Willem de Zwijger, Prins van Oranje
"Ik heb Uwe Excellentie gezegd,"
zei Romero koeltjes, toen hij druipend nat op het strand klom, "dat ik
een landsoldaat en geen zeeman was. Indien gij mij bevel gaaft over een
honderdtal vloten, ik zou het er niet beter hebben afgebracht dan nu."

Het gevolg was, dat d'Avila ook verplicht was naar Antwerpen terug
te keeren en Mondragon in Middelburg aan zijn lot moest worden
overgelaten. In het midden van Februari gaf de stad zich over; op den 18en dier
maand teekende de Prins vijf artikelen, waarbij aan den Spaanschen
bevelhebber eervolle uittocht werd verleend. Deze gebeurtenis was in menig opzicht allerbelangrijkst. Volgens de
Spanjaarden was de Prins een rebel, de leider van een oproerigen
troep, met wien men niet, als met een oorlogvoerende mogendheid
kon onderhandelen. Toen Mondragon toestemde tot een mondelinge
onderhandeling, stond door dit feit de Prins aanstonds op een geheel
ander standpunt, waarvan hij niet meer afweek. In de artikelen, die Oranje aan Mondragon ter teekening aanbood, werd
met opzet vermeld, dat Oranje de stadhouder van den koning was en dat
de burgers trouw aan hem moesten zweren en eene schatting van 300.000
florijnen zouden betalen. Ook beloofde Mondragon de loslating van
Aldegonde en vier andere gevangenen van hooger rang te bewerkstelligen
en, indien dit niet gelukte binnen twee maanden, dan zou hij zelf
terugkeeren en zich als krijgsgevangene aan den Prins overleveren. Een paar dagen na het vertrek van Mondragon verscheen de Prins in de
stad en organiseerde er aanstonds het bestuur. Hierin kreeg Oranje veel
macht, daar de abt van Middelburg, een der drie leden van de Staten,
verviel en de adel alleen vertegenwoordigd werd door een zoogenaamden
Eersten Edele, welke waardigheid Oranje in 1562 voor zijn oudsten
zoon had verkregen. Door het verblijf van dien zoon in Spanje, was de
waardigheid op den Prins overgegaan, die als zijn vertegenwoordiger
Arend van Dorp, gouverneur van Zierikzee, aanstelde. Iets later
kocht Oranje het markiezaat van Veere en Vlissingen, waardoor zijn
macht nog aangroeide in Zeeland, daar deze steden met de andere in
de Staten optraden. Op dubbele wijze had de Prins dus in dit gewest
grooten invloed, waaruit dan ook te verklaren is, dat de macht van de
Prinsen van Oranje in het geheele verloop van de geschiedenis onzer
Republiek zeer groot is geweest. Behalve dat het dagelijksch bestuur uit vertrouwde vrienden van den
Prins werd gevormd, nam men ook maatregelen om Zuid-Beveland en Tholen
eveneens van de Spanjaarden te bevrijden. Ondertusschen bleef het er in Holland nog droevig uitzien. Terwijl
Amsterdam en Haarlem in handen der Spanjaarden waren, werd Leiden
langzamerhand door Valdez ingesloten. Van een eigenlijke belegering
van Leiden, in den ouden zin van het woord, was geen sprake. Het
platteland rondom de stad werd bezet met een aantal schansen, teneinde
de bewoners der stad door den honger tot overgave te dwingen. Men was aan die bezetting steeds bezig, toen in Februari 1574 graaf
Lodewijk met zijn leger te velde kwam. Fransch geld en Duitsche troepen
hadden den vurigen man daartoe eindelijk in staat gesteld. Wat een
moeite had de ijverige Lodewijk zich daarvoor getroost! Niet alleen
hij, maar al de Nassau's hadden het hunne bijgebracht, om het nieuwe
plan te doen slagen. In Januari had de graaf reeds te Frankfort 3000
ruiters en 10.000 voetknechten bijeen. Hendrik, zijn broer, zou ook
deelnemen aan den tocht. Eerst was Lodewijks voornemen, een nieuwen
inval in Groningen te doen, maar daar hij zich in het zuiden met de
Fransche troepen zou vereenigen, koos hij een aanslag op Maastricht
en Luik. Het had hem de grootste moeite gekost de bisschoppen althans
onzijdig te houden. Waren enkelen alleen voor goeden buit vatbaar,
anderen werden door huwelijksplannen gunstig gestemd, zooals de
bisschop van Keulen, waardoor Lodewijk vergunning verkreeg deze
stad als zijn hoofdkwartier te gebruiken, hetgeen hem zeer te pas
kwam. Van de Duitsche zijde scheen daar alles tot het welslagen
van den tocht mede te werken. Jammer, dat het leger zelf zooveel
te wenschen overliet. Het was niet veel meer dan een samengeraapte
bende, slecht gewapend en ongeoefend. Zoo toog men naar Maastricht,
ook mede op raad van den Prins, die dat de voordeeligste weg vond en
die reeds in November 1573 had geschreven: "Mij dunkt wanneer gij de
onderneming op Friesland en Groningen tot Maart uitstelt, gij beter
doen zult, al uw krachten naar Maastricht te wenden en wel met de
meest mogelijke haast, voor ik geheel ben ingesloten". Tegen het einde van Februari bereikte Lodewijk de Maas en legerde zich
bij Maastricht, aan den Duitschen kant van de rivier. Requesens had
echter ook Duitsche hulptroepen gelicht en uit zooveel steden als hij
durfde, de garnizoens genomen; zelfs had hij een deel der troepen,
die Leiden insloten, naar het zuiden gezonden. Mendoza, de Spaansche
generaal, was reeds voor Lodewijks aankomst in Maastricht en don
Sancho d'Avila kwam Mendoza kort daarop nog versterken. Van Lodewijks
leger waren reeds, voor dat het de grenzen was overgetrokken, 1000 man
gedeserteerd. Hij had gehoopt, aanstonds de Maas te kunnen oversteken,
maar het drijfijs verhinderde de booten. Daarom bleef hij nog aan de
andere zijde gelegerd, 4 mijlen boven Maastricht. Dat oponthoud was
de oorzaak van den noodlottigen afloop, want als hij onmiddellijk had
kunnen doorgaan, dan was d'Avila niet gereed geweest hem te volgen en
het leger van Lodewijk had den Bommelerwaard kunnen bereiken, waar
de Prins eenige troepen had verzameld, die zich dan met Lodewijks
leger hadden kunnen vereenigen. Nu echter was hij gedwongen te wachten en werd hij nog bij Bemelen door
een nachtelijken aanval op zijn kamp zeer geschaad, zoodat hij 700 man
verloor en zelfs naar den kant van Valkenburg moest aftrekken. [9]
Het was eerst in het begin van April, dat hij zich noordwaarts naar
Roermond kon wenden. Op weg daarheen maakten zijn troepen zich aan
schandelijke wanordelijkheid schuldig. Ook Roermond kon hij evenmin
als Maastricht of Luik nemen, daar ook die stad door Spanjaarden bezet
was. Toen trok hij noordwaarts, van plan bij Nijmegen door de Betuwe
naar den Bommelerwaard te gaan. Den 13en April kwam hij bij Mook aan, doch d'Avila was aan de andere
zijde van de Maas Lodewijks leger gevolgd en bracht zijn troepen bij
Grave op een haastig van booten gebouwde brug naar denzelfden kant der
rivier over. Lodewijk was dus binnen een betrekkelijk kleine ruimte
tusschen Maas en Waal ingesloten. Hij liet een gracht graven, waarvan
nog de overblijfselen bij het tegenwoordig klooster te vinden zijn,
doch dat was zijn eenig zwak verdedigingspunt. d'Avila's stelling
daarentegen was veel voordeeliger. Het steunpunt daarvan was de
Maas. Lodewijks kracht lag in zijn ruiterij, hij had toen 1800
ruiters, terwijl de Spaansche veldheer slechts eenige honderden
ruiters had; maar op de plaats, door d'Avila voor den slag gekozen,
kon Lodewijk van die ruiterij geen voordeel hebben. Had hij een
slag kunnen vermijden, dan had hij het zeker gedaan, maar dit
was onmogelijk. Bij het aanbreken van den dag, op den 14en April,
begonnen de Spanjaarden den aanval op de gracht en uren lang duurde
het gevecht. Tot driemalen toe werd die aanval herhaald en bleef
de uitslag onzeker. Toen scheen eerst door de attaque van Lodewijks
ruiterij, de overwinning aan zijn kant te zijn, zoodat de voorhoede der
Spaansche ruiters zelfs over de Maas gedreven werd. Doch daarop keerde
plotseling de kans. De enkele honderden ruiters der Spanjaarden waren
door een duizendtal, de voorhoede van het leger van Valdez, versterkt;
ze drongen op de Duitschers in en een algemeene vlucht van dezen in
de bosschen volgde. Nog hielden de hoofden stand, maar ze werden door
de overmacht verpletterd en Lodewijk van Nassau, zijn broeder Hendrik
en Christoffel van de Paltz kwamen jammerlijk om het leven. Met Lodewijk bovenal ging een held te gronde, die zeldzame gaven
in zich vereenigde, wiens ridderlijk karakter niet alleen, maar ook
wiens adeldom van geest door allen, die hem gekend hebben, om strijd
is geroemd. Van zijn twintigste jaar af was hij steeds aan de zaak
van Oranje verbonden. In zijn 36e levensjaar vond hij den dood op
de Mookerheide en wanneer we terugzien op al wat hij gedurende die
15 jaar heeft verricht, dan lijkt ons die tijdruimte bijna te klein
voor al dien arbeid. Niet altijd was hij met Oranje geheel een van
zin geweest. Hij is overal, waar we hem ontmoeten, de vurige man,
die de voorzichtigheid van den staatsman wel eens uit het oog verloor,
maar die gedreven werd door een onstuimigen aandrang, om ten uitvoer
te brengen, wat hij goed en nuttig achtte. Van zijn deelneming aan
het verbond der Edelen af, eigenlijk tegen den zin zijns broeders, tot
zijn laatsten veldtocht toe, nergens verloochende hij die geestdriftige
natuur. "Lodewijk--zoo zegt prof. Blok--was een man van het oogenblik;
vurig en ridderlijk; onstuimig toesnellend op zijn doel; driftig
voorthollend op den weg van het avontuur; het gevaar uitdagend;
zijn woorden weinig wikkend, bewegelijk en hartstochtelijk; geboren
krijgsman, zoo al geen legerhoofd."

Meer dan een zijner impulsieve daden heeft het succes van belangrijke
maatregelen bedreigd; meer dan eens wilde de voorzichtige Prins al
de plannen van Lodewijk niet kennen. Ook in het godsdienstige kwam
datzelfde karakter uit. Hij had een innig godsdienstige overtuiging;
zijn doel was altijd de bevordering van de protestantsche zaak; hij
maakte die niet aan de politiek, maar wel deze aan het Protestantisme
dienstbaar. Van de hooge verdraagzaamheid van Oranje wilde Lodewijk
niet weten. Hij liet zich vaak tot heftigheid tegen het Pausdom
en de katholieke kerk verleiden. Doch ook die vurige ijver vloeide
voort uit zijn geestdriftige natuur, waarom hij in tallooze kringen
zoo bemind was. Bemind in Dillenburg, bemind aan het Fransche hof,
bemind bovenal door zijne moeder. Van liefde echter vinden we, na zijn
vergeefsch huwelijksaanzoek om de erfgename van Rijsberg, in zijn
leven geen spoor, of het moest zijn de hulp, die hij verleende aan
Charlotte van Bourbon bij haar vlucht uit het klooster in N.-Frankrijk,
waarover later. Hij bleef althans ongehuwd. Maar al werd hij door
geene droeve weduwe betreurd, zijn dood liet een leegte achter in
tallooze gemoederen. De Fransche Hugenoten betreurden hem als een
hunner meest geliefde leiders. De Hollanders wachtten thans vergeefs
op hun Engel Gabriël. De Duitschers zouden hun Bayard nimmer wederzien. Bovenal Juliana van Stolberg, die Lodewijk buitengewoon liefhad en die
hem onlangs nog op zijn ziekbed met zooveel toewijding had verzorgd,
smolt weg in tranen. En de Prins? Bij den slag op de Mookerheide
ging er een licht voor hem uit, welks afwezigheid zijn geheele leven
door hem gevoeld werd. In zijn Apologie wijdde hij o.a. deze woorden
aan zijn nagedachtenis: "Zij, die omtrent mijn broeder Lodewijk
iets te zeggen hebben, deden beter zulk een goed ridder met rust te
laten. Met hem kunnen ze niet worden vergeleken en een veel beter
Christen was hij."



Hendrik, die ter zelfder tijd zijn leven verloor, was slechts 24
jaar. Van hem persoonlijk is weinig bekend; wel weten wij, dat
hij meermalen het voorwerp uitmaakte van de zorg en overleggingen
zijner moeder en broeders. Als Oranje daarin deelde, hebben wij niet
verzuimd het te melden. Behalve een stijf gestelden Latijnschen
brief van Hendrik uit zijn jongenstijd, is er niets meer van zijn
hand bewaard gebleven. Er wordt wel beweerd, dat de Prins over het voornemen van graaf
Lodewijk, om bij Herwaarden tusschen Maas en Rijn de rivier
te passeeren, niet zeer tevreden was. Hij zou het groote gevaar
daarvan hebben ingezien en zich ook niet in staat geacht hebben, in
zulk een groote haast voldoend oorlogsgereedschap op die rivier te
zenden. Ook zou Oranje zelfs tot de intieme vrienden gezegd hebben,
dat, "hoe lief en aangenaam zijns broeders komst hem ook mocht wezen,
hij nogtans op dien tijd wel lijden mocht, dat hij met zijn leger 100
mijlen van daar was." Dat bericht, hoe geloofwaardig op zich zelf,
wordt niet bevestigd door een schrijven van den Prins uit Dordrecht
van den 13en April, waarin hij zijn broeders belooft, dat hij al
zijn best zal doen, om hen bij hun aankomst in de omstreken van Tiel
door een goed escorte te doen ontvangen. Het kan echter wel zijn,
dat Oranje in vertrouwelijke gesprekken zich niet zoo optimistisch
omtrent Lodewijks inval uitliet en toch hem zelf daarmede niet wilde
bezwaren. De geheele maand April verliep, zonder dat de Prins en zijn
geheele familie van het smartelijk ongeval kennis kreeg. Uit brieven van den 15en en 17en April bleek, dat Oranje nog niets
bekend was omtrent het ongelukkig verloop van den veldtocht; hij was
integendeel vol goeden moed en de berichten uit Engeland waren ook
gunstig, daar de regeering meer geneigd scheen om met Duitschland
verbonden, den koning van Spanje openlijk den oorlog te verklaren. Berichten ontving Oranje niet; geen enkel antwoord van zijn broeders
op de zeven brieven vanaf den 10en der maand aan hen geschreven. Wel is hem bekend geworden, dat er een nederlaag is geleden, zooals
uit het schrijven van den Prins aan Jan van Nassau blijkt, maar
omtrent het lot van zijn broers en Christoffel van de Paltz weet hij
absoluut niets. Eerst op den 7en Mei schijnt de Prins de volle waarheid te hebben
vermoed. Van dien dag dagteekent een brief, welke terecht beroemd is
geworden, aan zijn thans eenig overgebleven broeder Jan. Blijkens dat
schrijven vreest de Prins, dat men met voorbedachten rade den dood
zijner broeders voor hem en Jan van Nassau geheim houdt en hij doet
uitkomen hoe nadeelig die geheimhouding werkt. Van alle zijden wordt
hij zelf bestormd met vragen naar den afloop en nu hij daarop geen
beslist antwoord weet te geven, meent men, dat hij zelf de waarheid
verbergt en het gevolg hiervan is, dat men begint te wanhopen aan
den staat van zaken. Daarop volgen dan die schoone, diepgewortelde en innig godsdienstige
woorden:

"Ik belijd U, dat ik nooit iets ondervonden heb, dat mij meer leed doet
en inniger spijt, doch we moeten ons onderwerpen aan den wil van God
en zulk een vertrouwen hebben op Zijne goddelijke voorzienigheid, dat
Hij, die het bloed van Zijn Eenigen Zoon niet heeft gespaard, om Zijn
kerk te bewaren, niets zal doen dan wat dienen kan tot uitbreiding van
Zijn roem en bewaring van Zijn kerk, al schijnt het ook in het oog der
wereld een onmogelijke zaak. En al zouden wij allen komen te sterven,
en al zou het geheele volk worden vermoord of verjaagd, deze zekerheid
moeten wij altijd hebben, dat God de Zijnen nooit zal verlaten, waarvan
wij heden ten dage zulk een merkwaardig voorbeeld in Frankrijk zien,
waar na den gruwelijken moord van zooveel edelen ieder meende, dat het
einde en de algeheele uitroeiing van den (herv.) godsdienst nabij was,
terwijl wij nu zien, dat zij bij vernieuwing meer dan ooit het hoofd
hebben opgeheven, terwijl de koning zich in meer moeite en ellende
bevindt, dan ooit te voren. Wij hopen, dat de Heer onze God, wiens
arm niet verkort wordt, van Zijne macht en Zijn mededoogen jegens
ons zal gebruik maken..."

Daarop geeft Oranje aan zijn broeder een beschrijving van de
verslagenheid van het volk te midden waarvan hij leeft. "Daar
is geen volk ter wereld, dat zich spoediger verheugt over eenig
goed bericht, maar er is ook geen tweede, dat zoo erg door eenig
droevig voorval is terneergeslagen." Indien zijn broeder daarbij in
aanmerking neemt, dat de nieuwe landvoogd een nieuw pardon heeft
afgekondigd, waarvan slechts 14 of 15 personen zijn uitgesloten,
dan kan hij daaruit berekenen, hoe groot de verleiding is, om zich
weer te onderwerpen. "Doch van mijn kant kunt gij verzekerd zijn,
dat ik mijn plicht zal doen, zooveel in mij is, want keert dit volk
onder het juk en de tirannie der Spanjaarden terug, dan zal spoedig
de godsdienst geheel zijn vernietigd, zonder een vonkje meer te doen
schijnen. En de Duitschers, die ons aan ons lot hebben overgelaten,
zullen evenals de Engelschen mettertijd zich wel bewust worden van
de groote schade, die ook zij daardoor zullen ondervinden."

Het is daarom, dat de Prins zijn broeder opwekt om nog eens met zijn
"volle vijf zinnen" te overleggen, welk geneesmiddel er te vinden zou
zijn. Want zonder buitenlandsche hulp tegen de macht van Spanje zal
Holland, dat het een tijdlang alleen heeft volgehouden, niet langer
bestand zijn. Verder bespreekt Oranje in den langen brief de kwestie van het meest
geschikte legerhoofd, in het geval er van Duitsche en Fransche zijde
hulp komt opdagen, de huisvesting die het hulpleger zou kunnen gegeven
worden en de plaats, waar zij de Nederlanden het best zouden kunnen
binnenkomen. Kortom uit den geheelen brief blijkt, dat de Prins nog den moed
niet heeft verloren, ook na den allernoodlottigsten afloop van
den tocht van zijn meest geliefden broeder Lodewijk. En die moed,
die hem blijft bezielen, steunde op degelijke gronden. Hij doet zijn
broeder beseffen, waarover hij nog kan beschikken. De Staten hebben hem
150.000 florijnen per maand toegestaan, zoolang het noodig zal zijn;
maar hulp is dringend noodzakelijk. Blijft die uit en "willen de arme
bewoners, van ieder verlaten, desniettemin volhouden.... dan zal het
den Spanjaarden nog half Spanje kosten in geld en in mannen, eer ze ons
geheel vernietigd hebben." Want .... nog had Oranje te bevelen over 71
compagnieën infanterie in Holland, 14 in Zeeland, 20 in Waterland,
in het geheel 15 à 16000 man, met meer dan 100 groote en kleine
oorlogsvaartuigen. Zoolang hij kon, zou hij met deze macht volhouden. Rijst onze eerbied en bewondering voor den Zwijger niet door zulk een
moedige taal na zulke jammeren als op de Mookerheide? Het scheen wel,
alsof de Prins uit elke nieuwe smart nieuwe krachten putte. Hoe weinig
volkomen zekerheid er omtrent het lot zijner broeders in dien eersten
tijd bestond, blijkt o. a. ook uit den brief, dien de Prins van zijn
moeder Juliana van Stolberg nog in de maand Mei ontving. "Ik weet wel"--zoo schrijft zij--"dat gij gelijk hebt; wij moeten
met geduld dragen, wat de Heer ons toezendt, maar menschen blijven
menschen en zij vermogen dat zonder Gods hulp niet. Moge God mij arme
beproefde vrouw, die mijn droefenis niet verzetten kan, mij genadig uit
dit jammerdal tot zich nemen of mij met zijn genade sterken en zijn
heiligen geest van berusting zenden. Herhaaldelijk is mij verzekerd,
dat mijne zonen nog in leven zouden zijn, zoodat ik nog altijd hoop
heb. Voor drie dagen werd mij nog verhaald, hoe een edelman kort
geleden nog zes dagen bij mijn lieven Lodewijk geweest is en hem
naar omstandigheden wel gevonden had. Zijn rechterarm was van boven
doorschoten maar hij kon dien nog bewegen. Aan zijn spraak had hij hem
herkend. En daardoor heb ik nu weder wat hoop, maar toch vrees ik, dat
men een ander voor hem heeft aangezien. Van hertog Christoffel en mijn
lieven Hendrik wist men mij niets te zeggen. Doch de zaken mogen gaan,
zooals God het beveelt; ik kan niet anders, dan Hem om geduld bidden
en dat gij en ik in eeuwigheid niet van Hem mogen gescheiden worden."

IJdele hoop van de zwaarbeproefde moeder! Want allerwaarschijnlijkst
zijn Lodewijk en Hendrik beiden omgekomen in een huis, waar ze
heengingen, om hun wonden te verbinden, doch dat boven hun hoofden in
brand geraakte en zijn ze zoo ellendig in rook en damp gestikt. Hunne
lijken echter, en dat bleef de oorzaak der onzekerheid, zijn nooit
teruggevonden. Een der gronden, waarop Oranje zijn hoop bleef bouwen voor de toekomst
trots de jammerlijke nederlaag op de Mookerheide, was zonder twijfel
gelegen in zijn kennis van de Spaansche toestanden in het zuiden en
den strijd, waarin de nieuwe landvoogd ook zelfs met de Spaansche
soldaten gewikkeld was. Zou dat een paar jaar later bij de Spaansche
furie tot de geweldigste uitbarsting leiden, die ook het zuiden naar
de komst van Oranje in zijn midden zou doen verlangen, reeds voor
den slag van Mook hadden de oproerige Spaansche soldaten te Antwerpen
onder een Eletto (d. i. een door muitende soldaten gekozen hoofd) de
regeering genoodzaakt, aan hun geldelijke eischen toe te geven en op
den dag na den slag begon een nieuwe muiterij onder de overwinnende
troepen te heerschen. "Zoodra zoo'n muiterij uitbrak," zoo verhaalt Motley, "begon men van de
naastbij gelegen stad bezit te nemen, waar de Eletto gewoonlijk in het
stadhuis zijn verblijf nam en het krijgsvolk bij de burgers ingelegerd
werd. Wat voeding en huisvesting betreft was voor deze rooversbenden
niets te goed. Mannen, die maanden lang van hun legerrantsoen geleefd
hadden--ruwe kinkels, die hun ploeg hadden gedreven, totdat men hen
gedwongen had om het musket te hanteeren--sliepen thans op keurig
beddegoed en vorderden van de sidderende burgers de lekkerste
spijzen. Zij aten het land kaal als een leger van sprinkhanen."

"Kuikens en patrijzen," schreef de zuinige Antwerpsche
kroniekschrijver, "kapoenen en faisanten, hazen en konijnen, tweeërlei
soort van wijn;--tot kruiding van het maal, olijven, citroenen en
oranjeappelen, specerijen en zoetigheden; tarwebrood voor hunne honden
en zelfs wijn om de pooten hunner paarden te wasschen."

Ziedaar het weelderig onthaal, door de muitende troepen
geëischt. Verdroot den burgers deze gedwongen gastvrijheid, dan
moesten zij een belasting opbrengen. De muiterij, die na de nederlaag van graaf Lodewijk uitbrak was
bijzonder erg. Bij Alva's vertrek was er reeds 6 millioen achterstand
van soldij en Requesens was niet in staat, op geregelde betaling
eenige hoop te geven. Toch kwamen ze toen nog tot een overeenkomst,
daar het Requesens gelukte den grooten Raad van Antwerpen tot een
leening van 400.000 florijnen te bewegen. De muitende soldaten vierden
op de Place de Meir een groot feest bij gelegenheid van die gesloten
overeenkomst, toen plotseling de mare doordrong, dat admiraal Boisot de
Schelde was opgevaren. Voordat men gewapend was, had Boisot veertien
Spaansche schepen genomen en doen zinken en den Admiraal Haemstede
krijgsgevangen gemaakt. Dit was voor den Prins althans een lichtstraal
in den donkeren nacht; te meer omdat het feit der muiterij wees op
den hopeloozen geldelijken toestand van Spanje, die op den duur niet
anders dan een krachtige hulp voor zijn verzet kon wezen. Voorloopig echter moesten alle krachten, die in Holland aanwezig
waren, worden ingespannen. Want binnen den kortst mogelijken tijd
was Valdez, die tijdelijk de omstreken van Leiden met zijn leger
had verlaten om Lodewijks inval te voorkomen, weer met zijn troepen
rondom de stad teruggekeerd en Leiden was op den 21en Mei weder
geheel ingesloten. Het beleg en het ontzet van die stad behoort tot
de belangrijkste gebeurtenissen der wereldgeschiedenis. Onze vrijheid
zou groot gevaar geloopen hebben, indien Leiden was gevallen. Haar
behoud heeft op het oogenblik Holland voor ons gered. Het kan ons
doel niet zijn, dat beleg en dat ontzet in zijn bijzonderheden te
beschrijven. Hoofdzaak is voor ons, het deel aan te wijzen dat de Prins
daaraan gehad heeft en aan te toonen, hoe hij voor den verderen loop
van den oorlog heeft gebruik gemaakt van den gelukkigen afloop van
dat beleg. Want er mag niet vergeten worden, dat ook het beleg en het
ontzet van Leiden eenvoudig een schakel in de groote keten der elkander
opvolgende gebeurtenissen is geweest, die tot de bevrijding van ons
land, tot de voltooiing van het werk van Oranje heeft geleid. Ook
dat de Prins tijdens dat beleg vredesonderhandelingen heeft gevoerd,
die na het ontzet van zijne zijde met veel meer krachtsbesef konden
worden voortgezet. Op die onderhandelingen komen we terug, als we
eerst den Prins in zijn arbeid voor Leiden gevolgd hebben. Toen Oranje den laatsten brief aan zijn broeder Jan schreef, was hij
in Dordrecht, waar hij gedurende de maand Mei met de Staten van het
land in voortdurend overleg bleef. Daar kwam hem de tijding ter oore
van de nieuwe insluiting van Leiden; daar vernam hij, hoe de inwoners
dier stad geweigerd hadden garnizoen in te nemen, zelfs de Engelsche
vaandels niet toe wilden laten en zijn raad in den wind geslagen
hadden, om, terwijl Valdez zich met zijn troepen had verwijderd,
voor een nieuwen voorraad levensmiddelen te zorgen. Hoe hem ook die verschillende berichten troffen en onaangenaam stemden,
ze verhoogden slechts zijn eigen krachtsinspanning, want al had Leiden
het misschien niet om zijn zorgeloosheid verdiend, het belang van het
geheele land was er mee gemoeid. De Staten werden dan ook onmiddellijk
door hem tegen den 1en Juni te Rotterdam beschreven, om een plan
vast te stellen voor de bevrijding der stad en de noodige gelden
voor die onderneming bijeen te krijgen. Bij den bekenden onderlingen
naijver der steden was dit geen lichte taak, doch den Prins gelukte
het, de zelfzuchtige bondgenooten te doen samenwerken. Fruin zegt
terecht van hem: "Om dat te bereiken, werd een leidsman gevorderd, zoo
onuitputtelijk geduldig, zoo hoog geacht en bemind, zoo zelfopofferend
voor de goede zaak, als de nooit volprezen Willem van Oranje."

Toen het geld gevonden was, werd bepaald, dat men Leiden zou te hulp
komen, door Zuid-Holland onder water te zetten. Er waren deskundigen,
die daartegen groote bezwaren hadden. Aan de eene zijde werd beweerd,
dat het hooger gelegen Rijnland nooit door het Maaswater zou kunnen
worden bereikt; alleen Delfland en Schieland zouden onder water komen;
aan den anderen kant had men groote bezwaren, dat op die wijze het
land niet licht weer zou kunnen worden drooggelegd. Toch werd er toe
besloten. "Het al om het al op het spel te zetten, was in dien tijd de
leus onzer kloekmoedige voorvaderen. Hun was de vrijheid van denken
en gelooven, het volksbestaan, de zelfregeering het hoogste, ja het
eenig goed, het al. Om dat te behouden, was geen prijs hun te hoog,
geen waagstuk te vermetel." Zij hebben alles gewaagd en alles gewonnen. Dit besluit werd den 30en Juli genomen en onmiddellijk daarop ten
uitvoer gebracht. Bij de doorgraving te Capelle aan den IJsel was de
Prins persoonlijk tegenwoordig, o. a. in gezelschap van Paulus Buys,
die krachtig zijn hulp had verleend om de bestrijders van het plan te
overwinnen. Door zestien gapende dijkbreuken stroomde het IJselwater
op het land. Daarop werd de Maasdijk aan weerszijden van Rotterdam
doorgegraven en de sluizen van Schiedam werden opengezet. Dagen moesten
echter verloopen, eer het water zich over de oppervlakte van zooveel
honderden bunders verspreiden zou. Ondertusschen ontbood Oranje uit Zeeland Louis de Boisot, die in
den jongsten tijd daar als admiraal groote bekwaamheid had bewezen,
zoowel in Januari bij den slag van Roemerswaal, waardoor Middelburg
in handen van Oranje viel, als door de overwinning op de Spaansche
vloot op de Schelde, waarvan wij gewag maakten. Niemand beter geschikt
dan Boisot om een werk te verrichten, waarbij zooveel zeemanschap
en krijgsbeleid geëischt werd. Gelukkig, dat men dien ervaren man op
dat oogenblik in Zeeland missen kon; een nieuwe Spaansche vloot die
men verwacht had en die in hem den besten overwinnaar zou gevonden
hebben, was door tegenspoed van allerlei aard niet naar de Nederlanden
vertrokken. Boisot zou het beste scheepsvolk en de meest vertrouwde
kapiteins in Zeeland gaan halen en dan de onderneming met tal van
vaartuigen en de noodige kanonnen aanvangen. Allerlei teleurstellingen echter vertraagden de bevrijding der stad,
waar de jammer van dag tot dag in de maanden Augustus en September
vermeerderde. Haar lot te beschrijven, haar steeds toenemende ellende
te teekenen, ligt wel niet op onzen weg, maar van een harer bange
beproevingen kunnen we ook in ons verband niet zwijgen. Wij bedoelen
de aanwezigheid in de stad van een menigte royalistische inwoners,
die met hun geestverwanten in andere plaatsen het er op toelegden, de
stad aan den vijand over te geven. Dit waren de zoogenaamde glippers,
die alles aanwendden, om de inwoners in het denkbeeld te stijven,
dat ontzet der plaats onmogelijk was en wier woord, hoe hooger de
ellende klom, des te meer ingang vond bij de menigte. Gelukkig, dat mannen als Bronkhorst, Jan van der Does, Jan van
Hout en Pieter Az. van der Werff, de burgerij en de vroedschap in
bedwang hielden en geen oogenblik verslapten in hun ijver voor de
algemeene zaak. Waren zij niet werkzaam gebleven, hadden zij niet
alle vertrouwen op den Prins behouden, dan zou zonder twijfel door
het katholiek gedeelte der bevolking met beide handen het pardon zijn
aangegrepen, dat Requesens had afgekondigd en dat door Valdez aan de
inwoners van Leiden werd aangeboden, op voorwaarde van overgave. Nu
echter werd die lokstem beantwoord met het Latijnsche woord van Cato:
"Fistula dulce canit, volucrem dun decipit auceps." (De fluit klinkt
liefelijk, terwijl de vogelaar den vogel verschalkt.)

Het ergste dat gedurende de maanden van het beleg van Leiden
geschiedde, was de wekenlange ziekte van den Prins. Die overviel hem
den 10en Augustus. Opgekropte smart en de last der beslommeringen,
misschien ook daarbij zwaar gevatte koude tengevolge van het staan
op de dijken in regen en wind, wierpen den man op het ziekbed, die
minder dan ooit op dat oogenblik gemist kon worden. Het eigenlijk
karakter der ongesteldheid konden de geneesheeren niet aanstonds
herkennen; men vreesde dat het een aanval van de pest was, die in
Holland in die dagen heerschte. Hij werd door onophoudelijke koortsen
gefolterd en zijn krachten namen zoo af, dat zijn geneesheeren voor
tering vreesden. Men had hem gaarne naar Delft, naar zijn eigen
woning vervoerd, doch die reis kon hij niet meer maken en daarom was
hij gebonden aan een ongezellig huis in Rotterdam. Er bestaat een
belangrijk verhaal van die ziekte van een geneesheer Foreest. Zijn
secretaris Brunynck en zijn hofmeester Nuyhem gaven voortdurend aan
zijn broeder Jan van Nassau berichten omtrent den loop der ziekte,
die in de maand Augustus sterk toenam en zelfs tot vier koortsaanvallen
op één dag steeg. Men dacht niet anders of de Prins ging sterven. Het
gerucht van zijn dood werd reeds door zijn vijanden verspreid. Treffend is het verhaal, hoe hij, diep bekommerd over het lot der
zijnen, zich reeds tot sterven gereed maakte, toen daar Cornelis van
Mierop, later Ontvanger-Generaal van Holland, onaangediend bij hem
aan het bed kwam. Een paar boden uit Leiden wilden namelijk, voor ze
weer terugkeerden naar de belegerde stad, den Prins gezien hebben,
omdat het gerucht van zijn dood reeds verspreid werd. Dat bezoek, dat dus de bedoeling had, om de Leidenaars te sterken,
werd ook voor den zieken Oranje een geneesmiddel. Want van ooggetuigen
hoorende, dat de stad het nog uithield, verheugde hij zich daarover met
zoo groote vreugde, dat hij van die ure begon te beteren. "Wie"--zoo
vraagt Fruin terecht--"wie herkent Vader Willem niet in dien zieke,
die zijn dienaars wegzendt uit vrees, dat ze door zijn ziekte besmet
zouden worden; die hoe ongesteld ook, geen gehoor weigert aan die
hem zoeken; die herleeft op de tijding, dat de goede zaak nog niet
is verloren, en die zich van het ziekbed opricht, om bij vernieuwing
te zorgen en te zwoegen voor "dat arme volk."

Gelukkig was de beterschap geen schijn. De koorts, die hem aan den
rand van het graf had gebracht, die hem ten doode toe had verzwakt,
keerde sedert den 28en Augustus niet terug; maar slechts langzaam
kwamen de krachten weder. Reeds op den 2en September kon Brunynck aan
Jan van Nassau schrijven, dat ze hoopten dat de Prins buiten gevaar
was. Op den 7en September was de zieke zelf reeds in staat, aan zijn
broeder te schrijven en we kunnen ons voorstellen, hoe gelukkig dit
handschrift van den geliefden Prins de zijnen maakte. Zijn volkomen
herstel wachtte Oranje niet af om zijn taak weer te aanvaarden. Wel
hadden de Staten niet veel verzuimd, maar toch waren de pogingen
om Leiden te hulp te komen, niet zoo krachtig voortgezet, als had
kunnen geschieden. "De Staten konden den Prins niet vervangen; zij
misten zijn gezag, zijn vasten, geëerbiedigden wil, die nooit buiten
noodzaak geweld gebruikte, maar niettemin wat noodig was met kracht
doorzette. Het bijzonder belang was niet overal voor het algemeen
landsbelang geweken." Kortom, het werk der bevrijding van Leiden had
verder kunnen zijn, dan het was. Aan de uitrusting van de schuiten,
die Boisot naar Leiden moesten voeren, was ijverig doorgewerkt in
de maand Augustus, doch van doortastende maatregelen was niet veel
gekomen. En toch waren die dringend noodig. Wel stond het Maaswater tot
Delft toe over alle landen, maar bij de grenzen van Rijnland stuitte
het. Om het ook daarin te doen vloeien, moesten nieuwe doorgravingen
plaats hebben, doch op punten, die zeker hardnekkig door de Spanjaarden
zouden worden verdedigd. Een eerste aanval mislukte geheel; bij een tweeden was men gelukkiger,
omdat de vijand er niet op had gerekend. Op den 28en September
verlangde Boisot, dat de Prins met eigen oogen den staat van zaken
kwam opnemen. Hij was wel zoo goed als hersteld, doch nog steeds
zwak. Met ongunstig weer mocht hij zich niet vertoonen. Doch de 28e
September was een zonnige en fraaie dag; toen liet hij zich naar
de vloot roeien, waar hij alles in oogenschouw nam en door zijn
tegenwoordigheid den moed verlevendigde. Nog zou echter misschien
alles vergeefsch zijn geweest, indien niet een stormwind uit het
noordwesten, gepaard aan een springvloed, het water op de volgende
dagen met kracht had voortgedreven en als daarop door het keeren van
den wind van het noorden naar het zuiden de watermassa den kant van
Rijnland niet was opgestuwd. Op den 1en October steeg het water, van 9 op 28 centimeter en
hoewel zich ook toen nog allerlei bezwaren voordeden, was toch
de stad gered. Want de vijand, bevreesd voor het opkomende water,
verliet de schansen en de forten en vluchtte naar den Haag. Valdez
besefte, dat de oogen van Europa op hem waren gevestigd. Hij liet
een Latijnschen afscheidsgroet te Leiderdorp achter, luidende: "Vale
civitas, valete castelli parvi, qui relicti estis propter aquam et non
per vim inimicorum." (Vaarwel, o stad, vaartwel kleine kasteelen, die
verlaten wordt niet door de kracht der vijanden, maar door het water). De derde October, toen de stad ontzet werd en de bijna doodgehongerde
menigte aanviel op de spijzen, die Boisots vaartuigen medebrachten,
viel op een Zondag. De Prins bevond zich in de Waalsche kerk, toen hij
de blijde tijding ontving, terwijl zijn gedachten waarschijnlijk meer
bij Boisot en in Leiden waren dan bij de preek. Na afloop van deze
liet de Prins den predikant de heugelijke tijding aan de gemeente
voorlezen. Toen stroomde de geheele bevolking naar de kerken,
gelijk ook de Leidenaars op dien gedenkwaardigen dag deden, om God
te danken voor de verlossing der stad, de voorbode van de bevrijding
van het land. Op den volgenden dag schreef Oranje een dankbaar briefje aan zijn
broeder Jan, om hem deelgenoot te maken van de gewichtige gebeurtenis
en toen ging hij, niettegenstaande de waarschuwingen, dat hij te zwak
was, om zich bloot te stellen aan de zoo zeer vergiftigde atmosfeer
te Leiden, naar de bevrijde stad, om haar in persoon te begroeten en
te danken voor haar volharding. Hij nam zijn intrek ten huize van Dirk
Jacobus van Montfoort, een aanzienlijk man, doch geen lid der regeering
en bleef er tien dagen vertoeven. Een zijner voornaamste werkzaamheden
gedurende dien tijd was de regeeringsverandering, waaraan dringend
behoefte bestond, want tijdens het beleg was het gebleken, dat er in
de vroedschap verscheidene mannen waren, die de burgerij zeer slecht
hadden vertegenwoordigd. Wel was die verandering in strijd met de
privilegiën der stad--want de vroedschap bestond uit 40 onafzetbare
mannen, die zelf burgemeesters en schepenen benoemden. Doch volgens
de getuigenis van de aanzienlijkste personen der stad, moest de Prins
met gezag doortasten en de slechte elementen verwijderen. Er waren
er zelfs, die beweerden, dat hij niet ver genoeg met de zuivering
was gegaan. "Doch zoo was," zegt Fruin, "Prins Willem gewoon te handelen; hij
maakte zich het regeeren niet gemakkelijk, door elken tegenstand voor
goed te breken; hij behielp zich met hetgeen hij vond en veranderde
slechts als het onvermijdelijk was en dan nog niet meer dan het
dringend noodige. Van alle dwingelandij, met welk goed doel ook,
was hij afkeerig. Hij had behoefte aan medewerking, niet aan blinde
gehoorzaamheid."

Behalve persoonlijke geschenken aan de verdienstelijkste mannen,
die hadden meegewerkt aan het ontzet van Leiden, ontving de stad
zelf voor haar trouw en standvastigheid, twee giften van groote
waarde. Allereerst de vergunning om jaarlijks een tiendaagsche
jaarmarkt te houden, vrij van alle tollen en lasten. Nog veel grooter
gift was de stichting van de Universiteit--de eerste Protestantsche
hoogeschool op Nederlandschen grond. Reeds op 8 Febr. 1575 werden de
professoren van deze nieuwe instelling ingewijd met ceremoniën en
allegorische voorstellingen, waarop de Nederlanders steeds zóózeer
waren gesteld, dat geen ellende noch jammer hun lust tot zulk een
vertooning ooit kon uitdooven. De nieuwe Universiteit werd begiftigd met inkomsten, voornamelijk
voortvloeiende uit de oude abdij van Egmond. Motley zegt terecht, dat
de acte van instelling een der meest ironische gedenkstukken is. De
fictie toch van 's konings souvereiniteit werd er in gehandhaafd
en de meest katholieke vorst der wereld werd daarin gezegd, deze
protestantsche academie te vestigen als een belooning aan Leiden
voor zijn opstand tegen hem. Ook ontbrak daarin niet de oude formule
"onze waarde neef" Willem, Prins van Oranje, met wien de koning wordt
voorgesteld als na rijp beraad tot de oprichting van die hoogeschool
besloten te hebben. Inderdaad, al werd die plechtige vestiging in naam van den koning van
Spanje door den Prins van Oranje volstrekt niet ironisch bedoeld, al
meende de stichter dier Universiteit, door den naam Filips te noemen,
alleen de tol der hulde te betalen van den vasal aan den souverein,
wij, die de geschiedenis kennen, wij, die weten, hoe het ontzet van
Leiden de grondslag is geworden van de geheele bevrijding van ons
land; wij, die den loop dier glorievolle instelling kennen, die de
eeuwen door de bakermat is geweest van alle waarachtige vrijheid--wij
kunnen in die acte slechts de ironie der geschiedenis zien, de
goddelijke ironie, die zoo vaak in de wereldgeschiedenis terugkeert,
zoo dikwijls geheel tegen de bedoeling in van onverstand, domheid,
bijgeloof en onderdrukking, ja juist door het verzet van die vereende
booze krachten, de vrijheid van individuen en volken gaat bloeien. Wij kunnen dan ook niet anders dan te dezer plaatse in de geschiedenis
van den Prins, hem, al is onze bedoeling niet, een lofrede op hem
te schrijven, de volle hulde brengen van ons volk, dat zijn groote
mannen niet wil vergeten. Wij begrijpen ten volle, dat Oranje het mikpunt is geweest en tot
heden gebleven van den haat en den laster van de vijanden onzer
vrijheid, want zonder hem was zij niet veroverd. Doch wat men ook tot
eer van de tallooze vergeten weldoeners der menschheid moge zeggen,
hoe men de keten van oorzaak en gevolg ook verbreekt, als men aan
de groote mannen alleen den loop der wereldgeschiedenis toeschrijft;
welke verborgen krachten er toch misschien ook in het samenstel der
maatschappij mochten geweest zijn, die langs anderen weg tot hetzelfde
resultaat gevoerd zouden hebben, bij afwezigheid dier helden; wie zal
niet ten volle erkennen, dat nooit meer dan in de dagen van Leidens
beleg alle geestkracht van het volk belichaamd is geweest in den
grooten Zwijger? Wie zal dit ontkennen? Zij b.v. die de belangrijke
gebeurtenissen van 1574, die Leiden betroffen, samenvatten in een
halve bladzijde druks en niet eens den naam noemen van den Prins,
die van allen en alles de ziel was. Men kan den grooten keer niet ontkennen, die door de mislukking van
Leidens beleg de gebeurtenissen ten bate van de opgestane gewesten
genomen heeft. "In drie maanden hadden de Spanjaarden te midden van de
Hollandsche moerassen bij de 700 stukken geschut gelaten. Ze hadden
bijna geene kanonnen meer.... Al wat den trots der overwinnaars op
de Mookerhei en der belegeraars voor den geest riep, verdween voor de
schansen van Leiden." Doch met geen enkel woord wordt de man herdacht
op die bladzijde, aan wien dat alles te danken of (volgens hun meening)
te wijten was. Waar het wapen van den laster niet kan gehanteerd,
daar moet de held dier tijden worden doodgezwegen. Alsof de steenen
van de ontzette stad niet spraken! Alsof de keten der gebeurtenissen
niet zou zijn verbroken, als de schakel van den persoon van Oranje
daaruit was weggenomen! Hoe kort was het nog geleden, dat hij al zijn hoop op de komst van
Lodewijk had gevestigd. En toen het eindelijk zekerheid voor hem
was geworden, dat Lodewijk nimmer zou wederkeeren, toen raapte hij,
in plaats van land en volk nu over te geven aan den vijand, alle
geestkracht, die nog in hem was gebleven, te zamen en smeedde bij
vernieuwing daaruit een wapen, dat den Spanjaard te machtig was. Al werd hij ook op het ziekbed geworpen ten gevolge van alle
teleurstelling en overspanning, een enkel bericht, dat de stad het nog
hield, was in staat hem weer nieuwe krachten te schenken. Opgestaan van
een ziekbed, dat bijna zijn sterfbed werd, en zelf slechts langzaam
in krachten toenemende, wist hij de flauwhartigen bij vernieuwing te
bezielen, de moedeloozen te steunen, de kleingeestigen te sterken. Uit
zwakheid putte hij kracht en hij ondervond de waarheid van het oude,
schoone woord omtrent de waarlijk godsdienstigen, dat zij telkens
hun kracht vernieuwen en opvaren met vleugelen, gelijk de arenden,
loopen en niet moede worden, wandelen en niet mat worden. HOOFDSTUK XIX. VERGEEFSCHE VREDESONDERHANDELINGEN. 1574-1575. Toen de angst en de zorg van Leiden waren opgeheven, vond de Prins
gelegenheid, de aandacht op een ander vraagstuk te vestigen, een
vraagstuk dat hem reeds lang had vermoeid en afgemat. Het succes in de
laatste maand was groot geweest en ieder in den lande moest erkennen,
dat de Prins de ziel der geheele beweging was; aan hem en aan zijn
ijver dankte men dien voorspoed. Oppervlakkig zou men dus zeggen, dat er thans maar één stem moest
geweest zijn om hem in alles te steunen. En toch had Oranje in die
dagen met grooten tegenstand van de zijde der Staten te worstelen;
een tegenstand die zelfs zoo onverdragelijk voor hem werd, dat hij
slechts veertien dagen na het ontzet van Leiden tot een middel de
toevlucht nam, dat meermalen door groote staatslieden in gespannen
oogenblikken is aangewend: hij dreigde met zijn ontslag en stelde voor,
het land te verlaten. Wat was er dan gebeurd, dat hem tot zulk een krassen maatregel deed
besluiten? De oorzaak daarvan lag in de slecht omschreven en dikwijls weinig
geëerbiedigde macht van Oranje. Op de vergadering te Dordrecht in
Juli 1572 had hij al de macht van den landsheer gekregen. Hij was hun
stadhouder en luitenant-generaal maar als een autocraat het land te
besturen, dat lag geenszins in zijn karakter, terwijl het bovendien
in strijd zou geweest zijn met de uitdrukkelijke privilegiën der
gewesten, die hem als stadhouder erkend hadden. Van het begin af
aan raadpleegde hij met de Staten en hield met hunne meeningen
rekening. Inderdaad, dit was de eenig practische handelwijze, maar
het werd voor hem een bron van oneindige verlegenheid en moeite. Wel
kon zijn persoonlijke invloed veel uitwerken, maar de zware kosten
van den oorlog, de schadevergoeding aan de eigenaars en bebouwers
van het overstroomde land veroorzaakten, dat de Prins telkens hooge
geldelijke eischen stelde aan de Staten, die ze echter met groote
moeite inwilligden. Daarenboven maakten de Staten en vroedschappen,
het hof en de edelen, zich schuldig aan allerlei aanmatigingen; ze
maakten inbreuk op zaken die duidelijk tot het ambt van den Stadhouder
behoorden; zij handelden tegen oude privilegiën van het land, mengden
zich zelfs in de bijzonderheden van de militaire zaken omdat zij het
geld verschaften. Daarbij kwam nog, dat de Staten zeer licht ontmoedigd waren en telkens
een voorwaartsche beweging belemmerden; ook waren er voortdurend
twisten tusschen de steden van Noord-Holland en den wreeden Sonoy. Het
is te begrijpen, hoe vooral in oorlogstijd dit alles belemmerend op
den goeden gang van zaken werkte, terwijl de Prins, die in den regel
als bemiddellaar optrad, telkens in moeilijkheden geraakte. Het werd
hem eindelijk duidelijk, dat hij met gebonden handen het schip van
Staat niet kon besturen. Ontmoedigd door al de uitvluchten en de verwarring in regeeringszaken
en financiën, verscheen hij op den 20en October voor een vergadering
van de Staten van Holland en verklaarde plechtig, dat het beter
was, indien zij zelf de regeering in handen namen en hij het land
verliet. De Prins grondde die verklaring op den waan van het volk,
alsof het geld, dat werd opgebracht, ten dienste van hem was en niet
van het algemeen belang, op den onwil om de gelden op te brengen en
op het misbruik, dat er van die gelden door verkeerde administratie
werd gemaakt. Dat middel hielp, doch niet zoo spoedig, als men wellicht zou
meenen. De Staten beraadslaagden over zijn voorstel en vroegen hem op
den 12en November niet alleen zijn ambten te behouden, maar zeiden,
dat het eenig middel tot verbetering was: centralisatie van het bestuur
in de handen van den Prins. Zonder een hoofd konden zij niets doen;
hij was de eenige leider, dien zij begeerden. Zij boden hem daarom aan:
"absolute macht, autoriteit en souverein bevel ten dienste van al de
gemeene landszaken, niet een uitgezonderd."

Dat was alles goed en wel, doch naar den zin van den Prins nog
niet beslissend genoeg, daar alles afhing van geregelde geldelijke
subsidiën. Hij bleef aandringen op f 45.000 per maand en toen er
weder een week verloopen was voor hier een beslist antwoord op kwam,
zond de Prins Paulus Buys naar de Staten om aan te dringen op geen
langer uitstel, daar het belang van het land dat niet kon lijden. Men
bood hem toen maandelijks f 30.000 aan, meenende, dat dit voldoende
was. Oranje weigerde en verklaarde ten tweede male, dat hij liever
het land verliet, dan het onmogelijke te beproeven. Dan konden zij
hun zaken zoo zuinig mogelijk behandelen als zij wenschten. De Staten gaven toe, willigden f 45.000 in en daarmee was de positie
van den Prins voor goed gevestigd. Hij had nu een bepaald budget,
waarop hij kon rekenen en dictatoriaal gezag over al de belangen van
de gewesten. Onder den titel van "gouverneur" voor den koning was hij thans
feitelijk de souvereine heer van Holland en Zeeland. "Niet het minst
in deze zaken," zegt Prof. Blok, "toonde hij zich een staatsman
van groote talenten en zulk een staatsman was bij de toenmalige
verhoudingen noodig."



Ondertusschen waren de onderhandelingen over den vrede nooit geheel
afgebroken. Requesens was door de muiterij der Spaansche soldaten
en zijn geldgebrek zeer in het nauw gebracht, zoodat zelfs tijdens
de insluiting van Leiden en na den slag bij Mook, toen alle kansen
gunstig schenen te staan voor de Spanjaarden, pogingen door hem
waren aangewend, om den Prins tot den vrede te overreden. Te Bommel,
waar Oranje zich toen ophield, verscheen de vorige pensionaris van
Middelburg, Hugo Bonte om den Prins over den vrede te polsen. Aan Bonte gaf hij het antwoord, dat hij gewoon was te geven, namelijk,
dat hij de handhaving der privilegiën en de vrijheid van godsdienst
eischte voor 't land en tevens, dat hij zijne belangen niet wilde
scheiden van die van Holland en Zeeland. Van Spaansche zijde had men
dit laatste anders gedacht; men achtte den Prins wel vatbaar voor
overleggingen, die zijne bijzondere belangen betroffen. Was men daarin geslaagd en had men alzoo den Prins van het land
gescheiden, dan zou dit gemakkelijk onder het Spaansche juk gebracht
kunnen worden. De Prins stemde toe in een samenkomst van gedeputeerden der Staten
met enkele katholieke heeren, 't zij in de buurt van Woerden,
't zij bij Geertruidenberg. Hij deed Bonte echter gevoelen, dat
een sine qua non van elke overeenkomst zijn zou: de instandhouding
van het hervormd geloof. Toen Bonte twijfel daaraan opperde, zei de
Prins, dat zelfs de Paus verdraagzaam was tegenover de Joden. Ook
sprak Oranje nog bij die gelegenheid het merkwaardige woord, dat
er nog wel een andere sterke hand kon gevonden worden, om het land,
"een schoone dame met vele aanbidders," te beschermen. Eenige dagen daarna kwamen er verschillende afgevaardigden bij den
Prins. Zijn antwoord was helder en eenvoudig. Ook hij verlangde hoe eer
hoe beter, het eind van de troebelen, wilde geheele verwoesting van
het land worden voorkomen. Op het punt van godsdienst moest het volk
worden tevreden gesteld; wat hem aanging, hij was bereid, als de koning
het wilde, het land te verlaten, zoodra de onlusten bedaard waren. Een poging door Marnix gedaan, die daarvoor expres uit de gevangenis
te Utrecht naar Rotterdam mocht gaan om den Prins te bezoeken, had
geen verder succes; Oranje bleef bij zijne eischen en Marnix keerde
onverrichterzake naar de gevangenis terug. De drang naar vrede was, in het bijzonder in de Zuidelijke Nederlanden,
zeer sterk en Requesens beijverde zich dan ook in die richting werkzaam
te zijn. Het gevolg hiervan was dat in het voorjaar van 1575 te Breda
werkelijk de vredesonderhandelingen werden geopend. Keizer Maximiliaan
werkte die zeer in de hand, al had hij sedert Filips' huwelijk met zijn
dochter, niet meer beslist partij gekozen voor de opgestane gewesten. De voorwaarden welke door Requesens waren aangeboden hielden
o. a. in, dat de katholieke godsdienst uitsluitend zou worden
gehandhaafd. Natuurlijk was deze voorwaarde voor de Noord-Nederlanders
onaanneembaar, terwijl de koning niet wilde ingaan op het voorstel
van hen, n.l. aan de Staten Generaal, meer macht te geven in de
zaken van den godsdienst. Hoe ook geneigd tot den vrede en andere
tegemoetkomingen, binnen de landpalen van zijn gebied kon en mocht
alleen de oude godsdienst gehandhaafd worden. Het bleek maar al te duidelijk: tusschen den Koning en den Prins was
geen vergelijk mogelijk. Al was het eigenlijke doel niet bereikt, de onderhandelingen waren
niet geheel zonder resultaat, want vóór het opheffen der vergadering
kwam de kwestie van de Unie van Holland en Zeeland en de macht van
den Prins nog op het tapijt. Er was een band noodig tusschen de twee
gewesten, die naar hetzelfde doel streefden. De Zeeuwen en de Noord-Hollanders toonden weinig neiging tot nadere
vereeniging; ze vreesden door een aansluiting aan Zuid-Holland hun
zelfstandigheid te verliezen. Het verbond kwam dus niet tot stand,
maar de geldmiddelen voor beide gewesten werden geregeld. Holland
wilde zich echter niet door de Zeeuwen laten ophouden om den Prins
het gouvernement aan te bieden. Het eenige verschilpunt tusschen
de Staten en hem was de regeling van den godsdienst, daar de Prins
bleef vasthouden aan het beginsel van algemeene verdraagzaamheid,
waartegen de Staten zich verzetten. Ze kozen ten slotte de zeer
dubbelzinnige uitdrukking, dat verboden werd "de exercitie van de
religie den Evangelie contrarieerende," waarmee Oranje genoegen nam,
zeker niet vermoedende, dat men na zijn dood, die uitdrukking ook op
den R. Katholieken godsdienst van toepassing zou maken. Wat de souvereiniteit betreft, kan men zich moeilijk zonderlinger
verhouding voorstellen dan tusschen den Prins en de Staten. De steden,
die hen afvaardigden, zochten zich onophoudelijk een gezag aan te
matigen, dat hun volgens de oude rechten niet toekwam. De Staten,
zich wel bewust, dat alleen de leiding van den Prins vastheid aan de
regeering kon geven, wilden hem de dictatuur opdragen, maar zij wisten
ook dat de vroedschappen op het behoud hunner zelfstandigheid bedacht
waren. Aan de dictatuur konden zij zich door de vroedschappen niet
onderwerpen, maar toch boden zij haar den Prins aan. Deze wenschte
geen dictatorschap, maar het uitvoerend gezag, waarvan hij het hoofd
was, moest niet onophoudelijk de Staten en deze weer de vroedschappen
vragen. Duidelijk staan we bij deze onderhandelingen voor dezelfde gebreken,
die in later eeuwen steeds de Republiek en hare inrichting
hebben aangekleefd. Die gebreken waren vooral drieledig: 1o. de
afhankelijkheid van de leden der Staten van hunne machtgevers,
de steden; 2o. de uitsluiting van het volk, aan wie de souvereine
regenten geen deelneming aan het staatsbestuur wilden toestaan;
3o. de oppermacht en onverdraagzaamheid van de Staatskerk. Tot welk een oligarchie, [10] nepotisme [11] en onderdrukking dit heeft
geleid, is genoeg uit de geschiedenis bekend. Het is de kanker van al
haar rampen en van haar eindelijken ondergang. Wie bewondert dan niet
het scherpe oog van den wijzen staatsman, Willem van Oranje, die al die
fouten doorzag en zelf de middelen tot herstel aan de hand gaf. Hij
wenschte een souvereine vergadering en geen souvereine regenten van
steden; hij wenschte aandeel van de gemeente in het staatsbestuur
en vrijheid van godsdienst ook voor de Roomsch-Katholieken. Maar
noch het een, noch het ander vond goedkeuring bij de mannen van
zijn tijd. Daartoe waren ze te autocratisch, te aristocratisch,
te Calvinistisch. Eene definitieve regeling tusschen den Prins en
de Staten bleef dus achterwege en Oranje behandelde voorloopig met
eenige gedeputeerden de zaken. Dit kon alleen, omdat de Prins zulk
een waarlijk groot staatsman was, die met een vast en edel doel
voor den geest, de menschen, die met hem werkten, zoo volkomen wist
te beheerschen. Daarbij ontbrak het hem niet aan personen als Marnix van St. Aldegonde,
Paulus Buys, van Dorp, Pauli, later ook Oldenbarnevelt, die één van
zin en hart waren, als het gold het belang van den opkomenden staat. Na het afbreken der vredesonderhandelingen werd de oorlog spoedig
hervat. Reeds in het voorjaar van 1575 deed de koninklijke Stadhouder
van Utrecht en Gelderland, Hierges, een aanval op Noord-Holland,
waar juist toen in die dagen Sonoy, kwader gedachtenisse, zijn
afschuwelijke vervolging der katholieken was begonnen. Deze maakte zich
in West-Friesland aan schandelijke wreedheden schuldig. De vervolgden
deden wel een beroep op den Prins, maar Oranje was vooreerst niet
bij machte de gruwelen, die Sonoy bedreef, te keeren. Vandaar dat,
hoe onbillijk ook, de smet, die op Sonoy kleefde, den Prins zelf werd
en nog wordt aangewreven. Hierges belegerde daarop Oudewater, dat, hoe
dapper ook verdedigd, zich eindelijk moest overgeven en even gruwelijk
behandeld werd als Sonoy de roomsche boeren in het Noorden deed. Ook
Schoonhoven viel in zijne handen en het gevaar, dat de Spanjaard van
die zijde Zuid-Holland zou heroveren, bleef nog geruimen tijd dreigen. Ook in Zeeland had er in 1575 een nieuwe vijandelijke aanval plaats,
die de verovering van Zierikzee in het jaar daarop tengevolge had en
die het leven kostte van de beide edele en dappere broeders Boisot,
eerst Charles en daarna Louis. Het is bekend, dat na de inneming van
Zierikzee door den opstand der Spaansche troepen zelf en de daarop
volgende Spaansche furie, de zaken voor Holland een beteren keer
namen. Doch daarop komen we nader terug, want ons rest nog van het
jaar 1575 een hoogst belangrijke andere gebeurtenis uit het leven
van den Prins te verhalen. HOOFDSTUK XX. HET DERDE HUWELIJK VAN DEN PRINS MET CHARLOTTE VAN BOURBON. 1575. Kort voor zijn terugkeer naar de Nederlanden, had Willem van Oranje
te Heidelberg kennis gemaakt met de vrouw, die bestemd was zijn
derde echtgenoote te worden. Ofschoon hij nooit eenige beteekenis
voor zijn politiek aan de vrouw heeft gehecht, oefende zij toch door
haar verkeer met hem, invloed uit op zijn karakter en innerlijk leven. We deelden de bijzonderheden mede van de ellende van zijn tweede
rampzalige echtverbintenis; hoe gelukkig, dat we thans als
tegenhangster van de booze Anna van Saksen de zoo vriendelijke en
getrouwe Charlotte van Bourbon kunnen stellen. Charlotte van Bourbon was eene dochter van den hertog van Montpensier,
een jongere linie van den koninklijken stam, waarvan de koning van
Navarre, de oudere vertegenwoordigde. Haar moeder was Jacqueline
de Longueville. De hertog en zijn vrouw waren op het punt van den
godsdienst niet eensdenkend. Hij was een vurig voorstander van het
Katholicisme, vocht tegen de Hugenoten met grooten ijver mede en
leverde de protestantsche gevangenen met groote toewijding aan het
gerecht over. Zij was in haar hart Hugenootsch gezind; ze haatte
de devotie der Guises en oefende zelfs op de koningin af en toe
een gunstigen invloed uit. Toch bleef zij voor het uitwendige den
katholieken godsdienst getrouw en zond zelfs drie harer dochters naar
een klooster. Tot dezen behoorde ook Charlotte, geboren in 1546; zij werd zeer jong
naar het klooster van Jouarre gebracht, waarover haar tante abdis
was, terwijl ze zelfs bestemd was dien titel van haar te erven. Op
dertienjarigen leeftijd, in 1559, werd zij reeds daartoe gewijd. Haar
moeder stierf spoedig daarna en de tweede echt van haar vader met
een zuster der Guises bedroefde en verbitterde haar zoo, dat zij mede
door den invloed van haar tante, de abdis van het klooster Paraclet,
in het geheim tot de Hervorming overging, na daarin onderricht
ontvangen te hebben van een vriend van den admiraal de Coligny, den
predikant d'Averly. Ook een andere zeer goede bekende van de Coligny,
n.l. zijn schoonzoon Téligny (die in denzelfden Bartholomeusnacht met
den admiraal werd vermoord), kwam met Charlotte, in den tijd dat ze
abdis van Jouarre was, in aanraking. Hij bracht brieven en boodschappen
aan haar over van hare vriendin Jeanne d'Albret. In diens gezelschap
bevond zich dan meer dan eens Lodewijk van Nassau, welke ontmoeting
de aanleiding is geworden van de bewering, dat Charlotte, door den
levendigen en bevalligen edelman getroffen, onder zijne hoede het
klooster had ontvlucht. Die vlucht zelve heeft werkelijk plaats gehad
en gaf ook allen schijn van een romantisch avontuur. Want nadat ze
zich eerst tot de koningin van Navarre gewend had, met verzoek haar
behulpzaam te zijn bij den overgang tot het Protestantisme en deze
haar voor die zaak naar hare zuster Bouillon had verwezen, heeft zij
op een winteravond met twee harer geestelijke zusters het klooster
verlaten, geholpen door d'Averly, die haar met paarden aan de poort
wachtte. Ze vluchtte toen eerst naar hare zuster Bouillon, die haar
spoedig bij Frederik III van de Paltz in veiligheid liet brengen. Wel eischte de koning van Frankrijk, dat de vluchtelinge naar haar
klooster zou terugkeeren en was haar vader, de hertog van Montpensier
woedend, maar Charlotte bleef in Heidelberg onder bescherming van
den keurvorst en werd daar natuurlijk in het Calvinisme meer en meer
onderricht. Zij ontmoette er in 1574 den hertog van Anjou op zijn
doorreis naar Polen. Lodewijk van Nassau wees haar, als een der beste partijen aan, toen
hij bezig was de bisschoppen aan den Rijn voor de protestantsche
zaak te winnen en pogingen aanwendde, hen te doen huwen. In hoeverre
hijzelf door haar bekoord werd, is onzeker. In 1572 had zij kennis gemaakt met den Prins van Oranje, die toen
39 jaar oud was, doch die ontmoeting was slechts zeer kort en toch
lang genoeg, om bij hem een diepen indruk achter te laten. De drie
daarop volgende jaren waren voor den Prins een tijd van bittere
eenzaamheid geweest. Door zijne vrouw schandelijk bedrogen, was hij
daarbij van allen, die hij liefhad, sedert hij naar Holland ging,
gescheiden. Uit zijne brieven aan zijn verwanten blijkt, hoeveel
behoefte Oranje had aan vriendschap en sympathie. En toch was hij nu
gescheiden niet alleen van zijn moeder maar ook van al zijn broeders
en toen hij eindelijk hoopte van zijn eenzaamheid te worden verlost,
werden Lodewijk en Hendrik hem voor altijd ontnomen. Het verlies van Lodewijk kwam hij nooit, gelijk we vroeger reeds
opmerkten, geheel te boven. Ook waren zijn kinderen niet bij hem,
al wist hij, hoe goed ze het hadden bij zijn broeder Jan van Nassau;
bovendien volgde hij met angst het lot van zijn oudsten zoon Filips
Willem, in Spanje gevangen. Al zijn oude vrienden en kameraden waren
òf gestorven, òf een anderen koers uitgegaan. De eenige, met wien
hij in Holland op intiemen en vertrouwelijken voet omging, was zijn
vriend Marnix van St. Aldegonde. En toch had Oranje behoefte aan huiselijk leven, aan vrouwelijk
verkeer; ook te midden van zijn overstelpende bezigheden verlangde
hij naar een nieuwe haven van huiselijk geluk. Was het vreemd, dat
hij in die stemming den indruk in zijn hart voelde verlevendigen,
die in 1572 Charlotte op hem gemaakt had? In de lente van 1575 zond
hij daarom Marnix naar Heidelberg, ten einde hare hand te vragen en
bij toestemming haar naar de Nederlanden te begeleiden. Er was echter één groot bezwaar om dit huwelijk tot stand te
brengen. De tweede vrouw van Oranje, Anna van Saksen, leefde nog,
al was ze ook tengevolge van haar slecht gedrag voor haar echtgenoot
als het ware dood. Haar bestaan, al werd het ook zooveel mogelijk
geheim gehouden, was een hinderpaal op den weg van zijn nieuwe
verbintenis. Was de Prins een trouw zoon der kerk gebleven en
had zich dan hetzelfde geval voorgedaan als met Anna van Saksen,
dan zou die kerk, voor wie anders de echtscheiding niet bestaat,
hem door middel van een bijzondere dispensatie zeker wel in de
gelegenheid gesteld hebben weer te trouwen. De geschiedenis is vol van
dergelijke gevallen.