeving. Stap 3: Wetenschappelijk gefundeerde databases en ruimtelijke gegevens ontwikkelen over de aanwezigheid van beschermde gebieden en andere kritieke vogelgebieden en de aanwezigheid van gevoelige vogelsoorten, daaronder begrepen vliegroutes van die soorten tussen broed-, foerageer- en rustgebieden, alsook belangrijke trekcorridors. Met deze gegevens kan de strategische planning van stap 1 en 2 worden verbeterd en kunnen de prioriteiten van stap 4 worden bepaald.  Als er geen gegevens beschikbaar zijn, bijvoorbeeld uit reguliere nationale projecten voor de monitoring van vogels, moeten er gedurende minimaal een jaar veldgegevens worden verzameld. Stap 4: Nieuwe bovengrondse elektriciteitslijnen traceren uit de buurt van de voornaamste vogelgebieden, daarbij rekening houdend met de aanwezigheid van beschermde gebieden (met een nationale of internationale status), abiotische factoren die de conflicten tussen vogels en elektriciteitslijnen beïnvloeden en de gevoeligheid van betrokken vogelsoorten. Stap 5: Prioriteitslijsten van de voornaamste instandhoudingsgebieden en soorten ontwikkelen om prioriteiten vast te stellen voor verzachtende maatregelen voor delen van nieuwe elektriciteitslijnen en aanpassing van bestaande elektriciteitslijnen. Stap 6: Verzachtende maatregelen nemen voor problematische delen van elektriciteitslijnen, zowel bestaande delen als geplande delen, om de effecten van elektrocutie en botsingen van vogels tot een minimum te beperken met behulp van geavanceerde technieken. Stap 7: Evaluatieprogramma's ontwikkelen en ondersteunen die gebruikmaken van gestandaardiseerde protocollen om de effectiviteit van verzachtende maatregelen te monitoren en om verzachtende technieken te verbeteren, waaronder het monitoren van incidenten (elektrocutie en botsing) en van de aanwezigheid en verplaatsingen van vogels om de (soortspecifieke) omvang van het effect vast te stellen. 5. 2. 2 Potentiële verzachtende en preventieve maatregelen op projectniveau onderzoeken Op projectniveau wordt aanbevolen de volgende aspecten in overweging te nemen tijdens de passende beoordeling of bij het uitvoeren van een effectbeoordeling op grond van de MEB-richtlijn voor projecten die gevolgen kunnen hebben voor beschermde soorten buiten Natura 2000 (zie artikel 5 van de vogelrichtlijn en artikel 12 van de habitatrichtlijn). Fase I: voorbereiding  Verschillende mogelijkheden voor de verzachting van conflicten tussen vogels en elektriciteitslijnen onderzoeken in de MEB/PB van nieuwe elektriciteitslijnen en van lijnherstelprojecten.  Oplossingen in transmissie- en distributielijnen plannen die veilig zijn voor vogels (ondergrondse kabels, geleiders met kunststofmantel, "PAS-kabel") wanneer dat technisch en financieel haalbaar is, maar vooral in gebieden die van groot belang zijn voor vogels.  Waarborgen dat nieuwe bovengrondse elektriciteitslijnen inherent veilig zijn voor vogels.  Lijnen bundelen. 46  Lijnen indien mogelijk uit de buurt van bekende vliegroutes, rustplaatsen of andere concentratiegebieden van vogels plannen.  Vegetatie, topografie of door de mens vervaardigde constructies plannen om de  lijnen af te schermen. "Before-After Control-Impact (BACI)"-beoordeling en ondersteunende monitoring plannen.  Reactieve respons per mast, waarbij masten of bovengrondse draden worden aangepast nadat er dode vogels gevonden zijn, vervangen door een te gestructureerd proactief programma om zo veel mogelijk vogelsterfte voorkomen.  Fase II: aanleg van nieuwe lijnen  Waarborgen dat lijnen die volledig opnieuw worden aangelegd inherent veilig zijn voor vogels (bv. ondergrondse kabel, kabel met kunststofmantel (PAS-kabel), inherent veilige masttoppen).  Pinisolatoren vermijden op masten voor nieuwe bovengrondse lijnen.  Masten met hangende isolatoren gebruiken.  Indien mogelijk de nulgeleider (aarding) niet boven de fasegeleiders aanbrengen. III: gebruik Fase aanpassing van bestaande lijnen - onderhoud, modernisering, opnieuw aanleggen of  Waarborgen dat lijnen die volledig opnieuw worden aangelegd inherent veilig zijn voor vogels (bv. ondergrondse kabel, PAS-kabel met kunststofmantel, inherent veilige masttoppen).  Waarborgen dat lijnen die wat betreft de instandhouding/verspreiding van vogels prioriteit hebben en de gevaarlijkste masttypen in alle lijnen overeenkomstig de vogelveiligheid aangepast of door laatste vogelvriendelijke lijnen en masttypen vervangen worden. technische normen voor  De effecten van elektriciteitslijnen op vogels gestandaardiseerd monitoren en monitoring uitvoeren om de effectiviteit van verzachtende maatregelen te beoordelen.  Habitats versterken om de effecten van elektriciteitslijnen op de biodiversiteit te verzachten.  Habitats aan dezelfde kant van de elektriciteitslijn creëren om oversteken tot een minimum te beperken.  Menselijke activiteiten/verstoringen in de buurt van de lijn tot een minimum beperken (voorlichtingsproces).  Regelmatig een rapport over de resultaten van de monitoringactiviteiten en verzachtende maatregelen opstellen en dat rapport delen met de voornaamste belanghebbenden. Fase IV: ontmanteling  Waarborgen dat er langs het tracé van de elektriciteitslijnen geen infrastructuur achterblijft.  Waarborgen dat de habitats langs het tracé van vroegere elektriciteitslijnen intact blijven. 47 5. 3 Gedetailleerde technische aanbevelingen voor herstelmaatregelen en verzachtende maatregelen Om te waarborgen dat faciliteiten voor de transmissie en distributie van elektriciteit veilig zijn voor vogels, worden de volgende verzachtende maatregelen en technische parameters aanbevolen: 5. 3. 1 Verzachtende maatregelen voor elektrocutie Principes van verzachtende maatregelen 1. Stalen elektriciteitsmasten vervangen door minder gevaarlijke betonnen of houten masten. 2. Omdat tijdelijke isolatiematerialen aan erosie onderhevig zijn en aangepaste masten in de loop der tijd in dodelijke constructies kunnen veranderen, zijn veiligere mastontwerpen (bijvoorbeeld met hangende isolatoren en met afstanden die groter zijn dan de hieronder aangegeven minimale veiligheidsafstand) te verkiezen boven tijdelijke oplossingen. 3. Pinisolatoren vervangen door hangende isolatoren of pinisolatoren op bestaande masten vervangen door de nieuwste generatie isolerende afdekking van voldoende lengte. 4. Zorgen voor voldoende ruimte tussen verschillende geleiders en tussen geleiders en aardingsdraden of mastonderdelen. 5. Waarborgen dat de afstand tussen geleiders ten minste 1400 mm bedraagt. 6.  Waarborgen dat de afstand tussen neerstrijk-/zitplaatsen (traverse, masttop) en spanningvoerende onderdelen ten minste 600 mm bedraagt. 7. Vogels ontmoedigen om op onveilige plaatsen neer te strijken. Aanbevolen verzachtende maatregelen: Masten met pinisolatoren  Isolatoren en geleiders isoleren met kunststof isolatiekappen van 1400 mm lang.  Kabelslangen van 1400 mm lang aanbrengen.  De aan een pinisolator bevestigde middelste geleider isoleren op horizontaal geconfigureerde tussenmasten zonder geleidende traverse om de benodigde tussenafstand tot de buitenste geleiders te verkrijgen. Masten met hangende isolatoren  Masttypen gebruiken waarbij de afstand tussen de middelste hangende  isolator en de masttop ten minste 1000 mm bedraagt. In masten met hangende isolatoren (bv. driehoeksmast of deltamast) wordt aanbevolen de middelste geleider over een totale lengte van 2000 mm te isoleren als zich onder de middelste geleider een gevaarlijke zitplaats aan de bovenkant van de mast bevindt. Afspanmasten en verbindingsmasten Isolatorkettingen van ten minste 700 mm lang gebruiken.   Ten minste twee overbruggingsdraden onder de traverse door leiden en de derde overbruggingsdraad isoleren.  Geïsoleerde overbruggingsdraden gebruiken. 48 Transformators, eindstructuren  Eindstructuren bouwen met voldoende isolatie op overbruggingsdraden en overspanningsbeveiligingen. Masten met schakelaars  Schakelmasten zo ontwerpen dat gebruik als zitplaats door vogels onwaarschijnlijk is en/of alle onderdelen geïsoleerd zijn.  Schakelaars onder de traverse monteren; overbruggingsdraden moeten geïsoleerd worden.  Doorvoeringen afdekken.  Geïsoleerde (niet-geleidende) zitplaatsen boven het schakelmateriaal plaatsen, over de hele lengte of aan weerszijden van de masttop, met inachtneming van de minimale veiligheidsafstand voor vogels.  Op onveilige locaties effectieve afschrikmiddelen gebruiken om te voorkomen dat vogels neerstrijken. Opnieuw aanleggen van lijnen  Bovengrondse lijnen waar mogelijk vervangen door ondergrondse lijnen.  Pinisolatoren vermijden op masten voor nieuwe bovengrondse lijnen.  Masten met hangende isolatoren gebruiken. 5. 3. 2 Verzachtende maatregelen voor botsingen  Het aantal botsvlakken (aantal verticaal gescheiden geleiders) verminderen.  Indien mogelijk de nulgeleider (aarding) niet boven de aanbrengen. fasegeleiders  Grote en duidelijk zichtbare, goed contrasterende (zwart-witte) markeringen en/of bewegende en reflecterende vogelflappen op spanningvoerende geleiders en aardingsdraden aanbrengen. 49 6. HET BELANG VAN EEN STRATEGISCHE PLANNINGSMETHODE 6.  1 De voordelen van een geïntegreerde planning Een ineffectieve manier om een plan of project te ontwikkelen, of het nu gaat om infrastructuren voor energietransmissie of om andere bouwprojecten, is om eerst het plan of project uit te werken in overeenstemming met het doel en pas later rekening te houden met de bredere implicaties voor het milieu en andere toepassingen. Deze werkwijze houdt in dat potentiële conflicten pas in een relatief late fase van het planningsproces in overweging worden genomen. Wanneer het conceptplan al zo ver gevorderd is, wordt de milieueffectbeoordeling noodzakelijkerwijs een oefening in schadebeperking en is er geen garantie op succes, ook al worden alle regels voor milieueffectbeoordelingen tot op de letter nageleefd. Deze benadering voor het opzetten en plannen van projecten kan tijdens lange discussies met de planningsautoriteiten, andere groepen van belanghebbenden en ngo's. Dit kan het planningsproces aanzienlijk vertragen en extra kosten met zich meebrengen. fase van openbare raadpleging ook leiden tot Wanneer wordt gekozen voor een geïntegreerde en toekomstgerichte planning van infrastructuur voor energietransmissie, waarbij aan het begin en tijdens het opzetten van het project of plan zowel de behoeften op het gebied van energietransmissie als de ecologische behoeften in aanmerking worden genomen, brengt dat tal van belangrijke voordelen met zich mee:  Ze bevordert de interactiviteit en transparantie van het planningsproces en zet ertoe aan vroeg en vaak de dialoog aan te gaan, wat kan helpen de tijd die in totaal voor de vergunningsprocedure benodigd is aanzienlijk te verkorten.  Als ze correct gebeurt, kan strategische (ruimtelijke) planning bijdragen tot een beperking van het aantal plaatsgebonden conflicten in een latere fase van het ontwikkelingsproces, wanneer de financiële en juridische middelen al zijn toegewezen en er minder bewegingsruimte is.  Hierdoor kunnen ontwikkelaars beschikken over een transparanter en stabieler regelgevingskader waardoor ze meer zekerheid hebben over de kans dat hun aanvraag wordt goedgekeurd, omdat milieuaspecten al tijdens de projectopzet in aanmerking werden genomen.  Op lange termijn kan deze werkwijze ook kosteneffectiever zijn. Wanneer potentiële preventieve of verzachtende maatregelen al in een vroeg stadium van de opzet of planning zijn opgenomen, zijn ze waarschijnlijk technisch eenvoudiger en goedkoper te integreren. 50  Ze kan leiden tot de ontwikkeling van nieuwe, creatieve en innovatieve oplossingen en potentiële win-winsituaties die waarschijnlijk niet werden onderzocht in de klassiekere, sectorale aanpak van projectplanning.   Ze kan bijdragen tot een betere publieke perceptie van het project en de verantwoordelijke instellingen. Weliswaar kunnen de voorbereiding en uitvoering van een dergelijk geïntegreerd planningsproces in het begin meer investering vergen, maar er zijn sterke aanwijzingen dat deze benadering vrijwel altijd wezenlijke voordelen oplevert die de vereiste aanvangsinvestering ruimschoots compenseren. Een geïntegreerdere planningsmethode heeft ook een grote invloed op het vergunningsproces voor Natura 2000-gebieden op grond van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn. Hoewel deze methode geen garantie biedt dat de projectaanvraag wordt goedgekeurd, is het waarschijnlijk dat het goedkeuringsproces er aanzienlijk door wordt vergemakkelijkt. Het is namelijk gebleken dat er meer oplossingen mogelijk zijn wanneer milieuaspecten vroeg in het besluitvormingsproces worden meegenomen, omdat er dan nog een ruime waaier aan opties beschikbaar is. Als daarentegen met deze intersectorale dialoog wordt gewacht tot de laatste fasen van de vergunningsprocedure overeenkomstig artikel 6, lid 3, zijn er veel minder oplossingen denkbaar (en zijn ze duurder in uitvoering) en kan de discussie gepolariseerd raken en naar een confrontatie neigen. Dat is met het name het geval als het beleid of de ontwikkelingsstrategie van een sector op hoog regeringsniveau groen licht heeft gekregen zonder dat er rekening is gehouden met andere beleidsimplicaties. Wanneer dan gedetailleerde plannen en projecten aan de orde komen, begrijpt men moeilijk waarom de procedure van artikel 6, lid 3, iets kan tegenhouden dat al op het hoogste niveau politieke goedkeuring heeft gekregen (zelfs zonder ruimtelijke informatie). Toch kan het nog gebeuren dat een project eenvoudigweg niet verenigbaar is met de instandhoudingsdoelstellingen voor de Natura 2000-gebieden, of onherstelbaar schadelijk is voor bepaalde soorten wilde vogels. Niettemin zou deze conclusie dankzij de geïntegreerde planningsmethode al in een zeer vroeg stadium duidelijk worden en kunnen er stappen worden ondernomen om dergelijke effecten waar mogelijk te vermijden. 6. 2. Geschikte locaties voor energietransmissiefaciliteiten bepalen Een van de meest effectieve manieren om conflicten met Natura 2000-gebieden en in de EU beschermde soorten te vermijden is om de locatie van nieuwe energietransmissieprojecten te bepalen door middel van een strategische planning, bijvoorbeeld via een regionaal of nationaal ontwikkelingsplan, waardoor de beschermingsaspecten van Natura 2000-gebieden ten volle in aanmerking kunnen worden genomen. Dat maakt het makkelijker om de beste plaatsen voor energietransmissie aan te wijzen en het risico op conflicten met Natura 2000- gebieden voor individuele projecten tot een minimum te beperken.  51  "Accessible skies"-overeenkomst in Hongarije26 Als gevolg van een decennialange samenwerking hebben de Hongaarse vereniging voor ornithologie en natuurbehoud (MME / BirdLife Hungary), het Hongaarse ministerie van Milieu en Water en een aantal elektriciteitsmaatschappijen in Hongarije op 26 februari 2008 de "Accessible Sky"-overeenkomst ondertekend. Het doel van de overeenkomst is om een langetermijnoplossing te verschaffen voor het probleem van de elektrocutie van vogels. Op grond van deze overeenkomst heeft de MME in 2008 een kaart gemaakt met de voornaamste gebieden in Hongarije waar elektriciteitslijnen en vogelpopulaties met elkaar in conflict komen. De elektriciteitsmaatschappijen hebben beloofd alle gevaarlijke elektriciteitslijnen in Hongarije tegen 2020 "vogelvriendelijk" te maken en "vogelvriendelijke" beheersmethoden voor recentelijk aangelegde elektriciteitslijnen te gebruiken. Prioriteiten voor de instandhouding van vogels langs het middenspanningsnetwerk in Hongarije De coördinatiecommissie, waarin vertegenwoordigers van elke ondertekenaar zetelen, staat borg voor een regelmatige en gestructureerde samenwerking. Elektriciteitsmaatschappijen en deskundigen op het vlak van instandhouding stellen samen nieuwe richtlijnen op voor de beste beschikbare technologie en werken die constant bij. Ook testen ze nieuwe oplossingen in de praktijk. De wijziging van de wet inzake natuurbehoud heeft die samenwerking verder versterkt. Een van de lessen die uit de uitvoering van de overeenkomst werden getrokken, is dat voor de coördinatie, de voortgangscontrole en de uitvoeringsbeoordeling van niet-bindende overeenkomsten veel capaciteit nodig is, bij voorkeur van de belangrijkste natuurbehoudpartner. Het aantrekken van voldoende financiering voor prioritaire acties blijft een grote uitdaging. Recente acties konden worden uitgevoerd dankzij de vrijwillige garantie van de elektriciteitsmaatschappijen om 25 % cofinanciering te verschaffen voor LIFE- natuurprojecten van de EU. 26 www. birdlife. org/datazone/sowb/casestudy/240 52 Nationale planning in Slovenië In Slovenië hebben de transmissiesysteembeheerder (Elektro-Slovenija, d. o. o. ) en een ngo voor natuurbehoud (DOPPS – BirdLife Slovenija) samengewerkt aan het plannen en installeren van vogelvriendelijke elektriciteitslijnen. In het onderzoek worden verschillende punten behandeld die nauw verband houden met de instandhouding van vogels en elektriciteitslijnen: [1] het begrip bedreigde soorten en bedreigende factoren voor vogelpopulaties in Slovenië en hun staat van instandhouding, [3] wetgeving en rechtspraktijk met betrekking tot elektriciteitslijnen en instandhouding van vogels in Slovenië, [4] effecten van elektriciteitslijnen op vogels, [5] mogelijke maatregelen om negatieve effecten van elektriciteitslijnen op vogels te verzachten en positieve effecten te versterken, [6] beoordeling van de effectiviteit van mogelijke verzachtende maatregelen.  [2] vogelsoorten in Slovenië, Elektro-Slovenija, de transmissiesysteembeheerder in Slovenië, heeft onlangs een uitgebreid onderzoek naar de interacties tussen vogels en elektriciteitslijnen gefinancierd om uit te zoeken hoe het beheer niet alleen ten gunste van elektriciteitsafnemers, maar ook ten gunste van vogels gevoerd kan worden. Het onderzoek is uitgevoerd door DOPPS – BirdLife Slovenija. Bijna 242 km aan bestaande transmissielijnen loopt door speciale beschermingszones (Natura 2000) in Slovenië en nog eens 123 km aan geplande elektriciteitslijnen overlapt deze gebieden. Naar verwachting zal niet elke vogelsoort in deze gebieden interageren met elektriciteitslijnen, maar in de meeste van deze gebieden leven aanzienlijke vogelpopulaties waarvoor de elektriciteitslijnen een bedreiging zouden kunnen vormen. Daarom worden als resultaat van de samenwerking de volgende richtsnoeren voor de installatie van vogelvriendelijke elektriciteitslijnen voorgesteld:  vanaf het begin van het project samenwerken met instellingen voor vogel-/natuurbehoud  het tracé van de elektriciteitslijnen uitzetten met inachtneming van de specifieke omstandigheden in het gebied, op basis van concrete jaargegevens over in het gebied voorkomende vogels  geen elektriciteitslijnen installeren in gebieden met hoge concentraties, reguliere vliegroutes en trekcorridors van vogelsoorten die gevoelig zijn voor botsingen  bestaande tracés van elektriciteitslijnen gebruiken en de elektriciteitslijnen bundelen met andere bestaande lineaire infrastructuur  de configuratie van geleiders en aardingsdraden aanpassen  de elektriciteitslijnen voorzien van markeringen die de zichtbaarheid van de geleiders en vooral van de aardingsdraden verbeteren  als zeer kwetsbare plaatsen niet vermeden kunnen worden, kabels ondergronds aanleggen als dat haalbaar is  veilige nestplatformen en nestkasten op hoogspanningsmasten aanbrengen om bepaalde nestelende vogels te helpen Duitse SMB van het tienjarenplan voor de ontwikkeling van het elektriciteitsnetwerk Het Duitse federale agentschap voor netwerken (Bundesnetzagentur) heeft een SMB uitgevoerd voor het Duitse tienjarenplan voor de ontwikkeling van het elektriciteitsnet. Daarbij werden de volgende faciliteiten voor elektriciteitstransmissie in aanmerking genomen: terrestrische gelijkstroomvoerende en wisselstroomvoerende elektriciteitslijnen (bovengronds en ondergronds), onderzeese kabels, hybride netwerken en bijbehorende componenten.  De SMB heeft als doel om:  de directe en indirecte effecten van het ontwikkelingsplan op de omgeving (met name dieren, planten en biodiversiteit, en in het bijzonder Natura 2000-gebieden) zo volledig mogelijk vast te stellen, te beschrijven en te beoordelen 53  de opname van milieuaspecten in het besluitvormingsproces te systematiseren en versterken  de weging van met name economische, sociale en milieutechnische aspecten in het besluitvormingsproces transparanter te maken Voor de SMB werden uiteenlopende milieubeoordelingen verzameld en gebruikt, van verschillende afzonderlijke projecten die in gang gezet en uitgewerkt zijn door tal van instellingen, zoals ministeries, federale autoriteiten, universiteiten, adviesbedrijven en netwerkbeheerders. Tevens werd een openbare raadpleging gehouden om de reikwijdte van de analyse te bespreken en een gezamenlijke methodologie te voorkomen dat milieubeoordelingen van afzonderlijke netwerkontwikkelingsprojecten vanaf nul begonnen moeten worden. te ontwikkelen, om Het resultaat was echter dat de reikwijdte aanzienlijk groter was en voor het eerst heeft de Bundesnetzagentur niet alleen de milieueffecten van projecten aan land onderzocht, maar ook die van projecten in de territoriale wateren. In bepaalde gevallen werden ook de milieueffecten van projecten met ondergrondse kabels in aanmerking genomen. Verder wordt de analyse van alternatieven in het milieurapport uitgebreider. Ook alternatieven voor individuele projecten werden beoordeeld, evenals een alternatief netaansluitsysteem in de territoriale wateren en verschillende transmissietechnologieën. Daarnaast heeft de Bundesnetzagentur de milieueffecten voor verschillende ontwikkelingsscenario's vastgesteld, om weloverwogen keuzes te kunnen maken en de projecten die de minste milieuschade aanrichten te kunnen selecteren. 6. 3 Manieren zoeken om de vergunningsprocedures voor energietransmissiefaciliteiten te stroomlijnen ander een meer Een energietransmissieprojecten dat vergunningsprocedures en milieueffectbeoordelingen efficiënter te organiseren. strategische om van verschillende van is voordeel planning helpt de dit Commissie Dit stroomlijningsproces is geformaliseerd voor PGB's in de TEN-E-verordening en de die heeft te brengen en daarbij het maximale stroomlijningsmechanismen milieubeschermingsniveau te waarborgen in overeenstemming met het milieurecht van de EU. specifieke in praktijk richtsnoeren opgesteld om In de richtsnoeren worden een aantal aanbevelingen gedaan die, hoewel ze in eerste instantie bedoeld zijn voor PGB's, ook zeer toepasselijk zijn voor alle andere plannen of projecten voor energietransmissie-infrastructuur. Bijgevolg worden ze hier in het kort herhaald27.  De aanbevelingen hebben met name betrekking op:  vroegtijdige planning, stappenplan en afbakening van beoordelingen;  vroegtijdige en effectieve integratie van milieubeoordelingen en andere milieuvoorschriften;  coördinatie en tijdsbegrenzing van procedures;  gegevensvergaring, delen van gegevens en kwaliteitscontrole;  grensoverschrijdende samenwerking; en  vroegtijdige en effectieve inspraak van het publiek. 27 Richtsnoeren "Streamlining environmental assessment procedures for energy infrastructure "Projects of Common Interest" (PCIs)", juli 2013. http://ec. europa. eu/energy/infrastructure/pci/doc/20130724_pci_guidance. pdf 54 6. 3. 1 Vroegtijdige planning, stappenplan en afbakening van beoordelingen Zoals eerder in dit hoofdstuk reeds is vermeld, is het voor een goede stroomlijning van milieubeoordelingsprocedures van cruciaal belang om voor de verschillende beoordelingen en andere milieuvoorschriften waaraan moet worden voldaan vroegtijdig een planning en stappenplan te maken. Idealiter gebeurt dit in het allereerste ontwerpstadium van een plan of project (bv. vaststelling van aansluitpunten) en vloeit daaruit een beknopt stappenplan voor beoordelingen voort, waarin aangegeven is welk type beoordeling op welk moment van de totale beoordelings-/vergunningsprocedure dient plaats te vinden. Dit stappenplan moet de voornaamste taak zijn van de projectpromotor, die daarvoor nauw samenwerkt met de coördinerende autoriteit. In geval van een gefaseerde beoordeling moet het stappenplan ook aangeven welke aspecten in welke fase van het proces kunnen worden beoordeeld, om de complementariteit te waarborgen, te voorkomen dat bepaalde elementen niet in aanmerking worden genomen en het risico op herhaling van beoordelingen te beperken. Het stappenplan kan ook aangeven hoe en op welk moment in het proces aan andere milieuvoorschriften moet worden voldaan. Om een doelmatig stappenplan op te stellen voor de verschillende vereiste beoordelingen en andere milieuvoorschriften, is het raadzaam om al heel vroeg, in de ontwerpfase, alle potentiële milieueffecten af te bakenen. Een gedetailleerdere afbakening kan plaatsvinden in overeenstemming met de verdere ontwikkeling van het project, bv. in de fase voorafgaand aan de aanvraag (zoals vereist op grond van artikel 10, lid 4, onder a), van de nieuwe TEN-E-verordening) of als onderdeel van het MEB-/PB-proces. Afbakening is bevorderlijk voor een vroegtijdige dialoog en helpt om vast te stellen welke wetgeving toepasselijk is, welke beoordelingen en wettelijke controles er nodig zijn, of welke potentiële effecten voor het project relevant zijn, maar niet onmiddellijk door de projectpromotor zijn opgemerkt.  Het helpt ook om relevante gegevens, reikwijdte en mogelijke alternatieven, gedetailleerdheid daarvan, alsook aspecten van bijzonder belang voor betrokken belanghebbenden en het publiek in het begin te overeenstemming met de betrokken autoriteiten te bereiken over de verwachtingen ten aanzien van de beoordeling, kan de projectpromotor de vergaring van milieu- informatie ruim op voorhand effectief en met vertrouwen plannen. informatievergaringsmethoden en de inventariseren. Door 6. 3. 2 Vroegtijdige en effectieve integratie van milieubeoordelingen en andere milieuvoorschriften Het is zeer raadzaam om milieubeoordelingen zo vroeg mogelijk, zo gedetailleerd mogelijk en in een zo vroeg mogelijke fase van het totale proces uit te voeren. Er moet een effectieve trapsgewijze procedure (hiërarchische indeling)2829 worden aangehouden om te waarborgen dat de verschillende beoordelingen die verplicht zijn op grond van EU-wetgeving, of in verschillende fasen van het proces, op elkaar 28 http://eur-lex. europa. eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52009DC0469&from=en 29 In een trapsgewijze procedure wordt een onderscheid gemaakt tussen verschillende planningsniveaus (beleid, plan, programma), die achtereenvolgens worden uitgewerkt en elkaar beïnvloeden (EC 1999). Trapsgewijs plannen heeft te maken met de relaties tussen verschillende planningsniveaus. 55 voortbouwen en elkaar aanvullen. Ook andere milieuvoorschriften dan beoordelingen (bv. met betrekking tot de soortenbeschermingsregeling op grond van de twee natuurrichtlijnen), kunnen zo vroeg mogelijk in het totale proces worden ingepast om problemen in een vroeg stadium vast te stellen en te verhelpen en om vertraging en problemen met de acceptatie door het publiek bij het aanvragen van de projectvergunning te voorkomen. Wat betreft vroegtijdige integratie van milieubeoordelingen, wordt nadrukkelijk aangeraden MEB's, en in voorkomend geval PB's, al in de planningsfase verplicht te stellen voor nationale energieprogramma's en plannen (bv. netwerkontwikkelingsplannen ingediend door TSB's en goedgekeurd door de bevoegde instanties in overeenstemming met Richtlijn 2009/72/EG30). Op die manier kunnen de geschiktheid van verschillende typen energiebronnen voor het milieu en de verschillende locaties voor energieprojecten van meet af aan worden vastgesteld. Het zet aan tot een meer geïntegreerde en efficiënte benadering van ruimtelijke planning waarbij milieuaspecten veel eerder in het planningsproces en op een veel strategischer niveau in aanmerking worden genomen. Ook wordt zo gewaarborgd dat het beoordelingsniveau altijd aansluit bij het plannings-/besluitvormingsniveau en wordt voorkomen dat men voor een voldongen feit wordt gesteld wanneer projecten zijn opgenomen in nationale energieplannen waarvoor geen relevante beoordelingen zijn uitgevoerd. Dat leidt tot minder conflicten op individueel projectniveau, zowel projectinhoudelijk als wat betreft de acceptatie door het publiek. 