Mededeelingen van wege het Nederlandsche Zendelinggenootschap :[bijdragen tot de kennis der zending en der taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indie\u0308], jrg 3, 1859, 01-01-1859 
M EDEDEELIJN GEN VAN WEGE HET Meeraltautorij &lt;and kant lingennotsrijap. UITGEGEVEN DOOR BESTUURDERS VAN DAT GENOOTSCHAP. DERDE JAARGANG. TE ROTTERDAM, HIJ M. WIJT & ZONEN, Drukkers van het Nederlandsche Zendelinggenootschap. 1850. INHOUD. Bladzij. # END # De Eed, actie aan de Lezers van dit Tijdschrift Verslag van den zendeling s. ulfers (over het jaar 1858) Van welke taal moeten de zendelingen in de Molukken en in de Menahasse zich bij de prediking des Evangelies bedienen? (Vervolg en slot van den vorigen Jaargang blz. 306) Naschrift Bestuurders van het Nederlandsche Zendelinggenootschap aan zijne Leden en Begunstigers Kerkgebouwen te Tomohon en Sarongsong. (Met eene plaat en plattegrondteekening) Be kweekschool voor inlandsche onderwijzers op Batoemejrah nabij Ambon (Daarin: brief van Bestuurders blz. 128-152; het antwoord daarop in 1853 en 1858 ingekomen, blz. 152-190.) Als Bijlage: uittreksel uit koskott's instructie Een bijdrage tot de kennis der Alfoeren van het eiland Boeroe, naar de mededeelingen van den inlandschen onderwijzer picauly (Daarin: verhaal mijner zeereis van Ambon naar Boeroe, enz. blz. 198-308 en: bericht aangaande zeden, gewoonten en bijgeloovigheden der Alfoeren van het eiland Boeroe) Uittreksels uit eenen brief van s. van de velde van cappellen, in leven zendelingleeraar te Amoerang. (Vervolg en slot van blz. 368, tweeden Jaargang) Verslag aangaande de Bijbelverspreiding in de Menahasse van Menado Brief van den zendeling p. n. wilken, te Tomohon, Menahasse van Menado Staat van de uitbreiding der gemeenten onder de leiding van den zendeling te Tomohon Verslag aangaande de Kweekschool voor inlandsche onderwijzers te Tanawangko, in 1855 uitgebracht door den zendeling n. graafland Bericht omtrent de toetreding van een buitengewoon aantal Heidenen in het Likoepangsche, door den zendeling f. h. linemann te Menado Verslag eenere reis in het Likoepangsche gedaan, door den zendeling f. h. linemann te Menado Algemeene brief van Bestuurders des Nederlandschen Zendelinggenootschaps aan de inlandsche gemeenten in de Menahasse Verslag aangaande de Kweekschool voor inlandsche onderwijzers te Tanawangko, in 1855 uitgebracht door den zendeling n. graafland. (Vervolg van blz. 298) Verslag van wijlen den zendeling h. w. nooy, over de gemeenten rondom het Meer van Tondano. (1852). Nu onze Mededeelingen reeds twee jaargangen beleven, konden wij nalaten een woord aan den nieuwen jaargang te doen voorafgaan. Ter aanbeveling althans was dit niet noodig. Ook de welsprekendste voorrede van de Redactie zou daartoe niets meer vermogen. Het tijdschrift heeft nu eenmaal een aanbeveling, of een veroordeeling in zich zelf. Iets van meer gewicht hebben wij op het hart. Wij dachten toen wij de stof voor dit Stuk gereed maakten aan eenen, die ons dierbaar was, wiens naam meermalen in dit tijdschrift voorkwam, die den lezer niet meer onverschillig kan zijn; aan den zendeling van ons Genootschap, die ons ontviel, die de zaak des Heeren ontrouw werd. Het Genootschap heeft van dit droevig voorval verslag gedaan (1). Daarheen verwijzen wij. Ook onze smart (1) Zie hierachter bl. 114 e. v. En verontwaardiging zijn daarin uitgesproken. Maar wij kunnen als Redactie niet nalaten onze teleurstelling uit te drukken over een gedrag, dat ook voor ons tijdschrift schoppende verwachtingen heeft ingeslagen. Op Java was het werk goed begonnen, en ging een krachtige ontwikkeling te genieten. Daarvan mededeeling te doen was ons een eenvoudige als aangename taak. Wij hadden slechts over te nemen, wat ons in ruime mate toeviel. Een deel van hetgeen wij nog hadden kunnen verwachten is ons nu voor altijd onthuld; een deel van onze voorraad zullen wij ongebruikt moeten laten liggen, om onze lezers en ons zeven pijnlijke gewaarwordingen te besparen. Al wat wij reeds van die zijde leverden, heeft het niet veel van zijn waarde verloren, nu er de naam aan verbonden is van een zendeling, die van zijn overtuiging terugkwam, ja zelfs toonde geen gevestigde overtuiging gehad te hebben in de gewigtigste zaak, het geloof in de Heer Jezus Christus? Wij troosten ons echter hiermee, dat aan de waarheid niets kan te kort komen. De Javaan is er niets beter, of niets gelukkiger om, wanneer een wijsheid, die van deze wereld is, hem niet zoo diep gezonken verklaart, en zich veredeling van zijn geslacht voorspiegelt buiten Christus, alleen door het licht der wetenschap, en de macht der beschaving. Christus is en blijft gisteren en heden en in alle eeuwigheid dezelfde: ook de poorten der hel zullen zijn gemeente niet vermeesteren, en de zaad van zijn koninkrijk moet meer en meer op Java hoog verheven worden. Wie daaraan niet medewerkt, heeft een zware verantwoording. Wij vrezen niet voor de zaak van onzer Heer. Beproeving geeft loutering, geen vernietiging. Wat wij voorstaan valt of staat niet met mensen! Menigeen zal nu echter wel weer vragen: Wat is waarheid? En dat er enig wantrouwen omtrent de berichten onze zendelingen zal ontwaakt zijn, het zou ons niet verwonderen. Vooral moet het ontstaan bij hen, die ons werk alleen naar personen beoordeelen. Doch wij hebben de openbaarheid niet geschuwd, en onze mededeelingen moeten strekken om ons werk te doen kennen. Daartoe zijn ze er nu eenmaal. Ook onze lezers moet deze openbaarheid goede vruchten afwerpen; want waar wij beoordeling van vrienden of vijanden ontmoeten, daar worden wij geleid tot zelfonderzoek. Dat schuwt de Christen niet; integendeel, hij rekent het zich tot een heiligen plicht. Maar daarom vrezen wij nu ook niet het wantrouwen, dat gewekt mogen zijn. Wij gaan voort met mededeelen; de stof zal ons niet ontbreken. Ieder beproeft zelf, en oordeelt of hij grond voor wantrouwen in het werk vindt. Na deze hoofdzaak blijft ons nog een ondergeschikt onderwerp te bespreken. Onze Litteratuur-Verhandelingen blijven bij voortdurend klagen, dat wij te veel druk leveren voor den geringen prijs, die ons tijdschrift kost. Zij dringen aan op een klein verhooging; zij vermoeden niet dat men daarom het tijdschrift zal laten varen. Wij zouden kunnen schromen, nu juist tot deze maatregel over te gaan, indien wij niet overwogen, dat wij ons van onzen weg niet mogen laten afbrengen, door overwegingen buiten de zaak liggende. Eenig geldelijk voordeel van deze onderneming voor het Genootschap is een billijk loon voor de moeite en den tijd, die wij ons, maar juist omdat het voor de goede zaak is, persoonlijk gaarne getroosten. Dat is het wat wij beogen, wanneer wij toestemmen in een prijsverhooging, die wij anders liever hadden vermeden. Wij vertrouwen, dat onze abonnees zich deze kleine verhooging zullen laten welgevallen. De meerdere opbrengst komt geheel ten voordele van het Genootschap. Dat onze mededeelingen velen ten zegen mogen zijn door het verspreiden van kennis en het opwekken tot godzaligheid! Februari 1859. DE REDACTIE. VERSLAG VAN DEN ZENDELING S. ÜLFERS. (Gebruikte periode 1851.) Al vier maanden van 1852 zijn verloopen, en nog heb ik mijn gewoon journaal van 1851 niet opgezonden. Mijn werkzaamheden, en ook deze alleen, hebben mij in het schrijven daarvan tot dusver verhinderd. Nu ik er echter aan begonnen ben, hoop ik er mee voort te gaan tot het gereed is ter verzending, niettegenstaande mijn werk mij op vele plaatsen roept. Met dank heb ik den brief van het Bestuur ontvangen, waarin mij gemeld wordt, dat ik eene toelage van het Genootschap zal ontvangen tot vermeerdering van scholen. Over mijn huis, over mij en mijne familie, heb ik aan Bestuurders weinig te melden. Uit mijn journaal van April en den brief van November 1851 aan Ds. Prins, zullen Bestuurders reeds genoegzaam hebben gezien, dat het jaar 1851 een jaar van groote beproeving voor ons is geweest. Maar ik noem het nu niet meer beproeving; want het was immers slechts een uitredding des Heeren uit zware ziekte en doodsgevaar. Mogt het dan ook maar een uitredding Gods zijn geweest uit allerlei gevaar der ziel, waarin deze in dit land van materialisme gedurig zweeft. Het blijven zitten in gevaar der ziel is in dit land vooral een steeds dieper vallen in zonde en bederf. Stilstand in het geestelijke leven is hier nog veel meer achteruitgang dan in Europa. Men ziet het hier zoo rondom zich, en men voelt het hier vooral zoo in ziekte zelf, dat hij, die zedelijk niet grooter wordt, op een ontzettende wijze aan het afnemen is. En toch komt er wel geen waar gelovig Christen naar Indië, hij zij wie hij zij, die niet vroeg of laat zijn ziel in dit gevaar van vallen en afnemen ziet verkeeren. Dit, voel ik, is een moeilijke belijdenis, en een beschuldiging tevens. Maar wat ik in dezen bij een oprechte bespieding van mijzelf heb ondervonden, dat behoef ik toch ook niet voor mijn vrienden te verbloemen; want het zal slechts een drangreden te meer worden voor hen, om gedurende voor mij en de mijnen te blijven bidden. En ten opzichte van anderen is het wezenlijk geen beschuldiging, maar een waarheid, die men bij een oppervlakkige beschouwing reeds opmerkt. Maar daarom is het zo veel te meer bedroevend, dat de booze, de zonde en de wereld, dat de oogenlust, de vleeschelijke lust en de grootschheid van dit leven zo hun spel hier drijven; hier in een land, dat in andere opzichten een aardsch paradijs is. Doch het paradijs schijnt overal voor de mensch een woestijn te zullen worden, omdat de booze hem juist in het paradijs overwint. Ik denk aan de geschiedenis van den val en zijn gevolgen ten opzichte van de mensch, maar ook aan al die schone streken der aarde, waar de zonde het meest heerscht, terwijl men in de min schoone en vruchtbare streken, waar de mensch de meeste moeite voor zijn onderhoud moet doen, de meeste ware vrome vindt. Reeds sedert lang had ik den wens gekoesterd, dat ik het hier in mijn gemeente ook kon gedaan krijgen, zoals te Tondano, t.w. dat er uit de leden der gemeente mensen opstonden, die zich gedrongen gevoelden tot hun medemenschen in het openbaar te spreken. Reeds van ouds, uit mijn vroeger leven in Europa, kende ik de grote zegeningen, die de Heer z heeft op de eenvoudige mededeelingen gelegd. Vooral ook te Tondano is Gods zegen daarop zeer zichtbaar, en daarom te meer was het reeds lang mijn streven, dit ook hier in te voeren. Maar het wilde mij nog niet gelukken. Ik had het juiste middel of de juiste personen nog niet gevonden. Toen ik echter op Goede vrijdag 1851 elf personen tot leden der gemeente aan zoude nemen, nam ik mij voor, om het nu eens zoo goed mogelijk te beginnen en door te zetten. Ik koos drie van die elf, en verzocht hen, dat ieder op zijn beurt in de kerk, voor dat ik hen inzegende, een woord tot de gemeente zoude richten, (vooral maar eenvoudig) om te vertellen, waarom zij zoo graag met aan het Avondmaal wilden gaan. Zij verklaarden zich daartoe bereid. Twee van deze drie zijn grijsaards diep in de zeventig jaar oud. De een is paulus van Motoling, die aan Bestuurders reeds lang als mijne blijdschap bekend is; de andere heet abraham, uit de gemeente Liwasor. Deze is nog ouder dan paulus, en was vroeger een alfoersche priester en ouderhoofd van verschillende majoors. De derde was het tweede Negerijhoofd, met name petrus, omstreeks 50 jaren oud. Ik liet de oudste, abraham, eerst spreken, daarna paulus en daarna petrus. Alle drie spraken met vuur en met kracht, en hunne toespraken werden met de grootste oplettendheid aangehoord. De kerk was van binnen geheel vol, zodat er nog een grote menigte voor de vensters stond. Wat abraham sprak kwam op het volgende nederig: "Lieve Broeders! Gij weet allen, dat ik vroeger een onderhoekoom en bediende van verschillende majoors ben geweest, en dat ik later priester werd. Maar van mijne grote zonden, als priester bedreven, wil ik maar niet spreken. Als soerohan (gezant) der majoors, was ik onder alle mensen zeer gezien. De majoors hielden van mij, omdat ik al hun slechte raadgevingen aannam, en hun bevelen, om voor hen recht veel van den armen man te trekken, gewillig en nauwkeurig opvolgde. Hierdoor kwam ik in groot aanzien bij de verschillende opperhoofden, waaronder ik gediend heb. Maar ik werd door het volk ook zeer geëerd. Ik wist de mensen in de verschillende negerijen van het distrikt, waarheen ik overal gedurig gezonden werd, zeer te vleijen en hun veel leugenachtig nieuws te vertellen. Ik was altijd uitermate vriendelijk jegens hen, en daarom dacht geen mensch kwaad van mij. Maar, lieve Broeders! ik bedroog het volk waar ik maar kon. Ik zorgde voor de majoors, maar ik zorgde ook voor mezelf. Juist omdat ik overal zoo vriendelijk werd ontvangen, en men mij overal de beste slaapplaatsen aanwees, was ik in de gelegenheid om de menschen op deze of gene wijze van hun goed te berooven. Maar niemand had vermoeden op mij, als er iets gestolen was. Hoe kon dit ook? Ik was altijd de vriendelijkheid en de goedheid zelf, en als gezant van den majoor betoonde ik hun in al zulke gevallen van diefstal tot ontdekking van den dief, zooveel hulpvaardigheid, zoodat ik altijd iemand vond, die het moest hebben gestolen, al vonden wij het goed ook niet; waarvoor ik dan nog bovendien vriendelijk werd bedankt, en door allen werd geprezen, dat ik den dief had gevonden en gestraft. Naderhand werd ik priester, lieve Broeders! Maar gij allen die hier thans vergaderd zijt, en door Gods goedheid tot het licht van den Heer jezus zijt gebracht, gij weet nu ook hoeveel kwaad een alifoersche priester doet. Ik wil daarover niet spreken, maar ik wil u nu nog vertellen, dat God en de Heer jezus mij van al dit kwaad hebben willen verlossen. Echter dit ging ook nog zoo spoedig niet. Toen mijne vrouw eindelijk Christin wilde worden, was ik er niet zeer vriendelijk onder. Doch onze Pandita van Amoerang doopte mij naderhand ook." (Br. Herrmann had eerst zijn vrouw, zijn zoon en zijn schoondochter, en toen zichzelf gedoopt. "Maar, Broeders, ik werd daarmede nog geen ware Christen. Wel voelde ik toen reeds, dat ik in mijn leven veel kwaads had gedaan, maar ik had er geen spijt van. Ook wilde ik toen nog altijd mijn oude slechte gewoonten in het geheim aanhouden. Maar ik wierp toch mijn priesterschap en mijn alifoorheid weg, en liet mij doopen. Sinds die tijd heb ik eerst langzamerhand mijn slecht hart leeren kennen, want onze Heer Jezus begon het te verlichten. Daarom heb ik later dan ook meer naar de Heer Jezus verlangd, en ben ik begonnen te bidden, dat Hij mij toch verlossen mogt van de straf der hel, en dat zijn bloed, dat Hij op Golgotha heeft gestort, ook mijn ziel mogt reinigen van alle zonden. En ziet Broeders!" En nu werd hij vuriger, "toen leerde ik geloven, dat de Heer Jezus Christus mijn zonden heeft gedragen en mijn schuld voor God heeft betaald, toen Hij in Gethsemane voor mij leed, en op Golgotha voor mij stierf. Daarom bid ik nu op deze dag ook zo blij dat ik deze avond met u zal aanzitten aan de heilige tafel en de beide teekenen van zijn dood tot vergeving mijn zonden zal ontvangen. Ziet, Broeders! dit wilde ik u heden maar vertellen." De oude Paulus, oud Hoekoem-toewan van Motolingo sprak al bijna over dezelfde zonden, die hij in zijn vroeger leven had bedreven. De Heer Jezus had hem die zonden vergeven, en schonk hem nu ook kracht, om tegen de zonde te strijden, en dezelfde al meer en meer te overwinnen. Daar Bestuurders deze oude Paulus reeds meerdere keren in mijn dagboek hebben hooren spreken, zoo zal ik, om tijd uit te winnen ook niet meer van hetgeen hij verder sprak verhalen. Maar de jongste van alle drie, het tweede hoofd van Mopoio, die wel niet zoovele bedrevene zonden kon noemen, ging verder dan de twee eersten, en verklaarde zichzelf in een ernstige, weemoedige stemming, voor God en de wereld schuldig aan alle tien geboden Gods. "Ziet hier, Bestuurders! bijna woordelijk de laatste helft van hetgeen hij sprak: "Broeders," zei hij, de hand op het hart leggende, "Broeders! ik ben een dief, ik ben een moordenaar, ik ben een echtbreker, ik ben schuldig in alles. Ik heb veel de daad dikwijks gestolen en bedrogen, maar veel meer nog met mijn hart, terwijl ik in de uitvoering verhinderd werd. Zo ging het mij ook met andere zonden. Veel keeren heb ik begeerd kwaad te doen, op allerlei wijze, en zocht en wachtte ik naar goede gelegenheid. Niet altijd vond ik die gelegenheid, maar wanneer ik die vond, dan greep ik die gretig aan, en volbracht mijne zondige daad. Toen wist ik nog niet, dat er een alwetend God was, die de boze mensen in hun overdenkingen en gedragingen steeds gade slaat, - maar nu weet ik, dat het de gerechte God is geweest, die mij boosdoener zoo dikwijls in het volbrengen van mijne slechte daden heeft verhinderd. Maar nu voel ik ook, dat het waar is, wat ik dikwijls van onzen Pandita heb gehoord verkondigen, t. w. dat niet alleen de daden maar ook de zondige begeerten, die wij in ons hart koesteren en welke wij wenschen te bedrijven, even groot zijn zonden als de daden zelve. Zo ben ik ook een groot moordenaar geworden voor onzen Heere God. Ik heb vele mijn medemenschen schuldig en onschuldig gehaat. Ik heb dikwijls gewenscht, dat deze of gene spoedig stierf of ongelukkig werd; ik zelf heb er soms toe bijgedragen, dat zij ongelukkig werden, en had hen zelfs met een verheugd hart kunnen vermoorden, als ik niet bang was geweest, dat ik dan weer was gedood geworden. Ik gevoel daarom de heiligheid en de rechtvaardigheid van Gods eigen Woord, wanneer het mij daarom veroordeelt als een moordenaar van mijn broeders. Ja, Broeders! God ziet het hart aan. En dit zouden wij ook zeer goed kunnen verstaan, als ons hart niet geheel en al verduisterd en verhard was geworden door de zonde. Wij mensen zijn te lui, om er over na te denken, en daarom worden wij al meer duister in ons leven, en verstaan niets van Gods geboden, ook niet als ons geweten zoo luide in ons spreekt. Maar, lieve Broeders! Gij moet het mij niet kwalijk nemen, dat ik zoo veel spreek. Mijn hart is zoo vol, nu onze Heere God en Zaligmaker mij roept om openlijk belijdenis af te leggen. Maar mijn hart is vooral ook zoo vol van de grote liefde Gods jegens mij, arme grooten zondaar; want hij heeft mij alle mijn zonden in Christus vergeven. Uit gevoel ik. De laatste spreker is een van de eersten, die ik gedoopt heb. Ik moet zeggen, dat ik, toen ik hem doopte, niet zo veel met hem op had; want bij zijn forschheid en trotschheid teekende zijn gelaat ook veel verraderlijkheid en wraakgierigheid. Maar sinds hij Christen wilde worden, was hij de vlijtigste kerkganger, en hij bleef dit ook toen hij gedoopt was. Hij verzuimde nooit een les of geleerdheid, om wat te leren. Hierom stelde ik hem dikwijks later tot een voorbeeld voor anderen. Bij zulk een gelegenheid zei hij eens tot mij: „Mijnheer, ik ben Christen geworden, en hoe zoude ik het nu voor den Heere God kunnen verantwoorden, als ik het niet met lichaam en ziel werd?" Hij moet vroeger een zeer bijgeloovig Almoezenier zijn geweest. Men ziet ook hieruit alweder, dat het bijgeloof veel nader bij het koningrijk Gods is dan het ongeloof. Maar niet allen bezitten een kennis en een geloof als dit van Petrus. Ik moet zeggen, hij is de enige in alle mijne gemeenten, die zoo veel licht en diepte bezit. Hij staat boven mijn oude Paulus van Montolier, hoewel deze altijd levendig is, en mij dikwijls zeer verblijdt en verkwikt door zijn blijmoedige en gepaste, en soms zeer snedige en geestige gezegden over zijn innerlijk geloof. Maar zulk een paar zijn hier ook wezenlijke lichtstralen in eenen diepen en duisteren nacht. Het zijn voor mij, reiziger in deze woestijn, de lieflijke oassen, waar ik mij verkwikt, waar mijn hart, dat onophoudelijk zucht om de toebrenging en verlichting van dit volk, zich dankbaar laadt in de vaste hoop, dat mijn grote God en Zender, Jezus Christus, mij deze wensch nog grootelijks zal doen vervuld zien. - Maar wat is nu van Petrus geworden? - Na den tijd, toen hij voor het eerst met ons aan tafel zitten aan den heiligen tafel, heeft hij nog eenmaal met ons des Heeren Avondmaal gevierd. Later werd hij ziek, hij kreeg gaten in de voeten, zodat hij niet loopen kon. In huis was hij niet, maar hij bleef nacht en dag in een hut in zijn tuin, een groot half uur van de negerij. Destijds kwamen mij zijn wonden reeds verdacht voor, wanneer ik hem nu en dan bezocht. En toen, met primo 1852, een nieuwe wet werd uitgevaardigd en onmiddellijk gehandhaafd, om alle leprazieken naar een afgezonderde plaats te brengen, toen werden er hier van alle kanten uit mijn werkkring veel van die ongelukkigen weggevoerd; want de meesten van deze schenen hier in mijn streken te zijn geweest. - Maar Petrus was eensklaps spoorloos verdwenen. Hij is ergens in het woud gevlucht; want wie zich hier voor het oog van zijn vervolgers wil verstekken, behoeft niet ver te gaan, daar het dichte woud, de diepe dalen en onoverkomelijke bergen voor elk inlandsch vluchteling duizend ongenaakbare schuilplaatsen aanbieden. Maar zulke vluchtelingen blijven altijd in aanraking met hunne betrekkingen; want geen een behoeft te vreezen, dat zijn landgenoten zijn schuilplaats zullen verraden. Daarom ben ik hem nu ook op het spoor. Zoo God wil zal ik hem spoedig in zijn eenzaam en ongelukkige schuilplaats bezoeken; want voor mij vloog hij niet. Ik moet hem zien, hem spreken, hem vertroosten, al is de weg nog zo moeilijk naar Daar is Petrus weer. Hij is ergens in het woud gevlucht; want wie zich hier voor het oog van zijn vervolgers wil verstekken, behoeft niet ver te gaan, daar het dichte woud, de diepe dalen en onoverkomelijke bergen voor elk inlandsch vluchteling duizend ongenaakbare schuilplaatsen aanbieden. Maar zulke vluchtelingen blijven altijd in aanraking met hunnen betrekkingen; want geen een behoeft te vreezen, dat zijn landgenoten zijn schuilplaats zullen verraden. Daarom ben ik hem nu ook op het spoor. Zoo God wil zal ik hem spoedig in zijn eenzaam en ongelukkige schuilplaats bezoeken; want voor mij vloog hij niet. Ik moet hem zien, hem spreken, hem vertroosten, al is de weg naar Daar is Petrus weer. Hij is ergens in het woud gevlucht; want wie zich hier voor het oog van zijn vervolgers wil verstekken, behoeft niet ver te gaan, daar het dichte woud, de diepe dalen en onoverkomelijke bergen voor elk inlandsch vluchteling duizend ongenaakbare schuilplaatsen aanbieden. Maar zulke vluchtelingen blijven altijd in aanraking met hunnen betrekkingen; want geen een behoeft te vreezen, dat zijn landgenoten zijn schuilplaats zullen verraden. Daarom ben ik hem nu ook op het spoor. Zoo God wil zal ik hem spoedig in zijn eenzaam en ongelukkige schuilplaats bezoeken; want voor mij vloog hij niet. Ik moet hem zien, hem spreken, hem vertroosten, al is de weg naar Maar hare besmettelijkheid en overerfelijkheid zijn ver van bewezen en niet waarschijnlijk. Jaren lang zijn soins leprozen met niet leprozen in aanraking, in de leprozengestichten zelve, zonder dat er een spoor van besmetting plaats heeft, en talrijk zijn hare zelfgezorgde gevangenis. Ik zal zien, of ik hem niet kan overhalen, dat hij vrijwillig naar het gesticht, naar zijn andere ongelukkige broeders gaat. Daar zou hij wellicht nog een zout kunnen worden. Maar als hij dit niet wil, dan zal ik hem ook gerust laten blijven, waar hij is, en zal hem niet verlaten. Het zal mij een voorrecht zijn, een troost en een blijdschap, als ik deze mijn ongelukkige broeder nu en dan het Evangelie van christus zal verkondigen, al moet ik dan ook op handen en voeten naar zijn schuilplaats heenkruipen. O, Bestuurders! wat zal het een zaligheid zijn voor u en voor mij, als wij deze arme melaatsche daar boven eens zullen ontmoeten, waar hij gereinigd is - niet alleen van zijn inelaatsheid des lichaams — maar van de melaatschap der zonde ! - - wellicht veel schooner dan de voorbeelden van kinderen van lepruwse ouders, die niet alleen niet lepruw were in hun jeugd en tijdens bij hun ouders in de gestichten verbleven, maar die ook nooit lepruw zijn geworden. "Men vraagt alzoo, waarom de reeds zoo ongelukkige toestand der lepruzen nog verergerd, door ze als misdadigers buiten de samenleving te sluiten? Hunne landgenoten vrezen hen, noch mijden hunnen omgang. Zijn zij niet in staat zelf in hun onderhoud te voorzien, geen bezwaar zou er in zijn, dat de plaats hunner inwoning die voorziening overnam, zonder ze van die plaats uit te sluiten, tenzij zij in een of ander gewoon ziekengesticht konden worden opgenomen. Om de afzichtelijkheid der lepruzen behoeft men ze niet als te verbannen, want vooreerst bepaalt zich die afzichtelijkheid in den regel slechts tot de handen en voeten en is zelden van belang, zoo lang zich de zieken nog in den kring hunner landgenoten kunnen bewegen, en ten anderen laat men meer afzichtelijke lieden in de samenleving blijven. Evenwel, zoo lang als het tegenwoordige gebruik blijft bestaan, is het een verblijdend verschijnsel, wanneer men het den lepruw in hunne gewone afzondering zoo dragelijk mogelijk maakt, en hiervoor is te Temoempah goed gezorgd. In het jaar 1851 had ik ten minste 200 personen meer kunnen doopen, dan ik gedoopt heb. Velen wilden Christen worden, maar weinigen wilden wat leeren en geregeld in het onderwijs komen. Het was hun om den naam - niet om verlichting - niet grootelijks om hun verlossing van zonden te doen. Zij meenen maar al te veel, dat het Christen worden in het ontvangen van den Doop bestaat en niet in waarachtig geloof in Jezus Christus, dat vergeving van zonden schenkt en tot waarachtige bekeering en beterschap des harten leidt. Waar ik geen verlangen naar vergeving en verlossing bespeur, waar ik geen zucht naar licht en leven ontwaar, daar doop ik niet. Om die reden neemt het getal mijnere gedoopten thans niet toe, d.w.z. ik heb in 1851 minder gedoopt dan in de twee vorige jaren, en zal wellicht dit jaar nog weder minder doopen. Al ben ik geen vriend van het algemene opvoedingsstelsel, zoo ben ik voor mij nogtans overtuigd, dat onder dit volk een opvoeding en leiding tot op zekere hoogte aan den Doop moet voorafgaan. Van daar de behoefte aan scholen - christelijke scholen. Wie zich aan dit onderwijs, aan die leiding niet onderwerpen wil, die doop ik niet. En vooral moet ik waarachtig leven, en bekeering en geloof des harten zien, in gevoel, woord en wandel bij hen, die ik aanneem tot lidmaten. An daar dat ook deze nog zoo weinig in mijn gemeenten vermeerderen. Mijn scholen blijven het voornaamste punt van mijnen werkzaamheden, waarop ik mijne aandacht blijf vestigen. In sommigen van deze zie ik ook allerverblijdendsten vooruitgang. Ik heb scholen, waarin ik van de 50 die gezet opkomen 18 vind, die zeer knap in de deeling en 5 die tamelijk goed in den regel van drieën kunnen rekenen. In twee van mijne scholen kennen de leerlingen negen zangwijzen op drie en vier stemmen. Dat rekenen moet hun verstand ontwikkelen, het kan niet anders; en waar een volk eenmaal het choraalgezang met drie of vier stemmen heeft geleerd zingen, daar is reeds een niet geringe mate van schoonheidsgevoel aanwezig. En waar ik mij niet vergis, dan zijn verstand en gevoel voor het schoone twee voorname vereisten in den mensch, om hem tot waarheid te leiden. Langs den weg van het verstand, verbonden met gevoel voor het schoone, of, zoo men liever wil, met een fijn veredeld gevoel, wordt deze voornamelijk gevonden en verkregen. Het eerste erkent en het laatste omhelst de waarheid. En waar deze drie één zijn geworden, in en met den mensch, daar is ook gevoel en wil voor het goede en een zucht naar het heilige; daar is alles aanwezig, wat den mensch vatbaar maakt tot een zuivere kennis van God - tot waarachtige omhelzing van het geloof in Christus, tot aanbidding Gods in geest en in waarheid. Met blijdschap zie ik dus ook, dat er meer wezenlijke ontwikkeling onder de kinderen in mijne scholen is begonnen te ontstaan. Niet alleen, dat zij in de kennis van de bijbelsche geschiedenis zijn toegenomen, maar daar is ook meer begeerte naar de kennis van dezelve ontstaan - zij verstaan en gevoelen haar waarde ook meer en meer. Dat is een groote schrede voorwaarts op den weg der ware verlichting van dit volk rondom mij. Er wordt dus ook niets door mij gespaard, om het verstand te ontwikkelen en schoonheidsgevoel aan te kweeken of het gevoel te veredelen. Daar is niets te hoog en niets te gering om daaraan dienstbaar gemaakt te worden, indien men slechts altijd aan de kleine de grootheid Gods en zijn goedheid in Christus verbindt, en men zich er op toelegt om ook het hoogere in eenvoudige woorden te geven. Met de taal echter is hier altijd nog veel te kampen. Ik meen vooral, omdat er zoveel verschillende talen in dit kleine land met zijn handvol volk bestaan. Het zijn niet tongvallen alleen, maar werkelijke talen, die men hier op zijn minst tot vijf kan brengen. Reeds sinds eenigen tijd wilde ik enkele bijzonderheden over dit werkelijke verschil aan bestuurders opzenden, maar ik liet het, om nog eerst wat meerder tot dit verschil door te dringen. Daar Br. van Capeiaen mij echter verleden maand verzocht, hem die verzamelde woordenlijst aangaande het verschil der talen te laten opzenden, zoo heb ik dit gaarne aan hem overgelaten; want dan kon ik den tijd anders gebruiken. Hij heeft haar, even als ik vroeger, uit de bronnen van onze oudere broeders hier geput, vooral uit die van Br. Herman x. Wellicht komt het met de volgende conferentie tot stand, dat wij, zendelingenvereniging, besluiten een proef te nemen, om een algemeen woordenboek der verschillende talen in de Minafasse te vervaardigen. Uit deze arbeid zou dan kunnen blijken, of het niet mogelijk zou zijn, om er één algemeen verstaanbare taal uit te scheppen. Maar hoe meer kennis van zaken ik krijg, hoe meer het mij toe schijnt, dat het niet gaan zal. De bedoelde vijf talen verschillen werkelijk veel meer dan de Nederduitsche van de Hoogduitsche taal. Het verschil zal zoo wat gelijk staan met dat van Deens en Hoogduitsch. Om deze reden zou het dan veel verkieselijker zijn het Maleisch, als Bijbel-, boeken- en schooltaal en tevens gedeeltelijk ook als kanseltaal te houden. De Maleische taal toch is hier wel een uitheemsche, maar geen nieuwe en vreemde taal meer. Reeds voor de vestiging van het Nederlands bewind alhier is zij als gouvernements- en officiële taal in dit gewest gebruikt, en overal aan het strand beoefend, al wordt ze op de bergen weinig en op sommige plaatsen geheel niet verstaan. Het vooroordeel en de afschuw, die men anders met recht onder de volken vindt, als men hen, door de invoering eener vreemde, van hunne eigen taal wil berooven, is hier reeds lang geweken. Ook ons beginsel en doel bij de invoering eener vreemde taal onder dit volk zijn geheel onderscheiden van die, welke de magtigen der aarde in zulke omstandigheden aansporen, en waarvan zwaard en kanonvuur de uitdrukking zijn. Wanneer die een andere taal onder een door hen overwonnen volk willen invoeren, dan hebben zij daarmee geen ander doel dan zijn nationaliteit — zijn bestaan als volk - het heiligste goed, dat deze wereld geeft, te vernietigen. Ons doel is zijn nationaliteit te ontwikkelen, zijn bestaan te bevestigen en te heiligen, het volk op te heffen uit het stof, en te leiden en te brengen tot het onstoffelijke en onvergankelijke. Dit begrijpt en gevoelt het volk hier ook reeds. Het zou dit echter nog niet kunnen gevoelen, als niet reeds algemeen een soort van zucht naar kennis onder hetzelfde aanwezig was. Die deze zucht nu wil bevredigen, die leert het Maleisch, omdat hij ziet, dat dit het voornaamste middel daartoe is, en daarom willen het de jongelieden allen zonder uitzondering gaarne leeren, en daarom ook leeren zij het zo snel. Hoe groot de omweg nu ook schijnt te zijn, die het volk moet maken eer het zijn doel bereikt, zo ben ik er zeker van, dat dit nogtans de kortste is van de twee wegen, die er bestaan; want laat zal veel moeilijker zijn, om één taal deze lands onder alle inwoners in te voeren, dan de Maleische taal, die ten deele reeds aangenomen en half ingevoerd is. Daarbij komt nog, dat onze - vooral mijn - naburen hier, de Mogondezen, een zustervolk van hen, voor het grootste gedeelte Maleisch spreken en verstaan, omdat die taal, door de invoering van het Mohammedanisme, aldaar ook is aangenomen en verspreid. Dat volk, hetwelk weer een geheel andere taal spreekt, dan onze Alifoeren, zal toch ook wel spoedig aan de beurt liggen, om het Evangelie te ontvangen. Reeds sta ik met de koning en vele van zijn onderdanen in zodanige betrekking, dat ik oordeelen kan en overtuigd ben, dat ook het volk van Mogondo vatbaar is voor de leer der verzoening door het bloed des kruises. Het is geen klein volk en het Mohammedanisme zegt daar niets; want de tegenwoordige koning, een oud man, ging voor ongeveer 25 a 30 jaren uit het Alifoerendom tot het Christendom over; het is mij niet gebleken door wien hij in die tijd, toen hier nog geen zendelingen waren, gedoopt is. Maar van het begin tot het einde zonder enige evangelische kennis gebleven, werd hij naderhand weer even goedwillig Mohammedaan. Met nog een paar anderen Christen geworden zijnde, stierven deze bijna allen weldra, en bleef hij daarna bijna alleen over, terwijl zijn geheele volk Alifoersch was en bleef. Want dit had immers geene gelegenheid om zijnen koning te volgen, omdat daar geen Pandita kwam, om hen, die ook wel Christienen wilden worden, te onderwijzen en te doopen. Had dat volk voor 122 a 15 jaar een zendeling gekregen, dan waren nu allen Christienen, terwijl thans de helft Mohammedanen zijn geworden. De koning verveelde het eindelijk alleen Christen te zijn; want werkelijk droeg hij slechts den naam, terwijl hij, door het behouden van alle alifoersche gewoonten, met de daad Alifoer was gebleven. Zijn naam van Christen strekte voor zijn onderdanen, en ook wel voor hem zelf, tot een voorwerp van spotlust, omdat hij bijna alleen stond, en ook niets van het Christendom wist. Toen er onder zulke omstandigheden eindelijk een Mohammedaansche priesters kwam en eenen geruimen tijd onder het volk bleef, vond hij een middel om verlost te worden van die naam, terwijl hij velen van zijn onderdanen begon over te halen, om met hem te gelijk het Islamisme aan te nemen. Dus bestaat de helft der Mogondezen thans uit belijders van den Islam. Maar ook hiervan weten zij zooveel als niets; ten minste veel minder nog dan de Javanen; hoewel de koning nu veel meer van het Christendom weet dan vroeger. Want het schijnt dat de Mohammedaansche priesters op zijn wijze met oordeel en staatkundig is te werk gegaan, daar hij ten minste Christus niet meer heeft vernederd, dan Mohammed zelf in de Koran doet; maar, om in zijn proselietenmakerij wel te slagen, die wijze van overredingskunst heeft gebruikt, waardoor hij eenen onwetenden Christen niet kan overhalen tot zijn geloof, t.w. door te verkondigen, dat de naam en de persoon van Christus wel degelijk bij het Mohammedaansche geloof behoort, als die van een onderprofeet van Mohammed. Dus de priesters hebben voor het Christendom daar meer voordeel dan nadeel aangebracht. Het is nu omstreeks een jaar geleden, toen er weder voor eenen zeer korten tijd een zendeling der Mohammedanen is geweest, wanneer de koning weder eenige moeite heeft gedaan, om de overgeblevene Alifoeren van zijn volk over te halen, om tot den Islam over te gaan. Dit is hem echter in geen enkele gelukt, want zijne meeste aliforesche hoofden hebben hem in naam van het volk geantwoord, dat het beter was Christen te worden dan Mohammedaan; want in het eerste geval konden zij dan toch ten minste varkensvleesch eten, en hadden zij ook de hoop van onderwijs in allerlei nuttige kennis voor zich en hunne kinderen te ontvangen, gelijk zij dat nu ook zagen in de omstreken van Pontak, waar de Pandita van Koemelemboeaai scholen had opgericht, en dikwijls zelf kwam om de menschen te ouderwijzen. Hoe ik dit alles zoo nauwkeurig weet? Bestuurders weten, dat niet zeer ver, wellicht 15 a 18 palen, achter Popo en Mopoio het rijk van Mogondo begint. De Mogondezen, een industrieel of handwerksvolk kan men zeggen, komen gedurig uit hun land, en brengen hier hunne door hen vervaardigde ijzeren gereedschappen en geweven stoffen te koop. Bij die gelegenheid komen zij dan soms met 12 a 40 man te gelijk, ieder een vracht dragende, over de bergen en door de dalen met dichte bosschen bezet naar deze streken; maar zelden waagt zich één tot Amoerang; want zij zijn bang dat een gouvernements-ambtenaar hen vasthoudt en dwingt tot gouvernementswerk. Deze vrees is natuurlijk ongegrond, maar het vooroordeel bestaat eenmaal bij hen. Een ander gedeelte van het volk van Mogondo zwerft den geheelen tijd bijna alleen in de bosschen, vangt daar wilde varkens en ander wild, en voedt zich met sago en wilde moeskruiden, overvloedig in de bosschen voorhanden. In het begin van mijn verblijf alhier hadden de Mogondezen hun verkeer met het volk in mijne streken geheel opgegeven, omdat zij bang waren, (dat ik tevens een Toewan jiamarentah (gouvernements-ambtenaar) was. Echter hoorde ik een maand of zes na mijn komst alhier, dat er ongeveer 5 palen achter Popo, in het gebied van de Menahasse, een paar ploegen Mogondezen in het boschlid aldaar in ellendige hutten waren komen wonen. Ik besloot hen op te zoeken; waaraan ik dan ook onmiddellijk gevolg gaf. Na een paar of vijf eenen allermoeilijksten weg te hebben afgelegd, soms bijna meer kruipende dan loopende, kwam ik bij hunne hutten aan. Toen zij mij zagen, wilde de een hier en de ander daar heenloopen; maar ik hield hen zoo veel mogelijk terug, ook herinnerden zij zich wellicht, dat zij toch hunne vrouwen en kinderen in den steek moesten laten, en hun daarom hun wegloopen niets hielp, waarom zij dan gedwee weer terugkeerden. Naderhand, toen ik met hen at en dronk, en alles tevens goed betaalde, had ik geen moeite meer, om hen van mijne goede gezindheid jegens hen te overtuigen. Ik heb naderhand nog verscheidene ploegen van hen in de bosschen bezocht, en was gaarne reeds eens door de wildernissen tusschen hun land en het onze hier heengedrongen, maar het is mij niet mogelijk hen daarheen langs hunne allermoeijelijkste kattenpaden te volgen. Als er een goede weg werd aangelegd tusschen de bergen en door de dalen heen, dan zoude men er altijd in één dag ten hoogste kunnen komen; maar nu besteden zij vijf dagen voor een reis van hunne eerste negerij naar Popo. Thans sta ik zoo hoog in hunne gunst en vriendschap, dat allen, die hier in deze streken komen, zich zouden schamen mij niet een bezoek te brengen, en soms ook wel een klein presentje te geven, al beteekent dit ook niet meer dan een spiering uit te gooien, om een kabeljaauw te vangen; want ik like vele dingen, die zij kunnen gebruiken, zoo als ijzeren welen, waar zij dol op zijn. En sinds ik mijne groote slijpsteen heb, komen er gedurig om de door hen gemaakte peda's (een soort bijlen) scherp te maken, eer zij ze gaan verkoopen. Met den Badja sta ik, ofschoon wij malkander nog nooit gezien hebben, in mondelinge correspondentie, door anderen. Reeds lang verwacht hij mij, en reeds lang had ik hem een bezoek gegeven, als ik die reis niet van Amoerang te water moest doen; wat niet anders dan met het grootste gevaar van door zeeroovers gevangen te worden, kan geschieden. In geen anderhalf jaar heeft zich daar een paar met mensen gewaagd. De laatste zes man, die zich op deze kust waagden (negentien maanden geleden) zijn door de roovers gevangen genomen. En nog vergaat er bijna geen dag, dat men niet één van die rooverspauwen ontdekt, zoo dat bijna elk mensch, die zich langs die kust op het strand vertoont, wordt medegevoerd. Eenige weken geleden hebben zij bijna een geheele negerij van Mogondo ontvoerd. Dus uit dit een en ander kunnen Bestuurders zien, dat ik mijn kennis van Mogondo niet heb verkregen, door dat ik het zelf reeds heb bezocht; maar ik weet het uit de mond van het volk, dat mij als zijn vriend hier komt bezoeken. In mijn negerij hebben zich thans ook 4 Mogondezen als smids gevestigd. Ook heb ik reeds eenen mogondeschen jongen gehad, die ik tot meester wilde opleiden. Eer ik hem echter nam, kwamen enkele van zijn landgenoten mij dit ontraden, omdat hij een deugniet was. Ik zond hem echter hier naar de school, en gaf hem ook nog les in huis. Hij hield zich zeer goed, tot dat hij tamelijk wel lezen en schrijven kon, wanneer ik die verrij van hem bemerkte. Toen ik hem hierover vermaande, en tevens bedreigde, dat, wanneer hij dit weer deed, hij weg moest, nam hij zijn gelegenheid waar, ontstal mij enkele boeken en kleedingstukken van zijn medekweekelingen, en koos het hazenpad. Van hier ging hij naar Mogondo over Pako, vertelde daar aan de meester, dat hij van mij verlof had gekregen, om zijn familie te Mogondo te bezoeken, en dan weer terug wilde keeren. Hij bleef een paar dagen bij die meester, die hem natuurlijk gaarne ontving, omdat hij mijn leerling was; de derde morgen was hij verdwenen met de Bijbel van de meester, benevens enkele andere kleedingstukken. Met dat geroofde goed is hij nu te Mogondo aangekomen, en is schoolmeester geworden bij de kinderen en kleinkinderen van de Radja, in wiens huis hij woont. Dus de Radja en zijn familie laten thans hun kinderen lezen en schrijven leeren door een gewonnene kweekeling van mij, en dat wel door middel van alleen christelijke boeken. De Radja vindt in de Bijbel zulke aardige vertelseltjes, dat hij zich er gedurig wat uit voor laat lezen. Ik wenschte, wat mij aangaat, nog wel meer zulke kweekelingen uit Mogondo te krijgen. Ik wilde hen allen - als het niet anders kon - wel Bijbels laten stelen, ten einde heen te gaan om hun landgenooten daarin te onderwijzen. Twee Mogondezen hebben mij beloofd, mij spoedig elk een van hun zonen te zenden, om hen als meesters op te leiden. Doch nu genoeg voorheerst over Mogondo. Ik hoop er spoedig, als ik dat volk eens bezocht zal hebben, weer op terug te komen. Doch aangaande de taal, in zoover wij die hier als het voornaamste hulpmiddel tot wezenlijke verlichting en grondige beschaving van dit volk noodig hebben, is er bij mij reeds sedert lang een geheel ander denkbeeld opgekomen. Ik meen hier nog de Maleische noch de Alif'orsche taal. Ik meen die taal, welke ons het krachtigst en spoedigst kan helpen, om het volk onder Gods zegen voor altoos aan de duisternis te onttrekken. En welke is nu die taal? Bestuurders! meent niet dat ik scherts, of dat het hersenschimmen zijn, wanneer ik zeg, dat die taal geen andere is dan de Hollandsche; dat wij door de Hollandsche taal hier in te voeren in school en langzamerhand ook in de kerk, het spoedigst en het verste zullen komen, beter dan door alle andere talen der wereld. Ik moet hierbij nog even stil staan. (1) Bij hetgeen hier volgt zouden wij vele aanmerkingen te maken hebben. De lezer kan die in het algemeen vinden in ons opstel: "Van welke taal moeten de zendelingen in de Molukken en in de Mijnbashe zich bij de prediking des Evangelies bedienen?" voorkomende in Sedert jaren is de Maleische taal hier aan het strand en op de hoofdplaatsen beoefend, in alle scholen onderwezen. Sedert zijn er vele plaatsen op de bergen, waar de mensen deze taal beginnen te verstaan; zodat zij in den tijd van 15 jaar hier wellicht reeds de volkstaal zal zijn geworden. Sedert zijn er op kosten van ons Genootschap vele maleische boeken geschreven en gedrukt, niet alleen, maar ook nog een groote massa daarvan aanwezig. De Maleische taal is een indische taal, heeft indische constructie, en is daarom juist geschikt, om aan een indisch volk de hun onbekende denkbeelden juist en gemakkelijk te doen verstaan, en - dit geloof ik is nu ook alles, ten minste het voornaamste - wat tegen de invoering van de Hollandsche taal hier kan worden gezegd. Maar wat valt er nu voor te zeggen? Als het volk hier de Hollandsche taal wil en even snel als de Maleische taal kan leeren, en er dan snel een begin wordt gemaakt, om het daarin te onderwijzen, dan zal dit in 15 jaren tijds veel verder zijn met de Hollandsche dan met de Maleische taal. Het volk, dat is te zeggen niet slechts deze en gene, maar in het algemeen, wil de Hollandsche taal ontzettend gaarne leeren. Eeeds sedert lang niet vreemd aan het denkbeeld, en sedert meer dan een jaar de begeerte hebbende gekoesterd, om de Nederduitsche taal hier in te voeren, heb ik daarover dikwijls en met de meesters en met velen van het volk gesproken, en hen, zonder te zeggen waarom den voorgaanden Jaargang van dit Tijdschrift, bi. 172 en verv. en 279 en verv. en waarvan het slot hieronder voorkomt op bl. 40 en verv. Wij hebben daar getracht het onderwerp met bezadigdheid, aan de hand der geschiedenis en der ervaring ook door buitenlandsche zendelingen opgedaan te behandelen. Daarheen verwijzen wij. (RKD). daarop ondervraagd. Maar alleen liet vragen aan hen was genoeg, om de half in hen sluimerende en half onderdrukte begeerte wakker te maken, en hen te doen branden, om deze taal te leeren. Geen één van hen had ooit zo hoog van zichzelf geveven durven denken, van nog eens de eer en het geluk te zullen hebben, om even als de zoon van hunnen lijken Majoor, die zijn kinderen te Menado in de hollandsche school zendt, deze vermaarde taal, die zoo veel geleerdheid en beschaving aanbrengt, te leeren. Aldus zijn hunne gedachten en uitdrukkingen daarover; van daar dat de begeerte daarnaar al niet ligt in hen opkomt, en dat als zij haar voelen, zij haar dadelijk weer onderdrukken, en vooral niet uiten. Maar als een Pandita daarover begint te spreken, dan kunnen zij zich niet houden, dan moet het er uit. Tegen een Majoor of een Opziener zullen ze deze hunne begeerte ook vooral niet uiten, omdat zij wel weten, dat deze een zulk een verhevene gedachte - zoo onbetamelijk voor een negerrij's man - spoedig zouden weten te verbannen. Sommigen zeiden onbeschroomd tot mij: //Mijnheer, dat zal het Gouvernement nooit toestaan, want als wij de Hollandsche taal leeren, dan worden wij arme Aliforens te geleerd, en het Gouvernement wil ons liever dom houden." Door bij de meesters en jongen van jaren en bij groote schoolkinderen is de begeerte groot daarnaar. En deze wordt gedurig grooter en op nieuw versterkt, als zij bij toeval eens mijn boeken zien staan. Hun oordeel, dat zij bij zulke gelegenheden half luid, als bij zichzelf zeiven, uitdrukken, is dan: //Wel! wel! hoe gelukkig voor ons arme menschen, indien wij hulp en onderwijs in de Hollandsche taal konden krijgen. Indien dit zoo ware, dan zouden wij geleerde menschen worden, dan zouden wij vele nuttige en heilige dingen kunnen lezen, dat wij thans door onze maleisclie boeken niet kunnen. Vooral zouden wij dan den Bijbel beter kunnen verstaan dan den maleischen, waarin zoo vele woorden zijn, die wij in geheel ons leven niet kunnen verstaan." Uit dit een en ander ziet men nu, dat zij de Hollandsche taal gaarne willen leeren, niet alleen, maar dat zij ook weten waarom zij dit willen; want hun oordeel of liever hun gevoel hieromtrent is juist, zeer juist! Ieder onpartijdige, die met den staat van zaken hier bekend is, zal dit erkennen. Het volk hier is veel vatbaarder om de Hollandsche taal te leren, dan men wel oppervlakkig zou denken. Om dit te bewijzen noem ik den Majoor van Kenia, de schoonzoon van Br. Juedel, die de Hollandsche taal goed leest en spreekt, niet alleen, maar even goed ook de Engelsche. Maar daar zijn nog vele andere inlanders, en daaronder vooral nog majorkinderen, waarop ik zou kunnen wijzen, al zijn ze zoo ver niet als de Majoor van Kema. Ik wil echter van dezen, die op Menado 4 of 5 jaren school hebben gegaan bij den goeden en bekwamen onderwijzer diks, niet verder spreken, maar alleen hier nog aanhalen, wat in dezen veel meer zegt. Mijn vrouw en ik spreken niets dan Hollandsch met onze kinderen. Wij wijken daarin van de algemene gewoonte der Europeanen in Indië af. De Maleische taal is hier de taal, waarmee vader en moeder en dienstboden de kinderen doorgaans aanspreken. Eerst als deze beginnen naar school te gaan, dat is tusschen zes en tienjarigen leeftijd, wordt er aan gedacht langzamerhand met het Hollandsch te beginnen. Maar dit gaat dan nog zoo spoedig en gemakkelijk niet. De goede onderwijzers kostte het dan nog menigen zweetdroppel, eer zij er de maleische taal enigszins af hebben. Maar waarlijk het kost ook moeite, de kinderen aan het Hollandsch te krijgen, en het vol te houden; want zij horen hier immers van het volk niets dan Maleisch en Alifoursch. Mijn vrouw en ik echter zijn daar mee blijven volhouden, en hebben daarvoor nu het genoegen, dat ons klein meisje, twee en een half jaar oud, niets met ons spreekt dan Hollandsch, terwijl onze kleine jongen haar daarin goed begint na te volgen. Maar dit is het nu eigenlijk niet, wat ik hier wilde mededeelen. Het is de blijdschap, die ik heb, dat de meisjes, vrouwelijke kweekelingen, die reeds van de geboorte van ons dochtertje bij ons zijn, even goed Hollandsch verstaan als ons dochtertje zelf. Alleen door ons spreken met dezen hebben zij en de anderen geleerd. Zij verstaan bijna alles. Ik behoef haar nu slechts Hollandsch te laten lezen, en haar daarbij nu en dan onderwijs te geven, dat ik reeds ben begonnen. Met haar, die het verst zijn, spreken wij niets anders dan Hollandsch, en ik ben overtuigd, dat zij binnen korten tijd het ver zullen brengen. Met deze bewijzen, dat dit volk de Hollandsche taal gaarne wil en zeer goed en vlug kan leeren, zijn reeds dadelijk de krachtigste argumenten tegen de invoering van deze taal wederlegd. Wie ziet hieruit niet, dat het volk, al kennen reeds velen Maleisch, in den tijd van 10 a 15 jaren met het aanleeren van de Hollandsche taal veel verder zal komen dan met het Maleisch ? Hoe veel meer zullen zij daardoor ontwikkelen. Welk een bron, welk een schat van kennis wordt daardoor niet voor het arme inlander ontsloten ? De geheele goede Hollandsche letterkunde behoort dan ook aan het volk hier, wordt dan zijn eigendom. En als op die wijze het volk hier eerst de taal en letterkunde der Nederlanders heeft geërfd, krijgt het ook hunne kennis, ook hunne zeden en gewoonten. Dit kan niet anders. Wie de taal van een vreemd volk grondig leert en bestudeert, die leert ook even grondig zijne zeden en gewoonten kennen. Evenzoo is het, als een volk de taal van een ander volk als zijne eigene overneemt, dan ontvangt het daarmede ook, zonder het te weten of te willen, zijne zeden, zijne deugden of ondeugden, zijne wijze van denken, gevoelen, werken enz. Wel zoude ons zendelingen de invoering der Hollandsche taal hier aanvankelijk eenige meerdere moeite kosten; want wij zouden dan moeten beginnen onze meesters die taal te leeren, maar die moeite zal minder zijn dan men wel denkt, omdat allen deze taal zoo gaarne willen leeren, terwijl men tevens dit volk hier volstrekt niet onvatbaar mag rekenen voor het aanleeren van een vreemde taal. Maar die moeite bepaalt zich ook slechts tot den beginnen, terwijl wij daarentegen naderhand veel moeite zouden kunnen besparen. Als dit volk door middel der Maleische taal grondig zal worden verlicht, hoe veel tijds zal er dan nog door de zendelingen moeten worden besteed, om gepaste maleische boeken te schrijven, terwijl dit bij de Hollandsche taal grootendeels zal vallen. Hoe vele zendelingen, die na ons komen, zullen dan nog veel tijd moeten besteden, om de Maleische taal te leeren eer zij hun werk hier kunnen beginnen. In het andere geval kunnen zij onmiddelijk bij hun komst daarmee beginnen. Ook zoude dit veel goedkoper worden. Het drukloon der hollandsche boeken zoude veel minder dan dat der maleische boeken zijn. Met minder moeite voor ons en voor Bestuurders en met minder kosten, zouden onze Bestuurders dan slechts uit den overvloed van goede, zedelijke en nuttige werken voor het volk hier behoeven te kiezen en ze ons over te zenden. Wat bij het behouden der Maleische taal in dezen eerst met moeite en grote kosten en dan nogtans gebrekkig moet worden tot stand gebracht en verkregen is bij de invoering der Nederduitsche taal reeds alles oneindig beter en goedkoper aanwezig. Al is er nu ook reeds tot op deze tijd veel moeite gedaan om maleische boeken te schrijven en te drukken, zodat dit nogtans geen spoorslag voor ons mag zijn, om op deze weg te blijven voortsukkelen, indien er een betere voor ons open en voor de hand ligt. En wie nu, die de Maleische taal en dit volk grondig kent, zal nog zó onkundig of partijdig blijven beweren, dat de Maleische taal een Indische, de denkbeelden voor dit volk beter zal kunnen doen verstaan dan de Nederduitsche? Het tegendeel daarvan is waar. Juist in het Maleisch ontbreken die woorden en denkbeelden, die wij zo noodig hebben, om de mensch tot hogere begrippen op te voeren, terwijl die in de Hollandsche taal zeer eenvoudig verheven en bevattelijk schoon en juist aanwezig zijn, en bij de aanleiding van deze taal dus ook het eigendom van het volk worden. Ik wil niet zeggen, dat de Maleische taal niet hoger kan worden opgevoerd en tot afgetrokken denkbeelden langzamerhand beter kan worden gevormd en uitgebreid, maar daarbij zullen dan nog jaren verloopen, en veel moeite moeten worden gedaan, en zal de schrijver van boeken, waarin de hogere begrippen in de Maleisische taal worden uitgedrukt, nog veel aanmerkingen moeten verduren, dat hij volgens andersdenkenden, zegt zich door het kiezen of vormen van een verkeerd woord, of nog niet juist heeft uitgedrukt, of dat zijn stijl nog te veel naar deze of gene westerse taal riekt. Over zulke dingen wordt dan, helaas! veel getwist, maar daarmede komt dan gewoonlijk ook niets tot stand. Maar waarom dan toch zovele jaren daarnaar gewacht, waarom dan toch al die moeite besteed, om het gebrekkige te verkrijgen, terwijl het volmaakte zonder tijd noch moeite daar is, en slechts op ons wacht om het aan te grijpen ? Immers het volk, met uitzondering van een paar strandplaatsen, moet de Maleisische taal met de nieuwe daarin gebrachte denkbeelden evenzeer eerst leren als de Hollandsche. Immers het volk wil veel liever en kan even snel deze leren als de eerste. Of vreest men, dat de voor Nederlanders geschrevene school- en godsdienstige boeken, niet geschikt zijn voor dit volk, omdat daarin vele westersche denkbeelden, behoeften, zeden en gebruiken voorkomen, die geen mensch hier kent ? Dit is ook slechts een vrees, meer ongegrond dan gegrond. Zij is vooral niet hinderlijk aan de opvoeding en verlichting van dit volk. Ik ben thans zo bang niet meer voor boeken met enige westersche zaken, behoeften en begrippen voor een indisch volk, gelijk ik dit vroeger was. Waarom toch worden hier in Indië in de Nederlandse scholen geen andere boeken dan de in Holland voor de Nederlandse jeugd geschrevene, gebruikt? Wat weten de Europese kinderen hier van een winter - van een kachel - van ijs? want zij allen hier in Indië geboren zijnde, kunnen immers niets van al die westersche dingen begrijpen? En toch worden soms boeken hier voor de Indiase jeugd gebruikt. „Maar," zal men mij antwoorden, „de meester of onderwijzer moet dit de kinderen verklaren en duidelijk maken." Nu, dit wil ik ook, en niets anders. Waartoe is dan de Zendeling hier ? Deze verklaart dit aan zijn meesters en anderen, waar het te pas komt, en deze weder aan de kinderen op de school en anderen, en zo leren en weten zij het allen. Of meent men, dat de inlanders hier bij de beste verklaring het nogtans niet begrijpen, omdat het niet onder het bereik van hunne zinnen valt ? Ik zeg: men moet het door beelden en voorbeelden juist onder hunne zinnen brengen; anders is de verklaring niet goed. Om bij de bovengenoemde voorbeelden te blijven: elk inlander hier kent het gevoel van koude. 