De Nederlandsche Israe\u0308liet, 1843, 1843 
Wel bereid om olie; op gelijke wijze verliest de waarde der wijsheid en der eer door een geringe dwaasheid. Alles heeft zijn doel en draagt bij tot het geheel. De legende verhaalt ons dat David het Opperwezen eens vraagde, welk nut de spin had, en dat hem daarop geantwoord werd, dat hij dat later zoude leeren kennen; hetgeen ook werkelijk gebeurde, toen David, voor zijn vluchtende en door deze digt achtervolgd, na au welijks den tijd had zich in een spelonk te verbergen, en alleen zijn leven er aan had te danken dat een spin haar webbe er overheen spuugde, en alzoo zijn vervolgers op het denkbeeld bracht dat die ingang in langen tijd door geen mensch betreden kon zijn, en hen zodoende van het doorzoeken der spelonk afhield. Wij voor ons zullen ons door geen spinrag laten afhouden om de holen der domheid te doorzoeken, en den fakkel des tijds zelfs in de afgelegenste hoeken te brengen. Doch ter zake. Met hoe veel zorg heeft men niet reeds sedert het begin van deze eeuw getracht het gebruik van het ellendig mengelmoes, bekend onder den naam van Joodsch-Duitsch, te verbannen, en in plaats daarvan het gebruik onzer schoone moedertaal in te voeren, en wat is er het gevolg van geweest? 1°. Dat men nog heden, na drie en veertig jaren, en dus na bijna een halve eeuw, godsdienstige scholen vindt, uit welke het gelieerde ondersivis en gebruik van die taal niet verbannen is (Over deze scholen zullen wij bij een latere gelegenheid opzettelijk spreken). 2°. Dat men zelfs de goede strekking van het Koninklijk besluit van 27 Juni 1831, n°. 57, en de daarop gegrondveste Ministeriële dispositie, n°- CXVIII, van 6 Oct. 1835, n°. 6, L.B., in het laatste gedeelte van al. E van art. 4, met de uiterste sluwheid heeft weten te ontduiken, en het houden van leerredenen in de landstaal tegen te gaan. 3°. Bovendien, is het geen ergerlijke onzin dat men van de Nederlandsche leek vordert, dat hij Hoogduitsch of dat Hoogduitsch verstaat; dat men toelaat dat geestelijken, in Nederland geboren en opgevoed, aan het hoofd van een Nederlandse gemeente staande en van de Nederlanders geld levende, een vreemd jargon, een vreemde taal uitventen, en met hun zogenaamd Hoogduitsch de gehele gemeente om zoo te zeggen denationaliseren, in strijd met geest en letter van de besluiten van ’s lands regeringsmagten? Wat men ook aanvoert, het is volgens onze mening schandelijk, het is het vijgenblad dat de zedelijke naaktheid dier geestelijken moet bedekken. Dit alles is het gevolg van inconsequentie. De schrijver van het Hartelijk woord aan alle mijne mede-Israëlieten (le en 2e stukje 1841 en 1842, te Haarlem, hij a. c. kruseman, een werkje dat slechts bij enkelen bekend is, doch dat door elk Nederlandsche Israëliet, van welke denkwijze ook, gelezen en overdacht diende te worden) schijnt door een profetischen geest te zijn bezeld geweest, toen hij (blz. 24, le stukje) schreef: Een ander misbruik dat men tegen alle rede en regel laat bestaan, is de taal of liever het akelige mengelmoes, de taal-lappendeken waarin de kerkelijke afkondigingen bij aanhoudendheid geschieden, daarbij op een wijze voorgedragen, die in strijd is met alle beginselen van uiterlijke welsprekendheid. Waartoe aanvankelijk? Waarom niet daartoe liever onze schoone, rijke en door allen verstaanbare moedertaal te bezigen? Is het ook om nog altijd een bolwerk te hebben, van waaruit men de betere en meer algemene invoering der moedertaal kan blijven belagen en bestrijden, door ze uit de kerk verbannen te houden, en zo doende hij de eenvoudige nog altijd een zekeren weerzin tegen haar te blijven kweeken, zonder noodig te hebben om ze meer openlijk tegen te werken. Immers voor hem is het bewustzijn: zij wordt nog uit de kerk gebannen, en is dus zeker onheilig en van godsdienst vijandig, genoeg om haar in zijn oogen meer te benadeelen, dan zij bevorderd kan toorden door alle school-commissies en scholen des rijks. tegen de landstaal gevoedsterd kan worden? Waarom dit misbruik niet met één slag uitgeroeid en ontworteld? Stelselloosheid, inconsequentie brengen gewoonlijk zelfs straf met zich, en dit heeft men onlangs duidelijk kunnen zien, want een van de wrange vruchten van die uitzinnigheid is dan ook geweest het ergerlijk schandaal waarvan de Ned. Isr. kerk in de Residentie kortelijk het tooneel is geweest en dat alleen is te keer gegaan door de bedaarde, maar krachtige houding van het kerkbestuur, aan hetwelk alle weldenkenden in de land dankbaar belorenen te zijn en welke overwinning van orde en regelmaat op wanorde en domheid, de grondslag kan worden, om vervolgens het gebruik van éénige andere dan de landstaal, tot enige kerkelijke afkondiging, zonder enige uitzondering, te verbieden, waardoor de ergste en meest uitzinnige tegenstanders van die taal van liefde gewoon zullen worden, om het gebruik van de landstaal voor afkondigingen in de kerk te hengenen, waardoor later de invoering van prediking in die taal dan ook minder tegenwerking zal ondervinden. Wij vestigen vooral de aandacht van de Hoofd-Commissie op dit punt, waarmede het er in sommige gemeenten vooral ook te Amsterdam niet minder middeleeuwsch uitziet en wij meenen haar te kunnen verzekeren dat zij hiermee een ware weldaad aan haar geloofsgenoten zal bewijzen. Zij schrokt niet voor het grauw; de macht is haar, en alle weldenkenden zullen haar ten deze ondersteunen; zij zullen het bewustzijn hebben waarlijk een verbetering aangebracht te hebben en zullen, als Jesaja zegt, in hunne rechtmatige zelfvoldoening, met vreugde water scheppen uit de bronnen des heils. LEVENSBESCHRIJVEN. JACOB MENDES DE LEON. In een van de jongste nummers van de Vaderlandse Letteroefeningen vindt men een herinneringsrede op de edele man, wiens naam hierboven prijkt. Die aanmaning brengt in herinnering wat gemoedelijkheid, wat menslievendheid, wat zachte zeden, wat kunstzin, hem sierden, die dezen naam droeg. Een jaar, nadat hij het aardse voor een hongerleven verwisseld had, op een wijze de oprechte Israëliet waardig, stond een van zijn vrienden, een van zijn hoogschatters, de fijngevoelige en edelaardige Jeronimus de Vries, op, in een vergadering van kunstenaars en kunstvrienden, waarin Mendes de Leon menigwerf deelnemend was verschenen, en sprak ter zijner nagedachtenis een rede, die met elk woord de getuigenis draagt, dat zij uit het hart is gevloeid. Het is ons gegund die in haar geheel onzen lezers te mogen mededeelen. DE NEDERLANDSCHE ISRAËLIET. Eens, wij wisselden, gaarne en met ontzag voor ieders bijzondere gevoelens, broederlijk van gedachten en meeningen; geen hard, noch beslissend woord ontviel ons. De Kunst, meenden wij, was een teedere en schoone bloem gelijk. Die haar met harde en ruwe vingers aanraakt, knakt ze ten verderve. Mendes de leon was een kiesch en toch ijverig bevorderaar der kunsten. Hij ging de palen van wijsheid, voorzichtigheid, welberadenheid en bedaardheid in haar nooit te buiten. Zulk een man verdient hier een korte lofzang. De heer Jacob Mendes de Leon was den 4den April 1784 geboren. Zijn vader heette Abraham, zijn moeder Sara de Pina. Reeds in zijn eerste jeugd was hij de vreugde zijn ouders, later hun roem. Zijn kindsjaren onderscheidden zich door gehoorzaamheid, eerbiedigheid, leerzaamheid, met een goedheid en menschlievendheid, die zich naderhand zoo heerlijk ontwikkelden. Rijk had hij onder zijn meer bijzondere leermeesters den vermaarde dichter Johannes Nomsz. Voor den koopmansstand opgeleid werd hij al meer en meer kundig in zaken van handel en zeevaart. Eerlijkheid, rondborstigheid en naauwgezethedheid deden hem reeds vroeg ter beurt hoogachten, en later was hij de vraagbaak van zeer velen te dezen. Reeds op zijn negentiende jaar huwde hij met Mevrouw Esther Mercado, met welke hij gedurende negen en dertig jaren in de gelukkigste echt vereenigd was, bij welke hij acht kinderen verwekte. Thans beweent zij met heete tranen den dood van hem, als den steun en het genoegen van haar, haar kinderen en de onderlinge talrijke betrekkingen, waarop hij eenen aartsvaderlijken invloed ten goede had. De meest onbekrompen opvoeding genoot hij, ook in toon- en teekenkunst. In het teekenen door den heer de Haan onderwezen, was hij zelfs, voor iemand, niet bepaald als kunstenaar opgeleid, daar in vrij ervaren. Hij was echter te nederig, om ooit, dan aan enkele zeer vertrouwde vrienden, iets van zijn werk te laten zien. Vervolg hierna. Beehive. Arnhem 27 Oct. In de avond van gisteren greep alhier voor de Nederlands. Israëlische Gemeente een hoogst belangrijke plegtigheid plaats, door de inwijding van het ruime en welingerichte Schoollokaal van het Nederlands. Israël. Instituut Tipheret onder het onmiddellijke beheer staande der heren B. P. Haas, L. M. Gompertz en P. L, Prins, als uitmakende de Sub-School-Commissie alhier en voor zeven jaren door de onvermoeide zorg van den eerstgenoemden voorzitter dier Commissie gesticht, en thans door deszelfs doelmatige inrichting tot een voorbeeld voor anderen kunnende dienen. Eene aanzienlijke schare kundige en verlichte mannen, om hun betrekking tot het gewestelijk en sectair Bestuur, het Hof, de Rechtbanken, de Hervormde Kerkgenootschappen en andere menschlievende instellingen te recht geacht, woonde met de Wel Eerw. heer Opper-Rabbijn, Inspecteur van het ressort Nijmegen en de Israëlitische Kerk, en Armbesturen deze inwijding bij. De plechtigheid begon met het aanvragen van eenen Hebreewschen koor-lofzang voor den Koning, door zestien zangers, onder accompagnement van den kundige Stads-Organist, den heer van der Dussen, die zich welwillend daartoe hadden aangeboden. Vervolgens betrad de heer S. Susan, Lector aan het Atheneum te Deventer en honorair lid der Sub-School-Commissie alhier, het spreekgestoelte en hield een zeer toepasselijke en indrukwekkende redevoering, hoofdzakelijk handelende over den invloed der beschaving op de Israëlieten in het vrijzinnige Nederland, terwijl na het opzeggen van Psalm 150 de prijzen werden uitgedeeld aan 19 leerlingen van beiderlei kunne, van de 82 kinderen, welke op dit Instituut zowel Godsdienstig als Maatschappelijk Onderwijs ontvangen, ter belooning hunner vorderingen in onderscheiden vakken gemaakt; voorafgegaan van een doelmatige toespraak aan hen gericht, door den kundige Hoofd-Onderwijzer B. de Vos en gevolgd door een dankzegging in dichtmaat, uitgesproken door een der leerlingen. De heer Susan, toen het spreekgestoelte weder beklimmende, sprak op een roerende wijze het slot zijner rede niet, een schets van den aard dieser inrichting gevende, alsmede een kort verslag van derzelver bestaan en voortgang sedert de oprichting. Z. E. nam deze gelegenheid te baat, om aan de verschillende Autoriteiten den hartelijke dank der Commissie te betuigen voor de vele weldaden van hen geleiden tot heden genoten, met aanbeveling dieser School aan hunne verdere bescherming, daarbij niet vergetend hulde te brengen aan de verplichting die deze School-inrichting had aan de aanwezige heeren Mr. de Kempenaar, lid van den stedelijke Raad, en D. Ruuk, President van het algemeen Armbestuur, alsmede aan wijlen de heeren Donker Curlius en Veeris, wier nagedachtenis hier altijd in dankbaar herinnering leven zal. De Edel-Achtbare heer Mr. Robide van der Aa, districts-School-Opziener, beklom vervolgens den katheder en in een sierlijke voor de vuist, met warmte, klem en nadruk uitgesproken rede, toonde Z.Ed.A. DE NEDERLANDSCHE ISRAËLIET. LEVENSBESCHRIJVEN. JACOB MENDES DE LEON. (Vervolg en slot van het vorige Diët.) Hij had een fijne kunstsmaak, een juist kunstgevoel, hij was geen oppervlakkig, maar grondig beoordeelaar van kunstwerken, en echter was hij als een kind, leergierig, opvangende iedereen redelijk oordeel, hoorende naar allen, overleggende bij zichzelf. Langzaam trad hij als verzamelaar op, zonder eigenwijsheid en toch zelfstandig, niet karig, maar onbekrompen, vrijgevend maar niet verspillend. Hij vroeg niet, wat oud of nieuw, wat veel of weinig geldig, wat vreemd of eigen, maar, wat goed en proefhoudend was in zichzelf. Wij waren als broeders, niemand kende beter daarom dan ik zijn ijver en belangstelling in kunstzaken, ja zijn hele innerlijke waarde, zijn zachte inborst, zijn welwillendheid, werkzaamheid, zijn naauwgezetheid, zijn lust tot deelneming in al wat goed, loffelijk en welstandig was. Hij had een fijn gevoel, een vlugge bevatting, hij liet zich echter niet door dat gevoel, noch door die vlugge bevatting verleiden tot dadelijke uitvoering; maar, zichzelf, ondanks een vurigen en driftigen aard, meester, welwikkend en welberaden eer hij besloot, was hij, na het besluit, vast en gezet tot volvoering, altijd echter bereid tot erkenning van, en terugkeering tot, het betere, na eigen overtuiging van gedwaald te hebben. Van alle zijn voortreffelijke hoedanigheden hield ik het meest zijn kieschheid, die aan zijn onbekrompen weldadigheid de echte kleur en houding, de verhevenste luister bijzette. Hij verschuilde zichzelf als 't ware achter zijn gift, om de beweldadige de dank te besparen. « Het is wonderlijk, » zei hij mij eens, « het is, of ik mij over mijn giften schaam: zou het zijn, omdat alles mij toch maar als ter leen is gegeven en het 't mijne eigentlijk niet is ? » Bij hem wist de een hand inderdaad niet, wat de andere gaf. Weldoen in 't verborgene was de lust van zijn leven. «Men moet niet weten, dat het van mij komt,» was steeds zijn woord, en vorderde hij zelfs meestal een stellige belofte van stilzwijgendheid hieromtrent af van mij, die dikwijks liet voorrecht hebben mijn hand te leenen tot ondersteuning door giften en gaven, zodat ik mij het pijnelijke gevoel moest getroosten van den weldoener te verzwijgen, en, hoezeer ik het tegendeel ook verzekerde, zelf de weldadige te schijnen. Eén enkel voorbeeld is genoeg. Toen, in het jaar 1830, bij de eerste uitbarsting der Belgische onlusten en den schokkenden invloed daarvan op menig eerlijk bedrijf hier ter stede, een fabriek, waarin ongeveer honderd handwerkslieden brood en werk vonden, op één dag van werk verstoken werd, en het Staatsbestuur, hoe beducht voor onrust door den nood, bijna tot enige oproerigheid uitgebarsten, uit eigen gelden niet kon, niet mocht gehoor geven aan den eerlijken en nijveren fabriekant, schraagde hij, in stilte, door mij, die mij bij hem desweegens een enkel woord had laten ontvallen, uit eigen middelen, gedurende verscheidene maanden, de fabriek, verschafte werk en brood, totdat de gemoederen gestild en het vertier een andere wending genomen had; maar niemand mocht weten, dat hij de zo tijdelijk hulpvaardige man was. Die zijn welgemeende weldadigheid afwees, bedroefde hem. Toen, ten zelfden dag, bij de algemene geestdrift, een Hoogleeraar, vol edele vaderlandsliefde, zijn gouden en zilveren eerbewijzen ten offer bracht, smeekte hij mij het voorstel te doen, zonder hem te noemen, die te lossen, met vergoeding der geldelijke waarde, en ze den Hoogleeraar weer aan te bieden, onder voorwaarden, die den schijn van een gift geheel wegnamen; en hij was inderdaad bedroefd, toen de even kiesche als fijngevoelige Geleerde mij afwees met het zeggen: «Juist de grote opoffering van naam en eer is mij in dit ogenblik nog meer waard, dan het goud of zilver voor het vaderland afgestaan!» Meer dan eens, wanneer enig jeugdig of verdienstig kunstenaar mismoedig was door teleurstelling of gebrek, aan besteld kunstwerk, liet hij, door mij of de mijnen, onder de strengste belofte van geheimhouding, enig werk met ruime vooruitbetaling, bestellen, en hield het afgewerkt maanden lang verborgen, opdat zijn liefdadig oogmerk toch niet aan het licht mocht komen. Zulk een werk wilde hij nooit in openbare veiling gebracht hebben. Veel dergelijke voorbeelden zou ik kunnen aanvoeren. Maar wie twijfelde ooit aan zijn kieschheid en weldadigheid? Hij was een weldoener der armen, een toevlucht voor verlegenheid, de raadsman van velen, de roem en de lust der kringen, waarin hij verkeerde, dat is, waarin hij van nut was. In de Raad van Bestuur der Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, waarvan hij Lid was en de geldmiddelen met loffelijke nauwkeurigheid en onbekrompenheid bestuurde, was hij de man, wiens kieschheid en fijne kunst van overreding steeds blonkten, wiens raad het best gehoord, het meest geliefd en gevolgd werd. lig verkeer, de middelaar van verschillend oordeel door eene kunstige vereeniging van schijnbaar tegenstrijdige meeningen, waarin men gaarne berustte, overtuigd, zoo van zijn edel hart, als van zijn onpartijdigheid en liefde voor waarheid en eendracht, waaraan niemand twijfelde. Hij was een vriend bij uitnemendheid, inzonderheid voor mij, voor wiens welzijn, geluk, roem en gemak hij de teederste zorg droeg met eene naauwgezetheid, oprechtheid en fijne beleefdheid, die niets te wenschen overlieten. Toen men in een welbekend genootschap een van zijn beste vrienden afwees, was hij, niet dan met het vooruitzicht tot eenig herstel, en op de bede des vriends zelven, over te halen, om het Lidmaatschap, hem eenparig ten zelfden tijde toegekend, aan te nemen. Zulk een vriend was hij voor mij en voor andere bijzondere vrienden. Veel was er te leren voor de kunst: ook de letteren hield hij in waarde. Op het laatst van zijn leven was hij Lid van de Hollandsche Maatschappij van fraaije kunsten en wetenschappen alhier. Hij las veel en met oordeel, inzonderheid werken over school- en armenwezen, over huishoudelijke belangen van den Staat. Geen wonder: het degelijke en dadelijke ter bevordering van nut en voorspoed voor allen, bijzonder voor armen en ongelukkigen, voor Stad en Vaderland, was hem boven alles dierbaar. Inden achtbare Raad dezer Stad, waarvan hij, als Lid, gelijk zijn vader, trouw de pligten vervulde en op het laatste zijns levens tot de Financiële Kommissie behoorde, onderscheidden zijn adviezen zich door helderheid van oordeel, door onbekrompenheid en door bescheidenheid, maar niet ten koste van eigen overtuiging, zelfstandigheid en waarheid. Wat hij als Lid der Hoofdkommissie voor de zaken der Israëlieten; wat hij voor zijn geloofsgenoten, in de engelen en ruimsten zijn; wat hij voor de Nederduitsche Portugese Armeniënschool, welker vijf en twintig jaarig bestaan hij met een uitgezochte Redevoering vierde, en welke inrichting hij hartstochtelijk voorstond en door anderen krachtig deed behartigen; wat hij voor de Maatschappij van Weldadigheid, door hem met ruime bijdragen ondersteund; wat hij voor het Fonds der gewapende dienst; voor de verschillende hoofdkommissies, bij nooddruiven, watersnood of winterbedeling, bij algemene collectes als anderzins geweest is: wie zou het wagen zulks te beschrijven? Er was geen algemene of bijzondere inrichting ten nutte van noodlijdenden, ongelukkigen, blinden, doofstommen als anderzins tot bevordering van enig loffelijk doel, waaraan hij geen deel, geen werkzaam, geen vurig deel nam. Na zijn overlijden zelfs werden nog volgens zijn wil de Stads-Armenscholen en vele andere liefdadige inrichtingen op een onbekrompen wijze begiftigd. Hij was een liberaal in de echte zin. Daarom betreurde hij de uitsluiting van zijn geloofsgenoten uit de Maatschappij van Nut en andere. Hij waagde, vóór meer dan vijf en twintig jaar, met de beroemde heer Jonas DANIELS heer, en met mij, een poging bij het Algemeen Bestuur der Maatschappij, om een Bij-departement op te rigten voor Christenen en Israëlieten beide toegankelijk. Onze poging mislukte, en, gelijk ik gaarne thans beken, op goede gronden, als strijdend tegen de grondslagen der Maatschappij, als een Christelijke Maatschappij te recht door een bekwaam Redenaar voorgedragen. Nog harder viel hem de uitsluiting in enkele gezelschappen, aan de toonkunst bijzonder gewijd. Hij zelf sloot niemand uit, noch in zijn weldoende, noch in zijn verkeer, noch in zijn vriendschap, en daarom viel hem die afwijzing zoo hard door anderen, wier Godsdienst als die der hoogste liefde geroemd werd. Van Fransche ligtzinnigheid was hij geheel afkeerig. De trots en stijfheid der Engelsen, die hij anders hoog schatte, stonden hem tegen, en, schoon hij op oud-Portugese afkomst met zekere fierheid prijs stelde, waren oude Nederlandse ernst, vastheid en zeden hem dierbaar en eigen. Aan ons Vaderland, aan deze Stad innig gehecht, gaf hij daarvan de sprekendste bewijzen in de bange oogenblikken van 1813, toen hij als Luitenant der nationale garde, ook met gevaar van zijn leven, den Lombard beschermde, en den moedigen Kapitein a. r. DE NEDERLANDSCHE ISRAËLIET. reed van overtuigd hebben. En nog onthield ik mij aan te voeren, wat hij voor zijn dierbaarste betrekkingen, voor zijn huisgenoten, voor zijn onderhorigen, voor zijn dienstboden, voor allen, die van hem afhingen, was; hoe hij, van overvloed tot voldoening van een verfijnd levensgenot omringd, niet dan spaarzaam toetastte aan ’sleven maaltijd, de instellingen van Wet en Profeten in acht nam, zijn ’hoofd niet tot ploegen, zijn paard niet tot rijden voor zich, op de rust- of feestdagen naar zijn overtuwing, toeliet; hoe hij zichzelf het gemak onthield, terwijl hij het de zijnen en zijn vrienden zoo graag en hartelijk gunde; welk een zoon, welk een bloedverwant hij geweest is; hoe hij het verlies van zijn ouders, bij zijn leven ten diepste geëerd, ten hartelijkst bemind, hoe dat van eenen, van hem verwijderden broeder, die hij lief had en eerbare, zoo als men een broeder maar kan liefhebben, betreurde; zodat zijn mond gestaag overvloeide van de uit het volle hart geweldenloos lof en liefde. Hij was een huisvader, waardig de aartsvaderlijke tijden. Wat hij als echtgenoot en vader was en wilde zijn, daarvan waren zijn gedachten, gesprekken, wensen, uitboezemingen bij vertrouwde vrienden, de beste bewijzen. Elk verjaardag van zijn huisgenoten, de kleinste gift op die zijnen, vooral van hand- of kunstwerk van kinderen, dochters, zoonen, bloedverwanten, waren hem, boven goud en zilver, welgevallen. In voorspoed nederig, in tegenspoed en bij verliezen gelaten, berustende in de wil van die Heer, die geeft en neemt met de wijsste en liefderijkste oogmerken, verwachtte hij van deze aarde niet meer dan zij geven kan: hij verlangde en streefde naar een beter leven, waarin wij hopen, dat hij, als de vrome vaderen van het Oude Verbond, is opgenomen. Geheel zijn leven door, had hij een afkeer van alle uiterlijke praal en pracht. Alles was bij hem net en wel geordend. Zijn buitenverblijf, hem wezenlijk ten rusthove, noch zijn rijtuig hadden iets opziendevellends. Inwendig was alles ten genoegen en ten gerieve. Zijn huis, zijn meubelen kenmerkten smaak en kiesche keurigheid; niets was overladen of vertoonde iets van die terugkeering tot, of wederopvoering van overladen pronkstukken, met kop- en krulwerk van vroeger Franschen basterd- of wansmaak. Zijn huis stond open voor de kunsten. muziekevens, kleine familiefeesten waren hem het aangenaamst. De toegang tot hem en zijn huis stond aan allen, aan jeugdige kunstenaars vooral zijn kunstverzameling ter vergelijking en leering open. Gaarne hield hij alhier in ons Genootschap voor een kunstbeschouwing, doch liefst aan zijn huis, waar hij, tegen welgeordeerde kunst belangstellende, des bewust, ongevraagd uitsloot, gewillig aanmerkingen hoorde, zich in alles gul, open en vol belangstelling toonde, en door zijn eenvoud en gemeenzaamheid aller achting inoogstte, terwijl onbekrompenheid van alle kanten doorblonk, zoodat niemand zijn welgeordende, rijke en nette kunstzaal verliet, dan opgetogen over de keurigheid en vriendelijkheid bij zoo ruim genot van kunst en gemak. Hij zelf betuigde mij meermalen, dat zulke bijeenkomsten, en die van ons Kunstgezelschap, de aangenaamste, de geliefdste uitspanningen voor hem waren. Fijne beschaving kenmerkte hem in alles. Gelijk dit in zijn leven het teken was van de degelijkheid van zijn gemoed en zijn juist gevoel, zoo bleek ook zijn afkeer van alle onnoodige praal en omslagtigheid bij zijn overlijden, hetwelk plaats had op den 25 Mei 1842, inden ouderdom van ruim 58 jaren. Geen overtollige ceremonie, geen weidsche aankondiging van zijn afsterven mochten er plaatshebben. De allereenvoudigste annonce voor de nieuwsbladen, door zijn eigen hand geschreven, waarin alleen de tijdsinvulling ontbrak, lag gereed. Zijn begrafenis moest daarmede in overeenstemming zijn; en echter een groote stoet vergezelde die, te weten van talrijke armen, bewonderaars, dankbare vrienden en bloedverwanten, die hem na volgden, loofden en voor hem baden. Zij herdenken hem thans met diepen weemoed, eerbied en erkentelijkheid. Ook ik denk aan hem weemoedig en dankbaar na! Gij verwondert u welligt over mijne aandoening, over mijne lofspraak bij verschil van Leer en Kerkgemeente, loogen, zeer hooge prijs stel ik op mijne godsdienstige gevoelens, en wenschte steeds het, naar mijn oordeel en vaste overtuiging, betere licht mijnen vriend, wien ik nooit mijn godsdienstige blijdschap deswegens verborg, van hart toe; maar juist ook daarom, omdat hij de grondslag van alle ware Godsdienst, God lief te hebben boven alles en onze naasten als ons zelve, beleed en beleefde, was hij mij zoo welgevallig, werd hij zoo zeer door mij vereerd. wijsbegerte geven kunnen. Oog en hart naar boven gericht, en rondom zich ziend, waar, hoe, en aan wien goed te doen, zocht hij wel en Gode behagelijk te leven; dit was zijn doel, dit het kenmerk van zijn omwandeling op aarde. Hierin vond zijn vertrouwen op de Gever van alles goeds steun; hierop was, bij al het gebrekkige, ons menschen alle, en ook hem eigen (niemand was er meer van overtuigd als hij zelf), zijn hoop op genadige vergeving voor het te kort gekomen gegrond; hierop stierf hij zoo kalm en gerust, als hij zuiver van zeden en welwillend jegens anderen, geleefd had. Ik weet het, velen zijn van oordeel, en ik deel er met hen in, dat het een kenmerk van onzen waanzinnetijd is, de mensch en daardoor ons zelf te zeer te verheffen, waardoor eigendunk, eigenwaan en trotschheid bevorderd en de afhankelijkheid van hoger Wezen minder ingezien en gevoeld worden; maar, als het graf zich over de edele sterveling gesloten heeft, en wij in zijn lof uitweiden, zo verheeren wij niet zoozeer hem, maar de deugden, die in hem waren: die deugden stellen wij dan tot voorbeeld en navolging. Wie zal dit wraken? En al wraakte men het, wie zou geen uitzondering toelaten in eenen man, over wien ik nimmer een andere getuigenis dan ten goede hoorde: geacht bij allen zonder uitzondering, bij zeer velen bemind, en bij hen meest en hartelijkst geliefd; die hem het best van nabij gekend hebben en gade mogten slaan. Dit voorregt had ik, en ik ben er trots op. Daarom kon ik bij den jaardag van zijn overlijden hier niet van hem zwijgen. Dat zijn voorbeeld ons allen en mij zei, ven beziele met zulke gevoelens, die de rust des gemoeds hier bevorderen, en ons tot hooger en beter voorbereiden kunnen, om, bij het wijken van al het werelds gewemel, en bij het afleggen van al het geleende, zóó gelaten en zóó geduldig als hij, het hoofd op het krankbed neder te leggen, zóó kalm pijn en lijden, mogt het niet zóó gedurig en afmattend zijn als het zijne, te verdragen, den laatsten strijd zóó volstandig te strijden, en vrienden en bloedverwanten zóó van harte treurende, als hij na te laten! Zijn laatste handdruk zal ik nooit vergeten! BEKIGTUN, Wij vernemen uit Groningen, dat aldaar dezer dagen, door de bemoeijingen der godsd. Israëlitische School-commissie, een Herhalingsschool is geopend voor jongens en meisjes, die, na het verlaten der scholen, zich anders minder kunnen toeleggen op verdere oefening en volmaking in het godsdienstig en maatschappelijk onderwijs. Ook aan anderen, die niet tot de min gegoeden behooren, is gelegenheid gegeven, om, tegen een geringe schadeloosstelling, deel te kunnen nemen aan deze Herhalingsschool. Men heeft vooreerst den Saturdag en Zondag tot deze oefeningen gekozen; de eerste dag voor het godsdienstige, de andere voor het maatschappelijk onderwijs, en het onderwijs der jongens op andere uren bepaald dan dat der meisjes. Men verwacht, ook door den bekende ijver van den Hoofdonderwijzer der Armenschool aldaar, van deze instelling veel goeds, en verheugt zich reeds in een aanzienlijk getal van leerlingen. Wij vernemen verder, dat mede te Groningen, - even alsook reeds in eenige andere steden in ons Vaderland plaats vindt, - een zangvereeniging is tot stand gebracht, waarvan men in vervolg van tijd de schoonste vruchten hoopt te genieten. Het personeel is reeds vrij aanzienlijk, en beslaat uit werkeude en niet-werkeude leden, met een deskundig onderwijzer, belast met het onderwijs van den zang. Men bepaalt zich, - daar de Vereeniging een Israëlitische is, - geheel alleen tot den gewijde zang, om zo doende eerst bekwame zangers te vormen, voor en alvorende men met den zang, toegepast op Israëlische plegtigheden, wil optreden. Wij mogen verder niet onvermeld laten, dat reeds voor eenige jaren, mede aldaar, een Genootschap is opgericht voor de beoefening der Hebreeuwse Taal- en Letterkunde, welk Genootschap zich weldra in eenen steeds toenemenden bloei mag verheugen. In December van vorig jaar vierde het deszelfde verjaardagsfeest en had het genoegen bij die gelegenheid te ondervinden, dat, de gelegenheid slechts gegeven zijnde, men op deelneming en medewerking kan staat maken. Daar nu dit jaarfeest bestond in een openlijke vergadering des Genootschaps, waarin door de Voorzitter een openingsrede, door de Secretaris het verslag der verrichte werkzaamheden en door een Honorair lid een bijdrage geleverd werden en de vrolijkheid door een vriendschappelijke en genoeglijke feestviering besloten werd, hadden zich de aanzienlijksten onzer geheele gemeente, met derzelver vrouwen en dochters, daartoe door de Directie des Genootschaps in de gelegenheid gesteld, onder de deelnemende toehoorders geschaard. Wij hopen eerlang op deze Vereeniging terug te komen, en voordeed vermelde inrichtingen hier daarom aan, om te toonen, dat men daadwerkelijk, die ons tot hoop op verdere gelukkige gevolgen recht geven. Want ook bij het daarstellen van deze Herhalingsschool, ook bij het oprichten van die Zangvereniging, ook bij het vestigen van dit Genootschap had men met vooroordelen te kampen, die de uitbreiding beletten. Maar men liet ook de bevooroordeelden een blik werpen in het wezen der zaken, en alras moesten de meesten van hunne gevoelens afstand doen. Enkelen zullen er altijd zijn, die ook het beste afkeuren, die met het gif hunner domheid of hunner dweepzucht ook het edelste poging tegen te houden, maar juist deze pogingen moeten tot vermeerderde kracht en volharding ten goede ons aanzetten. Wat men in Groningen kan doen, en vroeger misschien wanhoopte te zullen kunnen tot uitvoer brengen, heeft de ondervinding geleerd. De volbrachte daad is meer dan alle redenering! En zou men elders niet evenveel, en op vele plaatsen ook oneindig meer kunnen en behoort te doen? De zaken zijn thans eerst in het begin der ontwikkeling; hopen wij dat alom meer en meer handen worden ineengeslagen tot daarstelling van nuttige en aangename, noodzakelijke en gewenste verbeteringen! Eendacht maakt magt! LIJREDE OP Z. H. WILLEM FREDERIK, GRAAF VAN NASSAU, gehouden den 31 December 1843, DOOR nEN WEELWITTE. HEER J. v. J. FERRARES, Opper-Plaatsbewaarder der Werd. Portugees. Israëlietische Gemeente te ’s Gravenhage. Geliefde Broeders en Zusters! Weinige weken geleden vierden wij in dit gewijd gebouw de verjaardag van den geboortedag van Onze geëerbiedigde Koning. Toen schalden zich aan mijne stem zo vele harten, die voor het welzijn van het geheele Koninklijk Huis vurig smeekten. Algemeen en het hele land werd die dag met vreugde en gejuich begroet. Alles werd te baat genomen om de vreugde van die dag hoger te doen rijzen. En zelfs wilde men die gedenkwaardig maken, ook voor het later nageslacht, door het inwijden en openen van twee reuzenwerken, waarvan men zich voor een twintigtal jaren naauwelijks een denkbeeld zoude hebben kunnen vormen. Hoe spoedig, helaas! werd die vreugde door rouw vervangen! Hoe spoedig werd het geheele Koninklijke Huis in diepe droefheid gedompeld! Slechts weinige dagen na die algemene feestviering en de droeve mare, nu plotseling in deze hofstad werd verkondigd, dat de grijze Vorst, die zevenentwintig jaren als regeerder over deze landen den schepter gevoerd had, wiens voorzaten, na tachtig jaar strijdens, Nederland in het verwinnen van deszelfs onafhankelijkheid waren voorgegaan, plotseling door den dood als overvallen werd. Die mare trof ons allen des te feller, naarmate dezelve meer onverwacht was. Voor het uiterlijke genoot de Doorluchtige Ontslapene een gewenschte gezondheid, en hoewel die ouderdom genaderd zijnde, welke Mozes bepaalt als den tiende krans van het menschelijk leven, zoo voorspelde toch niets zijn zoo spoedige ontbinding. Ook op hem was het woord van den wijzen der Koningen van toepassing: De mensch weet zijnen tijd niet. Acht de vissen, die in het Gevaarlijk riet gevangen worden, en als vogelen, die in den strik vallen, zoo worden de menschenkinderen gevangen, wanneer zij plotseling overrompeld worden. Wat onze geëerbiedigde Koning over dit treffend afsterven gevoelen moet; hoedanig het geheele Koninklijk Huis hierover getroffen zal zijn, dat zullen zij het beste weten, wien het gegeven is in de binnenkamers des Vorsten te verschijnen. Een Vorst is Mensch, en de dood van zijn geliefde betrekkingen zal hem niet minder treffen en schokken, dan hem die in nederigen stand geboren is. Maar niet alleen de Vorst en deszelfs Huis, maar allen, die den afgestorvene gekend hebben, delen in deze regelmatige droefheid. Allen, zonder eenige uitzondering, kenden wij zijn edele zielshoudanigheden; zijn onbekrompen, Koninklijke mildheid; zijn liefde voor al wat Nederland betrof, en waarvan hij weinige dagen eren voor zijn dood nog zulke treffende blijken gaf: blijken, die voorzeker door de stift der geschiedenis zullen vereeuwigd worden; blijken, die ook nog na zijn dood de schoonste vruchten voor het dierbaar Vaderland zullen voortbrengen. Is het een waarheid, dat wat de spreukschrijver zegt: Het aandenken des rechtvaardigen is tot zegen, een Knop voor de dierbare ontslapene durven wij het vrij ter toepassing brengen. Dat verlies zal des te meer uitkomen, wanneer wij zijn leven in bijzonderheden nagaan, een leven dat zoo rijk aan gebeurtenissen en lotverwisselingen was. Hieraan zij dit plegtig uur toegewijd. Hieraan zullen wij in dit uur onze krachten beproeven, en ik zal mij hoogstgelukkig achten, wanneer ik U dit treffend verlies naar waarheid afschetsen kan. God schenke mij krachten om hier naar eisch te voldoen. De tekst, die ons bij deze beschouwingen geleiden moet, is in het tweede boek der Chronicles, het twintigste en eenentwintigste vers van het 31ste kapittel: 'Isaïe de twintigste jaar van zijn regeering wijdte hij aan het dienen van zijn God. Zo handelde Iskia in geheel Juda. Hij deed wat goed, recht en waar was voor den Eeuwigen zijn God. Alles wat hij aanving inde dienst des Eeuwigen, inde wet en het gebod door zijn God te zoeken; met geheel zijn hart deed hij het en hij was voorspoedig. I. Hiskia was een godvruchtig koning. Zijn vrees voor den Eeuwige blonk des te schooner uit, omdat zijn voorganger deed wat kwaad was in de ogen van God. Alom werd het veelgodendom geofferd. Israël was, ontaard en verbasterd, in diepe onreinheid gezonken. Vernietigd was het volk door de boosheid van zijn Vorst. Nauwelijks kende het meerde wet op Sinafgegeven. Het dal Ben Hinnorn leverde het droevig schouwspel op van ongebondenheid, van smaad jegens den God van Israël. Daarmede niet tevreden ging Achaz verder, verontreinigde de heilige vaten van den tempel, verbrak dezelfde, sloot de deuren van Gods huis, en liet het hele volk de drekgoden aan iedere hoek van Jeruzalem aanbidden. Zijn opvolger, de vrome en godvruchtige Hiskia, had dus veel te veranderen, moest veel kwaad uitroeien eer dat het goede bij het verbasterde volk wortel kon schieten. Het volk is zoo gewoon, hoog geplaatste mannen tot voorbeeld te kiezen, en wanneer deze eenmaal in boosheid des harten aan hunne onderdanen zijn voorgegaan, dan kan het niet missen of jaren moeten verlopen, alvorens het onkruid met wortel en al uitgeroeid is. Er rustte dus een zware taak op de schouders van Hiskia. Er was Priester noch Leviet aanwezig, om de dienst in den tempel te verrigten. Hij echter bracht dezelfde weder in Godshuis terug, en zijn ongekunstelde en warme aanspraak aan de Priesteren en Levieten van die dagen, overtuigt ons volkomen van de edele gevoelens, die in zijn binnenste huisvestten. De tempel werd weder met bloed der geslachte rammen vervuld. De altaren gaven weder hunne lieflijke reuk; de gouden luchter werd op nieuw ontstoken en daarna vierde geheel Israël als één man het Paschfeest gedurende zeven dagen. Er was een vreugde in Jeruzalems straten, een gejuich en gejubel, een heilige werkzaamheid en drukte, die alzoo niet geweest waren sinds de dagen van Salomo, de zoon van David. Maar, niet alleen deed hij veel voor de godsdienst en behoedde die voor een geheel verval, maar ook de wijze, op welke hij het volk in nuttige bezigheid hield, is waardig door allen nagevolgd te worden, die door den Heere met schatten gezegend zijn. Hij behield zijne schatten en rijkdommen niet voor zich. Ilij verspreidde alom werkzaamheid, en zorgde dus op de beste wijze voor het heil zijner onderdanen. Hij liet vele huizen bouwen, die dienen moesten om de schatten van koren, most en olie te verzamelen, mitsgaders stallen en kooien voor de kudden. En bij dat alles liet hij geene misbruiken toe; verre was het dat hij z'n volk onderdrukte en zich met het zweet zijner onderdanen vetmestte; neen, want het heilig woord leert ons, dat God hem vele schatten gegeven had, en in weerwil van al die grootheid was hij op eene daad na (en gelukkig de inesch waarvan met meer dan één verkeerde daad aangeteekend staat) de rechtvaardigste, de godvruchtigste Koning die er in Israël bestaan heeft. Hij was en bleef van zijn jongelingsjaren tot den dag zijns doods getrouw aan zijn God. Schoon wij mannen in de geschiedenis kennen, die meerder uitgeblonken hebben in groote en roemrijke daden, in het overwinnen van Volken en Staten, was zijn grootheid niet minder verheven. Als hersteller der godsdienst, als uitroeier van het veelgodendom, als Vorst die zijn onderdanen wel deed, als mensch die zich vernederde voor zijn God, was hij in waarheid groot. Geen wonder, dat het geheele volk aangedaan was, toen het uur zijner ontbinding sloeg. Geen wonder, dat geheel Juda als één man over hem treurde en in rouw klaagde. Geen wonder, dat de Schrift ons leert, dat zij hem bij zijn verscheiden groote eer bewezen. In aanblik van de groeiende beweging Geen wonder, dat men als om strijd hem de laatste eer wilde bewijzen. Heeft het een Vorst verdiend, dan was het Iliskia; want hij had groot gehandeld in Juda; hij had gedaan wat goed, recht en getrouw was voor den Eeuwige zijn God. Met de wet en het gebod zocht hij den Eeuwige; de wet was diep in zijn hart; de geboden hielden zijn geheel leven bezig. Al wat hij deed, deed hij met gevoel, met liefde voor zijn Schepper. En hij deed het dan ook volmaakt. Hij bleef niet staan te midden van het goede; hij volbracht niets ten halve, maar deed het met geheel zijn hart, deed het met geheel zijn ziel, met al zijn vermogen en het ging hem voorspoedig. Mijn schets is kort van het leven van Iliskia gegeven. Maar was zij niet lang genoeg om de punten van overeenkomst te doen uitkomen met den ontslapenen Vorst, wiens verlies wij heden betreuren? Zoudt gij in het geheel Bijbelboek een Vorst kennen, die meer gelijkenis had met hem, die heden het onderwerp van onze overdenkingen uitmaakt. Treffend, zeer treffend is de overeenkomst, treffend zijn hun beider lotgevallen. En wanneer wij de namen slechts verwisselen, dan zouden wij de een boven de anderen niet onregelmatig behandelen. Wanneer ik echter, M.G, liet mij tot taak gesteld hebben om de edele deugden van onzen afgestorvene naar waarheid af te schetsen, dan moet, noch kunt gij van mij verwachten, dat ik hier van deze gewijde plaats in staatkundige beschouwingen zal treden. In het huis Gods is, even als in het graf, de vorst en bedelaar gelijk. Hier, mag de Vorst niet afgeschetst worden. Hier, komt zijn uiterlijke grootheid niet in aanmerking. Voor het oog van God verdwijnt de glans van eenen aardschen troon. Uier alleen kan de Mensch in aanmerking komen. Hier alleen is de vraag, wat was zijn werk in het gebied van Godsdienst en zedelijkheid? En, naar mate het antwoord op die vragen meer en meer bevredigend is, naar mate wij ten volle moeten beamen, dat ook de Vorst Mensch in de edelste zin des woords was, naar die mate zal onze droefheid en rouwklacht des te regmatiger, des te welgemeender en hartelijker zijn. Gij kunt, M.G, dus, noch van uwen Spreker, noch van deze plaats verwachten enige beschouwingen, die aan dat onderwerp vreemd zijn. Gelukkig voor het volk, wanneer altijd die onderwerpen van den kansel waren verbannen geweest, wanneer men de godsdienst aan de staatkunde, noch de staatkunde aan de godsdienst had dienstbaar gemaakt. Er zouden oneindig minder tranen hebben gevloeid, en de wereld zou het schokkend schouwspel niet gehad hebben, van zo vele landen, dat nu in woestheid herschapen is. Hier, zijn wij om de godsdienst te verkondigen. Hier, leeren wij de mensch zijn maatschappelijke pligten, maar voornamelijk wordt hij voor de hemel opgeleid. Aan dat beginsel getrouw, zullen wij onderzoeken wat de grijze Vorst gedurende zijn een en zeventigjarig leven als mensch verrigt heeft. Zijne edele daden zullen wij in ons geheugen terugroepen, genoten weldaden zullen wij herdenken. Daardoor zullen onze harten tot weemoed gestemd worden; daardoor zullen wij hem een krans in zijne eerekroon vlechten, die boven goud en schatten te waarderen is. Laat overigens de nakomelingen uitspraak doen over zijn staatkundig leven, van een leven dat niet anders beoordeeld wordt, dan naar de uitkomsten dat het te weeg brengt. De deugd en goede werken zijn echter boven uitkomst en gevolgen verheven. De gevolgen maken dezelve niet meer of minder verheven. Ons voegt het ook niet dan de hartgrondige bekentenis af te leggen, van al het goede dat wij ontvangen, van al het heil dat wij van zijne vaderhand en van zijne edele deugden genoten hebben. Temeer, welk sterveling bestaat er, die immer en altijd naar het genoegen van allen zijnen levensweg heeft kunnen inrigten? Welke Monarch heeft niet het schokkend gevoel moeten onder-vinden, dat de edelste middelen, door hem in het werk gesteld, niet door vele zijner onderdanen werden gegispt? En zou dan een Vorst van de negentiende eeuw, een eeuw die, ofschoon verlicht, toch vooral daaraan kenbaar is, dat zjj de daden der Vorsten meer van nabij beoordeelt (meer wellicht dan nuttig en noodzakelijk voor het Koningschap is) zoude hij alleen in staat geweest zijn, aan allen even veel voldaan te hebben? Zelfs een flokaal, die van aangezicht tot aangezicht met God gesproken heeft, die niets uit zichzelf verrigtte, maar alles op bevel des Allerhoogsten ten uitvoer bracht, zelfs hij was niet boven de verkeerde beschouwingen, de vooroordeelen van zijn tijdgenoten verheven. Genoeg is het, dat wij ten volle kunnen toepassen op onzen afgestorven Vorst, datgeen wat de geschiedschrijver van Hiskia zegt: « hij deed wat goed, recht en waarheid was, voor den Eeuwige zijnen God. » Daarom zullen wij Ja, M. G! dat moeten wij volmondig bekennen, wanneer wij enkel beschouwen datgeen, wat hij voor ons en voor onze geloofsgenoten was. Het edelste kleinood, dat ieder mensch en meer bijzonder de Israëliet geschonken kan worden, is gewis zijn waarde als mensch niet te miskennen en hem de vrijheid te geven om, naar de inspraak van zijn geweten en volgens de beginselen van plicht, de Godsdienst, die hij belijdt, met volledige vrijheid te kunnen uitoefenen. Dat kleinood heeft ons gewis onze voormalige Monarch geschonken, en hebben wij aan zijn vrome en vrijgevige beginselen te danken. Vrijheid en Gelijkstelling: ziet daar zijn leus, die hij altijd bewees daadwerkelijk op te volgen. Vrijheid in de uitoefening van onze Godsdienst, Gelijkstelling met alle overige bewoners in dit Rijk, tot de ruimste mate. Een Vrijheid en Gelijkstelling, die wij, ja reeds vroeger en wel onder de ijzeren scepter van de wereldveroveraar genoten hebben, maar, hoe verschillend van die beginselen van recht en rechtvaardigheid! Hier zien wij bewaarheid van een algemene stelling, in de zedekunde aangenomen, dat dezelfde daden, door verschillende personen uitgeoefend, bij de een deugd genoemd worden, terwijl ze in andere met recht verafschuwd belooren te worden. Het is uit het beginsel, waaruit een daad wordt uitgevoerd, dat zich haar waarde bepaalt. Niet te ontkennen valt het, dat de man des bloeds nimmer het denkbeeld koesterde, om de godsdienst op te bouwen, dat hij zich niet veel bekommerde over de hemelsche belangen zijner onderdanen. Ja, er bestond gewetensvrijheid voor ons, maar wat helpt die vrijheid, daar waar het lichaam in de knellendste banden van de slavernij gehouden wordt. Er bestaat geen echte gewetensvrijheid, waar men geen vrijwerkend wezen kan zijn. Behoef ik het u af te malen, hoe, zonder die algemene vrijheid, de zedelijke krachten van een volk ondermijn worden; hoe zij alle godsdienstigheid verlammen, terwijl een redelijke vrijheid ook de godsdienst meer en meer doet toenemen, en aan de ware vroomheid die krachten schenkt, welke haar in staat stelt, alle aanvallen van buiten te wederstaan? Het hoofd van de Staat kan gewis veel, ja zeer veel toebrengen, om het gevoel van Godsdienst onder zijn onderdanen te versterken of te verzwakken. Wanneer de Vorst zijn volk in vroomheid en godvruchtigheid voorgaat, wanneer deze toon belang in de godsdienst te stellen, dan gewis zullen ook de onderdanen niet achterwege blijven. Wanneer het hoofd van de Staat overal en bij alle gelegenheden instellingen en verordeningen daarstelt, die de uitoefening van de Godsdienst kunnen bevorderlijk zijn, dan kan het volk dat zonder grote ondankbaarheid niet nalaten, aan die vrijgevigheid te beantwoorden en daarvan een gepast gebruik te maken. Dat nu, 81. G., de edele Vorst, wiens verscheiden wij heden betreuren, alles heeft aangewend, wat aan ieder burger van de Staat de vrije uitoefening van zijn godsdienst kon schenken en meer bijzonder aan ons Israëlieten doeltreffende en nuttige instellingen heeft geschonken, heeft geen betoog noodig. Immers onder hem en onder zijn regering kwam er een geheele hervorming aan de leerscholen, waar onze jongelingenschap opgeleid wordt, om zich tot de geestelijke stand op te leiden. Hij was het, die de middelen uit zijn kas heeft aangewezen, die vele gemeenten in staat stelden, om hun godsdienstige plegtigheden op een onbekrompen wijze te kunnen ten uitvoer brengen. Bij dat meer zegt, en wat wij bij de opsomming van zijn verdiensten niet mogen onopgemerkt laten, zonder zijn nagedachtenis te schenden, is, de schatten, die hij uit eigen middelen en van de zegen, die God hem geschonken had, aan onze geloofsgenoten bij iedere gelegenheid aanbood, wanneer zij in omstandigheden verkeerden, waarin een koninklijk voorbeeld en Vorstelijke mildheid krachtig konden medewerken om anderen aan te sporen, hem te volgen. Uit hoe vele aan de God Israël gewijde tempels galmen de gebeden en de lofzangen ter ere van die God, waarvan de hoeksteen door zijn milde en ruime bijdragen is gelegd geworden! Kan het anders of bij iedere kerkgang, bij iedere godsdienstige plegtigheid, die binnen die muren gehouden wordt, hij dankbaar en erkentelijk de edele schenker moet zegenen, terwijl zij nu voor de zaligheid van zijn ziel gebeden zullen uitstorten? Ja, hij mag wel eer op het slagveld en aan het roer van de Staat roemrijke lauweren hebben geplukt, meer onwelkbaar dan die, welke hij hiermede verkregen heeft, bestaan er niet. Bij alle andere daden, bij de staatkunde kunnen onvergenoegdheid, kwaadwilligheid en laster hunnen giftigen zwadder uitstorten, deze duur echter kan door niets bezwiken worden. Zij is voor geen miskenning vatbaar. De dagen des mensen zijn geteld, zij zijn slechts een hand breed, maar Gij regeert van eeuwigheid tot eeuwigheid! Voor U moeten alle stervelingen verschijnen, verschijnen, nadat zij hun loopbaan hier op aarde volbracht hebben; verschijnen met hun misdrijven en tekortkomsten, met hun deugden en verdienstelijke werken. Naarmate de laatste de eerste overtreffen bepaalt Gij het deel zijner eeuwige zaligheid. Hiervan is geen mensch uitgesloten. In Uw leer hebt Gij het ons gezegd. Allen, die vroom zijn, zonder onderscheid van godsdienst, zullen den hemel beërven. Vertrouwvol bidden wij dan ook voor de zaligheid van den grijsaard, die ons ontnomen is en die zoo veel goed op aarde gesticht heeft. Gij zult hem een plaats aanwijzen, zijner waardig. Gij zult hem de zalige genoegens doen smaken, waar hij in dit leven zo vaak van verstoken was. Gij hebt hem beproefd en gelouterd hier op aarde, om hem hiernamaals zijn loon volkomen te doen geworden. Neem hem op in de vergadering van Uw verkorenen. Schenk hem hemelse vreugde, eeuwigzame vreugde. Wees zagerlijk voor hem. Berg hem onder de schaduw Uw vleugel, tot zolang de dag aanbreekt, dat de opstanding daar zal zijn. Bij dit gebed paart zich nog een andere wens: Spaar, o Eeuwige! het Koninklijk huis nog lang in ’t leven. Lenig hun smart over dit treffend verlies. Dat vrede, bloei en welstand hun deel zullen zijn. Spaar de kinderen voor hun ouderen, de ouderen voor hun kinderen. Troost hen uit de onuitputtelijke bron Uw genade. Dat ook hun einde eenmaal zal zijn even vroom, even godzalig als dat van hunnen Doorluchtigen Stamvader. Zegen ook deze gehele vergadering! Zij met allen, met onze oud en jong. Verwijder van ons ziekten en gebreken. Geef ons kracht om te leven volgens Uw Wet en naar Uw wil, opdat wij ook eenmaal tot U opgenomen worden, in de vergadering der gezaligden en op ons het woord van David bevestigd wordt: "God is liefdevol en barmhartig". 