De lintwormen, vooral die van den mensch
seK;&atscsappij TER m. ;EHL:pEB / (lijiEiuKU; . | .tlaatsclia(i|iij: 'ffot Xut van '( Alseiiicen. N°. 48. t October 1868. CEZONDIIEIDSLEER V. DE LINTWORMEN, VOORAL DIE VAN DEN MENSCH. Het is van algemeene bekendheid, dat niet alle dieren op zich zeiven kunnen bestaan, maar dat sommige gedurende hun geheele of gedurende een deel van bun leven op of in andere dieren of den mensch eene woonplaats en voedsel moeten vinden. Zulke noemt men woeker- of parasitische dieren. Zij heeten ook dierlijke parasieten in onderscheiding van de plantaardige, d. i. de woekerplanten, waarover de Almanak onzer Maatschappij dit jaar zijne lezers heeft onderhouden. De woekerdieren verdienen onze aandacht in hooge mate, niet alleen uit een wetenschappelijk oogpunt, maar ook en vooral omdat in vele gevallen het ligcliaam, waarop of waarin zij leven en zich voortplanten, daarvan nadeel ondervindt. Sommige woekerdieren mogen al niet meer dan wat men noemt onaangenaam of lastig zijn , andere daarentegen zijn gevaarlijk , ja kunnen den dood veroorzaken. Herinnert u mede, ook uit N". 40 van de kleine stukjes, door onze Maatschappij in het licht gegeven, welk een macht de trichinen bezitten. YV illen wij ons zeiven of onze huisdieren voor zulke lastige of gevaarlijke gasten vrijwaren, dan, het behoeft geen betoog, is juiste kennis van liünne ontwikkeling en hun leven een eeist vereischte. 13e tijden zijn voorbij , waarin men zich tevreden stelde met de parasitische dieren, althans velen hunnei, een noodzakelijk kwaad te noemen dat men niet kon ontgaan. Men dacht er zoo over, omdat men meende, dat bij zekere den mensch onbekende omstandigheden zulke dieien van zelf, dat is zonder ouders, geboren kunnen worden. Men kon dus moeijelijk méér doen dan middelen opzoeken om hen te verdrijven. Het beste van alles was, te zorgen dat zij niet in de ligchamen van menschen en huisdieren konden komen, en daaraan viel uit den aard der zaak zeer zelden te denken. Wij weten thans, dat ook zij door wezens van dezelfde soort worden voortgebragt; maar dit geschiedt op uiterst verschillende en vaak zóó ingewikkelde wijze, dat een taai geduld, gepaard met al den ijver en de scherpzinnigheid van de grootste natuuronderzoekers gevorderd worden om de natuur zulke geheimen af te persen. Yeel is men zoodoende van het leven der woekerdieren te weten gekomen, maar ook veel is verborgen gebleven. Naarmate onze kennis van sommige soorten toenam en op vele punten van vermoeden tot zekerheid opklom, werd ook de mogelijkheid grooter en grooter om ons zeiven en onze huisdieren voor hen te beveiligen. Tegenover andere woekerdieren, wier levensloop voor ons nog geheel of ten deele in het duistere ligt, zijn wij daarentegen weerloos gebleven. Onder de algemeen bekende woekerdieren zijn zeer belangrijk in meer dan één opzigt de lint-, koord- of bandwormen, die de darmen van den mensch en van vele dieren bewonen, en aldus worden genoemd omdat zij plat en in den regel lang, dikwijls zeer lang zijn. In algemeene trekken het maaksel en het leven te schetsen, meer bepaald van die lintwormen, welke bij ons zeiven en bij onze huiszoogdieren voorkomen en daarna de eerste wat van naderbij te beschouwen, ziedaar wat ik mij in de volgende bladzijden voorstel. Zeker zullen er weinig lezers zijn, die niet weten, dat de lintworm een dier is van eene witte kleur, bestaande uit een groot aantal aan elkander verbonden platte stukken (van daar ook de naam kettingworm), en dat die stukken, leden genaamd, naar een der beide uiteinden van den worm al smaller en dunner, al fijner en korter worden en ten laatste uitloopen in een klein knobbeltje, den zoogenaamden kop. Wanneer de lintworm een zekeren trap van groei heeft bereikt, laten de achterste leden, dat zijn die welke zich aan het ander, breed en stomp uiteinde bevinden, één voor één, of bij twee, drie en meer te gelijk los, hetgeen zeer langen tijd blijft voortgaan; terwijl te gelijker tijd achter den kop voortdurend nieuwe leden gevormd worden, die weder groeijen, naar achteren opschuiven en op hunne beurt de laatste worden. Het laatste lid van een lintworm is dus ook het oudste.' Wat de levensgeschiedenis van dit dier betreft, zij reeds dadelijk opgemerkt, dat het eene reeks uiterst verschillende vormen en toestanden te doorleven heeft, eer het ten laatste wordt tot hetgeen wij in 't bijzonder lintworm noemen. Daarom dus ook vormt het ontstaan van den eenen lintworm uit den anderen eene aaneenschakeling, een kringloop van hoogst merkwaardige veranderingen. In dien kringloop willen wij eenig punt tot uitgangspunt nemen en van daaruit de opvolgende veranderingen stap voor stap nagaan, tot dat wij weder aan 't begin gekomen, de geheele levensbaan zullen beschouwd hebben. Een losgelaten of vrij lintwormlid zal ons punt van uitgang zijn. Wat is het? Wat wordt het? YV as het vroeger een deel van het geheel, van het oogenblik af, dat het heeft losgelaten, begint het een eigen leven. Het voedt zich, het beweegt zich krachtig, rekt zich uit, krimpt in, kromt zich, wordt nu eens langer, smaller en dunner, dan weder korter, breeder en dikker en kan zich daardoor tevens verplaatsen. Fig. i. (Fig. 1 geeft eene voorstelling van de vormen en plaatsveranderingen, die men aan vrije leden kan waarnemen). Uitwendig valt er, ook met het gewapend oog, behalve het bekleedsel, niets anders aan te onderscheiden dan organen , mannelijke en vrouwelijke (soms nog slechts de laatste alleen), die voor de voortplanting dienen. Inwendig blijkt het nagenoeg geheel en al te bestaan uit eene verbazende hoeveelheid, ronde of langwerpig ronde eitjes, die in een kiemplaats of eijerzak van niet altijd denzelfden vorm zijn opgehoopt. Tn ieder eitje leeft eene kiem {embryo) of een z. g. embryonaalblaasje. Dit is een glashelder blaasje, zóó klein, dat de diameter slechts ongeveer het & dèel van een streep bedraagt; 't is op ééne plek met drie paren uiterst fijne haakjes voorzien. K'c. 9. (Fig. 2 steil voor een lintworm-ei 350. lic-:i- maal vergroot en eene kiem (embryo) bevattende, waaraan men de haakjes | kan onderscheiden, en fig. 3 een rijp ei van taenia mediocanellata van den mensch, 340 maal vergroot.) Is de vorming der eijeren in een lintworm-lid zoo ver gevorderd, dat zij zulk een kiem bevatten, dat zij rijp, d. i. voor eigen ontwikkeling vatbaar zijn, dan is de tijd genaderd, waarop het lid loslaat. Het is dan een rijp lid (proglottis) geworden. Dit bezit geene hulpmiddelen, om zich op eenige plaats vast te houden; het wordt door de bewegingen deidarmen voortdurend achterwaarts geschoven, door hunnen inhoud medegevoerd en eindelijk ontlast. Het geraakt op de aarde of in het water, en nu is zijn einde nabij. In den beginne ziet men het dan nog leven, zich krachtig bewegen en zelfs langzaam voortkruipen, waarbij het soms eijeren ontlast, wat trouwens reeds in de darmen kan, en óók vóór do loslaling, kan plaats hebben; maar betrekkelijk spoedig sterft het. Voor zijn nageslacht is echter voorloopig gezorgd. Terwijl het doode lid in ontbinding overgaat, geraken zijne eijeren vrij. Hunne kiemen blijven nog voortleven, omdat zij beschut zijn door de vrij sievige kalkschaal (zie fig. 3) waaruit het ei van buiten bestaat, Zullen die kiemen zich verder ontwikkelen, dan is het noodig, vooreerst dat zij van die kalkschaal bevrijd worden, en ten andere dat zij op eene plaats geraken, die een geschikt voedsel voor hen oplevert en ook in andere opzigten hun leven en groeijen mogelijk maakt. Die beide voorwaarden vinden zij slechts in een ander dier en, althans in den regel, alleen in een individu van eene andere soort dan die, waarin het lintworm-lid, waaruit zij zijn voortgekomen, gewoond heeft. A an vele lintwormen zijn de verdere lotgevallen dezer kiemen nog ten deele of geheel onbekend; van andere heeft men ze met volkomen zekerheid leeren kennen, zooals straks zal blijken. Geraken de eijeren niet met voedsel of drank of op eenige andere toevallige wijze in de maag van een dier, waarin zij zich kunnen ontwikkelen, dan gaan zij teloor. Zeker ondergaan gelukkig de meesten dit lot; maar aangezien ook één onkel ci in staat is eene verbazend talrijke generatie voort te brengen, is de soort ruimschoots tegen ondergang verzekerd. Komen de eijeren echter wel in de maag van zulk een dier, dan wordt de kalkschaal door de spijsverteringsvochten opgelost en de kiemen, die uiterst kleine met zes haakjes voorziene blaasjes, komen te voorschijn. (Fig. 4 stelt voor een zeshoekig embryo van eene soort van honden-lintworm, aanmerkelijk vergroot.) Zij hechten zich aan den wand der darmen en beginnen vervolgens daarin te dringen, waarbij zij zich van hunne haakjes deels als steekwerktuig, deels als armen bedienen. (Fig. 5 geeft eene voorstelling van een rijp embryo, uit het ei gekomen, 350 maal vergroot, terwijl het juist eene poging beproefd heeft, om in den darmwand te dringen.) Eenmaal in den darmwand gezeten, banen zij zich een weg tusschen en door de vliezen, waaruit deze is zamengesteld, en geraken verder langs verschillende wegen door het geheele ligchaam verspreid. Zeer velen hunner komen na eene kortere of langere reis op plaatsen, die voor hunne verdere ontwikkeling ongeschikt zijn; men kan ze verdwaald noemen ; zij sterven, maar laten toch op die plaatsen dikwijls veranderingen achter', die later zeer goed te herkennen zijn. Anderen bereiken eene voor hen gunstige plek. Wat er dan met hen gebeurt, zuilen wij aanstonds zien. «Vooraf dienen wij nog een oogenblik stil te staan bij de reizen, die zij in beide gevallen hebben afgelegd. Had de ervaring niet hel tegendeel geleerd, men zou ongetwijfeld denken, dat gedurende hunne reizen het individu, waarin zij ze afleggen, wel steeds aan hevige pijnen ten prooi, althans in hooge mate ziek moet zijn. En toch, in vele gevallen niets van dat alles. De buitengewone kleinheid der diertjes aan den eenen, de weinige gevoeligheid van vele ligchaamsdeelen voor deze zoo geringe aandoeningen aan den anderen kant schijnen oorzaak te zijn, dat dikwijls van dit voortkruipen zeer weinig of niets wordt bespeurd. Evenwel is dit niet altijd het geval. In sommige ligchaamsdeelen, bijv. de hersenen, veroorzaakt het woelen dezer voorttrekkende gasten , en dit te meer naarmate zij talrijker zijn, meer of min belangrijke ziekten, die soms doodelijk kunnen afloopen, maai- meestal ras voorbijgaan en ophouden , zoodra de vreemde indringer eene geschikte woonplaats heeft bereikt en aldaar tol rust is gekomen. Zoo hebben nu die kleine kiemen in onderscheidene lie- o chaamsdeelen eene woning gezocht en ze, naar gelang liarer soort, gevonden in de hersenen, in de longen, in de lever, tusschen de vleeschvezelen, onder de huid, in de een of andere ligchaamsholte of op nog vele andere plaatsen. Dan hebben de zes haakjes hun dienst volbragt; zij zijn overbodig geworden, vallen af en alleen het kleine blaasje blijft over. Dat heldere, doorschijnende blaasje begint vervolgens te groeijen, neemt vrij spoedig in omvang toe en wordt tot eene met waterig vocht gevulde blaas, grooter of kleiner, naarmate de soort verschilt of de plaats, waar ze zich ontwikkelt, het toelaat: soms als eene erwt, soms als een kippenei, zelfs als een vuist. Ondertusschen is de blaas op één of meer, ja bij enkele soorten op honderden plekjes troebel geworden, die later kleine knobbeltjes vertoonen, volmaakt gelijkende op den kop van den lintworm, waarvan het zeshakig blaasje afkomstig was. De blaas heeft dus e'én of meer koppen verkregen en is een blaasworm geworden. Zulk een blaasworm, voortgesproten uit de kiem van het ci van een lintwormlid, is derhalve eene met vocht gevulde blaas, voorzien van één of meer koppen, die volmaakt overeenkomen met den kop van den lintworm, waartoe dat lid vroeger heeft behoord. Alle blaaswormen kunnen, naar het aantal hunner koppen en andere bijzonderheden in hun maaksel, in drie groepen gerangschikt worden. Eene eerste groep bevat die wormen, welke slechts één kop bezitten. Die kop zit aan de blaas vast met een korter of langer, buisvormig verlengsel, dat naar den kop toe dunner wordt; zoodat de blaas een soort van aanhangsel aan het achtereinde van den kop, een staart of liever eene staartblaas is. Van daar de naam Blaasstaart (Cysticercus), aan deze blaaswormen gegeven. Zij komen zoowel bij den niensch als bij de dieren in onderscheidene plaatsen des ligchaams voor en zijn omringd door een fig. 6. gesloten beurs of zak, die zich om hen heen lieeft gevormd. (Fig. G slelt voor den Celweefsel-Blaasstaart (Cysticercus cellulosae) of de z. g. Fin van het varken, in natuurlijke grootte. Deze wordt straks uitvoeriger beschreven. Zie fig. 17—21.) De overige blaaswormen onderscheiden zich in 't oog loopend van de vorige, doordat zij vele, ja honderden koppen bezitten. Men heeft ze daarom vroeger allen Veelkopblaasworm (.Polycephalus) genoemd. Al komen zij evenwel daarin, dat zij een groot aantal koppen hebben, met elkander overeen, in andere opzigten verschillen zij zóó veel, dat zij later in twee afzonderlijke groepen gescheiden zijn geworden. Eene tweede groep van blaaswormen vormen namelijk de Coenuri, dat zijn zij, wier koppen op dezelfde blaas zijn gezeten, zoodat de laatste als 't ware de gemeenschappelijke staart van alle koppen is; van daar de naam Coenurus, hetgeen woordelijk ''gemeenschappelijke staart" beteekent. Aangezien zij echter in den regel alleen in de hersenen en het ruggemerg zich nestelen, (vooral bij schapen, zelden bij andere dieren) worden zij gewoonlijk kortweg Hersenblaasworm genoemd; 't geen bijgevolg hetzelfde beteekent als Coenurus der hersenen (Coenurus cerebralis). Fig. 7 stelt Fig. 7. fig. 8. Fig. 9. voor een stuk van de blaas van den Hersenblaasworm, 4 maal vergroot en van buiten gezien, waarop koppen in twee groepen voorkomen; Fig. 8 een dito stuk in natuurlijke grootte en van buiten gezien, hetwelk eene geheele kolonie koppen bezit; Fig. 9 een dito stuk in natuurlijke grootte en van binnen gezien, alwaar het bezet is met eene menigte ronde ligcliaampjes, die niets anders zijn dan ingestulpte of nog Linnen den wand der blaas gezeten koppen (waarover nader meer); in de kleinste beginnen zich de koppen eerst te ontwikkelen , in grootere zijn zij onvolkomen, in de grootste volkomen gevormd. Fig. 10 is eene schematische voorstelling van een Hersenblaasworm op doorsnede gezien. De overige veelkoppige blaaswormen, die zoowel bij den mensch als bij vele dieren voorkomen en even als die deieerste groep door een gesloten vliezigen zak zijn omgeven, hebben dit eigenaardige, dat vele koppen, die eerst op de buiten- of binnenzijde der blaas vastgehecht zijn, later geheel of ten deele daarvan loslaten. Daardoor zien de losgelaten koppen er uit als afzonderlijke zandkorrels en drijven zij, die van de binnenzijde loslieten, meer of minder vrij rond in de blaas zelve te gelijk met andere koppen, daar ontstaan op eene wijze, waarvan de uiteenzetting ons hier te ver zou leiden. Deze zandkorrelvormige koppen zijn (zooals trouwens bijna al de bekende blaaswormkoppen) van haakjes voorzien en hebben daarom vroeger den naam Echinococcus (zaamgesteld uit twee grieksche woorden, die haak en korrel beteekenen) ontvangen. Thans worden met dezen naam de blaaswormen der derde groep in hun geheel aangeduid, zij heeten echter ook huizeworm, omdat de koppen in de blaas als in eene huize besloten liggen. Wij dienen nu, eer wij verder gaan, het voornaamste deel der blaaswormen, den kop wat naderbij te beschouwen. Ten opzigte van het ontstaan der koppen werd reeds vermeld, dat de blaas troebel wordt op de plekken waar zij later te voorschijn komen. Bij vele blaaswormen stulpt zich daar ter plaatse de blaaswand als een klein zakje naar binnen en groeit uit den bodem van dit zakje te gelijker tijd het kleine ronde of afgerond-vierhoekige knobbeltje, dat wij als kop hebben leeren kennen. Deze kop is meestal (althans zoolang de worm leeft) in de holte van het zakje gezeten, maar kan, zoo er op de blaas gedrukt wordt, naar buiten geperst worden, waarbij hij uit de fijne, ronde of spleetvormige opening, die van buiten tot die holte toegang geeft, voor den dag komt, terwijl het zakje wordt uitgestulpt en alsdan eene soort van hals vormt, waardoor de kop met de blaas in verbinding staat. (Stelt men zich -bijv. een vinger van een handschoen, waarop van buiten aan de punt een knobbeltje is gezeten, ingestulpt en vervolgens uitgestulpt voor, clan kan men zich van het gezegde een ruwe maar duidelijke voorstelling maken.) Bij andere blaaswormen (de Echinococcen) vormen zich op de buiten- of op de binnenzijde der z. g. moederblaas ook kleinere blaasjes, die later al of niet loslaten en waarin voor het eerst de koppen ontstaan, doch op zooveel verschillende wijzen, dat het te omslachtig zou zijn dit hier meer in bijzonderheden na te gaan. Genoeg; wij zien dat in beide gevallen, hetzij onmiddellijk of middellijk, de blaaswand de moederbodem is, waaruit de koppen te voorschijn komen. Wat nu den kop zeiven betreft, in den regel valt er aan dit kleine knobbeltje met het bloote oog niets bijzonders waar te nemen, althans niets naauwkeurig genoeg te onderscheiden; maar met behulp van het mikroskoop ontwaart men vooreerst, dat er zich nabij het voorste einde vier ronde, in den vorm van een nap uitgeholde plekjes bevinden, die ieder door een gezwollen rand zijn omgeven en (om eene reden , die nader zal blijken) zuignappen heeten. Die vier zuignappen staan in een vierkant en als zij groot zijn en sterk uitpuilen, gelijk dit bij sommige blaaswormen het geval is, verkrijgt daardoor de kop, van voren gezien, een afgerond vierhoekigen vorm. Niet bij alle maar bij ver de meeste soorten van blaaswormen valt aan den kop eene merkwaardige bijzonderheid op te merken. Er is namelijk op het midden van de voorvlakte van den kop, en door de zuignappen omgeven, een verheven gedeelte, dat ingetrokken en uitgestoken kan worden en den naam van snuit draagt, ofschoon het geene opening heeft. Op het ondereind van dien snuit zijn in een dubbelen kring een groot aantal haakjes ingeplant, een binnenste krans van grootere en een buitenste van kleinere. De kromme punten dier haakjes zijn buiten- en achterwaarts gebogen, en hunne steelen op die wijze in den snuit vastgehecht, dat ze van daar uit in beweging kunnen gebragt worden. De zoo genoemde hals tusschen den kop en de blaas verschilt in lengte en dikte naar de soort van worm, en is bij sommige zeer klein en fijn, bij andere langer en dikker. Let men op hetgeen over den omvang en de verblijf™ 2 plaatsen der blaaswormen is gezegd, en bedenkt men, dat zij bij hetzelfde individu dikwijls in zeer groot aantal aanwezig zijn, dan kan men zich gemakkelijk voorstellen, dat zij voor den mensch of het dier, waarin zij wonen, veelal geene onverschillige gasten zijn. fntusschen hangt hier alles af van de plaats waar en het aantal waarin zij voorkomen. In alle organen dringen zij, naarmate zij groeijen, de zamenstellende deelen uiteen. Zij kunnen op zenuwen, op bloedvaten en andere kanalen drukken en op verschillende wijzen de voeding en de verrigting der deelen meer of minder belemmeren, waardoor, verschillend naar aantal en zitplaats (longen, lever, spieren, enz.), zeer onderscheidene ziekten zullen ontstaan. Ook één enkele blaasworm kan evenwel vroeger of later den dood ten gevolge hebben, wanneer hij bijv. in de hersenen of het ruggemerg is gezeten. Is de verblijfplaats der blaas niet geschikt voor haren groei of wordt zij door de eene of andere oorzaak in hare ontwikkeling tegengewerkt, dan kan dit ten gevolge hebben, dat er zich geene koppen ontwikkelen, dat zij zoogenaamd koploos blijft, waarom zij alsdan Acephcilocystis (koplooze blaas) heet. Dikwijls vindt men echter ook in dieren overblijfselen van blaaswormen en daaronder haakjes , die bewijzen, dat wormen, welke reeds tot volkomen ontwikkeling gekomen d. i. wier koppen volledig gevormd waren, te gronde gingen, óf omdat zij aan schadelijke invloeden in hun nabijheid blootstonden, óf misschien ook, omdat zij na tot volkomen ontwikkeling geraakt te zijn te lang opgesloten gebleven en dus in zekeren zin een natuurlijken dood gestorven waren. In den regel is echter, althans bij vele onzer huisdieren, dit laatste zeker wel het geval niet, eensdeels omdat juist de groei van den worm dikwijls oorzaak wordt van den dood van het individu waarin hij gezeten is, ten andere, omdat vele dieren, en vooral diegene bij wie blaaswormen het meest voorkomen, (schaap, varken, rund) reeds vroegtijdig voor de slagtbank bestemd worden. In beide gevallen houdt het dier, waarin de worm woonde, op te bestaan en geraakt de parasiet in geheel andere omstandigheden. Wat wordt er dan van den blaasworm:' Zal hij niet sterven, maar zal er iets anders van worden, dan is het noodzakelijk, dat de blaasworm, althans de kop, terugkeert in een individu, dat tot woonplaats verstrekken kan aan de soort van lintworm waaruit deze blaasworm als ei of kiem is ontstaan. Die terugkeer heeft plaats, gewoonlijk door dat koppen, met of zonder blaas, tegelijk met deelen van het dier, waarin zij leefden, door den mensch of door dieren worden gegeten of op andere toevallige wijze worden opgenomen en zoodoende in de verteringsorganen geraken. Dari stulpt de kop zich uit en laat de blaas of het gedeelte daarvan, dat nog aanwezig mogt zijn, achter den hals los en de kop wordt geheel vrij. Intusschen heeft deze zich reeds van eene woonplaats verzekerd en daartoe gebruik gemaakt van de middelen, die wij besproken hebben. Door den bodem der napvormige uithollingen , wanneer deze tegen den darmwand liggen, terug te trekken, iets wat de blaaswormkop naar willekeur vermag te doen, zuigt hij zich vast aan den darm. Vandaar de naam zuignappen aan die organen gegeven. Fit. H . a b c d, TTio- 1 1 clplt ilpn krm vnor van ftftn l'ïlaas- Fig. 11 stelt den kop voor van een Blaasstaart (de Cysticercus cellulosae of fin van het varken) in iets meer dan natuurlijke grootte, zoo als men dien na zijne komst in de darmen heeft aangetroffen. In a en b verliest hij achter den hals het gedeelte dat hem aan de blaas verbond; in c en d is hij reeds begonnen te groeijen.) Yrij spoedig beginnen er dan uit het achtereinde van den hals zeer kleine, teedere leden te groeijen, die elkander snel opvolgen en te zamen verbonden blijven, zoodat ieder nieuw lid van den hals uit, tusschen deze en de reeds bestaande leden wordt ingeschoven. Naarmate zij verder van den kop verwijderd raken, nemen die kleine leden in omvang toe; zij worden langer, breeder en dikker en allen te zamen met inbegrip van den kop zijn hetgeen men een lintworm noemt. Op zekeren ouderdom vormen zich in hun binnenste organen, zoowel mannelijke als vrouwelijke, die voor de voortplanting dienen. Leden, daarvan voorzien zijn volkomen 2* gevormd. Zij zijn geworden tot geslachtslid, waarin vervolgens zelf bevruchting plaats heeft. Daarna geraken zij gevuld met eijeren en als deze eene zekere rijpheid verkregen hebben, dat is, als zich in hun binnenste eene zeshakige kiem heeft gevormd, laten de rijpe leden (proglott.iden) voor en na los; zij worden tot vrije leden; en ziedaar ons weder aangeland op het punt, waarvan wij uitgegaan waren. Laat ons nu nog eens terugzien op die reeks van veranderingen, die wij bij hetzelfde dier waarnamen, terwijl het twee malen van woonplaats veranderde. Vooreerst vormde zich in een ei van een lintworm eene kiem, een zeshakig blaasje. Die kiem ('embryo) van de eischaal bevrijd draagt den naam van protoscolex of proscolex (d. i. eerste voedster óf voor- of groot-voedster■), omdat zij op een geschikten bodem overgebragt, door zoogenaamde knopschieting één of meer knoppen voortbrengt, die wij koppen noemen. De tweede vorm van het dier, dien wij onderscheiden hebben, was een kop of een aantal koppen, gezeten op of in de van den proscolex afkomstige blaas en met deze te zamen als blaasworm bekend, terwijl iedere kop op zich zelf deutero-scolex (tweede voedster) of eenvoudig scolex (voedster) genoemd wordt, omdat hij onder bepaalde omstandigheden , na verlies van zijn aanhangsel , de blaas, op zijne beurt door knopschieting leden voortbrengt. Aldus doet hij den derden vorm ontstaan, dien wij gewoon zijn lintworm te noemen, doch die in de wetenschap den naam strobila heeft verkregen. Een vierden vorm hebben wij ten laatste gezien in die leden , welke met voortplantingsorganen voorzien zijn, de geslachtsleden, die zich zeiven bevruchten, z. g. rijp worden en dan ophouden deel uit te maken van het groote geheel (den lintworm) en eenigen tijd een zelfstandig leven leiden. Deze vrije leden heeten thans proglottis, maar werden vroeger, onder den naam van kauwoerdewormen (cucurbita , wegens hunne gelijkenis op kauwoerdepitten) als geheel zelfstandige dieren beschouwd. Deze meening is, zoo als wij gezien hebben , slechts betrekkelijk juist, maar toch in zoo verre te verdedigen, dat zij , schoon niets anders dan leden van een zamengesteld dier of eene z. g. dierkolonie (de lintworm), wier hoofd (de kop) aan de leden die het voortbragt althans een zekeren tijd eene geschikte woonplaats verzekeren moet, — dat zij echter ook ieder voor zich eenigen tijd op zich zeiven leven en door de vorming van nieuwe familiehoofden (koppen) tot instandhouding der soort werkzaam zijn. Hoe daarvoor wordt gezorgd, kan men nagaan, wanneer men weet, dat in ieder lid zich duizenden eijeren vormen, en dat iedere voedster, d. i. iedere lintwormkop honderden ja duizenden leden voortbrengt. De eerste voedster, de voor- of grootvoedster (proto- of proscolex), — de tweede voedster of eenvoudig voedster, (deiitero-scolex of scolex) blaasworm genoemd, — de lintworm (strobila), — en het geslachtslid (proglottis) zijn dus de 4 verschillende vormen en levenstoestanden, waarin hetzelfde dier zicli achter elkaar aan ons voordoet, van het oogenblik dat liet als kiem (embryo) in het ei ontstaat, tot op het oogenblik, dat het weder eijeren voortbrengt. Hoe uiterst verschillend in vorm, in leefwijze, in woonplaats, in behoeften! Geen wonder ook, dat hun verband lang onbekend, dat in de groote verscheidenheid van vormen de eenheid van het wezen langen tijd verborgen bleef, dat men namelijk enkele vormen voor geheel afzonderlijke dieren heeft gehouden. Dat de z. g. kauwoerdewórmen geene afzonderlijke dieren maar losgelaten lintwormleden waren, daarover was men het wel is waar vrij spoedig eens; geheel anders dacht men echter ook nog daarna over de blaaswormen. Thans, nu wij de ontwikkelingsgeschiedenis van vele lintwormen kennen, is het buiten twijfel, dat wij den blaasworm, die slechts eenfe rol daarin vervult, evenmin een op zich zelf staand dier zullen noemen, als wij bijv. in de ruj>s, die uit het ei van een vlinder ontstaat, in de pop, waarin die rups verandert, en in den vlinder, die uit de pop te voorschijn komt, drie of twee bijzondere dieren aannemen, al moge dan ook in ons geval de zaak nog veel ingewikkelder zijn dan in het aangehaalde, algemeen bekende voorbeeld. Nog lang werden de blaaswormen als afzonderlijke dieren beschouwd, ook nadat reeds verscheidene natuuronderzoekers er op gewezen hadden, dat de koppen van zekere soort blaaswormen volmaakt op die van sommige lintwormen geleken. Doch zoodoende werd ten minste het vermoeden gewekt, dat zij met elkander in eenig verband zouden staan. Andere gelijksoortige feiten, elders in de dierenwereld ondertussclien aan het licht gekomen, bragten dat vermoeden tot waarschijnlijkheid, die grooter en grooter werd en ten slotte door proeven (het eerst in 1851) gestaafd, als waarheid kon erkend worden. In den beginne meenden toen nog wel is waar enkele geleerden, dat de blaasworm-toestand geen regelmatig, natuurlijk levenstijdperk van den lintworm was, maar dat de blaaswormen slechts toevallig veranderde, ontaarde, ziekelijke en wel waterzuchtige lintwormen waren, die zich in geheel andere plaatsen dan de gewone, de gezonde ophielden. Ook deze meening moest echter weldra wijken voor de uitkomsten van grondig onderzoek en naauwkeurige proefnemingen. De grootte van het nadeel dat de lintwormen veroorzaken, hangt af zoowel van den aard van het individu waarin zij voorkomen , als van de soort waartoe zij behooren. Dat zij voedsel, en als zij veel in aantal zijn, veel voedsel noodig hebben , wijzen hun krachtige groei en hunne verbazende vruchtbaarheid reeds aan. Bovendien kunnen hunne bewegingen en vooral het herhaald vastzuigen en vasthaken aan de darmwanden lastige gewaarwordingen of pijnen en andere zenuwaandoeningen met hare gevolgen te weeg brengen , die echter geen van allen, het zij ter loops gezegd, op zich zelf met zekerheid de aanwezigheid van een lintworm aanduiden. De ontlasting van leden is daarvan het eenig zeker bewijs. Meermalen is er echter nog op een ander, veel grooter gevaar voor lintwormlijders gewezen. Wij hebben namelijk reeds opgemerkt, dat de rijpe en losgelaten leden zelfs nog binnen de darmen eijeren ontlasten, en, ofschoon het nu verre van zeker is, kan het toch om meer dan eene reden niet onwaarschijnlijk genoemd worden, dat onder bijzondere omstandigheden kiemen, daar ter plaatse uit die eijeren vrij geworden, dus grootvoedsters, zich reeds terstond in den darmwand kunnen begeven en bij gevolg zonder verhuizing naar buiten, zonder verandering van woondier, de bekende reis ondernemen waardoor zij blaaswormen worden. Ongetwijfeld zal dit wel steeds eene zeldzame uitzondering op den regel zijn, maar dit neemt niet weg, dat de gedachte aan de mogelijkheid en dus ook aan het nadeel dat zelfs één enkele blaasworm kan veroorzaken , voor het minste tot groote voorzigtigheid aanmaant. Doch genoeg; overtuigd dat alle lezers met deze gasten liefst nimmer op zulke intieme wijze in aanraking wenschen te komen, willen wij thans in 't bijzonder onze aandacht vestigen op de lintwormen van den mensch, en vooral letten op de wegen, waar langs zij in ons ligchaam geraken. De lintwormen, die bij den mensch voorkomen, behooren tot de 3 volgende soorten. I. De breede groevekop (Botriocephalus latus), ook genoemd breede lintworm (Taenia lata), omdat hij vroeger gerekend werd te behooren tot de gewone of eigenlijke lintwormen (taeniae), waarvan wij boven het maaksel en de ontwikkelingsgeschiedenis hebben geschetst, en zich onder anderen door de grootere breedte zijner leden van den volgenden onderscheidt. Later is echter gebleken, dat hij daartoe niet behoort; veel toch van hetgeen boven over lintwormen in het algemeen werd gezegd is op dezen worm slechts ten deele van toepassing. De naam groevekop is ontleend aan den vorm van den kop, die ongewapend, d. i. niet van haakjes voorzien is en waaraan zich in plaats van de 4 beschreven ronde zuignappen, 2 zijdelingsche groefjes in den vorm van spleten bevinden, die echter dezelfde werking als de vorige hebben, dus zuiggroeven zijn. Hij wordt ook Dibothrium latum genoemd, omdat hij slechts twee zulke groeven heeft). De kop is langwerpig, iets minder dan 1 streep breed en ruim 2 streep lang, dus met het bloote oog gemakkelijk te zien. Daarop volgt een zeer korte, dunne, draadvormige hals. Nabij den kop zijn de leden slechts 1 streep breed, maar naar achteren neemt de breedte langzamerhand toe tot 12, '16, ja zelfs 27 streep en worden de zijranden golvend. De worm kan eene lengte van 7—8 ellen en soms o meer bereiken, terwijl het aantal zijner leden in 't algemeen 2000 bedraagt, maar ook tot het dubbel kan stijgen. Men heeft er zelfs bij een groevekop reeds 10,000 geteld, en aangenomen nu, dat ieder lid slechts 1000 eijeren voortbrengt, wat verre beneden de werkelijkheid is, dan zou dus één enkele botriocephalus er 10 millioen kunnen voortbrengen. (Fig. 12 is een groevekop van den mensch in natuurlijke grootte en in stukken, op verschillende afstanden F,°- 13- (a, b, c, d, e>f> S) genomen. De laatste leden (g) zijn ingekrompen, omdat zij reeds ei- jeren ontlasthebben. Fig. 1 3 is de kop van denzelfden ivorm 6 maal vergroot, en in a op de vlakte, in b van ter zijde gezien; de zuiggroeven zijn gemakkelijk te onderscheiden. De ontwikkelingsgeschiedenis der groevekoppen is nog niet volkomen bekend. Bij zoogdieren konten zij zeer weinig voor. Daarentegen zijn zij zeer gewoon bij roojvisschen en worden ook dikwijls, hoewel minder dan bij de vorige, bij vischetende vogels, vooral zee-roofvo- gels gevonden. In de darmen van visschen, vooral van zeevissclien, leven zekere onvolkomen gevormde groevekoppen. Hoe zij er in geraken is tot heden niet met zekerheid bekend; maar wel weet men , dat zij zich tot volkomen groevekoppen ontwikkelen, wanneer zij met den visch, dien zij bewonen, in de darmen van andere visschen of van zee-roofvogels geraken. Wat er met de kiemen, de zeshakige blaasjes van dezen worm geschiedt van het oogenblik af, dat zij, na het openspringen van het ei, in het water vrij raken en voor zooveel zij met trilharen voorzien zijn, zich daarin bewegen, tot op den tijd dat zij als een onvolkomen groevekop worden teruggevonden, dat zal het onderzoek nader moeten leeren. Misschien zijn deze twee bekende toestanden twee schakels van de keten waartusschen nog andere onbekende liggen; misschien brengt de worm nog een tusschentoestand in lagere waterdieren door, die tot voedsel der visschen dienen. Nemen wij hierbij verder in aanmerking, dat ook de groevekop van den mensch te huis behoort in kustlanden en lage streken, die aan overstroomingen blootstaan, in 't algemeen bijv. in de noordelijke en noordwestelijke provinciën van Rusland (Finland, Polen), in Zweden en Noorwegen, het westen van Zwitserland en het aangrenzende deel van Frankrijk, liet zuiden van Frankrijk en Spanje, alsmede, ofschoon veel minder, in Oost-Pruissen, Pommeren, Nederland en België, — dan is het vermoeden zeer gegrond, dat deze wormen een jeugdigen toestand (het zij dan als blaasworm of anders) doorleven in lagere water- of inoerasdieren en nog onvolkomen gevormd met het drinkwater in het ligchaam van den mensch geraken. Deze lintworm veroorzaakt den menscli minder last dan de beide andere, omdat hij zich niet zoo krachtig beweegt en vooral zich niet kan vasthaken en niet zoo sterk kan vastzuigen. De laatste omstandigheden zijn ook oorzaak, dat de groevekop gemakkelijk is af te drijven met middelen, die bij de beide andere lintwormen onvoldoende zijn. II. De zoogenaamde eenzame lintworm (Taenia soliurn) heet aldus omdat men vroeger meende, dat er altijd slechts één enkele aanwezig is, al weel men nu, dat er uitzonderingen op dien regel zijn en men er soms meer, ja zelfs tot 40 te zamen bij denzelfden persoon heeft aangetroffen. De kop heeft de grootte van een kleinen speldekop (i—| streep breed) en is bij vergrooting, van ter zijde gezien, rond, van voren wegens de 4 znignappen afgerond vierhoekig, en min of meer zwartbruin gekleurd. De kleine, weinig uitstekende snuit, op het midden der voorvlakte, is gewapend met een dubbelen krans van 22 tot 28 haakjes. De huls is zeer smal en slechts weinige strepen lang. Daarop volgen de leden, waarvan de eerste naauwelijks \ streep breed zijn, maar de volgende langzamerhand in breedte toenemen, tot dat zij in den regel een maximum van 6 streep ongeveer bereiken, ofschoon zij ook wel eens dubbel zoo breed worden. De lengte van deze soort lintworm bedraagt gewoonlijk 6—8 el, soms ook het dubbel, terwijl het aantal leden 400 tot over 800 beloopt. Pig. 14 stelt voor Taenia soliurn in natuur- lijke grootte en in stukken op verschillende afstanden geno- fig. 14. men («, b, c, d, e,f, g). Zie nog vrije leden in fig 1. Fig. 16 een kop van denzelfden worm vergroot, met de haakjes en zuignappen. Fig. 1& twee haakjes, 350 maal vergroot, a een haakje der eerste rij of van den binnensten, b een dito der tweede rij of van den buitensten krans). Deze lintworm komt overal, doch voornamelijk in MiddenEuropa voor en is lastiger en vooral ook moeijelijker af te drijven dan de groevekop. Zijne ontw ikkelingsgeschiedenis is langen tijd met veel zorg nagespoord en thans met zekerheid bekend, zoodat een volledig antwoord kan gegeven worden op de vraag: Waar woont iic/ic iiulv\ui ui ait» uiüti^wuim, ui wat up l zenue iicerivuiiJi: door 't eten van welk voedsel kan hij in ons ligchaam geraken? De z. g. eenzame lintworm behoort in zijn blaaswormtoestand tot de blaasstaarten {cysticerci), heeft gewoonlijk zijne woonplaats in het varken en wordt, omdat hij bovenal in het celweefsel is gezeten, celweefsel-blaasstacirt (Cjsticercus cellulosae) genoemd. Hij is ook algemeen bekend onder den naam van fin of vin. Deze blaaswormen zijn omringd van een fijn vlies, dat een gesloten zakje vormt en gedurende hun groei ontstond. Ontdoet men ze daarvan, dan zien zij er uit als half doorschijnende, dwars elliptische blaasjes, die, naarmate van ie plaats waar zij gezeten zijn, de grootte van een gierstkorrel, van eene linze, ja van eene kleine boon bereiken, zelden grooter en meer dan 1| duim breed worden en dan ten hoogste den omvang eener gewone kers verkrijgen. Gewoonlijk zijn zij elliptisch met twee afgeplatte zijden en hebben zij eene lengte van 1 a 2, eene breedte van ' a 1 duim. In het midden ongeveer van eene der platte zijden bespeurt men eene zeer fijne spleetvormige opening, die toegang geeft tot het ingestulpte zakje, waarin zich de kop bevindt. De kop, welke, door het zakje omgeven, ook reeds door het blaasje lieen als een klein matwit knobbeltje van de grootte van een hennepkorrel zigtbaar is, komt in alle opzigten overeen met dien van den eenzamen lintworm, om de eenvoudige reden dat beiden 't zelfde dier zijn, zoo als wij gezien hebben. Drukt men op de blaas, dan komt de kop naar buiten en ïiet men het verlengsel, waarmede hij aan de blaas is verbonden. Bij een levenden worm is de kop bijna altijd in de blaas teruggetrokken, maar bij een dooden in den regel uitgestulpt. fig. 17. fig. 18. fm. <9a (Fig. 1 / vertoont, een celweefsel-blaasstaart van een varken , dat men 6 weken te voren leden met eijeren van taenia solium heeft doen eten. Fig. 18 het zakje, waarin de ingestulpte kop ligt, gezien op de binnenvlakte der geopende blaas van een volwassen worm. Fig. 19 denzelfden worm in natuurlijke grootte, maar nog omgeven door zijne omhullingsbeurs. Een stuk der laatste is echter uitgesneden, zoodat men door die opening den blaasstaart kan zien, die omstreeks het midden de opening vertoont, welke tot den ingestulpten kop voert. Fig. 20 een blaasstaart uit het vleesch van een varken, in natuurlijke grootte. Zie Fig. 6 een dito, maar grooter en uitgestulpt. Fig. 21, denzelfden worm vergroot en uitgestulpt, zoodat de kop met zijne haakjes en zuignappen duidelijk te zien is.) Dat het varken niet zelden in de gelegenheid is, de door menschen ontlaste lintwormleden en lintwormeijeren in zich op te nemen, is bekend. Die gelegenheid is somtijds als 't ware opzettelijk gegeven. Denken wij slechts aan de elders welligt meer algemeene, maar toch ook in vele streken van ons land bestaande gewoonte, om varkens nabij open sekreeten te houden, waarvan zij, zoo als bekend is, geenszins afkeerig zijn. Het voorkomen dezer blaaswormen of finnen bij het varken is sedert lang bekend en draagt den naam van gortigheid of finnigheid, onverschillig of het dier daardoor ziek is of zich geheel gezond voordoet. Vóór dat men blaaswormen kende, hield men deze blaasjes natuurlijk voor iets anders, gewoonlijk voor zieke klieren. Zij werden echter reeds in het laatst der 1 /■'- eeuw door den beroemden italiaanschen ontleedkundige malphigi als blaaswormen herkend en afgebeeld, ofschoon die ontdekking gewoonlijk als van veel latere dagteekening (1784) beschouwd en toegekend wordt aan den vermaarden natuuronderzoeker goeze, die deze wormen trouwens veel naauwkeuriger onderzocht en beschreven heeft. Nadat men rijpe leden van dezen lintworm opzettelijk aan varkens had ingegeven, bespeurde men dat eene maand later de bij die varkens ontstane finnen nagenoeg de grootte van een hennepkorrel hebben, en de kop zich begint te vormen in eene troebele plek van de blaas; dat na anderhalve maand de blaas nagenoeg volgroeid en de vorming van den kop duidelijk te onderscheiden is; eindelijk dat in twee maanden de blaas hare volle grootte bereikt en de kop zich vrij sterk ontwikkeld heeft. Wij zagen, dat de finnen voornamelijk gevonden worden in het celweefsel. Vooral is dit het geval in het celweefsel tusschen de vezelen van het vleesch, en wel soms bij voorkeur in het vleesch van den hals, de schouders, de kaken, de billen en den buik; maar ook op andere plaatsen en in de meest verschillende weeke deelen ontbreken zij niet. In het spek, dat dikwijls, maar te onregte, voor hunne gewone verblijfplaats wordt gehouden, vindt men ze alleen, wanneer er bij het dier zeer vele finnen voorkomen, maar ook dan nog slechts in gering aantal en digt aan de oppervlakte. Een gortig of finnig varken kan er voortdurend geheel gezond uitzien, zelfs vet worden, wanneer de finnen slechts weinig in getal en niet gezeten zijn in deelen, bijv. de hersenen, waar zij spoedig het leven in gevaar kunnen brengen. Dikwijls zijn zij echter in groote, ja zeer groote hoeveelheid in het varken aanwezig, zoodat er in één Ned. lood vleesch 15 tot 35 stuks geteld kunnen worden, welke trouwens kleiner zijn gebleven dan andere, die niet zoo opgehoopt zitten. In zulke gevallen worden de varkens vroeger of later ziek; zij zouden ten slotte aan uittering sterven, wanneer zij niet, eer dit gebeurt, geslagt werden. Zoo noodig brengt men ze dan op eene of andere bedekte wijze aan de markt. Uit hetgeen hierboven over de grootte der blazen is gezegd, is ligt op te maken,, dat met eenige oplettendheid bij een dood varken de finnen gemakkelijk te vinden zijn. Bij het levend dier is dit somtijds, maar niet altijd mogelijk. Somtijds namelijk zijn zij gezeten onder het vlies dat de binnenzijde der oogleden bekleedt en evenzoo als blaauwachtig geele knobbeltjes of puntjes aan de ondervlakte der tong. Deze twee plaatsen en vooral de laatste worden door de z. g. varkensschouwers bezigtigd en bevoeld. Reeds uit de vijfde eeuw vóór Christus vinden wij door aristopiianes medegedeeld, hoe destijds de koks door middel van een hefboom den varkens den mond openden, om te zien of er geene knobbeltjes (die zij met hagel vergeleken) onder de tong zaten. Eene eeuw later vermeldt ook aristotei.es deze knobbeltjes als een middel, waaruit men zien kan of het dier finnig is, zoodat dit onderzoek van de tong der varkens reeds eeuwen lang bekend blijkt te wezen. Docli het is niet afdoende om over het finnig zijn te oordeelen, omdat op beide plaatsen dikwerf geen finnen gevonden worden bij varkens, die voor het overige zeer finnig zijn. Reeds 150 jaren geleden werd in Frankrijk het gebruik van finnig varkensvleescli, vooral voor sclieepsgebruik, verboden , en werden personen die zulk vleesch verkochten zeer zwaar gestraft. Natuurlijk dacht men er toen niet aan, dat daarbij het ergste, wat de mensch er van te vreezen heeft, in het opdoen van den lintworm bestaat. Men stelde zich van het eten van dit vleesch vrij wat vreeselijker gevolgen voor. Dit zeer vergroot en ingebeeld gevaar was hoogstwaarschijnlijk ook oorzaak, dat omstreeks dien tijd, onder Lodewijk XIV, ambtenaren aangesteld werden, die, zooals blijkt uit bunnen zeker wat vreemd klinkenden titel van conseillers du roi, jurés langueyeurs de porcs (raadsheeren des Konings, gezworen schouwers van de tongen der varkens), belast waren met op de markten de tongen der varkens te onderzoeken, ten einde over het al of niet aanwezig zijn van finnen te oordeelen. 