Godišnje izvješće 2018. : pravosudna aktivnost : pregled pravosudne aktivnosti Suda i Općeg suda Europske unije.
Zo kan een burger die een duurzaam verblijfsrecht heeft, worden verwijderd om „ernstige redenen van openbare orde of openbare veiligheid”, terwijl een burger die kan bewijzen dat hij gedurende de laatste tien jaar in het land heeft verbleven, slechts kan worden verwijderd om „dwingende redenen van openbare veiligheid”. Een burger van de Unie komt derhalve pas in aanmerking voor dit verhoogde beschermingsniveau dat verband houdt met een verblijf van tien jaar in het gastland, voor zover hij eerst voldoet aan de voorwaarde dat hem het lagere beschermingsniveau is toegekend, dat wil zeggen voor zover hij beschikt over een duurzaam verblijfsrecht op grond van een ononderbroken rechtmatig verblijf van vijf jaar in die lidstaat. Voorts heeft het Hof gepreciseerd dat het verblijf van tien jaar dat voor de toekenning van de in artikel 28, lid 3, onder a), van richtlijn 2004/38 bedoelde verhoogde bescherming is vereist, door achteruittelling vanaf de datum van het besluit tot verwijdering van deze persoon moet worden berekend en dat dit verblijf in beginsel niet mag zijn onderbroken. In dat verband volgt uit de rechtspraak van het Hof dat in detentie doorgebrachte perioden als zodanig en onafhankelijk van perioden van afwezigheid van het grondgebied van het gastland, kunnen leiden tot een verbreking van de band met dit land en tot een onderbreking van het verblijf. De omstandigheid dat de betrokkene door de autoriteiten van die staat in detentie is geplaatst, kan echter niet worden geacht de eerder met die staat opgebouwde integratiebanden en het ononderbroken karakter van zijn verblijf op zijn grondgebied automatisch te verbreken. In het geval van een Unieburger die een vrijheidsstraf uitzit en jegens wie een besluit tot verwijdering is vastgesteld, kan bijgevolg aan de in die bepaling vermelde voorwaarde dat de betrokkene „de laatste tien jaar in het gastland heeft verbleven” zijn voldaan wanneer een algehele beoordeling van de situatie van de betrokkene die rekening houdt met alle relevante aspecten tot de conclusie leidt dat niettegenstaande die detentie de integratiebanden tussen de betrokkene en het gastland niet zijn verbroken. Deze aspecten omvatten met name de sterkte van de met het gastland opgebouwde integratiebanden voordat de betrokkene in detentie is geplaatst, de aard van het strafbare feit dat de opgelegde detentieperiode heeft gerechtvaardigd en de omstandigheden waaronder dit feit is gepleegd alsmede het gedrag van de betrokkene gedurende de detentieperiode. In de gevoegde zaken die hebben geleid tot het arrest K. en H.  F. (Verblijfsrecht en vermeende oorlogsmisdrijven) (C-331/16 en C-366/16, EU:C:2018:296), gewezen op 2 mei 2018, heeft de Grote kamer van het Hof zich voorts uitgesproken over de verenigbaarheid met artikel 27, lid 2, van richtlijn 2004/38 van een beperking van het verblijf van een burger van de Unie of een lid van zijn familie, die ervan wordt verdacht in het verleden aan oorlogsmisdaden te hebben deelgenomen. B| Rechtspraak van het Hof van Justitie in 2018 29 De eerste zaak betrof een sinds 2001 in Nederland verblijvende persoon die de Kroatische nationaliteit en de nationaliteit van Bosnië en Herzegovina bezat, die in 2015 ongewenst op het Nederlandse grondgebied was verklaard omdat hij zich schuldig had gemaakt aan gedragingen in de zin van artikel 1, afdeling F, onder a), van het Verdrag van Genève26, doordat hij op de hoogte moest zijn geweest van door de speciale eenheden van het Bosnische leger gepleegde oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de menselijkheid en doordat hij persoonlijk aan die misdrijven had deelgenomen. De tweede zaak betrof een Afghaans staatsburger die Nederland in 2000 was binnengekomen en in 2011 naar België was verhuisd, wiens verblijfsaanvragen in Nederland en in België waren afgewezen omdat hij misdrijven in de zin van artikel 1, afdeling F, onder a), van het Verdrag van Genève had begaan. Deze twee personen hadden tegen de desbetreffende beslissingen beroep ingesteld. In zijn arrest heeft het Hof er om te beginnen op gewezen dat uit artikel 27, lid 1, van richtlijn 2004/38 volgt dat de lidstaten maatregelen kunnen treffen die de vrijheid van verkeer en verblijf van een burger van de Unie en van een lid van zijn familie, ongeacht zijn nationaliteit, beperken om redenen van onder meer openbare orde of openbare veiligheid. Het was van oordeel dat een dergelijke beperking van de vrijheden van verkeer en van verblijf van een burger van de Unie of van een onderdaan van een derde land, familielid van een dergelijke burger, ten aanzien van wie in het verleden een besluit tot uitsluiting van de vluchtelingenstatus krachtens artikel 1, afdeling F, van het Verdrag van Genève of artikel 12, lid 2, van richtlijn 2011/9527 is gegeven, onder het begrip „om redenen van openbare orde of openbare veiligheid genomen maatregelen” in de zin van artikel 27, lid 2, eerste alinea, van richtlijn 2004/38 kan vallen.  Het heeft er evenwel aan herinnerd dat maatregelen die worden gerechtvaardigd om redenen van openbare orde of openbare veiligheid, pas kunnen worden genomen wanneer, na een beoordeling per geval door de bevoegde nationale instanties, blijkt dat het persoonlijke gedrag van de betrokkene een actuele, werkelijke en voldoende ernstige bedreiging voor een fundamenteel belang van de samenleving vormt. Wanneer bijgevolg ten aanzien van een dergelijke persoon, die de toekenning van een recht van verblijf op het grondgebied van een lidstaat aanvraagt, in het verleden een besluit tot uitsluiting van de vluchtelingenstatus is gegeven krachtens voornoemd artikel van het Verdrag betreffende de status van vluchtelingen of artikel 12, lid 2, van richtlijn 2011/95, mogen de bevoegde autoriteiten van die lidstaat op grond daarvan niet automatisch oordelen dat de loutere aanwezigheid van de betrokkene op dat grondgebied, ongeacht of er gevaar voor recidive bestaat, een actuele, werkelijke en voldoende ernstige bedreiging voor een fundamenteel belang van de samenleving vormt die de vaststelling van maatregelen van openbare orde of openbare veiligheid kan rechtvaardigen. Het bestaan van een dergelijke bedreiging, zo benadrukt het Hof, moet immers worden vastgesteld op basis van een beoordeling door de bevoegde instanties van het gastland van het persoonlijke gedrag van de betrokken persoon, waarbij rekening moet worden gehouden met de vaststellingen in het besluit tot uitsluiting van de vluchtelingenstatus en met de daaraan ten grondslag liggende aspecten, inzonderheid de aard en de ernst van de aan de betrokkene verweten misdrijven of gedragingen, de mate waarin hij persoonlijk betrokken was bij die misdrijven of gedragingen, het eventuele bestaan van gronden voor uitsluiting van zijn strafrechtelijke aansprakelijkheid en het al dan niet bestaan van een strafrechtelijke veroordeling. Bij die globale beoordeling 26| Verdrag betreffende de status van vluchtelingen, ondertekend te Genève op 28 juli 1951 [United Nations Treaty Series, deel 189, blz. 150, nr. 2545 (1954)]. In artikel 1 is in onderdeel F het volgende bepaald: „De bepalingen van dit Verdrag zijn niet van toepassing op een persoon ten aanzien van wie er ernstige redenen zijn om te veronderstellen dat: a) hij een misdrijf tegen de vrede, een oorlogsmisdrijf of een misdrijf tegen de menselijkheid heeft begaan, zoals omschreven in de internationale overeenkomsten welke zijn opgesteld om bepalingen met betrekking tot deze misdrijven in het leven te roepen [. ]”.  27| Richtlijn 2011/95/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 inzake normen voor de erkenning van onderdanen van derde landen of staatlozen als personen die internationale bescherming genieten, voor een uniforme status voor vluchtelingen of voor personen die in aanmerking komen voor subsidiaire bescherming, en voor de inhoud van de verleende bescherming (PB 2011, L 337, blz. 9). 30 Jaarverslag 2018 | Gerechtelijke werkzaamhedenmoet ook in aanmerking worden genomen hoeveel tijd verstreken is sinds het vermoede plegen van de misdrijven of handelingen en hoe de betrokkene zich nadien heeft gedragen, met name om uit te maken of uit dat gedrag blijkt dat de betrokkene nog steeds een houding aanneemt die de in de artikelen 2 en 3 VEU bedoelde fundamentele waarden aantast en dat daardoor de gemoedsrust en de fysieke veiligheid van de bevolking verstoord zouden kunnen worden. De enkele omstandigheid dat het vroegere gedrag van die betrokken persoon zich heeft voorgedaan in de specifieke historische en maatschappelijke context van zijn land van herkomst, die zich niet opnieuw zal voordoen in het gastland, staat aan die vaststelling niet in de weg. Het Hof heeft nog gepreciseerd dat de bevoegde autoriteiten van de gastlidstaat, overeenkomstig het evenredigheidsbeginsel, de dreiging die van het persoonlijke gedrag van de betrokken persoon uitgaat voor de fundamentele belangen van de samenleving van het gastland moeten afwegen tegen de bescherming van de rechten die de burgers van de Unie en hun familieleden aan de richtlijn ontlenen. 2. Afgeleid verblijfsrecht van derdelanders die familielid van een burger van de Unie zijn Op dit gebied zijn vijf arresten vermeldenswaard. Eén daarvan is het arrest Coman e. a. (C-673/16, EU:C:2018:385), dat uitgebreider aan bod is gekomen in deel II, „Grondrechten”, van dit verslag. Op 8 mei 2018 heeft de Grote kamer van het Hof in het arrest K. A. e. a. (Gezinshereniging in België) (C-82/16, EU:C:2018:308), verduidelijkingen aangebracht ten aanzien van het afgeleid verblijfsrecht waarop derdelanders die familielid zijn van een Unieburger die zijn recht van vrij verkeer nooit heeft uitgeoefend, aanspraak kunnen maken op grond van artikel 20 VWEU. Het hoofdgeding had betrekking op meerdere derdelanders die een verblijfsaanvraag met het oog op gezinshereniging hadden ingediend als bloedverwant in neergaande lijn die ten laste is van een Belgisch staatsburger, als ouder van een Belgisch minderjarig kind of als wettelijk samenwonende partner in een stabiele relatie met een Belgisch staatsburger.  Deze aanvragen zijn niet in aanmerking genomen op grond dat tegen de betrokken personen een inreisverbod was uitgevaardigd dat nog geldig was, waarbij in sommige van die beslissingen gevaar voor de openbare orde als reden was vermeld. Het Hof heeft in de eerste plaats geoordeeld dat artikel 20 VWEU zich verzet tegen een praktijk van een lidstaat die inhoudt dat een dergelijke aanvraag niet in aanmerking wordt genomen op de enkele grond dat de betrokken derdelander de toegang tot het grondgebied in kwestie is verboden, zonder dat is onderzocht of er een zodanige afhankelijkheidsverhouding bestaat tussen de Unieburger en deze derdelander dat de weigering om aan laatstgenoemde een afgeleid verblijfsrecht toe te kennen tot gevolg zou hebben dat de betrokken Unieburger feitelijk gedwongen is het grondgebied van de Unie als geheel te verlaten om zijn familielid te vergezellen naar zijn land van herkomst, zodat hem het effectieve genot van de voornaamste aan zijn status ontleende rechten wordt ontzegd. Het Hof heeft in de tweede plaats verduidelijkt onder welke omstandigheden ook daadwerkelijk sprake kan zijn van een afhankelijkheidsverhouding. Het Hof heeft benadrukt dat volwassenen – anders dan minderjarigen (met name kinderen van jonge leeftijd) – in beginsel in staat zijn om onafhankelijk van hun familieleden een leven te leiden. Wanneer de burger van de Unie meerderjarig is, is het bestaan van een afhankelijkheidsverhouding die als grondslag kan dienen voor de toekenning van een afgeleid verblijfsrecht aan de derdelander dan ook slechts in uitzonderlijke gevallen voorstelbaar, namelijk wanneer de betrokkene, gelet op alle relevante omstandigheden, op geen enkele wijze kan worden gescheiden van het familielid van wie hij afhankelijk is. Wanneer de burger van de Unie daarentegen minderjarig is, moet bij de beoordeling of van een dergelijke afhankelijkheidsverhouding sprake is, in het belang van het kind rekening worden gehouden met alle B| Rechtspraak van het Hof van Justitie in 2018 31 omstandigheden van het geval, met name de leeftijd van het kind, zijn lichamelijke en emotionele ontwikkeling, de mate waarin het een affectieve relatie met elk van zijn ouders heeft en het risico dat voor het evenwicht van het kind zou ontstaan indien het werd gescheiden van de ouder die onderdaan van een derde land is. In de derde plaats heeft het Hof onderstreept dat er in de context van het hoofdgeding bepaalde factoren waren die geen gevolgen hadden voor de toekenning van een afgeleid verblijfsrecht aan de betrokken derdelander.  Zo is het niet van belang dat de afhankelijkheidsverhouding waarop de derdelander zich beroept, is ontstaan nadat ten aanzien van hem een inreisverbod was vastgesteld. Evenmin is van belang dat het tegen de derdelander uitgevaardigde inreisverbod definitief was geworden op het moment waarop de derdelander zijn verblijfsaanvraag met het oog op gezinshereniging indiende, of dat het inreisverbod is gerechtvaardigd door het niet voldoen aan een terugkeerverplichting. Wanneer redenen van openbare orde de rechtvaardigingsgrond voor een dergelijke beslissing waren, kunnen deze er niet automatisch toe leiden dat die derdelander een afgeleid verblijfsrecht wordt geweigerd. Deze weigering moet voortkomen uit een concrete beoordeling van alle omstandigheden van het geval in het licht van het evenredigheidsbeginsel, het belang van het kind en de grondrechten, waaruit blijkt dat de betrokkene een werkelijk, actueel en voldoende ernstig gevaar voor de openbare orde vormt. In de vierde plaats heeft het Hof verklaard dat uit richtlijn 2008/11528 voortvloeit dat ten aanzien van een derdelander tegen wie reeds een terugkeerbesluit met een daaraan gekoppeld inreisverbod is uitgevaardigd dat nog geldig is, niet nog een terugkeerbesluit kan worden vastgesteld zonder dat daarbij rekening wordt gehouden met de aspecten van zijn gezins en familieleven, waaronder met name het belang van zijn minderjarige kind, die zijn vermeld in een verblijfsaanvraag met het oog op gezinshereniging die na de vaststelling van een dergelijk inreisverbod is ingediend, behalve wanneer de betrokkene die aspecten reeds eerder had kunnen aanvoeren. In twee andere zaken heeft het Hof zich wederom uitgesproken over het afgeleid verblijfsrecht waarop een derdelander aanspraak kan maken als familielid van een burger van de Unie die verblijft in de lidstaat waarvan hij de nationaliteit bezit. De zaak Altiner en Ravn (C-230/17, EU:C:2018:497), die heeft geleid tot het arrest van 27 juni 2018, betrof een aanvraag voor een verblijfsvergunning die door een minderjarig Turks kind in Denemarken was ingediend als familielid van de Deense echtgenote van zijn vader, nadat het echtpaar naar Denemarken was teruggekeerd na een verblijf van twee jaar in Zweden. In de zaak die aan de orde is in het arrest Banger (C-89/17, EU:C:2018:570) van 12 juli 2018 had de Zuid-Afrikaanse partner van een onderdaan van het Verenigd Koninkrijk bij hun terugkeer naar die lidstaat verzocht om een verblijfskaart in het Verenigd Koninkrijk, na een verblijf van enkele jaren in Nederland.  Richtlijn 2004/38 was in de twee zaken niet van toepassing, omdat die uitsluitend de voorwaarden regelt voor binnenkomst en verblijf van een burger van de Unie in andere lidstaten dan de lidstaat waarvan hij de nationaliteit heeft en niet als grondslag kan dienen voor een afgeleid verblijfsrecht voor derdelanders die familielid van een burger van de Unie zijn in de lidstaat waarvan die laatste de nationaliteit bezit. In dat geval kan een afgeleid verblijfsrecht evenwel op artikel 21, lid 1, VWEU worden gegrond. Het Hof heeft dan ook in herinnering gebracht dat richtlijn 2004/38 weliswaar niet ziet op het geval van de terugkeer van een burger van de Unie naar de lidstaat waarvan hij de nationaliteit heeft, maar in een dergelijk geval wel naar analogie moet worden toegepast. Zo heeft het Hof in het arrest Altiner en Ravn op basis van met name richtlijn 2004/38 de specifieke voorwaarde in het Deense recht onderzocht dat de binnenkomst van een derdelander die lid is van de familie van de 28| Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven (PB 2008, L 348, blz. 98). 32 Jaarverslag 2018 | Gerechtelijke werkzaamhedenburger die naar Denemarken terugkeert na zijn recht van vrij verkeer te hebben uitgeoefend, dan wel de indiening van een aanvraag voor een verblijfsvergunning, „het natuurlijk vervolg” moet zijn van de terugkeer van de betrokken burger naar die lidstaat. De Deense autoriteiten hadden de aanvraag voor een verblijfsvergunning van de Turkse zoon van de Deense onderdaan namelijk afgewezen omdat die negen maanden na de terugkeer van het echtpaar naar Denemarken was ingediend. Het Hof heeft allereerst geoordeeld dat wanneer een burger van de Unie een gezinsleven heeft opgebouwd of bestendigd tijdens een daadwerkelijk verblijf in een andere lidstaat dan die waarvan hij de nationaliteit bezit, de nuttige werking van de rechten die de betrokken burger van de Unie aan artikel 21, lid 1, VWEU ontleent, vereist dat het gezinsleven dat deze burger in het gastland heeft geleid, kan worden voortgezet bij diens terugkeer in de lidstaat van zijn nationaliteit, door aan het betrokken familielid een afgeleid verblijfsrecht toe te kennen.  Bovendien is het afgeleide verblijfsrecht dat wordt toegekend aan de familieleden van een burger van de Unie die zich gevestigd heeft op het grondgebied van een andere lidstaat dan die waarvan hij de nationaliteit bezit, volgens richtlijn 2004/38 niet afhankelijk van de voorwaarde dat die familieleden binnen een bepaalde termijn na de binnenkomst van die burger van de Unie op het grondgebied van deze lidstaat binnenkomen. De bevoegde autoriteiten van de lidstaat waarvan de burger van de Unie de nationaliteit bezit, hebben evenwel het recht om met het oog op de toekenning van een afgeleid verblijfsrecht krachtens artikel 21, lid 1, VWEU te controleren of dat gezinsleven niet was onderbroken voordat de derdelander op het nationale grondgebied binnenkwam. Daarbij kan de betreffende lidstaat rekening houden met het feit dat het familielid lange tijd nadat die onderdaan was teruggekeerd, op zijn grondgebied is binnengekomen. De bevoegde autoriteiten moeten in het kader van een algemene beoordeling echter ook andere relevante factoren in aanmerking nemen, waaronder factoren die kunnen aantonen dat – niettegenstaande het tijdsverloop tussen de terugkeer van de burger van de Unie en de binnenkomst van zijn familielid in de lidstaat van herkomst van deze burger – het in het gastland opgebouwde en bestendigde gezinsleven niet is geëindigd. In het arrest van 12 juli 2018, Banger, heeft het Hof geoordeeld dat de lidstaat waarvan een burger van de Unie de nationaliteit bezit, weliswaar niet verplicht is om een recht op binnenkomst en verblijf toe te kennen aan de uit een derde land afkomstige niet-geregistreerde partner met wie de Unieburger een duurzame relatie heeft, maar dat deze lidstaat wel verplicht is om de afgifte van een dergelijke verblijfsvergunning te vergemakkelijken. Het Hof heeft erop gewezen dat een onderdaan van een derde land die een deugdelijk bewezen duurzame relatie heeft met een burger van de Unie die gebruik heeft gemaakt van zijn vrijheid van verkeer en die terugkeert naar de lidstaat waarvan hij de nationaliteit bezit om daar te verblijven, bij de terugkeer van die burger naar die lidstaat geen minder gunstige behandeling mag genieten dan die waarin richtlijn 2004/38 voorziet voor een onderdaan van een derde land met een deugdelijk bewezen duurzame relatie met een Unieburger die in andere lidstaten dan die waarvan deze Unieburger de nationaliteit bezit zijn vrijheid van verkeer uitoefent.  Artikel 3, lid 2, eerste alinea, onder b), van deze richtlijn bepaalt namelijk dat de gastlidstaat de binnenkomst en het verblijf van de partner met wie de burger van de Unie een dergelijke relatie heeft, overeenkomstig zijn nationaal recht „vergemakkelijkt”. Indien bedoelde richtlijn niet naar analogie werd toegepast, zou de burger van de Unie ervan worden weerhouden de lidstaat van zijn nationaliteit te verlaten om zijn recht uit te oefenen om krachtens artikel 21, lid 1, VWEU in een andere lidstaat te verblijven, omdat hij niet de zekerheid zou hebben dat hij het gezinsleven dat hij tijdens een daadwerkelijk verblijf in het gastland met deze onderdaan van een derde land heeft opgebouwd of bestendigd, in zijn lidstaat van oorsprong kan voortzetten. Het Hof heeft daaraan toegevoegd dat de lidstaten voor de partner van de Unieburger moeten voorzien in de mogelijkheid om een beslissing aangaande zijn aanvraag te verkrijgen die op een grondig onderzoek van zijn persoonlijke situatie is gebaseerd en, in geval van weigering, is gemotiveerd. In het kader van dit onderzoek B| Rechtspraak van het Hof van Justitie in 2018 33 moet de bevoegde autoriteit rekening houden met de verschillende omstandigheden die naargelang van het geval relevant kunnen zijn. Hoewel de lidstaten over een ruime beoordelingsmarge beschikken wat de in aanmerking te nemen omstandigheden betreft, moeten zij er evenwel over waken dat hun wetgeving voorwaarden bevat die verenigbaar zijn met de gebruikelijke betekenis van het in artikel 3, lid 2, eerste alinea, onder b), van richtlijn 2004/38 vervatte woord „vergemakkelijkt” en die deze bepaling niet van haar nuttig effect beroven. Bovendien dienen de betrokken derdelanders over een beroepsmogelijkheid te beschikken teneinde een op hen betrekking hebbend besluit tot weigering van een verblijfsvergunning te kunnen aanvechten, aangezien de bepalingen van richtlijn 2004/38 in overeenstemming met de vereisten van artikel 47 van het Handvest moeten worden uitgelegd. In dat kader moet de nationale rechter nagaan of de nationale wetgeving en de toepassing ervan binnen de grenzen van de in de richtlijn neergelegde beoordelingsmarge zijn gebleven en met name of het weigeringsbesluit op een voldoende solide feitelijke grondslag is gebaseerd en of het aan de procedurele waarborgen voldoet.  29 Tot slot diende het Hof in het arrest Diallo (C-246/17, EU:C:2018:499), gewezen op 27 juni 2018, te verduidelijken binnen welke termijn een besluit over de afgifte van een verblijfskaart van een familielid van een Unieburger krachtens artikel 10, lid 1, van richtlijn 2004/38 moet worden vastgesteld en daarvan kennis moet worden gegeven en wat de gevolgen van niet-naleving van die termijn zijn. In deze zaak had een Guinees staatsburger, als bloedverwant in opgaande lijn van een kind met de Nederlandse nationaliteit dat in België woonde, een aanvraag voor een verblijfskaart van een familielid van een burger van de Unie ingediend. De Belgische autoriteiten hadden die aanvraag afgewezen en zes maanden en negen dagen na de indiening van de aanvraag van die beslissing aan hem kennisgegeven. Nadat dit besluit door de rechter nietig was verklaard wegens ontoereikende motivering, hadden de Belgische autoriteiten bijna een jaar na de indiening van de aanvraag een nieuw weigeringsbesluit vastgesteld. Volgens nationale rechtspraak, die volgens de Belgische Staat op de zaak van toepassing was omdat er geen specifieke regeling van Unierecht daarover bestond, beschikten de autoriteiten na de nietigverklaring van hun aanvankelijke besluit door de rechter, opnieuw over een termijn van zes maanden in de zin van artikel 10, lid 1, van richtlijn 2004/38 om te reageren op de aanvraag. De betrokkene is vervolgens tegen dat besluit opgekomen met onder meer het argument dat de toekenning aan de bevoegde nationale autoriteit van een nieuwe termijn van zes maanden nadat een eerste besluit nietig is verklaard, artikel 10, lid 1, van richtlijn 2004/38 zijn nuttige werking ontneemt. Het Hof heeft verduidelijkt dat de bevoegde nationale autoriteiten verplicht zijn om binnen de dwingend in artikel 10, lid 1, van richtlijn 2004/38 voorgeschreven termijn van zes maanden na de indiening van de aanvraag voor een verblijfskaart de aanvraag te behandelen, een besluit te nemen, van dat – positieve of negatieve – besluit kennis te geven en de aanvrager in voorkomend geval zijn verblijfskaart te verstrekken. Het Hof heeft ten aanzien van de gevolgen van de niet-naleving van deze termijn van zes maanden opgemerkt dat de verblijfskaart in kwestie niet kan worden afgegeven aan een derdelander die niet voldoet aan de voorwaarden waarvan richtlijn 2004/38 die afgifte afhankelijk stelt.  Hoewel er dan ook niets op tegen is dat een nationale wettelijke regeling het stilzwijgen van het bevoegde bestuur gedurende een termijn van zes maanden na indiening van de aanvraag gelijkstelt met een weigeringsbesluit, blijkt reeds uit de bewoordingen van richtlijn 2004/38 dat deze zich ertegen verzet dat dit stilzwijgen wordt beschouwd als een goedkeuringsbesluit. Derhalve kunnen de bevoegde nationale autoriteiten niet worden verplicht om een verblijfskaart van een 29| In dat verband moet ook het arrest Coman e. a. (C-673/16, EU:C:2018:385) worden gesignaleerd, dat is besproken in deel II. 3. 1, „Recht op eerbiediging van het privé leven en van het familie en gezinsleven”, waarin het Hof zich eveneens heeft uitgesproken over het afgeleid verblijfsrecht waarop een derdelander op grond van artikel 21 VWEU aanspraak kan maken, in dat geval als echtgenoot van een burger van de Unie wanneer de echtgenoten hetzelfde geslacht hebben. 34 Jaarverslag 2018 | Gerechtelijke werkzaamhedenfamilielid van een burger van de Unie af te geven wanneer de termijn van zes maanden wordt overschreden, zonder dat eerst is vastgesteld dat die persoon daadwerkelijk voldoet aan de voorwaarden om in overeenstemming met het Unierecht in het gastland te verblijven. Tot slot heeft het Hof ten aanzien van de gevolgen van de nietigverklaring door de rechter van het besluit waarbij de afgifte van een verblijfskaart is geweigerd, geoordeeld dat de autoriteiten in een dergelijk geval verplicht zijn om binnen een redelijke termijn een nieuw besluit te nemen en dat die termijn de in artikel 10, lid 1, van richtlijn 2004/38 gestelde termijn in geen geval mag overschrijden. Het doeltreffendheidsbeginsel en het streven naar voortvarendheid dat in richtlijn 2004/38 besloten ligt, staan er immers aan in de weg dat de nationale autoriteiten automatisch een nieuwe termijn van zes maanden krijgen nadat een eerste besluit waarbij een verblijfskaart is geweigerd, door de rechter nietig is verklaard. Het Hof heeft in dit verband benadrukt dat het automatisch ingaan van een nieuwe termijn van zes maanden de uitoefening van het recht van het familielid van een burger van de Unie om een besluit over zijn aanvraag voor een verblijfskaart te verkrijgen, bovenmatig zou bemoeilijken. 3.  Uitlevering van een burger van de Unie naar een derde land In de arresten Pisciotti (C-191/16, EU:C:2018:222) en Raugevicius (C-247/17, EU:C:2018:898), gewezen op 10 april 2018 respectievelijk 13 november 2018, diende de Grote kamer van het Hof te onderzoeken of onderdanen van een andere lidstaat, afgaand op het verbod van discriminatie op grond van nationaliteit en het beginsel dat de burgers van de Unie vrij mogen reizen en verblijven, ook in aanmerking moeten komen voor toepassing van de regel van de lidstaat van verblijf dat nationale onderdanen niet worden uitgeleverd. In de zaak Pisciotti was deze vraag gesteld in de context van de toepassing van een uitleveringsverdrag tussen de Unie en de Verenigde Staten van Amerika30 (hierna: „EU-VS-overeenkomst”), terwijl zij in de zaak Raugevicius verband hield met de tenuitvoerlegging van een vrijheidsstraf, in een situatie waarin er geen overeenkomst was gesloten met het derde land dat om uitlevering verzocht. In de zaak Pisciotti werd de betrokkene, een Italiaans staatsburger, er in de Verenigde Staten van Amerika van beschuldigd dat hij aan heimelijke mededingingsverstorende afstemming had deelgenomen op het gebied van de afzet van slangen voor maritieme toepassingen. Hij was in Duitsland aangehouden tijdens een tussenlanding van zijn vlucht van Nigeria naar Italië. Vervolgens is hij op basis van de EU-VS-overeenkomst inzake uitlevering aan de Verenigde Staten uitgeleverd, waar hij daarna is veroordeeld. Pisciotti had in Duitsland een beroep ingesteld waarmee hij schadevergoeding van die staat vorderde. Volgens hem had Duitsland het Unierecht en meer bepaald het algemene discriminatieverbod geschonden door te weigeren hem in aanmerking te laten komen voor toepassing van het uitleveringsverbod dat volgens de Duitse grondwet voor elke Duitse staatsburger geldt. Uitgaand van zijn arrest Petruhhin31 heeft het Hof eerst in herinnering gebracht dat de regels inzake uitlevering bij het ontbreken van een uitleveringsverdrag weliswaar tot de bevoegdheid van de lidstaten behoren, maar dat tot de situaties die binnen de werkingssfeer vallen van artikel 18 VWEU, gelezen in samenhang met de bepalingen van het VWEU inzake het burgerschap van de Unie, ook die situaties behoren die betrekking hebben op de in artikel 21 VWEU neergelegde vrijheid om op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven.  Wanneer een burger van de Unie ten aanzien van wie een verzoek tot uitlevering aan de Verenigde 30| Overeenkomst betreffende uitlevering tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten van Amerika van 25 juni 2003 (PB 2003, L 181, blz. 27). 31| Arrest Hof van 6 september 2016, Petruhhin (C-182/15, EU:C:2016:630). B| Rechtspraak van het Hof van Justitie in 2018 35 Staten is gedaan, met het oog op de eventuele tenuitvoerlegging van dat verzoek is aangehouden in een andere lidstaat dan die waarvan hij onderdaan is, valt de situatie van die burger bijgevolg binnen de werkingssfeer van dat recht, aangezien die burger heeft gebruikgemaakt van zijn recht om vrij in de Unie te reizen en dit uitleveringsverzoek is ingediend in het kader van de EU-VS-overeenkomst. Na in dat verband te hebben opgemerkt dat de EU-VS-overeenkomst er niet aan in de weg staat dat Duitsland volgens het uitleveringsverdrag tussen Duitsland en de Verenigde Staten mag weigeren zijn eigen onderdanen uit te leveren, heeft het Hof erop gewezen dat een dergelijke bevoegdheid van een lidstaat in overeenstemming met het primaire recht, in het bijzonder met de regels van het VWEU inzake gelijke behandeling en het vrije verkeer van burgers van de Unie, moet worden uitgeoefend. Het heeft in dat verband geoordeeld dat de ongelijke behandeling die erin bestond dat een burger van de Unie die onderdaan is van een andere lidstaat dan de aangezochte lidstaat kan worden uitgeleverd, terwijl die lidstaat zijn eigen onderdanen niet mag uitleveren, tot een beperking van het vrije verkeer in de zin van artikel 21 VWEU leidt. Een dergelijke beperking moet zijn gebaseerd op objectieve overwegingen en evenredig zijn aan het rechtmatig nagestreefde doel. In dat verband moet het doel van voorkoming van straffeloosheid van personen die een strafbaar feit hebben gepleegd, naar Unierecht als rechtmatig worden beschouwd. Ten aanzien van de evenredigheid heeft het Hof verklaard dat de oplossing die in het arrest Petruhhin was gevonden in een context die werd gekenmerkt door het ontbreken van een internationale overeenkomst, ook kan worden toegepast in de situatie waarin de aangezochte lidstaat de uitlevering van zijn eigen onderdanen op grond van de EU-VS-overeenkomst kan weigeren.  Een dergelijke lidstaat, die om uitlevering van een onderdaan van een andere lidstaat is verzocht, dient de lidstaat waarvan die burger onderdaan is bijgevolg op de hoogte te brengen en die burger in voorkomend geval op verzoek van deze laatste lidstaat aan hem over te leveren overeenkomstig kaderbesluit 2002/58432, op voorwaarde dat deze laatste lidstaat ingevolge zijn nationale recht bevoegd is om deze persoon te vervolgen voor buiten zijn nationale grondgebied gepleegde feiten. Het Hof is, afgaand op de feiten van de zaak, dan ook tot de conclusie gekomen dat de artikelen 18 en 21 VWEU zo moeten worden uitgelegd dat zij zich niet ertegen verzetten dat de aangezochte lidstaat op basis van een grondwettelijke norm onderscheid maakt tussen zijn eigen onderdanen en de onderdanen van andere lidstaten en dat hij die uitlevering toestaat terwijl hij de uitlevering van zijn eigen onderdanen niet toestaat, voor zover hij de bevoegde autoriteiten van de lidstaat waarvan die burger onderdaan is vooraf in de gelegenheid heeft gesteld om op grond van een Europees aanhoudingsbevel om de overlevering van die burger te verzoeken en deze laatste lidstaat geen maatregelen in die zin heeft genomen. Het Hof heeft zijn Petruhhin-rechtspraak ook toegepast in het arrest Raugevicius, dat op 13 november 2018 is gewezen in het kader van een uitleveringsverzoek met het oog op de tenuitvoerlegging van een straf zonder dat er Unierechtelijke voorschriften inzake de uitlevering van onderdanen van de lidstaten aan Rusland waren. Deze zaak betrof een verzoek om uitlevering van een Litouws en Russisch staatsburger dat door de Russische autoriteiten aan de Finse autoriteiten was gericht met het oog op de tenuitvoerlegging van een gevangenisstraf van vier jaar. Aangezien naar Fins recht alleen Finse staatsburgers niet aan een land buiten de Unie mogen worden uitgeleverd, had de betrokkene zich tegen zijn uitlevering verzet met het betoog dat hij reeds lange tijd in Finland woonde en vader van twee in deze lidstaat verblijvende kinderen met de Finse nationaliteit was. Voor de Finse rechterlijke instantie die was verzocht om advies over de vraag of er een juridisch beletsel was voor de uitlevering, rees met name de vraag of de beginselen die het Hof in het arrest Petruhhin had ontwikkeld, ook van toepassing waren in het geval van een uitleveringsverzoek met het oog op de tenuitvoerlegging van een straf.  32| Kaderbesluit 2002/584/JBZ van de Raad van 13 juni 2002 betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten (PB 2002, L 190, blz. 1). 36 Jaarverslag 2018 | Gerechtelijke werkzaamhedenHet Hof heeft, zoals in de zaak Pisciotti, geoordeeld dat de ongelijke behandeling die erin bestaat dat een Unieburger die onderdaan van een andere lidstaat is, kan worden uitgeleverd terwijl die lidstaat zijn eigen onderdanen niet mag uitleveren, tot een beperking van het vrije verkeer in de zin van artikel 21 VWEU leidt, die alleen kan worden gerechtvaardigd indien zij op objectieve overwegingen is gebaseerd en evenredig is aan het rechtmatig door het nationale recht nagestreefde doel. Omdat met de uitlevering het rechtmatige doel van voorkoming van straffeloosheid werd nagestreefd, heeft het Hof vervolgens opgemerkt dat de niet-uitlevering van zijn eigen onderdanen met het oog op de tenuitvoerlegging van een straf, in de regel wordt gecompenseerd door mechanismen die het mogelijk maken dat die onderdanen hun straf uitzitten op het nationale grondgebied. Aangezien het Finse recht in die mogelijkheid voorzag, heeft het Hof onderzocht of er alternatieve maatregelen waren die de vrijheid van verkeer van een onderdaan van een andere lidstaat in geringere mate schond dan uitlevering. In die context heeft het Hof benadrukt dat de lidstaten, bij gebreke van Unierechtelijke voorschriften inzake de uitlevering van onderdanen van de lidstaten aan Rusland, weliswaar bevoegd blijven om dergelijke voorschriften vast te stellen, maar deze bevoegdheid moeten uitoefenen met inachtneming van het Unierecht, inzonderheid de artikelen 18 en 21 VWEU. Aangezien de onderdanen van de aangezochte lidstaat en de onderdanen van andere lidstaten met vaste verblijfplaats in die eerste lidstaat, waaruit een zekere mate van integratie in de samenleving van deze staat blijkt, zich in een vergelijkbare situatie bevinden, is de aangezochte lidstaat gehouden om die laatsten, wat uitlevering betreft, op dezelfde wijze te behandelen als zijn eigen onderdanen. Een dergelijke burger van de Unie moet dus in aanmerking komen voor toepassing van de voor nationale onderdanen geldende regel die uitlevering verbiedt en onder dezelfde voorwaarden als die nationale onderdanen zijn straf kunnen uitzitten op het grondgebied van de aangezochte lidstaat.  Tot slot heeft het Hof eraan herinnerd dat indien de aangezochte lidstaat de uitlevering overweegt van een onderdaan van een andere lidstaat die niet duurzaam op zijn grondgebied verblijft, die eerste lidstaat moet nagaan of deze uitlevering geen afbreuk doet aan de rechten die worden gewaarborgd door het Handvest, met name artikel 19 daarvan. IV. Institutionele regelingen In het arrest Frankrijk/Parlement (Uitoefening van de begrotingsbevoegdheid) (C-73/17, EU:C:2018:787), gewezen op 2 oktober 2018, heeft de Grote kamer van het Hof geoordeeld dat het Europees Parlement een gedeelte van zijn begrotingsbevoegdheden in Brussel in plaats van in Straatsburg mag uitoefenen, indien dwingende vereisten in verband met het goede verloop van de begrotingsprocedure dat gebieden. In deze zaak had de Franse Republiek, daarin ondersteund door het Groothertogdom Luxemburg, het Hof verzocht om bepaalde handelingen van het Parlement betreffende de goedkeuring van de algemene begroting van de Unie voor het begrotingsjaar 2017 nietig te verklaren omdat die tijdens een periode van bijkomende voltallige zitting waren vastgesteld. Volgens de Franse Republiek was het Parlement volgens het enige artikel, onder a), van het Protocol betreffende de plaats van de zetels van de instellingen33 verplicht om de begrotingsbevoegdheid waarover het krachtens artikel 314 VWEU beschikt volledig tijdens de te Straatsburg gehouden perioden van gewone plenaire vergaderingen uit te oefenen. In zijn arrest heeft het Hof eraan herinnerd dat het Parlement gehouden is zijn begrotingsbevoegdheden uit te oefenen met inachtneming van de Verdragen en de krachtens die Verdragen vastgestelde handelingen. 33| Protocol (nr. 6) betreffende de plaats van de zetels van de instellingen, van bepaalde instanties, organen, organisaties en diensten van de Europese Unie, gehecht aan het VEU, het VWEU en het EGA-Verdrag (PB 2008, C 115, blz. 265). B| Rechtspraak van het Hof van Justitie in 2018 37 Zo moet deze instelling in de eerste plaats het Protocol betreffende de plaats van de zetels van de instellingen eerbiedigen, dat integrerend deel uitmaakt van de Verdragen. In de tweede plaats dient het Parlement de bij de Verdragen opgelegde uiterste datums en de termijnen voor de uitoefening van zijn begrotingsbevoegdheden in voltallige zitting te eerbiedigen, om te verzekeren dat de jaarlijkse begroting van de Unie vóór het einde van het jaar dat voorafgaat aan het betrokken begrotingsjaar wordt vastgesteld.  Ingeval het Parlement er in tweede lezing niet in slaagt om binnen de in artikel 314, lid 6, VWEU gestelde termijn van veertien dagen te beslissen over het gemeenschappelijk ontwerp van de jaarlijkse begroting en de Raad dat binnen deze termijn afwijst, zal de begrotingsprocedure in haar geheel moeten worden overgedaan, met als gevolg dat het Parlement zijn prerogatief uit hoofde van artikel 314, lid 7, onder d), VWEU, verliest om in geval van afwijzing van het gemeenschappelijk ontwerp van de jaarlijkse begroting door de Raad, alleen te beslissen over de vaststelling van de begroting door middel van een bijkomende stemming bij gekwalificeerde meerderheid. Een dergelijk ontbreken van een besluit van het Parlement heeft ook tot gevolg dat de Raad het gemeenschappelijk ontwerp van de jaarlijkse begroting alleen zal kunnen vaststellen. Het is echter van bijzonder belang voor de transparantie en de democratische legitimiteit van het handelen van de Unie dat het Parlement zich in voltallige zitting over dat ontwerp uitspreekt. In de derde plaats hebben het Protocol betreffende de zetels van de instellingen en de Verdragsbepalingen ter regeling van de begrotingsprocedure dezelfde juridische waarde. De vereisten die uit het Protocol voortvloeien, kunnen dus niet zonder meer voorrang krijgen op die welke uit het Verdrag voortvloeien, en omgekeerd. Zij moeten per geval worden toegepast onder eerbiediging van de noodzakelijke afstemming van die vereisten op elkaar en van een juist evenwicht ertussen. Derhalve dient het Parlement zijn begrotingsbevoegdheden weliswaar uit te oefenen tijdens een periode van gewone voltallige zitting te Straatsburg, maar deze uit het Protocol betreffende de zetels van de instellingen voortvloeiende verplichting staat er niet aan in de weg dat over de jaarlijkse begroting wordt gedebatteerd en gestemd tijdens een periode van bijkomende voltallige zitting te Brussel, indien de eisen in verband met het goede verloop van de begrotingsprocedure dit gebieden. Het is aan het Parlement om die vereisten op elkaar af te stemmen, waarbij het over een beoordelingsbevoegdheid beschikt die voortvloeit uit de dwingende vereisten in verband met het goede verloop van de begrotingsprocedure. De toetsing door het Hof heeft derhalve uitsluitend betrekking op de vraag of het Parlement, door een gedeelte van zijn begrotingsbevoegdheden tijdens een periode van bijkomende voltallige zitting uit te oefenen, in dit opzicht beoordelingsfouten heeft gemaakt.  In de onderhavige zaak was het Hof van oordeel dat het Parlement geen beoordelingsfout had begaan door de kalender van de gewone voltallige zittingen voor 2016 vast stellen en door de stemming over het gemeenschappelijk ontwerp van de jaarlijkse begroting van de Unie voor het begrotingsjaar 2017 op te nemen op de agenda van de periode van bijkomende plenaire vergadering die op 30 november en 1 december 2016 is gehouden te Brussel. In die context heeft het Hof ook geconstateerd dat de voorzitter van het Parlement zonder blijk te geven van een onjuiste beoordeling tijdens die voltallige zitting kon constateren dat de jaarlijkse begroting van de Unie voor het begrotingsjaar 2017 definitief was vastgesteld. 38 Jaarverslag 2018 | Gerechtelijke werkzaamhedenV. Unierecht en nationaal recht In het arrest Smith (C-122/17, EU:C:2018:631), uitgesproken op 7 augustus 2018, heeft de Grote kamer van het Hof geoordeeld dat een nationale rechterlijke instantie die uitspraak dient te doen in een geschil tussen particulieren en niet in staat is de bepalingen van zijn nationale recht die in strijd zijn met een bepaling van richtlijn 90/23234 die voldoet aan alle voorwaarden voor rechtstreekse werking, uit te leggen op een wijze die conform is met laatstgenoemde bepaling, louter op basis van het Unierecht niet verplicht is die nationale bepalingen, en een contractueel beding dat overeenkomstig laatstgenoemde bepalingen is opgenomen in een verzekeringsovereenkomst, buiten toepassing te laten. In deze zaak diende het Hof te verduidelijken wat de gevolgen van zijn arrest Farrell35 waren. Daarin had het geoordeeld dat nationale bepalingen die erin voorzagen dat lichamelijk letsel dat is veroorzaakt aan personen voor wie er geen zitplaatsen waren in een motorrijtuig, van dekking onder de verplichte motorrijtuigenverzekering was uitgesloten, is strijd was met artikel 1 van richtlijn 90/232 en dat dit artikel 1 voldoet aan alle voorwaarden voor rechtstreekse werking. De verwijzende rechterlijke instantie wenste in dat verband te vernemen welke verplichtingen er ingevolge het Unierecht rusten op een nationale rechterlijke instantie die uitspraak dient te doen in een geschil tussen particulieren, wanneer de toepasselijke nationale wettelijke regeling kennelijk onverenigbaar is met de bepalingen van genoemde richtlijn.  Na te hebben herinnerd aan zijn rechtspraak dat een richtlijn op zichzelf geen verplichtingen voor een particulier kan scheppen en dus als zodanig niet tegen hem kan worden ingeroepen, heeft het Hof geoordeeld dat een nationale rechterlijke instantie een nationale bepaling die in strijd is met een bepaling van een richtlijn slechts buiten toepassing moet laten wanneer deze is ingeroepen tegen een lidstaat, tegen organen van zijn administratie, met inbegrip van de gedecentraliseerde autoriteiten, of tegenover lichamen of entiteiten die onder gezag of toezicht van de staat staan of waaraan een lidstaat een taak van algemeen belang heeft opgedragen en die daartoe over bevoegdheden beschikken die verder gaan dan die welke voortvloeien uit de regels die in de betrekkingen tussen particulieren gelden. De uitbreiding van de inroepbaarheid van een bepaling van een niet of niet correct omgezette richtlijn tot betrekkingen tussen particulieren is immers alleen toelaatbaar indien in deze richtlijnbepaling concreet vorm wordt gegeven aan een algemeen beginsel van Unierecht. In een dergelijk geval verleent het algemene beginsel en niet de richtlijn waarin daaraan concreet vorm wordt gegeven aan particulieren een subjectief recht dat als zodanig kan worden ingeroepen, en verplicht dit beginsel de nationale rechterlijke instanties om ook in gedingen tussen particulieren met dat verbod strijdige nationale bepalingen buiten toepassing te laten wanneer zij van oordeel zijn dat zij die bepalingen niet conform het Unierecht kunnen uitleggen. In de onderhavige zaak werd in richtlijn 90/232, die in artikel 1 voorzag in de verplichting voor de verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid in verband met de deelneming aan het verkeer door het betrokken motorvoertuig om het lichamelijk letsel als gevolg van dat verkeer van alle passagiers te dekken, met uitzondering van de bestuurder, niet concreet vorm gegeven aan een algemeen beginsel van Unierecht. Bijgevolg kon die bepaling, indien zij niet of niet correct was omgezet, niet rechtstreeks worden ingeroepen in een geschil tussen particulieren. 36 34| Derde richtlijn (90/232/EEG) van de Raad van 14 mei 1990 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten betreffende de verzekering tegen de wettelijke aansprakelijkheid waartoe deelneming aan het verkeer van motorrijtuigen aanleiding kan geven (PB 1990, L 129, blz. 33). 35| Arrest Hof van 19 april 2007, Farrell (C-356/05, EU:C:2007:229). 36| Zie met betrekking tot diezelfde richtlijn de zaak Juliana (C-80/17, EU:C:2018:661), die wordt besproken in deel XIV. 6, „Motorvoertuigenverzekering”.  B| Rechtspraak van het Hof van Justitie in 2018 39 Op 4 december 2018 heeft de Grote kamer van het Hof zich in het arrest Minister for Justice and Equality en Commissioner of An Garda Síochána (C-378/17, EU:C:2018:979) uitgesproken over de vraag of een nationaal orgaan dat bij wet is ingesteld om het Unierecht op een specifiek gebied te handhaven, de bevoegdheid moet hebben om met het Unierecht strijdige nationale wetgeving buiten toepassing te laten. Het hoofdgeding betrof de vaststelling van een leeftijdsbeperking voor de aanwerving van agenten bij de Ierse politie en de vraag of die beperking neerkwam op ongeoorloofde discriminatie in de zin van zowel richtlijn 2000/7837 als de Ierse wettelijke bepalingen ter omzetting van deze richtlijn. Hoewel naar Iers recht de commissie voor arbeidsverhoudingen (voorheen „gerecht voor discriminatiezaken” genoemd) het orgaan was dat ermee was belast de naleving van richtlijn 2000/78 te verzekeren, was alleen de High Court bevoegd om op verzoek een met het Unierecht strijdige bepaling van nationaal recht buiten toepassing te laten of nietig te verklaren. Na door de hoogste rechterlijke instantie van Ierland in wezen te zijn gevraagd of een dergelijke beperking met het Unierecht verenigbaar is, heeft het Hof allereerst benadrukt dat er een verschil is tussen de bevoegdheid om een met het Unierecht strijdige bepaling van nationaal recht in een specifiek geval buiten toepassing te laten en de bevoegdheid om een dergelijke bepaling nietig te verklaren, met het verderstrekkende gevolg dat die bepaling niet langer geldig is. Hoewel het aan de lidstaten staat om aan te wijzen welke rechterlijke instanties bevoegd zijn om de geldigheid van een nationale bepaling te toetsen, heeft het Hof eraan herinnerd dat nationale rechters die belast zijn met de toepassing van de bepalingen van het Unierecht, zorg moeten dragen voor de volle werking van die bepalingen en daarbij zo nodig, op eigen gezag, elke daarmee strijdige nationale bepaling buiten toepassing moeten laten zonder dat zij eerst de intrekking hiervan bij wet of via enige andere constitutionele procedure hoeven te vragen of af te wachten. Krachtens het beginsel van voorrang van het Unierecht zijn immers alle overheidsorganen, en niet alleen de rechterlijke instanties, verplicht om volle werking te verlenen aan het Unierecht.  Het Hof heeft dan ook geoordeeld dat indien een orgaan als de commissie voor arbeidsverhoudingen, die de wettelijke taak heeft toe te zien op de nakoming en de vervulling van de uit richtlijn 2000/78 voortvloeiende verplichtingen, niet bevoegd was om vast te stellen dat een nationale regel in strijd is met deze richtlijn, en deze regel bijgevolg niet buiten toepassing kon laten, het nuttig effect van het Unierecht op het gebied van gelijke behandeling in arbeid en beroep zou worden beperkt. Aan deze conclusie wordt geen afbreuk gedaan door de omstandigheid dat particulieren in een geval als het onderhavige volgens nationaal recht bij de High Court een beroep kunnen instellen wegens onverenigbaarheid van een nationale bepaling met richtlijn 2000/78 en dat de High Court, indien deze het beroep toewijst, krachtens ditzelfde recht de betrokken nationale bepaling buiten toepassing kan laten. Het Hof is dan ook tot de conclusie gekomen dat het Unierecht, en in het bijzonder het beginsel van voorrang van het Unierecht, aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling volgens welke een nationaal orgaan dat bij wet is ingesteld om de handhaving van het Unierecht op een specifiek gebied te verzekeren, niet bevoegd is om een bepaling van nationaal recht die in strijd is met het Unierecht buiten toepassing te laten. 37| Richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep (PB 2000, L 303, blz. 16). 40 Jaarverslag 2018 | Gerechtelijke werkzaamhedenVI. Contentieuze rechtspraak van de Unie38 1. Prejudiciële verwijzing In dit deel dient te worden stilgestaan bij twee arresten over de ontvankelijkheid van prejudiciële verwijzingen en een arrest over de verplichting voor de rechterlijke instanties die in laatste aanleg uitspraak doen, om zich in de zin van artikel 267, derde alinea, VWEU tot het Hof te wenden. In het arrest Georgsmarienhütte (C-135/16, EU:C:2018:582) van 25 juli 2018 diende de Grote kamer verduidelijkingen aan te brengen ten aanzien van zijn zogenoemde „TWD”-rechtspraak39 (arrest van 9 maart 1994, TWD Textilwerke Deggendorf, C-188/92, EU:C:1994:90).  Zo heeft het zich uitgesproken over de ontvankelijkheid van een verzoek om een prejudiciële beslissing over de geldigheid van een besluit van de Commissie waarbij staatsteun onrechtmatig is verklaard wanneer de partij die de ongeldigheid van dit besluit voor de verwijzende rechterlijke instantie heeft ingeroepen, geen beroep tot nietigverklaring van dat besluit heeft ingesteld bij het Gerecht, terwijl zij daartoe krachtens artikel 263, vierde alinea, VWEU wel procesbevoegd was, maar dan in een situatie waarin het niet op het eerste gezicht uitgesloten is dat het beroep bij de verwijzende rechterlijke instantie binnen de termijn als vervat in artikel 263, zesde alinea, VWEU is ingesteld. Aan deze zaak lag de Duitse wet ter bevordering van uit hernieuwbare bronnen opgewekte elektriciteit van 2012 ten grondslag. Deze wet voorzag onder meer in de maximering van een krachtens deze wet opgelegde heffing (hierna: „EEG-heffing”) voor energie-intensieve ondernemingen (hierna: „EIO’s”). EIO’s, die een hoog elektriciteitsverbruik hebben, konden daardoor dus hun energiekosten beperken en hun internationale concurrentiekracht behouden. Bij besluit 2015/158540 had de Commissie met name deze maximering van de EEG-heffing als met de interne markt onverenigbare staatssteun aangemerkt en Duitsland gelast om deze van de EIO’s terug te vorderen. In het kader van hun beroep voor de verwijzende rechterlijke instantie tegen de besluiten waarbij de voor hen geldende maximering werd ingetrokken, hadden vier EIO’s in essentie ingeroepen dat het litigieuze besluit ongeldig was. Deze rechterlijke instantie heeft daarop beslist om de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof vragen over de geldigheid van dit besluit te stellen. Het Hof heeft eraan herinnerd dat het, met name om redenen die verband houden met de rechtszekerheid, uitgesloten was dat een steunbegunstigde ten aanzien waarvan de Commissie een besluit heeft gegeven dat rechtstreeks en uitsluitend was gericht tot de lidstaat waaronder die begunstigde ressorteert en die dat besluit ongetwijfeld had kunnen aanvechten op grond van artikel 263 VWEU maar de hiertoe in de zesde alinea van dit artikel gestelde dwingende termijn voor het instellen van een dergelijk beroep heeft laten verlopen, de mogelijkheid zou hebben om voor de nationale rechter de rechtmatigheid van dit besluit opnieuw in geding te brengen in een beroep tegen de nationale maatregelen ter uitvoering van dat besluit.  Dat dit laatste is uitgesloten, is ook gerechtvaardigd in het geval waarin de begunstigde van een steunmaatregel zich vóór het verstrijken van de in artikel 263, zesde alinea, VWEU gestelde termijn voor beroep tegen het besluit van de Commissie bij een nationale rechter op de ongeldigheid van dat besluit beroept. Wanneer 38| Op dit gebied moet wat de procedure in kort geding betreft worden gewezen op de beschikking die op 17 december 2018 is gegeven in de zaak Commissie/Polen (C-619/18 R, EU:C:2018:1021), die is besproken in deel II. 3. 3, „Recht op toegang tot een onpartijdig gerecht”. 39| Arrest Hof van 9 maart 1994, TWD (C-188/92, EU:C:1994:90). 40| Besluit (EU) 2015/1585 van de Commissie van 25 november 2014 betreffende steunmaatregel SA. 33995 (2013/C) (ex 2013/NN) (ten uitvoer gelegd door Duitsland inzake steun voor hernieuwbare elektriciteit en voor energie-intensieve ondernemingen) (PB 2015, L 250, blz. 122; hierna: „litigieus besluit”). B| Rechtspraak van het Hof van Justitie in 2018 41 buiten twijfel staat dat een justitiabele die voornemens is een Uniehandeling aan te vechten, krachtens artikel 263, vierde alinea, VWEU procesbevoegd is, is hij bijgevolg gehouden gebruik te maken van de in deze bepaling neergelegde beroepsgang door bij het Gerecht beroep in te stellen. Het Hof heeft in dat verband benadrukt dat het beroep tot nietigverklaring, waaraan de mogelijkheid is gekoppeld om een hogere voorziening in te stellen tegen de uitspraak van het Gerecht, een procedureel kader biedt dat uitermate geschikt is voor een grondig, contradictoir onderzoek van zowel feitelijke als juridische kwesties, met name op technische en complexe gebieden als dat van staatssteun. In het licht van die opmerkingen heeft het Hof vastgesteld dat de verzoekers in het hoofdgeding geen beroep bij het Gerecht hadden ingesteld, terwijl buiten twijfel stond dat hun verzoek krachtens artikel 263, vierde alinea, VWEU tot nietigverklaring van het litigieuze besluit ontvankelijk zou zijn geweest. Dit betekende dat zij niet ter ondersteuning van hun bij de verwijzende rechterlijke instantie ingestelde beroepen tegen de nationale maatregelen ter uitvoering van dit besluit de ongeldigheid van dat besluit konden aanvoeren. Aangezien de geldigheid van het litigieuze besluit niet rechtsgeldig in twijfel was getrokken bij de verwijzende rechterlijke instantie, heeft het Hof geoordeeld dat het verzoek om een prejudiciële beslissing over de geldigheid van dat besluit niet-ontvankelijk was.  In de zaak die heeft geleid tot het arrest van 20 september 2018, Fremoluc (C-343/17, EU:C:2018:754), diende vervolgens de Vierde kamer van het Hof zich in de context van een geschil waarvan alle aspecten zich binnen één lidstaat afspeelden, uit te spreken over de vraag of een prejudiciële verwijzing in een zuiver nationale zaak ontvankelijk is. Deze vraag werd gesteld in de context van een Belgische regeling die een overheidsinstantie een voorkooprecht met betrekking tot gronden verleende om er sociale woningen op te bouwen, welke woningen bij voorrang voor verhuur of verkoop werden toegewezen aan particulieren die een sterke maatschappelijke, economische of socio-culturele binding met de grond in kwestie hadden. In het hoofdgeding had Fremoluc NV, een in België gevestigde vennootschap, met eveneens in België gedomicilieerde verkopers een overeenkomst gesloten over de aankoop van verschillende in de provincie Vlaams-Brabant gelegen gronden onder de opschortende voorwaarde dat geen wettelijk voorkooprecht zou worden uitgeoefend. Uiteindelijk had de met het grond en woonbeleid belaste instantie van de provincie dat recht niettemin uitgeoefend, en deze gronden gekocht en daarna weer verkocht. Nadat de vennootschap Fremoluc NV bij de verwijzende rechterlijke instantie beroep had ingesteld, heeft deze het Hof gevraagd of de nationale regeling in kwestie kon worden geacht met de vrijheden van verkeer verenigbaar te zijn. Het Hof heeft allereerst herinnerd aan zijn rechtspraak dat de bepalingen van het VWEU en de ter uitvoering daarvan vastgestelde handelingen niet van toepassing zijn op een situatie waarvan alle aspecten zich binnen één lidstaat afspelen. Het Hof heeft evenwel in herinnering gebracht dat er zelfs in een dergelijke situatie hypothesen zijn waarin het voor de oplossing van het hoofdgeding noodzakelijk kan blijken te zijn de op de fundamentele vrijheden betrekking hebbende Verdragsbepalingen uit leggen en dergelijke verzoeken om een prejudiciële beslissing derhalve ontvankelijk te verklaren. Het is echter aan de verwijzende rechterlijke instantie om overeenkomstig artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof aan het Hof duidelijk te maken in welk opzicht er in het bij haar aanhangige geding, ondanks het zuiver nationale karakter daarvan, sprake is van aanknoping bij de Unierechtelijke bepalingen inzake de fundamentele vrijheden zodat de gevraagde prejudiciële uitlegging noodzakelijk is voor de oplossing van dat geding.  In deze zaak heeft het Hof opgemerkt dat in het verzoek om een prejudiciële beslissing alleen was vermeld dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde voorrangsregel onderdanen en ondernemingen van andere lidstaten leek te raken. In dit verzoek was met name geen melding gemaakt van enig gegeven waaruit zou blijken dat onderdanen van andere lidstaten, bijvoorbeeld concurrenten van de vennootschap Fremoluc NV, in de in het hoofdgeding aan de orde zijnde situatie gebruik zouden willen maken van de betrokken fundamentele vrijheden. Het Hof heeft daaruit dan ook opgemaakt dat niet was aangetoond dat het voorwerp of de omstandigheden van het 42 Jaarverslag 2018 | Gerechtelijke werkzaamhedenhoofdgeding, waarvan alle aspecten zich binnen één lidstaat afspeelden, aanknoopten bij de bepalingen van Unierecht waarvan om uitlegging werd verzocht, zodat het verzoek om een prejudiciële beslissing niet- ontvankelijk was. Tot slot heeft de Vijfde kamer van het Hof in het arrest Commissie/Frankrijk (Roerende voorheffing) (C-416/17, EU:C:2018:811) van 4 oktober 2018 vastgesteld dat de verplichting voor een rechterlijke instantie waarvan de beslissingen niet vatbaar zijn voor hoger beroep om prejudicieel te verwijzen niet was nagekomen. Het tegen Frankrijk ingestelde beroep wegens niet-nakoming strekte tot vaststelling dat Franse moedermaatschappijen die dividend van buitenlandse dochterondernemingen ontvangen nog steeds op discriminerende en onevenredige wijze worden behandeld ten opzichte van Franse moedermaatschappijen die dividend van Franse dochterondernemingen ontvangen41, zulks in strijd met het Unierecht zoals dit door het Hof was uitgelegd in het arrest Accor42, en dat de Franse raad van state zijn verplichting om prejudicieel te verwijzen niet was nagekomen. Volgens de Commissie had deze rechterlijke instantie te kennen gegeven dat met de oplossing waarvoor het Hof in het arrest Accor had gekozen, geen antwoord kon worden gegeven op de vraag naar de voorwaarden voor de teruggaaf van de roerende voorheffing waarvan de inning bij dat arrest onverenigbaar was verklaard met de artikelen 49 en 63 VWEU en dat het Hof daarna op die vraag was ingegaan in het arrest Test Claimants in the FII Group Litigation43. De raad van state had vervolgens echter beslist om van die laatste rechtspraak af te wijken omdat de Britse regeling die in dat laatste arrest aan de orde was, verschilde van de Franse regeling van het belastingkrediet en de voorheffing, terwijl hij niet met zekerheid kon weten dat zijn redenering even evident zou zijn voor het Hof.  Hij had dan ook beslist om de bij hem aanhangige zaken, die op die vraag betrekking hadden, af te doen zonder prejudiciële verwijzing naar het Hof van Justitie. Om te beginnen heeft het Hof eraan herinnerd dat de verplichting van de lidstaten om de bepalingen van het VWEU te eerbiedigen, voor alle autoriteiten geldt, daaronder begrepen, in het kader van hun bevoegdheden, de rechterlijke instanties. In beginsel kan dus ongeacht welk orgaan van die staat door zijn handelen of nalaten het verzuim heeft veroorzaakt, een niet-nakoming door een lidstaat in de zin van artikel 258 VWEU worden vastgesteld, zelfs al betreft het een constitutioneel onafhankelijke instelling. Het Hof heeft bovendien benadrukt dat wanneer de beslissing van een nationale rechterlijke instantie niet vatbaar is voor hoger beroep, deze instantie in beginsel is gehouden zich krachtens artikel 267, derde alinea, VWEU tot het Hof te wenden wanneer voor haar een vraag over de uitlegging van het VWEU wordt opgeworpen, en dat de in deze bepaling neergelegde verwijzingsplicht met name tot doel heeft te voorkomen dat zich in een lidstaat nationale rechtspraak ontwikkelt die niet met de regels van het Unierecht strookt. Deze rechterlijke instantie is hiertoe niet gehouden wanneer zij vaststelt dat de opgeworpen vraag niet relevant is of dat de betreffende bepaling van het Unierecht door het Hof reeds is uitgelegd of dat de juiste toepassing van het Unierecht zo voor de hand ligt dat redelijkerwijze geen ruimte voor twijfel kan bestaan. Bij de beoordeling 41| Met betrekking tot die grief heeft het Hof erop gewezen dat een lidstaat waarin een regeling ter voorkoming van economische dubbele belasting geldt voor dividenden die aan ingezetenen worden uitgekeerd door ingezeten vennootschappen, op grond van de artikelen 49 en 63 VWEU ertoe verplicht is dividenden die aan ingezetenen worden uitgekeerd door niet-ingezeten vennootschappen, op evenwaardige wijze te behandelen, tenzij een verschil in behandeling wordt gerechtvaardigd door dwingende redenen van algemeen belang.  Het Hof heeft derhalve vastgesteld dat de Franse Republiek verplicht was om een einde te maken aan de discriminerende behandeling die was vastgesteld bij de toepassing van de fiscale regeling die tot doel had economische dubbele belasting van dividenduitkeringen te voorkomen, om rekening te houden met de belasting die in een eerder stadium over de uitgekeerde winst was betaald ten gevolge van de uitoefening van de belastingbevoegdheden door de lidstaat van oorsprong van het dividend, binnen de grenzen van haar eigen heffingsbevoegdheid, ongeacht het niveau in de participatieketen waar de belasting is geheven, namelijk bij een dochter dan wel een kleindochteronderneming. 42| Arrest van 15 september 2011, Accor (C-310/09, EU:C:2011:581). 43| Arrest van 13 november 2012, Test Claimants in the FII Group Litigation (C-35/11, EU:C:2012:707) B| Rechtspraak van het Hof van Justitie in 2018 43 of een dergelijk geval zich voordoet, moet rekening worden gehouden met de eigen kenmerken van het Unierecht, de bijzondere moeilijkheden bij de uitlegging ervan en het gevaar voor uiteenlopende rechtspraak binnen de Unie. In deze zaak heeft het Hof vastgesteld dat de Franse Republiek de krachtens artikel 267, derde alinea, VWEU op haar rustende verplichtingen niet was nagekomen omdat de raad van state had nagelaten om zich volgens de procedure van dit artikel tot het Hof van Justitie te wenden, terwijl de uitlegging die hij aan de bepalingen van het Unierecht heeft gegeven niet zo evident was dat er redelijkerwijs geen ruimte voor twijfel bestond. 2. Beroep tot nietigverklaring44 Op het gebied van de beroepen tot nietigverklaring zijn drie arresten zijn vermeldenswaard. De eerste twee hebben betrekking op de ontvankelijkheid van beroepen die door een natuurlijke of rechtspersoon worden ingesteld, terwijl het laatste betrekking heeft op de bevoegdheid van de Unierechter om kennis te nemen van handelingen die door een instelling zijn vastgesteld na een procedure die in de deelname van een nationale autoriteit voorziet. In twee arresten van 13 maart 2018, Industrias Químicas del Vallés/Commissie (C-244/16 P, EU:C:2018:177) en European Union Copper Task Force/Commissie (C-384/16 P, EU:C:2018:176), heeft de Grote kamer van het Hof zich, onder bevestiging van de beschikkingen van het Gerecht die voorwerp van de hogere voorzieningen waren45, uitgesproken over de uitlegging van het werkwoord „met zich meebrengen” (van uitvoeringsmaatregelen), dat in artikel 263, vierde alinea, laatste zinsnede, VWEU wordt gebruikt.  Deze bepaling voorziet in de mogelijkheid voor een natuurlijke of rechtspersoon om beroep tot nietigverklaring in te stellen tegen een regelgevingshandeling die geen uitvoeringsmaatregelen met zich meebrengt indien deze hem rechtstreeks raakt. Bij de bestreden beschikkingen had het Gerecht beroepen tot gedeeltelijke nietigverklaring van uitvoeringsverordening 2015/40846 niet-ontvankelijk verklaard, door in essentie te oordelen dat deze voor de verzoekende partijen uitvoeringsmaatregelen met zich meebracht in de zin van artikel 263, vierde alinea, laatste zinsnede, VWEU. De verzoekende partijen, een vennootschap die gewasbeschermingsmiddelen op de markt brengt die onder meer de werkzame stof metalaxyl bevat, en een vereniging van producenten van koperverbindingen, hadden verzocht om de gedeeltelijke nietigverklaring van die verordening voor zover deze stoffen daarin waren gekwalificeerd als stof die in aanmerking komt om te worden vervangen, waardoor zij dus werden onderworpen aan de bij verordening nr. 1107/200947 ingevoerde regeling voor dergelijke stoffen. Wat in de eerste plaats de vraag betrof of uitvoeringsverordening 2015/408 voor de rekwiranten uitvoeringsmaatregelen met zich meebrachten, heeft het Hof geoordeeld dat de door de Commissie of de lidstaten te verrichten handelingen om uitvoering te geven aan de op metalaxyl en de koperverbindingen toepasselijke bijzondere regels waarin verordening nr. 1107/2009 voorziet, de rechtsgevolgen van 44| Ook in het op 20 november 2018 gewezen arrest Commissie/Raad (BMZ Antarctica) (C-626/15 en C-659/16, EU:C:2018:925) heeft het Hof de ontvankelijkheid van het bij hem ingestelde beroep tot nietigverklaring onderzocht. Dit arrest wordt besproken in deel XIX. 3 van dit verslag, „Externe bevoegdheid van de Unie”. 45| Beschikkingen van het Gerecht van 16 februari 2016, Industrias Químicas del Vallés/Commissie (T-296/15, niet gepubliceerd, EU:T:2016:79), en 27 april 2016, European Union Copper Task Force/Commissie (T-310/15, niet gepubliceerd, EU:T:2016:265). 46| Uitvoeringsverordening (EU) 2015/408 van de Commissie van 11 maart 2015 inzake uitvoering van artikel 80, lid 7, van verordening (EG) nr. 1107/2009 van het Europees Parlement en de Raad betreffende het op de markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen en tot vaststelling van een lijst van stoffen die in aanmerking komen om te worden vervangen (PB 2015, L 67, blz. 18). 47| Verordening (EG) nr. 1107/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 21 oktober 2009 betreffende het op de markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen en tot intrekking van de richtlijnen 79/117/EEG en 91/414/EEG van de Raad (PB 2009, L 309, blz. 1).  44 Jaarverslag 2018 | Gerechtelijke werkzaamhedenuitvoeringsverordening 2015/408 ten aanzien van rekwirante zullen doen intreden en dus maatregelen ter uitvoering van deze laatste verordening zullen vormen. Het Hof was in dat verband van oordeel dat voor de kwalificatie van een maatregel als maatregel ter uitvoering van een regelgevingshandeling, volgens de bewoordingen van artikel 263, vierde alinea, laatste zinsnede, VWEU niet was vereist dat die handeling de rechtsgrondslag van die maatregel vormt. Eén en dezelfde maatregel kan een maatregel zijn ter uitvoering van zowel de handeling waarvan de bepalingen de rechtsgrondslag ervan vormen als een onderscheiden handeling, wanneer alle of een deel van de rechtsgevolgen van die laatste handeling ten aanzien van de rekwirant pas intreden door middel van die maatregel. Wat vervolgens de vraag betrof of de rekwiranten rechtstreeks uit hoofde van uitvoeringsverordening 2015/408 werden geraakt, heeft het Hof geoordeeld dat de enkele omstandigheid dat een importeur van metalaxyl heeft deelgenomen aan de procedure die tot de inschrijving van deze stof in bijlage I bij richtlijn 91/41448 heeft geleid, hem niet individualiseert. Deze importeur wordt immers door die verordening slechts geraakt wegens zijn objectieve hoedanigheid van importeur van metalaxyl en verkoper van producten die die stof bevatten, net als iedere andere marktdeelnemer die zich al dan niet potentieel in een identieke situatie bevindt. Ook de leden van de vereniging van koperproducenten worden door uitvoeringsverordening 2015/408 slechts geraakt wegens hun objectieve hoedanigheid van producenten van koperverbindingen, op gelijke wijze als iedere andere marktdeelnemer die zich al dan niet potentieel in een identieke situatie bevindt, zodat zij niet individueel door die verordening worden geraakt. Bijgevolg was geen van de rekwiranten procesbevoegd om voor het Gerecht nietigverklaring te vorderen, zodat het Gerecht hun beroepen op goede gronden niet-ontvankelijk had verklaard. In het arrest van 6 november 2018, Scuola Elementare Maria Montessori/Commissie (gevoegde zaken C-622/16 P–C-624/16 P, EU:C:2018:873), heeft de Grote kamer van het Hof onderzocht of beroepen tot nietigverklaring die door concurrenten van een begunstigde van een steunregeling waren ingesteld tegen een besluit van de Commissie waarbij was verklaard dat de nationale regeling in kwestie geen steun vormde en dat steun die uit hoofde van een onrechtmatige regeling was uitgekeerd niet kon worden teruggevorderd, in het licht van artikel 263, vierde alinea, derde zinsnede, VWEU ontvankelijk waren.  Bij het litigieuze besluit49 had de Commissie vastgesteld dat de vrijstelling van de gemeentelijke onroerendezaakbelasting die Italië had toegekend aan niet-commerciële organisaties (zoals kerkelijke of religieuze instellingen) die in hun onroerende zaken bepaalde activiteiten verrichtten (zoals onderwijs of logies) onrechtmatige steun vormde. De Commissie had echter niet de terugvordering ervan gelast, omdat zij van oordeel was was dat die steun niet kon worden teruggevorderd. Daarnaast was zij van mening dat de belastingvrijstelling waarin de nieuwe regeling inzake de eengemaakte gemeentelijke belasting voorzag, die vanaf 1 januari 2012 in Italië van toepassing was, geen staatsteun vormde. De Scuola Elementare Maria Montessori (hierna: „Montessori”), een particuliere onderwijsinstelling, en Ferracci, de eigenaar van een bed and breakfast, hadden bij het Gerecht beroepen tot nietigverklaring van het litigieuze besluit ingesteld, waarbij zij aanvoerden dat zij door dit besluit in een nadelige concurrentiepositie waren geplaatst ten opzichte van de kerkelijke of religieuze organisaties die zich in de onmiddellijke nabijheid bevonden en daar soortgelijke 48| Richtlijn 91/414/EEG van de Raad van 15 juli 1991 betreffende het op de markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen (PB 1991, L 230, blz. 1). 49| Besluit 2013/284/EU van de Commissie van 19 december 2012 betreffende steunmaatregel SA. 20829 [C 26/2010, ex NN 43/2010 (ex CP 71/2006)] Regeling betreffende de door Italië ten uitvoer gelegde vrijstelling van de onroerendezaakbelasting ICI voor bij niet-commerciële organisaties ten behoeve van specifieke doeleinden in gebruik zijnde onroerende zaken (PB 2013, L 166, blz. 24). B| Rechtspraak van het Hof van Justitie in 2018 45 activiteiten uitoefenden als zijzelf. Nadat het Gerecht deze beroepen ontvankelijk had geacht maar had verworpen50, hebben zowel de verzoekende partijen als de Commissie hogere voorziening tegen de arresten van het Gerecht ingesteld. Ter ondersteuning van haar hogere voorziening stelde de Commissie in wezen dat het Gerecht, door de beroepen tot nietigverklaring krachtens artikel 263, vierde alinea, derde zinsnede, VWEU ontvankelijk te verklaren, de drie cumulatieve voorwaarden in die bepaling onjuist had uitgelegd en toegepast. Het Hof heeft er in dat verband aan herinnerd dat bij het Verdrag van Lissabon in artikel 263, vierde alinea, VWEU een derde zinsnede is ingevoegd waarbij de voorwaarden voor de ontvankelijkheid van een door natuurlijke of rechtspersonen ingesteld beroep tot nietigverklaring zijn versoepeld. 