Other comprehensive income: betekenis en presentatie in jaarrekeningen van Nederlandse beursfondsen
Jan Backhuijs, Kees Camfferman en Louise Oudshoorn beurs genoteerde ondernemingen. Het idee dat som-
mige baten en lasten een afwijkend karakter hebben 
en daarom niet als onderdeel van de winst-en-verlies-
rekening gepresenteerd dienen te worden keert gedu-
rende de twintigste eeuw in verschillende gedaanten 
terug in de literatuur.1 Sinds de jaren ’90 staat de vraag 
of en hoe deze buiten de winst-en-verliesrekening ge-
houden baten en lasten gezamenlijk in een ander pri-
mair overzicht gepresenteerd moeten worden op de 
agenda van de verschillende regelgevers.2 In IFRS wordt 
deze categorie van baten en lasten sinds 2007 aange-
duid als OCI. Toch kan niet gezegd worden dat er con-
sensus bestaat over het begrip OCI en het doel dat met 
de presentatie hiervan bereikt moet worden. Met dit 
artikel beogen we een bijdrage te leveren aan verdere 
bezinning ten behoeve van de praktijk van de verslag-
geving en de regelgeving. SAMENVATTING  Onder IFRS worden sommige baten en lasten buiten de winst-en-
verliesrekening gepresenteerd onder other comprehensive income (OCI). Op basis 
van ons onderzoek naar de jaarrekening van ondernemingen met een beursnotering 
in Nederland laten we zien dat OCI-posten een relatief grote omvang kunnen heb-
ben. We laten voorts zien hoe ondernemingen de opties toepassen die IFRS biedt 
voor de presentatie van OCI. Ook bespreken we de samenhang tussen de presenta-
tie van OCI in de geconsolideerde jaarrekening het geconsolideerde overzicht van 
mutaties in het eigen vermogen, en de presentatie van mutaties in het eigen vermo-
gen in de enkelvoudige jaarrekening. We stellen vast dat deze samenhang niet altijd 
duidelijk tot uitdrukking komt in de verslaggeving, mogelijk omdat ondernemingen 
verschillen in de mate waarin zij het nog enigszins omstreden OCI-begrip aanvaard 
hebben als een wezenlijk onderdeel van de jaarrekening. In het artikel doen we aan-
bevelingen om de presentatie van OCI-posten te verbeteren. Het artikel is als volgt opgebouwd. Allereerst gaat pa-
ragraaf 2 nader in op de wet- en regelgeving met be-
trekking tot OCI. Speciale aandacht geven we aan de 
achtergronden van en discussies over performance re-
porting zoals de onderneming die in haar jaarrekening 
presenteert op basis van IAS 1 Presentation of Financial 
Statements. THEMA THEMA THEMA Jan Backhuijs, Kees Camfferman en Louise Oudshoorn Daarbij komen onder meer de verplichtin-
gen en achtergronden van de bestaande en komende 
opties en verplichtingen met betrekking tot OCI on-
der IAS 1 aan de orde, evenals de discussies in het ka-
der van de exposure draft van het Conceptual Framework 
for Financial Reporting uit 2015 (ED CF).3 Ook bezien 
we hoe de Nederlandse wet- en regelgeving omgaat met 
de posten van het OCI in de enkelvoudige jaarrekening 
van ondernemingen die in de enkelvoudige jaarreke-
ning dezelfde waarderingsgrondslagen toepassen als 
in de geconsolideerde jaarrekening (de zogenoemde 
‘optie 3’).4 De daaropvolgende paragrafen doen verslag 
van ons onderzoek naar de jaarrekeningen over het 
boekjaar 2016 van ondernemingen met een beursno- RELEVANTIE VOOR DE PRAKTIJK  OCI-posten kunnen een belangrijke mutatie in de 
omvang van het vermogen vormen. Meer duidelijkheid daarover richting de gebrui-
kers van de jaarrekening kan worden bereikt door de relatie tussen het OCI-state-
ment en het mutatieoverzicht van het eigen vermogen in de geconsolideerde jaarre-
kening inzichtelijk te maken. Wanneer de enkelvoudige jaarrekening op basis van 
dezelfde grondslagen wordt opgesteld als de geconsolideerde jaarrekening wordt 
het inzicht bevorderd door een consistente presentatie van de OCI-posten in beide 
jaarrekeningen. Other comprehensive income:  
betekenis en presentatie in  
jaarrekeningen van Nederlandse 
beursfondsen Jan Backhuijs, Kees Camfferman en Louise Oudshoorn Inleiding de baten of lasten betrekking hebben op activa of 
verplichtingen die tegen actuele waarde worden ge-
waardeerd, en de desbetreffende baten of lasten zich 
niet zouden hebben voorgedaan als de desbetreffen-
de activa of verplichtingen op basis van historische 
kostprijs waren gewaardeerd; en 2.1 
OCI volgens de IASB Tot op heden is de International Accounting Standards 
Board (IASB), die de IFRS en het conceptual frame-
work uitgeeft, er niet in geslaagd een zelfstandig lees-
bare definitie te geven van wat winst (of verlies) is, of 
van wat baten en lasten zijn. In plaats van zelfstandig 
leesbare definities van baten en lasten zijn definities 
geformuleerd die zijn afgeleid van wat een actief en een 
verplichting zijn. Het geven van een definitie van een 
actief en een verplichting is veel gemakkelijker geble-
ken. Deze baten en lasten zouden in het OCI-statement 
moeten worden opgenomen (ED CF 7.23/24). Deze baten en lasten zouden in het OCI-statement 
moeten worden opgenomen (ED CF 7.23/24). Na overweging van het commentaar op de exposure 
draft lijkt de IASB ook op deze principes enigszins te-
rug te komen. De stand van zaken in het voorjaar van 
2017, na afronding van de besprekingen en bij aanvang 
van het schrijven van de definitieve tekst, koerste de 
IASB af op een nieuw conceptual framework waarin 
bijvoorbeeld geen ‘rebuttable presumptions’ voorko-
men dat alle baten en lasten via de winst-en-verliesre-
kening worden verwerkt en dat alle OCI-posten gere-
cycled dienen te worden. In plaats daarvan wordt er de 
nadruk op gelegd dat de IASB per standaard hierover 
dient te besluiten.9 In het verlengde hiervan gebruikt de IASB het begrip 
‘comprehensive income’ als totaal van de netto-muta-
ties in activa en verplichtingen die niet voortkomen uit 
stelselwijzigingen of herstel van materiële fouten, en 
die géén betrekking hebben op transacties tussen de 
onderneming en haar aandeelhouders uit hoofde van 
hun aandeelhouderschap. Comprehensive income 
(ook vaak ‘total comprehensive income’ genoemd) is 
dan de som van de winst of het verlies enerzijds (in het 
vervolg aangeduid als ‘nettoresultaat’) en anderzijds 
‘other comprehensive income’ (in het vervolg aange-
duid als OCI), zijnde de som van de baten en lasten die 
volgens IFRS niet in het nettoresultaat verwerkt wor-
den (IAS 1.7). Voor deze splitsing tussen nettoresultaat 
en de componenten van OCI is tot op heden geen con-
ceptuele basis gevonden.7 2 
Wet- en regelgeving over OCI b. het niet in de winst-en-verliesrekening opnemen van 
deze baten of lasten de relevantie van de informatie 
in de winst-en-verliesrekening verhoogt. Inleiding Dit artikel verkent de betekenis en de presentatie van 
het zogenoemde other comprehensive income (OCI) 
onder International Financial Reporting Standards 
(IFRS) als de geldende regelgeving voor de geconsoli-
deerde jaarrekening van aan de Nederlandse effecten- 344     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017 framework is de winst-en-verliesrekening de primaire 
bron van informatie over de financiële prestaties van 
de entiteit (ED CF 7.21) en geeft de winst-en-verliesre-
kening het rendement weer dat een entiteit gedurende 
een periode op zijn economische middelen heeft ge-
maakt, en verstrekt deze informatie die nuttig is bij de 
beoordeling van de vooruitzichten voor de toekomsti-
ge kasstromen en van het beheer (stewardship) door 
het management (ED CF 7.20). Maar de IASB geeft 
geen conceptuele definitie van wat de financiële pres-
taties van een entiteit zijn, en die daarom in de winst-
en-verliesrekening zouden moeten worden gepresen-
teerd, en wat de andere baten en lasten zijn die dus in 
het OCI-statement zouden moeten komen.8 De IASB 
geeft slechts enkele principes (ED CFBC 7.37). Deze 
principes houden in dat alle baten en lasten in de 
winst-en-verliesrekening worden opgenomen, tenzij: tering aan Euronext Amsterdam. Hiervoor zijn de 75 
ondernemingen geselecteerd die per 31 december 2016 
zijn opgenomen in de beursindices AEX, AMX respec-
tievelijk AScX.5 In de bijlage is een overzicht opgeno-
men van de ondernemingen. Paragraaf 3 geeft een over-
zicht van de kwantitatieve betekenis van de posten van 
het OCI in de onderzochte jaarrekeningen. Daarna pre-
senteren we enkele bevindingen met betrekking tot de 
posten in het OCI uit ons onderzoek. In paragraaf 4 
betreft dat het gebruik van de presentatie-opties in het 
geconsolideerde OCI-statement. Paragraaf 5 gaat in op 
de relatie tussen de presentatie van het OCI-statement 
en het overzicht van mutaties in het eigen vermogen 
(statement of changes in equity). Paragraaf 6 beziet de 
presentatie van de posten van het OCI in de enkelvou-
dige jaarrekening van de onderneming. Waar zinvol, 
maken we in deze paragrafen onderscheid naar onder-
nemingen in de respectieve indices van de Nederland-
se effectenbeurs.6 Ten slotte vatten we in paragraaf 7 
samen, trekken enkele conclusies en doen enkele aan-
bevelingen. a. de baten of lasten betrekking hebben op activa of 
verplichtingen die tegen actuele waarde worden ge-
waardeerd, en de desbetreffende baten of lasten zich 
niet zouden hebben voorgedaan als de desbetreffen-
de activa of verplichtingen op basis van historische 
kostprijs waren gewaardeerd; en a. 2.2 
Posten in het OCI volgens actuele IFRS De principes in de exposure draft zijn een recente for-
mulering die de huidige denkwijze van de IASB weer-
geeft. Het idee om alle ‘non-owner equity movements’ 
als total comprehensive income te beschouwen, en de 
daaropvolgende discussie over de splitsing tussen net-
toresultaat en OCI, gaat terug tot het conceptual 
framework-project van de Financial Accounting 
Standards Board (FASB) uit de jaren ’70.10 De concep-
tuele discussies in de afgelopen decennia met betrek-
king tot OCI hebben niet tot consensus geleid, terwijl 
wel in de loop van de tijd beslissingen zijn genomen 
dat bepaalde baten en lasten als OCI gerapporteerd 
dienen te worden. Het resultaat is dat OCI soms wordt 
omschreven als een stortplaats voor resultaten die de Het nettoresultaat is het saldo van de winst-en-verlies-
rekening over een periode en is een maatstaf voor de 
prestaties van de onderneming in die periode. Volgens 
de exposure draft uit 2015 voor een nieuw conceptual MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017      345 THEMA THEMA acceptatie van bepaalde waarderingsgrondslagen voor 
balansposten in de weg staan.11 (post c.) concludeert de IASB dat herwaarderingen van-
wege hun afwijkende voorspellende waarde het beste 
op die plaats kunnen worden gepresenteerd (IAS 19.BC 
95). Het uitgangspunt van IFRS is dat alle mutaties uit 
hoofde van transacties tussen de onderneming en haar 
aandeelhouders in hun hoedanigheid van aandeelhou-
der uitsluitend worden opgenomen in het Statement 
of changes in equity, en dat alle andere transacties en 
mutaties worden opgenomen in het Statement of pro-
fit or loss and other comprehensive income for the pe-
riod (IAS 1.106 en IAS 1.BC 37/38). Dit laatste state-
ment mag worden gesplitst in twee afzonderlijke 
statements, namelijk Statement of profit or loss en het 
Other comprehensive income statement (IAS 1.10A). In het OCI-statement12 mogen uitsluitend de volgen-
de posten worden opgenomen (IAS 1.7 en IAS 1.88/89): Over de baten en lasten als gevolg van de omrekening 
van bedrijfsuitoefening in het buitenland (post d.) zegt 
de IASB in 2003 dat deze niet in de winst-en-verliesre-
kening worden opgenomen omdat de wijzigingen in 
de wisselkoersen nauwelijks of geen rechtstreekse ge-
volgen hebben voor de huidige en toekomstige kasstro-
men uit bedrijfsactiviteiten (IAS 21.41). Voor de posten genoemd onder e. (baten en lasten als 
gevolg van waardeveranderingen van ‘financiële activa 
beschikbaar voor verkoop’ die tegen reële waarde via 
het OCI-statement worden gewaardeerd) en f. 2.2 
Posten in het OCI volgens actuele IFRS (het ef-
fectieve gedeelte van de baten en lasten van hedging in-
strumenten die in een kasstroomhedge zijn opgeno-
men) lijkt het IASC in 1998, en later de IASB in 2003, 
vooral te hebben willen aansluiten bij US GAAP (zie 
ook IAS 39. BC 221 onder c.). De corresponderende be-
palingen van US GAAP zijn voor een belangrijk deel 
terug te voeren op druk vanuit de praktijk, en niet zo-
zeer op een fundamentele visie op OCI.14 a. Mutaties in het saldo van de positieve herwaarderin-
gen van materiële vaste activa (in overeenstemming 
met IAS 16 Property, Plant and Equipment); b. Mutaties in het saldo van de positieve herwaarderin-
gen van immateriële vaste activa (in overeenstem-
ming met IAS 38 Intangible Assets); c. Mutaties uit hoofde van herwaarderingen van toe-
gezegd-pensioenregelingen (in overeenstemming 
met IAS 19 Employee Benefits); Wel zijn er in de loop van de tijd nadere aanwijzingen 
voor de verwerking en presentatie van de OCI-posten 
gekomen. Zo presenteert het OCI-statement de posten 
naar hun aard en al naar gelang ze in de toekomst wel 
of niet alsnog in de winst-en-verliesrekening worden 
verwerkt wanneer aan bepaalde voorwaarden wordt 
voldaan (reclassification adjustment, doorgaans aan-
geduid als recycling), met afzonderlijke presentatie van 
het gedeelte van het OCI van geassocieerde deelnemin-
gen en joint ventures die worden verwerkt volgens de 
equity method waarbij ook een onderscheid wordt ge-
maakt naar al dan niet te recyclen bedragen (IAS 
1.82A). Het recyclen doet zich voor wanneer aan de 
voorwaarden daarvoor in de specifieke standaarden 
wordt voldaan, zoals de verkoop van een bedrijfsuitoe-
fening in het buitenland (post d.; IAS 21), de over-
dracht van ‘financiële activa beschikbaar voor verkoop’ 
(post e.; IAS 39) en wanneer een afgedekte verwachte 
toekomstige transactie het nettoresultaat beïnvloedt 
(post f.; IAS 39). Ze worden dan ‘teruggedraaid’ via het 
OCI-statement en alsnog in de winst-en-verliesreke-
ning verwerkt. De posten a., b. en c. mogen niet wor-
den gerecycled (IAS 1.95/96). Door het ontbreken van 
een consistente visie op OCI zijn ook de keuzes om be-
paalde posten wel of niet te recyclen in de loop van de 
tijd gemaakt zonder dat duidelijk is welke visie op re-
cycling hieraan ten grondslag lag. De gerecyclede be-
dragen worden hetzij in het OCI-statement hetzij in 
de toelichting gepresenteerd (IAS 1.94). d. 346     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017 2.4 
Verwerking van OCI in de enkelvoudige jaarrekening 2.4 
Verwerking van OCI in de enkelvoudige jaarrekening één bedrag aan winstbelasting voor de desbetreffende 
posten (ook wel ‘bruto’ genoemd). Bij deze laatste pre-
sentatie wordt de winstbelasting onderscheiden naar 
de posten die wel en de posten die niet worden gerecy-
cled (IAS 1.91). De Nederlandse wetgeving biedt ondernemingen die 
onder haar toepassingsgebied vallen, de mogelijkheid 
om het eigen vermogen volgens de enkelvoudige jaar-
rekening gelijk te houden aan dat volgens de geconso-
lideerde jaarrekening. Dit doet de wetgever ook voor 
ondernemingen die hun geconsolideerde jaarrekening 
(moeten) opmaken op basis van IFRS via wat in de 
praktijk heet ‘optie 3’. Voor iedere post van het eigen vermogen presenteert 
de onderneming een analyse, post voor post, van OCI. Deze analyse wordt hetzij in het statement of changes 
in equity hetzij in de toelichting opgenomen (IAS 
1.106A). Deze optie staat toe dat in de enkelvoudige jaarreke-
ning dezelfde waarderingsgrondslagen worden toege-
past als in de geconsolideerde jaarrekening (zie art. 2:362 lid 8 BW). Naast de toepassing van dezelfde waar-
deringsgrondslagen voor balansposten houdt dat in 
dat dezelfde resultaatbepalingsgrondslagen voor de 
posten van de winst-en-verliesrekening worden toege-
past (zie hierover ook Van Geffen & Kamp, 2017, in dit 
nummer). 2.3 
Toekomstige ontwikkelingen In de toelichting op de enkel-
voudige jaarrekening presenteert zij een verloopover-
zicht van het eigen vermogen volgens art. 2: 378 BW. i. Baten en lasten uit beleggingen in eigenvermogens-
instrumenten die worden gewaardeerd tegen reële 
waarde, en uit instrumenten ter afdekking van deze 
beleggingen (in overeenstemming met alinea 5.7.5 
van IFRS 9); ii. Baten en lasten uit financiële activa gewaardeerd 
tegen reële waarde (in overeenstemming met alinea 
4.1.2A van IFRS 9); iii. Voor bepaalde schulden gewaardeerd tegen reële 
waarde het bedrag van de mutatie van de reële 
waarde als gevolg van verandering van het aan de 
schuld verbonden kredietrisico (in overeenstem-
ming met alinea 5.7.7 van IFRS 9); iv. Waardeveranderingen in de tijdswaarde van opties 
wanneer de intrinsieke waarde en de tijdswaarde 
van een optiecontract worden gescheiden en alleen 
de veranderingen in de intrinsieke waarde als af-
dekkingsinstrument worden aangewezen (in over-
eenstemming met hoofdstuk 6 van IFRS 9); Dit betekent onder meer dat toedeling van de posten uit 
het OCI-statement naar de onderscheiden posten van 
het eigen vermogen in de geconsolideerde jaarrekening 
anders kan zijn dan in de enkelvoudige jaarrekening. In 
de enkelvoudige jaarrekening worden bijvoorbeeld wet-
telijke reserves onderscheiden, terwijl die in de geconso-
lideerde jaarrekening niet hoeven voor te komen omdat 
IFRS geen wettelijke reserves kent en evenmin kan cre-
eren omdat IFRS geen eigen wettelijke basis heeft. v. Waardeveranderingen in de termijnelementen van 
termijncontracten wanneer het termijnelement en 
het contante element van een termijncontract wor-
den gescheiden en alleen de veranderingen in het 
contante element als afdekkingsinstrument worden 
aangewezen, en waardeveranderingen in de valuta-
basisspread van een financieel instrument wanneer 
deze van de aanwijzing van dat financiële instrument 
als afdekkingsinstrument wordt uitgesloten (in 
overeenstemming met hoofdstuk 6 van IFRS 9). 2.3 
Toekomstige ontwikkelingen Voor de jaarrekening waarvan het verslagjaar begint op 
1 januari 201815, zal IFRS 9 Financial Instruments van 
toepassing zijn en zal een groot deel van de bepalingen 
van IAS 39 vervallen.16 Als gevolg hiervan komt de post 
hiervoor genoemd onder e. niet meer voor in het OCI-
statement. Wel kunnen de volgende posten als gevolg 
van de toepassing van IFRS 9 vanaf dat moment in het 
OCI-statement gaan voorkomen17: Wanneer ‘optie 3’ wordt gebruikt blijven voor de pre-
sentatie van en de toelichting bij de enkelvoudige jaar-
rekening de Nederlandse wet- en regelgeving onverkort 
van toepassing. Dat betekent onder meer dat de enkel-
voudige jaarrekening een winst-en-verliesrekening 
kent, maar geen OCI-statement. De Nederlandse wet-
geving immers kent een dergelijk OCI-statement niet, 
noch in BW 2 Titel 9 over de jaarrekening en het be-
stuursverslag noch in het Besluit modellen jaarreke-
ning.19 Als gevolg hiervan verwerkt de onderneming 
die ‘optie 3’ toepast de posten die zij in haar geconso-
lideerde jaarrekening in het OCI-statement opneemt 
in haar enkelvoudige jaarrekening rechtstreeks in het 
eigen vermogen in overeenstemming met de bepalin-
gen van art. 2:373 BW. In de toelichting op de enkel-
voudige jaarrekening presenteert zij een verloopover-
zicht van het eigen vermogen volgens art. 2: 378 BW. Dit betekent onder meer dat toedeling van de posten uit 
het OCI-statement naar de onderscheiden posten van 
het eigen vermogen in de geconsolideerde jaarrekening 
anders kan zijn dan in de enkelvoudige jaarrekening. In 
de enkelvoudige jaarrekening worden bijvoorbeeld wet-
telijke reserves onderscheiden, terwijl die in de geconso-
lideerde jaarrekening niet hoeven voor te komen omdat 
IFRS geen wettelijke reserves kent en evenmin kan cre-
eren omdat IFRS geen eigen wettelijke basis heeft. Wanneer ‘optie 3’ wordt gebruikt blijven voor de pre-
sentatie van en de toelichting bij de enkelvoudige jaar-
rekening de Nederlandse wet- en regelgeving onverkort 
van toepassing. Dat betekent onder meer dat de enkel-
voudige jaarrekening een winst-en-verliesrekening 
kent, maar geen OCI-statement. De Nederlandse wet-
geving immers kent een dergelijk OCI-statement niet, 
noch in BW 2 Titel 9 over de jaarrekening en het be-
stuursverslag noch in het Besluit modellen jaarreke-
ning.19 Als gevolg hiervan verwerkt de onderneming 
die ‘optie 3’ toepast de posten die zij in haar geconso-
lideerde jaarrekening in het OCI-statement opneemt 
in haar enkelvoudige jaarrekening rechtstreeks in het 
eigen vermogen in overeenstemming met de bepalin-
gen van art. 2:373 BW. 2.2 
Posten in het OCI volgens actuele IFRS Baten en lasten als gevolg van de omrekening van be-
drijfsuitoefening in het buitenland (in overeenstem-
ming met IAS 21 The Effects of Changes in Foreign Ex-
change Rates); e. Baten en lasten als gevolg van waardeveranderingen 
van financiële activa beschikbaar voor verkoop (avai-
lable-for-sale) die tegen reële waarde via het OCI-
statement worden gewaardeerd (in overeenstemming 
met IAS 39 Financial Instruments: Recognition and Mea-
surement); en f. Het effectieve gedeelte van de baten en lasten van 
hedging instrumenten die in een kasstroomhedge 
zijn opgenomen (in overeenstemming met IAS 39 Fi-
nancial Instruments: Recognition and Measurement). De IASB zegt weinig over de redenen voor het opne-
men van de hiervoor genoemde posten in het OCI-
statement in plaats van in de winst-en-verliesrekening. De overwegingen van de IASB voor de wijze van ver-
werking van de posten a. en b. zijn beperkt. Over de 
herwaardering van materiële vaste activa werd in de 
oorspronkelijke versie van IAS 16 aangegeven dat een 
dergelijke waardestijging doorgaans als niet beschik-
baar voor uitdeling aan eigenvermogensverschaffers 
werd beschouwd en dus als OCI-post.13 Bij de verwer-
king van herwaardering van immateriële vaste activa 
lijkt aansluiting bij de verwerking onder IAS 16 te zijn 
gezocht. De winstbelasting over de OCI-posten wordt in het 
OCI-statement gepresenteerd hetzij na aftrek ervan 
(ook wel ‘netto’ genoemd) hetzij voor aftrek ervan met Bij de introductie in 2011 van de huidige verwerking 
van de mutaties uit hoofde van herwaarderingen van 
toezegde pensioenregelingen in het OCI-statement 346     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017 3 
Kwantitatieve betekenis OCI-items Dit gebeurt ook, omdat bijvoor-
beeld de resultaten uit hoofde van pensioenregelingen 
overwegend negatief zijn, en ook negatief gecorreleerd 
met de omrekeningsverschillen op vreemde valuta die 
in meerderheid positief zijn.20 Daarbij komt dat het 
nettoresultaat weliswaar een voor de hand liggende 
benchmark is om de omvang van het OCI mee te ver-
gelijken, maar dat dit ook een vertekening kan opleve-
ren wanneer het nettoresultaat in een jaar dicht bij nul 
ligt. OCI absoluut 
OCI positief 
OCI negatief
AEX-ondernemingen
38%
31%
-45%
AMX-ondernemingen
32%
16%
-50%
AScX-ondernemingen
13%
19%
-10%
Totaal
28%
22%
-39%
Tabel 2 OCI als percentage van nettoresultaat, naar beursindex Tabel 2 OCI als percentage van nettoresultaat, naar beursindex Een andere manier om inzicht te geven in de kwanti-
tatieve betekenis van OCI is daarom om de omvang 
van de afzonderlijke OCI-posten uit te drukken in een 
(absoluut) percentage van het eigen vermogen. We 
doen dat in tabel 4. Zoals nader besproken in paragraaf 
4.3 is een dergelijke berekening niet eenvoudig, omdat 
de bedragen niet zonder meer vergelijkbaar gemaakt 
kunnen worden als gevolg van de verschillende presen-
tatiewijzen van de belastingimpact. Daarom moeten 
de waarden in tabel 4 met enige voorzichtigheid en 
slechts als een globale indicatie worden gezien. OCI > 0
OCI = 0
OCI < 0
Totaal
n
%
n
%
n
%
n
%
Nettoresultaat > 0
29
39
2
3
34
45
65
87
Nettoresultaat < 0
6
8
1
1
3
4
10
13
Totaal
35
47
3
4
37
49
75
100
Tabel 3 Teken van nettoresultaat en OCI Tabel 3 Teken van nettoresultaat en OCI Tabel 3 Teken van nettoresultaat en OCI Tabel 4 laat zien dat de meest voorkomende OCI-pos-
ten betrekking hebben op toegezegd-pensioenregelin-
gen (73%), omrekening van buitenlandse deelnemin-
gen (76%) en cash flow hedges (67%). Deze posten 
komen voor in tweederde tot driekwart van de 75 on-
derzochte jaarrekeningen. Herwaardering van financi-
ele activa ‘available-for-sale’ komt in 35% van de jaar-
rekeningen voor. De OCI-posten komen relatief het 
meest vaak voor in jaarrekeningen van ondernemin-
gen in de AEX en het minst bij AScX-fondsen. Uit de 
gemiddelden en maxima blijkt dat de impact van deze 
vier meest voorkomende posten (de posten c., d., e. en 
f. 3 
Kwantitatieve betekenis OCI-items In tabel 1 geven we een inventarisatie van de kwantita-
tieve betekenis van OCI, door de som van de OCI-pos-
ten uit te drukken als percentage van het absoluut ge-
maakte nettoresultaat. Hieruit blijkt dat OCI negatief 
is in 37 jaarrekeningen (49%), en positief in 35 jaarre-
keningen (47%). OCI maakt in bijna de helft van de 
jaarrekeningen (35 jaarrekeningen, 47%) minder dan 
10% van het (absolute) nettoresultaat uit. Anderzijds 
is deze in vijf jaarrekeningen (7%) meer dan 100% van 
het (absolute) nettoresultaat. Gezien de hiervoor genoemde principes op hoog ni-
veau voor de verwerking van posten in het OCI-state-
ment is het niet verrassend dat de IASB geen belang-
rijke nieuwe overwegingen geeft voor de initiële 
verwerking ervan buiten de winst-en-verliesrekening. Wel wordt nader ingegaan op de overwegingen voor 
verwerking in het OCI-statement.18 MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017      347 n
%
n
%
OCI negatief:
 >100%
3
4
 50 < 100%
5
7
 10 < 50%
16
21
 0,1 < 10%
13
17
 totaal
37
49
OCI nihil:
3
4
OCI positief :
 
 0,1 < 10%
19
25
 10 < 50%
12
16
 50 < 100%
2
3
 >100%
2
3
35
47
Totaal
75
100
Tabel 1 OCI als percentage van het absolute nettoresultaat Tabel 1 OCI als percentage van het absolute nettoresultaat Tabel 1 OCI als percentage van het absolute nettoresultaat resultaten, laat zien dat hier geen sprake is van een een-
voudige lineaire relatie. Uit tabel 3 blijkt dat nettoresultaat en OCI in 40 jaar-
rekeningen (53%) een verschillend teken hebben. In de 
meeste gevallen is het nettoresultaat positief, terwijl 
OCI negatief is. Gegeven de frequenties waarmee po-
sitieve (respectievelijk negatieve) nettoresultaten en po-
sitief (respectievelijk negatief) OCI voorkomen is dit 
verenigbaar met de veronderstelling dat nettoresultaat 
en OCI-posten onafhankelijk van elkaar worden be-
paald. Daarnaast merken we op (dit is niet uit de tabel 
op te maken) dat in drie jaarrekeningen het (positieve) 
nettoresultaat volledig tenietgedaan wordt door een 
negatief OCI, waardoor het totaalresultaat per saldo 
een negatieve uitkomst heeft. In één jaarrekening is het 
omgekeerde het geval. Het (negatieve) nettoresultaat 
wordt volledig gecompenseerd door een positief OCI. OCI kan bestaan uit verschillende posten die elkaar 
kunnen compenseren. 3 
Kwantitatieve betekenis OCI-items in tabel 4) in veel gevallen beperkt blijft tot enkele 
procenten van het eigen vermogen, maar dat de impact In tabel 2 laten we zien dat OCI gemiddeld belangrij-
ker is naarmate de marktkapitalisatie van ondernemin-
gen toeneemt (ervan uitgaande dat de 25 ondernemin-
gen met de grootste marktkapitalisatie in de AEX zijn 
opgenomen, de daarna qua marktkapitalisatie volgen-
de 25 ondernemingen in de AMX, en de volgende 25 
ondernemingen in de AScX). Dit blijkt in elk geval voor 
de vergelijking tussen de AEX- en AScX- ondernemin-
gen. Het wisselende gemiddelde van de AMX-onderne-
mingen wanneer gekeken wordt naar de absolute waar-
de van OCI dan wel naar positieve of negatieve 348     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017 Percentage van eigen vermogen 
Frequentie van voorkomen
Gemiddeld
Maximum
Alle ondernemingen
AscX
AMX
AEX
OCI-posten:
n
% a)
% b)
% b)
% b)
Herwaardering vaste activa (a. en b.)
0,1%
0,3%
7
9
4
8
16
Toegezegd- pensioenregelingen (c.)
3,0%
42,2%
55
73
52
80
88
Omrekeningsverschillen bedrijfsuitoefening 
in vreemde valuta (d.)
2,5%
28,4%
57
76
56
76
96
Herwaardering available-for-sale activa (e.) 
8,4%
168,4%
26
35
12
36
56
Cash flow hedges (f.)
3,2%
89,5%
50
67
40
68
92
Overig
1,1%
3,9%
4 
5
-
8
8
a) Het percentage is berekend ten opzichte van het totale aantal onderzochte jaarrekeningen (75)
b) Het percentage is berekend ten opzichte van het totale aantal onderzochte jaarrekeningen in de index (25)
Tabel 4 OCI-posten: absolute waarde als percentage van eigen vermogen en frequentie van voorkomen Tabel 4 OCI-posten: absolute waarde als percentage van eigen vermogen en frequentie van voorkome a) Het percentage is berekend ten opzichte van het totale aantal onderzochte jaarrekeningen (75)
b) Het percentage is berekend ten opzichte van het totale aantal onderzochte jaarrekeningen in de index (25) dit een triviale keuze is, omdat in beide gevallen dezelf-
de informatie wordt gegeven. Het verschil is dat bij één 
statement het nettoresultaat een tussentelling is, ter-
wijl bij twee statements het nettoresultaat zowel de 
laatste regel van de winst-en-verliesrekening is als de 
eerste regel van het daarop volgende statement of other 
comprehensive income. 3 
Kwantitatieve betekenis OCI-items Toch is over dit punt in en 
rond de IASB lang en intensief gedebatteerd.22 Binnen 
de IASB bestond lange tijd een voorkeur voor een ‘sin-
gle-statement approach’, maar veel betrokkenen zagen 
dit als de eerste stap naar de afschaffing van het netto-
resultaat-begrip en hebben zich er daarom fel tegen 
verzet. in een klein aantal gevallen zeer groot is. Dit beeld is 
vergelijkbaar met de analyse van de impact op het re-
sultaat: het gaat hier om posten die in veel gevallen van 
beperkte betekenis zijn voor de omvang van vermogen 
en resultaat, maar in incidentele gevallen van bijzon-
der grote betekenis. Herwaardering van vaste activa komt slechts beperkt 
voor, en heeft dan slechts een kleine impact. De cate-
gorie ‘overig’ heeft betrekking op verzekeringsonder-
nemingen die binnen OCI niet-gerealiseerde resulta-
ten rapporteren die niet voorkomen in de opsomming 
in IAS 1 (zie paragraaf 2.2), maar die bij wijze van uit-
zondering op basis van IFRS 4 Insurance Contracts wor-
den gerapporteerd.21 Uit tabel 5 blijkt dat 64 van de onderzochte jaarreke-
ningen (85%), dat is een ruime meerderheid, kiest voor 
de presentatie van het totaalresultaat in de vorm van 
twee afzonderlijke overzichten. Binnen deze groep kan 
dan nog weer onderscheid gemaakt worden tussen pre-
sentatie van beide overzichten op één pagina of op ver-
schillende pagina’s, waarbij opnieuw een ruime meer-
derheid kiest voor presentatie op twee pagina’s. 4.3. Presentatie van winstbelastingen 4.3. Presentatie van winstbelastingen over 2010 slechts 3% van een onderzoekspopulatie van 
grote Europese ondernemingen koos voor een geïnte-
greerde (‘single statement’) presentatie. Deze resulta-
ten zijn niet rechtstreeks te vergelijken met die van het 
huidige onderzoek, omdat er aanwijzingen zijn dat de 
presentatiekeuze samenhangt met omvang. Van de elf 
jaarrekeningen uit dit onderzoek met één overzicht 
maakt slechts één onderneming (4%) deel uit van de 
AEX-index, drie (12%) van de AMX en zeven (28%) van 
de AScX. Een verklaring hiervoor kunnen we niet ge-
ven. Wel kunnen we stellen dat de ‘single-statement’-
presentatie inmiddels niet meer een uitsluitend theo-
retische mogelijkheid is, maar onderdeel van de 
verslaggevingspraktijk aan het worden is.23 Een interessante optie voor de presentatie van OCI be-
treft de weergave van eventuele winstbelasting over de 
posten van OCI. Een jaarrekening toont per compo-
nent van OCI de bijbehorende belasting, hetzij in het 
overzicht van OCI, hetzij in de toelichting (IAS 1.90). Hierbij kan ervoor worden gekozen om OCI-posten 
netto (na belasting) te presenteren, of bruto (voor be-
lasting), met vermelding van het totale belastingbedrag 
voor deze posten. In dit laatste geval wordt de belas-
ting gealloceerd aan posten die gerecycled en die niet 
gerecycled zullen worden (IAS 1.91). De bedoeling hier-
van is dat geen van beide opties de onderneming ont-
slaat van de verplichting om de belasting per compo-
nent van OCI in haar jaarrekening te vermelden. Bij de 
netto-presentatie gebeurt dit in de toelichting. Bij de 
bruto-presentatie kan het zijn dat er per groep (recy-
cling of niet) slechts één OCI-item is, waarmee in het 
OCI-statement zelf aan de verplichting kan worden 
voldaan. Zijn er meer items per groep dan wordt nader 
uitgesplitst in de toelichting.25 Tabel 5 laat verder zien dat, bij ondernemingen die kie-
zen voor twee overzichten, OCI gemiddeld genomen 
relatief groot is ten opzichte van het nettoresultaat. Dit blijkt zowel wanneer geen rekening wordt gehou-
den met het teken van de resultaten (absolute impact) 
als wanneer afzonderlijk wordt gekeken naar positief 
dan wel negatief OCI in verhouding tot het absolute 
nettoresultaat (positieve impact respectievelijk nega-
tieve impact van OCI). Tabel 6 laat zien dat het ‘net of tax’ presenteren van de 
items in het OCI-statement in de meeste jaarrekenin-
gen (door 32 ondernemingen, 43%) voorkomt. De bru-
to-presentatie zoals bedoeld in IAS 1.91(b) wordt toe-
gepast in 27 jaarrekeningen (36%). 4.3. Presentatie van winstbelastingen Hierbij wordt dan 
de belastingpost per subgroep (wel of geen recycling) 
opgenomen. In 14 jaarrekeningen (19%) is gekozen 
voor een optie die niet met zoveel woorden in IAS 1 ge-
noemd wordt, namelijk een bruto-presentatie met af-
zonderlijke vermelding van de belasting gerelateerd 
aan elke post. De éne onderneming die bruto presen-
teert met één ongedeelde belastingpost toont een be-
lastingbedrag van nihil (ook in de vergelijkende cijfers) 
in welk geval naar onze mening allocatie inderdaad 
overbodig lijkt. Omdat de langlopende discussie over één of twee state-
ments nog niet is afgesloten zien we geen grond om 
het één of het ander als ‘best practice’ aan te wijzen. 4.1 
Eén of twee overzichten De meest in het oog lopende optie in IFRS voor de pre-
sentatie van OCI is de in paragraaf 2.2 genoemde keu-
ze tussen één primair statement of comprehensive in-
come en twee primaire statements, te weten een 
winst-en-verliesrekening en een statement of other 
comprehensive income. Men zou kunnen denken dat Gezien de weerstand tegen de ‘single-statement appro-
ach’ is het opmerkelijk dat inmiddels 15% van de on-
derzochte ondernemingen hiervoor kiest. Uit eerder 
onderzoek van Backhuijs en Knoops (2011) bleek dat n
%
n
%
OCI absoluut
OCI positief 
OCI negatief 
Twee afzonderlijke overzichten:
 op verschillende pagina’s
55
73
33%
27%
-40%
 op één pagina
9
12
27%
2%
-40%
 totaal
64
85
Eén overzicht 
11
15
3%
1%
-5%
Totaal
75
100
28%
22%
-35%
Tabel 5 Presentatie-opties en OCI als percentage van nettoresultaat (gemiddeld) Tabel 5 Presentatie-opties en OCI als percentage van nettoresultaat (gemiddeld) Tabel 5 Presentatie-opties en OCI als percentage van nettoresultaat (gemiddeld) MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017      349 THEMA THEMA 4.2 
Recycling Bij de presentatie van OCI in het primaire statement 
maakt de onderneming onderscheid tussen posten die 
gerecycled zullen worden bij realisatie en items die niet 
gerecycled zullen worden (IAS 1.82A). Op drie na zien 
we in alle jaarrekeningen (96%) dit onderscheid, of, wan-
neer het om slechts één item gaat, staat in de omschrij-
ving ervan of recycling wel of niet van toepassing is. Eén 
van de drie jaarrekeningen die geen aandacht geeft aan 
recycling heeft voor zowel het boekjaar als de vergelij-
kende cijfers alleen OCI-posten van nihil, waardoor een 
verdere uitsplitsing niet aan de orde is.24 De andere twee 
hadden in de presentatie wel aandacht kunnen geven 
aan recycling. Of hier al dan niet sprake zou zijn van ma-
teriële informatie, hebben we niet kunnen beoordelen. Van de 32 jaarrekeningen die de OCI-posten netto pre-
senteren, geven er 15 (47%) in de toelichting informa-
tie over de belasting per OCI-post. Deze informatie is 
niet altijd eenvoudig te vinden, en het is dus denkbaar 
dat het aantal ondernemingen dat deze informatie ver- n
%
OCI-posten na belastingen (netto)
32
43
OCI-posten vóór belastingen (bruto) met belasting per subgroep op basis van recycling
27
36
OCI-posten vóór belasting (bruto) met afzonderlijke vermelding van belasting per post
14
19
OCI-posten vóór belasting (bruto) met één totale belastingpost 
1
1
OCI nihil (alle gepresenteerde jaren)
1
1
Totaal 
75
100
Tabel 6 Presentatie van belastingen n
%
OCI-posten na belastingen (netto)
32
43
OCI-posten vóór belastingen (bruto) met belasting per subgroep op basis van recycling
27
36
OCI-posten vóór belasting (bruto) met afzonderlijke vermelding van belasting per post
14
19
OCI-posten vóór belasting (bruto) met één totale belastingpost 
1
1
OCI nihil (alle gepresenteerde jaren)
1
1
Totaal 
75
100
Tabel 6 Presentatie van belastingen 350     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017 tures. Het betreft hier jaarrekeningen waaruit elders 
blijkt dat wel sprake is van dit type kapitaalbelangen, 
maar het is natuurlijk denkbaar dat het OCI van deze 
belangen nihil (of immaterieel) is. Een andere grote 
groep jaarrekeningen (22%) presenteert het aandeel in 
het OCI van deelnemingen en/of joint ventures als één 
(of twee) line items toegerekend per subgroep (recycle-
baar/niet recyclebaar). Slechts enkele jaarrekeningen 
(9%) verschaffen een gedetailleerdere specificatie naar 
individuele items in het OCI overzicht. Dit is niet ver-
plicht volgens IAS 1, en hoe zinvol dit is hangt af van 
de materialiteit van deze posten. strekt groter is. 4.5 
Verwijzing naar de toelichting 4.5 
Verwijzing naar de toelichting
Het is een verplichting, en geen optie, om bij de pos-
ten in de primaire overzichten verwijzingen op te ne-
men naar de bijbehorende informatie in de toelichting 
(IAS 1.113). Opmerkelijk is daarom dat in alle jaarre-
keningen (100%) vanuit de winst-en-verliesrekening en 
vanuit de balans verwijzingen naar de genummerde pa-
ragrafen in de toelichting zijn opgenomen, maar dat 
dit in slechts 41 jaarrekeningen (55%) voor één of meer 
OCI-posten gebeurt. Hierin is wel enige systematiek te 
onderkennen in de zin dat de omvang van OCI in jaar-
rekeningen zonder verwijzingen doorgaans wat klei-
ner is.27 Maar op zich is dat geen reden om de verwij-
zingen achterwege te laten, omdat we ook bij relatief 
kleine posten in de winst-en-verliesrekening verwijzin-
gen hebben gezien. Het lijkt er daarom meer op dat in 
een deel van de jaarrekeningen het OCI-overzicht toch 
een andere, wellicht meer secundaire, status heeft dan 
de winst-en-verliesrekening en de balans. Ook in de 
jaarrekeningen met OCI op één pagina samen met de 
winst-en-verliesrekening (in één of twee overzichten) 
is het beeld gemengd en blijven in iets meer dan de 
helft (11 van 20 jaarrekeningen) de verwijzingen bij 
OCI-posten achterwege terwijl deze wel worden opge-
nomen bij posten van de winst-en-verliesrekening. Als best practice in dit verband noemen we de jaarre-
kening van Amsterdam Commodities (figuur 1). In het 
OCI-statement wordt met een duidelijke voetnootver-
wijzing (‘The income tax relating to each component 
of other comprehensive income is disclosed in Note 
25’) aangegeven waar de informatie over belastingen 
te vinden is. In de toelichting worden vervolgens zowel 
de bruto- als de nettobedragen weergegeven. Op deze 
manier komt de informatie beter tot zijn recht dan 
wanneer, zoals een deel van de ondernemingen doet, 
in de toelichting uitsluitend de belastingbedragen wor-
den vermeld die de lezer vervolgens zelf weer moet re-
lateren aan de posten in het OCI-statement. 4.2 
Recycling Vaak is de informatie opgenomen on-
der de toelichting op de belastingen in de winst-en-ver-
liesrekening of de balans, maar soms ook in de 
toelichting op de afzonderlijke OCI-posten, onder de 
mutaties in de reserves, of een enkele keer in het over-
zicht van mutaties in het eigen vermogen. Bij drie jaar-
rekeningen vermoeden we dat deze informatie niet ge-
geven wordt omdat er sprake is van slechts één 
OCI-post waarover mogelijk geen belastinglast ver-
werkt wordt.26 Bij één jaarrekening troffen we in zo’n 
geval een mededeling in de toelichting aan dat er geen 
belastingeffecten waren op OCI-posten. We merken op 
dat het met name de uiteenlopende presentatie van be-
lastingen is die het bewerkelijk maakt om OCI-posten 
te betrekken in een vergelijkende financiële analyse op 
basis van jaarrekeningen. 4.4 
OCI van deelnemingen en joint ventures Afzonderlijk wordt vermeld het aandeel in OCI van 
niet-geconsolideerde deelnemingen en joint ventures 
die op basis van de equity method verwerkt worden in 
de jaarrekening. Daarbij wordt dit aandeel in OCI dan 
gesplitst in het deel dat gerecycled kan worden, en het 
deel waarvoor dit niet geldt (IAS 1.82A). Tabel 7 laat 
zien dat in een meerderheid van de jaarrekeningen 
(55%) in het OCI-statement niet is opgenomen welk 
deel van OCI bestaat uit het aandeel in het OCI van 
niet-geconsolideerde deelnemingen en/of joint ven- Het opnemen van verwijzingen zou niet alleen het ge-
volg moeten zijn van een formele verplichting, maar 
vooral van een wens om de lezer van de jaarrekening Figuur 1 Best practice toelichting belasting over OCI: Amsterdam Commodities N.V., Annual Report 2016, p. 94 Best practice toelichting belasting over OCI: Amsterdam Commodities N.V., Annual Report 2016, p. Figuur 1 Best practice toelichting belasting over OCI: Amsterdam Commodities N.V., Annual Report 2016, p. 94 94 Tax components OCI
Cash ﬂow hedges
Currency translation 
adjustments (CTA)
CTA on goodwill
Remeasurement 
gains/(losses) on deﬁned 
beneﬁt plans
Total
Before tax
(540)
1 546
1 103
(105)
2 004
2016
Tax credit
135
-
-
26
161
After tax
(405)
1 546
1 103
(79)
2 165
Before tax
(505)
5 265
3 515
184
8 459
2015
Tax credit
126
-
-
(46)
80
After tax
(379)
5 265
3 515
138
8 539 MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017      351 THEMA THEMA THEMA n
%
n
%
Wel vermelding: 
Specificatie naar individuele items
7
9
Eén (of twee) line items, toegerekend aan subgroep
16
22
Eén line item, niet toegerekend aan subgroep
1
1
24
32
Geen afzonderlijke vermelding 
41
55
Niet van toepassing (geen niet-geconsolideerde deelnemingen of joint ventures)
10
13
Totaal 
75
100
Tabel 7 Presentatie van aandeel niet-geconsolideerde deelnemingen/joint ventures in het OCI n
%
n
%
Wel vermelding: 
Specificatie naar individuele items
7
9
Eén (of twee) line items, toegerekend aan subgroep
16
22
Eén line item, niet toegerekend aan subgroep
1
1
24
32
Geen afzonderlijke vermelding 
41
55
Niet van toepassing (geen niet-geconsolideerde deelnemingen of joint ventures)
10
13
Totaal 
75
100
Tabel 7 Presentatie van aandeel niet-geconsolideerde deelnemingen/joint ventures in het OCI Tabel 7 Presentatie van aandeel niet-geconsolideerde deelnemingen/joint ventures in het OCI el 7 Presentatie van aandeel niet-geconsolideerde deelnemingen/joint ventures in het OCI Consolidated Statement of Comprehensive Income
In EUR millions
Note
2015
2016
Net profit
579.6
326.7
Other comprehensive income that may be reclassified to statement of income in 
subsequent periods
12.6
20.6
Other comprehensive income that will not be reclassified to statement of income in 
subsequent periods
-26.2
72.2
Other comprehensive income, net of tax 
-13.6
92.8
Total comprehensive income
566.0
419.5
Total comprehensive income
566.0
419.5
Exchange differences on translation of foreign operations
Net investment hedges
Use of exchange rate differences on translation of foreign operations and use of net 
investment hedges
Effective portion of changes in fair value of cash flow hedges 
Use of effective portion of cash flow hedges to statement of income 
Share in other comprehensive income of joint ventures and associates
5.2, 5.4
5.2
5.2, 5.4
5.2
5.2
5.2
37.7
-18.2
0.5
-0.8
-5.5
-1.1
50.6
-65.2
0.8
26.2
-5.1
13.3
Remeasurement of defined benefit plans 
5.3, 7.2, 8.4
-26.2
72.2
Holders of ordinary shares
Non-controlling interests
518.7
47.3
369.9
49.6
Attributable to:
Items are disclosed net of tax. Figuur 1 Best practice toelichting belasting over OCI: Amsterdam Commodities N.V., Annual Report 2016, p. 94 The income tax relating to each component of other comprehensive income is disclosed in note 7.1. Figuur 2 Best practice verwijzing naar toelichting: Vopak, Annual Report 2016, p. 121 Figuur 2 Best practice verwijzing naar toelichting: Vopak, Annual Report 2016, p. 121 tems are disclosed net of tax. The income tax relating to each component of other comprehensive income is disclosed in note 7.1. op de belasting over OCI weer wordt verwezen naar de 
toelichtingsnummers op de afzonderlijke OCI-posten. Dit maakt het navigeren door de jaarrekening wel erg 
gemakkelijk. behulpzaam te zijn. Daarom vermelden we als best 
practice de jaarrekening van Vopak (figuur 2). De mees-
te jaarrekeningen met verwijzingen in het OCI-state-
ment maken niet duidelijk of sprake is van verwijzin-
gen naar inhoudelijke bespreking van de OCI-posten 
(bijvoorbeeld de toelichting op pensioenen) dan wel 
naar de eventuele toelichtingen op belastingen op OCI-
items. Vopak lost dit op door dubbele verwijzingen, 
zowel per regel (naar de inhoudelijke toelichting) als 
met een voetnoot die duidelijk verwijst naar de belas-
tingaspecten. Daar komt bij dat vanuit de toelichting 4.6 
Gegevens per aandeel Maar de geschiedenis van 
IAS 1.106A maakt duidelijk dat het de IASB erom te 
doen was om flexibiliteit te geven, zolang elke OCI-post 
maar ergens terug te vinden is in een aansluiting van de 
bijbehorende component(en) van het eigen vermogen.30 De bedoelde flexibiliteit is terug te vinden in een ver-
scheidenheid aan presentatiewijzen voor de OCI-pos-
ten in het overzicht van mutaties in eigen vermogen. Deze verscheidenheid hangt uiteraard ook samen met 
verscheidenheid in de frequentie en verschillende com-
binaties waarin de OCI-posten voorkomen. Wat vrij-
wel niet varieert is dat het mutatieoverzicht eigen ver-
mogen is opgebouwd uit kolommen die de 
componenten van eigen vermogen weergeven, en re-
gels (of rijen) die de verschillende soorten mutaties 
weergeven.31 Binnen deze basisopzet zijn de waargeno-
men ‘uitersten’: 4.6 
Gegevens per aandeel De winst per aandeel en de verwaterde (‘diluted’) winst 
per aandeel worden gepresenteerd als onderdeel van 
de geconsolideerde winst-en-verliesrekening volgens 
de bepalingen van IAS 33 Earnings per share. IFRS kent 
geen vereiste om OCI per aandeel of total comprehen- 352     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017 sive income per aandeel te tonen, maar staat dit wel toe 
(IAS 33.73). De IASB heeft wel gesproken over de wen-
selijkheid van een verplichte presentatie, maar heeft 
hier vanaf gezien in afwachting van verdere bezinning 
op de aard van OCI en op de betekenis van bedragen 
per aandeel.28 Gezien de volatiliteit van veel OCI-items 
is, bijvoorbeeld, niet duidelijk in hoeverre cijfers over 
OCI (of total comprehensive income) per aandeel 
bruikbaar zijn in de praktijk van de financiële analyse. Desondanks staan in twee jaarrekeningen (3%) bedra-
gen voor de total comprehensive income per aandeel 
en verwaterd (diluted) comprehensive income per aan-
deel, in het ene geval als onderdeel van een ‘single-state-
ment’-presentatie, in het andere geval als onderdeel 
van een ‘two-statement’-presentatie op één pagina. Strikt genomen vereist IAS 33.73 dat deze getallen in 
de toelichting worden opgenomen, maar aannemelijk 
is dat deze restrictie vooral is opgenomen met het oog 
op non-GAAP bedragen per aandeel.29 We zijn van me-
ning dat presentatie van total comprehensive income 
per aandeel als onderdeel van de ‘primary financial 
statements’ in de geest van IFRS is, maar zien geen re-
den om dit verplicht te stellen. van mutaties in het eigen vermogen alle posten van 
OCI weer afzonderlijk getoond worden omdat ze an-
ders niet gerelateerd kunnen worden aan hun cumu-
latieve standen. Anderzijds is niet zonder meer duide-
lijk dat voor alle OCI-posten afzonderlijke 
cumulatieve standen worden gepresenteerd. Dit is wel 
het geval voor, bijvoorbeeld, omrekeningsverschillen 
op buitenlandse deelnemingen (IAS 21.52(b)), maar 
niet voor posten die niet gerecycled zullen worden, zo-
als uit hoofde van actuariële winsten en verliezen (IAS 
19.122). Hoe het ook zij, er is flexibiliteit omdat de mu-
taties in componenten van eigen vermogen als gevolg 
van elk van de afzonderlijke OCI-posten hetzij in het 
overzicht van mutaties in het eigen vermogen, hetzij 
in de toelichting worden opgenomen (IAS 1.106A). De verhouding tussen de minimumvereisten van IAS 
1.106 en de optie van IAS 1.106A had wellicht beter ge-
formuleerd kunnen worden. 5 
 OCI-statement en overzicht van mutaties in  
eigen vermogen 112, 114. Panel A: Consolidated statement of comprehensive income THEMA €million 
Note 
2016 
2015
Net income 
 
830 
851
Remeasurements of defined benefit pension plans
   Remeasurements before taxes - income (loss) 
23 
(146) 
(53)
   Income taxes 
10 
47 
11
Other comprehensive income (loss) that will not be reclassified to profit or loss 
 
(99) 
(42)
Currency translation differences in foreign interests: 
 
 
   Continuing operations 
 
408 
45O
   Income taxes 
10 
- 
(1)
Cash flow hedges: 
 
 
   Fair value result for the period 
 
(17) 
39
   Transfers to net income 
21 
179 
(27)
   Income taxes 
10 
(41) 
(3)
Non-realized gains (losses) on financial investments available-for-sale 
 
 
   Fair value result for the period 
 
(7) 
-
   Income taxes 
10 
1 
-
Other comprehensive income of joint ventures - net of income taxes: 
 
 
   Share of other comprehensive income from continuing operations 
14 
- 
1
Other comprehensive income reclassifiable to profit or loss 
 
523 
459
 
 
 
Total other comprehensive income 
 
424 
417
 
 
 
Total comprehensive income attributable to common shareholders 
 
1,254 
1,268
 
 
 
Attributable to: 
 
 
Common shareholders 
 
1,254 
1,269
Non-controlling interests 
 
- 
(1)
Total comprehensive income attributable to common shareholders 
 
1,254 
1,268
 
 
 
Attributable to: 
 
 
Continuing operations 
 
1,254 
1,266
Discontiuned operations 
5 
- 
2
Total comprehensive income attributable to common shareholders 
 
1,254 
1,268
Figuur 3  Best practice verdeling informatie over OCI-statement en mutatieoverzicht eigen vermogen: 
Ahold Delhaize, Annual Report 2016, pp. 112, 114. Panel A: Consolidated statement of comprehensive income Figuur 3  Best practice verdeling informatie over OCI-statement en mutatieoverzicht eigen vermogen: 
Ahold Delhaize, Annual Report 2016, pp. 112, 114. Panel A: Consolidated statement of comprehensive income rekening van Ahold Delhaize (figuur 3). Het OCI-state-
ment geeft een gedetailleerd inzicht in de verschillende 
OCI-posten, terwijl de presentatie in het overzicht van 
mutaties eigen vermogen beknopt is gehouden. In dit 
laatste overzicht is door middel van lay-out een duide-
lijk onderscheid gemaakt tussen mutaties uit hoofde 
van total comprehensive income en andere mutaties. In dit geval is het vrij gemakkelijk voor een lezer die 
enigszins op de hoogte is van de betekenis en verwer-
kingswijze van de verschillende OCI-posten onder 
IFRS om zonder verdere toelichting of uitsplitsing het 
verband te zien tussen de OCI-bedragen in beide over-
zichten. In die zin betitelen we deze presentatie als best 
practice. Voor andere ondernemingen kan een uitge-
breidere presentatie nodig zijn om te voorkomen dat 
de lezer te veel moet puzzelen om te zien hoe dezelfde 
OCI-posten in de twee overzichten terugkomen. eigen vermogen. 5 
 OCI-statement en overzicht van mutaties in  
eigen vermogen De OCI-posten zijn onderdeel van de totale mutaties 
in het eigen vermogen gedurende het boekjaar en wor-
den dus, op een of andere manier, ook opgenomen in 
het overzicht van mutaties in het eigen vermogen. De 
essentie van dit laatste overzicht is dat begin- en eind-
stand van eigen vermogen worden getoond, gesplitst 
naar de verschillende componenten van het eigen ver-
mogen, en dat de wijzigingen per component worden 
verklaard naar de verschillende typen mutaties: netto-
resultaat, OCI, transacties met eigenaren, en effecten 
van stelselwijzigingen of foutenherstel. Het verband 
tussen enerzijds het OCI-statement en anderzijds het 
overzicht van mutaties in eigen vermogen is niet heel 
duidelijk in de IFRS terug te vinden. In ieder geval be-
vat het overzicht van mutaties in eigen vermogen wat 
betreft OCI ten minste (IAS 1.106): • Opname van één ongedifferentieerde regel ‘total 
comprehensive income’, die wordt gesplitst over 
slechts twee kolommen, te weten ingehouden winst 
en ‘overige reserves’. • Opname van alle OCI-posten als afzonderlijke regels 
(naast een regel ‘winst of verlies’ of ‘nettoresultaat’ 
en al dan niet met tussentellingen voor ‘OCI’ en ‘to-
tal comprehensive income’), gesplitst naar afzonder-
lijke kolommen (reserves) per OCI-post. • het total comprehensive income over de periode, ge-
splitst in het deel dat toekomt aan de aandeelhou-
ders van de moeder en aan de minderheidsaandeel-
houders van geconsolideerde deelnemingen; en We hebben niet getracht om de frequenties waarmee 
de verschillende varianten tussen deze twee uitersten 
voorkomen te tellen. Het lijkt ons in de hiervoor ge-
schetste geest van IAS 1 dat ondernemingen hier keu-
zes kunnen maken om hun specifieke informatie zo ef-
fectief mogelijk tot uitdrukking te brengen. Wel 
merken we op basis van wat we hebben gezien het vol-
gende op. • per component van het eigen vermogen een aanslui-
ting van begin- en eindstand die in elk geval gesplitst 
is in wijzigingen uit hoofde van nettoresultaat en 
OCI. Daarnaast is aangegeven dat de componenten van het 
eigen vermogen ‘bijvoorbeeld’ de cumulatieve standen 
omvatten van elke categorie van OCI en ingehouden 
winst (IAS 1.108). Dit suggereert dat in het overzicht Het lijkt ons wenselijk dat relatief gedetailleerde infor-
matie over de samenstelling van OCI in het OCI-state-
ment wordt gegeven, en niet in het mutatieoverzicht MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017      353 THEMA THEMA €million
Note
2016
2015
THEMA
Figuur 3  Best practice verdeling informatie over OCI-statement en mutatieoverzicht eigen vermogen: 
Ahold Delhaize, Annual Report 2016, pp. 5 
 OCI-statement en overzicht van mutaties in  
eigen vermogen Van de door ons onderzochte 64 jaarrekeningen van 
Nederlandse ondernemingen stellen twee (3%) hun en-
kelvoudige jaarrekening op basis van IFRS (‘optie 4) 
op en één (2%) stelt haar enkelvoudige jaarrekening op 
volgens Titel 9 boek 2 BW (‘optie 2’). De overige 61 on-
dernemingen (95%) maken gebruik van ‘optie 3’ waar-
bij in de enkelvoudige jaarrekening dezelfde grondsla-
gen worden gebruikt als in de geconsolideerde 
jaarrekening. 5 
 OCI-statement en overzicht van mutaties in  
eigen vermogen Overigens is de grens 
tussen ‘voldoen’ en ‘niet voldoen’ hier soms een kwes-
tie van beoordeling. Sommige jaarrekeningen voldoen 
naar onze mening niet omdat hierin bijvoorbeeld twee 
OCI-posten gecombineerd in de mutatie van één reser-
ve worden getoond. Afhankelijk van de situatie is dat 
met enig rekenen vaak wel weer te herleiden naar de in 
het OCI-statement gepresenteerde bedragen, maar dat 
lijkt niet de bedoeling van IAS 1. In andere gevallen 
worden aansluitingsoverzichten gegeven voor sommi-
ge maar niet alle voor OCI relevante reserves. Vijf jaar-
rekeningen (7%) geven de gevraagde aansluitingen in 
de enkelvoudige jaarrekening. Naar onze mening is dit 
mogelijk mits door verwijzing voldoende duidelijk 
wordt gemaakt welke informatie in de enkelvoudige 
jaarrekening dan gezien moet worden als onderdeel 
van de geconsolideerde jaarrekening. in een aansluiting tussen begin- en eindstand van een 
vermogenscomponent (conform IAS 1.106 en 106A). In totaal 49 jaarrekeningen (65%) voldoen hieraan. Daarnaast laat nog één jaarrekening over het verslag-
jaar en in de vergelijkende cijfers een OCI van nihil 
zien. Van de jaarrekeningen die voldoen geeft ruim de 
helft (27 jaarrekeningen) alle informatie in het over-
zicht van mutaties in eigen vermogen. De andere 22 
doen dit (deels) in de toelichting. Overigens is de grens 
tussen ‘voldoen’ en ‘niet voldoen’ hier soms een kwes-
tie van beoordeling. Sommige jaarrekeningen voldoen 
naar onze mening niet omdat hierin bijvoorbeeld twee 
OCI-posten gecombineerd in de mutatie van één reser-
ve worden getoond. Afhankelijk van de situatie is dat 
met enig rekenen vaak wel weer te herleiden naar de in 
het OCI-statement gepresenteerde bedragen, maar dat 
lijkt niet de bedoeling van IAS 1. In andere gevallen 
worden aansluitingsoverzichten gegeven voor sommi-
ge maar niet alle voor OCI relevante reserves. Vijf jaar-
rekeningen (7%) geven de gevraagde aansluitingen in 
de enkelvoudige jaarrekening. Naar onze mening is dit 
mogelijk mits door verwijzing voldoende duidelijk 
wordt gemaakt welke informatie in de enkelvoudige 
jaarrekening dan gezien moet worden als onderdeel 
van de geconsolideerde jaarrekening. • Titel 9 Boek 2 BW zonder toepassing van de optie 
om de waarderingsgrondslagen te hanteren die in de 
geconsolideerde jaarrekening zijn toegepast (in RJ 
100.104 e.v. genoemd ‘optie 2’); • Titel 9 Boek 2 BW met toepassing van de optie om 
de waarderingsgrondslagen te hanteren die de on-
derneming heeft toegepast in de geconsolideerde 
jaarrekening (in RJ 100.104 e.v. genoemd ‘optie 3’); 
of • IFRS (in RJ 100.104 e.v. genoemd ‘optie 4’). 5 
 OCI-statement en overzicht van mutaties in  
eigen vermogen Het is minder logisch om, zoals we 
enkele keren aantroffen, in het OCI-statement alleen 
nettobedragen voor de afzonderlijke OCI-posten te ge-
ven, terwijl in het overzicht van mutaties eigen vermo-
gen afzonderlijk de bijbehorende belastingposten wor-
den getoond en/of de posten die naar het nettoresultaat 
zijn gerecycled. Een gedetailleerde presentatie in het 
OCI-statement en een meer gecondenseerde presenta-
tie in het overzicht van mutaties in eigen vermogen 
lijkt ons nuttig zowel voor het inzicht in OCI, als voor 
de overzichtelijkheid van het overzicht van mutaties 
in eigen vermogen dat gemakkelijk complex kan wor-
den met een veelheid van rijen en kolommen. In het verlengde hiervan lijkt het ons wenselijk om het 
OCI-statement en het overzicht van mutaties in eigen 
vermogen elkaar te laten aanvullen. Anders gezegd, het 
is wat ons betreft niet zo zinvol om informatie die al 
gedetailleerd in het OCI-statement is gegeven nog eens 
te herhalen in het overzicht van mutaties in eigen ver-
mogen. 5 
 OCI-statement en overzicht van mutaties in  
eigen vermogen Wat we bedoelen wordt geïllustreerd in de jaar- Ongeacht de gekozen presentatie zullen uiteindelijk 
alle OCI-posten ergens afzonderlijk een plaats vinden 354     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017 Panel B: Consolidated statement of changes in equity Other reserves 
Equity
 
 
 
Additional 
Currency 
Cash flow 
including 
attributable
 
 
Share 
paid-in 
translation 
hedging 
accumulated 
to common
€million 
Note 
capital 
capital 
reserve 
reserve 
deficit 
shareholders
Balance as of December 28, 2014 
 
9 
6,844 
(103) 
(132) 
(1,774) 
4,844
   Net income attributable to common shareholders 
 
- 
- 
- 
- 
852 
852
   Other comprehensive income (loss) 
 
- 
- 
449 
9 
(41) 
417
Total comprehensive income attributable to 
 
 
 
 
 
 
common shareholders 
 
- 
- 
449 
9 
811 
1,269
Dividends 
 
- 
- 
- 
- 
(396) 
(396)
Share buyback 
 
- 
- 
- 
- 
(161) 
(161)
Cancellation of treasury shares 
 
(1) 
(785) 
- 
- 
786 
-
Share-based payments 
 
- 
- 
- 
- 
66 
66
Balance as of January 3, 2016 
20 
8 
6,059 
346 
(123) 
(668) 
5,622
   Net income attributable to common shareholders 
 
- 
- 
- 
- 
830 
830
   Other comprehensive income (loss) 
 
- 
- 
408 
121 
(105) 
424
Total comprehensive income attributable to 
 
 
 
 
 
 
common shareholders 
 
- 
- 
408 
121 
725 
1,254
Dividends 
 
- 
- 
- 
- 
(429) 
(429)
Issuance of shares 
 
5 
10,756 
- 
- 
- 
10,761
Capital repayment 
 
- 
(1,013) 
- 
- 
12 
(1,001)
Share-based payments 
 
- 
- 
- 
- 
74 
74
Share in joint venture’s transactions with 
 
 
 
 
 
 
non-controlling interests 
14 
- 
- 
- 
- 
(5) 
(5)
Balance as of January 1, 2017 
20 
13 
15,802 
754 
(2) 
(291) 
16,276 richt.32 Deze ondernemingen passen de nationale wet- 
en regelgeving van die jurisdictie toe bij het opstellen 
van hun enkelvoudige jaarrekening. De overige 64 on-
dernemingen (85%) hebben een Nederlandse rechts-
persoon als moedermaatschappij en maken hun enkel-
voudige jaarrekening op volgens Nederlandse wet- en 
regelgeving. De Nederlandse wet- en regelgeving biedt 
aan de beursgenoteerde onderneming de mogelijkheid 
haar enkelvoudige jaarrekening op te stellen conform 
een van de volgende mogelijkheden (art. 2:362 lid 8 
BW en RJ 100.104)33: in een aansluiting tussen begin- en eindstand van een 
vermogenscomponent (conform IAS 1.106 en 106A). In totaal 49 jaarrekeningen (65%) voldoen hieraan. Daarnaast laat nog één jaarrekening over het verslag-
jaar en in de vergelijkende cijfers een OCI van nihil 
zien. Van de jaarrekeningen die voldoen geeft ruim de 
helft (27 jaarrekeningen) alle informatie in het over-
zicht van mutaties in eigen vermogen. De andere 22 
doen dit (deels) in de toelichting. 6 
 Presentatie van OCI in enkelvoudige jaarreke-
ning bij toepassing van optie 3 Van de onderzochte jaarrekeningen zijn er elf van 
beursgenoteerde moedermaatschappijen (15%) die 
naar het recht van een andere jurisdictie zijn opge- In het vervolg van deze paragraaf richten we ons op MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017      355 THEMA THEMA dig zo benoemd worden. In een deel van de jaarreke-
ningen (18 jaarrekeningen, 29% van de optie-3 toepas-
singen) wordt in de toelichting op de enkelvoudige 
jaarrekening voor wat betreft mutaties in het eigen ver-
mogen verwezen naar de (toelichting op de) geconso-
lideerde jaarrekening. Hier doet zich dus niet de vraag 
voor hoe en onder welke naam de OCI-posten in de en-
kelvoudige jaarrekening gepresenteerd worden. Deze 
oplossing is in zekere zin het tegengestelde van wat be-
doeld wordt in art. 2:411 lid 2 BW, waarin wordt aan-
gegeven dat juist in de geconsolideerde jaarrekening 
het eigen vermogen niet nader hoeft te worden uitge-
splitst (zie ook art. 2:410 lid 1 2 BW in combinatie met 
art. 2:378 boek 2 BW). Echter, omdat het doel van op-
tie 3 is om het eigen vermogen geconsolideerd en en-
kelvoudig in omvang gelijk te laten zijn, en omdat ver-
mogensmutaties onder IFRS in de geconsolideerde 
jaarrekening in elk geval moeten worden toegelicht, is 
te begrijpen dat ondernemingen dezelfde informatie 
niet twee keer willen geven en in plaats daarvan een 
verwijzing opnemen. deze 61 jaarrekeningen van de ondernemingen die op-
tie 3 toepassen. In dit artikel bespreken we uitsluitend 
de vraag of en zo ja op welke manier het OCI-concept 
uit de geconsolideerde jaarrekening doorwerkt in de 
enkelvoudige jaarrekening. In de enkelvoudige jaarre-
kening heeft het OCI-begrip, ook bij toepassing van 
optie 3, formeel geen status, zoals aangegeven in para-
graaf 2. Titel 9 Boek 2 BW en de Richtlijnen voor de 
Jaarverslaggeving kennen wat betreft de enkelvoudige 
jaarrekening alleen de balans en de winst-en-verliesre-
kening en dus ‘rechtstreekse mutaties in het eigen ver-
mogen’.34 In de enkelvoudige jaarrekening wordt als 
onderdeel van de toelichting een overzicht van muta-
ties in het eigen vermogen opgenomen (art. 2:378 BW). Eén van de onderzochte ondernemingen (2%) die op-
tie 3 toepassen neemt ook in de enkelvoudige jaarre-
kening op vrijwillige basis een OCI-statement op (zie 
tabel 8), naast een winst-en-verliesrekening en een over-
zicht van mutaties in het eigen vermogen. 6 
 Presentatie van OCI in enkelvoudige jaarreke-
ning bij toepassing van optie 3 Hoewel er geen verplichting is om bepaalde mutaties 
in het eigen vermogen in de enkelvoudige jaarrekening 
te bestempelen als OCI-posten, zijn we van mening dat 
het bij toepassing van optie 3 voor de hand ligt om een 
enkelvoudige presentatie van eigen-vermogensmuta-
ties te kiezen die tot uitdrukking brengt dat het enkel-
voudig en geconsolideerd in principe om dezelfde mu-
taties gaat. Dat betekent dat we er de voorkeur aan 
geven dat in de enkelvoudige jaarrekening OCI-posten 
wel als zodanig benoemd worden, ook al worden ze 
niet in een apart overzicht getoond. Hier zien we in de 
praktijk echter een aanzienlijke diversiteit. Daarbij is het echter wel zo dat de toerekening van 
OCI-posten aan componenten van het eigen vermogen 
tussen de enkelvoudige en de geconsolideerde jaarre-
kening kan verschillen. Dit betreft met name de onder 
Titel 9 Boek 2 BW vereiste afzonderlijke presentatie 
van wettelijke reserves, die niet op dezelfde manier on-
der IFRS is vereist. Dit betekent bijvoorbeeld dat bij 
toepassing van optie 3 zowel in de enkelvoudige als in 
de geconsolideerde jaarrekening eenzelfde reserve om-
rekeningsverschillen buitenlandse deelnemingen ont-
staat. Onder IFRS wordt dit getoond als een OCI-post 
(IAS 21.39) met toelichting van de mutaties in de bij-
behorende reserve (IAS 21.52(b)) en onder Titel 9 Boek 
2 BW wordt dezelfde post getoond als rechtstreekse 
mutatie in het eigen vermogen (art. 2:389 lid 8), onder-
deel van een wettelijke reserve waarvan de mutaties 
eveneens worden toegelicht. Deze verschillen in pre-
sentatie zijn overbrugbaar, maar vragen wel enige aan-
dacht bij het opstellen van de jaarrekening. In de mees-
te gevallen waarin vanuit de enkelvoudige jaarrekening 
wordt verwezen naar de geconsolideerde jaarrekeng, is 
gekozen voor de mogelijkheid om alle vereiste infor-
matie in het geconsolideerde overzicht van mutaties 
in eigen vermogen en/of de geconsolideerde toelich-
ting op het eigen vermogen op te nemen. Drie onder- Wat niet verschilt is dat de overige 60 jaarrekeningen 
een enkelvoudige winst-en-verliesrekening presenteren 
die sluit met het saldo van de geconsolideerde winst-
en-verliesrekening (dan wel het nettoresultaat in geval 
van een geïntegreerd overzicht van het total compre-
hensive income), gecorrigeerd voor belangen van min-
derheidsaandeelhouders.35 Toepassing van gelijke 
grondslagen in beide jaarrekeningen gaat dus gepaard 
met dezelfde classificatie van baten en lasten als pos-
ten van winst en verlies. Figuur 4  Presentatie OCI in geconsolideerd en enkelvoudig overzicht mutaties eigen vermogen: NN Group, 2016 financial  
report, p. 55 en p. 155 Figuur 4  Presentatie OCI in geconsolideerd en enkelvoudig overzicht mutaties eigen vermogen: NN Group, 2016 financial  
report, p. 55 en p. 155 Total 
 
 
 
 
 
 
Shareholders’ 
 
Undated 
 
Share  
Share  
 
equity 
Minority 
subordinated 
 
capital 
premium 
Reserves 
(parent) 
interest 
notes 
Total equity
Balance as at 1 January 
40 
12,153 
8,276 
20,469 
9 
986 
21,464
 
 
 
 
 
 
 
Unrealised revaluations available-for-sale 
 
 
 
 
 
 
investments and other 
 
 
2,425 
2,425 
 
 
2,425
Realised gains/losses transferred to the 
 
 
 
 
 
 
profit and loss account 
 
 
-230 
-230 
 
 
-230
Changes in cash flow hedge reserve 
 
 
406 
406 
 
 
406
Deferred interest credited to policyholders 
 
 
-659 
-689 
 
 
-689
Share of other comprehensive income of 
 
 
 
 
 
 
associates and joint ventures 
 
 
3 
3 
 
 
3
Exchange rate differences 
 
 
-7 
-7 
2 
 
-5
Remeasurement of the net defined benefit 
 
 
 
 
 
 
asset/liability 
 
 
-13 
-13 
 
 
-13
Unrealised revaluations property in own use 
 
 
-2 
-2 
 
 
-2
Total amount recognised directly in 
 
 
 
 
 
 
equity (Other comprehensive income) 
0 
0 
1,893 
1,893 
2 
0 
1,895
 
 
 
 
 
 
 
Net result for the period 
 
 
1,189 
1,189 
1 
 
1,190
Total comprehensive income 
0 
0 
3,082 
3,082 
3 
0 
3,085
 
 
 
 
 
 
 
Dividend 
 
 
-298 
-298 
 
 
-298
Purchase/sale of treasury shares 
 
 
-503 
-503 
 
 
-503
Employee stock option and share plans 
 
 
-10 
-10 
 
 
-10
Coupon on undated subordinated notes 
 
 
-34 
-34 
 
 
-34
Balance as at 31 December 
40 
12,153 
10,513 
22,706 
12 
986 
23,704
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Share of 
 
 
Undated 
 
Share  
Share  associates 
Other Shareholders’ 
subordinated 
 
capital 
premium 
reserve 
reserves1 
equity 
notes 
Total equity
Balance as at 1 January 2016 
40 
12,153 
8,546 
-270 
20,469 
986 
21,455
 
 
 
 
 
 
 
Unrealised revaluations available-for-sale 
 
 
 
 
 
 
investments and other 
 
 
2,487 
-62 
2,425 
 
2,425
Realised gains/losses transferred to the profit 
 
 
 
 
 
 
and loss account 
 
 
-230 
 
-230 
 
-230
Changes in cash flow hedge reserve 
 
 
406 
 
406 
 
406
Deferred interest credited to policyholders 
 
 
-689 
 
-639 
 
-689
Share of other comprehensive income of associates 
 
 
 
 
 
 
and joint ventures 
 
 
3 
 
3 
 
3
Exchange rate differences 
 
 
-7 
 
-7 
 
-7
Remeasurement of the net defined benefit asset/liability 
 
 
-13 
 
-13 
 
-13
Unrealised revaluations property in own use 
 
 
-2 
 
-2 
 
-2
Total amount recognised directly in equity 
 
 
 
 
 
 
(Other comprehensive income) 
0 
0 
1,955 
-62 
1,893 
0 
1,893
 
 
 
 
 
 
 
Net result for the period 
 
 
 
1,189 
1,189 
 
1,189
Total comprehensive income 
0 
0 
1,955 
1,127 
3,082 
0 
3,082
 
 
 
 
 
 
 
Transfers to/from associates 
 
 
242 
-242 
0 
 
0
Dividend 
 
 
 
-298 
-298 
 
-298
Purchase/sale of treasury shares 
 
 
 
-503 
-503 
 
-503
Employee stock option and share plans 
 
 
 
-10 
-10 
 
-10
Coupon on undated subordinated notes 
 
 
 
-34 
-34 
 
-34
Balance as at 31 December 2016 
40 
12,153 
10,743 
-230 
22,706 
986 
23,692
1  Other reserves include Retained earnings and Unappropriated result. 6 
 Presentatie van OCI in enkelvoudige jaarreke-
ning bij toepassing van optie 3 Voor deze 60 jaarrekeningen is dus de vraag aan de 
orde of de vermogensmutaties die geconsolideerd als 
posten van OCI worden gepresenteerd ook enkelvou- Tabel 8 Presentatie van OCI-items in de enkelvoudige jaarrekening bij toepassing van optie 3 n
%
OCI-posten opgenomen in enkelvoudig mutatieoverzicht eigen vermogen
42
69
Enkelvoudig OCI-statement
1
2
Géén (volledig) enkelvoudig mutatieoverzicht eigen vermogen; verwijzing naar geconsolideerde jaarrekening
18
29
Totaal 
61
100
Tabel 8 Presentatie van OCI-items in de enkelvoudige jaarrekening bij toepassing van optie 3 n
%
OCI-posten opgenomen in enkelvoudig mutatieoverzicht eigen vermogen
42
69
Enkelvoudig OCI-statement
1
2
Géén (volledig) enkelvoudig mutatieoverzicht eigen vermogen; verwijzing naar geconsolideerde jaarrekening
18
29
Totaal 
61
100
Tabel 8 Presentatie van OCI-items in de enkelvoudige jaarrekening bij toepassing van optie 3 356     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017 Figuur 4  Presentatie OCI in geconsolideerd en enkelvoudig overzicht mutaties eigen vermogen: NN Group, 2016 financial  
report, p. 55 en p. 155 Consolidated statement of changes in equity (2016)
Parent company statement of changes in equity
Figuur 4  Presentatie OCI in geconsolideerd en enkelvoudig overzicht mutaties eigen vermogen: NN Group, 2016 financial  
report, p. 55 en p. 155 MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017      357 THEMA THEMA niet per se noodzakelijk om in het overzicht van mu-
taties in het eigen vermogen alle OCI-posten afzonder-
lijk te tonen. Toch is deze presentatie wel effectief in 
het enkelvoudige mutatieoverzicht, omdat zo bena-
drukt kan worden dat vrijwel alle OCI-posten zich 
voordoen bij geconsolideerde deelnemingen. Dat geeft 
aan het enkelvoudige overzicht een toegevoegde waar-
de. Wel dient dan elders in de toelichting nadere infor-
matie te worden gegeven over, bijvoorbeeld, de inde-
ling in wettelijke en andere reserves. nemingen geven, ondanks de algemene verwijzing naar 
de geconsolideerde jaarrekening, ook enige informatie 
in de toelichting op de enkelvoudige jaarrekening, met 
name wat betreft de toerekening van OCI-posten res-
pectievelijk rechtstreekse mutaties in het eigen vermo-
gen aan de verschillende reserves. Naar onze mening 
kan de informatievoorziening over vermogensmuta-
ties hierdoor fragmentarisch worden, wat de leesbaar-
heid niet ten goede komt. Géén van de drie maakt in 
de toelichting op de mutaties in de reserves in de 
enkelvoudige jaarrekening gebruik van het OCI-begrip, 
ook niet impliciet: de mutaties die geconsolideerd als 
onderdeel van OCI worden gepresenteerd worden 
enkelvoudig in willekeurige volgorde in 
aansluitingsoverzichten getoond. De presentatie in de jaarrekening van ASMI is met het 
oog op de lengte van dit artikel niet weergegeven, maar 
hier is gekozen voor een andere opzet dan bij NN. ASMI toont het enkelvoudige overzicht van mutaties 
eigen vermogen als onderdeel van de toelichting, maar 
de lay-out is herkenbaar dezelfde als die van het gecon-
solideerde overzicht. De verschillende posten (regels) 
en de naamgeving ervan zijn enkelvoudig nagenoeg 
identiek aan die in het geconsolideerde overzicht wat 
betreft resultaat en OCI. Bij ASMI is gekozen voor sa-
menvatting van de OCI-posten in één regel, wat ook 
voor de hand ligt gezien het feit dat zij uitsluitend be-
trekking hebben op omrekeningsverschillen. De kolo-
mindeling is verschillend en is in de enkelvoudige jaar-
rekening gericht op afzonderlijke presentatie van de 
wettelijke reserves die geconsolideerd niet worden ge-
toond. Bij de overige 42 toepassingen van optie 3 (69%) tonen 
de enkelvoudige jaarrekeningen een volledig overzicht 
van mutaties in het eigen vermogen. Figuur 4  Presentatie OCI in geconsolideerd en enkelvoudig overzicht mutaties eigen vermogen: NN Group, 2016 financial  
report, p. 55 en p. 155 Afgezien van een 
verschillende rangschikking van de ‘kolommen’ (de in-
deling in reserves ) met het oog op de presentatie van 
met name wettelijke reserves zouden ondernemingen 
er in principe voor kunnen kiezen om de indeling in 
regels (de verschillende typen mutaties) over te nemen 
uit het geconsolideerde overzicht, omdat, nog steeds 
bij optie 3, het in wezen om dezelfde mutaties gaat. Voor wat betreft de presentatie van OCI en nettoresul-
taat hanteren 17 ondernemingen (28%) dezelfde regel-
indeling in de enkelvoudige en de geconsolideerde jaar-
rekening. Dat kan nog steeds verschillende dingen 
betekenen, zoals aangegeven in paragraaf 5, met name: 
één regel voor het total comprehensive income, dan 
wel één regel voor het nettoresultaat en één regel voor 
OCI (al dan niet gevolgd door een totaaltelling), dan 
wel een uitsplitsing van OCI over de verschillende com-
ponenten. Net als in paragraaf 5 hebben we geen voor-
keur, maar wel menen we dat eenzelfde presentatie en-
kelvoudig en geconsolideerd de inzichtelijkheid ten 
goede komt. Zoals uit het voorgaande blijkt gaat het bij deze ‘best 
practices’ niet om bijzonder ingewikkelde dingen. Het 
komt neer op bewuste keuzes om de eigenheid van de 
enkelvoudige jaarrekening en/of het verband met de 
geconsolideerde jaarrekening zo goed mogelijk tot uit-
drukking te brengen. Dat het zinvol is om hier aan-
dacht voor te vragen blijkt uit presentatievormen die 
we regelmatig hebben aangetroffen en die het zicht op 
de samenhang tussen OCI-posten in de enkelvoudige 
en de geconsolideerde jaarrekening onnodig belemme-
ren, zoals het gebruik van verschillende benamingen 
voor dezelfde posten of het tonen van dezelfde OCI-
posten in een (kennelijk) willekeurige andere volgor-
de, of (enkelvoudig) afgewisseld met andere typen mu-
taties in eigen vermogen zoals dividenduitkeringen of 
op aandelen gebaseerde beloningen. Wanneer OCI-pos-
ten ook nog afwijkend worden onderverdeeld, zoals in-
cidenteel voorkomt, kan het lastig worden om op dit 
punt de samenhang tussen de enkelvoudige en de ge-
consolideerde jaarrekening, zoals bedoeld met optie 3, 
te blijven zien. Wat betreft consistente presentatie noemen we twee 
‘best practices’ ontleend aan de jaarrekeningen van NN 
Group (figuur 4) en ASMI (niet weergegeven). Voor NN is gekozen omdat hier duidelijk het enkel-
voudige overzicht van mutaties in het eigen vermogen 
in hetzelfde formaat wordt gepresenteerd als in de ge-
consolideerde jaarrekening, dat wil zeggen als één van 
de primaire overzichten in plaats van als een tabel in 
de toelichting. Figuur 4  Presentatie OCI in geconsolideerd en enkelvoudig overzicht mutaties eigen vermogen: NN Group, 2016 financial  
report, p. 55 en p. 155 Presentatie als een primair overzicht is 
op zich niet noodzakelijk, maar het hanteren van een-
zelfde lay-out onderstreept wel de relatie tussen beide 
overzichten. Ook is de regelindeling nagenoeg identiek 
en worden enkelvoudig de OCI-posten als zodanig, en 
in dezelfde volgorde, gepresenteerd, met tussentellin-
gen voor ‘other comprehensive income’ en ‘total com-
prehensive income’. Zoals we eerder aangaven is het 7 
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen 7 
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen
Other comprehensive income (OCI) blijft een begrip 
met een wat halfslachtige status. Daarom deze verken-
ning van betekenis en presentatie ervan in de jaarreke-
ningen over 2016 van de 75 ondernemingen met een 
notering in de AEX, AMX of AScX. Hierbij hebben we 358     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017 geen significante verschillen tussen bedrijfstakken 
vastgesteld. is aan de IASB om daarover meer conceptuele duidelijk-
heid te geven. Wel kunnen we een aantal aanbevelingen 
geven om de presentatie van OCI zoals die vooralsnog 
in IFRS gestalte heeft gekregen effectiever te maken. is aan de IASB om daarover meer conceptuele duidelijk-
heid te geven. Wel kunnen we een aantal aanbevelingen 
geven om de presentatie van OCI zoals die vooralsnog 
in IFRS gestalte heeft gekregen effectiever te maken. De IASB zou, als onderdeel van de lopende onderzoeks-
projecten over ‘disclosure’ en ‘primary financial state-
ments’ zowel de keuzemogelijkheden met betrekking 
tot de presentatie van OCI kunnen terugbrengen, als 
kunnen verduidelijken hoe het materialiteitsprincipe 
hier wordt toegepast. Het gaat ons hierbij niet om de 
keuze tussen één of twee statements, wat naar onze me-
ning een triviaal probleem is. Belangrijker is bijvoor-
beeld dat de informatie over belastingen nu zo uiteen-
lopend wordt gepresenteerd dat het tussen 
jaarrekeningen vergelijkbaar maken van de bedragen 
bewerkelijk is. Tegelijkertijd zou verduidelijkt kunnen 
worden hoe vereisten over, bijvoorbeeld, mutaties in 
posten van het eigen vermogen in samenhang met OCI 
toegepast worden in de vaak voorkomende situatie dat 
(alle of sommige) OCI-posten zeer klein zijn. De mees-
te ondernemingen lijken er nu van uit te gaan dat OCI-
posten, ongeacht hun omvang, altijd ook afzonderlijk 
getoond en toegelicht moeten worden. Dit kan leiden 
tot complexe overzichten en toelichtingen. Enerzijds blijkt die halfslachtigheid uit ons onderzoek 
doordat OCI een geaccepteerd onderdeel van het be-
grippenapparaat van IFRS is geworden. Ons onderzoek 
laat zien dat de prominente presentatie van OCI zoals 
door IFRS vereist, namelijk binnen de ‘primary finan-
cial statements’, door alle Nederlandse ondernemin-
gen in hun jaarrekening wordt toegepast. Uit het on-
derzoek komt ook naar voren dat de grootte van de 
OCI-posten in de onderzochte jaarrekeningen niet al-
tijd onbelangrijk is. Zo is in bijna 50% van de onder-
zochte jaarrekeningen het saldo van de OCI-posten ne-
gatief. In iets meer dan 50% van de onderzochte 
jaarrekeningen bedraagt OCI meer dan 10% ten op-
zichte van het absolute nettoresultaat. 7 
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Een enkele 
onderneming heeft OCI, en het verwante total com-
prehensive income, zich zelfs in zoverre eigen gemaakt 
dat zij over is gegaan tot niet-verplichte publicatie van 
cijfers per aandeel. De Raad voor de Jaarverslaggeving zou zich nader kun-
nen beraden op de consequenties van de toepassing 
van optie 3 voor de presentatie van mutaties in het ei-
gen vermogen in de enkelvoudige jaarrekening, bij-
voorbeeld door uit te leggen of het gebruik van het be-
grip OCI in deze context mogelijk, wenselijk of 
misschien wel verplicht is, of door aanbevelingen te 
doen voor presentatievormen waarmee het verband 
tussen de vermogensmutaties in de enkelvoudige jaar-
rekeningen en de OCI-posten in de geconsolideerde 
jaarrekening inzichtelijk wordt gemaakt. Verslaggevende ondernemingen kunnen vaak de infor-
matie over OCI beter toegankelijk maken. Het toevoe-
gen van de genoemde verwijzingen vanuit het OCI-
statement naar de toelichting is één aspect hiervan. Wellicht belangrijker is een overwogen keuze omtrent 
de bedoelingen van het OCI-statement, het overzicht 
van mutaties in eigen vermogen in de geconsolideerde 
jaarrekening, en de toelichting die past bij de materia-
liteit van de bedragen. Hierbij is van belang dat redun-
dantie voorkomen wordt, en dat informatie over de op-
bouw van OCI vooral in het OCI-statement en niet 
primair in het mutatieoverzicht eigen vermogen wordt 
gegeven. Anderzijds blijkt de halfslachtigheid van het OCI uit 
feit dat OCI nog steeds een containerbegrip is zonder 
duidelijke inhoudelijke omschrijving. Ook de lopende 
herziening van het conceptual framework zal hier naar 
verwachting geen einde aan maken. Dat voor een deel 
van de ondernemingen de rapportage van OCI niet veel 
meer dan een verplicht nummer is, blijkt misschien uit 
het feit dat lang niet altijd (in slechts 55% van de on-
derzochte jaarrekeningen) verwijzingen vanuit het 
OCI-statement naar de toelichting worden opgeno-
men, en uit een geregeld voorkomend kennelijk gebrek 
aan afstemming tussen de presentatie van OCI in de 
geconsolideerde jaarrekening en de presentatie van de 
corresponderende bedragen in de enkelvoudige jaarre-
kening bij toepassing van optie 3. Bij toepassing van optie 3 zouden ondernemingen aan-
dacht kunnen geven aan een keuze tussen een afzon-
derlijke toelichting op het eigen vermogen in de enkel-
voudige jaarrekening dan wel een verwijzing naar een 
volledige toelichting in de geconsolideerde jaarreke-
ning. Mengvormen waarbij de meeste informatie in de Het valt buiten het bestek van dit artikel om het verlos-
sende woord te spreken over de toekomst van OCI. 7 
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Voor in de AEX 
en AMX genoteerde ondernemingen is OCI meer dan 
30% van het absolute nettoresultaat. Ook blijkt dat van 
de 65 ondernemingen die een positief nettoresultaat 
presenteren, er 34 (52%) een negatief OCI laten zien. De acceptatie van OCI zien we ook in de presentatie 
ervan binnen één overzicht van comprehensive inco-
me. Deze komt op meer dan een verwaarloosbare 
schaal (15%) voor en begint daarmee onderdeel van de 
verslaggevingspraktijk te worden. Overigens komt deze 
presentatie vaker voor bij ondernemingen met een no-
tering in de AScX. Daarnaast komen bij deze AScX-on-
dernemingen relatief minder vaak de meest voorko-
mende OCI-posten voor; dat zijn die uit hoofde van 
toegezegd-pensioenregelingen (73%), omrekeningsver-
schillen van bedrijfsuitoefening in het buitenland 
(76%) en effectieve cash flow hedges (67%). Een enkele 
onderneming heeft OCI, en het verwante total com-
prehensive income, zich zelfs in zoverre eigen gemaakt 
dat zij over is gegaan tot niet-verplichte publicatie van 
cijfers per aandeel. Enerzijds blijkt die halfslachtigheid uit ons onderzoek 
doordat OCI een geaccepteerd onderdeel van het be-
grippenapparaat van IFRS is geworden. Ons onderzoek 
laat zien dat de prominente presentatie van OCI zoals 
door IFRS vereist, namelijk binnen de ‘primary finan-
cial statements’, door alle Nederlandse ondernemin-
gen in hun jaarrekening wordt toegepast. Uit het on-
derzoek komt ook naar voren dat de grootte van de 
OCI-posten in de onderzochte jaarrekeningen niet al-
tijd onbelangrijk is. Zo is in bijna 50% van de onder-
zochte jaarrekeningen het saldo van de OCI-posten ne-
gatief. In iets meer dan 50% van de onderzochte 
jaarrekeningen bedraagt OCI meer dan 10% ten op-
zichte van het absolute nettoresultaat. Voor in de AEX 
en AMX genoteerde ondernemingen is OCI meer dan 
30% van het absolute nettoresultaat. Ook blijkt dat van 
de 65 ondernemingen die een positief nettoresultaat 
presenteren, er 34 (52%) een negatief OCI laten zien. p
,
(
)
g
De acceptatie van OCI zien we ook in de presentatie 
ervan binnen één overzicht van comprehensive inco-
me. Deze komt op meer dan een verwaarloosbare 
schaal (15%) voor en begint daarmee onderdeel van de 
verslaggevingspraktijk te worden. Overigens komt deze 
presentatie vaker voor bij ondernemingen met een no-
tering in de AScX. Daarnaast komen bij deze AScX-on-
dernemingen relatief minder vaak de meest voorko-
mende OCI-posten voor; dat zijn die uit hoofde van 
toegezegd-pensioenregelingen (73%), omrekeningsver-
schillen van bedrijfsuitoefening in het buitenland 
(76%) en effectieve cash flow hedges (67%). Noten len waarom de posten die in het OCI-statement 
staan, überhaupt in het comprehensive income 
worden opgenomen en niet rechtstreeks in het 
eigen vermogen worden verwerkt onder het sal-
do van bijvoorbeeld other comprehensive equity 
items. inconsistentie sprake dient te zijn. Wat betreft 
cash flow hedge accounting (voor verwachte 
transacties) ziet de FASB géén conceptuele 
rechtvaardiging. Het toestaan hiervan berust dan 
ook vooral op ‘the widespread use of and de-
mand for that accounting’ (FAS 131, Basis for 
Conclusions, paragraaf 328). Voor Nederland kan gedacht worden aan de 
vorming van herwaarderingsreserves buiten het 
resultaat om, onder invloed van Limperg. Maar 
zie bijvoorbeeld ook het pleidooi voor recht-
streekse vermogensmutaties in Verslaggeving 
verantwoording en voorlichting (1962), pp 31-32. In de Verenigde Staten werd deze discussie sinds 
de jaren ’40 gevoerd in termen van ‘all-inclusive’ 
versus ‘current operating’ concept of profit (zie 
bijvoorbeeld Kiger & Williams, 1977). Zie bijvoorbeeld Brouwer (2016). Voor de 
aanvankelijke behandeling van OCI door het 
toenmalige IASC, zie Camfferman & Zeff (2007, 
p. 392-393). Hier gaan we niet in op de mogelijkheid 
van vervroegde toepassing van IFRS 9. Op de verwerking van posten in het OCI-
statement op basis van IFRS 17 Insurance Con-
tracts, dat vanaf 1 januari 2021 naar verwach-
ting in de EU zal moeten worden toegepast, gaat 
deze bijdrage niet in. IFRS Foundation, ‘Conceptual Framework for 
Financial Reporting: Summary of Tentative Deci-
sions’, juni 2017, www.ifrs.org. De Britse standaard FRS 3 (Accounting 
Standards Board, 1992) ‘Reporting Financial 
Performance’ uit 1992 was mogelijk de eerste 
standaard die een ‘statement of total recognised 
gains and losses’ verplicht stelde. Zie voor een 
overzicht van andere regelgeving uit de jaren ’90 
de discussion paper ‘Reporting Financial Perfor-
mance’ (G4+1, 1999). Het begrip ‘comprehensive income’ werd 
geïntroduceerd in Statement of Financial Accoun-
ting Concepts No. 3 Elements of Financial State-
ments of Business Enterprises (december 1980). Voor nadere uiteenzetting van de hierna 
genoemde passages uit IFRS 9 wordt verwezen 
naar de literatuur dienaangaande. Zie bijvoorbeeld IFRS 9. BC4.148-162, 
BC5.21-28 en BC5.35-BC5.57. Zie bijvoorbeeld Brouwer (2016, p. 46). Met het OCI-statement bedoelen we het 
gedeelte met de OCI-posten die hierin worden 
opgenomen zowel als onderdeel van het ene 
totaalresultaat als het afzonderlijke gedeelte van 
het totaalresultaat. Exposure Draft ED/2015/3 ‘Conceptual 
Framework for Financial Reporting’, mei 2015. 7 
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Het MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017      359 THEMA THEMA slotte beoogd wordt met toepassing van optie 3, ook ge-
makkelijk inzichtelijk is. Deze consistentie betreft dan 
zaken als de vormgeving en opbouw van het mutatie-
overzicht eigen vermogen in beide jaarrekeningen, en 
het gebruik van dezelfde benamingen voor de afzonder-
lijke posten en de OCI-/total comprehensive income-
terminologie in de enkelvoudige jaarrekening. geconsolideerde jaarrekening staat maar sommige in-
formatie toch in de enkelvoudige jaarrekening lijken 
minder geschikt. Bij een toelichting op het eigen vermogen in de enkel-
voudige jaarrekening is het wenselijk OCI-posten hier 
zoveel mogelijk consistent te presenteren zodat het ver-
band met de geconsolideerde jaarrekening, hetgeen ten Mr. drs. J.B. Backhuijs RA is senior-director bij het vaktechnisch bureau PwC Accountants. Prof. dr. C. Camfferman RA is hoogleraar Financial Accounting aan de Vrije Universiteit Amsterdam. L.E. Oudshoorn MSc is student-assistent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. De auteurs hebben dit artikel op persoonlijke titel geschreven. Mr. drs. J.B. Backhuijs RA is senior-director bij het vaktechnisch bureau PwC Accountants. Prof. dr. C. Camfferman RA is hoogleraar Financial Accounting aan de Vrije Universiteit Amsterdam. L.E. Oudshoorn MSc is student-assistent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. De auteurs hebben dit artikel op persoonlijke titel geschreven. Mr. drs. J.B. Backhuijs RA is senior-director bij het vaktechnisch bureau PwC Accountants. Prof. dr. C. Camfferman RA is hoogleraar Financial Accounting aan de Vrije Universiteit Amsterdam. L.E. Oudshoorn MSc is student-assistent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. De auteurs hebben dit artikel op persoonlijke titel geschreven. Noten Overigens dient de onderneming die op 
basis van de Nederlandse wetgeving en Richtlij-
nen voor de jaarverslaggeving haar jaarrekening 
opmaakt, in haar geconsolideerde jaarrekening 
een overzicht van het totaalresultaat op te ne-
men, hetzij als een afzonderlijk overzicht hetzij in 
de toelichting (zie RJ 265 Overzicht van het to-
taalresultaat van de rechtspersoon). Over opne-
ming van een dergelijk overzicht in de enkelvou-
dige jaarrekening zegt ook de Raad voor de 
Jaarverslaggeving niets. Deze in de praktijk gebruikelijke benaming 
volgt uit de behandeling van de wettelijke bepa-
lingen omtrent de enkelvoudige jaarrekening in 
RJ 100.107, waar de mogelijkheid om gelijke 
grondslagen toe te passen wordt aangeduid als 
‘combinatie 3’. IAS 16.27 als oorspronkelijk gepubliceerd 
motiveert de ‘OCI’-behandeling (toen nog om-
schreven als ‘direct movement in equity’) door er 
op te wijzen dat een waardestijging van PPE ‘is 
usually regarded as not available for distribution’. Voor ‘available for sale securities’, zie FAS 
115, Basis for Conclusions, paragraaf 93 en 94. De FASB onderkent daar dat inconsistentie (mis-
match) in de verwerking van activa en bijbeho-
rende verplichtingen een principiële rechtvaardi-
ging kan geven voor de verwerking van 
ongerealiseerde waardeveranderingen van activa 
in OCI, maar verbindt aan deze verwerkingswijze 
niet de eis dat daadwerkelijk van een dergelijke Bij gebroken boekjaren is de jaarrekening 
gebruikt van het boekjaar eindigend tussen 1 
april 2016 en 31 maart 2017. Tevens is onderzocht of er sprake is van 
verschillen tussen bedrijfstakken, waarbij de be-
drijfstakindeling van De Heer, Backhuijs & Ter 
Hoeven (2015) werd gehanteerd. Omdat deze 
analyses geen betekenisvolle verschillen aan het 
licht brachten worden deze in dit artikel niet ge-
rapporteerd. Van de 55 ondernemingen die resultaten 
uit hoofde van pensioenregelingen rapporteren is 
dit resultaat in 45 gevallen negatief. De omreke-
ningsverschillen op vreemde valuta zijn in 35 van 
de 57 gevallen positief. Voor de pensioenresulta-
ten is het verschil ten opzichte van een gelijkma-
tige (50/50) verdeling statistisch significant, voor Je zou je daarom zelfs de vraag kunnen stel- 360     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017 de omrekeningsverschillen niet. De (significante) 
correlatie tussen de twee componenten is -0,46. Uit dergelijke gegevens kan alleen geconcludeerd 
worden dat door compensatie de variantie van 
het totale OCI doorgaans kleiner zal zijn dan de 
variantie van de afzonderlijke componenten. Noten Of, 
bijvoorbeeld, de overwegend negatieve resultaten 
op pensioenen het gevolg zijn van structureel te 
optimistische schatting van de parameters dan 
wel een gevolg van financiële of demografische 
ontwikkelingen in het boekjaar is op basis van 
deze gegevens niet te zeggen. i informatie in paragraaf 106 de keuze te bieden 
tussen opname in het overzicht van mutaties in 
eigen vermogen of presentatie in de toelichting. Zie ook BC1 bij dit voorstel. Bijvoorbeeld in het geval van omrekenings-
verschillen op buitenlandse deelnemingen indien 
hierover geen acute belasting verschuldigd is en 
geen latente belasting in aanmerking wordt ge-
nomen op grond van IAS 12.39 en IAS 12.44. Bijvoorbeeld in het geval van omrekenings-
verschillen op buitenlandse deelnemingen indien 
hierover geen acute belasting verschuldigd is en 
geen latente belasting in aanmerking wordt ge-
nomen op grond van IAS 12.39 en IAS 12.44. j
Slechts één jaarrekening doet het anders-
om. Slechts één jaarrekening doet het anders-
om. De mediaan van de absolute waarde van 
OCI gedeeld door nettowinst is 0,08 voor onder-
nemingen zonder verwijzing en 0,14 voor onder-
nemingen met verwijzingen. Dit betreft moedermaatschappijen afkom-
stig uit België (3), Duitsland (1), Frankrijk (2), 
Luxemburg (2) en het Verenigd Koninkrijk (1). Dit betreft moedermaatschappijen afkom-
stig uit België (3), Duitsland (1), Frankrijk (2), 
Luxemburg (2) en het Verenigd Koninkrijk (1). Daarnaast zijn twee moedermaatschappijen wel-
iswaar Nederlandse rechtspersonen, maar zij 
stellen vanwege de groepsstructuur de enkelvou-
dige jaarrekening op volgens UK GAAP. Als ‘optie 1’ wordt in RJ 100.104 e.v. ge-
noemd de mogelijkheid dat de onderneming haar 
geconsolideerde en haar enkelvoudige jaarreke-
ning opstelt op basis van Titel 9 Boek 2 BW. Deze 
optie is voor beursgenoteerde ondernemingen 
niet toegestaan. g
j
g
Zie de berichtgeving in IASB Update van 
mei 2005 en mei 2008 en de onderliggende 
agenda papers 6 (mei 2005) en 2 (mei 2008). De oorspronkelijke versie van de huidige 
IAS 33.73, IAS 33.51 (1997) had betrekking op 
‘per share amounts using a reported component 
of net profit’. In IAS 33.73 (2003) werd dit ‘a 
reported component of the income statement’, 
wat op basis van de toenmalige versie van IAS 1 
nog géén betrekking had op wat later OCI ge-
noemd zou worden. Op dit moment werd ook de 
vereiste presentatie binnen de toelichting (‘no-
tes’) toegevoegd. Noten Voor de geconsolideerde jaarrekening (van 
ondernemingen die dus niet IFRS toepassen) 
vragen de Richtlijnen voor de Jaarrekening, in 
aanvulling op Titel 9 boek 2 BW, een ‘overzicht 
van het totaalresultaat van de rechtspersoon’ (RJ 
265). De andere twee jaarrekeningen waarvan in 
tabel 1 is aangegeven dat OCI in 2016 nihil be-
draagt geven wel OCI in de vergelijkende cijfers, 
inclusief de aanduiding of wel of geen recycling 
plaatsvindt. In twee gevallen is er wel een verschil tus-
sen enkelvoudig en geconsolideerd nettoresul-
taat, maar dit hangt samen met een herstructu-
rering van de holdingstructuur gedurende het 
boekjaar, en niet met een verschillende classifi-
catie van OCI-posten in beide jaarrekeningen. In twee gevallen is er wel een verschil tus-
sen enkelvoudig en geconsolideerd nettoresul-
taat, maar dit hangt samen met een herstructu-
rering van de holdingstructuur gedurende het 
boekjaar, en niet met een verschillende classifi-
catie van OCI-posten in beide jaarrekeningen. Zie ED/2009/11 ‘Improvements to IFRSs’. Het oorspronkelijke voorstel was om voor alle Zie hiervoor ook IAS 12.81(ab) en 
ED/2010/5 (mei 2010), BC27-29. Noten Met de herziening van IAS 1 in 
2007 kreeg IAS 33.73 de huidige inhoud: ‘a re-
ported component of the statement of compre-
hensive income’. Dit lijkt echter een ‘find and 
replace’-aanpassing te zijn geweest zonder re-
flectie op de vraag of OCI/TCI per aandeel even 
prominent als winst per aandeel mocht worden 
getoond. Zie de berichtgeving in IASB Update van 
mei 2005 en mei 2008 en de onderliggende 
agenda papers 6 (mei 2005) en 2 (mei 2008). Daarnaast zijn twee moedermaatschappijen wel-
iswaar Nederlandse rechtspersonen, maar zij 
stellen vanwege de groepsstructuur de enkelvou-
dige jaarrekening op volgens UK GAAP. mei 2005 en mei 2008 en de onderliggende 
agenda papers 6 (mei 2005) en 2 (mei 2008). De oorspronkelijke versie van de huidige 
IAS 33.73, IAS 33.51 (1997) had betrekking op 
‘per share amounts using a reported component 
of net profit’. In IAS 33.73 (2003) werd dit ‘a 
reported component of the income statement’, 
wat op basis van de toenmalige versie van IAS 1 
nog géén betrekking had op wat later OCI ge-
noemd zou worden. Op dit moment werd ook de 
vereiste presentatie binnen de toelichting (‘no-
tes’) toegevoegd. Met de herziening van IAS 1 in 
2007 kreeg IAS 33.73 de huidige inhoud: ‘a re-
ported component of the statement of compre-
hensive income’. Dit lijkt echter een ‘find and 
replace’-aanpassing te zijn geweest zonder re-
flectie op de vraag of OCI/TCI per aandeel even 
prominent als winst per aandeel mocht worden 
getoond. Voor het overige hebben we geen signifi-
cante verschillen tussen bedrijfstakken vastge-
steld. Voor het overige hebben we geen signifi-
cante verschillen tussen bedrijfstakken vastge- Als ‘optie 1’ wordt in RJ 100.104 e.v. ge-
noemd de mogelijkheid dat de onderneming haar 
geconsolideerde en haar enkelvoudige jaarreke-
ning opstelt op basis van Titel 9 Boek 2 BW. Deze 
optie is voor beursgenoteerde ondernemingen 
niet toegestaan. Camfferman & Zeff (2007, pp. 392-393); 
Camfferman & Zeff (2015, pp. 120-125; 371-
378; 599-603). Bij een onderverdeling naar bedrijfstak zien 
we dat relatief vaak één overzicht voorkomt bij 
dienstverlenende (25%) en productie-onderne-
mingen (21%). Gezien de omvang van de popu-
latie kunnen we niet spreken van significante 
verschillen. Voor de geconsolideerde jaarrekening (van 
ondernemingen die dus niet IFRS toepassen) 
vragen de Richtlijnen voor de Jaarrekening, in 
aanvulling op Titel 9 boek 2 BW, een ‘overzicht 
van het totaalresultaat van de rechtspersoon’ (RJ 
265). Literatuur Literatuur reporting and global capital markets: A history 
of the International Accounting Standards 
Committee, 1973-2000. Oxford: Oxford Uni-
versity Press. reporting and global capital markets: A history 
of the International Accounting Standards 
Committee, 1973-2000. Oxford: Oxford Uni-
versity Press. ■Accounting Standards Board (1992), Financial 
Reporting Standard No. 3 Reporting Financial 
Performance, Londen: Accounting Standards 
Board. ment by the staff of the International Accoun-
ting Standards Committee. Londen: IASC. ■Heer, P.G. de, Backhuijs, J.B., & Hoeven, R.L. ter (2015). Belastingen over de winst van in 
Nederland genoteerde ondernemingen. Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseco-
nomie, 89(12): 476-490. ■Backhuijs, J., & Knoops, C.D. (2011). Keuzes 
en alternatieven in de presentaties van de 
primaire overzichten onder IFRS. Maandblad 
voor Accountancy en Bedrijfseconomie, 
85(12): 589-608. ■Camfferman, K., & Zeff, S.A. (2015). Aiming 
for global accounting standards: The Internati-
onal Accounting Standards Board, 2001-
2011. Oxford, Oxford University Press. ■Backhuijs, J., & Knoops, C.D. (2011). Keuzes 
en alternatieven in de presentaties van de 
primaire overzichten onder IFRS. Maandblad 
voor Accountancy en Bedrijfseconomie, 
85(12): 589-608. ■Kiger, J.E., & Williams, J.R. (1977). An emer-
ging concept of income presentation. The 
Accounting Historians Journal, 4(2): 63-77. ■Kiger, J.E., & Williams, J.R. (1977). An emer-
ging concept of income presentation. The 
Accounting Historians Journal, 4(2): 63-77. ■Geffen, C.J.A. van, & Kamp, B. (2017). De 
enkelvoudige jaarrekening van organisaties 
van openbaar belang. Maandblad voor Ac-
countancy en Bedrijfseconomie, 91(11/12): 
paginanummers.. ■Brouwer, A.J. (2016). De invloed van het nieu-
we Conceptual Framework op de rapportage 
over prestaties binnen IFRS. Maandblad voor 
Accountancy en Bedrijfseconomie, 90(1/2): 
41-49. ■Verslaggeving verantwoording en voorlichting 
door de besturen van naamloze vennoot-
schappen. Den Haag: Raad van Nederlandse 
Werkgeversverbonden, 1962. ■G4+1 (1999), Reporting Financial Perfor-
mance: A discussion paper issued for com- ■Camfferman, K., & Zeff, S.A. (2007). Financial MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017      361 Onderzochte jaarrekeningen 2016 Onderneming
Beurs-index
Bedrijfstaka
Onderneming
Beurs-index
Bedrijfstaka
Aalberts Industries N.V. AEX
Productie
Kiadis Pharma N.V. ASCX
Productie
ABN AMRO Group  N.V. AEX
Financiële instelling
Koninklijke Ahold Delhaize N.V. AEX
Handel
Accell Group N.V. ASCX
Productie
Koninklijke BAM Groep N.V. AMX
Productie
AEGON N.V. AEX
Financiële instelling
Koninklijke Boskalis  
Westminster N.V. AEX
Productie
Air France-KLM S.A. AMX
Dienstverlening
Koninklijke DSM N.V. AEX
Productie
Akzo Nobel N.V. AEX
Productie 
Koninklijke KPN N.V. AEX
(Tele)communicatie
Altice S.A. AEX
(Tele)communicatie
Koninklijke Philips N.V. AEX
Productie
AMG Advanced Metallurgical Group N.V. ASCX
Productie 
Koninklijke Vopak N.V. AEX
Energie
Amsterdam Commodities N.V. a Bedrijfstakindeling gebaseerd op De Heer, Backhuijs & Ter Hoeven (2015). a Bedrijfstakindeling gebaseerd op De Heer, Backhuijs & Ter Hoeven (2015). Literatuur ASCX
Financiële instelling
Koninklijke Wessanen N.V. ASCX
Handel
APERAM S.A. AMX
Productie 
Lucas Bols N.V. ASCX
Productie
Arcadis N.V. AMX
Dienstverlening
N.V. Nederlandsche  
Apparatenfabriek “Nedap”
ASCX
Productie
ArcelorMittal S.A. AEX
Productie
NN Group N.V. AEX
Financiële instelling
ASM International N.V. AMX
Productie
NSI N.V. ASCX
Financiële instelling
ASML Holding N.V. AEX
Productie
OCI N.V. AMX
Productie
ASR Nederland N.V. AMX
Financiële instelling
Ordina N.V. ASCX
Dienstverlening
Basic-Fit N.V. ASCX
Dienstverlening
Philips Lighting N.V. AMX
Productie
BE Semiconductor Industries N.V. AMX
Productie 
PostNL N.V. AMX
(Tele)communicatie
Beter Bed N.V. ASCX
Productie
Probiodrug AG
ASCX
Productie
BinckBank N.V. ASCX
Financiële instelling
Randstad Holding N.V. AEX
Dienstverlening
Brunel International N.V. ASCX
Dienstverlening
Refresco Group N.V. AMX
Productie
Corbion N.V. AMX
Productie
RELX N.V. AEX
Dienstverlening
Delta Lloyd N.V. AMX
Financiële instelling
Royal Dutch Shell plc
AEX
Energie
Eurocommercial Properties N.V. AMX
Financiële instelling
SBM Offshore N.V. AEX
Energie
Fagron N.V. ASCX
Handel
Sif Holding N.V. ASCX
Productie
Flow Traders N.V. AMX
Handel
Sligro Food Group N.V. AMX
Handel
ForFarmers N.V. ASCX
Handel
Stern Groep N.V. ASCX
Handel
Fugro N.V. AMX
Dienstverlening
Takeaway.com N.V. ASCX
Dienstverlening
Galapagos N.V. AEX
Productie
Telegraaf Media Groep N.V. ASCX
(Tele)communicatie
Gemalto N.V. AEX
Productie
TKH Group N.V. AMX
(Tele)communicatie
GrandVision N.V. AMX
Handel
TomTom N.V. AMX
Dienstverlening
Heijmans N.V. ASCX
Productie
Unibail-Rodamco SE
AEX
Financiële instelling
Heineken N.V. AEX
Productie
Unilever N.V. AEX
Productie
ICT Group N.V. ASCX
Dienstverlening
Van Lanschot N.V. ASCX
Financiële instelling
IMCD N.V. AMX
Handel
Vastned Retail N.V. AMX
Financiële instelling
ING Groep N.V. AEX
Financiële instelling
WDP Comm. VA
AMX
Financiële instelling
Intertrust N.V. AMX
Financiële instelling
Wereldhave N.V. AMX
Financiële instelling
KAS BANK N.V. ASCX
Financiële instelling
Wolters Kluwer N.V. AEX
Dienstverlening 
Kendrion N.V. ASCX
Productie 
Bijlage Onderzochte jaarrekeningen 2016
a Bedrijfstakindeling gebaseerd op De Heer, Backhuijs & Ter Hoeven (2015). 362     MAB 91 (11/12)  NOVEMBER/DECEMBER 2017