Nieuwe bijdragen ter toelichting van de schoolkwestie
//Wij noemden daar straks de lijdensgeschiedenis. Grootelijks verkeerd zou het zijn, wanneer iemand met de kinderen zou willen gaan spreken over het leerstuk van het borgtochtelijk of plaatsvervangend lijden. Evenmin behoeven de begrippen voldoening en verzoening voor hen ontleed en het verschil daar tusschen aangewezen te worden. Wat zouden de kleinen aan dergelijke beschouwingen hebben? Neen, maar zij moeten het in deze dierbare geschiedenis zien, dat God Hem, die geen zonde gekend heeft voor ons zonde heeft gemaakt, opdat wij zouden worden rechtvaardigheid Gods in Hem. Zij moeten Hem daar zien als in onze plaats gemarteld en geslagen, de zonde dragende; als om onze overtredingen verwond, om onze ongerechtigheden verbrijzeld. . . . En, zoo zullen zij Hem zien, als de geschiedenis verhaald wordt, gelijk zij geboekt staat, en als men onder dat verhaal de vrucht van Christus lijden in zijn hart ervaart. Helaas! helaas! waarom moeten zoo velen dat geluk ontberen!" S. ontkent het niet, dat er bij dit bijbelsch historisch onderricht kan worden gedogmatiseerd, maar geschiedt het, 't is uitzondering, geen regel en daarom mag aan 't christelijk onderwijs in 't algemeen niet ten laste gelegd worden, wat niet in zijn wezen ligt, wat het als eene onderwijskundige dwaling verwerpt, wat op zijn gebied even als op het van 't openbare alleen bij verkeerde toepassing gevonden wordt. Immers ook de openbare school heeft hare dogma's, ook meer dan een harer onderwijzers dog mat is eert.. //Haar lievelingsdogma is: kennis is macht. Er wordt gedweept met die leerstelling. Maar als nu gevraagd wordt: welke kennis en welke macht bedoelt gij? Dan is het antwoord niet, de kennis van den eenigen, waarachtige God en van Jezus Christus, dien Hij gezonden heeft, welke kennis het eeuwige leven is, en de macht om kinderen Gods genoemd te worden door het geloof in Jezus' naam. Ware dit de bedoeling, wij zouden de eersten zijn om de genoemde leer toe te juichen, omdat zij was naar de H. Schrift. Maar neen! Het is de kennis van allerlei stoffelijke en verstandelijke zaken, die bedoeld wordt, in de macht om de stof te beheerschen, om roem, eer, aanzien, invloed te verwerven. Het is de kennis van wis- en natuurkunde, van bouw- en werktuigkunde, van huishoud- en geschiedkunde en de macht om uit die kennis nieuwe krachten te ontwikkelen, welvaart te verspreiden, om aan zich zeiven genoeg te hebben. Het is de kennis, waarvan Gods woord zegt dat zij opgeblazen maakt, en de macht om wind, stroom, stormen en watergolven te trotseeren, ja, zich Heer der schepping te wanen. Het is alle kennis en alle macht, behalve de een.ig ware, die bij hare bezitters alle andere kennis heiligt, door ze aan haar ondergeschikt te maken. Dat het alzoo is bewijzen andere dogmen, uit de hoofdstelling afgeleid, zooals daar zijn: men moet niets aannemen voor men het begrijpt; het is ongerijmd iets te gelooven, dat met de uitwendige ervaring strijdt; de rede moet de hoogste rechter zijn; eerst zien, dan gelooven, enz. //Dergelijke treurige dogmen worden, helaas! naar de tegenwoordige onderwijswet op de staatsscholen toegepast. Zij zijn in overeenstemming met den geest der eeuw en daarom voor het meerendeel aantrekkelijk. Nu behoeven we niet eens te vragen, of er op de staatsscholen naar die grondleer gedogmatiseerd of dogmatisch onderwijs gegeven wordt: in beide gevallen is het verderfelijk. Geschiedt het eerste, dan begaat men de dwaling hierboven reeds in 't algemeen afgekeurd. Heeft het laatste plaats, dan worden die valsche begrippen als 't ware ongemerkt ingezogen, dan wordt de jeugd bedorven. Betweters en bedillers van alles wat beneden het peil hunner wijsheid staat, komen te voorschijn, ontevredenen, zichzelven zoekende menschen, treden de maatschappij in, menschen, die zoo lang zullen wroeten in het slijk der aarde totdat zij er machteloos en hopeloos in nederzinken. Zou hun nu wellicht het onderwijs van een godsdienstleeraar baten? Dat komt waarschijnlijk te laat: zij hebben er geen lust in, zij missen er de ontvangbaarheid voor; zij gevoelen er geen behoefte aan, zij zijn er niet toe voorbereid.// Vooral 't gemis aan die voorbereiding drong Ds. gunning tot spreken, tot een beroep op de Christelijke conscientie der gemeente. Met al den ernst hem eigen, spoorde hij haar aan, het Christelijk onderwijs ter harte te nemen, ook op de school moest zij het Evangelie tot hare kinderen brengen. Daarom kan zij met het onderwijs der staatsschool geen vrede hebben, 't sluit het Evangelie uit en voldoet alzoo geenszins aan de behoeften van Christelijke ouders. *) Niet de Staat, maar de Ktrk staat liier echter schuldig. //Wordt de Kerk in de School verongelijkt, dan is dit doorgaans hoofdzakelijk bet gevolg daarvan, dat de School in de Kerk verongelijkt is geworden, de gemeente van Christus is dan niet ijverig genoeg geweest in het behartigen van de belangen der School, en in het vormen van eene Christelijke openbare meening. Daardoor is het met de School gegaan als met de armenzorg, philantrophie en meer dergelijke belangen, de Kerk verzuimde hare roeping om zich deze dingen aan te trekken, de Staat moest nu deze vluchtelingen wel tot zich nemen; hij deed het naar zijne beginselen, dat wil zeggen in onze dagen: //met onverschilligheid jegens het geloof dat den christen als de hoogste waarheid en de eerste levenskracht dierbaar is." //De schoolwet is er nu eenmaal. Volgens haar mag op onze openbare scholen niets onderwezen worden wat éénige godsdienstige gezindheid, ook den Israëliet kan ergeren. telijke gemeente beaamt, wanneer ik betuig: wij willen deze onzijdigheid niet. Wij kunnen en mogen er niet mede tevreden zijn. Wij hebben geen rust voor onze kinderen tenzij voldaan zij aan het woord onzes Heeren: //Laat de kinderkens tot mij komen, en verhindert ze niet, want derzulken is het koninkrijk der Hemelen ....// Geene strakke, dorre rechtzinnigheid wil Ds. gunning, geen afgetrokkene leerstellingen; de school is hem geene inrichting tot gedwongen bekeering, maar eene plaats ter vrije opvoeding in den christelijken, vollen, gewijderi zin des woords. i/Daarom willen wij niets anders dan getrouwelijk de woorden des Heeren opvolgen: laat de kinderkens tot mij komen. Tot mij, tot de persoon des Heeren, — niet tot eenige afgetrokken stellingen, hoezeer die ook waar mogen zijn op zichzelve; want wij schuwen niets sterker dan een opvoedkundig vooruit grijpen op hetgeen eerst later zich ontwikkelen kan ; tot mij, de persoon des Heeren, gelijk ze zich toont in de geschiedenis, gelijk de Apostolische getuigenis haar verklaart. Laat ze tot mij komen, spreekt de Heer: ja, komen op eigen voeten, des noods op de armen der liefde gedragen, maar nimmer gesleept of gezweept. Het Woord van God willen we op de scholen ; maar niet als wetgever met uitwcndigen dwang opgelegd aan de teedere harten, evenmin als dat wij dat woord als vreemdeling willen beschouwd zien. Neen, naar zijn eisch willen wij het als levend woord, levend in het hart des onderwijzers, en van daar uit vrijelijk, zonder afgepaste regelmaat, uitstroomend tot de harten der kinderen, vrijelijk aangeboden aan der kinderen oog en oor." tt Wij vreezen niet dat wij de kinderen somber en neergedrukt zullen maken, indien wij hen op kinderlijke wijze, naar hunne vatbaarheid, met liefdevollen ernst doen beseffen dat zij zondaren zijn, die verlossing noodig hebben. Wij willen hun Jezus bekend maken als den beminnelijken kindervriend, ja, maar ook als den Heiligen Verlosser, den Zone Gods, wiens bloed reinigt van alle zonden en door wien alleen wij tot den Vader komen. Rondom Hem als het middelpunt, schromen wij niet de heilige bijbelsche geschiedenis in al liaar omvang en beteekenis te plaatsen voor oog en hart der kinderen...." Geenerlei onderwijs buiten de schooluren, geen catechisatie zelfs, kan aanvullen wat de openbare school hier moet nalaten of verbeteren, wat zij daardoor bederft '). 1) Zie XXXIX. //Gemeente des Heeren, het is mij eene gedurige smart, uit uw midden leerlingen voor het godsdienst-onderwijs te ontvangen, welke op de staatsscholen onderwezen zijn. Hoe welmeenende pogingen de Kerkeraad of gij zelt of anderen ook aanwenden om aan die kinderen buiten de schooluren godsdienst-onderwijs te geven, toch staan ze doorgaans zeer verre en zeer kennelijk achter bij leerlingen die van eene goede Christelijke school tot mij komen. En niet minder is het mij telken jare gedurig eene smart, tot het lidmaatschap der gemeente dezulken te moeten toelaten, bij wie het gebrek aan eene goede christelijke opleiding in hunne jeugd op lateren leeftijd door geene inspanning van de zijde des leeraars is goed te maken. Op welmeenende onderwijzers van de openbare school, wordt hiermede geen blaam geworpen. Wij vergen van hen niet dat zij de bestaande schoolwet zullen braveeren of ontduiken. Maar U wederom, gemeente d?s Heeren! zie, uwe leeraren met velerlei werk overladen, zijn geroepen de zaaiers te zijn van het Woord Gods in de harten en verstanden uwer kinderen. Dit sluit in zich, dat de grond hun reeds bewerkt en omgespit toegewezen worde. Ach, waarom noodzaakt gij uwé leeraren dan ook nog ontginnersen om ploegers van den grond te wezen, en bij uwe kinderen, alvorens aan het zaaien te kunnen denken, vooraf nog tot de allereerste beginselen te moeten de handen aan het werk te slaan? Op hunne vermoeienis, tijdbesteding, teleurstelling, machteloosheid om in een enkel uur met zoo velen iets aanmerkelijks uit te richten, op dit alles wijs ik U niet in de eerste plaats, — maar op uw eigen belang en dat van de zielen uwer kinderen.// Kwamen allen of slechts vele leeraars zoo rond en open er voor uit als Ds. gunning 't hier doet, dat zij bij hun godsdienst-onderwijs de hulp der school niet kunnen ontberen, — we zouden een stap voorwaarts doen op den weg, die leidt naar de christelijke school, welke zoo als eene gezonde paedagogiek eischt, het voorbereidend godsdienst onderwijs voor hare rekening neemt, en zoo naar hare eigenlijke bestemming als een onmisbaar middellid optreedt tussclien het huisgezin aan de eene zijde en de kerk en de maatschappij aan de andere zijde. Voor elk vak van onderwijs, dus ook voor dat in den godsdienst geldt de volgende regel: //eerst het voorwerp van onderwijs van zijne aanschouwelijke zijde, in concrete gestalte, in beeld of werkelijkheid of omschrijving, — dan het abstracte, 't geen moet worden van buiten geleerd eu onthouden, — ten laatste vereeniging van het uon- 10 uictc en iicit ausiittutc iui eeue ïnneriijKe opyoeaenae waaraeia, waaraan verstand en hart een blijvend, een voor het geheele leven weldadig voedsel kunnen ontleenen.» Dit schema, op elk leervak van toepassing, zal ieder dadelijk doen inzien, dat alle onderwijs eigenlijk tweeledig is, n.1. voorbereidend en vormend. Het eerste is geheel aanschouwelijk, — ontginnend zou men 't kunnen noemen; het geeft den grondslag aan, maakt vatbaar, wekt den lust op, geeft in één woord alles wat noodig is om het laatste met vrucht te ontvangen; het is het onderwijzen, het aanwijzen van onderen aan, dat het eigenlijke leer en en het vruchtbaar maken daarvan voor het leven, — de taak van het vormend onderwijs, — moet voorafgaan. Voor vele leervakken kan dit voorbereidend en vormend onderwijs, met behulp van eene goede klassificatie en een daaraan beantwoordend onderwijzend personeel in eene en dezelfde school gegeven worden, zoo als dat dan ook steeds in onze armen- en diaconiescholen, ook in vele dorpsscholen geschiedt. Maar moet de leerling eene grootere mate van kennis erlangen dan het minimum voor ieder zonder onderscheid noodzakelijk, dan werkt vereeniging nadeelig, dan is eene splitsing der school in eene lagere en in eene middelbare onmisbaar: de lagere voor den eersten trap, voor het concrete, het aanschouwelijke, het voorbereidende, de middelbare voor den tweeden en derden, voor het abstracte, het eigenlijke leeren, het vormende. In zake van godsdienst mogen wij Protestanten ons met geen minimum van kennis te vreden stellen, allen hebben we daar voorbereidend en vormend, lager en middelbaar onderwijs noodig. Uit trouwens is van de tijden der Reformatie af altijd zoo begrepen, en tot op 1/95 was het voorbereidend godsdienstonderwijs aan den schoolmeester, het vormende aan den predikant opgedragen. De schoolwet van 1800 bracht hierin alleen in zoo verre verandering, dat zij het voorbereidend godsdienst-onderwijs beperkte tot den kring, waar binnen liet zich volgens de voorschriften eener gezonde paedagogiek moet bewegen; zij verlangde van de school: //een wel ingericht onderwijs in den christelijken godsdienst voor zoo ver zijn geschied- en zedekundig gedeelte aangaat". Maar dit wilde men niet. Men wilde vereenigd houden wat althans op godsdienstig gebied, niet wil vereenigd zijn; men handhaafde met onverbiddelijke gestrengheid de gemengde school, maar dit ten koste van 't voorbereidend godsdienst-onderwijs dat nu langzamerhand van de school in de catechisatiekamer, van den schoolmeester op den predikant overging. De herder, de leeraar werd nu ook onderwijzer. Hij wiens roeping het was de kinderen der gemeente te 1 e e r e n en hen daardoor tot hooger leven op te leiden, moest van nu voortaan die kinderen ook onderwijzen, d. i. hen voor dat leeren voorbereiden en vatbaar maken. De verandering was groot, al werd zij, bij het breed uitmeten van de uitnemendheden der gemengde school slechts door weinigen opgemerkt; even groot als dat b. v. het onderwijs in de laagste klasse bij uitsluiting van elk ander werd opgedragen aan de docenten bij de gymnasiën en andere hoogere inrichtingen werkzaam. Maar wat is ook 't gevolg geweest? Geen ander dan dat de catechisatie-uren, reeds niet te menigvuldig, — acht en veertig in 't jaar, — met te veel arbeid werden overladen. Wel bleef het onderwijzen hier en daar niet geheel achterwege, — maar, — getuige de elkander schier verdringende vraagboekjes, zelfs voor de eerste periode van het onderwijs, voor de Bijbelsche geschiedenis; — het concrete werd behandeld, als of dit het abstracte ware geworden; //vragen opzeggen" en daarover redeneeren werd hoofdzaak; het vertellen, het aanschouwelijk voorstellen, 't laten zien, het kon om meer dan eene reden niet plaats hebben zoo als het behoorde. Neen, de catechisatie is niet de rechte plaats voor de eerste periode van het godsdienst-onderwijs, 't geen deze eischt, onderwijs in de Bijbelsche geschiedenis, kan alleen op doeltreffende wijze in de goed ingerichte lagere school gegeven worden. Ik wijs er nu niet op dat de schoolmeester, de goede schoolmeester altijd, door den aard zijner opleiding, door zijne practische bedrevenheid in de kunst van onderwijzen, door hetgeen van hem voor elk ander vak geëischt wordt, door den meer vertrouwelijken voet, waarop hij met de kinderen omgaat, die beter met hem bekend, meer aan zijne taal en wijze van uitdrukking gewoon, minder tegen hem zullen opzien dan tegen den predikant,— alles in ?ich vereenigt wat hem bij uitnemendheid voor dit werk geschikt maakt. Ook spreek ik er niet van dat de school en ook deze alleen den tijd beschikbaar heeft en de hulpmiddelen bezit, om de kinderen, zoo als dat naar hunne jaren en vatbaarheid moet plaats hebben, de Bijbelsche geschiedenis zóó aanschouwelijk voor te stellen, dat zij zich deze ten blijvend eigendom maken en het hun medegedeelde mondeling of schriftelijk kunnen terug geven. Ontwik- 10» keling en toelichting van dit alles, zou al heel licht de beschuldiging uitlokken van te hooge ingenomenheid met het schoolmeesterswerk. En hieraan wordt niet gedacht, 't Aangevoerde heeft geen ander doel dan om te doen inzien, dat de kinderen niet geheel onvoorbereid zoo als nu geschiedt en hoe langer zoo meer zal geschieden, ter catechisatie moeten komen. Worden zij daar toegelaten, dan dienen zij vertrouwd te zijn met de Bijbelsche geschiedenis; — zijn ze dit niet, — het godsdienst-onderwijs zal er onder lijden en de catechisatie nimmer kunnen zijn of worden, wat zij moet zijn en worden. Afdoende hulp is hier, zoolang de tegenwoordige wet in haar hoofdgedachte blijft bestaan, alleen te wachten van kerkelijke gemeentescholen, dus van scholen, die niet alleen het voorbereidend godsdienstonderwijs naar den eisch ter harte nemen, maar die ook boven de openbare school het voorrecht bezitten, dat zij hare leerlingen mogen wijzen op hun Verlosser en Heer, dat zij Jezus Christus, den gezondene des Vaders, mogen leeren kennen als de bron van al het goede in ons. 't Is waar, die kerkelijke gemeenteschool is niet zonder eenige opoffering van financieelen aard te verkrijgen ; maar minder bezwaarlijk zullen deze zijn, wordt er partij getrokken van de kosterie-goederen, oorspronkelijk mede bestemd voor het bekostigen van het voorbereidend godsdienst-onderwijs, en nu, overal, waar zij ten bate van de openbare school komen, ten eenemale aan die bestemming onttrokken. Hadden de kerkelijke gemeenten dadelijk na '57 tot regel aangenomen, om bij 't ontstaan van vacatures een des bevoegd schoolmeester als koster en voorzanger aan te stellen, hadden zij dezen, verzekerd van een behoorlijk bestaan, — de verplichting opgelegd om eene bijzondere school te openen, — we zouden nu minder behoeven te klagen, en niet zoo betreurenswaard aanzienlijk zou 't getal leden der Hervormde Kerk zijn, die nagenoeg vreemd aan den Bijbel, niet in staat zijn rekenschap af te leggen van de hope, die in hen is, van het geloof, dat zij hebben beleden. § 6. SCHOOLINRICHTING TE ZÜRICH. — SCHOOLPI.ICHTIGHEID. De negentiende algemeene vergadering van 't Nederland sch Onderwijzers Genootschap, den 23sten Juli '63 te Amersfoort gehouden, werd geopend met eene rede van den heer Mr. farncombe sandeks, destijds Inspecteur in Utrecht, —«over het verband tusschen WÉ lager en middelbaar onderwijs, naar aanleiding van de nieuwste schoolwetgeving in 't kantoor Zürich.» De wet, die het schoolwezen in Zürich, eene elders niet gekende hoogte heeft doen bereiken, dagteekent van 23 December 1859. Zij regelt Lager, Middelbaar en Hooger onderwijs, en dat wel «in hun onderling verband als deelen van een groot organisch geheel.// Van die regeling, vooral van de verhouding der lagere school tot de middelbare geeft de heer farncombe sanders eene schets, waaruit nog heden ten dage voor ons veel te leeren valt; — van te meer beteekenis, omdat al wat zij geeft de vrucht is van eigen waarneming, van ervaring opgedaan, bij //vrij talrijke en vrij langdurige bezoeken, zoowel van Stads- als van Dorpsscholen.// De volgende paralel tusschen het kanton Ziirich en Nederland gaat vooraf. //Even als bij ons toch is daar onder den invloed derzelfde begrippen, die in het staatkundige het beleid der Regeering aan den nauwen kring van enkele standen ontnamen, en het volk zelf tot ruime deelneming aan het bestuur zijner eigene zaken riepen, een machtige drang naar grooter verlichting en algemeene beschaving der natie geboren ; even als bij ons was daar toen de lagere school nagenoeg de eenig bestaande inrichting, die tot verwezenlijking van het beoogde doel kon worden gebruikt; en even als wij het sedert 1857 bij ons hier en daar hebben kunnen waarnemen, heeft het in Zürich niet aan welmeenende mannen ontbroken, die in hun loffelijken ijver om het volk toch recht verlicht en verstandig te maken, gemeend hebben dat de lagere school in haar leerplan eene kleine encyclopedie van nuttige kennis moest opnemen, en dat zij de plaats was, waar de toekomstige burger, reeds voor zijn twaalfde jaar, moet ingewijd worden, in alles, wat tot algemeen menschelijke vorming behoort.// //Maar naast die lagere school werd daar, gelijk thans bij ons door de nieuwe wet J) zal geschieden, door eene reeks van verordeningen allengs een andere soort van scholen in 't leven geroepen, die in haren steeds toenemenden werkkring het practisch bewijs leverden, dat de lagere niet de eenige Volksschool behoeft te wezen, ook niet van hem die later van nij veren arbeid zal moeten bestaan, en terwijl de ervaring op die nieuwe scholen deed zien, hoe weinig men den jongeling verder kan brengen, die als kind misschien veel 1) De wet op het M. O. heeft geleerd, maar niet: hoe men leeren moet; ondervond men tevens hoe de lagere school, door haar leergang alleen naar de leerstof te bepalen en niet omgekeerd het bevattingsvermogen des leerlings tot psychologischen grondslag te nemen, hoe die lagere school op het wijde veld van het weten verdoolde, en voor veel tijd en veel arbeid slechts een schralen oogst van ontwikkeling opleverde." Niet de massa van kundigheden verheft het onderwijs tot het inderdaad beschavend en ontwikkelend element in de volksopvoeding; — neen, de weldadige vrucht van dat onderwijs is vooral te zoeken in de methode, in de wijze waarop het kundigheden mededeelt en deze den leerling ten eigendom doet worden: //leeren te leeren" is en moet blijven 't hoofddoel van alle lager onderwijs. Maar al te zeer is dit door den wetgever van 4857 voorbij gezien. De omvang, dien hij in art. 1 aan 't onderwijs geeft is te groot, te rekbaar ook. De lange lijst van leervakken daar opgenoemd, de schier onbeperkte ruimte door het woord //beginselen" aan de practijk gelaten, de menigte van werkjes of werken daardoor te voorschijn geroepen, der school ten gebruike aangeboden en door deze meer dan men vermoedt met graagte aangenomen, — wettigen de ironie, waarmee hier de dwaling en hare gevolgen worden aangewezen. Die zucht om kinderen reeds met hun twaalfde jaar volleerd te zien, is, — om 't op zijn zachtst uit te drukken. — ons lager onderwijs tot groot nadeel geweest. Het veel leeren heeft het goed leeren met al wat er mee in verband staat tegengewerkt en verhinderd; 't meest wenschelijke, 't voor het leven meest vruchtbare doel der lagere school is niet bereikt, zij, — 't wordt thans onverholen erkend, — heeft haar leerlingen niet leeren denken. De Zurichsche schoolinrichtingl waaromtrent de heer F. S. vele wetenswaardige bijzonderheden mededeelt, wordt door de volgende beginselen beheerscht. //1°. Het hoofddoel der lagere school is niet het aanbrengen van veel positieve kennis, nog minder van wetenschappelijk ingekleede en geordende kennis, maar opleiding van den leerling tot denken, tot juiste opvatting der gesproken of geschreven gedachten van anderen, en tot vaardige en duidelijke uiteenzetting zijner eigen gedachten, zoowel bij monde als in sehrift." //2°. De overweging, dat zoodoende de tijd ontbreekt, om den leerling op de lagere school met vele zaken bekend te maken, wier kennis voor iedereen in het practische leven noodig te achten is, mag er niet toe leiden om den langzamen leergang te versnellen, die door de trapsgewijze ontwikkeling van de kinderlijke vermogens gevorderd wordt; allerminst mag het practische nut van sommige kundigheden voor 't latere leven er toe brengen, dat tien of elfjarige hersenen worden opgevuld met eene leerstof, die in den regel eerst door veertien of vijftienjarigen met vrucht kan worden verwerkt;—de lagere school mag nooit ontaarden in een middelbaar schooltje voor kleine kindertjes." //3°. Het gevolg dezer overweging behoort dus te wezen, dat er voor allen, die de lagere school verlaten, aanvullings- (niet enkel herhalings-) scholen zijn, waar den leerling opzettelijk het nog ontbrekende deel der kundigheden aangebracht wordt, 't welk de onontbeerlijke aanvulling is van zijne algemeene ontwikkeling en reeds aanvankelijk opgedane kennis." «4°. Voor hen, die bij 't verlaten der lagere school meer verlangen dan de weinige leeraren der aanvullingsschool kunnen geven, zonder toch aan opleiding tot eigenlijk wetenschappelijke vorming behoefte te hebben, of er den noodigen tijd voor te kunnen afzonderen, moeten er middelbare Volksscholen zijn, naast, niet boven de aauvullingsscholen geplaatst; waarop dezelfde leerstof, doch op breedere schaal, hoofdzakelijkvolgensdemethodederlagereschool, wordt behandeld." *) "5". onderwijs in den godsdienst uitgesloten, daar wordt het bijna overal als bestanddeel van 't lager en middelbaar onderwijs behandeld, en op de lagere school, waar nog geen eigenlijk leerstellig onderwijs wordt gegeven aan den onderwijzer zeiven toebetrouwd.." '/Moeilijkheden in de practijk ontstaan uit deze regeling niet, omdat de strijd der gezindten en der richtingen, al moge hij dikwerf hevig gevoerd worden, niet op het gebied der school schijnt overgeslagen te zijn; zoodat de mannen van zeer verschillende richting, die ik op dit punt ondervroeg, zelfs eenige moeite hadden om te begrijpen, wat ik eigenlijk meende. Dubbel merkwaardig mag dit in Zurich genoemd worden, waar nog voor twintig jaren de aanstelling van een rationalistischen hoogleeraar in de theologie (d. f. stbauss) tot hefboom gebruikt worden kon, om de bestaande regeering op bijna gewelddadige wijze ten val te brengen. Wat hiervan ook zij ; — bijzondere scholen ter gemoetkoming aan godsdienstige bezwaren zijn in 't kanton Zurich eene onbekende zaak, en leerplan en leermiddelen voor 't godsdienst-onderwijs op de openbare scholen, — zelfs in de uitsluitend Roomsch-Katholieke gemeenten, waaromtrent in de schoolwet een voorbehoud was gemaakt, — zijn door den Op voedingsraad,in overlegmet de godsdienstleeraars en geestelijk en de r v er schil le n de gezindten vastgesteld. In nauw verband met dezen toestand is de bepaling, dat in alle plaatselijke schoolcommissiën de godsdienstleeraar van rechtswege voorzit, zoodat aan hem in de eerste plaats de zorg voor het getrouwe schoolgaan is opgedragen" >). Geenszins wil ik beweren dat de schoolinrichting, die in Zurich zoo gunstig werkt, ook de onze zou kunnen zijn; maar zeer veel geeft ze ons te leeren. Er is daar verband tusschen kerk en school,blijkbaar in t godsdienst-onderwijs, in 't overleg met hare dienaren bij t vaststellen van 't leerplan; ook in dezer tegenwoordigheid ambtshalve in 't schoolbestuur. — Hadden wij op dit alles bij de jaren lange behandeling der schoolkwestie wat meer ernstig gelet, — waarlijk we zouden van veel onaangenaams bevrijd zijn gebleven, en althans eene schoolwet gekregen of mogelijk gemaakt hebben, beter dan de bestaande in overeenstemming met de behoeften der bevolking, met de eischen eener gezonde paedagogie; ons openbaar schoolwezen zou bij onbekrompen handhaving van de vrijheid van onderwijs gegrond kunnen zijn op 't geen eene godsdienstige natie voor haar kroost moet verlangen - niet zoo als 1) Zie XL. nu, op 't geen vrijzinnigen en lichtvrienden daarvoor genoeg achten. Eenheid van den Staat, eenheid, d. i. eenvormigheid ook van 't openbaar onderwijs. Wordt dit beginsel niet losgelaten, blijft men in den waan, dat de kerk, of liever de kerkelijke gemeente, niets, hoegenaamd niets met de openbare school te maken heeft, daar //de groote menschelijkc taak" buiten haar om moet worden afgeweven, — de openbare school kan noch zal wezenlijk vooruitgaan. Zij zal, hoe ook uitwendig opgesierd, hoe ook met een kundig personeel bezet, steeds worden gewantrouwd en vermeden door allen, — en dezen zijn velen, — die uit overtuiging aan hun godsdienstig geloof, d. i. aan hunne kerkelijke belijdenis gehecht zijn; zij zal zoo noch de sympathie, noch den bijval vinden, die zij noodig heeft om tot de uitnemende resultaten te leiden, die in Zurich en elders in Zwitserland zijn verkregen. Getrouw schoolgaan, — 't onmisbaar vereischte, niet alleen voor den geregelden gang, maar ook voor 't goed gedijen van 't onderwijs, — liet hier te lande vóór en na '57 te wenschen over. In steden en dorpen was en is nog ongeregeld schoolgaan regel, getrouw schoolbezoek uitzondering; zeer weinige scholen slechts zien dag aan dag haar kinderpersoneel voltallig. Maatregelen tegen deze voor 't onderwijs zoo belemmerende kwaal werden reeds bij de diccussies over de wet verlangd. Schooldwang, schoolplichtigheid, schoolgeldplichtigheid kwamen daarbij ter sprake, 't eene zoo min als het andere vond bijval. Thorbecke, leidsman van Regeering en Kamer was er bepaaldelijk tegen. Algemeene deelneming aan 't onderwijs was alleen te wachten van toenemende beschaving, zij moest eene vrijwillige vrucht zijn, niet aan te kweeken door overheidsgebod: — komen zou ze, deden Regeering en particulieren slechts het hunne om de gelegenheden ter bekoming van onderwijs bestendig te vermeerderen; waren deze slechts gemakkelijk en met weinig kosten voor ieder toegankelijk. 1) Eene verwachting, die niet is verwezenlijkt; ook onder de heerschappij van de wet van 1857 nam het ongeregeld schoolgaan eer toe dan af; daarenboven bleef volgens eene matige berekening in '59 het vijfde deel der schoolplichtige kinderen van alle onderwijs verstoken. Meer ernstig dan vroeger kwam nu de zaak weder ter sprake, schooldwang, zoo als ze in Pruissen bestond, was ook hier, meenden velen, onmisbaar. In den aanvang van '63 deelde de Kerkelijke 11 Zie XL(. Courant, met de aanmaning om het of alleen of in vererniging met anderen te teekenen en op te zenden, een adres mede, aan den Minister van Binnenlandsche Zaken, 't verzoek inhoudende om maatregelen te beramen, ter invoering der wettelijke schoolplichtigheid, «den welgezinden kan zij niet hinderen, den kwalijkgezinden zal zij beletten hunne kinderen op te laten groeien als dieren des velds, waardoor ze ongeschikt worden voor de burgerlijke maatschappij, 't welk leidt tot armoede en misdaad." Niet zoo gemakkelijk ais de K. C. meende was de zaak af te doen. Voorzeker is de school- of zooals 't nu heet, — de leerplichtigheid een niet te verwerpen middel om 't schoolbezoek zijn hoogst mogelijk cijfer te doen naderen, maar tegen hare wettelijke invoering bestaan moeilijkheden en bezwaren, alleen te overkomen en op te ruimen door eene publieke opinie, die zich krachtig te hare gunste uitspreekt. Zoo ver waren we in 63 nog niet. Eene commissie door de Maatschappij totNut van 't Algemeen benoemd om haar omtrent het wenschelijke der wettelijke leerplichtigheid voor te lichten, kwam niet tot eenstemmigheid; haar voorstel om van wege de Maatschappij een adres aan de Kegeering te richten, waarbij //op de invoering der school- of leerplichtigheid in Nederland" werd aangedrongen, werd met 287 tegen 266 stemmen, aangenomen. Minder gunstig nog was 't resultaat van de uitvoerige besprekingen op de 19e algemeene vergadering van 't Nederlandsch Onderwijzers-Genootschap; zij toch leidden er toe, dat de vergadering //bij luide acclamatie" besloot om als haar gevoelen uit te spreken, //dat de leerplichtigheid met strafbepalingen hier te lande niet uitvoerbaar, en derhalve ook niet wenschelijk is" >). Meer dan eens zullen we in deze Bijdragen op de schoolplichtigheid, — hier evenwel niet naar beliooren te behandelen, — moeten terugkomen. Hare invoering in een niet ver verwijderd tijdperk wordt meer en meer waarschijnlijk. Betreuren zullen wij die invoering niet,— mits vooraf de openbare school door wijziging van de hoofdgedachte der bestaande wet, in overeenstemming worde gebracht met 's volks godsdienstige denkwijze en behoefte. De gemengde, de neutrale openbare school met hare algemeenheden van deïsme, rationalisme en sentimentaliteit moet uitzondering worden, met haar als regel is de wettelijke schoolplichtigheid onbestaanbaar. Verplicht schoolbezoek is 1) Zie XLII. gewetensdwang, rust (le openbare school, de school, waaraan de overgroote meerderheid der bevolking gebonden is en nog lang gebonden zal blijven, niet op positief christelijken grondslag, is haar onderwijs niet homogeen met volksgeloof en volksgeweten 1). § 7. De neutrale school moet geen kegel zijn. Nota bij de tweede kamer ingediend, omtrent het misbruik van art. 23. discussies bij de behandeling der begrooting in '63. Ter voorlichting van vriend en vijand, meer nog om het zedelijk besef der natie op te wekken en tot bewustheid te brengen van de gevaren, die dreigden, gaf de heer groen van prinsterer, zijne adviezen in 't najaar van '(>2 in de Tweede Kamer uitgesproken, afzonderlijk in het licht a). De uitvoerige voorrede geeft telkens met verwijzing naar de adviezen een hoogst belangrijk toelichtend overzicht van de hoofdpunten van den strijd; op meer dan eene plaats doet ze de hoogere beteekenis van de schoolkwestie uitkomen 3); de christelijke bevolking wekt ze op tot plichtbetrachting, blijkbaar ook in 't gepast gebruik maken van hare staatkundige rechten; meer kennis moet ze nemen van 't geen op politiek gebied wordt gesproken en gedaan, 't geeft hun, die daar voor hare belangen in de bres staan een onmisbaren steun, 't moet medewerken om den zoo diep ingrijpenden strijd vroeger of later tot een gewenscht einde te brengen. 1) „Algemeene leerplichtigheid beteekent, dat ieder gestraft zal worden, die zijne kinderen niet laat onderwijzen, omdat het staatsbestuur vordert dat allen onderwezen zullen zijn. Dus zullen dan de ouders, die om des gewetens wil hunne kinderen terug houden van de anti-christelijke en moderne staatsschool, die geene middelen of geene mogelijkheid hebben om hun elders christelijk onderwijs te verschaffen, geplaatst worden tusschen hun geweten en de straf, gedwongen worden, of tegen hun geweten te handelen of in de gevangenis te zitten. De vrijheid der ouders in de opvoeding hunner kinderen en hunne dure verplichting om ze op te brengen in de vreeze des Heeren, wordt vervangen door den dwang des Staats, om ze te doen onderwijzen in hetgeen de Staat nuttig en noodig acht voor zijn doel." Kerkelijk Weekblad. 2) „Vrijheid van christelijk-nationaal onderwijs, in verband met scheiding van kerk en staat." 3^ „Tn den strijd van het Christendom der Apostelen en Profeten tegen het Christendom boven geloof8verdeeldheid", [kern ook der schoolkwestie] „ligt de grondtrek van onzen leeftijd en het geheim der toekomst. Voorrede bl XH. '/Het geldt niet het lager onderwijs alleen. Onder de leus van scheiding van kerk en staat is het in den grond der zaak om bezieling van staat en kerk en school met de religie van het ongeloof te doen.// Het christelijk beginsel moet in Nederland uit de publieke instellingen worden geweerd, de Staat moet neutraal zijn. Een woord des tijds, maar niet veel meer dan een woord, zinledig omdat het in de practijk onbestaanbaar is. //Men meent den Staat te neutraliseeren, men geeft den Staat aan gansch niet neutrale invloeden prijs. Als in den Staat het christelijk beginsel niet meer de bovenhand heeft, zal het anti-christelijk beginsel, in den staatsvorm genesteld, tegen al wat aan eene christelijke natie nog heilig en dierbaar is, worden gekeerd// 1). Daarom vrijheid ter christelijke plichtbetrachting, vooral en bovenal in alles wat de opvoeding en onderwijzing der jeugd betreft. vVrij, waring tegen de even kleingeestige als wederrechterlijke wijs, waarop men aan de oprichting van christelijk nationale scholen bijkans onoverkomelijke bezwaren in den weg ligt." Die tegenwerking, zegt men, wortelt in art. 194 der grondwet, in art. 16 der schoolwet, onvermijdelijk gevolg van dat grondwettig voorschrift, De heer groen ontkent het noodzakelijke van 't verband, waarin zoo geheel eigendunkelijk art. 104 met art. 16 is gebracht. 2) Art. 16 staat bijkans gelijk met wegcijfering van de vrijheid van onderwijs. //Door het voorschrift van zoodanig onderwijs in elke gemeente zullen staatsbelang en eigenbaat altijd tegen dc ontwikkeling der vrijheid in 't harnas worden gejaagd." Moet art. 194 in den zin van art. 16 worden worden opgevat, is art. 16 de staatsrechtelijk officieële toelichting van art. 194; niet enkel met de vrijheid van onderwijs, ook met de scheiding van Kerk en Staat zou 't in strijd zijn. //Aan het openbaar onderwijs gaven wij, zoolang er van gemeen oveileg met de Kerk spraak was, de voorkeur. Doch nu dergelijke verstandhouding wegvalt, nu de Staatsschool geheel buiten verband tot de Kerk is, nu moet er eene gewijzigde verhouding tusschen openbaar en bijzonder onderwijs zijn. Nu moet aan de neutrale school 1) >'Volken, die door den invloed van het Christendom tot beschaving zijn gekomen, kunnen niet anders dan christelijk of anti-christelijk zijn; onzijdigheid is hun voortaan onmogelijk. Dit geldt ook van den Staat." Ned er la ndsche Gedachten van is. capadose. Zie XLIII. 2) Bijdr. bl. 72 geen voorrang worden verleend. Nu moet het volk niet in de noodzakelijk heid worden gebracht, gebruik te maken van dergelijk eene school. Nu moet concurrentie niet bijna onmogelijk zijn. Nu moet het finantieël en zedelijk overwicht van den Staat niet ter opzettelijke versmooring van al wat met de neutrale school niet homogeen is, worden misbruikt. Nu mag de neutrale school niet zijn het ideaal, het model, waarvoor de gemeente haar tinantiën uitput; zij moet in het welbegrepen belang ook van Staat, door het bijzonder onderwijs zooveel doenlijk, overtollig worden gemaakt. Nu komt het hulpbetoon van den Staat eerst te pas, wanneer elk auder en beter middel te kort schiet." Dergelijke toestand is alleen verkrijgbaar, ontwaakt meer dan tot dusver het geweten der christelijke bevolking, herinnert zij zich dat ze bij den Doop harer kinderen, de verplichting aanvaardt ter hunner christelijke opvoeding en onderwijzing. Wordt eenmaal dit sluimerend plichtbesef wakker, — de christelijke bevolking zal 't gevoelen dat zij aan een onverdragelijken band gelegd is. //Dan zal zij ontwaren dat, ten gevolge der verplichting om de algemeene staatsschool te organiseeren en te handhaven in elke gemeente, een vijandelijke strekking tegen de christelijke scholen gevoed wordt. Dat de wet van 1857 aldus gemaakt is tot eene partijwet, waarbij het triomfeerend liberalisme, in 't belang zijner antinationale volkseenheid, den christelijk liistorischen volksgeest te keer gaat. Eene wet, die onder de leus der scheiding van Kerk en Staat, naar scheiding van Staat en godsdienst, naar scheiding van Kerk en School gericht is, en die onder de vlag van non-interventie, aan de kerk, door zich uitsluitend meester te maken van haar eigenaardigen werkkring, de uitoefening van rechten en het nakomen van plichten belet. Eene wet, waarbij de vrijheid van onderwijs, nu eindelijk, zoo het scheen, bruikbaar, in den regel wegvalt. Eene wet, die dus ten opzichte van de overgroote meerderheid der onvermogende^, welke geen keus heeft, in den grond der zaak ; de vrijheid van Godsdienst en geweten miskent. Eerst bij eerlijke concurrentie, concurrentie op gelijken voet, eerst wanneer alle wettelijke voorkeur ophoudt, eerst wanneer in den bijval der ouders de maatstaf voor uitbreiding of inperking van het openhaar schoolwezen gezocht wordt, eerst wanneer er vrijheid van onderwijs niet enkel op het papier, niet enkel ten gevolge van belangrijke geldelijke opofferingen, aan een vergelijkenderwijs zeer klein getal bevoorrechten verleend wordt, eerst dan zal er in de volksopvoeding gewetensvrijheid bestaan.// De voorrede laten we nu rusten; we verplaatsen ons in de Tweede Kamei, waar de heer groen, — onvermoeid en onvervaard, geldt het 's volks hoogere belangen, — den strijd voor eerlijke en onpartijdige wetspractijk weder opvatte. Met voordacht werd bij 't adres van antwoord het stilzwijgen bewaard, maar ter voorbereiding eener doeltreffende bespreking van 't vroeger aangekondigd drieledigde voorstel ') in de zitting van 2 October, 't verzoek tot de Kamer gericht, om bij de behandeling van de Begrooting, in de Afdeelingen// e r n s t i g te onderzoeken of de wet van 1857, bepaaldelijk in art. 23, 24 en 33 werd nageleefd.// 't Verzoek ondersteund noch bestreden, vond, — 't bleek uit het voorloopig verslag — weinig of geen ingang. Wars van de verlangde voorbereiding vroeg men hier naar bepaalde feiten, die de aanklacht moesten staven, daar verwees men, naar de wettelijke bevoegdheid van elk lid der Kamer om een bepaald voorstel te doen tot wijziging der wet. Bij herhaling dringt het voorloopig verslag aan om de aanklacht door bepaalde feiten te staven. De heer groen daarlatende of er niet menigmaal bepaalde feiten zijn bijgebracht, //veroorlooft zich de opmerking dat dit verwijt zijn oorsprong heeft in een geheel onjuiste opvatting van den aard der tusschenkomst, die men van de Kanier, om haar staatsrechtelijke roeping sedert lang te gemoet ziet. Hier is geene aanklacht bij een rechterlijk Collegie, dat, zonder een in rechten geldig bewijs, tot vrijspraak verplicht is. Hier wordt van de Landsvergadering, tot wier eigenaardigen werkkring een gestadig toezien over het ten uitvoer brengen van 's lands wetten 1) BI. 125. behoort *), voorziening verwacht in een feitelijken toestand, die van publieke notoriteit is.// Op de vermaning om door een opzettelijk voorstel tot de verlangde wetsherziening te geraken, wordt geantwoord : //De verwijzing is, in den regel, alleszins behartigingswaard; maar geldt noch wat de ontijdigheid eener behandeling bij de begrooting, noch wat de tijdigheid van een voorstel ad hoe aangaat. Vooreerst, dewijl bij een lichaam, dat het volk vertegenwoordigt en voor de volksvrijheden waakt, eene zaak als deze, volkszaak bij uitnemendheid, ook zonder opzettelijke behandeling steeds aan de orde was en bleef; ten anderen, omdat het Voorloopig Verslag, aan elk, die met de beteekeuis van parlementaire vormen en wenken niet onbekend is, de overtuiging geeft, dat de groote meerderheid van de Kamer, bespreking van het splinterige vraagstuk op welke wijs en op welken tijd ook, als ongeraden en ontijdig, met schroomvallige bedachtzaamheid afkeurt en vermijdt.// Wordt er aan eene wijziging van art. '23 niet gedacht, de houding door de groote Protestantsche partij aangenomen, haar bestendig streven oin de wet te ontduiken en te braveeren, maakt het dringend noodig dat er nu althans een afkeurend oordeel van de Kamer uitga, //over de onloochenbare en ergerlijke wijze, waarop met het woord Christelijk in art. 23 wordt gespeeld. Nu moet althans de vermeende dubbelzinnigheid niet gevoed worden door het stilzwijgen ook van hen, die aan het tot stand komen der wet een belangrijk aandeel hebben gehad.// //Ten nadeele der vrijheid van onderwijs," zoo eindigt de Nota, //is in 1848 bedorven art. 194 der grondwet. Met partijdigheid tegen Christelijk-nationaal onderwijs is in 1857 tot stand gekomen de wet. In deze grondwettige bepaling, in deze wet berust men. Het is enkel te doen niet om gunst, maar om recht. Om eerlijke naleving van de wet in de twee hoofdbeginselen: onzijdigheid der staatsschool en geen tegenstreving van de vrijheid, die de wet vergunt. Te vergeefs heeft de ondergeteekende, ook in de vorige zitting, zich daarvoor aan de Kamer gewend. Bij de aannadering der dagen, waarin 1813 in het licht der geheele volkshistorie, in haar verband met vrijheid, en vooral met gewetensvrijheid, zou worden herdacht, meende hij met eenig 1) Bijkans nergen9 in den lande is of liever wordt de wet op het lager onderwijs naar behooreu ten uitvoer gelegd, vau den aanvang af is zij in overwegend Roomsche of Protestautsche streken in haar gewichtigste bepalingen (art. 10 sn '23) feitelijk ter zijde gesteld. vertrouwen, het voor zoo velen gewichtig onderwerp weder ter sprake te kunnen brengen. Ook ditmaal te vergeefs.// //Nu wenscht hij wel niet den strijd te ontwijken, maar in het oog te houden dat er volksbelangen zijn, aan de Christenen, ook in een feitelijk godsdienstloozen staat, zóó heilig en dierbaar, dat, wanneer men jaren achtereen sympathie of rechtsgevoel te gemoet zag, de waardigheid van het onderwerp zelf een gestadig en doelloos herhalen der onverhoorde, der nauwelijks aangehoorde bede verbiedt.// Eer hij 't vermoedde, werd de heer groen gedwongen tot deelneming aan den strijd. Bij de algemeene beschouwingen over hoofdstuk V (25 Nov.) drong de heer ten bruggen hugenholz. — in eene rede niet van heftigheid vrij te pleiten, — bij herhaling aan op het noemen van bepaalde feiten, ter rechtvaardiging van de grieven in de Nota geresumeerd; der anti-revolutionairen arbeid voor de volksopvoeding noemde hij //een jammerlijk streven naar omkeering van Staat en Kerk, een bij uitnemendheid revolutionairen toeleg.// De felle aanval eischte een antwoord; de heer groen gaf het den 27 Nov. in een rede zoo goed doordacht als keurig uitgewerkt. Eerst staat de heer goren stil bij de min of meer personeele beschuldigingen, daarna komt hij tot de voornaamste grief, tot den meest stelligen eisch: het noemen n. 1. van bepaalde feiten ter staving van hetgeen waarover hij zich beklaagt. Hoewel niet zonder vrees, dat men, door zich in de bijzonderheden te verdiepen, te weinig op de vruchtbare oorzaak der feiten zal letten is hij, nu 't met zooveel klem wordt begeerd, tot //eenige leverantie// bereid. //Laat ons aanvangen met de vereeniging van kerkelijke bedieningen en onderwijzersambt; eene combinatie, die steun geeft aan het openbaar onderwijs, en den finantieelen grondslag voor kerkgemeentelijke scholen wegneemt. In het Maandschrift voor Christelijke opvoeding in school en huis van Nov. 1862, lees ik: ////De inkomsten aan die posten verbonden, zijn op meer dan eene plaats groot genoeg, om met de schoolgelden en eene juist niet aanzienlijke toelage, iemand een genoegzaam bestaan te bezorgen. Zoo las men b. v. in de Nieuwe Bijdragen van de maand September 1.1. dat te Huisinghe, gemeente Middelstum, in Groningen, aan het kosterambt verbonden waren eene goede woning en grooten tuin, benevens ƒ 575 aan land en heemhuur; te Scheemda bedroeg het inkomen als koster en organist ƒ 660. Die inkomsten zijn nu den aan te stellen nieuwen onderwijzer toegezegd. — De minister vraagt feiten, waaruit blijkt dat de bijzondere school wordt tegengewerkt. Ze zijn te vinden in elk nommer van de Nieuwe Bijdragen, want deze bevat elke maand meer dan ééne oproeping van sollicitanten naar vaceerende openbare scholen, waarbij het stellig uitzicht wordt geopend, daf de kerkelijke bedieningen met den open" baren onderwijzerspost zullen verbonden blijven.// Uit particuliere berichten voegt de heer groen hier nog bij: In Friesland te Jutrijp zou het tractement van den onderwijzer ƒ 400 bedragen, waarvan uit kerkelijke fondsen ƒ 350; te Oosterbierum geniet de onderwijzer voor 't waarnemen van kerkelijke bedieningen ƒ 525; te Pietersbierum ƒ 425; te Wijnaldum ƒ 383, te Minnertsga ƒ 328 »). //Feiten omtrent het kosteloos onderwijs,// — zoo vervolgt de heer groen, — ja, die zijn er, al naar men wil, of in grooten getale of in 't geheel niet. Het kosteloos onderwijs heeft in sommige provinciën een verbazenden gang genomen; — maar de intentie is niet bewijsbaar. Evenwel wil men onlangs gepleegde feiten, waarbij het aan eenigen grond van waarschijnlijkheid niet ontbreekt; ik geef er u een paar. Dezelfde week toen dezen zomer eene bijzondere school te \lissingen geopend werd, heeft men het schoolgeld der openbare aanmerkelijk verlaagd. Kort geleden kwam met veel opoffering, ook voor minvermogenden te Aarlanderveen eene bijzondere school tot stand. Nauwelijks was men gereed en blij, of het werd ook bekend dat met nieuwjaar het schoolgeld (ik meen f 9 per jaar) op de openbare school zou vervallen. Verre van iemand, niet waar? te willen beweren dat men aldus aan de bijzondere school afbreuk heeft willen doen, maar de gelijktijdigheid is zeer wel uit eene toevalligheid verklaarbaar?//') //Nu nog het derde punt, het misbruik van het woord christelijke, als steunpunt van allerlei onchristelijke en anti-christelijke beschouwing. Bepaalde feiten? Ook hier heeft de aanwijzing bezwaar. De ouders 1) Later zijn in meer dan eene dezer gemeenten met behulp der kerkelijke fondsen, kerkgemeentelijke scholen opgericht; niettemin komt nog altijd het meerendeel van de kosterie-goedereu en andere kerkelijke inkomsten ten bate van de openbare school. *2) Zie hierover Tweede Parlementair fragment bl. 64. 13ij de vermelde voorbeelden kan gevolgd worden Lemsterland, waar de voorbereidende maatregelen ter oprichting van eene christelijke school te Lemmer, den gemeenteraad zoo verschrikten dat hij onmiddelijk tot afschaffing van het tot dusverre geheven schoolgeld overging; 't besluit werd in de zitting van '26 Sept. : 63, bij de behandeling van een adres ter wederinvoering der schoolgeldheffing gehandhaafd. 