Waarheid in liefde; een godgeleerd tijdschrift voor beschaafde christenen, 1840, 01-10-1840 
WAARHEID m LIEFDE, EEW GODGELEERD VOOR BESCHAAFDE CHRISTENEN. ONDER MEDEWERKING VAN EEN GODGELEERD GEZELSCHAP, TOT ZINSPDLEUK HEBBENDE: 'Yfüdi 'JPooiy/(<f c/c fyftaar/im/; UITGEGEVEN DOOR r. F. van OORDT, J. W. z., P. HOFSTEDE de GROOT, L. G. PAREAU, J. SONIÜS SWAAGMAN, A. RUTGERS van der LOEFF. JAARGANG 1840. IV STUK. Te GRONINGEN, bij J. OOMKENS, Hoek- en Steendrukker. 44 VERHANDELINGEN EN GEDACHTEN. 44 * GESCHIEDKUNDIGE NASPORINGEN, OF DE KERKHERVORMING IN DE ZESTIENDE EEUW UITGEGAAN ZIJ VAN HET VRIJE BIJBEL-ONDERZOEK OF VAN HET VRIJE ONDERZOEK DES EVANGELIES, EN AANWIJZING VAN HET WEZENLIJK BELANG, VOOR DE KENNIS DER KERKHERVORMING EN DE BEVORDERING VAN HET ECHTE CHRISTENDOM, DIT ONDERSCHEID WEL OP TE MERKEN. DOOR P. HOFSTEDE DE GROOT. ■WVWVWW Onder de vele merkwaardigheden van onzen leeftijd is geene der geringste, dat de Bijbel, zelfs door afzonderlijk daartoe opgerigte Genootschappen, algemeen wordt verspreid onder onbeschaafden en geleerden, armen en rijken, Christenen en Heidenen. Deze ijver in de verbreiding van het beste der boeken steunt op de overtuiging, die ook niet zelden wordt uitgesproken en verdedigd, dat ieder mensch den Bijbel moet in handen hebben, om er zelf uit te zien, wat hij te gelooven en te doen hebbe, wat Goddelijke waarheid zij. Doch deze overtuiging en dus ook de op haar steunende ijver, om den Bijbel te verspreiden, is niet aan de Roomsch-Katholijke Kerk eigen; slechts enkele harer leden deelen haar, als bij uitzondering; zij leeft in den boezem der Protestantsche Kerk, welker leden genoegzaam allen de overtuiging koesteren, dat hunne Kerk uit het vrije onderzoek des Bijbels is ontslaan en daarin haren steun en den waarborg van haar voortdurend beslaan moet zoeken. Er is in die algemeene Bijbelverspreiding buiten twijfel veel goeds, en in die overtuiging, waarop zij steunt, veel waars; maar de aard der zaak en de geschiedenis der Christelijke Kerk deden mij sirils lang twijfelen, of dit goede en ware wel bepaald en juist genoeg in onze dagen worde voorgesteld, en daardoor niet tot eenig kwaad en tot eenige dwaling eene noodwendige aanleiding oplevere. De slotsom mijner nasporingen en overdenkingen wenschte ik in deze Verhandeling aan het Christelijk beschaafd Publiek in ons Vaderland aan te bieden, opdat die wil, er zijn voordeel mede doe en ook hierdoor de kennis der Christelijke Kerkgeschiedenis en vooral de behartiging van het echte Christendom eenige aanwinst moge verkrijgen. Voor dat ik inlusschen tot mijn onderwerp kan overgaan, moet ik nog eene bedenking oplossen, welke vele mijner Lezers dadelijk bij het zien van den tilel dezer Verhandeling zullen gemaakt hebben, le weten, dat het geene juiste tegenoverstelling zij, welke daar gevonden wordt, tusschen Bijbel-onderzoek en onderzoek des Evangelies, dewijl Bijbel en EvaDgelie niet tegen elkander overstaan, maar het laatste als (leel, in het eerste, als geheel, is begrepen. Doch ik wilde ook geene tegenoverstelling; ik wilde slechts onderscheiding, gelijk de titel ook reeds aanwijst; en ik zeide straks, dat de Bijbelverspreiding op Bijbelhoogschatting steunende, iets goeds en waars is, maar dat dit goede en ware veelal niet bepaald en juist genoeg wordt voorgesteld. Want wel is er geen onderzoek des Evangelies denkbaar zonder onderzoek des Bijbels; maar daarom is er wel Bijbelonderzoek, 't welk geen Evangelie-onderzoek is. Zoo is er ook geene beoefening van de geschiedenis der menschheid mogelijk, die niet levens beoefening is der wereldgeschiedenis; maar wel eene beoefening van de geschiedenis der wereld, welke die der menschheid geheel verwaarloost. Voorloopig zij dit lot regt verstand van mijn onderwerp voldoende. I. Geschiedkundige nasporingen. Vragen wij de Geschiedenis, waaruit de Kerkhervorming zij uitgegaan, van vrij Bijbel - onderzoek, of van vrij onderzoek des Evangelies, dan is hel noódig niet alleen op de stemmen der Kerkhervormers zelve te letten, maar ook op die van hunne voorgangers en wegbereiders. — Beginnen wij met de Waldensen. Het uitvoerigst berigt van eenen tijdgenoot (sfEPiiAhus be borbohe, een Dominikaner in Lyon omstreeks den jarc 1225) omtrent hun ontstaan, luidt aldus, dat een zeker rijk koopman te Lyon, petrus walkus genoemd, de Latijnscbe Evangelie'èn hoorende lezen, begeerde te weten, wat zij inhielden, en daartoe eene overeenkomst sloot met twee Priesters, van welke de eene de Evangelieën in het toenmalig Fransch dicteerde, 't welk de andere opschreef. Op gelijke wijze hadden zij vele hoeken des Bijbels en gezegden van Heilige Mannen overgebragt. «Toen nu de genoemde burger (zoo vervolgt de oorkonde) deze stukken dikwijls las en van harte omhelsde, besloot hij de Evangelische volmaaktheid te bewaren , gelijk de Apostelen gedaan hadden. Hij verkocht al zijne have, wierp het geld voor de armen op den grond, als een blijk zijner verachting van de wereld, en matigde zich het ambt der Apostelen aan. Hij predikle dus de Evangelieën en 't geen hij verder bad onthouden , op straten en wegen, riep mannen en vrouwen tot zich, om hetzelfde te doen, en bevestigde hen daartoe in de Evangelieën." — Vervolgd en ondervraagd, beriepen zij zich op het woord des Heeren: »Predikt het Evangelie aan alle schepselen" (1). Wij hooren in dit berigt het woord Evangelieën heerschen, doch eenmaal verbonden met andere boeken der Heilige Schrift. Welke deze waren, leeren wij uit eene andere plaats, waar de Fransche boeken der Waldensen dus worden opgeteld: »de Evangelieën , de brieven van p.ujlus, het Psalmboek, Zedekundige (1) Zie BTtpiUNrs DE BOKBONT., De Septem donis Spiritus S., Tit, 7. c. 31, bij d'argentrk, Collectio judiciorum, T. I* p. 87, cn daaruit l)ij gieseier, Kirchengesch., XI. 2. p. 556, sq. Waar ik bij gieseler voldoende bewijsplaatsen kan vinden, zal ik hem alleen aanhalen; opdat ieder, die wil, dezelve kunne naslaan in een werk, 't welk in veler Godgeleerden hand is, en in die van allen verdient te zijn. geschriften, Job, en meer andere" (2). Eindelijk, om van de Waldensen niet meer aan te halen, dit werd hun van hunne tegenstanders als de grootste misdaad toegerekend, dal zij alle Kerkelijke gewoonten, welke lij in het Evangelie niet lazen, verachteden (3). Met een enkel woord vermeld ik hier na de Waldensen ook de strenge Franciscanen, welke den Paus even sterk hebben aangegrepen en hem even stout voor den Antichrist verklaard, als de geweldigste der Hervormers van de zestiende eeuw. Maar welk was nu hun beginsel? Dit, dat de Pauselijke Kerk niet Evangelisch genoeg was; ja dat het Evangelie des Nieuwen Testaments zelve nog Evangelischer moest worden. In hun hoofdwerk , Inleiding in het eeuwig Evangelie (Introductorius in Euangeliurn aeternum), in 1254 te Parijs uitgegeven, vergeleken zij het Oude met het voorhof des tempels, het Nteuwe met het heilige, het eeuwige Verbond met het allerheiligste. Dit geestelijk, eeuwig Verbond nu zou als het ware Evangelie uit de Franciscaner Orde voortkomen. Maar inmiddels beweerden zij, dat het voorbijgaand Evangelie des Nieuwen Verbonds reeds door den Roomschen Paus niet werd gehouden, (2) In het Corpus Juris Canonici} Deer. Greg. L. V. Tit. 7, c. 12, p. 641, ed. Lugd. 1622. Vergelijk gieseler , t. a. p., p. 559. (3) » Omnes consuetudines Ecclesiae approbatas, quas in Euangclio non legunt, contemnunt." Pseudo - rainerius bij gieseler, p. 623. en de Grieksche Paus Evangelischer was dan de Latijnsche (4). Als wij deze berigten omtrent de hoogschatting des Evangelies bij Waldensen en Franciscanen vergelijken, zien wij, dat zij Evangelie in een' zeer onderscheidenen zin hebben opgenomen. Bij de eersten is het de Apostolische prediking en wel met name de eisch, om in navolging van Christus en de Apostelen de wereld te verlaten; bij de laatsten is het de verkondiging van een Verbond van God met de menschen, zoowel van dat, 't welk christus stichtte, als van een nog volmaakter, 't welk in later tijd gesticht moest worden. Vanwaar dat voor twee zulke verschillende zaken één woord wordt gebruikt? De reden daarvan moeten wij iels hooger ophalen, ook om veel, dat ons later zal voorkomen, beter te begrijpen. Heigeen wij Protestanten Bijhei noemen, is, zelfs nog onder ons, geene geslotene en vaste verzameling van gewyde boeken, daar de Lulhersche Kerk er de Apocryphe boeken des Ouden Verbonds in zekeren zin bij rekent en ook uit die zelfs teksten neemt ter behandeling bij de godsdienstoefeningen; terwijl de overige Protestanten ze althans ook wel bij hunne Bijbelvertalingen voegen. Maar veel meer onzekerheid heerschte, over hetgeen men tot den Bijbel had te rekenen, in de middeneeuwen. De oude Grieksche en Lalijnsche Kerk, en in deze Kerk augustikus en (4) Men vergelijke de excerpten bij gieseleb, II. 3, p. 358— 363. hieronymus, de twee beroemdste Vaders, waren in de bepaling daarvan oneens geweest. Isidorus van Hispalis, die in liet midden der zevende eeuw bloeide, de geleerdste man van zijnen tijd, telde 72 Canonieke boeken op, dewijl mozes zooveel Oudsten tot het profeteren had gekozen, Christus zooveel Jongeren tot het prediken uitgezonden en ook even zooveel talen in de wereld geweest waren. Om nu dit getal voor de Bijbelboeken te krijgen, vulde hij de bij ons gewone 60 boeken met 6 aan, welke hij uit de Apocryphen des Ouden Teslaments uitkoos. Maar karel de Groole liet in de Synode te Aken van 789 eene lijst van Bijbelboeken opmaken , waarin al de Apocryphen van het Oude en voor het Nieuwe Testament de Openbaring van Johannes ontbreken (5). Bij deze onzekerheid, hoe groot de Bijbel behoorde geacht te worden, kwam nog, dat naar de leer der Kalholijke Kerk er geen specifiek onderscheid werd gesteld tusschen de schriften der Profeten en Apostelen en die der Kerkvaders. De heilige geest bleef ook na der Apostelen dood in de Kerk leven, zeide men, en men zag dus niet, of er eigenlijk wel onderscheid ware tusschen het gezag van paulus en dat van augustinus. Nu voege men nog bij dit eene en andere, dat vóór de uitbreiding der boekdrukkunst het bezit van boeken eene weelde was, slechts voor zeer rijke lieden mogelijk. Zoo zullen wij ons niet kunnen verwonderen, dat men in de middeneeuwen niet in staal was, om de Christenen, gelijk wij in onze dagen eenigzins kunnen doen, naar eenen bepaalden Bijbel te verwijzen, ten einde daaruit wijs te worden lot zaligheid. (5) Verg. sghuögkh, Chrisll. Kirchcngcsch. XX. 191—194. Maar wal zouden dan nu z.y, aan welke de leiding der Christelijke Kerk was opgedragen? Zouden zij de Christenen tot geenerlei bron van waarheid verwijzen? Dit kon niet. De groote menigte, de kudde, wees men dus naar de Kerkleer en de herders der kudde naar zekere uittreksels uit de schriften des Bijbels en der Kerkvaders. Over deze laatste uittreksels, onder den naam van Homiliarium, of Preehv er zameling, door karel den Groolen uitgegeven , spreek ik hier niet meer. Die andere uittreksels uit den Bijbel bestonden in stukken uit de Evangelieën en uit de Apostolische Brieven, welke stukken ongeveer sedert de tijden van gregorius den Grooten in de Kerk te Rome en vervolgens in andere Westersche Kerken, door karel den Grooten ook in die van Frankrijk en Duitschland, inheemsch zijn geworden. Zij beslaan in Pericopen of Afdeelingen voor eiken zon- en feestdag des jaars, en zijn onder den naam van Evangelieën en Epistelen in de Roomsch-Katholijke en in het grootste deel der Luthersche Kerk nog in gebruik. Daar worden nog deze zelfde stukken, jaar uit jaar in, aan de Gemeente voorgelezen, en de Lulherschen (om nu van de Roomschen niet te spreken) gaan zelfs weinig met den Bijbel in de hand naar de godsdienstoefeningen, maar gewoonlijk met het kerkboek, 'twelk, behalve de kerkelijke Gezangen en Formulieren, deze uittreksels uit het Nieuwe Verbond bevat. Deze uittreksels nu alleen (en niet de geheele Bijbel) werden in de middeneeuwen ook in de kerkgebouwen gevonden en daaruit op eiken zon- en feestdag de daarvoor bestemde afdeeling voorgelezen. Deze Evangelieën en Epistelen, of gelijk men ze bij verkorting ook noemde, deze Evangelieën waren dus de Bijbel des volks, 't welk zelden meer van de Heilige Schrift zag of lioorde. Bekend is het verhaal over i.utiier, dat hy, reeds Student in de Godgeleerdheid zijnde, op de Akademische Bibliotheek te Erfurt voor het eerst een' volledigen Latijnschen Bijbel vond en met verwondering daarin zag, dat daar veel meer in stond dan de gewone zondags-Evangelieën. Ik kom tot een' veel merkwaardiger' persoon, johannes wiklef, die, in het midden der veertiende eeuw bloeijende, de Hervorming, welke twee eeuwen later tot stand kwam, zeer krachtig heeft voorgewerkt. Terwijl andere Leeraars, de Seraphisclie, de hemelsche, de spitsvindige heeteden, was zijn algemcene bijnaam de Evangelische leeraar (Doctor Euangelicus), waarmede derhalve vriend en vijand zijne eigenaardigheid als leeraar meende te moeten ken- nierken. Zijne vijanden beschuldigden item dus ook, b. v. op deze wijze: » Deze leeraar, joh. wiklef, heeft het Evangelie, 'l welk Christus aan de Geestelijken heeft toevertrouwd, uit het Latijn in de Engelsche taal (niet in die der Engelen) overgebragt; en aldus de Evangelische parel door -varkens doen vertreden" (6). En hij zelf loonde het op alle wijzen, dat Evangelie zijne leus was, dat zijn zin en lust was, juist het Evangelie onder het volk te brengen en daardoor de Pauselijke tirannij te bestrijden. Wel vertaalde hij den gansehen Dijbel, maar opdat het Evangelie des te beter begrepen mogt worden. Dit laatste legde hij bij voorkeur uit. Hij leverde cene harmonie der Evangelieën en verklaringen van het Gebed, de Bergrede en de Afscheidsredenen onzes Heeren jezus Christus ; zelfs de tien Geboden legde hij niet uit, dan van het Christelijk standpunt., zoodal zij hem slechts eene aanleiding waren lot eene regt Evangelische opwekking lot deugd en heiligheid uil liefde jegens God en christu9. En zijne geheele zienswijze heeft hij duidelijk uilgesproken in de woorden: «Christenen moeten vele moeile besleden aan het lezen der Heilige Schrifl, en vooral van de vier Evangelieën' (7). Van wiklef, den leermeester,, ga ik over op huss, den leerling, die door het lezen van wiklef's schriften het duidelijk inzigt van het bederf der Kerk (6J HeNR. de KNÏGTHON bij GIESELER , II. 3. p. 29Ö. (7) Zie de plaats bij groneman , Diatribe in Joh. Wiclcfli vitam, incjcnium, scripta, p. 167. En vergelijk de recensie \an deze Verhandeling in ons Tijdschrift, 1838, II, bl. 385 , 386 de noot. erlangde en zijns leeraars gevoelens in alle opziglen (met uilzondering alleen van wiklef's verwerping der transsubstantiatie) schijnt omhelsd te hebben. En hoe beschouwde nu deze groote bloedgetuige wiklef's en zijn eigen werk? De poging, om wiklef's boekeu te verbranden en zijne prediking te onderdrukken, noemde hij een linden van de Evangelische prediking (8). De Evangelie- verkondiging is hem het beste middel ter opwekking van de slapende Kerk, en hare verhindering een werk des Satans (9). In zijn voornaamste geschrift, Tractatus de Ecclesia, stelt hij het grondbeginsel op den voorgrond van het alleen geldend gezag der Heilige Schrit, gelijk in onze dagen ook wel gebeurt; maar weldra komt hij op den inhoud des Bijbels, het Evangelie van Christus. Dit zijn eerst zijne woorden: »Ieder Christen moet gelooven, 't geen de heilige geest in de Schrift heeft neergelegd." Maar dit grondbeginsel verklarende en toepassende op de dwalingen van zijne eeuw, heet het al spoedig daarna, »dat de Kerke1 ijken de Gemeente bederven , door legen het Evangelie ['t welk hij verkondigde] te prediken" (10). En zoo beschuldigden hem dan ook zijne vijanden. dat hij zoude gezegd hebben, dat de Paus het Evangelie van Christus wilde vernietigen (11). (8) Bij gieseler , II. 4, p. 399, 400. (9) Aldaar bl. 397. (10^ Aldaar p. 408 , 410. (11) In liet regterlijk verhoor van Hi'ss, 'twelk uit een II. S. is medegedeeld door ik k. leiuianm , in de Tlicol. SluJ. u, Krit 1837, I, p. 135—153. Zie aldaar p. 139. Zoo hebben wij gezien, hoe twee der merkwaardigste partijen, welke de Kerkhervorming hebben voorbereid, en Iwee belangrijke mannen, die steeds onder de voorloopers der Hervormers geleld zijn, naar de getuigenissen van vrienden en vijanden en van hen 7.elve, het Evangelie hebben willen verbreiden tegen over de dwalingen hunner eeuw , zonder dat ons nog regt duidelijk is geworden, wat zij door dit woord verstonden. Wij hebben twee nog meer helderziende Godgeleerden te beschouwen, bij welke wij meerdere duidelijkheid over dit stuk mogen verwachten; onze twee groole landgenooten, wessel gansvoort en erasmus (12). Wessel gansvoort was geheel en al een Evangelisch Godgeleerde, die zich, vol van geloof en liefde, verre verhief boven de kinderachtige goede werken van zijnen lijd, hoe ijverig nog door de Kerk aanbevolen. Ja, in zulk cenen Evangelischen geest, vatte hij hel Christendom op, dat hij ruim en helder en vrij is, waar luther , en vooral de orthodoxe Theologen (12) Dewijl de Broeders des Gemeenen levens, in wier scholen wessel gevormd was, veelal niet worden geteld onder de voorloopers der Hervorming, wil ik hier niet van hen spreken, maar toch ter loops opmerken , dat hun Stichter hun voorstelde: »De wortel uwer wetenschappen , de spiegel uvves levens moeten zijn, in de eerste plaats het Evangelie van Christus, vervolgens de levens en schriften der Kerkvaders." Vlijtig werden dus de Evangelieên en sommige schriften der Kerkvaders door hen afgeschreven. Én hoe Evangelisch de beroemdste der broeders, tiiomas van kf.mpei* , het Christendom opvatte, blijkt reeds uit den titel van zijn voornaamste werk, Over de navolging van Jezus Christus. Thoba» nu was een der leermeesters van wessel. der zeventiende eeuw, eng, donker en bekrompen zijn gebleven; gelijk voor iedereen uit tjllmann's voortreffelijke beschrijving van zijn leven en zijne Godgeleerdheid blijkbaar is. Doch het is eenigzins moeijelijk bepaalde uitspraken van wessel hier aan te voeren ; dewijl hij, nooit in uiterlijke tegenkanting legen de bestaande Kerk gekomen, zulke tegenoverstellingéfti tusschen zijne leer en die der Kerk, als de straks door ons vermelde partijen en mannen , nimmer ge^ maakt heeft. Maar juist dit leidt ons tot de opmerking, dat wessel eene andere tegenoverstelling heeft gemaakt, dan zijne voorgangers. Deze toch stelden hunne Evangelieprediking veelal over tegen de dwaalleer en misbruiken der heerschende Kerk; maar wessel ontvouwde veel helderder dan zij, wat het Evangelie is tegenover de Wet, wat het Christendom tegenover het Mozaïsmc. Zoo schrijft hij: »Reglvaardig maken was iets onmogelijks voor de wet van mozes , omdat zij onmogelijke dingen voorschreef. Want zij schreef voor, 't geen voor den mensch zeer regtvaardig was, God van ganschcr harte lief le hebben, enz. Maar dit was den mensch onmogelijk. — De Wet heeft dus wel volmaaktheid voorgeschreven, maar niets tot volmaaktheid gebragt." Hier stelt hij nu legen, wat het Evangelie vermag; doch, 't geen wij noodwendig moeten opmerken, hij vindt dit Evangelie niet alleen in het Nieuwe Verbond, maar ook reeds, hoewel flaauwer, in het Oude. «Maar hoe?" zoo vervolgt hij: «Brengt het Evangelie tot volmaaktheid? Zeker. Wien dan? Ieder die gelooft. Docr hel Woord te gelooven, hangen zij hel Woord aan. Het Woord is God. Dus door te gelooven hangen zij God aan. En God aan te hangen is goed, dewijl die God aanhangt één geest met Hem wordt; reglvaardig mei 1840. 45 den regtvaavdigen , heilig met den heiligen." Daarna spreekt hij van abraham, die geloofde, en hierdoor tot -volmaaktheid kwam; van de Profeten, die geloofden; van jezaïas, die in menig opzigt meer het Evangelie dan de Wet verkondigde; terwijl de hoofdsom zijner redenering is: »De Wet belooft, het Évangelie geeft" (13). Wal nu wessel in deze plaats uiteenzette, is het heerschende in zijn geheele stelsel. Yandaar dan ook, dat hij overal het Evangelie of de getuigenis van cnRisTus, Gods menschgewordenen Zoon, als het hoogste en beste voorstelt, 't welk te kennen en te behartigen is. Zoo b. v. op twee plaatsen, waar hij over eene andere zaak, over de wetenschappelijke vorming als noodwendig bestanddeel van het hoogere leven, sprekende, uit het innigste zijner overtuiging vraagt, wat men toch zonder haar zou hebben aan den voortreffelijksten Kerldeeraar augustinus, of ook aan paultjs, of zelfs aan het Evangelie (14). Hiermede beweer ik echter geenszins, dat wessel altijd en overal een juist onderscheid stelde tusschen Bijbel en Evangelie. Er zijn plaatsen bij hem te vinden, waar hij aan "Bijbel of Heilige Schrift een zeker gezag schijnt toe te kennen, 't welk hij, ware hij geheel zich zeiven gelijk gebleven, alleen aan het Evangelie had behoorcn toe te schrijven (15). Ronder en duidelijker nog dan wessel spreekt ERASMts over de noodwendigheid, om het Evangelie (13) „Lex piomittit, Euaugelium exhibet." Zie De Magnit. Passionis, cap. 47, p. 654, 655 -van de werken van wessf.l. (14) Scala Mcdit. Ex. I. p. 333. Ex. II. p. 370. (15) Verg. i'llmahh, Johann Wessel, S, 221—323. in de Heilige Scbrifl le zien en het le beoefenen. In zijne Aanwijzing van den koristen weg, om tot de ware Godgeleerdheid te komen, zegt hij, dat men , oin een Godgeleerde le worden, eerst een Christen inoet zijn, en dat men, om een Christen te worden, jezus geest moet kennen en in zich opnemen. Hiertoe nu moet men op jezus zeiven lellen en boven alle andere Bijbelboeken de Evangelieën naamvkeurig lezen en overdenken. »Want ook de Apostelen," zegt hij , » hoezeer zij Christus gelijken, bezitten zijne verhevene grootheid niet. Doch de Evangelieën zijn alleen niet voldoende. Over 't geheel volge men dezen regel: De eerste plaats hebbe bij ons het Nieuwe Verbond, door hetwelk wij Christenen zijn, en waarin ons Christus veel duidelijker dan in het Oude wordt afgemaald. De tweede hebbe het Oude en in hetzelve vooral die boeken, die het meest met die des Nieuwen Verbonds overeenkomen, gelijk jezaïas. Voorts moeten wij de Brieven van paulus veel met de Evangelieën vergelijken , en met beide jezaïas en de overige merkwaardige deelen des Ouden Verbonds" (16). Zoo maande hij ook in 1518 wolfgang capito af, om toch niet, op het voelspoorSan reuchlin (dien hij overigens zeer hoog achtte), de Joodsche letterkunde al te zeer te beoefenen, als vol ijdele fabelen stekende; waarop hij zelfs over het Oude Verbond begint te spreken cn schrijft: »Och of de Christelijke Kerk toch niet zoo vasthield aan het Oude Testament, t welk voor een' lijd is gegeven en in schaduwen bestaat, en toch voor de Christelijke Schriften bijna de voorkeur erlangt! Zoo dwalen wij af (10) Ratio rcrae Thcologiae, Opp. T. V. p. 132, ed. ctEBIcr, van Christus , die alleen ons genoeg ware" (17). Eu zoo is het dan ook erasmus doorgaande gewoonte, om al de dwaze bijgeloovigheden zijner eeuw, vooral liet Monnikenleven, vasten, ter bedevaart gaan, en dergelijke zaken, eenvoudig weg Joodsche gewoonten te noemen (18). Terwijl ik ten slotte nog opmerk, dat met erasmus gezegden zijne handelwijze overeenstemt , daar hij zich weinig om het Oude Verbond heeft bekommerd, maar lot hoofdwerk van zijn leven gemaakt, de uitgave en verklaring des Kieuwen Verbonds. Zoo zien wij , dat de voornaamste voorbereiders der Hervorming wel het Bijbelonderzoek hebben aanbevolen ; maar in den Bijhei vooral het Evangelie of de boodschap van Gods genade in jezus Christus hebben onderscheiden, onderzocht en aangeprezen. Gaan wij nu na, hoe de Hervormers zelve hierover hebben gesproken en hierin gehandeld. De meeste aandacht moeten wij hier aan luther wijden, dewijl hij aan de Hervorming den eersten eri grootsten schok heeft gegeven, welks kracht zij lang heeft gevoeld, ja nu nog in vele opzigten gevoelt. Als wij nu de schriften dezes grooten mans openslaan , vinden wij van den eersten brief, welke ons van hem is bewaard, lot aan zijne laatste werken, éénen naam telkens wederkeeren, en wij dwalen niet, (17) Epist. Appendix N°. 272, Opp. T. III. P. II. (18) Men zie b. v, de plaats uit zijn Handboek des Christel ijken Strijders, aangehaald in dit Tijdschrift, 1840, II. 381, zijn Lof der Zotheid, \ele Brieven, enz. Wanneer wij zeggen, dat deze naam zijne geheelc ziel vervulde. Doch dit is niet de naam Evangelie; neen, Jezus Christus. Als Kloosterbroeder, als Hoogleeraar, als Europeeseh Schrijver, als Hervormer en orakel der Kerk gebruikte hij steeds dezen naam in vertrouwelijke brieven, in leerredenen, in openbare geschriften; was zijn hart altijd vol van eerbied en liefde voor jezus ; zocht hij jezus eer steeds te bevorderen , jezus wil te volbrengen. Met dezen naam verbond hij zeer veel het woord genade; 't welk hij als Monnik niet minder diep gevoelde, dan hij het als Hervormer verklaarde. Maar genade van JeziM Christus of Gods genade in Jezus Christus, is dit niet de inhoud des Evangelies? En kan men dus niet zeggen, dat de man, die zijn gansche leven dóór met dien inhoud des Evangelies vervuld was, altijd van hetzelve is uitgegaan? Het is evenwel opmerkelijk , dat dit woord Evangelie zelden bij hem voorkomt in zijne eerste geschriften, met welke hij als Hervormer optrad; en nog opmerkelijker, dal het in dezelve bijna nergens wordt gevonden, dan om cene anli-Roomschc prediking aan le duiden. De eerste maal, dat hel mijns welens bij luther wordt aangetroffen, is in eenen brief van 14 Dec. 1516, waarin hij schrijft: » Hoe beier iels is, des te minder bevalt het. Wat is beter dan hel Evangelie en cükistus? En toch liggen zij verwaarloosd!" Daarna prijst hij tauler, den beroemden Mystieker, aan en zegl: »Ik ken noch in 'l Latijn, noch in de moedertaal ecne belere en met het Evangelie meer overeenkomstige Godgeleerdheid" (19). Lellen wij op de dagleckening (19) Luiheu's Driefe, uitgave van de weiie, D. I, p. 46. ■van dezen brief, dan is het ook niet twijfelachtig, vanwaar hij nu dezen vroeger ongebruiklen naam had genomen. Hij was toen bezig in zijne Akademische lessen den brief aan de Galaten te verklaren, waarin hel Evangelie zoo sterk wordt aanbevolen en gehandhaafd en zelfs aan abraham een vóór-Evangelie toegekend (20). Ik merk dit op, ten einde wij reeds dadelijk mogen vermoeden, in welken zin ltjtiier dit woord hebbe verstaan. Duidelijker blijkt dit reeds uit zijne beroemde 95 theses (vooral th. 54, 55, 62, 65) en uit den brief, dien hij op den dag van derzelver aanplakking, 31 Oet. 1517, aan den Aartsbisschop van Maintz schreef, waarin ook dit voorkomt: »Het is de eerste en eenige pligt van alle Bisschoppen, dat bet volk het Evangelie en de liefde van Christus leere. Want nergens heeft Christus bevolen aflaten te prediken, maar nadrukkelijk beveelt hij het Evangelie te verkondigen. Hoe vreeselijk, hoe gevaarlijk is het dus voor een' Bisschop, zoo hij , met verzwijging van het Evangelie, slechts aflaten onder zijn volk laat uitschreeuwen, en deze meer behartigt, dan het Evangelie?" (21). Sprak hij hier zeer duidelijk uit, dat, 't geen de Roomsche Kerk verkondigen liet, het Evangelie niet was, zijne eigene prediking stelde hij als Evangelie-verkondiging hier weldra tegen over. Reeds den 9 Mei 1518 schrijft hij van zijne Wittenbergers: »Alle verstandige burgers zeggen als uit éénen mond, dat zij voorheen Christus en het Evangelie noch gekend, noch gehoord hebben" (22). Het thetische en anti-thetische vereenigt hij eenigen tijd later, alzoo schrijvende: »lk heb te Weimar, (20) Gal. III: 8. (21) De -wette I, p. 69. (22) Aldaar p. 108. naar mijne gewoonte, het Evangelie gehandhaafd tegen huichelaars en eigengeregtigheidzoekers" (23). Reeds in openbaren oorlog met Rome, zeide hij lot spalatinus , die hem lot gehoorzaamheid aan den Paus vermaande: » Zoo mij de Roomsche besluilen het onvervalschte Evangelie laten, mogen zij al het overige wegnemen; ik zal geen vinger verroeren" (24). Bij dit alles had hem zijn eigen godsdienstig gevoel geleid, en was hy geholpen, behalve door het onderzoek des Nieuwen Verbonds, ook door het lezen van eenige Mystieke Schrijvers, vooral van augustijnüs. Zijne voorloopers in de Kerkhervorming kende hij nog niet. Be eerste, dien hij van hen leerde kennen, was johannes huss. Toen hij de schriften van dezen in het begin van 1520 had gelezen, riep hij uil: d Onwetend heb ik tot nog toe de geheele leer van huss geleerd en beleden! Ik weet niet, wal ik denken moet; ziende, dat de Evangelische waarheid reeds vóór meer dan honderd jaren verbrand is en nog wordt verdoemd!" (25). Yan nu af aan wordt het woord Evangelie meer en meer de kenmerkende uitdrukking, die hij voor 't geen hij den volke wilde geven, bezigt. Zoo schrijft hij in een, ook in 1520 uitgegeven, Onderrigt der biechtelingen over zijne verbodene boeken, dat de Christenen in de biecht niels moeslen spreken en zich niet moesten lalen uithooren, of zij luther's schriften lazen dan niet, waarvoor hij als reden, onder anderen, bijbrengt, dat niemand de Pauselijke bulle, welke hem veroordeelde , mogt gehoorzamen, »dewijl zij zoo duidelijk (23) Aldaar p. 200. (25) Aldaar p. 445. (24) Aldaar p. 236. liet Evangelie cn het geloof verdoemde." Als men zeide, dat zijne boeken schimpschriften waren, dewijl zij over de gebreken der Kerk handelden, »zoo moest men hel Evangelie en de gansche Schrift ook zoo noemen." Ten slotte bidt hij alle Prelaten en Biechtvaders, »het volk naar hel heilig Evangelie vriendelijk en zacht te regeren en te onderwijzen" (20). Nog in hetzelfde jaar 1529 verbrandde hij de Pauselijke bulle en eenige andere boeken, 't welk hij ook met deze woorden verdedigde: » Durven zij mijne geschriften, waar meer van het Evangelie en de echte Heilige Schrift in is, dan in alle boeken des Pausen, verbranden, zoo verbrand ik veel regtmaliger hunne on- Christelijke regtsboeken, waarin niets goeds is" (27). Wel verwisselt of verbindt hij hier en elders dikwijls Evangelie met Heilige Schrift (28); doch dit geschiedt, dewijl het Evangelie onvervalscht in die Heilige Schrift wordt gevonden, niet dewijl Evangelie en Heilige Schrift hetzelfde zoude zijn. Vraagt men, wat lutiier onder Evangelie verstond? In eene zijner vroegste schriften van den jare 1520, over liet Pausdom te Rome (29), zegt hij: »De teekenen, waaraan men uiterlijk merken kan, waar de Christelijke Kerk in de wereld is, zijn Doop, Sacrament (Avondmaal) en het Evangelie, en niet (26) In de uitgave van i/utiieii's werken door walcü , D. XV, hl. 2285—2293. (27) Uitgave van walcb, D. XV, bl. 1939. (28) Het sterkste misschien in den hoogstmerkwaardigen brief hij de "wette I, p 280, 281, waar hij aan een' Roomsch Godgeleerde schrijft, dat hij met hem niet kan redetwisten, daar die alles uit de Kerkvaders, hij alles uit de llcilige Schrift wil bewijzen. (29) Uitgave van \va£ch , D. XVIII, bl. 1196 en vervolgens. Rome, deze of die plaats. Want waar Doop en Evangelie is, daar moet niemand twijfelen, of er ook Heiligen zijn, al waren het niet dan kinderen in de wieg. Maar Rome of Pauselijk gezag, is niet een teeken van het Christendom: want dit gezag maakt niemand lot Christen, zoo als Doop en Evangelie doen." In welke plaals Doop en Avondmaal door lutiier schijnen gezet le worden in slede der Kerkenorde en der ccredienst des Pausen, en Evangelie in slede van deszelfs menschelijke leeringen. Duidelijker spreekt hij in een ander geschrift, ook nog van 1520, waarin hij over de vrijheid een es Christen» handelt, en beweert, dat een Christen een vrij heer is van alle dingen door het woord van God. »Maar wat is dan het woord van God," vraagt hij daarop, »'t welk zoo groot eene genade geeft, en hoe moet ik het gebruiken? Mijn antwoord is: Het is niets anders, dan de prediking van ciiristus geschied, zoo als liet Evangelie beval, waarin gij uwen God hoort spreken, hoe al uw leven en werk niets is voor God, maar gij, met al wat gij hebt, eeuwig moet verderven. Opdat gij echter uit u en van u, dat is uit uw verderf , moogt wegkomen, zoo geeft Hij u zijnen Zoon jezus Christus en laat u door zijn levendig en trooslelijk woord zeggen, dat gij u aan Hem met vast geloof zult overgeven en frisch op Hem vertrouwen. Zoo zal om uws geloofs wille al uw verderf in u overwonnen worden, en gij zult regtvaardig, waarachtig, bevredigd, vroom en alle geboden vervullende, en ook van alle dingen vrij zijn" (30). Duidelijk en bepaald is deze omschrijving niet; maar de zaak zelve was toen ook nog niet helder en bestemd in luther's (30) Uitgave van walch , D. XIX, bl. 1210. geest. z'j is dat echter spoedig, reeds in 1521, geworden. Uit de veelvuldige plaatsen, die wij hieromtrent in zijne latere schriften aantreffen, zal ik slechts ééne; die uitvoerig en volledig is, van het genoemde jaar aanvoeren. Zij luidt aldus: »Het is eene algemcene gewoonte, dal men de Evangelieën telt en noemt naar de boeken, cn zegt: Er zijn vier Evangelieën. Vandaar is liet gekomen, dat men niet weet, wat paulus en petrus in hunne Brieven zeggen, en hunne leer wordt bijna geacht als bijvoegselen tot de leer der Evangelieën, zoo als ook eene voorrede van hieronymus zich laat hooren. Vervolgens is het eene nog ergere gewoonte, dat men de Evangelieën en Epislelen acht als wetboeken, waarin men moet leeren, wat wij moeten doen, en de werken van christus niet anders dan als een exempel ons zijn afgebeeld. Waar nu deze twee verkeerde meeningen in het harte blijven, daar kan noch Evangelie , noch Epistel nuttig en Christelijk door hen gelezen worden; zij blijven slechts Heidenen, even als vroeger." » Daarom moet men weten, dat er maar één Evangelie is, doch door vele Apostelen geschreven. Elke Brief van paitlus en petrus, daarbij de Handelingen vnn lucas, is een Evangelie, hoewel zij niet alle werken en woorden van christus verhalen, maar het eene korter en minder, dan het andere bevat. Is er toch ook geen van alle vier groote Evangelieën, 't welk alle werken en woorden van christus bevat; 't is ook niet noodig. Euangelion is en moet niets anders zyn, dan eene rede of geschiedenis over christus. Even als onder de menschen geschiedt, dat men een boek schrijft over cenen Koning of Vorst, wat hij gedaan en gesproken en geleden heeft in zijne dagen, 't welk men op menigerlei wijze kan beschrijven, de eene in het lange, de andere in het korte. Alzoo moet zgn en is het Euangelion niets anders dan een lironijk, historie of legende over Christus, wie die zij, wat Hij gedaan, gesproken en geleden hebbe, 't geen de eene kort, de andere lang, de eene dus, de andere zoo beschreven heeft. Want, op het kortste , is het Euangelion een spreken over Christus , dat Hij Gods Zoon is en mensch voor ons is geworden , gestorven en opgestaan, en tot een Heer over alle dingen gezet. Zooveel neemt paulus voor zich in zijne Brieven en werkt dat uit, maar laat staan alle wonderen en handelingen, die in de vier Evangelieën beschreven zijn; en toch begrijpt hij genoegzaam en rijkelijk het gansche Euangelion, zoo als dat in den groet aan de Romeinen klaar en juist te zien is, waar hij zegt, wat het Evangelie zij, en spreekt: » Paulus , een knecht van jezus Christus , een geroepen Apostel, afgezonderd tot het Evangelie Gods, 'l welk" enz. Daar ziet gij, dat het Evangelie is eene historie van Christus , Gods en davids Zoon, gestorven en opgestaan, en tot een Heer gesteld, 't welk daar is summa summarum des Evangelies. Zoo als er nu niet meer dan één cnRisTus is, zoo is en mag er niet meer dan één Evangelie zijn. Dewijl ook paulus en petrus niets anders dan Christus leeren op voorgemelde wijze, zoo mogen hunne Brieven niets anders dan het Evangelie zijn. Ja, ook de Profeten, dewijl zij het Evangelie verkondigd en van Christus gesproken hebben, zoo als paulus meldt en iedereen wel weet, zoo is hunne leer ter plaatse, waar zij over Christus spreken, niets anders, dan het ware, zuivere, regte Evangelie, als hadde het lucas of mattheus beschreven. Gelijk, waar jezaïas Hoofdst. LIII zegt, hoe Hij voor ons /.oude sterven en onze zonden dragen, heeft hij het loutere Evangelie geschreven. Eu ik zeg in waarheid, indien iemand niet deze ineening over het Evangelie begrijpt, die zal nooit in de Schrift verlicht worden, noch den reglen grond er van vallen." »Ten tweede, pas op, dat gij niet uit ciiristus eenen mozes maakt, als dede Hij niet meer dan leeren en een voorbeeld geven, gelijk de andere Heiligen doen,' als ware het Evangelie een leer- of wetboek. Daarom zult gij Christus, zijn woord, werk, lijden op tweederlei wijze vatten; eerst als een voorbeeld u voorgedragen, 't welk gij volgen zult, en ook alzoo doen. Zoo als petrus zegl, 1 Pelr. II: «Christus heeft voor ons geleden, ons een exempel nalatende." Alzoo, gelijk gij ziet, dal Hij bidt, vast, de menschen helpt, en liefde betoont, zoo zult gij ook doen aan u en uwen naasten. Maar dit is bet geringste in bet Evangelie, waarvan het ook nog niet Evangelie heelen mag; want daarmede is Christus u niets meer nut dan een andere Heilige. Vooral uit deze merkwaardige plaats blijkt, wat luther onder Evangelie verstond, en er zal nu wel geen twijfel zijn, wanneer wij, met name uit deze uitvoerige verklaring van lutiier , besluiten, 1) dat luther onder Evangelie verslond de blijde boodschap over ciiristus ; 2) dat hij deze boodschap vond niet alleen in onze vier Evangelieën , maar ook in de Handelingen der Apostelen, de Apostolische Brieven en in de Profetische Schriflen, voor zoo verre zij over Christus bandelen; 3) dat hij een groot onderscheid stelde lusschen eenc leer, eene wet, eene zedekunde en het (31) Deze plaats vindt men (doch eenigzins uitvoeriger) bij walch , XI. 31, 32, in de opdragt van do in 1521 uitgegevene Kirchcnpostille. In het werk, Geist aus Lutherss Schriften odcr Concordanz, vindt men 1). I van bi. 792 tot 823 nog vele plaatsen , die den des begeerigen nog meer kunnen overtuigen, dat ik de regtc beteekenis aan het woord Evangelie in litiiër's geest hechte. Den onderzoeker zal het ook niet vervelen , dezelve na te lezen; want, zoo ver ik mij herinner, is slechts ééne der door mij aangehaalde plaatsen, namelijk deze laatste, ook daar te vinden ; de meeste der overigen leveren nieuwe proeven, hoe éuther dit woord opvatte. Evangelie, daar dit eene kracht Gods is, om ons chkistus zeiven van ganschcr harte te doen aannemen. Hoewel dit laatste punt, de aard des Evangelies, ook hier niet, en ik durf zeggen, nergens, bij luther regt duidelijk en bepaald wordt uiteengezet. Dit Evangelie nu stelde hij zijn gansehe leven dóór tegenover de Kerkleer der Pausen en Coneilieën, gelijk niet alleen uit al de -vroeger aangehaalde plaatsen blijkt, maar ook uit tallooze gezegden en bewijsvoeringen overal in zijne schriften te vinden. Maar hij stelde het ook over, 't geen wij verder hebben op te merken , tegen de Dweepers, Mystieken, Wederdoopers en oproermakers, die reeds in 1522 te Wittenberg vele opschudding veroorzaakten, in 1525 den geduchten Boerenkrijg deden ontbranden, en eindelijk in 1534 en 1535 Munster bezet hielden. Ook hen bekampt en overwint hij met hetzelfde Evangelie, waarmede hij Rome's dwingelandij had gekortwiekt. Het duidelijkste doet hij dit in een geschrift, Onderrigt, hoe de Christenen het met Mo zes moeten vinden, waarin hij schrijft, dat er menschen zijn, die wat meer willen welen, dan in het Evangelie begrepen is, die zich op het Oude Testament beroepen en zeggen, «zoo spreekt mozes;" maar die men den mond moet stoppen door te zeggen: » Mozes gaal ons niet aan; — ook de tien geboden gaan ons niet aan; — paulus en het Nieuwe Testament heft den Sabbalh op. — Geen stipje in mozes gaat ons aan" (32). En hiermede kom ik op de algemeene tegenstelling, waarin luther en alle Hervormers van Evangelie spreken. Zij stellen met paulus Evangelie (33) Uitgave van walch , D, III, bi. 7—9. tegenover ff et (33). 'Lij beschrijven hun werk als eene terugbrenging van het Evangelie in plaats der Wet, die weder in de Kerk heerschend was geworden en den menseh toch niet zalig kon maken. Die wet nu was of eene vasthouding van de Mozaïsche wetten, bij de Joden; of eene vernieuwing van die instellingen onder de Christenen, dewijl zij Oud en Kieuw Verbond niet onderscheidden; of het was het Jus Canonicum, de Kerkelijke Wet, uit Pauselijke Besluiten en Verordeningen van Kerkvergaderingen zamengesteld; of ook de instellingen van de heethoofdige Dweepers dier dagen, welke hunne inbeeldingen als Goddelijke verordeningen afkondigden. Omtrent luther blijft mij nog één punt van onderzoek overig; maar het moeijelijkste van allen, welke verhouding luther stelde te zijn tusschen Evangelie, Gods woord en Bijbel. Moeijelijk is dit, omdat luther zelf er niet altijd bepaald over heeft gesproken, daar ook deze zaak slechts langzaam in hem tot duidelijkheid is gekomen, en moeijelijk ook, omdat in latere tijden deze zaak naauwelijks ooit is onderzocht geworden en men de veel grootere verwarring van latere eeuwen ook aan luther heeft toegedicht. Evenwel geloof ik, dat men des groolcn Hervormers denkwijze veilig tot het volgende kan brengen. Volgens de uitgebreide plaats, die ik over de beteekenis van Evangelie uit luther heb bijgebragt, vindt hij hetzelve in den Bijbel. Het is namelijk het getuigenis over Christus in onze vier Evangelieën vooral, maar ook in de Brieven der Apostelen, cn (33) Lutiier heeft dit onderscheid het meest doen uitkomen in zijne verklaringen van den brief aan de Galatiërs. telfs ook hier en daar in het Oude Verbond aan te treffen. Daar hij nu allijd zeide het Evangelie te prediken en dit als hel hem kenmerkende voorstelde tegenover allerlei andersdenkenden, Joden, Pausgezinden en Dweepers; zoo is blijkbaar bij luther Evangelie de inhoud des Bijbels, voor zooverre die den Christenen den weg der zaligheid in Christus aanwijst, of, in één woord, de Christelijke kern des Bijbels. Maar zijn Evangelie en Gods icoovd bij lutjier ook nog onderscheiden? Dikwijls begint hij met het eene dezer woorden en vervolgt hij met het andere, zoodat men ze voor hetzelfde beleekenend zou houden. Doch dit ware onjuist. Evangelie is bij luther wel Gods woord; maar niet al wat Gods woord is, is hem tevens Evangelie. Zoo schrijft hij: » Men moet met de Schrift naauwkeurig toezien. Het woord [van God] is van den beginne af, op menige w\jze geschied. Men moet niet alleen er op zien, of het Gods woord zij, of God gesproken hebbe; maar veeleer, tot wien het gesproken zij, of het u aanga, dan een' anderen. Dan komt er een verschil als tusschen zomer en winter. God heeft veel tot david gesproken, heeft hem bevolen, dit en dat te doen; maar dat gaat mij niet aan; is ook tot mij niet gesproken. Hij kan het ook wel lot mij zeggen, zoo Hij het hebben wil. Gij moet op het woord zien, dat u aangaat, en niet dat eenen anderen aangaat. Er is tweederlei woord in de Schrift; het eene gaat mij niet aan, betreft mij niet; het andere betreft mij, en hierop mag ik het kloekmoedig wagen, en mij hierop als op eene slcrke rots verlaten" (34). (31) Cnlcrricht, wie sich die Christen in Mosen schicken sollen, Lij walcii , D. III, 1)1. 14. Om mijne voorstelling van luthers gevoelen over Evangelie in onderscheiding van Gods woord en Bijbel te voldingen, wil ik hier nog opmerken, dat luther ook geenszins Gods woord en Bijbel voor hetzelfde hield. Vooreerst had hij geen bepaald denkbeeld, hoe ver zich de Bijbel uitstrekt; lusschen Canonische en Apocryphische Schriften stelt hij geen afdoend onderscheid. Hij heeft de Apocryphen van het Oude Verbond mede vertaald en achter deze gezet: Einde der boehen des Ouden Testaments. Voorts was het er verre bij hem van af, dat hij een boek voor Goddelijk , of voor Gods woord bevattende zou gehouden hebben, omdat hel in het Oude of Nieuwe Verbond slaat of voor Canonisch gehouden wordt. Had men tot hem gesproken van Canoniek gezag, waarover de Prolestanlen naderhand zooveel hebben getwist en gebeuzeld, hij zou niet begrepen hebben, waarover men sprak. Iiij zegt b. v., dat men de boeken der Koningen meer moet gelooven dan die der Chroniken. Van den Prediker heet het: »Hij heeft laarzen noch sporen, hij rijdt slechts op zokken, gelijk ik, toen ik nog in het klooster was." Elders: »Tegen het tweede boek der Maccabeën en Esther ben ik zoo vijandig, dat ik wilde, ze waren in 't geheel niet voorhanden ; want zij zijn te Joodsch en hebben le veel Heidensche verkeerdheid." Van den Brief aan de Hebreen is het: »Op den grond des geloofs bouwt de Schrijver goud, zilver, edelsteenen. Weshalve het ons niet moet hinderen, zoo welligt eenig hout, slroo of hooi er mede onder vermengd is." Bekend is zijn schrijven over Jacobus: »Den Brief van jacobus houd ik voor geen geschrift van een' Apostel. De Schrijver is voor zijne taak te zwak geweest en vvederslaat paulus en alle Schrift. Met 1840. 46 johannes , paulus en petrus vergrieken is de Brief van stroo, zonder een' Evangelischen aard." Eindelijk schrijft hij over de Openbaring van Johannes: «Mij ontbreekt aan dit boek meer dan één ding, zoodat ik hel noch voor Apostolisch, noch voor Profetisch boude. Vooreerst en voor alles, dat de Apostelen niet met gezigten omgaan, maar met klare en eenvoudige woorden de toekomst onthullen. Ook is er geen Profeet in het Oude Testament, laat staan in het Nieuwe, die zoo alleen en alleen gezigten en beelden voorhoudt , zoodat ik het haast gelijk acht met het IVe Boek van Ezra, en althans niet bespeuren kan, dat het door den heiligen geest gegeven zij. Twee opmerkingen voeg ik hier nog bij : vooreerst dat luther, ziende, dat het volk moest kunnen oordcelen, wie regt had, hij of de Paus, begon met hel vertalen van het Nieuice Testament, t welk hij reeds in 1522 uitgaf; waarna hij eerst aanving met het Oude, welks vertaling niet voor 1534 volledig werd. Ten tweede, dat, gelijk ik reeds in den aanvang van mijn onderzoek van luther zeide, de naam van jezus Christus in al zijne geschriften de heerschende is, en hij alles van Gods genade in jezus afleidt en tot haar terugbrengt. En nu zullen wij gereedelijk lot de slotsom komen, dat lutiier de Kerk heeft willen hervormen door het Evangelie van Gods genade in jezus Christus, 't welk verduisterd was, in het licht (35) Al deze cn nog meer belangrijke uitspraken van ibthe* over boeken des Bijbels zijn bijeenverzameld in bbetsciineider , Luther an unscrc Zeit, (Erfurt, 1817) p. 202—208. tc stellen , en daartoe Jen Bijbel vooral heeft onderzocht , vertaald en uitgelegd. Om niet uitvoeriger te worden, dan tot regt verstand der zake noodig is, heb ik alleen van luther gesproken, en aangewezen, hoe hij Evangelie tot leuze heeft genomen en bewaard. Van zijnen grooten vriend melanthon sprak ik niet. Doch nu wil ik uit dezen eenige bewijzen aanvoeren, opdat het zonneklaar blijke, dat mijne zienswijze over de geheele Duitschc Hervorming als eene vernieuwing des Evangelies, ook die van melanthon was. Melanthon gaf namelijk, kort na luther's overlijden, een levensberigt van hem in het licht, waarin hij minder zijn leven verhaalt, dan wel zijn werk als Hervormer beschrijft en verdedigt. En waarin bestond nu volgens melanthon dit werk ? In eene verandering van Kerkinrigtingen? in eene reiniging der zeden? in een' opstand tegen de Pauselijke dwingelandij? in eene verkondiging van vrijheid? in een teruggeven van den Bijbel? in een toebrengen van de Gemeente tot jezus? Ja, dit alles behoorde er ook toe, maar het ééne, 't welk dit alles omvatte, was, volgens hem, de herstelling van het Evangelie. Hij schrijft, dat hjther , eenigen tijd vóór hij tegen tetzel zich verhief, den brief aan de Romeinen en de Psalmen uitlegde, en dit alzoo deed, »dat, naar het oordeel aller vromen en verstandigen, als na eenen langen en duisteren nacht een nieuwe dag over de leer scheen op te gaan. Hier toonde hij hel onderscheid tusschen Wet en Evangelie; hier wederlegde hij de toen heerschendt: dwaling, dal de menschen door hunne eigene werken vergeving der zonden verdienen en de mensclien door uiterlijke dingen voor God gereglvaardigd worden, gelijk de Phariseën geleerd hcliben" (36). Een weinig later heet het: «Van de liefelijkheid dezer leere werden alle vromen innig aangegrepen, en ook den Geleerden was het aangenaam, dal ciiristus, mitsgaders de Profeten en Apostelen, als 't ware uit de duisternis, de gevangenis en het slijk werden getogen; dat het onderscheid ingezien wierd tusschen Wet en Evangelie , tusschen de beloften der Wet en de belofte des Evangelies, lusschen menschelijke wijsheid en Evangelische leer (waarvan len minste in thoivias, sgotus en dergelijken niets te vinden was), tusschen geestelijke regtvaardigheid rn wereldlijke orde" (37). (37) S. 21. den. En zoo bidden wij met heele wenschen, daL God nog verder hel licht des Evangelies beware" (38). Later heel het weder van lutiier : » Voor alle dingen moeten wij God danken, dat Hij ons door hem hel licht des Evangelies weder heeft gegeven" (39). Evangelie is ook bij melantiion zoo zeer het wachtwoord, dat hij al de verkeerdheden der vorige eeuwen, zelfs die van origenes, daarin '/.amen begrypt, dat men toen het Evangelie niet kende. » De eeuw van origenes, schryft hij (40), «verkeerde in de harten der menigte het Evangelie in eene philosophic, dal is, verbreidde de overtuiging, dat een deugdzaam leven de vergeving der zonden reeds konde verdienen. Deze eeuw verloor bijna geheel het onderscheid tusschen Wet en Evangelie en verleerde de laai der Apostelen; want zij behield niet den oorspronkelijken zin der woorden, letter, geënt, regtvaardigheid, geloof. Uit dit zaad is de dwaling van 1'elagius ontsproten." Van de Scholastieke Godgeleerden in de middeneeuwen schrijft hij (41): » Deze eeuw wierp niet alleen slijk, maar ook vergift, dat is meeningen, die openlijke afgoderij toelieten, in de bron wellen des Evangelies." En daarentegen van lutiier . »Laat ons daarom God danken, den eeuwigen Vader onzes Heeren jezus Christus, dat het Hem behaagd heeft, door de dienst van martinus lutiier de bron des Evangelies van slijk en vergift te reinigen en de zuivere leer der Kerk te herstellen (42). Hierop volgt een gebed van melanthon , (38) S. 28, 29. (40) S. 33. (48) S, 37. (39) S. 32. (41) S. 38. 