Bulletijn van den Geschied- en Oudheidkundigen kring te Kortrij = Bulletin du Cercle archéologique et historique de Courtrai
Denzelfden avond om 9 uren moest « de Harmonie, in de groote zaal van het stadhuis, eenige stukken muziek voor het publiek uitvoeren. » Drie dagen nadien begonnen de poppen te dansen. Den 26 Augustus — zegt Goethals-Vercruysse — bij de aankomst der postwagens, kreeg men de eerste mare van de woelingen te Brussel. Des anderendaags , in den morgen , bevestigden de nieuwsbladen de tijding. Dit veroorzaakte eene groote gisting onder het volk. Op Zaterdag 28 Augustus begonnen vele personen de Bra bantsche kleuren te dragen. In den avond werd le Journal de Gand, in het Belgisch koffiehuis op de Markt, gescheurd, onder de voeten getrapt en verbrand. Des nachts vertrokken elf jonge lingen van onze stad naar Brussel, « zonder zulks aan anderen te zeggen. » Den volgenden dag kwamen zij in de hoofdstad toe. Nog anderen sloegen denzelfden weg in. Den 29 Augustus was een Zondag. In den voornoen stelde men een verzoekschrift op om de scheiding der zuidelijke provincien aan den koning te vragen. Om 4 uren vergaderde de gemeenteraad. Waren tegenwoordig : de heeren Segers, de Bien en Coucke, schepenen; van der Ghote, (1) No 548. (2) No 554. (3) No 555. * Reynaert, Bethune, Hocedez, Beck en van Dorpe, raadslcdcn; A. Dathis, sccretaris. Men benoemde een comiteit van 34 notabelen, welke bestendig met vijven in het stadhuis zouden zetelen. Het waren de heeren Coucke-van de Velde, Reynaert, L. van Dorpe, Delacroix Vandale, Demulic-Vercruysse, van Ruymbeke, Vandenpeere boom, Laviolette, A. Goethals, Robbe, F. de Bien, van der Ghote, J. Rosseeuw, J. Dewylge, de Vettere, Caluwaert-Ver meulen, K. de Bien, Beekaert-Baeckelandt, Hocedez, Beck, Vercruysse-Bruneel , Goethals-Bisschoff, Bernaert-Hottevare, Delvigne-Bruneel, Vercruysse-Carpentier, Bonne-Maes, Segers, Deslee-Planckaert, Buyse-Verschuere, Danneel, Bourgois-Bun, Delaroyere, J. van Dorpe en F. Bethune. Verder besloot men eene burgerlijke wacht in te richten, bestaande uit vijf afdeelingen. Planckaert-Hasaert, Tack-de Vos, J. Buyse-Isselstein , J. Goethals en Doutreligne zouden als kapiteinen, — Delaporte-Rollin, F. Dobbelaere, C. Beck, Ver beke-Beck, L. van Ackere, F. de Brabandere, A. de la Croix, Bourgois-Bun, Buysens-de Witte en J. Soete als luitenanten ; — J. Felhoen, M. Ghellinck, F. de Bien, Bogaert, J. Dewylge, Hiers-Reynaert, Vandenpeereboom, L. de Bien, P. Nys en H. Myle als onderluitenanten optreden. F. Bethune werd bevelhebber. Ook de schutterij werd opgeroepen en in permanentie gesteld. De armmeesters gingen in hunne wijken rond om het geringe volk te stillen. Heel den nacht hadden er dreigende samenscholingen plaats ; hier en daar haalde men de keien uit den grond. De wethouders schreven dien dag aan den gouverneur : Wij hebben de eer Ued. ter kennis te brengen, dat in de tegenwoordige tijdsomstandigheden, vreezende voor eenige wanorde, en om alle ongelukken te voorkomen, wij de burgerlijke wacht alhier opgericht hebben, en de noodige bevelen aan den heer commandant der schutterij gegeven, om de leden onder de wapenen te brengen. Eenige driften laten zich alhier wel onderscheiden, maar tot heden zijn zij zonder gevolg gewecst (1). In het midden van den nacht zond de bevelhebber der schutterij het volgende stuk uit : (1) No 564 Digitized by — 80 — Orde van 30 Augustus, ten twee uur cles nachts. Krachtens artikel 44 der wet van 11 April 1827 wordt Ued. uitgenoodigd uin op hcdcm ten 7 uur des morgens Ued. te laten vinden op de gewone vergadei"])laats achter de groote Hal, in voile houding, alwaar Ued. de verdcre orders zullen gegeven worden. Dagloon en mondkost zal er verschaft worden. De schuttersraad zal de nalatigen strengelijk vervolgen. De kommandant der dienstdoende schutterij , A. Segers (1). Goethals-Vercruysse verzekert, dat A. Segers dien dag « zijne fonctienafstond aen den capiteyn der eerste compagnie : Adolf Bisschoff, op het verzoek van de heeren des Raads en het protesteeren der officieren, welke zeyden, dat hy hun vertrouwen niet meer hadde. » De gemeenterekening van 1830 behelst inderdaad den vol genden post : « Betaald aan M. Bisschoff, kommandant der schutterij, de som van drie honderd twintig guldens 94 cents, over dagloonen aan schutters in permanentiedienst en kleeding voor de tambours. » Tervvijl dit alles gebeurde, zond de heer Bethune een Fransch stuk uit, sprekende in edele bewoordingen van vurige vaderlands liefde. Eene vertaling zou den zin verzwakken. Ordre du jour du 30 aout 1830. Messieurs et chers Concitoyens, Appele au poste de Commandant de la Garde urbaine de cette ville, je sais que je n'avais d'autre droit a cet honneur que la confiance des Magistrats et des Notables qui veillent a la surete publique. Je n'ajouterai pas que je m'efforcerai de la meriter en me rendant egalement digne de la confiance de mes concitoyens et de la votre en particulier. Mes sentiments vous sont connus. Cependant, Messieurs, s'il etait parmi vous quelqu'un qui crut avoir plus de droit que moi au poste qui m'est confie, aussitdt que la decision des autorites me sera connue, je resilierai sans peine cntre ses mains un pouvoir que j'ai accepte sans ambition et dans les seules vues de me rendre utile. En attendant, Messieurs et chers concitoyens, j'ose compter sur votre amour et votre cooperation pour le maintien de la tranquillity. Franchise, honneur et patrie seront tou jours notre devise. F. Bethune (2). Wat er nu gebeurde, heeft Goethals-Vercruysse omstandig aangeteekend. Gedurende den dag heeft de bestendige commissie hare (1) Gedrukt blad in de bibliotheek Goethals-Vercruysse. (2) Bibliotheek Goelhals-Vercnrysse. Digitized by — 81 — zittingen begonnen. Omtrent den noen was cr veel volk op de Markt om tijdingen uit Brussel te vernemen. In den namiddag was er een feest in het St-Jorispark. Rond 4 uren, met het aankomen van den postwagen uit Brugge, hoorde men, dat het huis van M. Sandelin aldaar geplunderd en in asch gelegd was. Het volk begon te roepen, dat men hetzelfde moest doenmet het huis van den advocaat Pycke, in de Doorniksche wijk (1); dat hij eene zekere som gelds ontvangen had van het staatsbestuur om naar den wil der ministers te stemmen. Het gewoel vermeerderde gedurig; doch weldenkende en geachte burgers trachtten den oploop te stillen, en geluktcn in die poging. Het verslag van den 30 Augustus, gezonden aan den gouver neur, is in het Fransch opgesteld en verschijnt in de bijlagen. De wethouders zegden, dat de opgewondenheid groot was, maar dat men geene onlusten te betreuren had. Dan, van den 31 Augustus tot den 8 September heerschte eene volkomen rust in de stad. Den 3 September vertrokken twee geruststellende berichten : Wij hebben de eer Ued. te berichten, dat wij tot nu toe het geluk hebben gehad deze stad van alle wanorde te bevrijden ; en alles laat ons voor het oogenblik de vleiende hoop de rust te behouden, ten ware dezelve door onverwachte omstandigheden opnieuw zoude gestoord worden. De staat van ontroering, waarin wij ons cenige dagen hebben bevonden, heeft ons niet toegelaten dagelijks een gecirconstancieerd rapport te doen van alle omstandigheden. Tot bijvoeging van hetgene, dat daaromtrent zcude kunnen ontbreken, hebben wij de eer aan uwe Exc ic hiernevens toe te zenden de projecten van verbalen der verscheidene zittingen en de besluiten en publication, die gedurende het gevaarlijk oogenblik zijn gedaan geweest (2). Wij hebben de eer Ued. te berichten, dat de gerustheid alhier wordt behouden; maar de staat van ontsteltenis, waarin zich de geesten door de omstandigheden van Brussel bevinden, heeft de commissie aangespoord om in permanentie te blijven, en de burgerlijke wacht en de schutterij onder de wapenen te laten (3). Op Maandag 6 September schreef men in denzelfden zin. Wij hebben de eer Ued. te berichten, dat de volkomenste rust in deze stad heerscht. De Zondag en Maandag zijn de dagen, op welke de publieke geest het gemakkelijkst zoude kunnen in roer gebracht worden. Nochtans, gisteren en heden is de stilte, die wij genieten, ongestoord gebleven. De wachten blijven nog den dienst voortdoen, en de commissie blijft in permanentie (4). (1) M. Pycke was sedert den 2 Juli 1828 lid van de tweede Kamer der Generate Staten. (2) No 570. (3) No 574. (4) No 583. — 82 — * * Maar het vuur smeulde onder de asch. Er hadden vergaderingen plaats, bijgewoond door alien, die de knieen niet meer wilden buigen voor Willem I en zijne ministers. Den (> September zond men een kort, maar krachtig vertoog naar Brussel. « Les habitants de Courtrai adherent a tous les actes que votre patriotisme a fait naitre, et ils en acceptent les consequences. » In den nacht tusschen den 8 en den 9 September plakten de Orangisten een schotschrift op de deuren der priesters : Bedriegers van 't volk, goddelooze paepen, Voor geessels van 't land zijt gij geschaepen. Half voormiddag kwamen eenige soldaten, van Meenen afzakkende, in onze stad. Op de Markt begonnen zij eensklaps te roepen : « Vivat de Potter!... Vivat deliberteyt! » Dekapitein trachtte zulks te beletten ; doch de manschappen snauwden hem toe : « Zwijg ; gij zijt een Hollander, en hebt hier niets te zeggen! » 's Middags plakte men eene proclamatie van den koning aan. (1) De opgevvonden menigte wierp er vuiligheid op. Tevens ver schenen driekleurige papieren met dit opschrift : De Vrijheid of de Dood ! In den namiddag gingen ongeveer dertig jonge mannen naar het stadhuis, ten einde aan de heeren der permanentie het uitsteken van het Brabantsch vaandel te vragen. Een ontwijkend antwoord bekomende, keerden zij om G uren terug. De heer F. Goethals, lid der commissie, zegde hun nu, dat men besloten had de vraag niet in te willigen. Daarop ontstond een oorverdoovend getier. Men riep den metselaar Tant, en weldra « waeyde de patriotique vlagge boven het torreken, tot groot genoegen van het volk. » De kronijkschrijver noemt drie voorname burgers uit den hoop : Adolf Bisschoff, Jan Vandale en Jan Goethals. (1) Waarschijnlijk de proclamatie van 5 September, die te Brussel den 7 Verscheen. « La Providence divine qui a daignee accorder a ce royaume quinze annees de paix avec l'Europe entiere, d'ordre interieur et de prosperity croissante, vient de frapper deux provinces de calamites sans nombre... » Digitized by — 83 — Het was mede op den 9 September, dat « de adresse aan den koning, om de scheyding van Belgie en Holland te bekomen, weggezonden werd. » Tweehonderd ingezetenen hadden het stuk onderteekend. De avond en de nacht waren rustig. Des anderendaags zond men den gouverneur een getrouw verslag over het gebeurde. Het hijschen der Brabantsche vlag op het wethuis van Kort rijk, de voornaamste gemeente van Zuid-Vlaanderen, verwekte spijt en geestdrift tevens. Reeds den 11 September vroeg de gouverneur nadere inlich tingen. Men antwoordde hem den volgenden dag, dat men het uitsteken tegen heug en meug gedoogd had, om grootere onlusten te vermijden (1). Goethals-Vercruysse verzekert, dat er te Meenen een schrijven toekwam, « om drie compagnien soldaten naar Kortrijk te zenden », ten einde « de vrijheidsvlagge af te doen ». De bevel hebber zou geoordeeld hebben, « dat hij zelfs op geene tene compagnie mocht rekenen, » en dat er in alle geval « maar weinigen zouden terugkeeren. » Wat daar nu ook van zij, het vaandel bleef op den toren, en waaide nog den 18 September in den vrijen wind (2). Er was meer. Eenige dagen na het gebeurde « trokken omtrent 25 Cortrykschen naar Meenen, » daar vrijmoedig sprekende van de laatste gebeurtenissen. Zij zegden, dat zij binnen twee dagen zouden wederkeeren om het vaderlandsch vaandel te hijschen. Ieperen volgde, evenals Harelbeke, waar men den 27 Sep tember, om 7 uren 's avonds, « het driekleurig vaandel op het communaal huis plaatste. » De Septemberdagen waren begonnen; het kanon buldcrde binnen Brussel. In den morgen van den 27 September « vertrokken er uit Kortrijk 35 mannen » naar de hoofdstad, om het leger der vrijwilligers te versterken. (1) No 591. (2) No 608. — 84 — Tegen den avond kwamen « hier 26 Isegemsche patriotten in ». (1) 's Anderendaags in de vroegte vernam men, dat de Hollandsche troepen Brussel verlaten hadden. Tevens sprak men van het nemen van Ath door de burgers en van de woelingen binnen leper en. Heel den morgen liepen de Isegemschen met hunnen trommel en hun vaandel door de stad. Kort na den middag drongen zij in het stadhuis om wapens te krijgen. Er waren « zes fusyken. » Omtrent drie uren vertrokken zij naar Oudenaarde, met zich hebbende den borstelmaker Jansens, ook Isegemmer, die sedert eenigen tijd hier woonachtig was, en die zich aan hun hoofd gesteld had. Zij waren nu ten getalle van 03, waaronder « ver scheidene douaniers, die nog gediend hadden. » Die Jansens was een onverschrokken man, zooals verder zal blijken. Ook de heer Dorbeck, heelmeester te Meenen, ijlde naar Brussel, « uyt vaderlandschen yver, » om de gekwetsten te helpen. Den 29 September ontstond « in den Cafe Beige » eene maat schappij « om de gekwetsten van Brussel en de vrijwilligers » liefdadig te ondersteunen. De gunsten der burgers beliepen tot 4600 fr. In den namiddag « deed men uyttrommelen, dat de burgers verzocht waren pluk en versleten lijnwaad te geven. Oud en jong stelde zich aan het werk. De verzending werd door de stad bekostigd. De laatste dag der maand was nogmaals een dag van woelingen. In den voormiddag moest eene kiezing plaats hebben. Maar « de bestaande tijdsomstandigheden inziende, besloot de Raad dezewerkingenonbepaaldelijk op te schorsen. » Deze vergadering was de laatste van het aftredende stadsbestuur. Om 3 uren bracht men eene zeer schoone en groote drie kleurige vlag naar het stadhuis, van waar eenige muzikanten en eene groote menigte volks, opgetogen van vreugde, dezelve vergezelden naar Sint-Martenskerk. Het duurde niet lang, of zij wapperde op den toren. (1) Filleul zegt, « dat er omtrent 100 mannen ingekomen zijn uit Iseghem en Rousselare. » * — 85 — De groote klok luidde, de beiaard speelde, het volk juichte en zong. Eenige jongelingen hadden « de kanonnekens » uit het Sint-Jorispark gehaald en dezelve in de Doornikstraat geplaatst, omtrent de halle. De schoten dreunden boven de huizen. Al die vreugdebedrijven leidden tot eenige onvermijdelijke buitensporigheden. De cipier der gevangenis was een Hollander. Bij het vallen van den avond wierp het gepeupel steenen in de ruiten zijner woning, roepende, dat hij moest vertrekken. De burgerlijke wacht kwam er tusschen. Nu liepen de brooddronkenen naar het huis van den heer Delaveleye, ontvanger der inen uitgaande rechten. Het wapen van den koning moest weggenomen worden. Verder bezochten zij het postkantoor en de paardenposterij, eindigende met eenige ruiten te breken aan het huis van den schepen Segers. Den eersten October « publiceerde men met den trommel eene proclamatie » om mannen te werven voor het leger. Er kwamen — zegt Goethals-Vercruysse — vele vrijwilligers van de omlig gende gemeenten hier binnen. Zij vertrokken naar Brussel « met verscheydenen onzer stad. » 's Avonds bestormde het volk een slecht befaamd huis op de Havermarkt : het Rozeken, en het Papegaeyken, in de Papenstraat. Men riep, « dat er Hollandsche meisjes woonden. » Op Zaterdag 2 October ontving de bevelhebber der schutterij den volgenden brief : In de tegenwoordige omstandigheden hebben wij noodig geoordeeld, ter bewaking en behoudenis der gemeene veiligheid en rust, alle de wapenen der schutterij onzer stad ter beschikking van den heer komraandant der burger wacht te moeten steiien; weshalve gcven wij ons de eer Ued. Gestr. te verzoeken, de noodige bevelen te willen geven, opdat aan ons verlangen zou )cunncn worden voldaan (1). Men dacht immers aan het inrichten van eene « compagnie te peerd, » zooals blijkt uit het volgende stuk : U Briefwisseling, 3 October, n° 024. * — 86 — Kortrijk, 9 October 1830. Aan den heer Goethals-Danneel, Rysselstraat. Uedele word by deze aenzocht om u heden te begeven ten stadhuyze in de groote benedenzael, ten zes uren des avonds, ten eynde te konnen organiseren eene vrywillige kompagnie te paerd, om den dienst binnen en buyten dc stad te verrigten, wanneer de omstandigheden zulks verreysschen. Den eersten Zondag van October droeg arm en rijk de Belgische kleuren. De heer Bethune en drie zijner vrienden vertrokken naar Brussel, « om uyt naem der permanentie en burgers het nieuw gouvernement te erkennen. » Zij bleven « lang in onderhandeling met M. de Potter, » en kwamen den 5 October weer te huis. De stadsrekening zegt : Betaald aan M. F. Bethune de som van acht en negentig guldens 96 cents over verschotten, gedaan in eene deputatie naar Brussel met nog drie andere heeren. Langzamerhand kwam er rust in de stad en hoop in de harten. Het Voorloopig Bewind stelde den 8 October een eerste bestuur voor Kortrijk aan. Het bestond uit vier leden : A. Goethals-van den Broecke, burgemeester ; Coucke-van de Velde, bankier, schepen; Van den Berghe, fabrikant, schepen; Reynaert-Beernaert, brouwer, schepen. Op den 11 en den 12 October kozen 250 notabelen een vast bestuur : Burgemeester : A. Goethals-van den Broecke. Schepenen : A Bisschoff; Buyse-Verschuere ; Reynaert-Beernaert. Raadsleden: F, Bethune; J. Beck; H. Vercruysse ; Lefevre, notaris; L. van Dorpe; Demulie-Vercruysse ; DelacroixVandale ; Beekaert-Baecke landt; Soete, vader; Nys-de Veugle; Doutreligne. Onze geachte lezers zullen bemerkt hebben, dat de reeds medegedeelde stukken eigenlijk geene namen van Kortrijksche strijders behclzen. (2) Bibliotheek GoethalsVercruysse. Gezien door den kommandant der Burgerwacht, Felix Bethune (2). De permanente Commissie. * IV. — Namen van vrijwilligers. — 87 — Die jammerlijke leemte znllen wij zooveel mogelijk aanvullen. Toen de Hollanders in den nacht van den 27 September Brussel verlaten hadden, vluchtten zij in de richting van Ant werpen. Bij Lier, te Waalhem en te Berchem dolven zij het onderspit. Den 27 October trok ons leger Antwerpen binnen. Een voorpost ging het dorp Esschen bezetten. Er waren 80 manschappen, « onder het commandement » van den reeds genoemden Jansens. De meesten waren van Kortrijk. Op Zondag 21 November werden zij « door eenen gepension neerde » verraden. Deze had de Hollanders verwittigd, dat de bezetting niet talrijk was. Drie duizend lansiers en voetknechten omsingelden spoedig het dorp. De onzen waren juist in de kerk om de hoogmis te hooren. De heldhaftige Jansens riep met luider stem : A u x armes! Iedereen liep om zijne wapens. De Hollanders verloren eenen kolonel, eenen majoor, eenen kapitein en twintig soldaten. De Belgen hebben 9 gevangenen en vijf dooden, « doch deze waren van Kortrijk niet. » Goethals-Vercruysse voegt er bij, dat de Bree, Bouwens, van den Berghe, de Coning, Plancke, Poorter, de Keyne en Lerberghe zich door hunne onverschrokkenheid onderscheiden hadden. Een eventijdig straatlied, bestaande uit zeven strofen van acht regels, begint en eindigt als volgt : Glorie, glorie aan Kortrijk, Uw naem zal eeuwig zijn verheven, Waervan men heeft den klaren blijk, Die vol van moed hebben gestreden Tegen het vreed Hollandsch gebrocd ; Die dagten hen al te vcrdelgen, Maer met een helden kloeken moed Vegten zy als dappere Belgen. Hun naem zal eeuwig staen geplant : Jansens, Bouwens, Dcbree, beneven Ook Lerberghe, kloeken sergant, Met Plancke, die daer was beneven. Hun soldaeten of corperael Mogen ook vol van glorie zweeren ; Door hunne dappere zegeprael Word hun de glorie toegeschreven. Eene lijst, opgemaakt den 23 Januari 1878, berust in het secretariaat der stad. — 88 — Liste (Us pcrsonncs qui sont parties en Septmbrc i83o. Morts : Haesaert Henri, lieutenant; Libeert, tambour; Bonnet I von; Hinpteman ; Bruggeman; Van Ackere, major; Vandevenne; VanRoosbeke; Depoortere ; Van Liere ; Pringiers ; Nolf Jean ; Vandeputte, pere ; Herman ; Van Stace ghem Felix; Van Belle; Pole Jean; Pole Joseph; De Wachtere Felix; Parmentier Emmanuel ; Coucke Guillaume ; Van Steenkiste ; Orgels ; Postonnier Pierre ; Jaspin Joseph ; Desauw Jean; Bruneel Pierre. Desauw Constant ; Loof Edouard ; Verbrugghe Constant ; Preneel Edouard; Croquison Jean; Everard Adolphe ; Van Huysse Constant (1). Filleul gewaagt van eenen anderen strijder : « den zoon van den borger Guillierme, die in den opstand tot Brussel aan zijnen knie gekwetst was. » Toen men den 30 September het driekleurig vaandel op den toren van Sint-Martenskerk droeg, had zich de jongeling « met eenen stok tot aan de kerke begeven. » Er bestond te Brussel eene vaderlandsche maatschappij : La Reunion Centrale. Zij betrachtte « remission libre et la discussion calme de tout principe patriotique, ainsi que la position et Texecution energique de toute mesure, jugee utile au triomphe des interets moraux et materiels des provinces meridionales. » De heer Vandale-Bekaert stichtte den 19 October 1830 de Kortrijksche afdeeling. Er waren 37 personen tegenwoordig. Werden gekozen : M. Buyse-Verschuere, als voorzitter; M. Jan Goethals, als ondervoorzitter ; M. Jan Vandale, als secretaris. De heeren Buyse-Verschuere, Jan Goethals, Reynaert, L. van Dorpe en Bekaert stelden de standregelen op, welke wij in de bijlagen opnemen. Den 22 October telde de afdeeling reeds 118 leden. Het was dit genootschap, dat zijne candidaten zag kiezen als leden van het nationaal Congres. De zoogenaamde Orangisten hadden nauwelijks honderd stemmen bekomen (2). (1) De ontbrokondc voornamen goeft hot stuk nict op. (2) Papieren, toebehoorende aan den heer G. Vandale, schepen. Vivants : « La Reunion Centrale. » — 89 — Uitla Reunion Centrale ontstond den 19 April 1831 eene ver takking van het Nationael Belgisch genootschap, gesticht te Brussel den 23 Maart. Overwegende, dat het Congres, in zyne zitting van den 18 November, de onaf hanglykheyd van Belgien heeft afgekondigd ; Overwegende, dat het een geheyligde pligt voor alle Belgen is deze onaf hanglykheyd ten alien prijze te verdedigen ; Overwegende, dat het Congres, in zyne zitting van den 24 November 1830, de familie van Oranje-Nassau van alle gezag in Belgien voor eeuwig uytgesloten heeft ; Overwegende, dat dit besluit is uytgetergd geworden door de dwingelandy, met dewelke deze familie, geduerende vyftien jaeren, Belgien onderdrukt heeft; Door de weygering van het erstellen der grieven ; Door de brandstigting van Brussel en de moordery van deszelfs inwoonders in de dagen van den 23, 24, 25 en 26 September ; Door het bombardement van Antwerpen ; Overwegende eindelijk, dat de wederkomst der Nassau's onvermydelijk zou vergezeld zyn door het verlies der nationaele eer en gevolgd door bloedige reactien en den burgeroorlog, door de verdeeling van het vaderland en eene bovenmatige verhooging in de lasten van het land door de onwettige verdeeling der schuld van Holland, die ons zou opgelegd worden ; Overwegende, dat, in de zitting van den 2 Februarius, de Regent van Belgien de handhaeving dezer debatten bezworen heeft, en dat het van belang is hem uyt alle zyne kragten, in de vervulling dezer edele zaak, te helpen ; Belgische patriotten besluyten : Art. I. — Er is in Kortrijk een genootschap opgeregt, om de onaf hang lykheyd van het land en de eeuwigduerende uytsluyting der Nassau's te verzekeren. II. — Zyn leden van het genootschap alle degene, die den tegenwoordigen act zullen onderteekenen. III. — Elken medegenoot verbind zig eene schatting te betaelen van ten minsten 15 cents te maende. IV. — De medegenooten verbinden zig op hunne eer, van te verdedigen, en ten prijze van alle de opofferingen te handhaven de Belgische onaf hang lijkheyd en nationaliteyt, van de Nassau's te bestryden, van nooyt met hun eenig vergelvk te treffen, tot welk uyterste het vaderland gebragt moge worden, van alien vyandelyken aanval van wegens den vremden te verstooten. Kortryk, den 19 Aprii 1831. De lijst, bij dit stuk gevoegd, behelst 93 namen. Er bestaat eene drukke briefwisseling tusschen dit genootschap en het « Comite directeur, » te Brussel, uitkomende op de volgende punten : — 90 — 1° Wegzending van het ministerie (1); 2° Verzet tegen de conference van Londen (2) ; 3° Het vaderland is in gevaar (3). In zitting van 21 April opperde de heer Donche het gedacht, dat het tijd werd den vrijheidsboom te planten. Zijn voorstel verdient eene letterlijke aanhaling : Puisque notie ville, dans le commencement de notre glorieuse revolution, a cte la premiere a arborer le drapeau tricolore, ne serait-il pas convenable de planter l'arbre de la liberte ? De vergadering juichte toe; doch men besloot de goedkeuring en de medewerking van het stedelijk bestuur te vragen. De overheid aarzelde, en den 14 Mei besliste men de zaak uit te stellen. Eene vrijwillige inschrijving onder de leden had 181 fr. opgebracht (4). Vijf en zeventig jaren scheiden ons van de gebeurtenissen, die wij verhaald hebben. De onafhankelijkheid, door onze voorvaderen gewonnen, heeft al de levenskrachten der natie aangeprikkeld. Zie de bedrijvigheid in steden, vlekken en dorpen; zie den vooruitgang op verstandelijk en stoffelijk gebied. De bevolking is van 3.785.814 tot 7.074.910 zielen gestegen. De kunsten hebben onze steden opgeluisterd ; De invoer klom van 199.000.000 tot 3.939.600.000 fr; de uitvoer van 160.000.000 tot 3.473.200.000 fr. Mogen alien, die deze bladzijden lezen, zich niet tevreden stellen met het erfdeel der vaderen ongeschonden te bewaren, maar tevens door hunnen arbeid en hunne getrouwheid aan onze nationale instellingen medewerken tot den bloei van het lieve Vaderland ! Kortrijk, 4 Mei 1905. VI. — Een laatste woord. Th. Sevens. (1) Brief van 18 Mei 1831. (2) Brief van 1 Juni 1831. (3) Brieven van 3, 0, 7, 9, 14, 25 en 29 Juni 1831. (4) Papieren, toebehoorende aan den heer G. Vandale. — 91 — I. — De algemeene tentoonstelling. Betaald aan den heer van der Meersch, direct eur der postvvagens diensten, de som van een en veertig guldens 85 cents over vragt etc. van goederen, bestemd voor de tentoonstelling van Brussel. Betaald aan d'heer Decaluwe, directeur der postwagens, de som van dertig guldens 16 cents, over transport voor de nationale tentoonstelling te Brussel. Betaald aan den heer Goethals-Danneel de som van zestig cents over verschotten van briefporten wegens de tentoonstelling te Brussel (1). II. — ZlTTING VAN DEN GEMEBNTERAAD OP ZONDAG 29 AUGUSTUS. Presents messieurs Segers, de Bien, Coucke-Vande Velde, echevins; van der Ghote, Reynaert, Bethune, Hocedez, Beck et van Dorpe, conseillers, et A. Dathis, secretaire. Considerant que ce qui se passe dans plusieurs villes du Royaume, pourrait arriver dans la ville de Courtray ; Considerant qu'il est important de prendre des mesures pour veiller a la surete des habitants et a la conservation des proprtetes de chacun ; Considerant que dans tous les temps difficiles les notables de la ville de Courtray ont puissamment contribue au maintien du bon ordre et aide efficacement le magistrat de leurs conseils ; Arrete ce qui suit : Une commission permanente composee du conseil de r6gence et de personnes notables de cette ville sera organisee pour veiller a la surete de tous les habitants. Elle se compose de messieurs Coucke-van de Velde ; Reynaert ; Vandorpe Leonard ; Delacroix-Vandale ; Demulie-Vercruysse ; van Ruymbeke ; Vanden peereboom ; Laviolette ; Goethals Antoine ; Robbe ; de Bien Francis ; van der Ghote; Rosseeuw Joseph; Dewylge Joseph; Devettere; Caluwaert-Ver meulen; de Bien Charles; Beekaert-Baeckelandt ; Hocedez; Vercruysse Bruneel; Goethals-BisschofF; Bernaert-Hottevaere ; Delvigne-Bruneel ; Ver cruysse-Carpentier ; Bonne-Maes; Segers; Deslee-Planckaert ; Danneel; Buyse-Verschuere ; Bourgois-Bun ; Delaroyerc ; Van Dorpe Joseph et Bethune Felix. La garde bourgeoise sera organisee. A cet effet, le conseil fait les nominations suivantes : M. Bethune, commandant. Pour la section St-Francois et St-Eloi : ne j lieutenants ; Planckaert-Hasart, capitaine ; Delaporte-Rollin Dobbelaere Ferdinand Felhoen Jean J .... Ghellvnck Martin ! (1) Gemeenterekening orer 1830. Digitized by — 92 — Section du St-Esprit et St-Martin : Tack-Devos, capitaine; Beck Constantin ) Verbeke-Beck j De Bien Ferdinand ) Bogaert j sous-lieutenants. Section des Amazones et St-George : Buyse Joseph, capitaine. Van Ackere Leon ) Dc Brabandere Francois ] heutenants ^ Dewylge Ivo i „. _ sous-lieutenants. Hiers-Reynaert j Section St-Nicolas et St-Jean : Goethals Jean, capitaine; Delacroix Antoine Bourgois-Bun Vandenpeereboom ) tn t>t • sous-beutenants. De Bien Louis lieutenants ; De Bien Louis Pour Courtray dehors : Doutreligne, capitaine; Buysens-de Witte } f. 0 T , lieutenants ; Socte Joseph ) sous-lieutenants. Myle Henri ) Conform^ment a l'arrete 44 de la loi du 11 avril 1827, n° 17, la garde communale sera mise sur pied et soldee aux frais de la ville. Fait a la seance du conseil de regence le vingt-neuf aout 1800 trente. Le President. A. Segers (1). III. — Van den 30 Augustus tot den 4 September. Monsieur le Gouverneur, nous avons l'honneur d'informer votre Exc e que jusqu'a ce jour, nous n'avons pas encore eu de troubles, quoique 1'erTerves cence est tres grande. Une commission permanente est nommee pour veiller a la surete publique. Elle se compose du conseil de regence et de notables de cette ville (2). — Nous avons l'honneur d'informer votre Exc e que tout paralt beaucoup plus calme aujourd'hui. Ccpendant la commission est toujours permanente ; la garde bourgeoise et la garde communale restent sur pieds pour la plus grande surete des habitants (3). — Nous avons Thonneur d'informer votre Exc e que la tranquillite continue (1) Register van de verbaelen. (2) Briefwisseling, 30 Augustus, n° 565. (3) Idem, 31 Augustus, n° 5fi<>. Digitized by — 03 — a regner dans notre ville. Les gardes sur tous les points sont diminue's. Cependant la commission chargee de veiller a la siircte des habitants a juge utile de rester en permanence (1). — Nous avons l'honneur d'informer votre Exc c que la tranquillite la plus parfaite regne dans la ville de Courtray, et nous avons maintenant tout lieu d'esperer qu'elle ne sera plus troubled. Cependant par mesurc de prudence, la commission permanente a decide que pour demain dimanche et lundi suivant, jour de marche, les postcs de la garde bourgeoisc et garde communale seraient doubles (2). IV. — AUX HABITANTS DE BrUXELLES. Braves Bruxellois, Votre h^roisme a justing l'antique renom des Beiges ; il a marque lc terme de l'oppression qu'un ministere odieux a fait peser sur notre patrie. Graces vous soient rendues ! Honneur et gloire aux dignes repr£sentants de la Belgique qui viennent de faire entendre au milieu de vous le voeu qui depuis quinze ans a germe dans tous les coeurs patriotes! Notre separation du Nord consolidera notre liberte. Bruxellois ! les habitants de Courtrai adherent a tous les actes que votre patriotisme a fait naltre, et ils en acceptent les consequences. Comptez sur leur devouement comme sur l'appui de leurs bras : que le Batave soit le frere du Beige ou son ennemi. Liberte Independance ! (3) V. — De Brabantsche vlag op het stadhuis. Monsieur le Gouverneur, nous avons l'honneur d'informer votre Exc e que vingt a trente jeunes gens de cette ville ont demande a la commission de permanence Fautorisation d'arborer le drapeau du Brabant a la maison de ville. La commission de permanence, par tous les raisonnements possibles, a cherche a les dissuader. Ne pouvant y parvenir, elle a protests contre cet acte qui n'en a pas ete moins consomme. La tranquillite la plus parfaite regne dans la ville, et nous avons tout lieu d'esperer qu'on attendra maintenant les 6venements avec calme et tranquillite (4). — En reponse a votre honoree missive du 11 courant, nous avons Thonneur d'informer votre Exc e que depuis le 28 du mois dernier nous nous sommes efforces par tous les moyens possibles de raisonnements et de persuations de calmer les esprits, et notre soin principal a toujours ete d*6viter les points de contract. Le neuf de ce mois, d'apres le voeu enonce par les gardes de se voir plus regulierement organises et proceder par eux mernes a la nomination de leurs officiers, le commandant et les capitaines de la garde bouigeoise avaient donne leurs demissions. Depuis deux jours aussi les circonstances avaient fait juger inutile de conserver la garde communale sur pied. C'est dans ce moment que quelques personnes, deputes par une reunion nombreuse avec (1) Brief wisseling, 1 September, n° 568. (2) Idem, 4 September, n° 578. (3) Bibliotheek Goethals-Vercruysse. (4) Briefwisseling, 10 September, n° 588. Digitized by — 94 — le drapeau brabancon, surmonte de la cravate orange, n'ayant d'autre but, disaient-ils, que d'exprimer le voeu general de la separation du nord et du midi, sous la dynastie des Nassau, et le placerent a rhdtel de ville. Nous avons laisse faire ce que nous ne pouvions empecher. Le drapeau flotte encore; tout est fort calme, et la tranquillite, nous esperons, ne sera pas troublee da vantage (1). — Le college de regence a profite de l'assemblee generale de la Permanence de ce jour pour faire, par Torgane du Bourgmaltre, la proposition d'oter le drapeau. La generality des membres presents a declare que, quoique la commission de permanence avait proteste contre la mise du drapeau, nean moins, puisqu'il y etait, qu'elle croyait qu'il eut ete dangereux de Toter, et qu'elle declarait etre d'avis qu'il fallait l'y laisser pour eviter de nouveaux troubles (2). Paye a M. Henry de Rho, employe du bureau militaire, la somme de vingt florins 39 1/2 cents pour debours faits pour le transport de charpies pour les blesses a Bruxelles et frais de route aux hommes recrutes pour le bataillon Tirailleurs francs a Bruges (3). — Goede Burgers, de laetste nieuwigheden uyt Brussel loven uwen vaderlandschen yver; maer.in dezen oogenblyk vraegt niet ais waepens voor de overvloedige manschappen, die zig aldaer reeds bevinden. Verliest geenen moed ; Brussel rekent op uwe hulpe tegen den eersten nood. Kortryk, den 28 September 1830 (4). Betaald aan de dochters Verwee, de som van drie en vijftig guldens 94 cents over levering van blouzen, en aan deze werkingen gedaan voor de schutterij (5). L'institution de cette societe a pour but special de favoriser remission libre et la discussion calme de tout principe patriotique, ainsi que la position et l'execution energique de toute mesure jugee utile au triomphe des interets moraux et materiels des provinces meridionales. Art. 1. — Le nombre des membres de la reunion sera illimite. Art. 2. — Tout citoyen domicibe en Belgique, age de vingt et un ans, pourra en faire partie. Art. 3. — Toutefois Tassemblee n'admettra dans son sein que deux membres d'une seule et meme maison. (1) Briefwisseling, 12 September, n° 591. (2) Idem, 18 September, n° 608. (3) Stadsrekening over 1832. (4) Gedrukt blad in de bibliotheek Goethals-Vercruysse. (5) Stadsrekening over 1831. (6) Papieren, toebehoorende aan den heer G. Vandale. VI. HULP AAN HET LEGER. VII. — UlTGAVEN VOOR DE SCHUTTERIJ. VIII. — Reunion centrale de Courtrai (6). Reglement. — 95 — Art. 4. — Pour faire partie de la socicte il faudra etre presente par deux membres, et subir un scrutin secret, qui devra reunir les deux tiers des suffrages. Art. 5. — Cette presentation sera faite par ecrit et signee par les membres presentans et deposed aux archives. Art. 6. — II y aura seance ordinaire tous les jours, a six heures du soir, sauf le cas ou l'assemblee en deciderait autrement. Art. 7. — Des seances extraordinaires pourront avoir lieu. Art. 8. — II y aura sur le bureau un registre de presence, que signera chaque membre en entrant en seance. Art. 9. — Le bureau sera compose d'un president, de deux vice-presidents et d'un secretaire. Art. 10. — II y aura un tresorier, qui sera nomine a la majorite absolue des suffrages. Aat. 11. — Quiconque voudra prendre le parole, devra l'obtenir du president, se levra et parlera de sa place en s'adressant a rassemblee. Art. 12. — L'auteur d'une proposition pourra la developper par ecrit. Art. 13. — Le president pourra interrompre l'orateur apres cinq minutes. Art. 14. — Aucun membre, a l'exception de l'auteur, ne pourra obtenir plus de deux fois la parole sur la meme question. Art. 15. — Apres la lecture d'une proposition, le president pourra mettre aux voix l'ordre du jour. Art. 16. — Dans toute deliberation on votera par assis et leve, et si Tassemblee le juge convenable, on procedera au scrutin secret. Art. 17. — La reunion centrale du district de Courtray se mettra en rapport avec les autres villes de la Belgique. Art. 18. — Le tresorier recevra de chaque membre admis deux francs. Art. 19. — Ne seront admises aux choix preparatoire pour le congres national que les personnes qui ont la qualite d'electeur. Art. 20. — Le tresorier rendra compte au bureau de l'emploi des fonds mis a sa disposition. Art. additionnel, adopte dans la seance du 22 octobre 1830. — Toute per sonne eiecteur de droit dans le district de Courtray, sera membre du comite central de cette ville, pourvu qu'elle soit presentee par sept membres, faisant partie de la Reunion, telle qu'elle est composee jusqu'a ce jour. Lettre a la regence : le 28 avril 1831. Dans la seance du 21 avril, les membres de 1' Association patriotique Beige de cette ville ont vote unanimement et par acclamation l'envoy d'une missive a la regence, a l'effet de demander l'autorisation de planter l'arbre de la liberte, et de l'inviter a presider a cette inauguration. Vos sentiments patriotiques nous font esperer, Messieurs, que vous nous donnerez une reponse favorable, et que vous ne rcbuterez pas le voeu de vos concitoyens. — A la regence; 3 mai. Prives de reponse ecrite a notre missive du 28 avril, Messieurs, le secre taire Venein nous a fait part de ce que vous lui avez communique verbalement au sujet de notre demande. IX. — Het planten van den Vrijheidsboom. — 96 — Nous prenons, Messieurs, la liberte d'exposer les motifs qui nous ont guides a demander votre autorisation et votre concours pour rinauguration de l'arbre de la liberte, et qui nous guident encore aujourd'hui a appuyer energiquement cette oeuvre patriotique. A l'exemple non seulement de toutes les villes, mais encore de toutes les communes de la Belgique, nous desirons par cet embleme civique manifester les sentimens patriotiques qui nous animent tous, et ne pas nous attirer le blame de devier de nos antecedans. Notre but est de dormer a la Patrie un gage permanent de devouement aux liberies et a Tindependance de la Belgique, d'exprimer notre aversion pour la dynastie dechue et de prouver publiquement notre adhesion aux principes de l'association nationale, honoree des plus honorables signatures. Nous vous adressons a vous, Messieurs, avec confiance comme a des magistrats zeles pour consolider notre regeneration politique, et avec l'espoir d'une reponse favorable que nous puissions communiquer a la seance de mercredi prochain. Courtrai, le 4 mai 1831. Messieurs, Tout en rendant justice aux bonnes intentions et aux nobles sentimens qui vous animent, nous croyons cependant devoir vous faire quelques observa tions sur les consequences de la demande que vous venez de nous adresser. Ces observations pouvant en provoquer d'autres de votre part et nous entrainer ainsi reciproquement dans une correspondance plus ou moins longue, nous vous prions, Messieurs, ami d'eviter cet inconvenient, de vouloir bien deputer a une de nos prochaines seances quelques membres de votre association, avec qui nous pourrons conferer non seulement sur Tobjet de votre honoree missive du 3 courant, mais encore sur tout ce qui est propre a assurer le maintien de l'ordre et de la tranquillite dont notre ville, grace au bon esprit de ses habitans, n'a cesse de jouir jusqu'a present. Nous avons 1'honneur de vous assurer de notre parfaite consideration. Par ordonnance, Bourguemaltre et Echevins, Delacroix. A. Goethals. — Seance du 14 mai 1831. Presidence de Monsieur Vandale-Deryckere. ... M. le President fait ensuite une motion a l'auditoire des conferences qu'il a eues avec la regence concernant la plantation de l'arbre de la liberty, disant qu'une missive nous sera adressee de la part de Monsieur le Bourg maltre, et prie par consequent Messieurs les membres a ne pas quitter le local quart de huit heures. Lecture en est donnee et Ton passe aux votes sur la plantation ou la non-plantation de l'arbre. La question fut bient6t d6cid6e par le nombre de 25 membres qui furent presents, en votant 16 pour un ajournement et neuf pour la plantation. X. — Briefwisskling. der Association naiionaU Beige 1 8 Mei 1 83 1. — Le comite directeur s'occupe en ce moment d'une adresse au Congres relative aux griefs reproches au Ministere actuel par la nation. Digitized by — 97 — 3 Juni 1 83 1. — Notre independance politique etant menacee, s'occuper avec activite de rembrigadement. 2$ Juni i83i. — Se tenir pret a tout, mais tranquille, en attendant les instructions du comite directeur. 3o Juni i83i. — Protester contre les dix-huit articles proposes a l'accepta tion du peuple beige par la Conference de Londres. Ces dix-huit articles violent notre Constitution et sont contraires aux resolutions precedentes du congres qui n'a offert la couronne de la Belgique au prince ee Cobourg qu'a la condition d'accepter purement et simplement notre constitution, et de maintenir Tintegrite de notre territoire. Les Secretaires, Le President Bartels, Levae. Al. Gendebien. VIII. Sllerlet. ffltscellaudes. 1° BIOGRAPHIES DU COURTRAISIS. jHfij A /fczwi ta/^tf numismatique (annee 1905, pages 457 — 4G8) public, sous la signature de P. Bordeaux, deux lettres adressees. au Journal de Paris, en 1786 et 1789, par un abbe de St-L***. La premiere de ces missives signale, dans Timportante collection numismatique de notre concitoyen, Tabbe Ghesquiere, une medaille en or d'Henri IV, frappee a Toccasion de la paix de Vervins ; cette piece figure au catalogue de la vente du medaillier de Ghesquiere, mais on ignore qui en fut Theureux acheteur ; elle semble etre unique ; le cabinet des medailles de Paris n'en possede qu'un exemplaire en argent. La merae lettre, en faisant connaitre la publication, recente alors, du Memoir e sur trots points inter essants de I'kistoire monetairc des Pays-Bos de Tabbe Ghesquiere, ajoute que celui-ci fera suivre ce volume de cinq autres. On ignorait, jusqu'ici, que Tauteur des Acta SS. Belgii eut prepare semblable publication ; les troubles qui suivirent bientot, Texil et la mort de Tauteur a Essen, en 1802, mirent, sans doute, obstacle a son impression. La seconde lettre de Tabbe de St-L***, annonce aux amateurs frangais le desir qu'a Tabbe Ghesquiere de vendre sa collection de monnaies grecques, romaines et gauloises. Ce projet ne fut pas execute. On le sait, la precieuse collection ne fut mise aux encheres que dix ans apres le deces de Tabbe ; le catalogue de la partie numismatique comportait 5455 numeros. La Gazette numismatique, n° d^vril-mai 1905, p. 123, renferme une notice de M. Jean Justice sur : Le graveur P. J. J. Tiberghien, sa vie, son ccuvre, Apres une courte biographie du celebre ciseleurgraveur meninois, Tauteur publie la liste, fort longue, des travaux numis matiques de Tiberghien. Copiant, a cet effet, un precieux album que possede la bibliotheque de Gand, il a pu reconstituer Toeuvre de Tiberghien, dont les medailles, gravees et non frappees, sont uniques et, peut-etre, en partie perdues. Parmi elles, il cite la Digitized by medaille offerte par les Fonteynisten de Gand k un poete, estirtie a cette epoque, J. B. Hofman ; c'est la seule piece, croyons nous, qui rentre dans la numismatique couftraistenne. 2° ARCHEOLOGIE PR^HISTORIQUE. Au sujet des recherches faites, au point de vue prdhistorique, dans les tourbes provenant du bassin du canal a Roulers, voir , le rapport de M. Tabbe Claerhout, dans les Ann. de la soc* d'arch* dtBruxtlles, 1905, p. 169. 3° NUMISMATIQUE COURTRAISIENNE. Nous cueillons dans le n° 4 de la Revue beige de numismatique, annee 1905, Tannonce de la frappe, par cette societe, d'un jeton de presence a Peffigie de Pabbe Ghesquiere, createur des etudes de numismatique medievale en Belgique, qui, on le sait, naquit a Courtrai le 27 fevrier 1731. 4° REVUE DE PUBLICATIONS PfeRIODIQUES. Nous conseillons vivement a nos membres V Etude sur la sup* pression des convents par Vempereur Joseph II dans les Pays-Bas autrichiens, que M. Tabbe Laenen publie dans les Annates de I'Academie royale d'archeologie, tome LVII, pp. 343 — 418. Quoi que traitee specialement au point de vue du Brabant, la question ne manque pas d'interesser aussi les historiens et les lecteurs des autres provinces, soumises alors aux persecutions sournoises de « Tempereur-sacristain. » Au reste, la notice que nous donne le savant archiviste de l archeveche de Malines, est la seule etude speciale qui ait paru, jusqu'ici, au sujet du decret du 17 mars 1783 « concernant la suppression de quelques couvents inutiles dans les Pays-Bas. » Et, devons-nous Tajouter, elle est basee sur de soigneuses recherches faites aux archives generales du royaume, comme dans celles confiees aux soins de Tauteur et dans les depots du Vatican. Les annexes a Tetude de M. Laenen — qui paraitront dans une prochaine livraison — renfermeront, assurement, des details interessants pour notre province. Contentons-nous de glaner, Digitized by — 100 — dans les pages d6ja publiees, le renseignement que voici : En attribuant a la caisse de religion la gestion des biens spolies aux couvents et en la chargeant de payer la pension viagere promise aux moines expulses, Joseph II s'dtait flatt6 « que les capitaux, qui avaient suffi a nourrir les religieux et les religieuses, vivant en communaute, devaient aussi suffire a leur subsistance apres la suppression. » Or, malgre la gestion soigneuse de cette caisse, le deficit atteignait 16,900 fl. pour la Flandre-Occidentale ou pays retrocede, soit la pension de 105 religieux. J. B. IX. Soefierfj vm ben firing. JBfbUotb£que 5u Cercle. NlEUWE WERKEN. — ACCROISSEMENTS. 1° HOMMAGES D'AUTEURS. de Poorter, A. Een inventaris van 't jaar 1632, (Extrait de Bie korf). Brugge, L. de Plancke, 1905. In-8°. de Limburg-Stirum, Th. Coutumes despays et comtede Flandre. Quartier de Gand. Tome XI. Coutume de la ville et de la chdtel lenie de Courtrai. I. Ville de Courtrai. Bruxelles, J. Goemaere, 1905. In-4°. de Bethune, B on . Oude plakalmanakken. Mededeeling door B 9n de Bethune, werkend lid der Koninklijke Vlaamsche Academie. (Extrait des Verslagen en mededeelingen der Vlaamsche Acade mie). Gent, Siffer, 1905. Petit in-8°. Berliere, dom Ursmer. Inventaire analytique des Libri obligationum et solutionum des Archives vaticanes, au point de vue des anciens dioceses de Cambrai, Liege, Therouanne et Tournai. (Publication de YInstitut historique beige de Rome). Rome, Institut historique beige, 1904. In-8°. Idem. Un ami de Petrarque. Louis Sanctus de Beeringen. (Publi cation de YInstitut historique beige). Rome, Institut historique beige, 1905. In-8°. Idem. Les eveques auxiliaires de Cambrai et de Tournai. Bruges et Lille, Desclee, 1905. In-8°. Schellekens, Adrien. Les fonts baptismaux de Veglise Notre-Dame a Termonde. (Extrait des Annates du Cercle archcologique de Termonde). Termonde, A. du Caju, 1905. In-8°. a) De M. Jules Helbig, directeur de la Revue de Vart chretii' : Helbig, Jules. Quelques travaux de Lambert Lombard. (Extrait de VAnnuaire de la Societe libre d' emulation de Liege). Liege, J. G. Carmanne, 1867. In-24. 2° DONS. — 102 — Helbig, Jules. Rapport sur une de'converte de monnaies faite au village de Grand-Axhe, au mois de mars 1876. (Extrait du Bulle tin de VInstitut archeologique Liegeois). S. 1. n. d. In-12. Idem. Eloge academique du prince Vclbruck, fondateur de la Societe libre d' emulation. Liege, Leon de Thier, 1881. Petit in-8°. Idem. Les r cliques et les reliquaires donnes par Saint Louis, roi de France, au convent des Dominicains de Liege. (Extrait du tome XLIV des Memoir es couronnes et memoir es des savants ett angers, publies par 1' Academic royale). Bruxelles, Hayes, 1881. In-4°. Idem. L'ancienne collegiate de Saint Pierre a Liege. Les ceuvres d!art et Vinventaire des ornements qu'elle possedait en Van 1794. (Extrait du Bulletin de la Societe d'art ct d'histoire du diocese de Liege). Liege, L. GrandmonUDonders, 1886. In-8°. Idem. Une peinture etrange, par le doctcur Andreas Jansen. — Histoire de Vart dans la Flandre, VArtois et le Hainaut avant le XV e siecle, par M. le chan. Dehaisnes. — Un discours sur les beaux-arts et les ecoles professionnelles d la Chambre des reprcscv tants, en Belgique. (Extraits de la Revue de Vart chretien, 1887 et 1888). In-4°. Idem. Histoire de la sculpture et des arts plastiques au pays de Liege. Liege, Leon de Thier, 1889. In-8°. Idem. La sculpture et les arts plastiques au pays de Liege et sur les bords de la Meuse. Bruges, Desclee, 1890. In-4°. Idem. Exposition des peintures des maxtres Ncerlandais du XV e et du commencement du XVI* siecle et des ecoles qui ont des affiniies aveceux, organisee par les soins du Burlington Fine Arts Club de Londres. (Extrait de la Revue de Vart chretien, 1892). In-4°. Idem. Lambert Lombard, peintre et architecte. (Extrait du Bulletin des commissions royales d'art et d'archcologie). Bruxelles, Veuve Jxdien Baertsoen, 1893. In-8°. Idem. La peinture murale dans nos contrees. (Extrait du Bulletin de VAcademie royale d'archeologic de Belgique). Anvers, Veuve de Backer, 1901. Petit in-8°. Idem. Leon XIII, protecteur des beaux-arts. Bruxelles, A. Van denbroeck, s. d. In-4°. Idem. Caen. (Extrait du XXIX e Bulletin de la Gilde de Saint Thomas et de Saint-Luc). Lille, Desclee, s. d. In-4°. Coppee, Denis. Chant triomphal de la victoire de Statlo. Nouvelle edition par H{enri) H(elbig). (N° 13 des Publications de la Societe des Bibliophiles de Belgique). Bruxelles, Toint-Scoliier, 1S79. Petit in-8°. — 103 — Helbig, Henri. Une ancienne impression dc Pierre Schwffer. Les scribes ou copistcs apres Vinvention de la typographic. (Extrait du Messager des sciences historiques de Belgique). Petit in-8°. Idem. Chiroux et Grignoux. Deux pieces imprimees en 1645, re editees par H. Helbig. (N° 27 des publications de la Societe des Bibliophiles Liegeois). Liege, L. Grandmottt-Donders, 1883. In-8°. b) De M. le B on J. Bethune, vice-president du Cercle : van Assche, Aug. Recueil d'eglises du moyen-dge en Belgique. I. Monographie de Veglise de Notre-Dame de Pamele d Audenarde. II. Monographie de Veglise de Notre-Dame a Deynze. Bruges Lille, Societe de SaintAugnstin, s. d, 2 vol. in-folio. Idem. Ancienne e'glise des Peres Dominicains (XI IP siecle) a Gand. Gand, Stepman, s. d. In-folio. de Raadt, J. Th. Sceaux armories des Pays-Bas ct des pays avoisi nams. Recueil historique et heraldique. Bruxelles, Schcpens, 1898—1903. 4 vol. in-8°. de Bleser, Ed. Rome et ses monuments. Guide du voyageur catho lique dans la capitate du monde chrctien. Louvain, Fonteyn, s. d. (1866). In*8°. Holtzinger, Heinrich. Die altchrislliche Architektur in systemati scher Darstellung. Stuttgart, Ebner, 1889. In-8°. Marucchi, Horace. Basiliques et eglises de Rome. Paris, Desclee, MCMII. In-8°. de Mont, Pol. De paneelschildering in de Nederlanden gedurende deXIV, XV e en de eerste helft van de XV P eeuw, ttaar aan leiding van de in 1902 te Brugge gehouden tentoonsielling, gezeid « van vlaamse primitieven. » Haarlem, Kleinmann, s. d. In-folio. 