De elementen der sociale wetenschap
Ivunnen wjj er vrede meê hebben, onze vindingrjjkheid en onze uitgaven aan de verfraaiing der gelukkiger deelen onzer steden, aan de oprichting van gedenkteekenen voor de dooden en van grootsche gebouwen tot verbazing der vreemdelingen aan te wenden, terwijl wij onze arme in leven zjjnde broederen zóó verwaarloozen ? Mogen wjj trotsch zjjn op onze steden , in wier achterbuurten , die de vreemdeling niet verlangt te zien en die de burger als ergerljjk en besmettend vermijdt, — het bederf vrjj spel heeft ? De ééne stad wedijvej't met de andere in natuur- en kunstschoon ; maar is er wel ééne geheel en al doordrongen van de edele eerzucht, zich niet louter te onderscheiden door architectonische pracht, maar door trouwe , liefderijke zorg voor de physische welvaart van al hare burgers ? Moesten wij niet. ernstig wenschen, niet alleen door lieerIjjko pleinen en straten, maar door alle deelen der stad, door alle straten en stegen te kunnen wandelen en den vreemdeling te leiden, zonder schaamrood te worden, in het bevredigend bewustzijn dat onze broederljjke sympathie daar haar invloed heeft doen g<_- •voelen en alles met betrekkelijk gelijke schoonheid heeft vervuld ? Hoe ver zijn we thans nog van zoodanigen gezegenden toestand verwjjderd! Er is in 't geheele land geen enkele groote stad, die niet een schandvlek voor ons volk is; niet ééne, die niet tegen ons ten hemel schreit. Er is er zelfs geen, die maar redelijk gezond is, geen, die niet aan afzichtelijke kwalen lijdt. Indien de menschen aan het lichaam een duizendste deel van de zorg en geestdrift hadden gewijd, die aan de ziel te beurt viel, zouden wij dan wel zoover gekomen zijn ? Onze voorvaderen wisten weinig van de wetten der gezondheid. Zij bouwden nauwe straten, kleine kamers ; zij persten hunne huizen zooveel mogelijk samen en lieten weinig of geen ruimten voor pleinen of tuinen open, die de longen van een groote stad zijn . zonder welke deze moet wegkwijnen en stikken. Onze beter wetende tijdgenooten bouwen gezonder, hoewel ook bij ons dikwijls weinig of niet voor frissche lucht wordt gezorgd en onze verbeteringen zich schier uitsluitend tot de wijken der rijken bepalen. De armen trekken in de huizen die wij al lang verlaten hebben, die thans, hunne hoofdgebreken daargelaten, nog tienmaal ongezonder zijn geworden door ouderdom, door uitbreiding der omringende stad en haar opeengepakte bevolking. Van daar zijn die wijken een brandpunt van ziekte ; niemand verwijlt er langen tijd, zonder physisch en moreel bedorven te worden ; do ongelukkige kinderen , die niet, zooals bij de meesten het geval is , in hunne eerste levensjaren omkomen, groeien bleek en ziekelijk voor de misdaad op ; het gezondste levenselement verdwijnt in weinig geslachten en de dus ontstane leemte wordt door nieuwe gezonde slachtoffers aangevuld, welke door de langzame chronische vernielingsprocessen weldra een zelfde einde vinden. Syphilis en typhus zwaaien hier onbeperkt den schepter en verspreiden zich verder over de geheele stad. Wat helpen alle vermaningen van prediker of moralist, wat helpen onze wetboeken van strafrecht, onze gasthuizen, bij dergeljjken staat van zaken ? Als de stad zelve ziek is, hoe kan het daarin levende dan gezond zijn ? Zullen al de ten hemel opgezonden gebeden die straten een duim breeder maken ? Zullen alle wetboeken van strafrecht, alle geneesmiddelen, die den mensch bekend zjjn of zullen worden, gebrek aan lucht vergoeden ? Het is goed , het bloedend harte ter hulp te komen, de lijdende menschheid troost te bieden : het is goed, ziekten te genezen , als genezing mogelijk is ; maar beter ware het, dat lijden of ziekte er nooit geweest waren ! Wat kunnen wjj nu doen, om dien schandvlek onzer beschaving weg te nemen, de gezondheid van onze groote steden te bewerken en zoo in staat te zijn. de vrjjheid onzer steden te genieten en de frissche lucht in te ademen, zonder het berouwvol bewustzijn, dat onze naasten uit gebrek daaraan lijden , wegkwijnen en sterven ? Want zuivere lucht is liet, waaraan onze groote steden hoofdzakelijk behoefte hebben ; het is gebrek aan zuivere lucht, die ze voornamelijk te gronde richt, en deze overal aan te voeren, is degroote taak van den hervormer op physisch gebied. Geen onmiddellijke ziekte-oorzaak onder het ontelbare leger dat in groote steden den schepter zwaait, is tegenwoordig verwoestender dan. gene. Andere mogen onze aandacht meer tot zich trekken en beter doorzien worden, omdat ze meer voor de hand liggen ; dit onzichtbare agens echter met zijn arglistig chemisch proces, ondermijnt de grondvesten van ons leven, terwijl het aan' onze waarneming ontsnapt. Hoeveel vergif dringt door dit fijne oplossingsmiddel in onze lichamen door! Elke besmetting en nadeelige uitwaseming, elk vernielend product van vernietiging dringt daardoor in het binnenste van ons hart en bevlekt de kern onzer natuur. Geen levend voorwerp, plant, dier of raenscheljjk wezen, kan leven in een bedorven atmosfeer, of kan gezondheid of vreugde genieten, als niet zuivere lucht en zonneschijn vrjjen toegang tot hem hebben. Van daar de verminkte ziekelijke toestand der boomen, die te midden eener overbevolkte stad verspreid staan. Meent men nu dat een mensch kan tieren waar een plant kwijnt? Maar die planten zelfs hebben vele voordeelen boven den arme. Zij leven ten minste in de open lucht, zoodat zij het meest mogelijke nut uit de atmosfeer kunnen trekken, hoe onzuiver die dan ook is ; terwijl de arme zeker zijn gansche leven door aan huis gebonden is en in dompe vertrekken arbeidt, waar de zonneschijn, bijna even noodig voor de gezondheid als zuivere lucht, nooit binnendringt. lot wegneming van die vreeselijke kwalen zal een algeheele verandering in den bouwtrant onzer groote steden en in de gewoonten der burgers noodig zijn. Alle mogelijke zorg waarop verlichting en menschenliefde moeten aandringen, dient op do herschepping onzer oude steden en armenwijken te worden aangewend. Men moest geen verlof geven tot het bouwen van een nieuwe straat in een groote stad zonder de noodige breedte, in verband met den toevoer van versche lucht, en wat betreft diegene, welke door onze voorvaderen achtergelaten werden, moesten we niet rusten voordat wy ze tot een gezonden maatstaf teruggebracht hebben. Maar niets is misschien van zoo groot gewicht en niets wordt in de arme wijken zoo volkomen verwaarloosd, als het aanbrengen van open pleinen in het midden der meest bevolkte deelen, dienende tot reservoirs van versche lucht. Die kleine parken moeten eenvoudig met gras, hier en daar met boomen beplant worden, waarvan de gezonde invloed door opslorping van het in de atmosfeer aanwezige koolzuur op wetenschappelijke gronden bewezen is en waarvan de bloeiende staat toetssteen zou wezen voor de gezondheid der omringende lucht. Niet afgesloten door njjdige hekken, moesten ze voor ieder toegankelijk zjjn ; ofschoon zulke pleinen voor de geheele bevolking, jong en oud, van nut zouden zjjn, voor niemand zijn ze zoo absoluut noodig als voor de kinderen. Deze hebben nog geen broodwinning, die ze overdag aan t werk houdt, en ze moeten hun tijd ergens met spelen doorbrengen, hetzjj in dompe vertrekken of op de gevaarlijke woelige straat. Het hart bloedt bjj de gedachte aan een dus gesleten kindsheid. Geen wonder dat ze, in plaats van kinderen, geraamten worden, dat ongeveer twee derden aan scrofuleuse ziekten sterven en dat de rest verflenst en verkwijnt met waterachtig bloed en koude ongevoelige harten. Moeten wij dan onze kinderen (alle kinderen zijn immers de onze, daar zij der mensc'nheid toebehooren) minder liefhebben, minder zorg voor hen dragen dan voor de dieren en planten ? Inderdaad het heeft er veel van, als wij, gelijk zoo vaak het geval is, in groote steden openbare tuinen of grasperken vinden, waarvan de toegang voor kinderen, althans arme kinderen, volstrekt verboden is, hetzij om wat ellendige planten, of uit louter willekeur. Voor het gevoelig hart is er geen verkwikkender schouwspel dan gezonde en gelukkige kinderen, die op 't gras spelen en met iederen ademtocht, vroolijk en wel, schatten van gezondheid opdoen, die in later jaren hun en der stad hunner geboorte, tot zegen moeten strekken. Daarentegen bestaat er geen treuriger schouwspel dan dat van bleeke, morsige geraamten in de straten, huizen bouwend van slik , kwaadaardig en vechtlustig , toekomstige bevolkers van gasten gevangenhuis. Zoolang de kinderen niets anders als de straat tot speelplaats hebben, is alle hoop voor hen verloren. De woelige Wegen zijn altijd gevaarlijk, daarom worden zjj dan ook dikwijls door hun ouders in huis gehouden. Ook helpt het weinig of parken en tuinen buiten'de stad gelegen zijn , al is deze van kleiner omvang. Kleine kinderen kunnen niet heel ver loopen, om hun speelperk op te zoeken, en als dit niet wat dichtbij is, dan zullen ze 't al spoedig met de plassen voor de deur voor lief moeten nemen. Ken grasperk midden tusschen hunne woningen is voor de kinderen veel meer waard dan alle mogelijke kerken, monumenten of instellingen hunner stad. Buiten en behalve die longen der stad, verbreeding der nauwe straten en verbetering der huizen, diende al het mogelijke geschieden, om de inwoners zooveel doenlijk in de vrije lucht te brengen. Wij leven allen veel te veel in huis : maar de arme handwerksman inet zijn aanhoudend zittend werk is zoo goed als gekerkerd. Een groot weldoener zijner medemenschen is kg , die door inkorting deiwerkuren, door het uitdenken van middelen van uitspanning, door volksvermaken en dergelijke, zjjne medeburgers beweegt zooveel tgd moge! jjk onder den blooten heinel door te brengen. Ieder menscheljjk wezen, dat zijn leven doorbrengt zonder een aanmerkelijk deel van den dag in de vrije lucht te vertoeven, leeft een zondig leven. De bloote hemel is de tempel der natuur en die de natuur niet eert, dien zal ook zij niet eeren. Wjj moesten er op uit zjjn onze vermaken en werkzaamheden , zelfs zooveel mogelijk onze maaltijden en studiën, in de vrjje lucht te verplaatsen. In den tegenwoordigen ziekelgken toestand der maatschappij, met name onder de arrae klassen, leidt de arme stedeling den ganschen dag een zittend leven binnenshuis , en in plaats van dan 's avonds de vrge lucht te kunnen genieten, 0111 zoo doende eenige vergoeding te vinden voor het gemis van deu dag, blijft by alweder thuis of gaat naar kroeg of' schouwburg, waarvan de bedorven atmosfeer genoeg bekend is. Avondscholen, volksvoorlezingen, arbeidersverenigingen, hoe uitmuntend ook, zullen nooit gebrek aan lucht vergoeden. Vermaken zijn even belangrijk voor den mensch als onderwijs en maken een even essentieel deel uit van zijn plicht; want zonder vreugde en vroolijkheid kan geen mensch, evenmin als een kind, gezond blijven. Men dwaalt als men meent dat de lust tot vermaak van zelf aanwezig is, terwjjl de lust tot leeren uitwendige prikkels behoeft. Lust in ontspanningen en vreugde heeft voortdurend opwekking noodig, door individu en maatschappij ; zij, die dat over 't hoofd zien, zullen zeer zeker daaronder lijden. ïiiets is voor s menschen gezondheid, de physische en de moreele beide, nadeeliger dan een sombere, stugge stemming van den geest, die niet op te vroolijken is en onophoudelijk tot zwaarmoedigheid overhelt. Die zwaartillende gemoedsstemming is de droevige keerzij van ons nationaal karakter, met name bij de Schotten ; onze door het christendom doortrokken levensopvatting is ernstig; de schoonheid en waarheid der lachende wijsbegeerte kunnen we dan niet bsgrjjpen, en dat heeft een allerongezondsten invloed op <*eest en lichaam. 1 ö Voornamelijk werkt die levensbeschouwing verderfelijk door haren invloed op de zondagsviering. Die dag is de éénige vrije dag van den werkman, een dag. waarop hij zijn vermoeienden arbeid mag afbreken, om de vruchten zijns werks te genieten. Op dien dag diende hij een tiinken voorraad gezondheid, vroolijkheid en tevredenheid te zamelen, voor de geheele week, zoodat een aangename herinnering en tevens een aangenaam vooruitzicht hem op de been hield. Niet aan zijn zittende levenswijze gebonden, moest hij den zondag in de open lucht doorbrengen, zooveel mogelijk buiten de stad, en longen en ledematen door meer dan gewone beweging versterken. Daar hij slechts één rustdag heeft, 0111 van zijn eentonigen arbeid te bekomen. moest zijn zondag gewijd zijn aan uitspanning in den uitgestrektsten zin van het woord. Een hartelijke lach zal den last zijner zorgen verlichten en zjjn hart openen voor meuschenniin. En zie nu eens hoe treurig en zwaarmoedig onze engelsche zondag is , in tegenstelling met de zoo even geschetste voortreffelijke en godsdienstige zondagsviering van vele plaatsen op 't vasteland! In plaats van de werkende standen door goedkoope en talrijkespoortreinen, openbare tuinen en wandelplaatsen, met muziekkorpsen en andere vermakelijkheden, aan te sporen ( want het kost niet weinig moeite, die bleeke en ziekelijke schepselen tot hun eigen wedergeboorte te bewegen) hun geheelen zondag in de open lucht door te brengen , worden zjj op alle mogelijke wijzen voor den dienst der Kerk geprest; vermaken worden verboden , en zelfs uitgaan tot inademing der versche lucht, wordt in vele streken , met name in Schotland, voor onbetamelijk gehouden. In dit land vooral liggen geest en lichaam onder zoon dwang, dat velen dien nog bitterder vinden dan de slavernij der werkdagen. De gedachten, zegt men, moeten dan ernstig zijn, men moet wél acht geven op de ingetogen houding van het lichaam. Vermaken zijn niet geoorloofd. zingen of fluiten is ontwijding van den zondag. Edoch een veel grooter aantal der arme inwoners onzer groote steden gaat niet naar de kerk, aangezien zij opwekking behoeven: en waar gaan die ongel ukkigen , zich schamend buiten gezien te worden, dan naar toe? Naar de kroeg, waar ze's zondags bijna even veel jenever drinken als al de dagen van de week samen. Ik twijfel er niet aan of onze zondagsviering is de hoofdoorzaak van de dronkenschap in onze groote steden , waarvoor de Schotten algemeen bekend staan en die beschouwd moet worden als een der grootste nationale oorzaken van ziekte en ellende. Op het platteland bij de gehardheid van den boer is de slechte uitwerking van dien dag niet zoo blijkbaar , maar voor den afgematten handwerksman in de stad is ze volstrekt vernietigend. Helaas! als men een prettigen zondag op het vasteland heeft bijgewoond, hoe treft ons dan de tegenstelling ! Wij moeten echter niet alleen over die dingen treuren, maar eerbied voor de verwaarloosde natuurwetten trachten af te dwingen. Wij moeten er ernstig op uit zijn om de overtuiging ingang te doen vinden, dat de moree'e en physische wetten volkomen dezelfde heiligheid bezitten, en dat hij, die deze niet kent, even schuldig is als hjj die ze schendt. Zoo moeten wij dan tot de slotsom komen, dat ieder wiens lichaam na de inkerkering der week, versche lucht en beweging behoeft, zonde doet met zich des zondags te laten inkerkeren : dat evenzeer zondigt hij, die dezulke daartoe prest, of, in strjjd met de eischen zijner natuur . de vervulling aan zijn phvsische plichten in den weg staat. Dat zeg ik in de diepe overtuiging dat er voor den mensch geen heil is , als wij niet allen , zoowel de physische als de moreele belangen van ons zei ven en onze medemenschen leeren eerbiedigen. Is het vraagstuk der lucht, die wij inademen, een onbeduidende zaak , een probleem met gemakkelijke oplossing ? Is de bouwtrant en de gezondheid onzer groote steden met hare overbevolking, waar ieder individu aanspraak maakt op onze sympathie . iets triviaals, dat men aan de doctoren, de gezondheidswijsgeeren en anderen, die zich met die eenvoudige physische vraagstukken bezig houden, kan overlaten ? Ziedaar een eenvoudige vraag, waarop een verkeerd antwoord ons zulk grenzenloos leed , zulke doolhoven en afgronden van ellende heeft aangebracht, dat geslachten lang de ijverigste, onvermoeidste inspanning van het menschdom, het genie en dc toewijding der wijssten en werkzaamsten zal noodig zijn, om daaraan gedeeltelijk te ontsnappen. Niet op één dag, niet in één eeuw zal t menschdom de gevolgen van minachting en vei waarloozing. die t lichaam en al den aankleve van dien te verduren had, te boven komen. Behaive de boven vermelde middelen tot verkrijging van een voorraad versche lucht in een stad, diende men alle mogelijke voorzichtigheidsmaatregelen te nemen, om verontreiniging door schadelijke elementen te voorkomen. Het verderfelijkste daarvan is wel de rook van particuliere huizen, van openbare gebouwen. Deze verontreinigt de lucht door vergiftige gassen en nog meer door de kleine kool- en roetdeeltjes , zoodat de koolstof tot in het hart der burgers binnendringt. Geen dampgevcnde fabriek moest in een groote stad toegelaten worden ; iedere fabriek moest gedwongen worden haar eigen rook te verteren. Zoolang dat niet geschiedt, is er geen veiligheid voor de inwoners, vooral voor de arme klassen niet, die in de buurt dezer roetreuzen wonen , verpestender dan de draken der legende. De maatschappii moest door onderlinge overeenkomst tot het verbruik van den rook dwingen en niet rusten vóórdat zulks geschied ware. Er is naar mijn gevoelen geen verderfelijker uitwaseming, die van kerkhoven en riolen medegerekend , dan rook, oischoon gene insgelijks hoogst nadeelig en zorgvuldig te vermijden zjjn. Maar in sommige steden , met name in Londen, werkt de rook vernielend op de gezondheid en kracht van bijna iedereen. In deze stad zjjn maar weinig fabrieken, de groote massa rook komt van particuliere huizen. Zoolang men zich daar niet van bevrijd heeft, zal ieder inwoner van Londen zich meer of min in zijn gezondheid benadeeld zien, terwijl het geheele ras slechter moet worden. Ik ineen dat als uitvoerbaar is erkend het voeren van den rook uit de huizen van iedere straat in een gemeenschappelijk afleidingskanaal, om hem daar op te nemen of te reinigen. Als men dat algemeen toepaste, geen maatregel zou der stad meer nut aanbrengen. In den laatsten tijd heeft men ook veel gedaan tot verbetering van de ventilatie in de huizen der rjjken en in de openbare gebouwen voor dezen bestemd. Maar hoe ontzettend weinig is in dat opzicht voor de armen gedaan ! Hoe verpest zjjn de bovenste gaanderijen onzer schouwburgen! Wat een massa koortsen en longziekten worden daar opgedaan ! Hoe bedroevend ongezond zjjn de kamers van de huizen der armen! Hoe weinig is er gedaan, om hun het ontzaglijk belang van versche lucht, de godsdienstige verplichtingen jegens bun lichaam voel- en tastbaar te maken ! Zelden gebeurt het dat dc vrouwen der arme klassen in de groote steden hare huizen verlaten, of het moet zijn wegens noodzakelijke inkoopen, en als ze dan ziek worden, dan is geen dokter by machte ze tot geregelde wandelingen te bewegen. Godsdienst en plicht maken slechts een deel uit van ons leven ; in geen onkel opzicht is dat deel gewichtiger dan de andere deelen. Ken leven, uitsluitend of voornamelijk door beginselen beheerscht, is onvolkomen en volstrekt niet het ideaal der menschheid, die, met haar aangeboren vrijheidsliefde, het gevoel niet kan verdragen slavin der wet te zijn en door dat gevoel volmaaktheid en schoonheid derft. Daarom moeten er beweeggronden zijn van genot, geluk, vrije keuze, om ons te leiden op het pad van den plicht; en wat aangaat lucht en beweging, men kan noch verwachten, noch wenschen, dat mannen of vrouwen zich louter uit beginsel of plichtsbetrachting daarmee vereenigen. Te vaak, als de moreele deugden, worden ze als geneesmiddel voorgeschreven, terwijl men verzuimt de middelen aan te wenden,0111 de weldaden er van met de gelukkige vrijheid van persoonlijke keuze te verbinden, en zonder deze zijn toch alle geneesmiddelen of plichten onvolkomen. Voortdurende gewoonte van de prilste jeugd af, ons leerend versche lucht als levensbehoefte te beschouwen ; allerlei soorten van opwekkingen en gezellige vermaken met de voorstelling van versche lucht verbonden , moesten derhalve met de erkenning van onze godsdienstige en plichtmatige verhouding tot haar in verband staan, om de menschen te bewegen in alle levenstijdper ken ijverig daarnaar te streven. Nog een andere groote oorzaak is er van het ontzettend lage peil, waarop onze arme stadbewoners gezonken zijn: de scheiding namelijk tusschen hen en de rijkere klassen. Zouden de ongelukkigen tot zoo'n betreurenswaardigen toestand vervallen z.jjn, indien er een band van vertrouwen, van vriendschap, van gezellig vermaak, een hartelijke sympathie en overeenstemming tusschen beiden had bestaan ? Had de rijke dikwijls de straten der armen opgezocht , was hij nu en dan over zijn drempel gekomen, had hij het «morenu gebrek daar aanschouwd, hadden zij 11 sympathieën , hoe oneindig klein ook, met die zjjner medemenschen ineensmeltend , die mate van medegevoel bereikt, welke de menschheid vordert — zouden die kwalen dan nog hetzelfde zjjn gebleven ? Neen. Grootendeels hebben deze zoo voortgewoekerd, omdat wij de armen uit onze vriendschap en sympathieën hebben buitengesloten, omdat wjj conventioneele kastenmenschen, niet werkelijk mensch zjjn, omdat wjj noch thuis noch daarbuiten met hen omgaan. Noch physisch, noch moreel kunnen de annen toereikend opgeheven worden , als zij, die tijd en gelegenheid hebben tot ontwikkeling hunner talenten, niet voortdurend tot wederkeerige onderwijzing en sympathie met hen omgaan. ZIEKTEN TAN DEN GEEST. Het wordt nog alles behalve gaaf toegegeven dat de geest zijn gezondheid en ziekte bezit even als het lichaam , en dat deze van vaste natuurwetten afhankelyk zijn. Het woord ziekte van den geest wordt beperkt tot de krankzinnigheid ; het moet evenwel in veel uitgestrekter zin worden opgevat, als elk geval in zich sluitend , waarin een geest lijdt door verkrachting eener natuurwet. Als onze gedachten en gevoelens in overeenstemming zijn met waarheid en natuur , dan zal onze geest gezond en gelukkig zijn ; in het tegenovergesteld geval zal onze geest ongelukkig en ziek zijn. Een kommervolle geest is de tegenhanger van een smartelijk lichaam ; waar hij gevonden wordt, daar is zonde en ziekte. Telkens als wij in ons of anderen hartzeer aantreffen , kunnen wij zeker zijn dat er een fout aan ten grondslag ligt! Geluk is het kenmerk van moreele gezondheid ; dit nu is iets waarnaar de menschen streven , even als naar physisch geluk of gezondheid in de zinnelijke wereld. Lief en leed leiden ons tot de waarheid : want zij toonen ons waar wjj in de studie van ons wezen gelijk of ongelijk hebben. Waar het lief ons tegenlacht, moeten wij de oorzaak opsporen en daarnaar handelen ; waar het leed ons tegemoet treedt, is het tegenovergestelde onze plicht. Doch van een ander standpunt kan het leed beschouwd worden als iets goeds, en biedt dus een nauwkeurige analogie met lichaamsziekte aan. Het is thans algemeen bekend dat het lichnam nooit aan zijn eigen vernietiging , maar voortdurend aan zjjn instandhouding arbeidt, en dat op die wijze alle ziekte een poging der natuur is, om de gezondheid te herwinnen. Als men een lichamelijke verwonding ondergaat, b. v. een houw , zal ontsteking of pijn volgen. Uit die gevolgen bestaat de ziekte ; maar noodzakelijk zijn ze toch, om het ljjdende deel zijn gezondheid terug te geven ; men zou ze derhalve een gezonde ziekte kunnen noemen. Als wjj op diezelfde wjjze alle vernietigende processen der ingewikkeldste ziektevormen nagaan , zooals kanker , tering enz , dan zullen wjj zonder uitzondering vinden , dat die allen, ofschoon het leven ras vernietigend, toch door de natuur tot redding aangewend en bestemd zijn : verbazende en leerrijke paradox van ons bestaan. Geheel op dezelfde wijze zijn hartzeer, angst en alle slechte en ziekelijke toestanden des geestes geneesmiddelen in de hand der natuur tegen door den geest geledene schade , en ook in hunne grenslooze en vernietigende ontwikkeling zullen wij nog zonder uitzondering een natuurlijk en noodzakelijk streven naar het goede erkennen , waarheen de physische en moreele natuur van den mensen essentieel neigt, even als de plant naar het licht. Zoo gevoelen wjj natuurlijkerwijze smart over een ongeluk, dat ons of de onzen overkomt: die smart is altijd een ziekte in ons ; zoolang zij duurt, bevinden wij ons in een toestand van onvolmaaktheid of zonde, hoe men het dan ook gelieve te noemen. Toch zouden wij zonder haar (even als het lichaam zonder de ontsteking) niet kunnen terugkeeren tot het gezonde evenwicht, en dus kan men haar insgelijks een gezonde ziekte , of een heilzaam onheil noemen. Voor de ontsteking moet men met alle macht op zijne hoede zijn: evenzoo voor de zielesmart. Doch ontsteking of een andere kebaamsziekte kan de grenzen, noodig tot herstel der gezondheid, verre overschreden ; de geleden schade kan te erg, de gezondheid te zwak geweest zijn tot wederstand. De gevolgen kunnen de oorzaken worden van nieuwe kwalen en de gansche huishouding des lichaams in gevaar brengen. Insgelijks kan ook de geestessmart alle normale grenzen overschrijden en zelf een hoofdoorzaak der ziekte worden. De geneesheer waakt voortdurend dat de ontsteking niet meer of minder doet dan noodig is tot herstel der gezondheid : eveneens moeten wij over het zieleleed waken. Wordt het chronisch en schiet het wortel in den geest, dan moeten alle middelen aangewend worden tot uitroeiing. Alle drukkende en leed veroorzakende driften en gewaarwordingen zijn ook ziekten van den geest. Vrees , ijverzucht, angst, verveling zjjn altemaal teekenen van een aanwezige kwaal, waarvan wij de oorzaak , hoe verborgen ook, moeten trachten te ontdekken en weg te nemen, opdat de lijdende geest zijn gezondheid herwinne. Meer nog : alle dwaling des verstands , alle onwaarheid van het denken , even als alle onwaarheid van de lichamelijke huishouding, is een oorzaak van ziekte. Geest en lichaam zjjn onafscheidelijk verbonden , zoodat de gezondheid en het geluk des eenen een voorwaarde is van dat des anderen. Als de geest derhalve ziek wordt, zal het lichaam ook ziek worden , terwjjl omgekeerd alle lichaamsziekte gebrek aan geestesgezondheid noodzakeljjk medebrengt. Elke onvolkomen moreele toestand werkt terstond terug op het lichaam, en als deze zeer diep ligt of lang duurt, zal het lichaam er zwaar onder ljjden. Zoo speelt ons geesteselement een even belangrjjke rol als het andere in het veroorzaken van physische ziekte, en om deze te genezen, is het dikwjjls even noodzakeljjk , geneesmiddelen toe te dienen voor den toestand van den geest als voor dien van het lichaam. Om dat te doen moeten wij in de allereerste plaats in staat gesteld worden, te weten wat geestesziekte is, om vervolgens naar de grondregelen der geestesgezondheid te handelen. Maar de menschen erkennen gewoonlijk geen moreele ziekten. Zij geven niet toe dat zieleleed, vrees, enz ziekten zijn, en in plaats van het wenscheljjk of plichtmatig te vinden er aan te ontkomen, koesteren zij ze vaak en dragen er roem op. Er bestaat nog geen goed omschreven of handtastelijke wetenschap der moraal; wij denken en gevoelen naar de grillen van het oogenblik, en wanneer dan een langdurige ellende, uit onze onkunde aangaande de wetten van den geest voortgevloeid, lichaam en ziel te gronde gericht heeft, dan zjjn wij trjtsch op onze smart en beroemen ons ze te verachten. Ziedaar de paradox wel wat al te ver gedreven. Wjj zeggen : smart is goed, want ze loutert en verheft den geest, zé schenkt dezen nieuwe ervaring en sympathie, adel en diepte des strevens; dat alles zouden wjj zonder haar niet erlangd hebben. Laat dat in sommige gevallen waar zijn ; maai' het kwaad zelt, zullen wjj dat goed noemen, omdat iets goeds uit dat kwaad is gesproten ? Nemen wij het parallelle geval van het lichamelijk Ijjden, waarvan zoovelen onder ons zulke treurige ervaringen hebben opgedaan. Een lange, vervelende ziekte moge ons een dieper inzicht verschaften in de geheimenissen van het mensch-zjjn, moge ons hart louteren, onze lietde en sympathie voor onze medemenschen vermeerderen ; maar hoe welkom deze zegeningen ons mogen zjjn, hoe ongaarne wij ze zouden derven, toch blijft de lichamelijke ziekte, die de oorzaak daarvan was , op zich zelf een kwaad , dat op alle mogelijke wijze vermeden en voorkomen moet worden. Hoe meer wij daaronder geleden hebben, hoe grooter de invloed daarvan ook ten goede op onze moreele vorming is geweest, — des te ernstiger wjj moeten trachten te verhinderen, dat een menscheljjk wezen andermaal daaraan lijdt, geljjk wij daaraan leden. Waarin bestaat anders de waarde en troost der ervaring ? Niet de ziekte, niet de smart zijn goed, maar de macht, daardoor verkregen, om onzen medemenschen van dienst te zjjn en hun de vruchten , niet de doornen, onzer ondervinding deelachtig te maken. Bovendien , als sommigen tot zekere hoogte door smart en ziekte winnen , hoevelen verliezen er alles door! Wat heeft een inensch aan al zjjne ervaring, als hjj bedorven is, vóórdat hij er gebruik van maken kan, of als hjj, geljjk zoo vaak het geval is, de waarde er niet van kent ? Wie, als hjj een terugblik slaat op zjjn leven, gevoelt niet, dat al zjjn smarten, physisch en moreel, uit leeljjke oorzaken voortvloeiden, dat de schoonheid van zjjn leven door alle stuk voor stuk schade 1 jjdt, en dat hjj een veel beter en verhevener wezen zou hebben kunnen zjjn, als ze allen weggebleven waren ? Het verinogen van den arts tot redding, berust in hooge mate op zijn kennis van de ziekte ; als er geen ziekte was geweest, dan kon hij niet eens de gezondheid begrijpen ; maar wenscht hij daarom, de ziekte van zich zelf en anderen ? Evenzoo gaat het den moralist. Zonder kennis, sympathie met de smart, zonder ervaring aangaande de oorzaken, kan hij den patiënt geen hulp bieden ; maar moet hij daarom wenschen smart te zien, om haar te kunnen verzachten Alle lichaamsziekte in ons en in anderen vermindert de volkomenheid van ons gemeenschappelijk leven ; eveneens knaagt elke door ons geleden wordende smart aan de schoonheid en volmaaktheid onzer moreele natuur. Hij, die voor anderen smarten lijdt, bekent dat hij aan 't gemeenschappelijk lot, aan de gemeenschappelijke onvolmaaktheid van het menschdom deel neemt; want zoo innig zijn wij met elkander verbonden, dat. als de een lijdt, allen moeten lijden. Er bestaat geen noodzakelijke, ot bijgevolg absoluut weldadige lichaamsziekte; evenmin een noodzakelijke of absoluut weldadige smart. Een man van smarte moet derhalve ziek en kan onmogelijk absoluut goed wezen. Het ideaal van een volkomen physisch en moreel leven, 't welk doelwit voor het menschdom moet zijn , is een leven , dat ziekte noch sinart kent. Ieder, die naar lichaam of geest geleden heeft (en wie heeft dat niet?) zal zeggen: »VVees niet gelijk ik, ik heb gezondigd; welke ervaringen ik ook hebbe opgedaan, mijn leven is bezoedeld , en het éénig karakter door u na te jagen, is dat, hetwelk van ziekte en smart vrij blijft Eén ding slechts is goed, en wel het onbereikbaar, door de smart en het leed der onvolmaaktheid niet misvormd, ideaal.'' Als het vraagstuk geopperd wordt: hoe weten wij dat de smart een ziekte of kwaad is ? dan luidt het antwoord: Door waarneming van hare uitwerking op het lichaam. Het menscheljjk lichaam is de toetssteen der moreele waarheid; de gezondheid of ziekte daarvan kan men met handen tasten en aantoonen, en alleen door zjjn tusschenkomst kunnen de moreele punten volledig behandeld worden. Nu zien wij dat de vreugde en alle verwante gewaarwordingen zeer nauw met physische welvaart verbonden zijn, terwijl de smart en haar gansche gevolg verwarring en gebrekkige functioneering van het lichaam veroorzaakt, en wel nauwkeurig in de rechte reden tot intensiteit en duur. Zij belemmert het gezonde proces van voeding, reproductie en afscheiding; onder dien invloed geraakt de maag van streek, de lichaamskrachten worden zwak,en als de smart erg vermeerdert of lang duurt, dan kan de gezondheid èn van geest èn van lichaam volkomen vernietigd worden. Wanneer wij geen juiste voorstelling hebben van hetgeen gezondheid en ziekte is, kunnen wij niet verwachten, de een te erlangen of de andere te vermijden. De arts van geest of lichaam kan een mensch niet genezen, als in dezen een ziekte spookt, die hij niet kent, al wijzen alle verschijnselen ook den aard daarvan aan. Hoe dikwerf /ien wij niet vergeefsche pogingen om door physische middelen ziekten te genezen, zoo als slechte spijsvertering, zenuwzwakte enz.. weiKe inderdaad uit gedrukte, angstige of sombere gemoedsstemming voortspruiten en slechts door wegneming daarvan te genezen zjjn. \ ooral in Kngeland, waar dergelijke gemoedsstemming zoo dikwjjls wordt aangetroffen, waar concurrentie, bovenmatige arbeid, ernstige overpeinzingen over deze wereld en de andere, zoo menigmaal een chionischen toestand van zielsangst en moedeloosheid voortbrengen, moet de oorzaak van slechte spijsvertering bij de rijke klassen, veel meei in den geest dan in het lichaam gezocht worden. De arts nu, die de zielsziekten met al hare bijzondere oorzaken en gevolgen niet kent en daaraan geen even groote aandacht wijdt, is even weinig in staat een mensch te behandelen, als de moralist die de physische ziekten over 't hoofd ziet. De behandeling der zielsziekten is even moeielijk als die der lichaamsziekten, en kan slechts gelukken door een diepe studie van ai de verschillende oorzaken der smart en van alle andere onvolkomene en zieke zielstoestanden. De smart worde evenmin als een phjsische ziekte beschouwd als uit zich zelf ontstaande of als een bestieiing der voorzienigheid — een ongelukkige dwaling, die nog zoovelen verblindt aangaande den waren aard van de smart, tot dekmantel dient van onze fouten , en tot verontschuldiging van onze nalatigheid in het verbeteren daarvan. De smart spruit zonder uitzondering voort uit een fout in ons of in anderen: ons is dus de straf, ons de poging tot wegneming der oorzaak. I1ET SPIRITUALISME. Hoewel ik reeds in de eerste dezer schetsen over dit onderwerp gehandeld heb, schijnt het gewicht daarvan mij zoo groot toe, dat ik niet kan nalaten nog eenige opmerkingen in het midden te brengen. Onder spiritualisme verstaat men de wijze van denken en gevoelen , die den geest zoekt te verheffen boven de stof, meer neiging heeft tot geestelijken dan physischen arbeid, meer neiging toi ontwikkeling der moreele dan der physische deugden. Het spiritualisme is tegenwoordig een der meest verspreide ziekelijke richtingen van 't gevoel. Het doordringt de geesten van bijna alle beschaafde klassen in ons vaderland. Als iemand van ons, christen of niet, zijn gedachten en gevoelens ontleedt, dan zal hij merken dat hij geheel doortrokken is van spiritualisme, 't welk ons door onze vroegste opvoeding en door de moreele atmosfeer om ons heen, is ingeplant. Alle beschaafde klassen stellen instinctmatig moreele voortreffelijkheid boven physische achting en streven vooral daarnaar. Een uitstekend dichter of denker te zjjn. door letterkundige verdiensten roem te oogsten, een fijn beschaafden geest, een warm hart en diepe sympathieën te bezitten, ziedaar, waarnaar wij allen streven, terwjjl wij met betrekkelijk geringe belangstelling, zoo niet met minachting, op de physische deugden neerzien van een krachtig athletisch gezond lichaam, op de voortreffelijkheid van lichaamskracht in de beeldende kunst. Aan deze deugden valt weinig eerbied ten deel; maar voor iemand van buitengewone geestkracht buigen allen bewonderend het hoofd. Ook de smaak van de groote meerderheid in genoemde klassen is door en door spiritualistisch. Letterkundige bezigheid, genietingen des geestes, poëzie, moraal en spiritualistische godsdienst trekken hunne geheele aandacht tot zich ; inaar de natuurwetenschappen en lichaamsoefeningen boezemen hen weinig belang in ; en de geljjke rechten der natuurwetten op onderzoek en religieuxe gehoorzaamheid worden miskend. Deze beschaafde lieden schijnen te denken, dat athletische lichaamsbouw en een der na- tuur welgevallige smaak in lichaamsoefeningen en spelen aan de mindere klassen moeten worden overgelaten en dat voor ben zeiven de taak tot ontwikkeling van den geest is weggelegd Ziedaar na een hoogst noodlottige dwaling ten opzichte van het geluk , den waarachtigen bloei van het menschdom. Het gevolg is geweest dat men de twee genoemde klassen van deugden zelden in éénzelfde individu vereenigd vindt; in den regel worden de physische deugden , als ze er zijn , bij de armen gevonden, de geestelijke bij de rijken en beschaafden. Ken krachtigen lichaamsbouw ziet men zelden onder schrijvers of geleerden. Deze vertoonen meestal een klein , ontaard ras , waarbij het lichaam te zwak is voor den overwerkten geest. Maar zij bekreunen er zich weinig om, ten zij slechte spijsvertering, zenuwzwakte , of andere kwalen uit het gevolg van bet spiritualisme al te handtastelijk hen in hun denken hinderen. Wat kan het hun overigens schelen of hun lichaam zwak is, als de geest sterk is ? Ze troosten zich door zich te beroemen op de overwinning door hun geest op de stof behaald , — de meest zinledige bluf, waaraan een mensch zich ooit schuldig maakte —en ze zijn God beter 't misschien nog trotsch op hunne lichamelijke nietigheid. Hoogst gevaarlijke dwaling. Geen enkele onzer vermogens, physisch of geestelijk, kan ooit straffeloos verwaarloosd worden. Lijdt de geleerde zelt niet merkbaar door zijn eenzijdige levenswijze en door zijn zwakke constitutie , zijn ongelukkige kinderen zullen er wél door lijden. Evenredig aan zijn gebrek aan lichaamsverpleging zullen zjj stumperig en ziekelijk ter wereld gebracht worden. Wee den kinderen van den sukkelenden spiritualist, hoe groot zijn letterkundige roem ook wezen moge bij een kortzichtig geslacht! Trouwens hij, die zijn lichaam verwaarloost, kan ook geen gezond schrijver of denker zijn. Als 't lichaam zwak is , klein, sukkelend, als er geen natuurlijke lust in zingenot aanwezig is , zooals uit gezonde en geoefende organen moet voortvloeien, dan zal de geest, onvermijdelijk een der elementen ontberen, waaruit waarachtige letterkundige voortreffelijkheid ontstaat. Er zal gebrek zjjn aan gezondheid , levenslust, aan volharding , aan opgeruimheid, die vaste karaktertrekken van een harmonisch gevormden geest. Het spiritualisme heeft niet alleen het lichaam . maar ook den geest ontzaglijk veel kwaad gedaan; want beide zjjn onafscheidelijk verbonden. Een treffend gebrek aan mannelijkheid openbaart zich niet alleen in het lichamelijk maar ook in het geestelijk karakter van onzen tjjd. Tot dat verschijnsel droeg veel bij langdurige vrede in den jongsten tijd, ( I) terwijl de talrijke voordeelen van dien vrede eenigerniate door genoemde plaag worden geneutraliseerd. In vroegere eeuwen werden physische moed en mannelijke kracht op den hoogsten prijs gesteld ; maar aangezien de oorlog langen tjjd onbekend bjj ons was , waren ook arbeidsveld en schattin* dier deugden hoogst beperkt. Onder de ontzenuwende invloeden van een (1) De voorrede van den eersten druk is gedateerd Decemhrr 185i. spiritualistischen eeredienst is de wereld derhalve van lieverlede hoe langer hoe meer in 't spiritualisme geraakt. Wij hebben den gezonden lust voor lichaamsoefeningen en vermaken verloren, door geestelijk genot ten koste daarvan voor te trekken en door ons lichaam te verwaarloozen , met dat gevolg dat onze mannelijkheid en kracht in den hartader werden aangetast. Vergelijk maar eens onze beschaafde standen van thans met die ten tjjde van Grieken en Romeinen, of met een hedendaagsche geharde plattelandsbevolking, en overtuig u van het schrikbarend verschil in physische deugd. Wandel door de drukke straten onzer groote steden en neem de bleeke aangezichten, de schrale en zwakke gedaanten der voorbijgangers waar, en gjj zult een denkbeeld krjjgen van den angstwekkenden toestand van physische ontaarding waarin wij leven. Schier geen enkelen man. geen enkele vrouw zult gij zien, wier physische toestand niet schande roept over ons mensehdom. Doch niet slechts aan het voorkomen, aan het genlis van mannelijke kracht en energie is die ontaarding te zien, ook aan de ruime verspreiding van sloopende ziekten. Onder deze bekleedt de tering de allereerste plaats, die vreeselijke verdelgster van ons geslacht, die een zesde onzer bevolking wegmaait en aan wier heilloozen invloed slechts weinig familiën ontsnappen. De tering is het onomstootelijkste bewijs van physische ontaarding, en de tegenwoordige tjjd verdient bij uitnemendheid den naam van »het tering-tijdperk" van de wereldgeschiedenis. Die ziekte toch was nooit zoo algemeen als tegenwoordig en in het spiritualisme moet de vruchtbaarste oorzaak er van gezocht worden. Zoudt ge meenen. dat iemand, hoe groot zijn verdiensten op geestelijk gebied overigens ook wezen mogen, zijn physische kracht mag laten ontaarden , zijn lichaam mag verwaarloozen , zonder geheel en al achteruit te gaan, zonder gerechte straf daarvoor te ontvangen ? Zal de natuur denzulken of zyn kinderen sparen , als hij zoo een deel van zijn wezen verwaarloost, wat hij ook tot stand brenge door ontwikkeling van het andere ? Neen , neen I zij eischt dat aan al hare vermogens dezelfde en onpartijdige aandacht geschonken worde, dat men even groot belang stelle in geestelijke en physische opvoeding. Schier niemand treft men onder de beschaafde standen aan, of zijn physische toestand roept wraak over hem. Arme, zwakke, dwergachtige, schrale, bleeke schepsels zijn wij, den naam van menschen onwaardig, hoe groot onze geleerdheid of geestes-beschaving ook zij. Wjj kunnen onze medemenschen door die eenzijdige bekwaamheden wel zand in de oogen strooien , hun kortzichtigen lof verwerven ; maar de natuur, die zullen we niet om den tuin leiden en hare straf zal ons en onze kinderen treffen. Als nu het uur van de physische smart aanbreekt (en dat geschiedt gewis voor ieder, die zijn lichaam verwaarloost), als de straffende hand zwaar op ons en onze kinderen drukt, dan zullen wij onze voorkeur voor het een ten koste van het ander, te laat beklagen. Weliswaar wordt de gemiddelde duur van het menscheliik leven II. 4 van lieverlede langer; maar ik ben overtuigd, dat deze toeneming vergezeld gaat van een neutraliseerende vermindering van gezondheid en kracht der menschelijke constitutie. Die gemiddelde langere levensduur wordt m. i. voornamelijk te weeg gebracht door onze grootere kennis van kinderverpleging en omdat kwijnende chronische ziekten de plaats hebben vervangen van de snel doodende epidemieën van pokken, koortsen, buikloop, alsmede van de verwoestende oorlogen, vroeger zoo menigvuldig. Eveneens is dit verschijnsel te danken aan de toeneming der preventieve maatregelen tot beperking der bevolking (waarvan Malthus de groote voorganger is) in vergelijking met de positieve, — m. a. w. omdat ettelijke individuen zich onthouden van voortplanting en zoo meewerken tot langeren levensduur der levenden, ten koste van hun eigen aandeel aan nakomelingschap — en aan nog andere elders meegedeelde redenen. In onbeschaafde landen sterven veel kinderen door de algemeene onkunde aangaande kinderverpleging, terwijl in onze dagen, waarin het groote gewicht van versche lucht, de vermijding van schadelijke invloeden enz., beter begrepen worden, de sterfte onder de kinderen aanmerkelijk afgenomen is en teêre kinderen tot aan den volwassen leeftijd in het leven worden gehouden, om dan aan tering te sterven. Dat verschil in sterfte onder kinderen is van giooten invloed op den gemiddelden duur van het menscheljjk leven, maar van betrekkelijk geringen invloed op het menschelijk geluk. Dat is insgelijks het geval met de vervanging van snel beslissende door langzame chronische ziekten. 