De kerkelijke Laeyendecker
*	
Brian Heffernan is verbonden aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen 
van de KU Leuven. In de rol van pater-deskundige en progressief-katholiek intellectuee Brian Heffernan*1 Brian Heffernan*1 Summary Summary
Leo Laeyendecker was not just a renowned sociologist, he was also a prominent 
voice in late-twentieth-century Dutch Catholicism, first as an Augustinian priest 
and then as a progressive public intellectual. This article offers a biographical 
sketch of the Catholic Laeyendecker, and focuses specifically on his performance of 
the roles of priest-scientist and Catholic public intellectual. He became a sociologist 
at the behest of his superiors, who hoped he would be able to assist church leadership 
with scientifically sound policy advice. But once he had completed his training, his 
objective as a priest-scientist was to use sociological analyses to convince his fellow 
friars and Catholics that the realities of modernity militated for church renewal. As a public intellectual, he continued to advocate a progressive agenda in an era 
in which church leaders were retreating from the specific reformist stance of their 
predecessors. This new context prompted another change of role, from that of a 
voice within the wider church community to that of theorist of its progressive wing. Inleiding Leo Laeyendecker was niet alleen een gerenommeerd academicus en socio­
loog, hij was ook een prominent katholiek die een rol speelde in de Nederlandse 
kerkgemeenschap, eerst als pater augustijn en daarna als progressief opinie­
maker. Dat was, in ieder geval vanuit historisch oogpunt, niet uitzonderlijk. Het katholieke onderwijssysteem, de priesterlijke stand en in het bijzonder 
de religieuze ordes en congregaties waren toeleveranciers van intellectuelen 
in de naoorlogse samenleving (Simons en Winkeler 1987). Onder toonaan­
gevende en minder toonaangevende intellectuelen waren wel meer paters 
en ex-paters: van Edward Schillebeeckx tot Huub Oosterhuis tot Kees Kwant. Zeker de ex-paters onder hen begaven zich na verloop van tijd soms ver van 
het godsdienstige terrein. Maar sommigen bleven zich ook na hun uittreden Leo Laeyendecker was niet alleen een gerenommeerd academicus en socio­
loog, hij was ook een prominent katholiek die een rol speelde in de Nederlandse 
kerkgemeenschap, eerst als pater augustijn en daarna als progressief opinie­
maker. Dat was, in ieder geval vanuit historisch oogpunt, niet uitzonderlijk. k h l k
d
d
l k
d
h
b
d Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) 96 Brian Heffernan in kerkelijke context profileren als opiniemaker of activist, en tot die groep 
behoorde Laeyendecker. De opzet van deze bijdrage is om een schets te geven van de ‘kerkelijke 
Laeyendecker’, de pater augustijn en de katholieke opiniemaker. De geraad­
pleegde bronnen zijn archiefstukken die ik heb verzameld bij een eerder 
onderzoek naar de geschiedenis van de Nederlandse augustijnen (Heffernan 
2015) en bij beperkt aanvullend onderzoek naar Laeyendeckers augustijnse 
jaren, evenals enkele van zijn publicaties uit latere jaren. Uitputtend biogra­
fisch onderzoek kan dit niet genoemd worden; het gaat om een eerste aanzet. i
g
g
Mijn doel daarbij is van cultuurhistorische aard. Als augustijn, pater-des­
kundige, uitgetreden priester, katholiek intellectueel en opiniemaker was 
Laeyendecker niet uniek, maar vertolkte hij breder bestaande rollen met 
bijbehorende ideaaltypische, plausibiliteit-verschaffende deugden en eigen­
schappen (Paul 2014). Mijn bijdrage probeert ook enig zicht te krijgen op wat 
die personae in bredere zin met zich meebrachten. Het stuk hoort dus thuis 
in een historische onderzoekstraditie die bedacht is op de ‘situated identi­
ties of knowledge producers’ (Niskanen en Barany 2021, 2; Bosch 2016), in 
dit geval specifiek binnen de kerkelijke context. De onderliggende notie van 
cultuurhistorisch onderzoek naar kennisproducenten is dat hun taal, meetin­
strumenten en conceptualiseringen niet neutraal of objectief zijn, maar, zoals 
alle menselijke cultuuruitingen, contextueel gesitueerd. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Inleiding Als zij eenmaal tot 
wetenschappelijk corpus geworden zijn, geven zij bovendien mede vorm aan 
hoe de wereld vervolgens gepercipieerd wordt en bepalen zij zodoende mede 
het eigen onderzoeksobject. Nagaan welke rollen kennisproducenten vertol­
ken kan aan dit project bijdragen door een belangrijke factor in de ‘gesitueerd­
heid’ van hun kennisproductie tegen het licht te houden. Anders gezegd: als 
we weten wat er komt kijken bij de maatschappelijke en kerkelijke rollen van 
pater-deskundige of progressief-katholiek intellectueel, wordt de specifieke 
situatiegebondenheid van de door de vertolker van deze rollen geproduceerde 
vertogen ook duidelijker. Het vervolg van dit artikel valt in twee helften uiteen: de eerste behandelt 
Laeyendecker als augustijn, de tweede als kerkelijke opiniemaker. De opbouw 
is doorgaans chronologisch, maar soms vereiste de thematische insteek een 
kleine sprong in de tijd. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) De kerkelijke Laeyendecker 97 De Nederlandse augustijnenprovincie in 1950 De Nederlandse augustijnenprovincie in 1950
In september 1950, toen Laeyendecker intrad bij de Ordo Eremitarum Sancti 
Augustini (‘orde van de eremieten van de heilige Augustinus’), had de 
Nederlandse afdeling (‘provincie’) daarvan enkele decennia van ingrijpende 
koerswijzigingen achter de rug. Zoals zoveel instituten van priesterreligieu­
zen in Nederland waren de augustijnen in de negentiende eeuw vooral behoe­
ders van een handvol ordesparochies. Vanaf de jaren tachtig van die eeuw 
voerde de orde een verkloosterlijkingspolitiek die de ‘reguliere’, kloosterlijke 
aspecten van de augustijnse identiteit benadrukte. Zo werd het habijt weer 
de gangbare kledij in plaats van de seculiere priesterdracht, werden er naast 
pastorieën ook kloosters gesticht waar de augustijnen in gemeenschap van 
goederen leefden en werden discipline en het gezag van de ordesoversten 
aangescherpt. Als gevolg van dit beleid, en van numerieke groei, kwam er 
een augustijnenpopulatie beschikbaar die niet alleen in de parochiezielzorg 
ingezet kon worden, maar ook in de vele maatschappelijke zuilinstellingen, 
in de eigen priesteropleiding en in eigen middelbare scholen (Heffernan 2015, 
52-149). Investeringen in de wetenschappelijke vorming van jonge augustijnen, 
vooral onder provinciaal overste Servus Makaay (ambtstermijnen 1929-1935 
en 1938-1946), hadden succes, want met jonge seminarieprofessoren als 
Innocentius Wilderbeek, Ephraem Hendrix en Ansfried Hulsbosch en mid­
delbare schooldocenten als Modestus van Straaten, Georgius Meyknecht en 
Valentinus Hutjens kon de provincie zich eind jaren veertig voor het eerst 
meten met de besten, of althans de zeer goeden. De intellectuele hoogtijdagen 
van de provincie volgden in de jaren vijftig, vooral op de eigen filosofieoplei­
ding van de augustijnen in Eindhoven. Daar lieten de wijsgeren Nicodemus 
Luijpen en Remigius (Kees) Kwant de naar modern oordeel achterhaalde neo­
thomistische filosofie voor wat zij was en sloegen avontuurlijke, existentialis­
tische en fenomenologische wegen in (Heffernan 2015, 209-220, 222-233). Bij dit alles stond Makaay niet slechts een praktisch doel voor ogen, name­
lijk een goede priesteropleiding en veel doctorandi zodat dat de augustijnse 
scholen aan de overheidseisen zouden voldoen. Hij streefde tevens een visioen 
na van de augustijnen als intellectuelen die, zoals in de middeleeuwen, een 
eigen theologische school vormden (Heffernan 2015, 190; Schrama 2021). De 
zoektocht naar een augustijnse identiteit die hij aanjoeg leidde in het inter­
bellum tot een herontdekking van het religieuze gemeenschapsideaal van de 
regel van Augustinus, en tot nieuwe nadruk, vooral bij jonge paters, op het Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. De Nederlandse augustijnenprovincie in 1950 2 (juli 2022) 98 Brian Heffernan eremietendom van de ordesnaam, opgevat als strikte monastieke observantie 
(Heffernan 2015, 190-207; Hutjens [1948]). Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Frater Bertrandus Welke van deze idealen zal de negentienjarige Leonardus Laeyendecker 
bezield hebben om in november 1949 aan te kloppen bij de augustijnen? Zoals 
alle kandidaten moest hij een vragenlijst invullen waarop hij moest vertellen 
‘waarom ge kloosterling en priester’ wilde worden. Laeyendecker gaf als ant­
woord ‘Apostolaat voor God’, en op de vervolgvraag waarom hij voor de augus­
tijnen koos: ‘mijn doel komt hier heel goed tot uiting’ (Vragenlijst, 3 november 
1949, provinciaal archief OSA, St. Augustinusconvent Utrecht [PA], 408). Hij 
was geboren in een dominicaanse parochie in het Utrechtse Lombok, maar 
het ouderlijk huis aan de Groeneweg behoorde in 1949 inmiddels tot de St. Gerardus Majellaparochie, die bediend werd door priesters van het bisdom. Dat hij specifiek ‘apostolaat’ als motief noemde, wijst erop dat hij niet aan 
een toekomst als parochiepriester dacht, maar aan een alternatieve priester­
lijke loopbaan. Bijvoorbeeld als docent, de belangrijkste rol van augustijnen 
buiten de parochiezielzorg, of als missionaris, zij het dat hij daar blijkens de 
vragenlijst niet de voorkeur aan gaf (Vragenlijst, 3 november 1949, PA 408). Hij had voor de verwezenlijking van deze ambities ruime keus uit ordes van 
priesterreligieuzen, maar voor Utrechtse katholieke jongens lagen de augus­
tijnen voor de hand wegens hun prominente aanwezigheid in de Domstad. Bovendien sprak het augustijnse gemeenschapsideaal hem mogelijkerwijs 
aan (Thung 2000, 211). Hij werd op 9 september 1950 ingekleed in het novici­
aatshuis in het Friese Witmarsum en kreeg daar de kloosternaam Bertrandus, 
wellicht naar de heilige Bertrandus van Comminges, een twaalfde-eeuwse 
Zuid-Franse koorheer-augustijn. Medenovicen noemden hem Bert. 1950 was een goed jaar voor de provincie, want Laeyendecker was een 
van dertien novicen, en deze lichting was niet alleen qua aantallen flink. Tot de medenovicen behoorden ook Gandulphus (Lambert) van Gelder en 
Willibrordus (Joost) Reuten, die samen met Laeyendecker een voorhoede 
vormden van intelligente, welbespraakte en zelfverzekerde jongemannen en 
met wie hij altijd op vriendschappelijke voet zou blijven staan. Alle drie zou­
den zich later als uitgesproken progressief profileren, Van Gelder onder meer 
als redacteur van De Bazuin en Reuten als voorman van de bevrijdingstheo­
logische actiegroep Septuagint. Dat wijst er reeds op dat de idealistische ver­
togen van de vorige generatie over de augustijnen als ‘zonen van Augustinus’ 
dan wel monastieke eremieten bij de naoorlogse intreders niet zo aansloegen. Wat de novicen van 1950 wel begeesterde was vernieuwing in de theologie en Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. Frater Bertrandus 2 (juli 2022) De kerkelijke Laeyendecker 99 in de kerk, en tijdens hun opleiding werden zij op dit punt naar tevredenheid 
bediend. Overigens verzekerde Mady Thung in 2000 dat haar echtgenoot ver­
wantschap voelde met het denken van Augustinus en een zekere sympathie 
had voor een kluizenaarsbestaan, zodat geconcludeerd mag worden dat de 
augustijnse vorming toch haar werk heeft gedaan (Thung 2000, 211-212). Het eenjarige noviciaat in Witmarsum was in 1950-1951 nog traditioneel, 
maar op de filosofieopleiding in Eindhoven kwamen de kwekelingen al 
spoedig de coryfeeën Luijpen en Kwant tegen, vol van hun onlangs in Parijs 
opgedane ontdekkingen (Interview Lambert van Gelder, 22 oktober 2012; 
Heffernan 2015, 283). Na een jaar fundamentele theologie in het augustijnse 
studiehuis in Culemborg werd de studie voortgezet in de eigen theologieoplei­
ding aan de Nijmeegse Graafseweg, waar professoren als Ansfried Hulsbosch 
(H. Schrift), Josaphat Kobessen (dogmatiek) en Raphael Kuiters (kerkelijk 
recht) braken met de systematische, neoscholastieke theologie­beoefening en 
de inzichten van de nouvelle théologie verspreidden. De ‘theologanten’ maakten 
meteen kennis met de kerkelijke tegenkrachten die dit opriep, want Kobessen 
werd na verdachtmakingen over zijn orthodoxie in 1953 weggepromoveerd 
naar Witmarsum (Heffernan 2015, 302-309; De Bazuin, 8 april 1988; inter­
view Lambert van Gelder, 22 oktober 2012).2 Laeyendecker legde op 12 sep­
tember 1954 zijn eeuwige geloften af en werd op 6 april 1957 priester gewijd 
(Persoonskaart Laeyendecker, PA 408). Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Pater-deskundige g
‘Je zult natuurlijk wel benieuwd zijn naar de bestemming, die het Definitorium3 
je heeft toegedacht’, schreef de provinciesecretaris op 4 september 1957 aan 
‘Rev. Pater B. Laeijendecker OESA’ (Secretaris aan Laeyendecker, 4 september 
1957, PA 408). Hij had zelf eerder al een voorkeur voor sociologie laten blijken 
(Laeyendecker 2015a, 252) en nu had het provinciebestuur besloten dat een 
pater zou moeten worden aangewezen voor studie op ‘ethnologisch of socio­
grafisch gebied om als deskundige in Nieuw-Guinea te kunnen meespreken’. Op 30 augustus 1957 werd Laeyendecker hiervoor uitgekozen (Notulen defi­
nitorium, 26 en 30 augustus 1957, Archief Nederlandse Augustijnen, Het 
Utrechts Archief [ANA], 1392-1, 64). Hij moest zich middels een academische 
studie bekwamen in de sociale geografie (Secretaris aan Laeyendecker, 4 sep­
tember 1957, PA 408). Of hij zelf ooit van de missionaire achtergrond van deze 
beslissing heeft geweten is (mij) niet duidelijk. In elk geval lijkt de bestem­
ming al snel te zijn gewijzigd: ‘Het was de bedoeling dat hij daarna leraar 
aardrijkskunde zou worden aan een van de Augustijnse scholen’ (Thung 
2000, 212). Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) 100 Brian Heffernan Laeyendecker ging sociale geografie studeren aan de Universiteit van 
Amsterdam, eerst als lid van het pastorieklooster in Amsterdam-West, en vanaf 
1961 van het Triniteitsconvent, een schoolklooster, in Haarlem (Persoonskaart 
Laeyendecker, PA 408). Hij gaf bovendien pastorale sociologie en statistiek op 
de augustijnse priesteropleiding in Culemborg (“Pastoraal jaar” 1962, 179). Behalve als toekomstig aardrijkskundeleraar bleek Laeyendecker al spoedig 
op andere wijze nuttig te kunnen zijn voor de provincie. Kerkelijke overheden 
begonnen zich in de jaren vijftig toenemende zorgen te maken over onkerke­
lijkheid en teruglopende rekrutering, en schakelden de hulp van empirische 
menswetenschappen in voor de analyse van het probleem en de formulering 
van pastoraal beleid (Dols 2015; Simons en Winkeler 1987, 57-58; Winkeler 
2010a; Winkeler 2010b, 108). Aan de vertogen van sociologen en psychologen 
werd in kerkelijke kring steeds meer waarde gehecht. Dat ook de augustijnen 
prijs stelden op een huis-socioloog voor de duiding van provinciale problemen 
blijkt uit de instelling in september 1961 van een commissie die de werfkracht 
van de orde moest onderzoeken, een gremium waarin Laeyendecker zitting 
nam (Notulen definitorium, 20 september en 18 oktober 1961, ANA 1392-1, 
65). De student sociografie had alle reden om te denken dat zijn expertise later 
bij de provinciale gezagsdragers in tel zou zijn. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Pater-deskundige Als pater-student begon hij te publiceren, in eerste instantie voornamelijk 
in het provincietijdschrift Nederlandse Analecta OSA, dat vanaf 1960 onder 
redacteurschap van Robert Adolfs een belangrijk vehikel werd voor progres­
sieve denkbeelden binnen de provincie (Heffernan 2015, 259; Laeyendecker 
1960; Laeyendecker 1961). Werving was een van de thema’s van Laeyendeckers 
bijdragen en hij maakte weldra deel uit van een ‘klein Centrum’ voor studie 
en actie op dit punt dat in de provincie werd opgericht (Laeyendecker 1963, 
128). Toen pater Wim Saelman, overste van de augustijnenmissie in Bolivia, 
zich in 1963 afvroeg waarom er in Nederland zo weinig werd gedaan aan 
de werving terwijl er voor zijn missie jaarlijks acht tot tien nieuwe paters 
nodig waren, vroeg Adolfs Laeyendecker om Saelman van repliek te dienen. Laeyendecker benadrukte voornamelijk de identiteitscrisis waarin klooster­
leven, priesterschap en zielzorg in Nederland – blijkbaar niet in Bolivia – ver­
zeild waren geraakt. De bijbehorende fundamentele vragen bemoeilijkten de 
onmiddellijke ontwikkeling van een helder wervingsbeleid (Saelman 1963, 
127; Laeyendecker 1963). Laeyendeckers rol als socioloog in deze dialoog was 
om ‘praktijkpaters’ zoals Saelman duidelijk te maken dat de crisis diep was en 
snelle oplossingen niet in het verschiet lagen. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) De kerkelijke Laeyendecker 101 In een artikel in de Nederlandse Analecta OSA uit 1964 waarin hij zijn 
vakgebied bij zijn medebroeders introduceerde, betreurde hij het dat er ‘van 
kerkelijke zijde […] een te sterke druk wordt uitgeoefend op de beoefenaars der 
sociale wetenschap om pasklare oplossingen te geven voor bepaalde beleids­
terreinen’. De godsdienstsociologie was in zijn optiek geen ancilla theologiae. In een artikel in de Nederlandse Analecta OSA uit 1964 waarin hij zijn 
vakgebied bij zijn medebroeders introduceerde, betreurde hij het dat er ‘van 
kerkelijke zijde […] een te sterke druk wordt uitgeoefend op de beoefenaars der 
sociale wetenschap om pasklare oplossingen te geven voor bepaalde beleids­
terreinen’. De godsdienstsociologie was in zijn optiek geen ancilla theologiae. De theologisch-kerkelijke relevantie ervan lag hierin, dat sociologisch onder­
zoek christenen met de neus op ‘de werkelijke situatie’ van kerk en geloof 
kon drukken, een onwennige exercitie voor kerkelijke personen die ‘minder 
geneigd zijn deze op zakelijke, in zekere zin profanerende wijze te bespreken 
en te bestuderen’. Maar deze confrontatie was noodzakelijk om de situatie 
juist te analyseren, gekenmerkt als die was door ‘toenemende pastorale nood, 
de voortschrijdende secularisatie en ontkerkelijking’. Pater-deskundige Laeyendecker wilde niet 
optreden als verstrekker van lapoplossingen voor kerkelijke overheden. Het 
was juist andersom: als socioloog kon hij kerkmensen een ontnuchterende 
blik op de werkelijke toestand van de kerk bieden en zo bereid maken tot 
grondige ‘aanpassing van de godsdienst, c.q. het christendom aan de maat­
schappelijke ontwikkeling’ (Laeyendecker 1964, 10). Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Het rapport-Laeyendecker Op 29 mei 1961 slaagde hij cum laude voor zijn kandidaatsexamen en 
op 17 juni 1964, opnieuw cum laude, voor zijn doctoraal (Persoonskaart 
Laeyendecker, PA 408). Hij kreeg rond dezelfde tijd het aanbod om weten­
schappelijk medewerker te worden van de socioloog en antropoloog Sjoerd 
Hofstra aan de Universiteit van Amsterdam. Het provinciebestuur stemde 
toe, mits hij de aanstelling zou gebruiken om een promotie voor te bereiden, 
een eis die geheel overeenkwam met zijn eigen verlangens, die inmiddels 
verder reikten dan aardrijkskunde geven op school (Notulen definitorium, 
24 mei 1964, ANA 1392-1, 66; provinciaal aan Laeyendecker, 25 mei 1964, 
PA 408; Thung 2000, 211-212). Laeyendeckers belangrijkste bijdrage aan de 
vele debatten die in de jaren zestig in de augustijnenprovincie over de toe­
komst gevoerd werden dateerde van maart 1967, enkele maanden voor zijn 
promotie. Het volgende provincie-brede beraad (‘provinciaal kapittel’) was in 
1967, en in februari 1966 werd Laeyendecker gevraagd een ‘working-paper’ 
‘over de huidige en een prognose op te stellen over de toekomstige mankracht 
in de provincie’ (Notulen intermedium, 9-16 februari 1966, ANA 1392-1, 67; 
Laeyendecker 1968, 1). In maart 1967 kwam Laeyendecker met het rapport 
‘Het arbeidspotentieel van de Nederlandse augustijnenprovincie. Situatie en 
prognose’, een stuk dat de geschiedenis is ingegaan als het ‘rapport-Laeyen­
decker’. Op basis van cijfermateriaal liet hij zien dat het aantal bejaarden Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) 102 Brian Heffernan toenam, het aantal paters afnam door overlijden en uittreden en het aantal 
intredingen terugliep, net als het rendement van de opleiding. Over twintig 
jaar zou het arbeidspotentieel tot op een derde of een kwart van dat van 1966 
teruggebracht zijn (Laeyendecker 1968, 5). Wat te doen? Laeyendecker betoogde dat de provincie moest ‘proberen de 
ontwikkelingen structureel op te vangen’. Hij stelde een achtstappenplan op, 
maar er zat een adder onder het gras van praktische aanbevelingen zoals het 
in kaart brengen van beschikbare middelen en het formuleren van een actie­
plan. Er moesten ook beleidsbeslissingen genomen worden, en die dienden 
gebaseerd te zijn op de uitkomsten van bezinning op fundamentele vragen, 
zoals de taak van de kerk in de wereld en de zin en toekomstige gestalte van 
priesterschap en kloosterleven. Antwoorden lagen niet op korte termijn voor 
het oprapen. ‘[H]et enige wat mogelijk is, lijkt een “experimenteel” kerkelijk 
en kloosterleven’ (Laeyendecker 1968, 8, 10-11). Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Uittreden en de Nota ’70 De sombere prognose van het rapport-Laeyendecker gaf de provinciale discus­
sies over de toekomst van de augustijnen in Nederland urgentie. Zijn oproep 
tot bezinning op de grondslagen van het religieuze leven en tot experimenteel 
leven wees in een richting die veel jonge augustijnen sowieso reeds bepleit­
ten. Ook bij andere religieuzen werd in deze jaren volop gediscussieerd over 
en geëxperimenteerd met nieuwe leefvormen, die een uitweg leken te bie­
den uit het sterfhuis van het traditionele religieuze leven (Goddijn, Jacobs en 
Van Tillo 1999, 234-236; Monteiro 2008, 723-727; Jacobs 2016, 152-161). Jonge 
augustijnen drongen aan en het provinciebestuur besloot tot een vlucht naar 
voren. Het publiceerde in november 1969 de zogenaamde Nota ’70, een dis­
cussiestuk voor het provinciaal kapittel van 1970, waarin concrete voorstellen 
stonden voor radicale herstructurering van de provincie. Die moest een losse 
federatie worden waarin uiteenlopende levensvormen mogelijk waren, inclu­
sief groepsvorming met vrouwen en gehuwden (Heffernan 2015, 325-331). In de praktijk werden de voorstellen afgezwakt, enerzijds door druk van het 
Romeinse hoofdbestuur van de wereldwijde orde maar vooral door toedoen 
van de in 1970 met grote meerderheid gekozen gematigd-progressieve provin­
ciaal overste Saelman (Heffernan 2015, 411-416). In Laeyendeckers persoonlijk leven had zich ondertussen een belangrijke 
wending voorgedaan, want hij besloot het ambt te verlaten en trad in maart 
1969 in het huwelijk met Mady Thung. In de context van de provinciale discus­
sies rond de Nota ’70 was deze beslissing lang niet meer de diepe persoon­lijke Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) De kerkelijke Laeyendecker 103 breuk die uittreden vroeger geweest was. Laeyendecker schreef aan provinci­
aal overste Goof Mijnsbergen dat zijn vanzelfsprekend aanblijven in diverse 
parochiële en dekenale functies in Amsterdam ‘een belangrijke stap in de 
richting van de normalisering van ambtsverlatingen’ was (Laeyendecker aan 
Mijnsbergen, 16 februari 1969, PA 408). Anders dan sommige religieuzen in 
die tijd wilden Laeyendecker en Thung echter niet de ‘derde weg’ tussen celi­
baat en huwelijk in bewandelen. Hij vroeg – en verkreeg – pauselijke dispen­
satie in de verplichtingen van het priesterschap en in de religieuze geloften 
(Sacra Congregatio pro Doctrina Fidei, rescript, 15 mei 1970, PA 408). Zijn 
bloeiende wetenschappelijke carrière maakte uittreden voor hem relatief pijn­
loos: hij werd in hetzelfde jaar lector in Amsterdam, en vier jaar later gewoon 
hoogleraar algemene sociologie in Leiden. Uittreden en de Nota ’70 De sympathie voor en de banden met de provincie bleven bestaan 
(Laeyendecker aan Saelman, 17 februari 1973, PA 408).4 Zo participeerden 
Laeyendecker en Thung begin jaren zeventig in de gesprekken over groeps­
vorming die in het kielzog van de Nota ’70 gevoerd werden. In een bijdrage 
aan Nederlandse Analecta in januari 1972 boden zij handreikingen voor het 
proces van groepsvorming. Ze gebruikten daarbij formuleringen die erop 
wijzen dat zij zich toen nog persoonlijk schaarden onder de deelnemers 
(Laeyendecker en Laeyendecker-Thung 1972). Ook veel later, in een schrifte­
lijke discussie met steller dezes, verdedigde Laeyendecker noodzaak en zin 
van de Nota ’70 (Laeyendecker 2015b). Een andere augustijnse band was er via 
de Werkhofgemeenschap waaraan het echtpaar enige tijd deelnam. Die was 
rond de kapel van het slotklooster van de zusters augustinessen te Werkhoven 
ontstaan en fungeerde als een oecumenische basisgemeente. Laeyendecker 
bleef ‘onwrikbaar’ katholiek, ook na zijn augustijnse periode (Thung 2000, 
222). )
Laeyendeckers augustijnse jaren vormden hem voor de rol van pater-des­
kundige, die hij vertolkte door zijn medebroeders en kerkelijke leiders te tonen 
dat de sociologische inzichten de toenmalige situatie in orde en kerk funda­
menteel onder kritiek stelden. Zijn rapport over het arbeidspotentieel van de 
augustijnen was één factor te meer in de opeenstapeling van dringende beden 
om vernieuwing die in 1969 uitmondden in de Nota ’70. Ondanks het suc­
ces dat zijn analyse ogenschijnlijk had bij de bepaling van provinciaal beleid, 
verliet hij in deze jaren ambt en orde, zoals zoveel medebroeders en priesters. Dat was een belangrijke transitie in zijn persoonlijk leven, maar zijn rol als 
deskundige-in-de-kerk veranderde er niet wezenlijk door. Bovendien bleef het 
thema van het kerkelijke ambt een aandachtspunt in zijn sociologische werk. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) 104 Brian Heffernan Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Laeyendecker als progressief kerkelijk opiniemaker Polemos panton pater: proefschrift en Pastoraal Concilie Polemos panton pater: proefschrift en Pastoraal Concilie Conflict was dus een motor van verandering en moest ‘primair als zinvol’ 
worden gewaardeerd, als middel tegen verstarring (Laeyendecker 1967, 295). Laeyendecker wilde dit conflictsociologische inzicht laten gelden ten aan­
zien van het Pastoraal Concilie, maar de nadruk die daar op vrede tussen de 
plaatselijke en de wereldkerk werd gelegd bemoeilijkte dat. Het ‘pacifisme’ 
van de mededeskundigen was een gevolg van de dominantie van het struc­
tureel functionalisme in de sociologie (Dols 2015, 93-94). Maar Laeyendecker 
weet het ook aan de traditionele theologie, vooral de metafoor van de kerk als 
Lichaam van Christus, en de organische maatschappijvisie van de katholieke 
sociale leer. Eenheid en harmonie waren daarin het hoogste goed en strijd en 
conflict werden als ongehoorzaam en zondig aangemerkt. Er was echter geen 
gebrek aan conflictstof, en zonder openlijke contestatie leidde dat tot almaar 
voortslepend latent ressentiment. Oriëntatie op de conflictsociologie zou de 
Nederlandse kerkprovincie daarvan kunnen bevrijden. Laeyendecker stelde 
wel spelregels voor conflictregulering op die het mogelijk maakten, mits door 
beide partijen aanvaard, om de ‘creatieve krachten’ die door de strijd ontke­
tend zouden worden te benutten (Laeyendecker 1967, 296-307). Het was maar de vraag of Rome die spelregels wel zou aanvaarden, maar 
Nederlands optimisme over de mogelijkheid om paus en curie te overtuigen 
was in 1967 nog groot. Laeyendecker riep in elk geval op tot confrontatie: 
‘Meermalen is bijvoorbeeld reeds de wens beluisterd, dat het Nederlands epis­
copaat zich op niet mis te verstane wijze tegenover de Romeinse instanties 
zou opstellen.’ De bisschoppelijke terughoudendheid werd ingegeven door 
het risico op een schisma, maar dat boezemde hem geen angst in: ‘Men heeft 
[…] nog nooit geprobeerd welke gevolgen een dergelijk optreden in feite zou 
hebben.’ De verzoeningspolitiek daarentegen had nu reeds betreurenswaar­
dige gevolgen, want het leidde tot het vertrek van mensen wier bezwaren niet 
gehonoreerd werden (Laeyendecker 1967, 307). Dat de bisschoppen dit voor­
stel om het er maar op aan te laten komen vermetel en weinig raadzaam von­
den laat zich raden. Vermoedelijk heeft Laeyendecker als lid van de werkgroep van sociaal­
wetenschappers zijn inzichten zelf onder de aandacht gebracht bij de betrok­
kenen bij het concilie. Zijn visie kwam eind 1967 bovendien in de pers, niet 
alleen wegens zijn Amsterdamse promotie op 15 december, maar ook omdat 
de minderbroeder en socioloog Walter Goddijn er zijns ondanks de aandacht 
op vestigde. Polemos panton pater: proefschrift en Pastoraal Concilie p
p
p
f
f
Laeyendeckers eerste gewichtige optreden als kerkelijk opiniemaker buiten 
de strikt augustijnse context was in 1967 en hield verband met het Pastoraal 
Concilie van de Nederlandse Kerkprovincie (1966-1970). Dat was door de 
Nederlandse bisschoppen opgezet, aanvankelijk om de besluiten van het 
Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) toe te passen op de Nederlandse situa­
tie, maar al spoedig om te fungeren als ‘experiment in collegiaal, kerkelijk 
leiderschap, waarbij priesters, religieuzen en gelovigen betrokken werden bij 
de besluitvorming’ (Goddijn, Wewerinke en Mommers 1986, 9; Jacobs 1997, 
193-194). De verslagboeken van het Pastoraal Concilie bieden enig zicht op de rol 
die Laeyendecker speelde, vooral in de voorbereidingsfase, want de zes ple­
naire zittingen (van januari 1968 tot en met april 1970) lijkt hij zelf niet te 
hebben bijgewoond (Pastoraal Concilie z.j., 2: 86-89; 3: 144-147; 4: 167-171; 
5: 196-199; 6: 207-210; 7: 159-162). In januari 1967 werden twee werkgroepen 
van deskundigen samengesteld, die tot taak hadden advies te geven aan de 
zogenaamde studiecommissies die belast waren met de voorbereiding van de 
concilierapporten. Een van deze groepen bestond uit sociologen en psycholo­
gen en Laeyendecker werd een van de bijna dertig leden ervan. Hij behoorde 
tot de actieve kern, want hij werd samen met zes anderen lid van een soort 
subcommissie die moest instaan voor informatieverstrekking aan de studie­
commissies en als een ‘service-afdeling’ binnen het conciliesecretariaat moest 
optreden (Pastoraal Concilie z.j. 1: 53, 55). Later gaf Laeyendecker als deskun­
dige ook commentaar op het eerste concilierapport, over gezagsopvatting en 
-beleving, en werkte hij mee aan de totstandkoming van het geruchtmakende 
ambtsrapport (Pastoraal Concilie z.j. 2: 59; 6: 138; Laeyendecker 2015a, 252). Een van de kwesties die in 1967 besproken werd was het op te stellen 
statuut van het Pastoraal Concilie. Een werkgroep van theologen en cano­
nisten schreef daartoe enkele conceptresoluties, waaronder ‘De vrede van 
de plaatselijke kerk met de algemene Kerk is een onverbrekelijk princiep’ 
(Pastoraal Concilie z.j. 1: 52). Deze resolutie gaf aanleiding tot een discussie 
waarin Laeyendecker zich mengde. Hij had zich in zijn bijna afgeronde proef­
schrift Religie en conflict beziggehouden met de conflictsociologie van Ralf 
Dahrendorf en paste die toe op het vraagstuk van het ontstaan van religieuze 
groepen. Hij concludeerde dat de conflicten die voortkomen uit de ‘onterving’ 
van subalterne groepen door een dominante groep binnen een religie een 
belangrijke oorzaak waren van het ontstaan van nieuwe religieuze bewegin­ De kerkelijke Laeyendecker 105 gen. Polemos panton pater: proefschrift en Pastoraal Concilie Goddijn was de directeur van het Pastoraal Instituut van de 
Nederlandse Kerkprovincie, het alomtegenwoordige en vooral door sociologen 
bemenste beleidsinstituut, en was samen met kardinaal Bernard Alfrink de 
drijvende kracht achter het Pastoraal Concilie. Op een besloten bijeenkomst Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) 106 Brian Heffernan met studenten in Amsterdam op 29 november 1967 had hij strijdlustige pas­
sages geciteerd uit Religie en conflict, dat hij reeds in handen had. Toen die 
een dag later in de pers belandden en daar aan hemzelf werden toegeschre­
ven kwam hij ‘in de knel tussen de elkaar bestrijdende groepen’. Het kwam 
Goddijn toen niet uit om als havik te worden voorgesteld, maar later mijmerde 
hij ondanks zijn structureel functionalistische insteek wel over conflict, ver­
zet en ‘een duidelijk georganiseerde oppositie’ à la Laeyendecker (Goddijn 
1993, 90, 125, 217; Laeyendecker 1967, 307; Goddijn 1973, 165; De Volkskrant, 
16 december 1967; Dols 2015, 93-94; Laeyendecker 2015a, 252). Religie en con­
flict zette de toon voor Laeyendeckers opstelling als kerkelijk opiniemaker. Progressief katholiek Nederland moest zich goed organiseren, duidelijk stel­
lingnemen en zich niet laten intimideren door mogelijke gevolgen. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Een helder progressief verhaal Laeyendecker had dus in 1967 kritiek op de Nederlandse bisschoppen, maar 
het duurde niet lang of hij zou verlangend terugzien naar de tijd van Bernard 
Alfrink, Mart Jansen en Pierre Moors (de bisschoppen van Utrecht, Rotterdam 
en Roermond in 1967) en zelfs hun moed prijzen (Laeyendecker 1988, 195). Dat kwam omdat paus Paulus VI vond dat Alfrink en zijn medebisschoppen 
het Pastoraal Concilie uit de hand hadden laten lopen, vooral door toe te laten 
dat het versoepeling van het verplichte ambtscelibaat bepleitte. Hij besloot 
conservatieve bisschoppen te benoemen die de koers van Alfrink zouden bij­
stellen, en maakte een begin in Rotterdam en Roermond, waar in 1970 en 1972 
respectievelijk Ad Simonis en Jo Gijsen werden benoemd. In 1972 werd door 
de pauselijke curie bovendien het Landelijk Pastoraal Beraad getorpedeerd dat 
bedoeld was als een soort permanente voortzetting van het Pastoraal Concilie 
(Goddijn, Jacobs en Van Tillo 1999, 271). Over Laeyendeckers standpunt ten 
aanzien van deze Romeinse restauratie kon geen twijfel bestaan. Hij sprak in 
1971 Septuagint toe en zei dat de vitaliteit van de kerk zou afhangen van ‘kri­
tische groeperingen van de mensen die nog verder willen knokken’ (Goddijn 
1993, 232-233). En hij ondersteunde het protest van Open Kerk, ontstaan in het 
bisdom Roermond in reactie op de benoeming van Gijsen, maar spoedig met 
landelijke aanhang (Coleman 1978, 239; Van den Beld 2015, 23). Maar Laeyendeckers voornaamste bijdrage als kerkelijk opiniemaker 
was de sociologische analyse van de situatie in katholiek Nederland die 
hij vanaf de jaren tachtig in vele publicaties uitdroeg (Laeyendecker 1980; 
Laeyendecker 1988; Laeyendecker 1989a; Laeyendecker 1989b; Laeyendecker 
1992; Laeyendecker 1993, 7-8, 110-120; Laeyendecker 1999, 5-21). Ik probeer 
haar hier in kort bestek samen te vatten. Vanaf de Contrareformatie, maar Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) De kerkelijke Laeyendecker 107 vooral vanaf de Franse Revolutie, stelde het kerkelijk gezag alles in het werk 
om de eigen organisatiestructuur te versterken. Specifiek deed het dat door 
centralisering van de macht, ‘traditionalisering’ (bescherming van de traditio­
nele leer, stimuleren van massadevoties en disciplineren van intellectuelen), 
en ‘charismatisering’, namelijk het bevorderen van een emotioneel geladen 
pauscultus. Dit alles had het nodige succes en de katholieke kerk was enige decennia 
een toonbeeld van vitaliteit. Maar deze sterke organisatiegraad had een keer­
zijde, want zij sloot de katholieken af van de moderne samenleving. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Een helder progressief verhaal Daarin 
deden zich in de twintigste eeuw allerlei culturele veranderingen voor die 
fundamentele aspecten van het kerkelijk bestel ondermijnden. De sociologen 
hadden die ontwikkelingen duidelijk in het vizier. Het ging bijvoorbeeld om 
de opkomst van de wetenschap, democratisering, nivellering van de machts­
verhoudingen, vrouwenemancipatie enzovoorts. Omdat de kerk niet mee­
bewoog kwam er spanning te staan op de organisatie, met kerkverlating als 
belangrijk symptoom. Het Tweede Vaticaans Concilie maakte aanstalten tot oplossing van de cri­
sis door de kerk op allerlei punten aan te passen, en het Pastoraal Concilie was 
een voorbeeld van hoe kerkelijke machtsuitoefening en beleidsvorming er in 
de toekomst uit zouden kunnen zien zonder het risico opnieuw uit de tred 
te raken bij de samenleving. De kerk in Nederland ging aldus een zonnige 
toekomst tegemoet, totdat Rome hardhandig ingreep, de aanpassingen terug­
draaide en opnieuw de oude beheersingsstrategieën probeerde in te zetten, 
ditmaal echter zonder resultaat. Het gevolg was frustratie bij de gelovigen die 
inmiddels gewend waren mee te spreken in het kerkelijk bedrijf, gezagsver­
lies voor paus en bisschoppen, kerkafval en irrelevantie, die de samenleving 
van een potentiële kritische instantie beroofde. De enige hoop lag in protest­
bewegingen ter linkerzijde, die een tegenmacht zouden kunnen vormen om 
de Romeinse machtsuitoefening te contesteren. Laeyendecker was natuurlijk niet de enige die deze analyse verdedigde, en 
zij hield trouwens ook nauw verband met bredere sociologische debatten over 
modernisering en secularisatie (Van den Bos 2012, 157-219; Paul 2013). Maar 
hij was een duidelijke en gezagvolle vertolker en popularisator van dit ver­
toog (De Tijd, 23 oktober 1971; Leeuwarder Courant, 6 september 1986; Trouw, 
28 september en 10 oktober 1987, 17 juli 1990).5 Het vond grote weerklank op 
de progressieve flank van katholiek Nederland en had daar een mobiliserend 
effect. Dat succes kan niet alleen verklaard worden door de wetenschappelijke 
verdiensten van deze analyse, maar ook door de functie die zij vervulde in 
de kerkelijke context van de jaren tachtig en negentig. Zij gaf progressieve Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) 108 Brian Heffernan katholieken een helder en gefundeerd verhaal in handen waarmee zij hun 
eigen aspiraties en frustraties over de situatie van de kerk konden articule­
ren. Velen hadden zich een theologie en liturgische en spirituele voorkeuren 
eigen gemaakt die frontaal botsten met de normatieve teksten van de officiële 
postconciliaire kerk, zoals het nieuwe Romeins missaal, het herziene kerke­
lijk wetboek, pauselijke documenten en bisschoppelijk beleid. Een helder progressief verhaal Bovendien had 
de restauratie de invloed, het aanzien en de arbeidskansen van hoger opge­
leide kaderleden in de kerk gevoelig ingeperkt (Winkeler 1995, 102-103, 106; 
Winkeler 2010b, 107). Er was met andere woorden een vruchtbare voedings­
bodem in Nederland voor sociologische analyses die met bewijzen konden 
staven wie aan de goede en wie aan de verkeerde kant van de kerkgeschiedenis 
stond. In deze laatsten, de tegenstanders, was Laeyendecker niet overmatig geïn­
teresseerd.6 Hij besteedde in zijn kerkelijke artikelen weinig aandacht aan de 
interne, kerkpolitieke en theologische dynamieken binnen het Vaticaan en 
het wereldwijde episcopaat. ‘Rome’ verscheen vaak als anoniem, monolithisch 
machtscentrum, met altijd min of meer dezelfde motieven. Ook de conserva­
tieve grassrootsgroepen in de Nederlandse kerk hadden als sociale bewegin­
gen niet zijn belangstelling. ‘[D]e op behoud gerichte bewegingen kunnen 
vanwege de beperkte ruimte slechts summier worden aangeduid’, zo schreef 
hij in 1989 in een stuk over sociale bewegingen in katholiek Nederland 
(Laeyendecker 1989a, 117; Laeyendecker 1992, 106). Belangrijker waren de 
progressieve groepen. Die hadden nog iets van de vitaliteit van de conciliaire 
tijd, en zo er nog toekomst was voor de kerk, dan lag die bij hen. Laeyendecker 
wendde zijn analytische talenten dan ook gaarne aan voor de bestudering van 
deze groepen. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Duidelijkheid is beter dan tact Over zo’n groep, de Acht Mei Beweging, schreef hij in 1995 een grondig 
artikel. De Acht Mei Beweging was een overkoepelende progressieve bewe­
ging die tien jaar eerder was ontstaan rond het bezoek van paus Johannes 
Paulus II aan Nederland. Laeyendecker was er actief bij betrokken. In zijn 
artikel typeerde hij de Acht Mei Beweging als een ‘nieuwe sociale beweging’, 
waarin, anders dan in de oude – type vakbond –, de betrokken individuen 
subject in plaats van object van de organisatie waren. Zij waren autonoom, 
bepaalden zelf hun standpunten, legden nadruk op beleving en authenticiteit 
en niet op vertogen en argumenten. Dat maakte het moeilijk om daadkrachtig 
en eensgezind op te treden. Maar deze ‘postmoderne uitdaging’ was nu een­
maal een cultureel fenomeen en de kerk moest er daarom goed mee omgaan Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) De kerkelijke Laeyendecker 109 teneinde een nieuwe kloof met de samenleving te vermijden (Laeyendecker 
1995, 1, 18-19, 35-36). Deze afstandelijke analyse kon Laeyendeckers teleurstelling niet verber­
gen dat progressieven maar zo moeizaam tot stevige organisatie en volge­
houden actie kwamen (Laeyendecker 1988, 210). Wat voor nut hadden ‘wilde 
stakingen’, om beeldspraak van Karel Dobbelaere te gebruiken, ‘als ze door 
de syndicaten niet erkend of door de patroons niet serieus genomen wor­
den’? (Dobbelaere 2000, 75). Als het aan Laeyendecker lag zetten progres­
sieven zich met hart en ziel in en volgden ze de harde lijn. ‘Duidelijkheid is 
beter dan tact’, zo resumeerde Trouw in 1988 zijn betoog vóór het gebruik van 
een niet-goedgekeurd tafelgebed bij de eucharistieviering op de Acht Mei-
manifestatie van dat jaar. Ook in 1988 nog was hij overtuigd van de heilzame 
werking van conflict (Trouw, 29 april 1988; Van den Beld 2015, 88). De hoop op veranderingen als gevolg daarvan vervloog echter. Bovendien 
leek hij nu zelf toch wat bevreesd voor een schisma. In 1980 schreef hij over 
het gevaar dat de basisbeweging zich zou afsplitsen van de kerk, want dat zou 
de kerk van ‘innoverende impulsen’ beroven en de bewegingen zelf van een 
vruchtbare bodem (Laeyendecker 1980, 198-199). Maar als de tegenpartij zich 
niet liet bekeren en een schisma onwenselijk was, wat was dan het alternatief? Hij eindigde zijn betoog in Trouw in 1988 met de stelling dat ‘ook kerkelijke 
verbondenheid mogelijk moet zijn bij diepgaande verschillen van mening’ 
(Trouw, 29 april 1988). Duidelijkheid is beter dan tact Tien jaar later constateerde hij in een artikel in Speling 
dat de toen moeizaam op gang gekomen dialoog met de bisschoppen geen 
werkelijke weg naar eenheid bood. Wat restte was öffentliche Inszenierung von 
Dissens: ‘Wat ons in laatste instantie kan binden, is het gevecht om wat ons 
fundamenteel ter harte gaat. Zij die ook dat opgeven, geven de eenheid op’ 
(Laeyendecker 1998, 17). Sjorren aan het laatste monopolie van de kerk Een van de belangrijkste geschilpunten tussen de progressieve en behou­
dende kampen was al decennialang het kerkelijk ambt. Leken waren sinds 
de jaren zestig betrokken bij het bestuur van parochies en, als pastoraal wer­
kers, bij het pastoraat. De kwestie leek gaandeweg nijpender te worden omdat 
het aantal priesters sneller afnam dan het aantal kerkbezoekers – het veel­
besproken priestertekort. In de discussie mengden zich niet alleen de Acht 
Mei Beweging en de Vereniging van Pastoraal Werkenden, maar ook intel­
lectuelen zoals Schillebeeckx (Schillebeeckx 1980; Schillebeeckx 1985). In 
1992 publiceerden de Nederlandse bisschoppen een herderlijke brief getiteld 
In Christus’ naam, waarin zij ‘aspecten van de geloofstraditie’ benadrukten, Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) 110 Brian Heffernan zoals het belang van het wijdingssacrament en het ambtscelibaat, en de uit­
sluiting van vrouwen van het priesterschap (In Christus’ naam 1992, 3, 27-34). Laeyendecker schreef in de jaren negentig twee boeken over het thema. In 1993 Om de beheersing van het charisma, waarin hij aan de hand van Max 
Webers charisma-begrip (samengevat als ‘een als buitengewoon opgevatte 
kwaliteit van een persoonlijkheid’) een sociologische analyse gaf van de ont­
wikkeling van het kerkelijk ambt doorheen de kerkgeschiedenis. In deze visie 
lag het charisma van Jezus, dat toegang bood tot heil, aan de oorsprong van 
het christendom. Na zijn dood was het echter verworden tot een ‘ambtscha­
risma’ dat berustte bij de kerkelijke hiërarchie. Dat was altijd al omstreden, 
maar in de twintigste eeuw deden zich culturele veranderingen voor die de 
‘begunstigende voorwaarden’ die het ambtscharisma mogelijk maakten, 
ondermijnden. De ‘culturele continuïteitsvoorwaarden’ voor het bestaande 
kerkelijke bestel waren verdwenen, zodat het ongeloofwaardig was geworden 
(Laeyendecker 1993, 9-10, 13, 137, 103). (
y
993 9
3 37
3)
Alle wetenschappelijk onderbouwde verzekeringen van het tegendeel ten 
spijt, bleef de anomalie van het traditionele kerkelijk ambt echter gewoon 
bestaan, weliswaar inderdaad in steeds marginaler hoedanigheid, zoals de 
kerk überhaupt. Zo er ooit werkelijk voldoende momentum was geweest in 
de wereldkerk voor verandering van het priesterschap was die kans ondertus­
sen verkeken. Laeyendeckers analyses dienden niet meer zozeer tot bevorde­
ring van kerkvernieuwing maar tot bevestiging van progressief gelijk en tot 
opbouw en bemoediging van de linkse vleugel van katholiek Nederland. Zijn 
‘genadeloze’ sociologische analyses van de kerkelijke tekortkomingen (Thung 
2000, 222) waren in een gepolariseerde context zelf vectoren van polarisatie 
geworden. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Sjorren aan het laatste monopolie van de kerk Ook Laeyendecker besefte zoals gezegd de patstelling tussen het 
‘zij krijgen ons de kerk niet uit’ van Michel van der Plas in 1985 en het niet lan­
ger willen ‘sjorren aan een dood paard’ van Acht Mei-voorzitter Henk Baars 
in 2000 (Thung 2000, 222; Trouw, 15 april 2000). Thung merkte in 2000 
op dat Laeyendecker zijn kerkelijk vernieuwingsstreven wellicht ‘tegen beter 
sociologisch weten in’ voortzette (Thung 2000, 222). Dat besef spreekt ook uit Het laatste monopolie van de R.K. Kerk, in 1999 
verschenen en resultaat van een bezinningsinitiatief binnen de Acht Mei 
Beweging over de ‘veranderende verhoudingen tussen priesters en leken’. Het 
was een uitvoerige en doorwrochte reprise van zijn vertoog over hoe ‘diep­
gaande sociale en culturele veranderingen […] de condities waaronder de kerk 
haar tradities en organisatorische structuur kon handhaven, fundamenteel 
aantasten’. De kerkelijke monopolies op de ware godsdienst en op ware kos­
mologische en antropologische kennis waren inmiddels opgegeven. Alleen De kerkelijke Laeyendecker 111 aan het laatste monopolie, dat van het ambt, klampte Rome zich nog angst­
vallig vast. Hij pleitte voor de kerk als ‘lerende organisatie’, maar had de hoop 
opgegeven dat de kerkelijke leiding daarvoor openstond. Het ging hem inmid­
dels om iets anders: ‘Gelukkig is daarmee niet alles gezegd. De kerk valt niet 
samen met de kerkleiding’ en ‘het volk Gods herkent zijn eigen weg’. De kri­
tische bewegingen moesten zich bij het ontwerp van hun eigen, alternatieve 
geloofspraktijk rekenschap geven van het belang ‘te handelen overeenkomstig 
de zich aftekenende trend’. Dat was het criterium voor kerkelijke toekomstbe­
stendigheid (Laeyendecker 1999, 16-18, 116-117, 134). Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Noten 1	
Ik dank Martijn Schrama o.s.a., Staf Hellemans, Chris Dols en de redacteuren voor 
hun gewaardeerd commentaar op een eerdere versie van dit stuk. 1	
Ik dank Martijn Schrama o.s.a., Staf Hellemans, Chris Dols en de redacteuren voor 
hun gewaardeerd commentaar op een eerdere versie van dit stuk. 2	 Kobessens vertrek was vermoedelijk al vóór Laeyendecker naar de theologieopleiding 
kwam, maar de studenten moeten met de affaire bekend zijn geweest. 3	
Het provinciaal bestuur. p
bijvoorbeeld ook Thungs typering van de augustijnen in Thung 2000, 211. 3
p
4	 Zie bijvoorbeeld ook Thungs typering van de augustijnen in Thung 2000, 211. 5	
In sommige krantenberichten wordt verwezen naar artikelen van Laeyendecker over 
dit thema in De Bazuin en Acht Mei Post; ik heb die voor dit artikel echter niet kunnen 
raadplegen. p g
6	 Zie wel zijn wat snerpende ‘Open brief van God aan Antoine Bodar’, Trouw, 20 maart 
1997. Conclusie In de inleiding is gesproken over de personae die Laeyendecker vertolkte als 
augustijn, pater-deskundige, uitgetreden priester, katholiek intellectueel en 
opiniemaker. Welke conclusies werpt de bovenstaande biografische schets op 
ten aanzien van deze rollen? Leo Laeyendecker wilde augustijn worden om 
aan ‘apostolaat voor God’ te kunnen doen. Zijn aanwijzing voor de sociologie 
betekende dat dit apostolaat zou zijn in de rol van pater-deskundige, wiens 
taak het was om op grond van gedegen wetenschapsbeoefening adviezen 
te verstrekken aan kerkelijke gezagsdragers en naar klaar zicht snakkende 
medebroeders. Eenmaal socioloog, stelde hij deze rol enigszins bij. Gedegen 
wetenschapsbeoefening bleef de basis, maar zijn taak was niet om beleids­
adviezen op te stellen, zoals zijn oversten misschien gewenst hadden. Hij 
had een gewichtiger invulling op het oog: sociologische analyses presenteren 
die de kerk door hun overtuigende voorstelling van een kloof tussen kerk en 
moderniteit zouden dwingen tot fundamentele aanpassing en vernieuwing. De bijbehorende rol van helder formulerende en deugdelijk argumenterende 
ontmaskeraar van vrome illusies vervulde hij met verve. Na zijn uittreden nam de persona van deskundige de overhand op die van 
de pater. Dat was het begin van een succesvolle academische loopbaan buiten 
de kaders van kerk en augustijnenorde. Zijn vertolking van een academische 
identiteit sloot voor hem openlijke profilering als kerkbetrokken intellectueel 
echter niet uit. In deze laatste hoedanigheid kwam zijn sociologische deskun­
digheid ten dienste te staan van progressief kerkelijk activisme, vooral – zoals 
eerder – in de vorm van het fourneren van argumenten voor vernieuwing. Laeyendecker was in dit alles geen eenling. Onder zijn generatiegenoten 
was de progressieve (ex-)priester-intellectueel een bekende figuur, en de ana­
lyses van Laeyendecker weken niet wezenlijk af van de vertogen die zulke rol­ Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) 112 Brian Heffernan genoten breder ten beste gaven. De kerkelijke restauratie van de jaren zeventig 
plaatste deze intellectuelen voor een dilemma: welke rol was er voor hen nog 
weggelegd in een kerkprovincie die hun progressieve project afwees en elders 
advies inwon? Zijn heldere analyses staken medestanders een hart onder de 
riem en gaven hen intellectuele slagkracht, maar droegen niet meer bij tot 
vernieuwing, doch tot polarisatie. Laeyendeckers merites als wetenschapper waren alom bekend en zouden 
dat ook zonder zijn kerkelijke betrokkenheid wel zijn geweest. Maar andersom 
was het niet zo: hij was juist als socioloog kerkelijk betrokken. In dit opzicht 
bleef hij altijd toch ergens de pater, bestemd voor de sociologie. 1	
Ik dank Martijn Schrama o.s.a., Staf Hellemans, Chris Dols en de redacteuren voo
hun gewaardeerd commentaar op een eerdere versie van dit stuk. Literatuur Beld, Tom van den. 2015. Het andere gezicht van de kerk. De Acht Mei Beweging 1985-2003. z.p.: Valkhof. Beld, Tom van den. 2015. Het andere gezicht van de kerk. De Acht Mei Beweging 1985-2003. z.p.: Valkhof. Bos, Maarten van den. 2012. Verlangen naar vernieuwing. Nederlands katholicisme 1953-
2003. Amsterdam: Wereldbibliotheek. Bos, Maarten van den. 2012. Verlangen naar vernieuwing. Nederlands katholicisme 1953-
2003. Amsterdam: Wereldbibliotheek. 2003. Amsterdam: Wereldbibliotheek. osch, Mineke. 2016. “Scholarly Personae and Twentieth-Century Historians. Explorations 
of a Concept”. BMGN – Low Countries Historical Review, 131, 4: 33-54. Bosch, Mineke. 2016. “Scholarly Personae and Twentieth-Century Historians. Explorations 
of a Concept”. BMGN – Low Countries Historical Review, 131, 4: 33-54. of a Concept”. BMGN – Low Countries Historical Review, 131, 4: 33-54. Coleman, John A. 1978. The Evolution of Dutch Catholicism, 1958-1974. Berkeley, Los 
Angeles en Londen: University of California Press. Dobbelaere, Karel. 2000. “Vragen aan het Magisterium van de R.-K. Kerk naar aanleiding 
van Laeyendeckers sociologische reflecties over die kerk”. In Homo prudens. Religie, 
cultuur en wetenschap in de moderne samenleving, red. André Köbben et al., 73-86. Leende: Damon. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) De kerkelijke Laeyendecker 113 Dols, Chris. 2015. Fact Factory. Sociological Expertise and Episcopal Decision Making in the 
Netherlands 1946-1972. z.p.: Valkhof. Goddijn, Walter. 1973. De beheerste kerk. Uitgestelde revolutie in rooms-katholiek Nederland. Amsterdam en Brussel: Elsevier. Goddijn, Walter. 1993. De moed niet verliezen. Kroniek van een priester-socioloog. Kampen: 
Kok Agora. Goddijn, Walter, Hans Wewerinke en Fons Mommers, 1986. Pastoraal Concilie (1965-
1970). Een experiment in kerkelijk leiderschap. Baarn: H. Nelissen. Goddijn, Walter, Hans Wewerinke en Fons Mommers, 1986. Pastoraal Concilie (1965 Goddijn, Walter, Hans Wewerinke en Fons Mommers, 1986. Pastoraal Concilie (1965
1970). Een experiment in kerkelijk leiderschap. Baarn: H. Nelissen. Goddijn, Walter, Jan Jacobs en Gérard van Tillo. 1999. Tot vrijheid geroepen. Katholieken in 
Nederland: 1946-2000. Baarn: Ten Have. Heffernan, Brian. 2015. Een kleine orde met allure. De augustijnen in Nederland, 1886-2006. Hilversum: Verloren. Hutjens, Valentinus. [1948]. De monniken van Sint Augustinus. z.p. n Christus’ naam. Herderlijk schrijven over woord, sacrament, ambt en wijding. 1992. Utrecht: In Christus’ naam. Herderlijk schrijven over woord, sacrament, ambt en wijding. 1992. Utrecht: 
Secretariaat Rooms Katholiek Kerkgenootschap Secretariaat Rooms Katholiek Kerkgenootschap. Secretariaat Rooms Katholiek Kerkgenootschap. Jacobs, J. 1997. “Verankerd of weggedreven? Het Pastoraal Concilie van de Nederlandse 
Kerkprovincie (1966-1970) in het spanningsveld tussen lokaliteit en universaliteit”. Trajecta, 6, 2: 187-203. Jacobs, Jan. 2016. Literatuur In de schaduw van Franciscus. De Nederlandse Minderbroeders-Kapucijnen. z.p.: Valkhof. Laeyendecker, B. 1960. “De Statistiek van Bagneux’, Nederlandse Analecta, 1: 113. Laeyendecker, B.L. 1961. “Grote stad. Mensenmassa. Massamens. Onkerkelijkheid”. Moeder van Goede Raad, 68, 3: 41-44. Laeyendecker, B. 1963. “Naschrift”. Nederlandse Analecta, 4: 127-130. Laeyendecker, B. 1964. “Godsdienstsociologie. Kennismaking met een belangrijke 
wetenschap”. Nederlandse Analecta, 5: 8-11. Laeyendecker, L., 1967. Religie en conflict. De zogenaamde sekten in sociologische perspectief. Meppel: J.A. Boom en Zoon. Laeyendecker, L. 1968. “Het arbeidspotentieel van de Nederlandse augustijnenprovincie Situatie en prognose”. Nederlandse Analecta OSA, OSA Binnenland, 1-12. Laeyendecker, Leo. 1980. “Soziologie des Katholizismus in den Niederlanden”. In Zur 
Soziologie des Katholizismus, red. Karl Gabriel en Franz-Xaver Kaufmann, 166-200. Mainz: Matthias Grünewald. Laeyendecker, L. 1988. “Van kardinaal Alfrink naar kardinaal Simonis”. In De 
vernieuwingen in katholiek Nederland. Van Vaticanum II tot Acht Mei Beweging, red. Erik Borgman, Bert van Dijk en Theo Salemink, 195-211. Laeyendecker, L., 1989a. “Bewegingen binnen de R.K. kerk in Nederland”. In Sociale 
bewegingen in de jaren negentig. Stand van zaken en vooruitblik, red. L.W. Huberts en 
W.J. van Noort, 117-136. Leiden: DSWO Press. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) 114 Brian Heffernan Laeyendecker, L., 1989b. “Identiteit als opgave. Een aanvulling op de bijdrage van 
O. Schreuder”. In Tussen isolement en assimilatie. Katholieken en het hedendaagse 
culturele klimaat, red. G.A.M. Beekelaar, 91-101. Baarn: Ambo. Laeyendecker, L., 1992. “Kerkelijke vernieuwingsbewegingen. A. In de katholieke kerk”. In Handboek godsdienst in Nederland, red. Hein Schaeffer, 104-113. Amersfoort: De 
Horstink. Laeyendecker, L. 1993. Om de beheersing van het charisma. Heil en macht in de R.K. Kerk Laeyendecker, L. 1993. Om de beheersing van het charisma. Heil en macht in de R.K. Kerk. Amsterdam et al.: Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Amsterdam et al.: Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Laeyendecker, L. 1995. “De Acht Mei Beweging: Postmoderne uitdaging aan de kerk”. In 
Rooms-Katholieken. Religieuze bewegingen in Nederland 30, red. R. Kranenborg, 1-41. Amsterdam: VU Uitgeverij. Laeyendecker, L. 1998. “Is er nog een weg naar eenheid in de Katholieke Kerk?”. Speling. Tijdschrift voor bezinning, 50, 2: 11-17. Laeyendecker, L. 1999. Het laatste monopolie van de r.k. kerk. Veranderende verhoudingen 
tussen priesters en leken. Een bijdrage van de Acht Mei Beweging aan een voortgaand 
gesprek. Gorinchem: Narratio. Laeyendecker, Bert. 2015a. “Dupliek. Geringe kritiektolerantie”. Religie & Samenleving, 10, 
3: 250-259. Laeyendecker, B. 2015b. “Was het een verkeerde keuze? Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) Literatuur Naar aanleiding van een presenta­
tie”, Augustijns Forum, 14, 4: 8. Laeyendecker, L. en Mady Laeyendecker-Thung. 1972. “Nota ’70. Diepere problemen”, 
Nederlandse Analecta, januari: 22-23. Monteiro, Marit. 2008. Gods predikers. Dominicanen in Nederland (1795-2000). Hilversum: 
Verloren. Niskanen, Kirsti en Michael J. Barany. 2021. “Introduction: The Scholar Incarnate”. In 
Gender, Embodiment and the History of the Scholarly Persona, red. ibidem., 1-17. Cham: 
Palgrave Macmillan. Pastoraal Concilie van de Nederlandse Kerkprovincie. z.j. 7 dln. Z.p.: Katholiek Archief. “Pastoraaljaar 1962-1963”. 1962. Nederlandse Analecta OSA, 178-179. Paul, Herman. 2013. Ziektegeschiedenissen. De discursieve macht van secularisatieverhalen. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen. Paul, Herman. 2014. “What is a Scholarly Persona? Ten Theses on Virtues, Skills and 
Desires.” History and Theory, 53, 3: 348-371. Saelman, W. 1963. “Cri de coeur uit Bolivia”. Nederlandse Analecta, 4: 125-127. Schillebeeckx, Edward. 1980. Kerkelijk ambt. Voorgangers in de gemeente van Jezus Christus. Bloemendaal: H. Nelissen. Schillebeeckx, Edward. 1985. Pleidooi voor mensen in de kerk. Christelijke identiteit en 
ambten in de kerk. Baarn: H. Nelissen. Religie & Samenleving, Jrg. 17, nr. 2 (juli 2022) De kerkelijke Laeyendecker 115 Schrama, Martijn. 2021. In navolging van Augustinus. Beschouwingen over God kennen en 
beminnen. Antwerpen en Baarn: Halewijn en Adveniat. Simons, Ed en Lodewijk Winkeler. 1987. Het verraad der clercken. Intellectuelen en hun rol 
in de ontwikkelingen van het Nederlandse katholicisme na 1945. Baarn: Arbor. Thung, Mady A. 2000. “Met hart en ziel. Socioloog én katholiek. Bevooroordeelde 
biografische notities”. In Homo prudens. Religie, cultuur en wetenschap in de moderne 
samenleving, red. André Köbben et al., 210-225. Leende: Damon. (Ook opgenomen in 
dit nummer pag. 66-86). Winkeler, Lodewijk. 1995. “De laatste vijfentwintig jaar. Polarisatie en dialoog”. In 
Katholieken in de moderne tijd. Een onderzoek door de Acht Mei Beweging, red. Erik 
Borgman, Bert van Dijk en Theo Salemink, 95-114. Zoetermeer: De Horstink. Winkeler, Lodewijk. 2010a. “Sociografie en pastoraal beleid 1946-1957. Franciscanen en 
de opkomst van de godsdienstsociologie in Nederland”. In Het geloof dat inzicht zoekt. Religieuzen en de wetenschap, red. Joep van Gennip, Marie-Antoinette Th. Willemsen, 
178-192. Hilversum: Verloren. Winkeler, Lodewijk. 2010b. “Opening Windows or Opening Doors? Catholic Intellectuals 
as the Bearers of Secularisation in the Netherlands, 1945-1970”. In The Transformation 
of the Christian Churches in Western Europe/La transformation des églises chrétiennes en 
Europe occidentale, 1945-2000, red. Leo Kenis, Jaak Billiet en Patrick Pasture, 96-112. Leuven: Leuven University Press.