Het leeskabinet; mengelwerk tot gezellig onderhoud voor beschaafde kringen, 1877, 01-02-1877 
Luid weenend stortte zich de vader op het geliefde lijkje. De zaal werd gevuld met menschen, die een vreeselijk klaaggehuil aanhieven. Plotseling verstomde die uiting van smart. Rechts en links weken de lieden terug; de secretaris leidde een grijsaard binnen. De vreemdeling naderde Achmed, legde de hand op zijn schouderen fluisterde hem eenige woorden toe. Nauwelijk had de ongelukkige vader den bezoeker herkend, of hij stond op en omarmde hem met een luiden kreet. Deze sprak hem troost toe en voerde hem uit het doodsvertrek. In hetzelfde oogenblik naderde de jonge man, die mij hierheen gebracht had. »Dokter," zeide hij in het Fransch, »heb de goedheid, den dienaar te volgen; gij nioogt niet langer in de vrouwen-vertrek ken blijven." «Wie is de vreemdeling, die zulk een invloed opdenPacha heeft?" vraagde ik nieuwsgierig. sZijn oude leermeester, een groot profeet en een wijs man. Ongelukkig kwam hij te laat," antwoordde de secretaris en verwijderde zich. Wederom volgde ik mijnen geleider langs verscheidene voorvertrekken, door den gloed zijner fakkel spookachtig verlicht. Eindelijk bracht hij mij in een vertrekje, ontstak eenige kaarsen, boog en verliet sprakeloos de kamer, de deur zeer hoorbaar achter zich sluitend. Ik was hongerig, moede, alleen — wat moest ik hier doen ? De nacht week reeds voor het grauwen van den dag en kampte met den verbleekenden gloed der geelachtig flikkerende kaarsen. De poort zou spoedig geopend worden; gaarne ware ik naar huis teruggekeerd, — »maar zonder afscheidsgroet1?" sprak eene innerlijke stem. «Wachten wij nog een poos," was het slot van mijn overdenking. Op de divan lag de Koran; daarin bladerde ik eenigen tijd, poogde de vreemde karakters te ontleden, den inhoud te vatten, eigenlijk te raden. Na mij eene wijle hiermede bezig te hebben gehouden begon het ongeduld wederom te protesteeren tegen de hoffelijkheid. Ik haalde mijn horlogie uit; 't was zeven uur; mijne aanwezigheid alhier was overbodig. Het oogenblik van mijn morgenbezoek naderde; zeker werd ik door mijne arme patiënten met ongeduld verwacht. De Pacha had, in de smart over zijn geliefd kind, mijne geringheid vergeten — dat lag zoo voor de hand. Ik nam mijn hoed en wilde de deur openen; z'y was gesloten. Nog eene poging, met alle kracht — te vergeefs. Nu leed het geen twijfel meer of de dienaar had mij op hoog bevel opgesloten; eene koude huivering liep door mijne leden. Ik zag in mijne overprikkelde verbeelding zakken met levende wezens bij nacht of ontijden in den Bosporus aflaten, mortieren, die hoogverraders tot brei vermaalden en dergelijke schrikwekkende beelden meer. Staat de arts, naar Turksche begrippen, met zijn hoofd voor het leven van den patiënt borg? Heeft de Aziatische willekeurige wijze van rechtspleging ook hare vertakking aan de oevers van den blauwen Donau, aan die der rustige Save? Midden in deze avontuurlijke droombeelden verzonken, hoorde ik den grendel der deur terugschuiven, zij werd geopend — de Pacha trad binnen. Op zijn gelaat had de wilde vertwijfeling plaats gemaakt voor eene stille berusting. Hij reikte mij de hand, ging op den divan zitten en gaf mij een wenk, plaats te nemen. Dienaren verschenen en zetten op gouden dischgereedscliap een heerlijk ontbijt voor mij neder, dat ik op aanbeveling van den Heer des huizes dapper aansprak. » Vergeef mij, dokter, dat ik u zoolang vergeten heb!" sprak hij op zachten toon en met een stem, waarin de ontroering van den nacht nog naklank had. »Ook de Profeet moge mij vergeven, dat ik mij tegen het verheven raadsbesluit van het noodlot met ongeoorloofden trots en onstuimigheid heb aangekant. O, thans erken ik: het was evenzoo dwaas als vergeefsch en vermeten, op menschelijke hulp te hopen en tegen de voorbeschikking te strijden. Mijn vrome en geleerde vriend, die mij heden nacht, in plaats van schriftelijk, in persoon kwam troosten, heeft het voorspeld en mij door één woord de rust der onderwerping weder gegeven. Hij heeft aan mijne diepe en geoorloofde smart den grootsten prikkel ontnomen, den prik. kei der zelfkwelling, des verwijts, dat bij betere voorzorgen de redding mijns lievelings mogelijk geweest ware Die gedachte was een grove zonde jegens Allah, die in Zijne almacht slechts toelaat, wat geschieden moet. Ziet gij, vreemdelingI" voer hij met klimmende opwekking voort, »de voorspelling luidde: »Gij zult een zoon erlangen, die vreemdeling aan de zonde blijven zal." De oplossing van dit donkere raadsel is — de dood. Ja, mijn zoon moest dezen nacht, op den drempel zijns dertienden geboortedags, sterven, want na dertien jaren wordt — naar onze geloofswet, de mensch aansprakelijk gesteld voor zijne daden. Tot zoolang is hij zonder zonde, zonder vérantwoordelijkheid, zonder schuld. Het lot van eiken mensch is op onverklaarbaren grond van den beginne af aan bepaald en bestemd. Geloofd zij Allah, die het in Zijne wijsheid zoo heeft vastgesteld. Ontvang mijn dank voor uwe moeite en keer gelukkig naar de uwen terug." Toen stond de Pacha op en verliet de kamer. Onmiddelijk 1877, II. 8 verscheen de secretaris, gaf mij uit naam zijns gebieders eene rol dukaten en geleidde mij naar het veer. Als in een droom voer ik over den welbekenden stroom. Was dat inderdaad ITros, de oude veerman? Nog geheel onder den indruk der omstandigheden meende ik uit een fabelland te komen, zóó had de toovermacht van de voorbeschikking mijne twijfelende ziel gevangen genomen. O, gij geleerden der aarde, hebt gij ééne wetenschappelijke stelling gevonden, die den mensch zóó te troosten, zóó te verzoenen weet als het blind geloof, als de leer der voorbeschikking? «Inderdaad, ware ik niet Alexander, ik zou Diogenes kunnen zijn." EEN WOORD TER HERINNERING AAN PIETER JACOB ANDRIESSEN. door D. F. VAN HEYST. Toen ik in het December-nommer van »Het Leeskabinet" voor 1876 eenige regelen schreef ter aanbeveling van een tijdschrift voor de jeugd, onder leiding van den heer P. J. Andriessen, getiteld: «Voor 't jonge Volkje", kon ik weinig vermoeden, dat ik reeds vijf maanden later de pen zou opnemen, om een woord te wijden aan de nagedachtenis van dienzelfden hooggewaardeerden schrijver. En toch, het is zóó. De nieuwsbladen van 22 Maart hebben de treurmare verspreid, dat Pieter Jacob Andriessen zijn werkzaam leven heeft geëindigd. Een treurmare zal dat bericht ongetwijfeld zijn geweest, niet alleen voor hen, die hem in al zijne beminnelijkheid van nabij kenden, maar evenzeer voor de talrijke schare dergenen, die in zijne verschillende geschriften zulk een rijke bron van leering en vermaak gevonden hebben. Ik houd mij overtuigd dat ik aan de meeste mijner lezers een dienst bewijs, wanneer ik hun eenige bijzonderheden om- P. J. ANDRIESSEI^. trent dezen 'vriend der jeugd mededeel, waartoe ik van bevoegde zijde ben in staat gesteld. Pieter Jacob Andriessen werd geboren te 's Gravenhage op 17 December 1815. Zijne ouders waren: Jacob Andriessen, die sedert een jaar aan het hoofd stond van een voornaam Instituut, en Susanna Bouman. De jonggeborene was de oudste van vier zonen, terwijl het geheele gezin uit negen kinderen heeft bestaan, zoodat hij al spoedig gelegenheid moet gehad hebben zich in den omgang met het opkomend geslacht te oefenen. Als kind beloofde hij reeds veel; vlug en gevat in het aanleeren, en zich door groote vrijmoedigheid onderscheidende, was hij tegelijkertijd de lieveling zijner medeleerlingen. Dit laatste is niet zonder beteekenis want men mag daaruit opmaken, dat hem, bij al zijne gaven, reeds in zijn jeugd de nederigheid eigen was, welke hem later tot sieraad strekte. Een verwaand kind toch is evenmin als een verwaand mensch onder zijne kennissen bemind. Zooals bij de meeste schrijvers en dichters het geval is, ging het ook hier; de natuurlijke neiging, de aanleg openbaarde zich reeds in den knaap. Hij was een hartstochtelijk liefhebber van lezen en avontuurlijke verhalen boeiden hem het meest. Uren lang zat hij, met onafgebroken belangstelling, verdiept in de merkwaardige lotgevallen van Robinson Crusoë, en hoe blijvend de indruk was, kan daaruit blijken, dat hijzelf een geschiedenis van Robinson in 't klein vervaardigde, met eigen teekeningen geïllustreerd. Voor teekenen en schilderen had hij veel talent. Eigenhandig teekende hij allerlei nieuwe platen voor zijne Chineesche schimmen, met zelf-gemaakte beweegbare poppen en figuren, waarbij hij ook zelf de tooneelstukjes vervaardigde, welke hij tot opluistering van huiselijke feesten voor zijne broertjes en zusjes recht smakelijk wist te vertoonen. Toen hij wat ouder was geworden teekende hij fraaie landschappen, ja, vervaardigde zelfs uitmuntende aquarellen in Oostindischen inkt en kleuren. Dikwijls maakte hij in het Haagsche Bosch of in het Duin goede teekeningen naar de natuur, terwijl hij zich alleen door eigen studie en door hem aangekochte werken oefende in perspectief en olieverfschilderen. Hij maakte zelfs meer dan één portret in olieverf van frappante gelijkenis. Het kan ons dus niet verwonderen dat hij er een poos over gedacht heeft om zich uitsluitend op de schilderkunst toe te leggen. »Maar," zooals een zijner vereerders zich uitdrukt, »of hij begrepen heeft dat in den onderwijzer-schilder één van beiden onvermijdelijk moest ondergaan, of wel dat hij zonder opzettelijke opleiding een brekebeen moest blijven, hij liet het palet varen om voortaan uitsluitend te schilderen met de pen en het woord." Hoe onze Andriessen van jongs af den huiselijken kring, waarin hij zich bewoog opvroolijkte, ja als het ware bezielde blijkt uit een aantal voorbeelden. Als kind was hij een lieve, talentvolle speelmakker, die tooneelvoorstellingen gaf met zijne broeders en zusters, waar hijzelf de decoraties voor maakte en evenals voor de hierbovengenoemde Chineesche schimmen ook de stukken voor schreef. Bij die gelegenheden was hij als van zelf de directeur, want wie zou zijn meerderheid niet erkend hebben, wanneer men aan hem zooveel hulp en steun te danken had en zijne voorlichting niet missen kon. We kunnen ons zoo levendig voorstellen welk een invloed hij uitoefende en hoe hij reeds in die dagen een voorsmaak gaf van hetgeen hij eens in ruimer kring wezen zou. En, hoe meer het kind opging in den jongeling, hoe meer die invloed op zijne omgeving toenam. Reeds spoedig trad hij als schrijver op; het eerst onder den pseudoniem van Pieter Jacobs met »De minnezanger van gravin Ada", »Adolf of de verloren zoon" enz. Langzamerhand vermeerderden zijne letterkundige werkzaamheden. Vooral zijne historische verhalen voor de jeugd vonden een buitengewonen bijval. Wat hij schreef werd altijd gretig ontvangen, zoodat zelfs sommige werkjes een vijfden druk beleefden. Hoezeer dat succes hem streelde en tot den arbeid prikkelde kan de lange lijst zijner geschriften bewijzen en verbaasd moet men staan wanneer men bedenkt, dat het onderwijs op zijn school bijna al zijn tijd in beslag nam en dus elk uur, aan de letterkunde gewijd, zorgvuldig moest uitgezuinigd worden. »In zijne di uk bezochte school de ziel en het middelpunt, de kracht, die alles leidde en dreef, weerstond hij de inspanning en vermoeienis eener dagtaak van 12 of 14 uren; en was het late avonduur gekomen, dan had de vrije geest nog kracht genoeg om zich lustig te ontplooien: de losgelaten draad van 't verhaal werd dan voortgesponnen, de beelden doemden op, de toestanden teekenden zich, de taal vloeide als zonder inspanning en de dartele pen was vaak niet vlug genoeg om bij te houden en vast te leggen, wat in dat denkend hoofd was gevormd (*)". Eindelijk, bij meer gevorderden leeftijd, werd zijn taak hem toch te zwaar en besloot hij aan den raad van vrienden en bloedverwanten gehoor te geven en zijne school te sluiten, hetgeen in Juli, 1872 geschiedde. Lang heeft hij echter niet van dat meer kalme leven mogen genieten. De illusies, die hij zich waarschijnlijk daar (') H. W. Bloem. Voordruk van »Ons onderwijs," 1817. vroeger weieens van gemaakt zal hebben, werden niet vervuld. De daarbij gevormde plannen moesten onafgedaan blijven. Opmerkelijk is het, dat wanneer na een zeer werkzaam leven een tijdperk van rust is aangebroken, de levensdraad gewoonlijk spoedig is afgeweven. Het is of de mensch daardoor in een abnormalen toestand is gekomen, dien hij niet lang verdragen kan. Evenwel is het ook waar, dat men in de meeste gevallen de inspanning te lang heeft volgehouden, zoodat de krachten reeds gesloopt zijn, wanneer de tijd van verademing aanvangt. Omtrent de maand September van het vorige jaar begonnen zich ongunstige verschijnselen te vertoonen. Hij leed bij afwisseling aan benauwdheden, die allengs in hevigheid toenamen en volgens advies der geneeskundigen aan een hartkwaal moesten toegeschreven worden. Aan het einde van November en begin van December gevoelde hij zich wat betelen kon weer uitgaan, maar die beterschap was van korten duur en van toen af mocht hij zijn kamer niet meer verlaten. In ledigheid bracht hij zijn tijd niet door, maar als zijne gezondheid het maar eenigszins toeliet, werkte hij nog voor de pers. Zóó was het ook op Maandag den 19en Maart, den laatsten dag zijns levens. 's Morgens verklaarde hij, dat hij dien nacht heerlijk geslapen had en zich bijzonder wel gevoelde. Zijne benauwdheid alleen herinnerde hem, dat nog niet alles was, zooals het behoorde. Met hoeveel lust zal hij toen nog gewerkt hebben» niet vermoedende dat hij na weinige uren de pen voor altijd zou neerleggen ! Zijn laatste arbeid was, 's avonds tusschen negen en tien uren aan zijn tijdschrift »Voor 't jonge Volkje". Hij, die zijn gansche leven voor het jonge volkje gewerkt had, wiens liefderijk gemoed steeds de reinste voldoening had gesmaakt, wanneer hij de oogen der kinderen door zijn toedoen van vreugde zag schitteren, hij werd, evenals de trouwe veldheer te midden zijner overwinningen, op hooger bevel afgeroepen van zijn post. De naam van dat tijdschrift gaf als het ware bij zijn scheiden een getuigenis van zijn schoon voorleden! Zijne oudste dochter, die bij hem zat, had zich een oogen- blik verwijderd,' en toen zij terugkeerde vond zij hem in een diepen slaap gevallen, terwijl een courant, die hij nog even in de hand genomen had, hem was ontgleden. De brave man was ingesluimerd voor de eeuwigheid: Op Zaterdag 24 Maart 's voormiddags 10 uur werd hij op het kerkhof te Diemerbrug begraven. Aan blijken van liefde ontbrak het niet. De kist was met kransen overdekt; onder anderen een lauwerkrans met zilveren korenaren, en ook een srroote krans van immortellen van eenige oud-leerlingen, met het opschrift: »Aan ons aller vriend P. J. Andriessen, 19 Maart, 1877". Maar die krans was niet het eenige bewijs van dankbaarheid, dat zijne oud-leerlingen hem bij zijn sterven gaven. Het graf waarin hij zou rusten, was door hen bekostigd, terwijl het voornemen bestaat, om het later met een gedenkteeken te versieren. Op de begraafplaats aangekomen werd het lijk door eenige leden van het Nederlandsch onderwijzersgenootschap, gevolgd door bloedverwanten en vrienden grafwaarts gedragen, waarna de heer Delfos, namens de Amsterdamsche afdeeling van dat genootschap hulde bracht aan den overledene, als onderwijzer en kindervriend. Daarop herdacht de dichter Hofdijk, in weinige maar welsprekende woorden de vriendschap, die tusschen hem en den overledene bestond, en sprak de heer Mohrmann eenige schoone dichtregelen uit. Nadat nog twee sprekers ter eere van den diep betreurden vriend en raadsman het woord hadden gevoerd en diens oudste broeder, de heer W. F. Andriessen, zijn dank had betuigd voor zooveel blijken van belangstelling, werd de kist in de groeve neergelaten. Eenige -weken geleden bezocht ik bij Brussel het kerkhof te Laeken. Ik ergerde mij toen reeds aan die opeenhooping van Mausoleën, die me aan een steenhouwersbergplaats deden denken — en hoe veel meer zinkt al die ij dele praal in het niet, bij het laatste bewijs van hulde aan Andriessens graf! Na deze biographisclie schets nu nog eenige woorden over Andriessen als Schrijver. De lijst zijner werken is buitengewoon groot en geeft een krachtig getuigenis van zijn ijver, omdat al wat hij schreef goed doordacht en bestudeerd was. Hij liep niet vluchtig over de dingen heen, maar een groote nauwgezetheid was hem eigen. Zijn naam zal in de letterkunde steeds eene zekere beteekenis behouden, omdat we aan hem een nieuwe genre van kinderboeken te danken hebben. De historische roman voor jonge lieden riep hij in het leven. Ieder die met de jeugd omgaat, vooral met de jeugd, welke de grenzen der eigenlijke kindschheid reeds begint te overschrijden, weet hoe moeilijk het is om voor dien leeftijd altijd lectuur te vinden. Jongens en meisjes van twaalf en veertien jaar strekken zoo spoedig de handen uit naar de romans, die papa en mama uit een leesgezelschap ontvangen en zij moeten van tijd tot tijd terecht gewezen worden door de ernstige opmerking, dat daar nog geen, geschikte lectuur voor hen te vinden is. Maar wat moeten zij dan lezen? Voor bepaalde kinderboekjes trekken zij den neus op, »dat is al te flauw!" Enkele boekjes waren er nog te vinden zooals twee uitmuntende van kapitein Marryat: «Stuurman Flink" en »De kinderen van het woud", en misschien nog een paai', doch de voorraad was klein. Mochten die kleine heeren en dames al spoedig eens bladeren in v. Lenneps >)Voorouders" en »Roos van Dekama", er kwam toch te veel in voor dat voor hen nog niet geschikt was. Het was dus in dit geval meer dan een holle phrase, wanneer men sprak van een lang gevoelde behoefte, en in die behoefte wilde onze Andriessen voorzien. Die onderneming is ook met een schitterend succes bekroond. De uitkomst heeft stellig zijne stoutste verwachting overtroffen. En geen wonder! "Weinigen hebben zooals hij de slag gehad om belangwekkende onderwerpen te kiezen en den rechten toon aan te slaan. Tot het kinderachtige, dat jonge lezers zoo vaak verveelt, daalt hij niet af, en toch is zijn stijl duidelijk en helder. De reeks van episoden uit onze vaderlandsche geschiedenis is zeer lang en behandelt verschillende tijdperken tusschen 't jaar 69 na Christus en 1815. De voornaamste dier verhalen zijn: »De schildknaap van Gijsbrecht van Arnstel" 13e eeuw, »Adolf en Clara" 1568—1584, «Leiden in 1573 en 74," »De zoon van den zeeroover," 1584— 1609, »De weezen van Vlissingen" 1609—1648, »De zeeman tegen wil en dank" 1650—1654, »De Prins en Johan de Witt" 1654—68, »Het huisgezin van den Raadpensionaris" 1668—1672, »Koning en Stadhouder," 1678—1702, »Erlo de heidenknaap," 1713—1747, »De Republiek in woeling en strijd," 1751—1795 enz. enz. Hierbij mogen niet onvermeld blijven, twee werkjes, die den bloeitijd onzer vaderlandsche letterkunde behandelen, namelijk »De Muiderkring" en »De Suppoost aan de bank van leening" (Vondel). Niet alleen uit onze eigen historie maar ook uit die van Frankrijk koos hij zijn stof. Zoo schreef hij »De kinderen van den Hugenoot", »De dageraad van een keizerstroon" 1795—1804, (waarvoor hij van Napoleon III een zware gouden medaille ontving), »De tocht naar Rusland" enz. Aan de geschiedenis van Frederik de Groote ontleende hij drie verhalen: »Een onderdrukte kroonprins" »Vorst en Dichter", «Koning en Veldheer". Ook verplaatst hij zijne jonge lezers in den tijd van koningin Elisabeth met zijn verhaal »Door 't kreupelbosch tot den troon", in de dagen van Jacob van Artevelde met zijn «Gentsche vrijheidszoon" en in Venetië met zijn «Giacopo Foscari". Aan al deze historische verhalen heeft hij de meeste zorg en studie besteed. Dikwijls wordt de opmerking gemaakt dat aan de historische roman het bezwaar verbonden is, van zoo licht een verkeerde voorstelling van gebeurde feiten te geven, hetgeen des te gevaarlijker is, hoe boeiender en aanschouwelijker overigens het verhaal gegeven wordt. Een romantisch sterk gekleurd tafereel blijft veel beter in het geheugen bewaard, dan een nuchtere geloofwaardige kroniek. Dat begreep onze Andriessen zeer goed en daarom heeft hij zich steeds beijverd om aan zijne geschriften, ook uit een historisch oogpunt beschouwd, waarde bij te zetten. Geen enkel werkje kwam in het licht, zonder dat hij zijn onderwei p van alle kanten had bekeken, en het noodige onderzoek had ingesteld? Zijne vacanties waren voor een groot deel gewijd aan het doen van nasporingen in archieven, museums, openbare en bijzondere gebouwen enz. Op die wijze werd er werkelijk een vaste betrouwbare grondslag gelegd. Wanneer men over zijne werkjes critiek oefent, dan zou men hem soms eer te groote degelijkheid dan oppervlakkigheid kunnen verwijten. In zijn »Gentsche vrijheidszoon" bijvoorbeeld is het romantische element wel wat veel in het historische ondergegaan. Niemand behoeft dus te aarzelen Andriessen's geschiedkundige verhalen aan zijne kinderen in handen te geven. Zij zullen op eene aangename wijze hunne kennis vermeerderen en in later jaren zal misschien nog menig historisch feit hun helder voor den geest staan, omdat de pen van dien talentvollen verhaler het hun zoo aanschouwelijk had geschetst. Was in het historische genre zijn kracht gelegen, nog een groote menigte andere kinderwerkjes hebben zijne renommée vermeerderd. Zooals zijne navolgingen (geen vertalingen) »Tony en Armand", »De zilveren schaatsen," »Een Engelsche jongen op een Hollandsche kostschool"; zijne boekjes voor meisjes: »Emma van Bergen", »Albertine of zelfverloochening", »Eva" enz enz. Op aardrijkskundig gebied bewoog hij zich in slets anders", »Land of water" en slnsulinde". Ook bewerkte hij nog naar Walter Scott »Anna van Geyerstein" en »De talisman;" naar Alcott »Een Nichtje" enz. Ziedaar een zeer vluchtige opgave van hetgeen Andriessen geschreven heeft. De meeste dier werkjes zijn algemeen bekend en worden nog telkens bij feestelijke gelegenheden aan kinderen geschonken. »Het jonge volkje — en hoeveel ouderen ook! — heeft hem onderzocht, genoten, geoordeeld, en hem het getuigenis van meesterschap gegeven, summa cum laude."(*) Voor kinderen te schrijven is een kunst, die slechts door een klein getal met goed gevolg wordt beoefend. Hier is het ook: » Velen zijn geroepen, maar weinigen uitverkoren." Men mag het beproeven maar wanneer niet de geest terstond getuigt, wanneer men zich niet van zeiven met het jonge volkje op zijn gemak gevoelt, wanneer men niet als het ware kind kan zijn met de kinderen en in hunne denkbeelden weet in te dringen, zoodat men met hen gevoelt en geniet — dan zal men zich te vergeefs inspannen. Aanleeren kan men het niet. Het mag in schijn gemakkelijk wezen, maar wie de proef neemt, stuit op bezwaren die hij niet had verwacht. Die kunst nu verstond Andriessen in hooge mate. Hij wist te onderwijzen en te vermanen, zonder dat zijne jonge lezers het konden bemerken. Hij wist een godsdienstigen toon aan te slaan, zonder te moraliseeren, wel wetende, dat dit laatste gewoonlijk weinig nut doet en meestal slechts verveling te weeg brengt. Hij groepeerde personen en toestanden zoodanig, dat hij steeds zijn doel bex'eikte en zijne lezers zelve liet oordeelen en afkeuren. Hij amuseerde hen door menig aardig voorval en menige geestige zet. Hij spande hunne aandacht, sleepte hen meê en noodzaakte hen tot het einde toe naar hem te luisteren. "Wat bij het schrijven van populaire of kindergeschriften een groot vereischte is, was hem eigen, namelijk universeele kennis. Hij had in zijn jeugd verscheidene liefhebberijen gehad. Hij had geheele kasten vol insekten verzameld en oefende zich in het opzetten van vogels, terwijl hij eenige boeken die daarover handelden bestudeerde. Van tuinbouw en bloemen maakte hij veel werk. Zoo werd door zijne speciale zorg de tuin achter het huis zijner ouders zóó aangelegd, dat daarop het schoonste uitzicht viel van 't punt af waar zijne moeder in de huiskamer hare vaste zitplaats had. De natuur was hem lief; groote wandelingen waren hem een heerlijke uitspanning. Als hij in later jaren in den Haag kwam was zijn eerste gang (") H. W. Bloem, alsv. naar het Scheveningsche strand. Op 17 Augustus 1876 kwam hij daar voor de laatste maal. In zijne jeugd maakte hij reeds veel werk van historie en litteratuur. Zoowel in onze eigene dichtere, als Corneille, Racine, Schiller, Göthe, Körner en Byron was hij thuis. Dat alles: die liefde voor natuur, geschiedenis en letterkunde sttlde hem in staat om zoo velerlei onderwerpen voor onze jeugd doeltreffend te behandelen. Aan bewijzen van waardeering heeft het Andriessen niet ontbroken. In Juni, 1860 werd hij tot lid van de Maatschappij der Ned. Letterkunde te Leiden benoemd. "Van H. M. onze Koningin ontving hij tweemaal een prachtig souvenir; o. a. een kostbaar gouden horloge met dito ketting. De gouden medaille van Keizer Napoleon III werd hierboven reeds door mij vermeld. Ik ben aan het einde van mijne schets gekomen. Lezers, is het niet schoon, dat ik na de optelling van zóóvele verdiensten, van zóóveel arbeid, hier, volgens getuigenis zijner naaste omgeving, mag laten volgen: «Steeds was en bleef hij nederig, ook bij hel ontvangen van veler lof en eerbewijs." Zie, dat is een schoone parel aan zijn kroon, dat maakte hem dubbel dierbaar aan vrienden en verwanten en vergrootte de droefheid over zijn verscheiden. Algemeen was hij bemind, ook buiten den huiselijken kring. Door zijne gesprekken vol humor bezielde hij zijne omgeving. Wie zijn hulp verlangde klopte nooit tevergeefs aan, maar kon op zijn steun rekenen. Dat hij, die zoo uitmuntend voor kinderen wist te schrijven, ook als onderwijzer een eigenaardigen tact bezat om met zijne leerlingen om te gaan, is niet vreemd. Zij bleven hem aanhangen en hem in liefde gedenken, jaren nadat zij zijn school reeds verlaten hadden. De deelneming bij zijn graf was daar een sprekend bewijs van. Thans is hij heengegaan; zijn school werd sinds lang gesloten, maar het is waar wat gezegd werd: »Andriessen stond aan het hoofd eener school, wier wanden door het verstziend oog niet werden ontdekt, wier leerlingen van allerlei leeftijd en stand, bij duizenden waren te tellen." Die leerlingen zijn zijne lezers! Zij zullen hem niet vergeten. Zij zullen zijn beeld in hunne harten bewaren, want hij blijft tot hen spreken na zijn sterven. De Nederlandsche jeugd zal dien echt Nederlandschen schrijver in waarde houden! Sluimer zacht, gü, vriend der kindren In den langen nacht der graven. Sluimer tot den jongsten morgen Van de zware dagtaak moê; Honderd reine kinderharten Z(jn u dankbaar voor uw gaven, Honderd reine kinderstemmen Roepen 't «goeden nacht" u toe! Leiden, 23 April 1877. ZIJ IS KRANKZINNIG. NAAR HET HOOGDUITSCH door W. Passauer. I. Even buiten de poort van een onzer aanzienlijkste provinciesteden, te midden van eenige aan elkander grenzende tuinen, staat een oud huis. Het is jammer voor het oude huis, dat het daar zoo, van God en menschen vergeten, alleen staat, want onder de vervelende eentonigheid der gebouwen van elk ander gedeelte der stad, zou het eene zeer gewenschte en geen leelijke afwisseling aangebracht hebben. Ofschoon oud, is het toch sierlijk. Gelijk menig bejaard gelaat, dat door uitdrukking en beteekenis vergoedt^ wat het aan frischheid en schoonheid verloren heeft, wekt het belangstelling door zijn verweerd uiterlijk. Het bedoelde huis heeft twee verdiepingen en de spitsboogvormige vensters, de met sierlijke torentjes prijkende dakvensters, de muren aan de hoeken en aan den voorgevel uitgehouwen als Brusselsche kant, dan de hooge schoorsteenen benevens de opengesperde drakenmuilen en de spitse tongen der dakgooten, geven er een merkwaardig voorkomen aan. De kleur is vroeger waarschijnlijk lichter geweest, maar thans grijsachtig bruin, alsof het huis een week of drie tusschen een stapel brandende kolen had gestaan, en de vlam daarvan te vergeefs had beproefd het in brand te steken. Niet het vuur echter heeft deze muren geverfd, maar een veel machtiger schilder — de Tijd. Tot op het oogenblik waarop onze geschiedenis aanvangt, was van de bewoners van dit huis weinig te zien of te hooren geweest, maar op den morgen waarop wij den vriendelijken lezer in de nabijheid van deze oude, stille woning brengen, werd een der oude, donkere dakvensters geopend en een bevallig meisjesgezicht staarde in de vroolijke, zonnige wereld naar buiten. De schoone, blauwe oogen keken echter niet vroolijk genietend rond, maar zagen opmerkzaam naar het voetpad, dat uit de stad voorbij het huis en vlak voorbij het kleine Chineesche paviljoen van den schaduwrijken tuin, liep. Dat uitkijken duurt echter niet lang. Op eens werpt het meisje het venster dicht, ziet men haar terstond daarna in den tuin, doorloopt zij dien haastig en sluipt zij de notenboomlaan in. Weg is zij! »Phine! Phine!" roept eene stem uit de geopende tuindeur haar achterna, — maar zij hoort niets. De oude, grijsharige heer, die dien roep heeft doen hooren, dokter Jeremias Wobbe, de oom van het zonderlinge meisje, schudt zijn hoofd, doet de deur weder dicht en gaat dan terug naar de groote kamer, zijn museum van natuurlijke historie, zooals hij die noemt. Hij draagt een korten jas en daarover heen een lange van den hals tot over zijne knieën reikende blauwe voorschoot. Hij houdt een veelgebruikten stoffer in de hand en op de tafel ligt een koker met chirurgische instrumenten. Zijn bediende, nagenoeg even oud als hij zelf en eveneens gekleed, klein en min of meer doof, is juist bezig verschillende glazen en fleschjes van het stof te reinigen. De muren van dit vertrek, evenals die van de aangrenzende kamer zijn met rekken en planken bedekt, waarop en waarin glazen potten van allerlei vorm en grootte, gevuld met in spiritus bewaarde preparaten van merkwaardige weekdieren van allerlei soort; daartusschen skeletten, opgezette vogels, in één woord, alles wat in een natuurhistorisch museum behoort, welk museum nu reeds meer dan dertig jaar lang den ouden, schatrijken vrijgezel bezigheid verschaft. »Johannes," zegt de dokter, over zijn bril heen zijn ouden, trouwen amanuensis, met zijne blauwe oogen, aanziende; »Johannes, let eens op, wat ik je zeg: het is niet in den haak met haar, — met Phine, begrepen?" Johannes, door anderen altijd Hans genoemd, maar die van zijn in alle opzichten uiterst stipten meester, bij zijn vollen, onverholen doopnaam genoemd werd, zag hem aan en glimlachte. De arme vent kon slechts glimlachen. Tengevolge eener aangeboren misvorming zijner gelaatsspieren, vertrok zijn mond zich bij elk woord, ja, bij elke verandering zijner gelaatsuitdrukking, hoe droevig die ook mocht zijn, lot een stereotypen glimlach. Aan deze misvorming van zijn gelaat had hij de bijzondere toegenegenheid te danken van zijn meester, die voor alle afwijkingen der natuur eene groote voorliefde had; en hieraan dankte hij ook zijn gemakkelijke en voordeelige dienst, die hem door niet weinigen van zijne dienende collega's werd benijd. » Johannes," begon de dokter nog eens, »je weet immers wel, waaraan hare moeder gestorven is?" — Johannes glimlachte. »Ik vrees.... ik vrees!" vervolgde de dokter. »Het, begint reeds vroeg bij haar. Dat wilde uitzien, heb ik reeds sedert acht dagen bij haar opgemerkt. Congesties naar het hoofd; het koortsvuur in de oogen.... 't is maar al te duidelijk ! Die snelle, volle pols, die bestendige onrust, — dat voor zich heen staren met de handen in den schoot, het oog vol tranen, — en dan weder zoo uitgelaten vroolijk.... Johannes, ik zeg je, dat gaat nooit goed!" — »Ja, mijnheer, 't is mij ook reeds opgevallen. Maar het zou toch treurig, verschrikkelijk treurig en jammer zijn," zei Johannes glimlachend, «wanneer juffrouw Phine de ziekte overgeërfd had." - - »Ik zeg maar, Johannes, daar gebeurt wat, wij zullen wat bele- ven," zei de dokter, die zijn stoffer neergelegd had, en nu de handen wrijvende in de kamer heen en weer liep. sMaardat komt door anderen alles wordt hier op aarde gestraft, Johannes. Waarom wilde men mij mijne schoonzuster niet laten ontleden, om te zien, waar de kwaal bij haar zetelde; dan wisten wij, waar die bij haar gescholen had en waar ze bij Phine zit, en hoe wij er wat aan zouden kunnen doen. Ieder mensch moest ontleed worden. Hoe zou de wetenschap daarbij winnen! Mijn grootste verdriet is, dat ik na mijn dood, mijzelven niet kan ontleden, Johannes. — Begrepen?" Johannes knikte glimlachend met zijn hoofd. »Arm schepseltje! Arm, beklagenswaardig schepseltje!" zei hij glimlachend. »Erven is wel een mooi ding, mijnheer, ofschoon ik er geen ondervinding van heb. Maar ziekten en kwalen erven, dat is eene slechte constitutie, een heel slechte, dat moest men toch begrijpen. En waaraan is mevrouw, mijnheers schoonzuster eigenlijk gestorven?" vroeg hij, altijd door glimlachende en een groot glas afvegende, in hetwelk twee mooie salamanders met grijsgroene ruggen en donkergele buikjes, heel geduldig sedert twintig jaren rondzwommen, en thans tengevolge van het schudden als in een dans om elkander heensprongen. »Dat is juist de vraag, dat is de groote vraag, waaraan is Phine's moeder eigenlijk gestorven? Mijn waarde broeder, de advokaat, had haar ergens, bij zekere gelegenheid op het land gevonden. Mooi was zij — ik weet er niet van — maar allen zeiden het. Zij was echter de dochter van een gemeenen boer — en een beetje — nu ja, een beetje heel weinig geleerd. Maar mijn waarde broeder was verzot op haar anadyomenisch figuurtje en haar serafijnen-gezichtje. Trouwde haar heel haastig — woonde op de verdieping hierboven — het huis was ons gezamenlijk erfdeel — en leefde zoet en zalig een jaar lang; en het tweede begon en toen was't nog veel spoediger uit met het geluk. Mijn waarde broeder was wat driftig van aard en zij stil en zacht als eene duif, als een wezenlijke tortelduif zoo zacht. Maar hoe zachtmoedigei zij werd, des te driftiger en boozer werd mijn waarde broeder Hij zei: dat hij zich over haar schaamde, omdat zij zoo onnoozel was; hij ergerde en schaamde zich en begon toen te drinken, waar hij niet goed tegen kon. En in zijn dronkenschap moet hij zich tusschenbeide tegen haar van die lichaamsdeelen bediend hebben, die door Gods wijsheid aanvankelijk eigenlijk niet bestemd zijn om er mee te slaan en te stompen. Zij schreide vaak en bedroefde zich hoe langer hoe meer, en werd al stiller en droefgeestiger, hoe meer hij dronk. En mijn waarde broeder dronk niet alleen, maar verwaarloosde ook zijne zaken, ging steeds achteruit en begon nog meer te drinken totdat men hem op zekeren dag dood vond; hij was op een winternacht in de goot doodgevroren. En daar zij destijds even te voren van Phine bevallen was, had het sterfgeval van mijn waarden broeder een zeer nadeeligen invloed op hare gezondheid. Zij verzwakte, hare geestvermogens namen af en eenige maanden later stierf zij. Begrepen?" Johannes knikte heel vriendschappelijk. »En denk me eens aan, Johannes. Nu komen dwaze menschen vertellen, dat zij gek geworden is, ten gevolge van de manier waarop mijn waarde broeder met haar is omgegaan en haar behandeld heeft. Is dat mogelijk? Is zoo iets denkbaar? Neen, daar moet iets anders in haar geweest zijn. Zoo'n beetje klappen en stompen en stooten kan niemand niet gek maken. Begrepen?" Johannes knikte nogmaals glimlachend, en schudde inmiddels het glas met de salamanders, zoodat deze heel lustig in de spiritus om elkander heen dansten. »Dan moesten velen gek worden en de gekkenhuizen stampvol zijn," zei hij, genoegelijk, «wanneer men van een beetje klappen en stompen gek werd. Denk maar eens aan de schooljongens, de rekruten en het lieve vee — hè, mijnheer." »Juist, Johannes. Jij bent een slimme guit. En kwam het nu niet door de behandeling van mijn waarden broeder, dan moet er eene andere oorzaak voor hare krankzinnigheid bestaan hebben, en hadden zij mij nu maar veroorloofd mijne schoonzuster te ontleden, dan wisten wij waardoor zij eigenlijk gek geworden was — en nu weten wij volstrekt niets. Begrepen?" Johannes knikte met zijn allervriendelijksten glimlach. 4877. II. 9 Zie zoo," zei hij, terwijl hg het glas met de salamanders, die nu langzamer, schier plechtig om elkander heendraaiden, weder nederzette, »zie zoo, deze zijn nu netjes gepoetst en schoongemaakt. En op de bovenwoning, zegt u? Ik ben nog nooit op de bovenwoning geweest." j>Ik ook niet, Johannes," zei de dokter, die met de handen in zijne broekzakken, peinzend naar de gereinigde salamanders keek. »Ik ook niet, na haar dood, nu bijna twintig jaren geleden. Op de bovenwoning is alles gebleven zooals het was op den dag harer begrafenis. — Begrepen ?" •IJselijk!" lachte Johannes. »En waarom, dokter, als ik vragen mag?" — »Omdat ik het met de weduwe van mijn jongsten waarden broeder niet eens kon worden over de nalatenschap van den advokaat. Zij was een doorbrengster en ik had uit genade en barmhartigheid haar zoon, een bengel van acht jaar, reeds tot mij genomen; ik voedde hem op en liet hem iets degelijks leeren, opdot hij eens in de medicijnen zou kunnen studeeren, het eenige pleizierige vak, waarin een fatsoenlijk mensch studeeren kan In weerwil daarvan wilde zij, na den dood mijner schoonzuster, de geheele nalatenschap hebben, — maar die gaf ik haar niet, — begrepen?" — »Zeker," lachte Johannes, die intusschen een opgezette valk van de plaats genomen had en zachtjes met kamferspiritus besprenkelde. »En omdat ik haar die niet gaf, — daar alles aan Phine behoort, — en zij er toch op bleef aandringen, — liet ik alles staan zooals het stond. En zoo staat het nog, reeds twintig jaren lang en zal het blijven staan, want nemen durft zij het niet, en geven wil ik het niet." — »En die bengel, — hoe heette hij?" — «Hendrik, Hendrik Macht. Omstreeks tien jaren geleden, ging hij stilletjes de deur uit, omdat hij ongehoorzaam was en niet in de medicijnen wilde studeeren, vervolgde de dokter. »Niet, dat ik hem wegjoeg! de hemel beware me! Maar ik was toch wel een beetje boos, omdat hij niet deed, wat ik wilde. Daar viel mij op zekeren dag een laarzenknecht uit de hand en raakte hem toevallig aan het hoofd. Zijn neus begon te bloeden, weet ik nog wel, en zijn voorhoofd bloedde ook, geloof ik. 's Nachts daarop ging hij uit wandelen, en hij kwam niet terug, ofschoon zijne kamer, hier boven, nog altoos voor hem klaar is, precies zooals vroeger. Maar wat kan ik er aan doen? Hij kwam toch niet — begrepen?" — «Zeker," zei Johannes, aanhoudend glimlachende, totdat hij den valk weer op zijne plaats had gezet. »Zoo, — die is ook klaar!" »Maar waar blijft zij nu weer? Het is half acht, en ik heb nog mijn kop thee niet. Dat is toch wat erg!" zei de dokter, zijn voorschoot afdoende en een jas aantrekkende. »Ik zal ze uit den tuin moeten halen." »Ah," vervolgde hij, uit het venster ziende, »daar komt zij aan, — pas nu goed op, Johannes, begrepen?" — »Zeker," zei Johannes, glimlachend, terwijl hij een goudvink schoonmaakte. «Phine, Phine!" riep de oom. »Kom toch binnen, kindlief!" — »Ja, oompie!" Zij trad de kamer in. Oom dreigde haar met den vinger en Johannes glimlachte. »Waar zit je toch, Phine? Het is half acht en ik heb nog geen thee." — »Och, lieve, beste oom!" zei Phine, — en zij bukte zich, nam zijne handen en kuste ze. »Ik zal het nooit weer doen... wees maar niet boos... toe, wees maar niet boos!" Zij zag hem aan, maar sloeg voor zijn scherpen blik hare oogen neder. Hoe gloei je toch zoo, kind? Heb je koorts? Wat heb je in den tuin gedaan? Zeker heb je, bij 't opbinden der rozen, je wat te veel gebukt! Je oogen zijn rood. Heb je hoofdpijn?" — Phine was op eens bleek geworden. »Ja, oompie, — ik weet niet, — ik geloof wezenlijk wel, dat ik hoofdpijn heb. Ik ben ook erg warm. Het is zoo zoel in de lucht. Wees echter maar niet ongerust!" stamelde zij verward. »En waar doet je hoofd zeer, Phine, hier bovenop, niet waar?" — »Ja, oompie, juist, bovenop." — »Heb je tusschenbeide ook duizeling of hartklopping? Je pols is gejaagd." — »Ja, oompie, ik ben wel eens duizelig, en mijn hart klopt somtijds geducjit." - sNeem je in acht, kind! Je moet je in acht nemen, terdege in acht nemen," zei de dokter, terwijl hij haar teeder langs de wangen streek. »Ga naar boven, naar je kamer en naar bed. Johannes zal wel voor mijn thee zorgen. Ga maar heen — wel le rusten!" Phine kuste hem op de hand en sprong haastig de kamer uit. De dokter zag haar na. » Welnu, Johannes," zei hij, zich tot dezen wendende. »Daar is wat gaande. Hoofdpijn, duizeling, hartklopping, koorts, dat blozen en verbleeken... die heete lippen, die onrust, — die haast — begrepen?" — »Zeker!" zei Johannes, den vink weer op zijn plaats zettende. »Ja, ja, — het is in aantocht. .. arme meid! De ziekte van haar moeder! dezelfde symptomen... Och, waarom heb ik de moeder niet mogen ontleden! — Maar de dochter zal mij niet ontgaan! Phine... zij moet bij mij in huis blijven — hier gek worden — hier sterven, — bij mij,"' sprak hij, steeds harder en vergenoegder in de handen wrijvende. »Het is duidelijk!... Het is erfelijk! Krankzinnigheid is erfelijk, en zij is in het eerste tijdperk van waanzin. Begrepen?" — »Zeker!" antwoordde Johannes. — »Maar, hoor eens, Johannes, hoor eens. Schei maar uit met je werk. Maak mijn thee klaar. Ga dan naar boven; ik moet er meer van weten. Kijk eens dooide deur, en zie wat zij doet en of zij ook gezichten trekt. Zij zal wel gezichten trekken! Ik kan zoo goed niet meer zien; morgen breng je mij rapport. Begrepen?" — »Zeker," glimlachte Johannes, heengaande. Nadat de dokter de blinden zorgvuldig gesloten had, ging hij de kamer uit en deed de deur op slot. II. Den volgenden morgen zat de dokter in zijne studeerkamer tusschen groote boeken en platen met een loep en allerlei fijne instrumenten in de hand, bezig den angel eener wesp te ontleden en te bestudeeren, over welker samenstelling hij eene uiterst geleerde verhandeling schreef. In weerwil van den ijver waarmede hij schreef, zag hij van tijd tot tijd onrustig en in spanning over zijn bril heen naar de deur, alsof hij met ongeduld op iets wachtte, dat hem evenzeer interesseerde als zijn natuurkundig onderzoek. Eindelijk kwam het. Johannes opende de deur en stak glimlachend en vragend zijn gezicht naar binnen. »Kom maar binnen, Johannes, kom maar binnen! Ik wacht al lang," riep de dokter hem tegemoet. »Welnu, wat is er? Wat heb je gister gezien?" — Johannes glimlachte en schudde het hoofd. »Het is erg, dokter, het is treurig met haar gesteld." — »Welnu, spreek! Ik dacht het wel." — » Welnu, ja, — ik ging naar boven zeg ik, en bleef aan de deur staan, 's avonds om tien uur. Door het sleutelgat kon ik door de geheele kamer zien, want de maan scheen helder, als een lamp in de kamer en zij had het venster opengezet vanwege de zoeligheid. Daar zat zij, half uitgekleed; het haar in papillotten en met het hoofd op de hand geleund, naar de maan te zien; zij was verschrikkelijk bleek. Zij zuchtte vreeselijk en hield iets in de hand..— »Wat hield zij in de hand, Johannes, wat was het?" — »Ja, dat vroeg ik mijzelven ook: Wat houdt zij in de_ hand? dacht ik. Het was iets akeligs, iets ruigs. Ik dacht dat zij een opgezetten vogel in de hand had. Maar een vogel was het niet; iets vierbeenigs was het ook niet; het leek wel rond en stekelig, net als een bosje stroo. En 't zag er ook heel uitgedroogd uit, net droog stroo of bloemen, en zoo iets zal het ook wel geweest zijn... een verdorde bloemruiker." — Een bloemruiker, Johannes?" — Een verTlorde bloemruiker," glimlachte Johannes. »Wie ruikt aaneen verdorden bloemruiker met gezonde zinnen? vraag ik. Ergo. Maar zij rook er aan en hield hem voor haar gezicht; ik geloof zelfs dat zij hem kuste, en dan keek zij weer zoo strak naar de maan, dokter... het was ijselijk. Ik vond het heel ijselijk!" — »En toen, Johannes, en toen?" — »Ja, toen ging zij opstaan en keek het venster uit, erg bleek, — draaide zich vervolgens om en liep de kamer op en neer; zij zong heel zacht en heel mooi en liep op de deur toe, zoodat ik verschrikt achteruit sprong. Maar na een klein poosje sloop ik weer dichter bij en toen..." — »Welnu, en toen?" — »Zij stond aan het venster en drukte hare vingers driemaal op de lippen en knikte en wenkte met de handen naar buiten, alsof zij met de maan en de sterren en de geesten sprak, en toen deed zij zachtjes het venster dicht en liet heel langzaam de gordijn vallen en toen was het duister en zag ik niets meer. Maar..." — »Maar, Johannes?" — Maar dat zeg ik, het is niet goed met haar... Ergo! zij is gek!" »Hm! hm!" zei dokter het hoofd schuddende. »Het is waarachtig reeds verder met haar heen, dan ik dacht — veel verder. En vandaag... waar is zij nu?" — Zij is in den tuin gegaan. Zij is tegenwoordig dol op den tuin, — zooals zulk soort van lieden doorgaans dol zijn op stille, en eenzame plaatsen." — »Loop haar achterna, Johannes. Loop haar in den tuin achterna. Zij zal toch geen ongeluk begaan in den tuin? Was zij ordentelijk gekleed toen zij in den tuin ging of niet?" — »Ja, dat is het juist. Zij heeft zich heel netjes en ordentelijk gekleed voor zij naar buiten ging... Welk verstandig man kleedt zich zoo netjes aan om naar eene eenzame plaats te gaan! Ergo! dat is het juist!" — »Loop haar achterna, Johannes. Zie, wat zij in den tuin doet en breng mij rapport. Ga — ga spoedig!" Johannes ging haastig heen. In het eerst liep hij moedig den tuin in, langs de bloembedden met allerlei fraaie bloemen, die Phine kweekte. Daar was zij niet. Maar naarmate hij verder in de meer verwaarloosde gedeelten kwam, schenen er allerlei gedachten bij hem op te komen. Bij de acacia's en de oude notenboomen, was alles schaduw en donker; er groeiden allerlei planten in het wild, wonderlijke planterf met stekels of witte en gele bloemen, die daar op den vochtigen grond, achteloos en door elkander heen voortwoekerden, net zooals het toeval ze bij elkander had gebracht. Want sedert twintig jaar had niemand zich om den tuin bekommerd, evenmin als om de bovenwoning. De dokter was niet te bewegen iets aan den tuin te laten doen, hoe vaak Phine hem daarom ook had verzocht. Johannes kwam vervolgens in het donkere dennenbosch, waar slechts een smal, weinig begaan voetpad liep, voorbij den zwarten, diepen vijver vol riet en bies en over de vermolmde brug zonder leuning. Johannes was volstrekt niet op zijn gemak. Hij zag angstig rechts en links om zich heen en hij kwam op het denkbeeld, dat zij toch wel een ongeluk begaan kon hebben, en misschien ergens bebloed in het gras zou leggen, — of onverwachts te voorschijn zou springen, bleek, met loshangende haren, zooals hij haar gister in het maanlicht gezien had. Het rook hier ook zoo schimmelig vochtig, als naar lijken dacht hem. Hij wou een deuntje fluiten, zooals hij om zich wat te verstrooien wel eens meer deed, maar zijne lippen waren heelemaal droog en gaven geen geluid. Er ging hem een rilling over het lijf. Haastig liep hij het voetpad door, totdat hij, voor hij er aan daeht voor het paviljoen stond, dat hier geheel in verval, met afgebrokkelde, verschimmelde muren, gebroken ramen en een gebarsten plat dak, zoo geheel vergeten en eenzaam, midden tusschen die in het wild groeiende planten en die oude dennenboomen in stond. Hij was nieuwsgierig en dacht: ben ik zoover gekomen, dan dien ik ook wel eens in het paviljoen te zien. Wie weet of Phine daar niet ingeloopen is. Langzaam en aarzelend maakte hij de deur open. De deurhengsels piepten alsof zij zich ergerden over de stoornis. Maar hij dacht: piep maar, ik heb je in mijn macht, en macht gaat boven recht. Hij deed de deur al verder en verder open, zag naar binnen, en — tuimelde terug, alsof men hem voor het hoofd geslagen had. Hij zag nog eens naar binnen. Waarachtig zij was het! Het was Phine ! Zij zat midden in de zaal, met een vuurrooden mantel, geborduurd met gouden sterren, omgeslagen, een schitterende krans op haar naar beneden hangende gouden lokken en een zwaard in de hand. Zij zag hem aan en hemel! wat een blik uit hare heldere, blauwe oogen, sprong op en strekte haar arm met het zwaard naar hem uit. Dat was te veel; hij begon luid te schreeuwen en liep pijlsnel den tuin door, de plaats over, het huis in, naar de kamer van den dokter, en viel doodsbleek, buiten adem, half dood van schrik in den eersten stoel den besten. 