Ziel en ligchaam
f) In het ruggemerg en de hersenen wordt de teederheid zoo groot dat hier het bestaan van eene dergelijke scheede twijfelachtig wordt, in de zenuwen is deze echter duidelijker. scheid duidelijk; er moeten dus twee zenuwdraden geprikkeld worden, welke ieder hunnen prikkel van de huid afzonderlijk naar de hersenen overbrengen; vloeiden zij immers in eenen stam te zamen, dan laat zich niet wel denken, hoe deze twee prikkels konden onderscheiden worden, en hiermede overeenstemmend, leeren ook de latere waarnemingen, dat deze fijne draden zich nergens in takken verdeelen, maar iedere draad blijft afgezonderd door hem loopen, zoo verre men met het microscoop kan nasporen *). Zoo vele prikkelbare punten ik dus op de huid heb, zoo vele verschillende zenuwdraden moeten er zijn, die al deze prikkels naar het hoofd geleiden; wanneer nu echter de ontleedkunde leert, dat alle gevoelszenuwen de achterste helft van het ruggemerg doorloopen, zoo volgt hieruit, dat in deze achterste helft alle draden van gevoel, welke van de geheele oppervlakte van de huid afkomen, vereenigd zijn; reken ik nu b. v. dat op iedere quadraat-lijn der huid slechts een enkelvoudige zenuwdraad is, en zeer waarschijnlijk is dit get^l veel grooter t), en de geheele oppervlakte 12 vierkante voeten uitgebreidheid heeft §), dan verkrijg ik op ieder □ duim 144 zenuwdraden, op ieder □ voet 20,736, en over het geheele ligchaam 248,832; al deze draden nu moeten in de achterste helft van het ruggemerg bevat zijn, hetwelk naauwelijks meer dan 6 quadraat-lijnen dikte zal hebben, *) Volgens de onderzoekingen van den beroemden muller te Berlijn uit eene mondelinge mededeeling. Zie ook zijne Physiologie 1 B 1 St. p. 368, ehrenberg en poggendorf, Annal. der Physik. 1833 , n° 7. p. 419. sqq. f) Men rake b. v. slechts voorzigtig een fijn haartje op de hand aan, wanneer men terstond dezen zoo geringen prikkel gevoelt, en buiten deze haarwortels is ook nog de huid gevoelig. Gewoonlijk rekent men 13 a 14 vierkante voeten , ik heb om niet te overdrijven, slechts 12 genomen, daar het 5e paar zenuwen als gevoelszenuw van het hoofd ook in het verlengde ruggemerg eindigt, behoefde ik bij deze rekening het hoofd niet af te zonderen. 4 dus zal in iedere □ lijn een zesde van 248,832, dat is 41,472 draden zijn, waarvan de quadraat-wortel nagenoeg 204 is, zoodat dus deze vezels ongeveer ^5 van eene lijn, of van eel1 duim zi.in> hetgeen dus met de microscopische waarneming, die tusschen een T|T tot ; i (J 0f zelfs van eene lijn verschilt naar verschillende gedeelten vrij wel overeenkomt *). Hierbij echtei rekenen wij alleen die gevoelzenuwen, welke van de huid afkomstig zijn, geenszins die, welke van de inwendige deelen ontspringen, zoodat dit getal gewisselijk nog veel grooter moet zijn, en de reeds opgegevene verbazende fijnheid nog niet toereikende is, om alle verschijnselen te verklaren; wij gevoelen bij kramp in de spieren, rheumatische en andere ontstekingen ook pijn in de inwendige, onder de huid gelegene deelen, die wij zeer wel van pijn in de huid zelve kunnen onderscheiden, en welke dus door andere gevoeldraden moet worden overgebragt, die wij bij de opgenoemde, in de achterste helft van het ruggemerg aanwezige nog moeten rekenen, en die wel naauwelijks een kleiner getal kunnen bedragen, doch waarvan zich de hoeveelheid niet schatten laat. Indien wij eindelijk bedenken, dat in het ruggemerg nog bloedvaten en sappen zijn, die met gevoelen, en toch eene plaats innemen, welke wij dus weder van de geraamde 6 □ lijn dikte moeten aftrekken, dan gaat gewis de fijnheid van bewerktuiging alle berekening en denkbeeld te boven, en echter zijn deze zoo teedere wegen van gevoel zoo getrouw, dat een prikkel m de groote teen, ons nimmer zal toeschijnen in de kleine aanwezig te zijn, zoodat hier nimmer eene vergissing plaats heeft, en dus de zenuw kracht geenszins door vochten van het ruggemerg geleid wordt of overspringt, gelijk Electriciteit of Galvanismus. Deze korte beschouwing toont reeds voldoende een aan- *) Zie "VALENT1N en MÜIXEB, Arch. ter aangehaalde plaatse, p. 401, sq. merkelijk verschil tusschen Galvanismus, Electriciteit, Magnetismus en zenuwkracht; immers liggen deze fijne draden vooral in liet ruggemerg zoo nabij elkander, dat men hier geen duidelijk omhulsel meer ontdekken kan, en de kracht springt echter niet over; Electriciteit en Galvanisinus worden door vochten zoowel als door den zamenhang der deelen geleid, Magneetkracht dringt door alle stoften zonder onderscheid; terwijl in het ruggemerg, hetgeen altijd vochtig is, meer dan 250,000 draden in 6 □ lijn bevat zijn, blijft echter de werking van iederen zenuwdraad afgezonderd, zoo, dat de prikkel eener naald langs eenen enkelen draad zich voortplant en bij dezen bepaald blijft; indien door dezen prikkel meerdere zenuwdraden bij wijze van overspringing werden aangedaan, dan moest de prikkel eener naald de gewaarwording rnededeelen, of de geheele vinger werd geprikkeld; dit heeft b. v. plaats, als door eenen stoot tegen den elleboog de stam der zenuw die naar de vingers zich begeeft, wordt geraakt, dan schijnt het, alsof de vingers zelve daardoor getroffen worden, doordien alle gevoeldraden, die van de vingers afkomen, worden aangedaan, en dewijl ons de gewaarwording wordt medegedeeld langs denzelfden weg, langs welken wij gewoon zijn de prikkeling van de vingers te ontvangen, kunnen wij haar niet meer onderscheiden ; hetzelfde heeft plaats in het zoogenoemde slapen van het been, wanneer de zenuw, die zich naar het been begeeft, gedrukt wordt; het geheele been schijnt dan geprikkeld te worden; wanneer ik daarentegen den duim met eene naald prikkel, heb ik nimmer de gewaarwording, of ik mij in de vingeren gestoken had *). De zenuwkracht is dus naauw aan het zenuwmerg of den zenuwdraad gebonden, zij wordt niet door vochten geleid, en kan niet overspringen, gelijk Electriciteit of *) Zie Aanteekening (2). 4* Galvanismus. Dit alles geldt nu desgelijks van de zenuwen voor de beweging, wier wortels de voorste helft van liet ruggemerg vormen; een prikkel hierop werkende, veroorzaakt zamentrekking der spieren, maar geen gevoel, hetzij wij door onzen wil deze zenuwkracht opwekken, hetzij door eenige andere oorzaak; hier neemt dus de zenuwkracht eene andere rigting van de hersenen naar de uiteinden, dat is, tot de spieren, waarbij wij weder dezelfde verschijnselen waarnemen; ik kan b, v. den vinger uitstrekken, en te gelijk eenen anderen werkeloos laten of buigen; dit verschil van werking berust op de zamentrekking van een gedeelte eener spier, die alle vingers buigt of uitstrekt, en van eene zenuw hare takken ontvangt, er is derhalve werking in een gedeelte van eene zenuw of in een'' zenuwdraad, en in een ander gedeelte rust; slechts die zenuwdraad werkt, die eenen prikkel van onzen wil ontvangt. Wij zien dus hier niet zoo zeer eene strekking tot evenwigt, als dit bij de Electriciteit en bij het Galvanismus schijnt plaats te hebben, waar de opgewekte kracht van den eenen draad op den anderen overspringt, terwijl de werking in een' zenuwdraad de zenuwkracht in den zoo nabij gelegenen anderen draad onveranderd laat, en dit niet voor een oogenblik, maarzoo lang mijn wil dit verkiest. Daarenboven is fle zenuwkracht eene blijvende eigenschap in de levende zenuw; wanneer eene zenuw doorgesneden is, blijft het afgescheiden deel nog lang voor aangebragte prikkels gevoelig, en de zenuwkracht verspreidt of verliest zich niet als de Galvanische kracht, die overal de geleiding der vochten volgt. Zoo dringt een Galvanische of Electrische schok door de huid en het geheele ligchaam, hij volgt niet zoo geheel den loop der zenuwen, hetwelk men zich gewoonlijk voorstelt, maar is slechts voor haar en niet voor andere deelen een sterke prikkel, terwijl eene ader of pees voor de Electriciteit een even goede geleider is, of- schoon zij er minder door worden aangedaan; met andere woorden, wij bespeuren door ons gevoel de geleiding der Electriciteit in de zenuwen, maar niet in andere deelen, schoon die haar even zeer geleiden. Wij kunnen dus niet wel eene andere gevolgtrekking maken, dan dat het zenuwmerg alleen geleider is voor zenuwkracht, wier werking zich tot de hersenen uitstrekt en hier aan ons gewaarwordingsvermogen, aan ons ik de indrukken der buitenwereld mededeelt, of de bevelen van onzen wil naarr de spieren overbrengt *). Deze zenuwkracht is dus cle band, waardoor ziel en ligchaam zamenhangen. Het gevoel van pijn is derhalve eene opgewekte werking der zenuwkracht in de gevoeldraden, doch deze kracht volgt andere wetten dan Electriciteit en Galvanismus, ofschoon zij ook in den sidderaal eene soortgelijke kracht uit een bijzonder werktuig ontwikkelt. Het breedvoeriger uiteenzetten van het verschil tusschen Galvanismus en zenuwkracht zoude ons echter hier te verre afleiden; het zij genoeg dit in liet algemeen aangewezen te hebben, terwijl wij ons liever bij nog twee gewigtige vraagpunten bepalen, waarvan eene korte ontwikkeling het andere deel onzer beschouwing zal uitmaken. Wij zien namelijk, dat de hersenen het groote punt van vereeniging zijn, waarin alle zenuwdraden uitloopen, waarop de zenuwkracht werkt, en waarvan de opwekking tot handelen uitgaat; indien nu deze zenuwkracht zoo naauw aan de stof verbonden is, en tot zulk eene verbazende fijnheid gaat, terwijl de hersenen bij den mensch zoo veel grooter in het algemeen zijn, dan bij de dieren, zoo doet zich hier de zeer gewigtige vraag op: is onze ziel dan hetzelfde als deze kracht, is het denken, ja zijn onze hoogere vermogens slechts werkingen van eene eigendommelijke kracht aan de hersenstof eigen ? *) Zie Aanteekening (3). Deze vraag, welke met eene onbegrijpelijke ligtzinnigheid, in onzen tijd vooral, in Frankrijk en Duitschland zoo zeer bevestigend wordt beantwoord *), dat deze leer, die alle denkbeeld van onsterfelijkheid ondermijnt, reeds in de handboeken der natuurkunde voor jonge lieden begint in te dringen, kwam mij gewigtig genoeg voor, om opzettelijk nog overwogen te worden, door haar met de meeste onpartijdigheid, uit eene eenvoudige beschouwing van daadzaken te beoordeelen. Wij kunnen deze gewigtige vraag uit dit eenvoudig gezigtspunt voorstellen: hebben in de hersenen werkingen plaats, welke geheel verschillen van de werkingen van zenuwkracht, en te gelijk andere, we.lke ons overtuigen, dat toch in de hersenen zenuwkrachten aanwezig zijn, waaraan de hoogere werkingen van de ziel ontbreken , en die geheel van elkander onderscheiden zijn ? dan moeten Wij aannemen, dat er buiten de zenuwkracht in de hersenen nog andere hoogere krachten en werkingen plaats hebben, dat hier een nog onbekend beginsel of vermogen huisvest, dat er eene ziel is, welke verschilt van zenuwkracht, en de wetten van deze geenszins volgt. Indien wij eene spierzenuw doorsnijden, zoo verliezen wij de magt, deze spier te bewegen, en er ontstaat verlamming; prikkelen wij echter het afgesneden gedeelte der zenuw, dan trekt de spier zich terstond te zarnen; de zenuw heeft dus door deze doorsnijding hare kracht niet verloren, maar wel den invloed van onzen wil; dit is zelfs zoo sterk, dat, wanneer bij eene jaren lang geduurd hebbende verlamming, de zenuw, welke naar de verlamde spier gaat, geprikkeld wordt, er onwillekeurige zamentrekkingen volgen. Deze kracht blijft dus in de zenuw, ook afgescheiden van den invloed der hersenen; zij vertoont echter dit eigenaardige, dat zij niet uit zich zelve *) Zie Aauteekcniug (4)t werkt, maar eenen prikkel tot opwekking noodig heeft; is du de zenuwkracht hetzelfde als onze ziel, dan heb ik een gedeelte van de ziel afgescheiden; maar dit afgescheiden gedeelte bezit wel de eigenschappen van zenuwkracht, maar niet die van willekeur, dat is, de afgescheidene zenuw kan zich zelve niet opwekken, maar heeft eenen vreemden prikkel noodig; er ontbreekt dus iets hoogers, hetwelk nimmer eene eigenschap der zenuwkracht is, namelijk willekeur en gedachte; want is de zenuwkracht hetzelfde als de ziel, dan is de werking m iedere zenuw willekeurig, en wij zouden in onze onstuimige en oproerige tijden ook in het ligchaam de fabel van menehius ageippa verwezenlijkt kunnen zien, dat de ledematen volgens eigene willekeur handelden en tegen de maag eene zamenzwering beraamden. Het tegendeel heeft plaats, een hooger vermogen beheerscht hen allen eenparig. Maar, wil men hiertegen inbrengen: in de hersenen is de zenuwstof zoo overvloedig, en opgehoopt; daar is het middelpunt, waarvan alles uitgaat, daar is ons ik, en de zenuwkracht wordt hier door het meer zamengestelde der hersenen tot het vermogen van willekeur verheven, zoodat fuiedeeich en andere nieuwere Schrijvers zich niet ontzien, openlijk te verkondigen, dat levenskracht en ziel woorden van gelijke beteekems zijn.^ Het is, zegt friedeeich, steeds dezelfde kracht, die in de maag de spijs verteert, in de lever de gal afzondert, die in de hersenen denkt *); deze kracht wordt derhalve ook met den dood vernietigd. En zijn dan de hersenen niet des te volkomener, hoe hooger de verstandelijke vermogens in de rij der dieren tot den mensch opklimmen t) ? *) fbiedreich , Allgemeine Diagnostik der Psychischen Krank/ieiten , 24e Aufl. Wiirzburg 1832, p 313. f) Zie Aanteekening (5). Wij zullen deze verderfelijke en verleidelijke leer op dezelfde wijze zoo kort en duidelijk mogelijk trachten te wederleggen, daar eene breedvoerige beantwoording ons hier te verre zonde leiden. Hetgeen wij zoo even van de zenuwen betoogd hebben, geldt ook van de hersenen; indien eene beleediging in de hersenen plaats heeft, b. v. eene uitstorting van bloed na eene beroerte, eene wond enz., dan volgen onwillekeurige trekkingen, dat is, de hersenvezelen ontvangen eenen vreemden prikkel, en de zenuwkracht in de hersenen hierdoor opgewekt, brengt zamentrekkingen in de spieren te weeg, maar zij zijn onwillekeurig, en geschieden zelfs buiten alle bewustzijn des lijders; is de zenuwkracht in de hersenen nu hetzelfde als de ziel, dan werkt de ziel buiten zich zelve tegen eigene willekeur, en zonder bewustheid, hetgeen eene blijkbare tegenstrijdigheid is> wij zien hier integendeel hetzelfde geval als met de afgesneden zenuw; de hersenvezels hebben zenuwkracht, en deze wordt door onze ziel in werking gebragt; maar ontstaat er een vreemde prikkel, zoo doet deze de werking der zenuwkracht in de hersenen even zoo ontstaan, doch zonder bewustheid of willekeur, dat is, buiten invloed der ziel. Er is dus in de hersenen eene kracht, die op eenen prikkel slechts lijdelijk werkt, doch waaraan de hoogere vermogens van denken, willekeur en verstand ontbreken, dat is, er bestaat eene zenuwkracht, die lijdelijk is, niet uit zich zelve werkt, maar desgelijks een hooger vermogen van deze zenuwkracht verschillend, en waarin wij eigenschappen als zelfbewustheid, oordeel, rede, willekeur en meerdere aantreffen, die de zenuwkracht naar eigen goedvinden opwekken, en even gelijk ieder andere prikkel tot werking brengen. Zoodanige eigenschappen ontmoeten wij echter in geene natuurkracht; alle vereischen eene zekere uitwendige oorzaak tot beweging of werkzaamheid, gelijk wij zien in onze Galvanische kolom, en in het verbroken evenwigt der natuur zelve; hiermede komt nu de zenuwkracht overeen, die niet werkt dan na eenen ontvangen prikkel of indruk; maar onze ziel heeft liet beginsel van werkzaamheid en prikkel in zich zelve, zij werkt willekeurig, en onderscheidt zich hierdoor reeds van alle Natuurkrachten; dit merkte reeds cicero op, die in zijne voortreffelijke beschouwing over den ouderdom zegt: vdaar de ziel altijd in beweging is, en geen vreemd beginsel van beweging bezit, doordien zij zich zelve beweegt, zal die beweging ook nimmer eindigen, dewijl de ziel zich zelve niet verlaten kan" *). Ik zal naauwelijks behoeven aan te merken, dat de leer van gall, ofschoon door vele hedendaagsche schrijvers als een bewijs voor de geheele afhankelijkheid der ziel van het ligchaam aangehaald, hier geene tegenwerping zijn kan, hetgeen door niemand beter en uitvoeriger dan door gall zei ven is aangetoond t). De organen zijn immers slechts werktuigen, die wel eenen indruk of zelfs eene neiging aan onzen geest door dien indruk kunnen mededeelen, maar waarbij het van ons zeiven afhangt, of wij haar willen opvolgen. Zoo wekt de geslachtsdrift wel begeerte op, doch de ziel gevoelt haar, zonder dat zij die behoeft op te volgen. Zij ontstaan kennelijk uit het ligchaam, terwijl zij ook slechts aan zekere leeftijden verbonden zijn. Al deze indrukken en werkingen der organen ontstaan uit het ligchaam, en worden aan onze ziel medegedeeld, maar zij kunnen de ziel zelve niet zijn; aan *) Be Senectute, cap. 21. Zie verder Aanteekening (6). + ; Men leze hierover zijn voortreffelijk werk : Sur les fonclions du eerveau, tom. 1, pag. 220 sqq. Het schijnt mij toe, dat velen, welke de leer van gall als een bewijs tegen de onstoffelijkheid en onsterfejijkheid der ziel bezigen, de werken van gall zeiven niet gelezen hebben , waar zij de wederlegging hnnner eigene argumenten reeds overtuigend hadden kunnen vinden. onze willekeur en rede, aan ons hooger ik staat het vri haar op te volgen of tegen te gaan, en hierin bestaa vooral onze zedelijke kracht en waarde, die aan de die ren ontbreekt. Wij kunnen echter gewigtiger gronden bijbrengen, oir het verschil tusschen ziel en zenuwkracht aan te toouen in ziekten namelijk laat ons het verbroken evenwigt de: krachten niet zelden eenen dieperen blik in het verborgeni slaan, en teregt zegt de voortreffelijke en diepdenkend* herder : ziekten hebben ons somwijlen wonderdingen ont dekt van de verborgene schatten, die in menschelijki zielen rusten" *). Dit geldt ook van krankzinnigen: bi deze ongelukkigen, zoo als de naam krank- en waanzin nig zoo juist uitdrukt, heeft geene ziekte van de zie plaats, gelijk men gewoonlijk wel denkt, en zelfs veh geleerden vooronderstellen, maar van de zenuwkracht, di< aan de ziel verkeerde en valsche indrukken mededeelt volgens welke de ziel oordeelt, en dus in eene dwaling: wordt gebragt, waarbij haar de middelen ontbreken, zoo lang deze ziekelijke oorzaak werkt, om zich daarvar te overtuigen; indien b. v. de zintuigen mij zoo mislei den, waardoor ik waan stemmen te hooren, die niet ver nomen worden, waardoor mij de indruk van een beeld of van eenen persoon wordt overgebragt, die niet bestaat zoodat ik denzelfden indruk ontvang, alsof ik hem zag o: hoorde, ongeveer als in den droom, dan verlies ik op he' laatst allen grond van overtuiging, en ik oordeel naar d( ontvangene valsche iudrukken; maar het oordeel zelve er de besluiten zijn rigtig en juist, zoodat wij in gelijkt omstandigheden evenzoo zouden oordeelen; indien eeu( witte bloem mij rood toeschijnt, verlies ik den grond, on de bloem voor wit te houden, en ik oordeel dus, dat de *) Idéen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit. Leipz. 1821 1 B. p i98, bloem rood is; dit is geene zielsziekte, maar eene ziekte van de zenuwkracht, welke ons misleidt, waarom wij dit met den naam van zinbedrog bestempelen; en eene opmerkzame beschouwing van krankzinnigen heeft mij inderdaad overtuigd, dat de ziel wel verkeerde indrukken ontvangt, en, hierdoor misleid, onjuiste begrippen en besluiten vormt, maar dat hare eigenlijke hoogere krachten, het oordeel en de redenering wel onderdrukt kunnen worden, maar niet verloren gaan; de ziel zelve wordt niet ziek als hetligchaam; dit zoude reeds hare stoffelijkheid bewijzen0). Maar, stelt men hiertegen over, bij vele onnoozelen blijft bijna geen spoor van hoogere geestkracht over, en met de ziekte der hersenen verdwijnen derhalve ook de hoogere vermogens; en daar de ziekte der hersenen de ziel zelve hare vermogens doet verliezen, kan inen toch de ziel voor naauwelijks meer dan eene eenvoudige hersenkracht, die met den dood vernietigd wordt, houden. Hoezeer in den eersten opslag deze bedenking velen mogt doen wankelen, is zij mijns inziens juist geschikt, om de waarheid zoo veel helderder aan den dag te brengen. Het is waar, wij zien vele onnoozelen, waar wij naauwelijks meer eenig denkvermogen gewaar worden. Wij moeten echter in de eerste plaats diegenen uitzonderen, welke van de geboorte af onnoozel zijn geweest, en waar dus nimmer de ziel behoorlijke indrukken, door gebrek van hare werktuigen, heeft kunnen ontvangen, en zich evenmin kan uiten; hier heeft geene waarneming, geene opvoeding, 'geene ontwikkeling kunnen plaats hebben; maar wij spreken hier van diegenen, wier vroegere vermogens later geheel verdwenen, en die tot den zoo beklagenswaardigen toestand van onnoozelheid vervallen zijn; bij deze ongelukkigen heeft doorgaans een Verschijnsel plaats, hetgeen in de hoogste mate onze opmerking ver- *) Zie Aanteekeniug (7). dient: (leze lijders namelijk, ontvangen dikwijls kort voor hunnen dood hun verstand terug. Bij het wegzinken der levenskrachten, wier ziekelijke werking de ziel belemmerde, houden deze nadeelige uitwerkselen op, en de ziel treedt dikwijls met eene verbazende helderheid en kalmte uit de ontzinkende woning te voorschijn; hoogst treffend heb ik dit belangrijk verschijnsel meermalen waargenomen, waarvan ik vele voorbeelden zoude kunnen aanhalen; slechts ter overtuiging kan ik niet nalaten, een treffend geval aan te stippen, van eenen kundigen en wetenschappelijken man, die gedurende 7 of 8 jaren tot een' volkomen staat van onnoozelheid, door waterzucht der hersenen, vervallen was, zoodat het zonder zamenhang dikwijls uitgesproken woord Dominé het eenigst treurig overblijfsel was, en de laatste vonk, waaruit tnen zijne vroegere vermogens en helderheid van geest gissen konde; deze lijder meer en meer verzwakkende, werd eindelijk geheel uitgeput, maar in dezelfde mate dat zijne krachten zonken, en alle levenswerking van het ligchaam verminderde, nam de helderheid van zijnen geest toe, zoodat hij aan zich zeiven terug gegeven, en zijnen toestand geheel gevoelende, met blijdschap, met volkomen onderwerping zijn einde zag naderen; niet morrende over hetgeen hij geleden had, maar zelfs erkennende het menigvuldige goede, hetgeen hem vroeger was te beurt gevallen, zag hij reikhalzend met eene ongewone helderheid zijne laatste oogenblikken te gemoet, om eene aarde te verlaten, die hem niets meer kon aanbieden. Na de lijkopening vond ik zijne hersenen door water ongewoon uitgezet, en ten deele vernietigd. Wie kan hier bij een gestoord werktuig, bij het wegzinken der zenuw- en levenskrachten met eene toenemende helderheid van geest, nog ziel met zenuwkracht verwisselen *) ? *) Zie Aanteekeniug (8). Zimmermann verhaalt in zijn voortreffelijk werk, von der Erfahrnng *), dat hij eene vrouw gekend heeft, wier laatste ziekte krankzinnigheid was, die echter eenige uren voor haren dood volkomen tot haar verstand teruggekeerd, haar hart met zulk een vuur, in eene zoo verhevene taal in het gebed- tot God verhief, dat bij de grootheid van hare denkbeelden en de kracht harer uitdrukking de geheele aarde als een zandkorrel scheen te verdwijnen. Aan het einde harer ontboezeming neigde zij haar hoofd, en was niet meer. Wel is waar, wij ontdekken niet bij allen deze helderheid, maar dit is geen bewijs, dat zij niet aanwezig is; te dikwerf worden de werktuigen te zeer verlamd, zoodat de ziel hare gevoelens niet meer uiten kan; doch die menigmaal opmerkzaam aan het sterfbed verkeerde, zal ook wel met mij uit een' oogwenk, uit eenen laatsten flaauwen handdruk een treffender en meer beteekenend afscheid ontvangen hebben, dan eene welsprekende rede geven kon. Deze helderheid en klaarheid in de laatste oogenblikken komt ook in andere ziekten, bijzonder borstziekten, menigmaal voor, en niet zelden vertoont de geest hier eene kalme verhevenheid, als had hij reeds liet aardsche verlaten; herder- betreurde eenige oogenblikken voor zijnen dood, dat hij niet meer konde mededeelen, hoe hem nu eerst alles helder werd t). Ja, dit klimt niet zelden tot een hooger voorgevoel, niet alleen van den naderenden dood, maar ook somwijlen, gelijk onder anderen burdach van een' zijner vrienden verhaalt, onder de betuiging van een ongewoon niet te beschrijven, aangenaam en verhoogd gevoel, hetgeen de ziel doordringt §). Hetzelfde getuigden ook dikwijls geredde drenkelingen. Zimmermann *) Von der Erfahrung in der Arzneykunst, 1 Theil. p. 464. Zurich 1763. f) burdach, Die Physiologie als Erfahrungswissenschaft. 3 B. p. 614, j) burdach, Phgs , 3 B. p. 614. merkt op, dat men Lij kinderen in zware ziekten, somwijlen eene mate van kennis, hoedanig anders slechts de vrucht van studie en ervaring is, eene geest- en redeneerkracht zich ziet ontwikkelen, die verre hunnen leeftijd vooruit is, en dit is, voegt hij er bij, een zekere voorbode van den naderenden dood. En mag ik dan het bij de oudste volkeren en zelfs bij de Aartsvaders bestaan hebbende gebruik van den laatsten zegen, en de treffende ons hiervan bewaarde voorbeelden, niet als een bewijs van klimmende helderheid van geest in de laatste oogenblikken aanhalen? Kan ik dan na dit alles nog gelooven, dat eene zich met helderheid verheffende ziel en wegzinkende levensen zenuwkrachten een en hetzelfde zijn ? Zijn het denkvermogen, het gevoel van eene edele daad verrigt te hebben, het zien in het toekomende en eeuwige, of de verbazende vlugt van zoo vele eerste vernuften, niet hooger te stellen dan Electrische of Galvanische vonken, die slechts uit een kunstiger werktuig ontwikkeld worden, en met deszelfs slooping verdwijnen, of tot de algemeene krachten terugkeeren en zich verliezen ? Neen! liever keer ik terug, indien men naar geene openbaring wil hooren, tot het algemeen bijna ingeschapen volksgevoel, of tot eenen cicero, wanneer hij de heerlijke uitzigten des stervenden cyiius zoo onnavolgbaar beschrijft, dan dat ik mij met eene nieuwe leer zoude vereenigen, welke mij alles ontneemt, en zelfs geene gronden voor haar eigen gevoelen overlaat. En hier zoude ik kunnen eindigen om Uwe lang gerekte toegevendheid niet verder te misbruiken, ware het niet, dat ik met een enkel woord nog deze eene gewigtige vraag ten slotte wilde voorstellen, die uwe belangstelling niet geheel onwaardig is, namelijk: wat is dan het sterven, en is dit zoo pijnlijk en martelend, als menigeen zich dit voorstelt ? Naai' mijn oordeel geenszins: de zenuwkracht, hebben wij gezien, is de baud tusschen ziel en ligchaam; zij is het, die het gevoel van pijn en benaauwdheid verwekt, door sterke of vreemde indrukken aan onzen geest over te brengen, doch naar mate hare werkzaamheid afneemt, vermindert het gevoel; zij geleidt de indrukken niet meer tot de ziel, en sterke aangebragte prikkels blijven op het laatst zonder eenige werking en worden niet meer bespeurd; het gebouw stort in, de snaren houden op te trillen en worden verbroken, en de zich losmakende inwoner gevoelt de banden niet meer, die hem knellen, noch den strijd der krachten, die in het stervende ligchaam werken; zoo worden wij zelfs dikwijls door verschrikkelijke stuiptrekkingen aan het doodbed geschokt, welke de treurende vrienden liet denkbeeld van zwaren doodsangst inboezemen; maar de ziel deelt niet daarin, zij zijn onwillekeurig, het is de laatste strijd tusschen de zinkende natuurkrachten en het stervende ligchaam, doch zonder eenig gevoel of werking van de ziel, blijkens het zonder uitzondering eenstemmig getuigenis van hen, die van dezen laatsten oever nog terugkeerden, of voor eenige oogenblikken hun bewustzijn terug ontvingen, terwijl zij van dit alles geene kennis droegen; het is een krachtig bewijs van het verschil tusschen eene insluimerende ziel en stuiptrekkende natuurkrachten, waar reeds de onderlinge banden en draden beginnen te verbreken. Neen, de dood is niet zoo schrikkelijk, zegt de uitmuntende zimmeiïmann, als het leven van hen, die zich den dood schrikkelijk voorstellen *). Wanneer wij overal in de schepping zorg, liefde en doelmatigheid ontwaren, dan kunnen wij niet gelooven, dat de Schepper in die laatste oogenblikken doelloos wilde martelen; hij ontnam aan de ziel liet bewustzijn van den *) ztmmermann, XJeber die Erfahrung • 1 Th. p. 461. strijd der krachten, bij het instorten harer woning. //De natuur, — zegt heedeu *) zoo voortreffelijk, wanneer hij den dood bij den slaap der rups als pop, voor hare hoogere vorming tot vlinder, vergelijkt, — de Natuur toont ons hier, waarom zij den doodslaap in het rijk harer vormen inweefde. Het is eene weldadige verdooving, die een wezen bevangt, in hetwelk de krachten en vermogens naar eene hoogere vorming streven; het schepsel zelf zoude met zijn meerder of minder bewustzijn niet sterk genoeg wezen, dezen strijd der krachten te overzien of te regeren, het sluimert dus in, en ontwaakt eerst dan, wanneer het geheel hervormd is. Ook de doodslaap is op deze wijze eene vaderlijke zachte verschooning, hij is een heilzaam opium, onder wiens werking de Natuur hare krachten verzamelt, en den ontslapenen kranken herstelt." *) Idéen sur Philos der Gesch., 1 13., p., 187 sq. AANTEEKENINGEN. aanteek. (1) pag. 44, eene gedachte voor eene galvanische vonk te houden. Dat ik hier niet te veel zeg, kan om geene meerdere Schrijvers aan te halen, blijken, uit hetgeen men vindt bij a. fourCAült, Lois de Vorganisme vivant. Paris 1829, Tom 11, p. 94 seq. Waar deze schrijver in dit werk vol gewaagde stellingen zegt; „les sensations et les actions cérebrales qui en „dependent, telles que les idees, les souvenirs, 1'imagination, „Ie raisonnement et la volonté elle même, ne sont qu'un ré//sultat d actions physiques, ou de mouvemens Electro-molécu„laires excités primitivement par le spectacle de la nature, par //1'action des sens externes et internes." aanteek. (2) pag. 51, of ik in de vingeren gestoken liad. Hieruit blijkt tevens toereikende, dat het gevoelen van hen onjuist is, die gelooven, dat de waarneming in de uiteinden der zenuwen zelve zoude plaats hebben, wanneer wij zoo menigvuldige wegen ter geleiding niet zouden behoeven aan te nemen; indien echter dit het geval ware, zoude nimmer bij eenen stoot op den elleboog de gewaarwording van eene prikkeling der vingeren ontstaan, daar wij, wanneer de vingeren zelve niet geprikkeld worden, ook geene gewaarwording na het stooten op de elleboog-zenuw daarin zouden ondervinden; hetzelfde geldt van de pijn, welke de lijders in reeds afgezette leden meenen te gevoelen, doordien dan in de stammen der zenuwen eenige ziekelijke werking wordt opgewekt, die hetzelfde gevoel geeft, alsof de uiteinden geprikkeld werden en nog aanwezig waren. 5 aanteek. (3) pag. 58, de zenuwlef"acht — die de bevelen van onzen wil naar de spieren overbrengt. Daar de primitive zenuwdraden zoo buitengewoon fijn zijn, en zoo nabij elkander liggen, dat zij in het ruggemerg en de hersenen naauwelijks door eenig vliesje schijnen gescheiden te worden, terwijl de zenuwkracht nimmer in hare werking de geleiding van het merg verliest, komt het mij waarschijnlijker voor, hier meer aan eene zekere verandering der zenuwkracht, o-edurende hare werking, dan aan eene beweging te denken, hetzij men deze verandering met de leer der trillingen van het o-eluid, waarbij de lucht zelve slechts trilt, maar met wordt voortbewogen, of met de trillingen van het licht, volgens de theorie van euler, wil vergelijken, of op eenige andere wijze verklaren; immers schijnt ook het aanwezig blijven der zenuw-, kracht in het afgesneden gedeelte eener zenuw na eene prikkeling tegen het denkbeeld van eene beweging te strijden; prikkel ik° het ondereind eener afgesneden spierzènuw, dan ontstaat er zamentrekking in de spier, en de kracht moest dus van het afgesneden gedeelte naar de spier toevloeijen, zoodat een volgende prikkel onwerkzaam moest blijven, daar bij gemis van vernieuwing van kracht deze zoude wegvloeijen, en dus dit afgesneden einde der zenuw van zijne kracht berooid worden; dit heeft echter geene plaats, een tweede en derde prikkel werkt terstond even sterk; en hierin schijnt mij ook een merkbaar ouderscheid tusschen electriciteit en zenuwkracht o-eleo-en te zijn; de zenuwkracht is besloten in- en eigen aan het "zenuwmerg, en wordt slechts gedurende hare werking op eene onbekende wijze opgewekt of veranderd, maar stroomt niet als electriciteit van de hersenen naar de spieren en omgekeerd, wanneer het van zelf duidelijk wordt, waarom de overbreno-ino- van eenen prikkel altijd den loop ook van den fijnsten zenuwdraad volgt, en nimmer overspringt, daar de zenmvkracht, als in het merg besloten en zich niet bewegende, maar slechts veranderd wordende, dit niet kan verlaten. aanteek. (4) pag. 54, in Frankrijk en fruitschland. Het is onbegrijpelijk, met welk eene oppervlakkigheid en lichtzinnigheid deze gewigtige vraagstukken der menschheid over het bestaan der ziel, door vele Schrijvers op eenen beslissenden toon worden beantwoord; dat ik deze niet overdreven heb geschilderd, mogen de weinige volgende aanhalingen uit de nieuwste werken, welke door de studerende jeugd gedeeltelijk als handboeken gebruikt worden, bewijzen; het zoude overigens gemakkelijk zijn, deze aanhalingen met vele andere te vermeerderen. t. v. raspail , zegt in zijn, overigens vele scherpzinnige denkbeelden bevattend, handboek der Organische Chemie, terwijl hij over het zamenstel der Zenuwen spreekt, als 'eene boven alle bedenking verhevene waarheid*): „II résulte évidemment, de toutes ces observations, que les „nerfs sont imperfores, et que les canaux, par lesquels circule nle jluide qui alimente la pensee et détermine la volante, 11e sont ffpas abordables a nos moyens, mêrae les plus de'licats, de dis//section." En vervolgens pag. 228 seq.: „La volonté est le résultat d'une combinaison atomistique //entre deux cléments subtils et impondérables: je veux dire la ,,perception extérieure ou Fimpression dun cote', et la propennsion intérieure ou le pencliant instinctif de 1'autre. Les mots hidee, jugement et raisonnement n'ont été créés que pour faciw liter le langage; car il n'y a pas plus de jugement sans rai„sonnement que A'ide'e sans jugement; ces trois operations exis„tent indivisiblement dans 1'impression." (»Les propensions ou penchans instinctifs sont le produit de "1'élaboration de 1'un de ces organes eellulaires, dont nous „avons dit que les grands lobes cérébraux sont la reunion. //Les impressions sont le produit d'une excitation extérieure." Pag. 550 eindigt de Schrijver zijn werk met deze soort van geloofsbelijdenis: //Jai dit ailleurs par quel mécanisme nous pensions; je //viens de dire par quel mobile nous agissions. Quant aux //doctrines contraires fondees sur les dogmes religieux, je les //respecte sans les partager. Si des illusions sont capables de „rendre les hommes heureux, ce serait se montrer bien peu „vertuenx que de les repousser avec intolerance, par cela seul „qu on est heureux soi-meme au moyen d'une réalité. Com//battre les erreurs avec des passions, ce n'est pas chercher a z/convaincre. —- Plus de guerre aux intéréts matériels, encore z/moins aux interets immateriels; c'est la devise de la génération „qui s elève du sein du bourbier de la civilisation on nous z/vivons." VY ij kunnen hierbij, om ook den geest van eenige Duitsehe Schrijvers aan te toonen, nog het volgende voegen. IJr. FERD. JAHN, uit Meinungen , zegt het volgende: „Die „Naturwissenschaft, die ernste, kalte Richterin, zerstört die z/kindlichen Traume, so hold sie auch seyn, und so sehr sie //die Gliiubige erfreuen und beseligen mögen. Wahrheit ist es, „dass das, was Seele heisst, nichts ist, als die Thatigkeit des *) Nouveau système de chemie organique, Par. 1833, pag. 221. 5* „Gehirnes und überhaupt der höheren Gebilde des Nervensys,/ternes, und dass das Hirn denkt, wie der Magen verdaut, „und das Ohr den Schall, und das Auge das Licht assimilirt, «dass es somit mit einem eigenen freien Seelenwesen nichts ist, /,nichts mit seinem Freiwerden im Tode, und nichts mit dem „Jenseits, jener transeendenten Schaferwelt, um mit jean paul „zu reden, von der wir weder ein Ab- noch \orbild. kennen, „einer Welt, der nichts geringeres, als Gestalt, Name und „Atlas, und Planiglob, und ein Weltumsegler vespücius ame„ktcus abgeht, für die uns weder Chemie, noch Astronomie „die Bestand- und Welttheile liefern wollen, einem Dunst„Universum, auf dem aus der entlaubten, verdorrten Seele ein „neuer Leib ausschlagen soll. Es gibt eine Fortdauer nach dem „ïode, in welcher, um mit einem grossen Arzte zu reden, der „Menscli die persönliche Auflösung überlebt, und eine stete „Auflösung feiert, aber nur so.dass die Organische Masse und „Thatigkeit, die Individualitat aufopfernd, wieder in andere „Wesen und neue Gestaltungen iibergeht uud sich umbildet, „dann eine geistige Fortdauer des Individuums in der Art, „dass die Handlungen des Menschen in der Geschichte fort„leben, und nach ihrem höheren oder minderen \\ erthe mehr „oder weniger auf die Nachkommen übergehen, endlich eme „leibliche Fortdauer, welche in den Kindern das Andenken des „Menschen erhalt, und den Stamvater in seinen spittesten Nach„kommen fortleben lasst. Magazin für Seelenkunde von j. f. „fmedkeich, 1830. 3e. Heft. 1 Th. p. 75." seq. Deze zelfde fkiedkeich gaat zoo verre van, over dit onderwerp sprekende, deze geheele zinsnede, die men niet zonder verontwaardiging en medelijden lezen kan, in ziin Handboek, Allcemeine Diagnostik der Psychischen Krankheiten, 2e Auflao-e, Wurtzburg 1832, p. 365 over te nemen, met de betuiging', dat men dit niet beter kan uitdrukken, als met deze aangehaalde woorden. aanteek. (5) pag. 55. De hersenen zoo veel volkomener, hoe hooger de verstandelijke vermogens. # Dat gelijk vele willen, uit de evenredige grootheid der. hersenen geen stellig besluit tot de hoogere vermogens kan getrokken worden, bewijst de volgende vergelijkingvan cfe grootte der hersenen naar evenredigheid der zenuwen, hetwelk men algemeen als de naauwkeurigste maatstaf rekent* Op de eerste plaats staat de Mensch, daii de Ourang Outang, hierop volgt echter de Dolfyn, die, de Menscli en Ourang Outang uitgezonderd, van alle dieren naar evenredig- heid de grootste hoeveelheid hersenen bezit *), zonder dat ons het overleg en de slimheid van eenen olifant, hond of paard in dit dier bekend zijn. tiedeman zegt, t. a. pl.: wij weten slechts ten gevolge der door schippers ingewonnen berigten, dat de Dolfynen even als de Walvisschen gaarne in kleine gezelschappen bij elkander leven, dat zij groote reizen ondernemen, eene groote liefde voor hunne jongen toonen, en deze tegen aanvallen moedig verdedigen. Daar zij meer op de oppervlakte van het water leven en dus beter kunnen worden waargenomen, zoude het mij verwonderen, dat indien hunne hoogere ontwikkeling gelijk stond aan de hoeveelheid hersenen, deze niet was waargenomen. aanteek. (6) pag. 57. Onderscheid tusschen onze Ziel en alle Natuurkrachten. In hoeverre de eigenschappen der Ziel van die der Natuurkrachten verschillen, en hoezeer zij afwijken van alle eigenschappen der Stof, blijkt naar mijn inzien overtuigend uit eene andere eenvoudige vergelijking. Als eigenschappen der Stof stellen wij gewoonlijk, dat Stof in tijd en ruimte bepaald is, dat is, iedere Stof beslaat eene zekere ruimte, en heeft eenen zekeren tijd noodig, om zich van de eene naar de andere plaats te bewegen; zij heeft dus op een oogenblik slechts eene bepaalde ruimte, welke zij door hare ondoordringbaarheid vervult, en eene bepaalde beweging. Wij zien deze eigenschappen in de zoogenoemde onweegbare Stoffen verminderen; voor de magneetkracht is geene Stof een beletsel, zij dringt door alles; arrago nam terzelfder tijd in Parijs de werking van het Noorderlicht op de compasnaald waar, wanneer het zich slechts sterker in het hooge Noorden vertoonde; het licht dringt door het dikste kristal, zoodat, indien het door de poriën zoude dringen, het gansche kristal ééne porie, dat is, niets zoude zijn; het heeft echter nog eenen ofschoon geringen tijd van ruim 8 minuten noodig, om 21 millioenen mijlen van de zon tot ons te doorloopen; men zoude dus in een zeker opzigt kunnen zeggen, dat het aan de grenzen der Stof staat. Wij weten overigens van den aard der krachten eigenlijk niets, dit alleen nemen wij waar, dat daarin eene bepaalde werking is, die door eene of andere uitwendige oorzaak kan veranderd worden; het Galvanismus b. v. en de Electriciteit bewegen zich langs geleidende ligchamen om een verbroken evenwigt te herstellen, de lichtstralen volgen eene be- *) Zie tiedeman, Zeitschrift fiir die Physiol. 2 Band. p. 260, 262. Taf. XII. paalde rigting, cle zenuwkraoht werkt volgens den loop van eenen zenuwdraad; er is dus in allen op een oogenblik slechts ééne onwillekeurige werking, maar in onze Ziel worden duizende werkzaamheden volgens willekeur te gelijk volbragt, met zulk eene onbegrijpelijke snelheid en gemak, alsof slechts eene geringe werking plaats had; ik wil hier b. v. niet herinneren aan de snelheid van bevelen en bewegingen aan en in de spieren bij iemand, die vlug op de piano speelt, maar liever de duizende verschillende werkingen in onze Ziel nagaan, bij de eenvoudige voorstelling, wat er gebeurt, als twee vrienden in een druk gesprek zamen in een aangenaam landschap wandelen. Aan ieder been zijn in het geheel nagenoeg 60 spieren: van deze ontvangen bij iederen regelmatigen tred, dus bijna in eene seconde, ongeveer 20 buigers en 15 uitstrekkers den indruk van onzen wil, dat is, daar geene onder het gaan geheel verslappen, te zamen 70, waarbij wij nog ruim 20 moeten voegen om ons ligchaam opgerigt, te houden; wij maken verder eene beweging met onze armen, of dragen in de hand eenen stok, waarbij wij op het minst genomen in iedere hand 25 spieren in beweging brengen, te zamen 50, hetgeen met de bovengenoemde ongeveer 140 bedraagt, die bij iederen voetstap en beweging meer of min door onzen wil moeten gespannen worden; ik erken wel, dat het meclianismus hiervan zoo kunstig is, dat onze wil vele spieren te gelijk spant, maar iedsre kleine afwijking in de beweging vordert eene veranderde spanning in de eene of andere spier, eri dus eenen bijzonderen indruk van onzen wil, waarvan de minste verandering terstond eene verandering in onzen gang of houding te weeg brengt; ik kan dus deze beweging niet voor geheel automatisch houden, gelijk een werktuig, hetgeen eens opgewonden op eene gelijkmatige wijze afloopt, ofschoon wij al deze bevelen schijnbaar onwillekeurig, ja, zonder er om te denken, verrigten. Gedurende het spreken hebben in de keel, de tong, den mond of lipven ondenkbaar vele en snelle bewegingen plaats, ja haller berekende, dat alleen bij het aanhouden van de letter r in eene spier (de styloglossus) 30,000 bewegingen in eene minuut zouden plaats hebben *); ofschoon wij deze berekening geenszins als volkomen juist kunnen aannemen , is echter het getal der gelijktijdige bewegingen van alle spieren der keel, in het strottenhoofd, van het gehemelte, der tong en der lippen onder een snel gesprek onberekenbaar, en misschien *) iialler, Elementa Physiol. Tom. IV. 483. niet veel geringer, en hier moet iedere beweging door onzen wil bepaald worden, om eene bepaalde verheffing van toon, van articulatie en het vereischte woord voort te brengen; al deze bevelen geschieden echter met hetzelfde gemak en dezelfde snelheid, waarmede wij slechts eenen vinger uitstrekken; het is ons volkomen onverschillig, of wij onder al deze bevelen tot de spraak noodig, nog de bovengenoemde 170 spieren gedurende iederen voettred al of niet in werking brengen, en den invloed van onzen wil mededeelen, dat is, of wij, onder het spreken, wandelen of zitten; een gemak vaii werking zoo groot, dat het ons zeiven onbegrijpelijk voorkomt, dat hiertoe niet meer vereischt wordt, dan slechts een indruk van onzen wil; ja al deze bevelen van onzen wil belemmeren onzen geest zoo weinig, dat wij in staat zijn op ditzelfde oogenblik eene nog grootere menigte indrukken en gewaarwordingen te ontvangen, dan er bevelen van ons uitgaan. Wij gevoelen b. v. den grond, waarop wij wandelen, en deszelfs oneffenheden, de koesterende warmte der zonnestralen, den indruk van den wind en iedere prikkeling, waar ook aan ons ligchaam aangebragt; wij zien, niettegenstaande deze menigte bevelen en indrukken, met even veel gemak de duizende voorwerpen, welke ons omringen; wij onderscheiden de kleuren, nemen den verschillenden afstand waar, bemerken de vlugge bewegingen van eenen vliegenden vogel, herkennen de ons bekende plaatsen en die menigte van voorwerpen. 