Jacques Saurin : Eene Bladzijde uit de Geschiedenis der Kanselwelsprekenheid
"Wie? Het is die krijgsman, die in dolle vermetelheid gevaren trotseert, den dood lachend bespot, en met opgeheven hoofd voorttrekt in het midden des vuurs, ofschoon hij niet gezorgd heeft, dat hij den Heer der Heerscharen tot bondgenoot heeft, noch zijn ziel Hem aanvertrouwt! Wie? Het is die staatsman, die zich door vleeselijke wijsheid laat leiden en met de raad van Christelijke bedachtzaamheid spot; die zich niet schaamt te bedrijven, wat men staatkundige misdaden noemen mag; die u met medelijdende oogen beschouwt, wanneer gij hem durft herinneren, dat het volk, waarvan God de Heer is, juist daardoor het gelukkigste volk is! Wie? Het is die wijsgeer, die zich toerust met ik weet niet, welke stoische hardheid; die zich onterecht noemt door de hevigste slagen; die zich beroemt, dat hij gerust den dood kan verbeiden, ja er zelfs naar schijnt te verlangen, ten einde den man te beschámen, die voorspelde, dat hij voor zijn sterven zou beven! Wie? Het is die wellusteling, die tegenover onze vermaningen, onze bedreigingen, onze aankondigingen der ontzettendste oordeelden Gods, aan de voorstelling van een oordeel, van een hel, van een eeuwigheid, in de ontzettendste omgeving gescheiden, die tegenover dat alles niets plaatst, dan vermaak, dan geruisch, dan tooneelkunst, dan spel." De toon van saurin zou dikwijls al te streng zijn, indien hij niet straks weer door zachtheid getemperd werd, maar, gelukkig, ook hij verstond de kunst, om beurtelings bij de schrik des Heeren te dreigen, en door de liefde van CHRISTUS te dringen. Hoort, hoe krachtig, en toch hoe vrij van enige overdrijving hij het sterfbed van een ongeloovigen twijfelaar teekent. "Alles werkt mee, om zijn ziel te ontroeren. Ziet daar mij dan op mijn doodbed gekomen; ziet daar mij van alle hoop verstoken om tot de wereld terug te keeren; mijn artsen geven mij op; mijn vrienden hebben mij slechts magtelooze tranen en nutteloze zuchten te bieden; al wat ik bezit, al wat de aarde oplevert kan mij uit deze toestand niet redden: ik moet sterven! Het is geen leeraar meer, die het predikt; het is geen boek, dat het spreekt; het is geen redenaar, die het opzegt, het is de dood zelf, die mij toeroept. Eeeds, vocht ik, ik weet niet wat ijs in mijn bloed; reeds dekt het kille zweet mij het lichaam; reeds hebben mijn voeten, mijn handen, mijn ledematen meer van dood dan van leven: ik moet sterven! Waar ga ik heen, en wat moet ik worden? Sla ik het oog op mijn lichaam, wat vreeselijk schouwspel, mijn God! Lijktoortsen, rouwkleeding, treurzangen, een graf, een lijk, geworden, verrotting! En denk ik aan mijn ziel, ik ken haar bestemming niet, en met gebogen hoofd werp ik mij een eeuwigen nacht in de schoot. Mijn ongeloof zegt mij, dat de ziel slechts het fijnste deel van de stof; dat een andere wereld een visioen; dat een toekomend leven een schrikbeeld is. Maar toch, ik weet niet, wat mijn twijfelzucht al weer onrustig maakt! De gedachte aan vermissing, hoe verschrikkelijk ook, zou mij verdragelijk toekomen, zoo niet telkens weer, mijns ondanks, die aan hemel en aarde voor mijn ogen verschijnen. Ik zie — doch de plaats is te uitvoerig, om voort te gaan. Aan het einde van zijn betoog over de genoegzaamheid der Openbaring, voorgedragen met een klein en krachtig als de zijne, moet de voorstelling van SAURIN den diepsten indruk gemaakt hebben. Wordt zij gezien? Ik beroep mij op uw eigen gevoelen. Gij beschouwt ons als redenaars, geroepen om gedurende een uur u genoegelijk bezig te houden, of om u op den eersten dag der week te ontspannen van de bezigheden, die gij wellicht gedurende de andere dagen. Het is, als betreden wij den kansel, om u te vermaken met een genoegelijk schouwspel, ten hoogste om een wetenschappelijke verhandeling aan uw oordeel te onderwerpen, en om u te zeggen: komt, komt, ziet of wij een vruchtbare verbeelding, een schoone stem, een onberispelijk gebaar, een voorstelling hebben naar uwen bijzonderen smaak! In die ellendige vooronderstelling spant gij voor een groot gedeelte de vierschaar, waar gij als magt hebbende over onze prediking oordeelt, en vindt ons nu te lang, dan te kort; nu te zwak, dan te sterk, en straks weerom te hartstogtelijk. Bijna niemand bezigt deze Godsdienstoefeningen tot hun waarachtig doel, tot beroching des harten en herstelling des wandels. Ziet daar de gewone vrucht van het u gepredikte woord. Zou het onze gelukkiger zijn? Wij zijn niet zoo lichtgelovig, om ons te durven beloven dat alles klaar te gevoelen, en dan toch, gedurende het vierde deel van een eeuw, met onvermoeiden ijver van den Heer te getuigen, zou het mogelijk zijn, indien men niet naar een hogere kroon dan die des redenaars jookt? Menige opmerking, die wij tot dusverre inaakten, was uitnemend geschikt, om SAURIN in ons oog te doen rijzen. Maar zochten wij, na al het gezegde, het eigendomme van zijnen prediker zooveel mogelijk met algemene trekken te schetsen; voor alle dingen trefit een rijkdom van zaken ons oog, zoo als wij die niet dikwijks ontmoeten. Heeft men niet te onrecht in DEMOSTHENES opgemerkt, dat hij gewoon was, zijn onderwerp zooveel mogelijk van alle kanten te beschouwen, en, zoo men wil, hetzelfde uit te putten, iets dergelijks mag van den Haagschen kerkprediker vrijmoedig verzekerd worden. Men heeft het gemakkelijk, saurin vergenoegd ziet niet met een oppervlakte blik op de gekozen stof, zodat hij die tekens wederom uit een geheel ander oogpunt had kunnen behandelen: veeleer geloven wij, dat bij zijn methode niets moeilijker zou geweest zijn, dan met enige afwisseling meer- of veelmalen dezelfde stof te bespreken. Hij gaat eerst aan de arbeid, wanneer hij de rijkdom van zaken, die voor zijn scherpen blik zich toont, overziet, geordend, bemachtigt heeft. En toch is die rijkdom weer iets geheel anders dan overladen, die opzettelijk is ingericht, om op eenmaal, zoveel mogelijk, alles te geven. Veeleer maakt hij een welgedegende indruk, niet slechts omdat elke gedachte op haar juiste plaats is gesteld, maar ook omdat al wat saurin zegt, gewoonlijk in het onderwerp ligt, daaruit voortvloeit, of daarbij behoort. De strenge eenheid van de rede vergoedt, wat er in de vol- en veelheid vermoeiends moet zijn. Bij die rijkdom mogen de kanselredenen van saurin op de lof van diepte en grondigheid bogen. Doorbladeren wij al die boekdeelen, naauwelijks zult gij er een enkel opstel in aantreffen, dat u het "weinig, maar uit een goed hart" op de lippen doet nemen, en een schraal of arm product is te noemen, des noods door een enkele fraaie passage of effectbejagende frase versierd. Saurin vordert de geheele mens van zijn hoorders, omdat hij zich, naar de aard des onderwerps, nu tot het verstand, straks tot het gemoed, wellicht tot de wil, dikwijls tot het geweten, maar zooveel mogelijk tot de geheele mensch, zoekt te richten. Nu verheft hij zich tot de hoogten eener bijna speculatieve wereldaanschouwing; dan daalt hij naar de diepten van het menschelijk hart of het Goddelijke raadsbesluit af, en vooronderstelt niet weinig bij zijn gemeente, waar hij haar, in waarheid, veel zoekt te geven. Wij voor ons moeten althans bekennen, zeer hoge gedachten te koesteren van een gehoor, dat zijn kanselvoordracht, ten allen tijde en in al zijn deelen kon vatten, maar even daarom zouden wij bijna betwijfelen, of het aantal der begrijpenden wel even groot als dat der hoorenden was. Immers, het moet in dieën adem aan al het gezegde toegevoegd worden, hoe bedwelmend rijk ook soms en diep wijsgeerig van gang, de preeken van Sauren zijn in den uitgestrektsten zin des woords Bijbelsch, Christelijk, praktisch. Het Schriftwoord is hem niet alleen een spijker, om zijn eigen gedachten en beschouwingen daaraan voor anderen op te hangen, maar een goudmijn, waaruit hij telkens nieuwe schatten te voorschijn brengt; een zee, waarin hij neerbuigt om kostbare parels te vinden; een zon, tegenover welke alle vleeschelijke wijsheid straks als een bedrieglijk dwaallicht verduisterd wordt. Christus in al zijn betrekkingen en in geheel zijn volheid wordt door deze prediker erkend, geëerbiedigd, en gedurend weer op den voorgrond geplaatst, ook bij zulke onderwerpen, die met den hoofdinhoud des Evangelies in geen rechtstreeksche betrekking staan. En waar hij spreekt, is zooveel mogelijk praktisch. Zelfs aan onderwerpen, die speculatief zijn van aard, bijv. de gelukzalige aanschouwing der Godheid, of de eeuwigheid Gods, weet hij een praktische wending te geven. Zigtbaar geen vriend van toepasselijke vermaningen, die altijd in hetzelfde aantal loketten naar hetzelfde aantal verschillende behoeften verdeeld zijn, onderscheidt hij echter, met wijsheid en in liefde, tussen mensen en mensen, en spreekt de een soort anders dan de andere toe. Het wezenlijk onder­scheid tusschen den mensch in en buiten Christus, het mag niet altijd even scherp op den voorgrond treden, het wordt nergens in de schaduw geplaatst, veelmin met opzet verloochend. Zelfs schijnt hij hier en daar niet vreemd te zijn van die overnaamkeurige splitsing van onderscheiden gemoeds- of geestesgesteldheden, waardoor in zijn tijd in onze vaderlandsche Kerk de zoogenaamde Lampeanen zich kenmerkten. Zoo onderscheidt hij ergens vijf soorten van ongeloovigen die het namelijk uit eenvoudigheid, uit traagheid, uit overbeschaving, uit zondig hartstocht of uit gewaand wijze begeerte zijn, en geeft aan ieder van hen zijn zeer uiteenloopende eis. Nooit schroomt hij daarbij, wij konden het een en andermaal opmerken, zijn kiesch gehoor te mishagen, waar hij begrijpt, dat het noodzakelijk is: de wijze wondheelder niet ongelijk, die niet slechts zachte balsems, maar scherpe insnijdingen, waar hij het heilzaam acht, aanwendt. Nog meer dan een karnavas, ijvert hij met grooten ijver tegen al wat onrein is en zondig, schouwt hij ook elders de opbeuring van het verslagen hart niet vergeten. Waartoe meer? Het is, als hooren wij in saukin gedurig den weerklank van het gevoel, dat eens een Demosthenes zeggen deed: „Gij mannen van Athene, gij zult mij tot uwen raadsmannen hebben, ondanks uwen wil, maar nooit tot uwen vleier, ofschoon gij ’t ook wenschten!” Wil men nog een proef van den uitnemend praktisch geest, die saukin op den kansel bezielde, en van de eigenaardige wijze, waarop hij zijn hoorders wist aan te grijpen? Op Nieuwejaarsdag van 1727 trad hij in de Waalse kerk van Rotterdam voor een talrijke vergadering op en stemde haar tot de bede van MOZES: „Leer ons alzoo onze dagen teilen, opdat wij een wijs hart bekomen.” Hij tracht bij dat teilen hun een vasten maatstaf in handen te geven, en vergelijkt daartoe vooreerst den geheel verloren tijd met dien, welke iets, van wat aard ook, heeft aangebracht; ten tweede, de dagen des tegenspoorts met de dagen van voorspoed; ten derde, de dagen van verveling en walging met die van waarachtige vreugd en gooi; ten vierde, de dagen, die aan de wereld gewijd zijn, met die, welke aan den Heer zijn gegeven. Zoo valt de kortstondigheid en ijdelheid des levens met telkens nieuwere kracht in het oog, en waarbij een gelegenheid als deze de vraag als vanzelf gehoord wordt: „Hoeveel zullen de dagen der jaren mijns levens zijn,” daar rekent hij zijn hoorders het vermoedelijk antwoord voor. „Ik vooronderstel — zegt hij — dat de aanwezigheid van deze dag achttienhonderd personen aan deze plaats heeft vereenigd. (Een groote schare, voor-) Digitized by Google 108 waar, in een niet bijzonder groot bedehuis op een zoo afleidende dag!) „Ik onderscheid die in zes soorten, van den tot twintig, van twintig tot dertig, van dertig tot veertig, van veertig tot vijftig, van vijftig tot zestig, van zestig en meerdere jaren.” Van iedere soort bepaalt nu de spreker het vermoedelijke aantal zijner orders; hij zegt, dat volgens de regels der statisch, elke klasse in dit een jaar tien maal aan den dood zal moeten afstaan, en dat er alzoo ten minste zestig der hier aanwezigen, vbij den eerstvolgende Nieuwejaarsdag tot het stof zullen zijn geweerd, en binnen den jaren zeshonderd. Zoo toont hij, als het ware, aan iedere hunner het zwaard, dat dreigend boven zijn hoofd is gehangen. Zouden er, na zulke details, niet velen in het opgevulde gebouw zijn geweest, in dubbele mate gestemd, om naar de stem der wijsheid te hooren, die nu verder, als resultaat der volbrachte berekening, met nadruk werd aangeprezen? Een laatste staal. Saurin spreekt over het ongun- stig onthaal van den Heer bij zijn ongeloovige tijdgenoten. Hij antwoordt op de bedenking van sommigen : „indien wij geleefd hadden in den tijd der Joden, die zijn teekenen zagen en zijn redenen hoorden, wij zouden hunne medeplichtigen in den Profe- tenmoord niet zijn geweest.” „Helaas, — roept hij uit — mijn broeders, wat kennen wij ons zelf toch weinig! Wat valt het koesteren van edele voornemens ligt, zolang men niet geroepen is, die werkelijk uit te voeren! Maar hoe, zoudt gij den Heer waarlijk hebben geloofd en gevolgd, gij? Welaan, verplaatst u dan in de eeuw van den christus. Stel een oogenblik den Haag in de plaats van Jerusalem! Stel jezelf in de plaats van die nietige stervelingen, die het Evangelie verkondigen! En wij, vooronderstellen we deze toehoorders in de plaats der Joden, tot wie de Heer sprak en voor wie Hij wonderen deed! Grijpt u in Christus geloofd hebben, gij? Gij zoudt den Christus gevolgd hebben, gij? "Lo, gij, traag geest en onverschillig voor al wat de Godsdienst betreft; gij, die meent, dat men te veel van u eist, als men u dringt om de gronden voor het Christendom te onderzoeken of zedekundige Schriften te lezen! Hoe, gij zoudt traagheid en onverschilligheid verzaakt hebben, als gij in de eeuw van den Christus geleefd hadt? Gij zoudt uwen geest hebben ingespannen om de bewijzen voor de Goddelijkheid zijner zending te toetsen, om de spitsvondigheden zijner vijanden uit te spinnen, om de profetieën te vergelijken, die in zijn Persoon zich vervullen. "Hoe, gij, ijdele ziel, die altijd den hoogsten rang in de samenleving wilt innemen; die altijd spreekt van uwe geboorte, van uwe voorouders, van uwen rang; gij, die zoudt willen, dat uw toon, dat uw voorkomende, dat uw stap, dat uw rijtuig, dat uw geval, dat uw lijk, dat alles uwe voornaamheid verkondigde; gij zoudt u bij die schare gevoegd hebben, die den Christus overal volgden; bij die arme visschers en tollenaars, die den Apostelkring uitmaakten; gij zoudt dien Jezus gevolgd zijn? "Hoe, gij, gierigaard, die in goud en zilver u baat, die van uwe schatten afgoden maakt, en uw hart, aan den Mammon in plaats van aan den heiligen Geest tot een heiligdom wijdt; gij, die weerstand kunt bieden aan de gebeden en tranen, waarmee de dienaars des Heeren u om een enkele gave voor armen en ellendigen vragen, gij zoudt in Christus geloofd en zijne roepstem gehoord hebben: Ga heen, verkoop al wat gij hebt, en kom dan, en volg Mij? "O, wee u, gij Schriftgeleerden en Phariseen, want gij bouwt de graven der Profeten op en versiert de grafsteenen der rechtvaardigen, en zegt: waren wij in de tijden onzer vaderen geweest, wij zouden met hen geen gemeenschap gehad hebben aan het bloed der Profeten! Ach, ik heb maar al te veel reden, om tot sommigen van u ook de straks volgende woorden te richten: "Ziet, ik zend tot u Profeten, en Wijzen, en Schriftgeleerden, en uit dezelven zult gij sommigen doden, en kruisigen, en zult hen vervolgen van stad tot stad. Omdat onze komaf al het rechtvaardige bloed, dat vergoten is op aarde, van den rechtvaardigen Abel af, tot op Zacharia, den zoon van Berechia. Ziet, God zondt u dienaren, die hetzelfde woord tot u spreken, dat Jezus het Christus in zijn tijd heeft gesproken! Weerstaat hen, gelijk de Joden het Christus weerstonden; verhardt u tegen hunne prediking, gelijk de Joden de zijne verhardden; maakt hen bespotelijk, gelijk de Joden Christus bespottelijk maakten; zegt, dat zij „vraaten en wijnzuikers” zijn, gelijk men het van de Christus gezegd heeft; braveert de oordeel, die zij u aankondigen, gelijk de Joden de oordeel, hun door de Christus gesproken, opdat al de Godsgewetigten, die dit volk verdient om al den weerstand, dien liet sinds zijn vestiging tot hedendaag toe aan de Evangelieprediking bood, eindelijk op zijn hoofd komen neerdalen! Maar beschouwt dan toch niet langer het ongeloven der Joden als iets buitengewoons; besluit uit hun verwerping van Jezus’ wonderen niet, dat de Heer geen wonderen deed; zegt niet, „de Godsdienst heeft slechts weinig Discipelen, daarom moet de Godsdienst onvoldoende bewezen zijn!” Want gijzelf zijt voor een groot deel de wederlegging van uw eigen sophisme! Gijzelf strekt ten bewijze, dat er een soort van ongeloof en verharding bestaat, die weerstand biedt aan de sterkste drangredenen en aan de tastbaarste gronden! Straks gaat de redenaar nog een stap verder en toont, dat de nu levende Christenheid niet slechts in die dagen de Heer hetzelfde onthaal zou bereid hebben, maar werkelijk Hem, voor een groot deel op soortgelijke wijze, als Israel zijn Messias bejegent! Wanneer wij den kanselarbeid van Saubin nogmaals in zijn geheel overzien, wij mogen aan den prediker den eemam niet weigeren van een wetenschappelijk gevormd Godgeleerde. Wel zouden wij niet durven beweren, dat hij onder de geleerden der achttiende eeuw even hoog als onder hare predikers staat. Meer dan een vak van Theologische Studie, wij noemen slechts gewijde taal- en oordeelkunde en denken aan anderen, waarin Saubin geen proeven van uitstekend meesterschap gaf. De theorie der Christelijke zedekunde schijnt vooral het onderwerp te hebben uitgemaakt van zijn opzettelijk en gedurig voortgezet onderzoek. Dit neemt echter niet weg, dat zijn Schriften gedurende, op ongezochte wijze, de veelzijdigheid zijn kennis doen uitkomen. Wat CICERO ergens van den redenaar zegt, dat hij op geen grondgebied van menschelijke kennis, dat met zijn stof in verband staat, gelieerd en al vreemdeling is, het was ook door SAURIN bedacht en begrepen. In ruime mate ontvangt zijn predikantenvak dienst van de geleerdheid, die hij zich van de werelddeel heeft opgegaard. Men merkt bijv. op, met hoeveel gemakelijkheid hij, tot bewijs van zijn stelling, zich bewegen kan op het gebied van ongewijde geschiedenis, meer zelfs, dan wij in den regel goed of noodzakelijk keuren kunnen, en hoe weinig moeite het hem kost, wijsgeerige bestrijders van het Christendom op de baan der meest afgetrokken beschouwingen en redeneringen te volgen. Aan die mate van savant ontwikkeling is het dan ook gewiss, althans ten dele te danken, dat hij, gedurende het vierde eeuw in dezelfde gemeente geplaatst, zichzelf zo weinig herhaalt, en zo zelden sporen van dalen of afmatting toont. Het is zoo, enkele plaatsen, met zichtbare zorg bewerkt, komen bij gepaste gelegenheid nu en dan ten tweede male terug. Maar, om niet te zeggen, dat wie zooveel geeft als SAURIN, het vroeger gezegde ook onwetend en onwillekeurig herhalen kan, doen wij nogmaals opmerken, dat niet al wat wij bezitten, door hemzelf voor de pers bestemd of gereed gemaakt is, en dat zijn eigen hand wellicht zou doorgehaald hebben, wat later uitgevers ons nogmaals te lezen gaven. Wij zullen elk prediker roemen, wiens nagelaten kanselwerk, oorspronkelijk slechts voor een uur bestemd, zooveel billijke aanspraak op blijvende waardeering kan maken, als wat van saukin, na zijn verscheiden het licht zag! De hoogst lof spreken op inhoud en vorm beide van de prediking van saukin bleef tot het laatst bewaard. Wij durven hem met vrijmoedigheid, een Christelijk, een geloovig prediker noemen. Wel komt het ons niet toe, over de verborgene geschiedenis van zijn inwendig leven te oordelen, voor welke het bovendien aan genoegzame bronnen ontbreekt. Maar toch, mogen wij uit den nagelaten arbeid tot den arbeider zelf besluiten, wij aarzelen niet te verklaren, dat de zinspreuk des grooten Apostels: "wij geloven, daarom spreken wij," in wat mate dan ook, de zijne geweest is. Wie ook de heiligste dienst Verlagen mag tot een winstgevend beroep, dat hij alleen om des broods wil vervult; wie ook immer waarheden verkondigde, met stalen vlijt in het hoofd geprent, maar nimmer in het hart gegraveerd, bij saurin was, in den volsten zin des woords, het hart de bron der welgesprekendheid. Ja, wij durven het vrijmoedig beweren, zoo krachtig en wegslepend had hij niet kunnen spreken, waren niet Christelijk geloof en Christelijke liefde in het binnenste heiligdom van zijn hart gezeteld gebleven. Er is in zijn prediking iets verheffends, als aderende men een zuivere, krachtige Alpenlucht in, neen, als werd men opgetrokken in de atmosfeer van een hooger, geestelijk leven. Het is wellicht ook daaraan toe te schrijven, dat vooral zijn openbare gebeden geroemd worden, als zoo bijzonder in Staat om de ziel aan het stof te ontvoeren. Dat Christelijk beginsel, het gaf aan zijn woorden een hogere wijding, waardoor zij zo diepen indruk op menige harten te weeg brachten; het schonk hem dat zedelijk overwicht, dat alleen een gelovig prediker uitoefent, omdat hij spreekt, wat hem zelf, bij eigen ervaring, bekend is; het deed hem al zijn schitterende talenten heiligen aan de heiligste zaak, en boven allen aardschen roem den eertitel schatten van getrouwen getuige der waarheid! Daarom leeft zijn naam met ere onder de Nederlandsche Christenheid voort, schoon de grafzerk reeds sinds meer dan honderd twintig jaren boven zijn hoofd werd gesloten. En al zoekt men vruchteloos naar een zigtbaar gedenktenkje, dat zijn verdiensten vereeuwigt, zijn geschriften zelf mogen het schoonste monument zijner Christelijke welsprekendheid heeten! M.H. Naarmate wij vroeger den grooten saurin beter leerden kennen en schatten, hebben wij ons wel eens sterker verwonderd, dat de uitstekendste prediker, waarop zieh ons Vaderland in de vorige eeuw mag beroemen, zoo weinig zigtbaren invloed op de vorming van anderen had. Oppervlakkig beschouwd schijnt het vreemd, dat de verdienstelijke tillotson in dit opzicht zo veel vruchtbaarder gewerkt heeft, dan de toch veel meer begaafde saurin. Zulk een homiletisch genie — de stelling zal thans wel bij niemand van u meer met een magiërspreuk gelijk staan — was onze Haagse saurin. Wie wil kan zien door eigen lezing van zijn werk overtuigen, en zonder groote moeite geen minder aantal van schoone plaatsen bijeenbrengen, dan wij uit den overvloedigen voorraad verzamelden. Het is een bewijs te meer van den rijkdom der bundel, dat gewis, ook na onzen overvloedigen oogst, nog een milde nalezing overblijft. Ongetwijfeld was saurin geboren met den günstigsten aanleg tot gewijde welsprekendheid, zonder dat hij, gelijk een Demosthenes of anderen, natuurlijke hinderpalen te overwinnen gehad heeft. Maar dien aanleg heeft hij dan toch met zooveel kracht en tot zulk een hoogte ontwikkeld, dat wij, indien het niet al te zonderling klonk, hem een Hercules van den predikstoel noemen zouden. Beproeven wij intussen, nog nader de plaats te bepalen, die hem onder de Fransche kanselreedeners toekomt, wij hopen, dat niemand van u vanaf dan voortaan aarzelen zal zijn naam in den ader met die van bourdaloue, bossuet en massillon te vermelden. Wij weten, wat wij wagen, waar wij de schaal in de handen nemen om zoo schitterende verdiensten te vegen, en wenschen met bescheidenheid te regten tusschen zoo roemruchige doden. Wat vernieten wij ons, bij een blik op den starren hemel, met een enkel woord te beslissen, of de Wagen dan wel de Orion, de Melkweg of het Zuiderkruis in luister allen te boven steekt! Nogtans, de lichten, die aan den hemel van Staat en Kerk, van kunst en wetenschap gloren, wij kunnen ze niet opmerkelijk beschouwen, zonder alras te beseffen, hoezeer de een ster verschilt in heerlijkheid van de andere ster. En plaatsen wij dan saurin tegenover die roemruchige landgenoten, die sinds meer dan een eeuw in duizenden schatting als toon- en wetgevers op het gebied der gewijde welsprekendheid gelden, wij vinden, voorwaar, geen aanleiding om voor hun eed het licht, voor het zijne de schaduw te vragen. Heeft men niet te onrecht bourdaloue de scherpzinnigste, bossuet de schitterendste, MASSILLON de gevoeligste der grote kanselredenaars van Frankrijk genoemd, saurin verdient, vergelijkender wijze, de meest praktische te heeten. Bossuet spreekt als een bisschop van zijn zetel, bourdaloue als een hoogleeraar van den katheeder in zijn Jezuïeten-collegie, maar saurin staat op den kansel als een vredebode, uit vreemde landen gekomen om het volk, waaronder hij optreedt, een blijde boodschap te brengen en tevens tot den heiligste kampstrijd te wekken. Schoon nog een naschemering der luister volle eeuw van Lodewijk de Veertiende over zijnen arbeid verspreid ligt, van vele gebreken die eeuw, die op het werk van anderen kleven, bleef hij, deels ook ten gevolge zijner plaatsing in den vreemde bewaard. Is de letterkundige voortreffelijkheid ongetwijfeld aan den kant zijner mededingers, de Theologische voorrang daarentegen schijnt ons toe, aan saurin nauwelijks te kunnen betwist worden. Wij spreken thans niet van enkele stukken over gelijksoortige onderwerpen, maar wanneer wij over het algemeen al haar arbeid in zijn geheel overzien, dan geven wij, indien ook niet als redenaar, zeker als prediker de eerste plaats aan saurin. Vergelijk eens de scholastieke morele visie van Bourdaigne met de Christelijke ascetiek van Saurin, en zie, of het onderscheid niet in zijn voordeel zal uitvallen! Vergelijk de strenge orde, die in zijn opstelling heerscht, met de, wel is waar, schitterende, maar niet altijd noodzakelijke uitweidingen en afwijkingen, die Bossuet zich veroorlooft, en zie, wien gij lichter kunt volgen! Het is zo, als geven wij den laatstgenoemden Redenaar ook den vleierende naam van laatste der kerkvaders niet, zijn kanselrede neemt vaak een vlucht en een vaart, die onnavolgbaar mag heeten, en ook door Saurin niet gegeven is geworden. Maar toch, den adelaar van Meaux streef hij op koene schachten, wel niet voorbij, maar toch hier en daar met goed geluk achterna, en tegelijk doet hij ons denken aan de meer vreedzame duiven, die waar zij broedend zich neerzet, onder haar uitgestrekte vlerken vruchtbaarheid en leven te voorschijn roept. En wat betreft Massillon, ongetwijfeld was Saurin groter Godgeleerde, hoezeer ook betere menschenkenner, dan hij. In het eigenlijk gezegde technische der welsprekendheid komt het ons, wel is waar, voor, dat Massillon niet weinig boven hem staat. Maar omgekeerd, wat gelukkig gebruik maken van en strenge aansluiting aan de gekozen tekst; wat vindingrijkheid in onderwerpen en plannen; wat eigenlijke gespierde zeggingskracht aangaat, geven wij aan Saurin weer de voorrang. Doet Massillon ons denken aan een heldere beek, die tusschen bloemrijke oevers daarheen ruischt, slechts zelden gerimpeld en voortgezweept door den adem der stormen, de welsprekendheid van Saurin is aan de breede bergstroom gelijk, die met donderend geklager ten onderdookt en alles met zich meeschuift in zijn onweerstaanbare vaart. Ja, gaat het anderen als ons, zij zullen het een lofpredicaat te meer noemen, dat Voltaire, die met Massillon zo hoge ingenomenheid toonde, aan Saurin veel schralere hulde gewijd heeft, wellicht omdat zijn wufte geest zich aan de ernst en de trouw van deze Evangelieprediking stootte. Wij weten niet, of Saurin, gelijk Massillon, tien of twaalf dagen gebruikte om zijn preken te schrijven; een tijd, die door sommigen zijner lofdenaars bijzonder kort wordt gekeurd. Maar wij kunnen de gedachte niet weren, dat indien hij onder zooo günstige levensomstandigheden als zijne mededingers in Frankrijk zelf zich had kunnen ontwikkelen, zijn roem de hunnen overschaduwd en overschitterd zou hebben. Van al, wat hun naam heeft vereeuwigd, vindt men iets, betrekkelijk veel zelfs bij hem: nu wordt men, bij de lezing zijner werken, aan het schitterende van Bossuet, dan aan het gevoelige van Massillon; straks aan het streng logische en dialectische van Bourdaloue herinnerd, maar geen van deze verdiensten munt bij hem zoozeer boven de anderen uit, dat zij zijn groote, veel minder zijn weinige heeten mag. En slaan wij op die zedelijke vereisten het oog, die bepaaldelijk in den gewijden Kedenaar boven alle anderen gaan, opregtheid en waarheid, hooge ernst en kloekmoedige trouw, dan wijze men ons een’ tweeden in het vermaarde driemanschap aan, die zonder blozen naast SAINT geplaatst worden kan! In alle hunne stukken, helaas, waait niet zelden een bedwelmende hoflucht, in plaats van den zuiveren adern des heiligen Geestes ons tegen. Een Bossuet, een Massillon, een Peaches zwaaijen dichte wolken van wierook aan Lodewijk de Veertiende toe, omdat hij honderdduizende Protestanten van den vaderlandschen bodem verdreven, en wie zegt hoeveel, door list en geweld in de armen der heerschende Kerk teruggevoerd had. Zelfde bij het graf des Gewelddenaars Verlagen zagen de beide laatsten, om de stem der vleijerij te doen klinken. Maar hoeveel hooger staat dan de Refugié, die bidden kan voor den vervolger zijner eigende onderdanen en zegenen, wie hen vloekte, doch zonder te zijnen aanzien de strenge stem der waar- heid te smoren! Hoeveel achtingswaardiger, dan die schieterende hofpredikers, de lager geplaatste predikant in den Haag, die aan vreemde grooten de waarheid in het aangezicht zegt, al weet hij ook, dat hij mis- noegen hem op het verlies van ambt of brood kan te staan komen! Of wij dan SAURIN voor zoo volmaakt houden, dat wij in hem geene gebreken ontdekken? Al waren niet van iederen mensch het werk onvolkomen, dat van ieder gerne zou het zijn. Waar schitterend ligt is, daar is gewoonlijk de schaduw in geen geringe mate aanwezig, en na zoovele jaren van ontwikkeling en vooruitgang ook op dit gebied, als er tusschen onzers tijd en den zijnen verloopen zijn, kan het niet moeilijk vallen, een breede lijst van bedenkingen op te sommen. En dan, hoe vreemd het klinke, is een der grootste verdiensten van Saurin juist aan een zijner grootste gebreken verwant. Zijne grondigheid ontaardt niet zelden in zeker vertoon van geleerdheid, dat aan de wèle welsprekendheid meer hinderlijk, dan bevorderlijk is. Te veel laat hij zich van tijd tot tijd meevoeren door de zucht om allerlei uitlegkundige, leerstellige, zedekundige, wijsgeerige twistvragen, veel meer dan op den kansel noodig is, uit te pluizen, en den tegenstander ook op het verst afgelegen dwaalspoor te volgen. Ongetwijfeld, ook wanneer Saurin napluist, doet hij het niet alledaags, en de vergelijking met veel erger zonden, in zijn tijd te dien aanzien op onze Hollandsche kansels bedreven, moet ons tot dubbele toegevendheid stemmen. Maar toch, wij gelooven, dat onder zijn hoorders menige festus van tijd tot tijd in stilte gezegd heeft: „gij raast, Paulus, de grote geleerdheid brengt u tot razemij en wij zelf, hadden wij het voorrecht gehad ons enkele malen onder zijn gehoor te bevinden, wij hadden hem wellicht nu en dan, gelijk de priester te Rome aan den de mis lezenden luther een passa, passa (maak voort) in het oor willen fluisteren. Het is een vooruitgang onzer eeuw bij de vorige, dat de grenzen tusschen populaire en wetenschappelijke Theologie op den kansel scherper getrokken worden, en de gemeente in den regel, wel de slot-summieren, maar niet geheel den gang van het opzet-tellend onderzoek des sprekers verneemt. Naauw hangt met het genoemde gebrek van sauhin een ander te zamen. Wij bedoelen zekere dorheid van voorstelling en stijfheid van vormen, die door hooge vlugte op andere plaatsen niet geheel wordt vergoed, en wellicht beter in de Academische gehoorzaal, dan in het Christelijk bedehuis voegen zou. Wij beslissen thans niet, in hoever de eisch kan gebillijkt worden, dat eenhele leerredes door alle hoorders ten volle moet kunnen begrepen worden. Maar zeker, zoo er op de populariteit van SAürin vaak niet weinig valt af te dingenu, het is niet, omdat hij op de klip van platte eenvoudigheid, maar integendeel op die van droog scholasticisme is vervallen. Van den anderen kant echter mogen wij niet onopgemerkt laten, dat hier en daar in zijn latere opstellen, meer dan in zijn eerstelingen, een streven naar eenvoudigheid doorstraalt, dat ons aan het bekende zeggen van Cicero denken doet: "hoe goed het is, als er iets in den jeugdigen redenaar wordt gevonden, dat later besnoeid worden kan". Die als jongeling te veel geeft, geeft misschien als man juist genoeg; die in zijn jeugd ziekte even genoeg kon geven, komt later waarschijnlijk te kort! Aan de gemaakte opmerkingen zouden wij zonder moeite nog andere toevoegen kunnen. Ongetwijfeld wordt vooral in de arbeid van zijn jeugd de hoge declamateurstoon te veel en te luide vernomen. Is de stijl vaak dramatisch en boeiend, zodat de prediker in voortdurend rapport met zijn hoorders blijft staan, hij heeft ook zwakkere zijden. Om slechts van een te spreken, volzinnen van twee bladzijden lang, gelijk hier en daar, en dat nog wel bij vrij ingewikkelde redeneringen voorkomen, zal niemand als model ten beschouwen. Soms is het ons, alsof de donkere onweerswolken, die zich aan de kerkelijke en staatkundige hemel van zijn dagen vertoonden, een somberen tint over de toon van enkele van zijn stukken verspreiden. Ook de doorgaande methode van Saumur om altijd op het hart te werken door het kanaal des Verstands, in plaats van zich althans nu en dan rechtstreeks tot hart en geweten te richten, kan de onze niet onvoorwaardelijk zijn. Hier en daar hebben wij toe te zien, dat wij enkele zonderlingheden — wij noemen slechts de bovenvermelde aritmetische opgave — niet onvoorwaardelijk onder de schoonheid teilen. En hoezeer wij, eindelijk, hulde doen aan zijn, bij uitnemendst praktisch richtige ingang, het is gewis niet te prijzen, dat hij dikwijks meer op de leiding van het uitwendige levensgedrag, dan op de richting, ontwikkeling en loutering van het innerlijk gemoedslief je werkt. Nog meer dan het hart, vindt de geest bij het lezen van zijn Schriften bevrediging. Maar al deze en andere opmerkingen kunnen hem toch de hoge rang niet ontroven, die Saumur in de geschiedenis der kanselredes inneemt. Achilles bleef niet minder de uitstekendste onder alle helden der Grieken, al kaderde hij aan de hiel een enkele kwetsbare plek. Saumur blijft bewondering wekken, al is het ook snel bewijsbaar, dat menig ander de klippen ontweken heeft, waarop hij soms het schipbreuk geleden! Wij staan gereed te besluiten. Wij doen het met een enkele opmerking, aangaande de waarde van dit soort gelijke modellen van kanselredes, in verband met het hooge ideaal, dat de Christelijke prediker gedurig voor oogen moet staan. „Bestudeer uzelf, zelfs sprak onze grote VAN der PALM eenmaal tot een jongeling, die vroeg, wien hij bovenal bestuderen zou, en eerst toen de vraagsteller met den veelbeteekenenden raad niet voldaan was, was de tweede: „welnu, Massillon!" Niets anders is in den grond der zaak op alle soortgelijke vragen te zeggen. Het zou dwaas zijn, zelfs een saurier als model aan anderen voor te stellen, om de eenvoudige reden, dat niemand als saurier prediken kan, zonder eerst een saurier geworden te zijn. Hebt gij werkelijk vleugelen van het genie, gij kunt vliegen, ook zonder een ander na te streven, doch zolang gij nog geen vleugelen hebt, leer eerst zoo goed mogelijk lopen! Maar nu, om zo te leren lopen, kan de blik op een voorbeeldende voorganger, gelijk wij er heden den leerden kennen, van uitstekende nuttigheid zijn. Het nevelig en onbestemd ideaal van welsprekendheid, treedt, als het ware, in vormen van vlees en bloed voor ons oog, wanneer wij letten op een man, die in hare geheimen, gelijk weinig anderen, ingewijd was. Uit de lezing zijner geschriften is voor den toekomstige kanselredenaar meer dan uit menig Academisch handboek te leeren. Zelfs zouden wij onzen leeftijd geluk wenschen, wanneer wij op vele mannen als saurier konden bogen, gelijk wij niet zonder stille schaamte den blik op zijn beeldenis sloegen. Maar op de vraag, of gelijkvormigheid aan hem of eenigen anderen begaafd het ideaal der idealen voor den Christelijke prediker heeten mag, antwoorden wij onvoorwaardelijk: neen! Niet een tweede, zelfs een geillustreerde saurier op den kansel te zijn: zijne Franse vormen zijn niet onbepaald voor ons landbaar berekend; — zelfs niet de Demosthenes van den kansel te zijn: de Griekse welsprekendheid kan onmogelijk in alles tot model der gewijde verstrekken, en reeds zucht de laatste, om van het knellend juk ontslagen te worden, waaronder in menig opzicht de navolging der Ouden haar bracht. Maar hooger, eindeloos hooger staat het wit, dat de prediker van het Evangelie beoogt moet! Zelfstandig, ook als leeraar, het beeld te vertonen van Hem, van Wien zelfs zijn vijanden uitriepen: "nooit kees een mensch gesproken als deze mensch"! — ziet daar zijn hoogste bestemming! Op dit standpunt, gij gevoelt het, M. ll. vervullen mannen als saul, als chrysostomus, als paukas zelfs, de ondergeschikte, schoon altijd eervolle taak om niets minder, maar ook niets meer te zijn, dan voorgangers op een baan, die ieder voor zichzelf betreden moet, het oog, niet uitsluitend op hen, maar onophoudelijk op den volmaakten Leidsman geslagen! Op dit standpunt wordt het de grondwet op het gebied der gewijde welsprekendheid: "Ken, ontwikkel, volmaak u zelf met alle hulpmiddelen, door God u ter beschikking gesteld! Niet nadoen, wat anderen deden; stromen, wat gij zelf kunt en moet wezen, ziet daar, waarop het voor een ieder aankomt. En dan geopenbaard, uitgesproken, uitgestort, wat er leeft en werkt in uw binnenste, op die toon, op die manier, met die kracht of die zachtheid, die de eigenaardige uitdrukking eener geheiligde persoonlijkheid is!" Maar op dit standpunt, gij gevoelt het tevens, valt het verschil niet moeilijk uit te maken, of de welsprekendheid een kunst, of een gave, of wel een deugd is te achten, en wat het hoogste doel, be- paaldelijk der Christelijke welsprekendheid is. Als natuurlijke openbaring eener Christelijke individualiteit kan zij niet in de scholen van alle Redenaars tezamen ge- leerd worden, of afgezien zelfs uit het lofelijkste voor- beeld. Zij is een hemelgave, waarvan de ontwikkeling door de kunst geleid en bevorderd, maar ook be- lemmerd kan worden. Zij is, waar zij alzoo behoorlijk ontwikkeld is, tegelijk een deugd, omdat zij onmogelijk uit een hart kan wellen, waarin de zonde op den troon is gezeten (103). En haar hoogste doel, het wordt bereikt, waar niet slechts het gevoel geroerd, of het ver- stand overtuigd, of de wil overreed, maar waar de gehele mensch zoo krachtig wordt overmeesterd en aangegrepen, dat hij in waarheid gewonnen wordt voor al wat heilig en goed is, en alzoo van datzelfde leven doorstroomd, dat de prediker persoonlijk en zelfstandig in zich mag dragen. Als bronnen voor het gemelde aangaande de lotgevallen van Saurn, door ons onderling verkregen en zelfstandig gezien, vermelden wij: het Artikel Saurn (Jacques) in het Supplement op het Woordenboek van Basel, door Charlespl. De levensbeschrijving van beroemde en geleerde mannen, met heden Achtergebleven en andere merkwaardigheden, Amsterdam 1731, D. IV, bl. 221 - 260. Ypey en der Molen, Geschiedenis van de Nederlandse Hervormde Kerk, III, bl. 373 - 375 en de daarbij behorende aantekeningen. b. Glasius, Geschiedenis van Noordeland, 9e aflevering, bl. 270 - 274. H. J. Koenen, Geschiedenis van de vestiging en den invloed der Fransche vluchtelingen in Nederland, Leiden, 1846, bl. 171 - 175, 222-225, en enige anderen, die later zullen aangehaald worden. — Voorts bevat de Leidse Academische Bibliotheek eenige zeldzame stukken uit den tijd en betreffende den persoon van Saurn, afkomstig uit de handschriften van den geletterde boekhandelaar Prosper Marcii And, gecatalogiseerd onder N°. 636 en 637, en ons vriendelijk ter inzage toegestaan. Wat wij daaruit onttrekken is getekend L. MS. Er zijn onderscheiden afbeeldingen van Saurn voorvaardigd, in vroegere of latere tijd. Het tegenover den titel geplaatste is gevolgd naar het bekende van n. Picart, uit het jaar 1712, naar het leven gegraveerd, en Saurn voorstellende in den ouderdom van 35 jaren. Weinig verschildend daarvan een ander door v. Chevau, in 8°., versierd met drie regels onderschrift, schoon overigens zonder bijzondere kunstwaarde. Aan de schoonheid van den Heer Mr. J. van Wadum van NORDERNDLOOS alhier dank ik de vriendelijke deeling, dat er bovendien nog een portret bestaat uit enigzins latere leeftijd, met het onderschrift: Rev. J. sauvix, geschrven voor de universele Magazine en gedrukt voor J. Nistson. Het is recht geplaatst en schijnt overigens vrij gevolgd naar dat van Picart. Eindelijk, een van de vroegste, vermeld bij leton'G. Bibliothèque Historique de la France. — Beiden waren mij onbekend. Over de gelijkenis wordt zeer verschillend geoordeeld. Wij bedoelen hier voornamelijk het geschreven door Ch. Weiss in zijn voortreffelijke Histoire des Réformés Protestants de France, ten jaar 1853 versehenen, en later tot onze blijdschap door de Franse Académie met denzelfden eervolle prijs bekroond, die vroeger aan het klassiek geschrift van Villers over de Hervorming was toegekard. Tom. II, p. 63 — 76 spreekt hij met hooge lof van Saurier. Later gaf hij uit: Sermons choisis de Saurier avec une notice sur sa vie et des notes, Paris, 1854, met het doel om hem onder zijn Protestantse landgenoten beter bekend te maken. Trouwens, ook hij zegt: „les Sermons de Saurier ne sont pas nog genoeg bekend in Frankrijk, en, nous le zeggen met regret, ze zijn niet zelfs algemeen bekend." De hier boven genoemde Notice van Weiss is overigens, met geringe verandering, grootendeels uit zijn hoofdwerk ontleend. Reeds vroeger had en. Coquerel een lovende hulde gebracht aan Saurier in zijn Histoire des Églises du Desert, Tom. I, p. 239 en verder. Ook vergelijkt men M. de SAYODS, Histoire de la Littérature Française, l'Étranger. Paris, 1853, Tom. II, p. 106 — 124. Byv. Mosheim, Predikant, I, bl. 104 — 107. L. HUFF, het Christelijk Leeraarsambt, vertaald door J. BUSCH, keizer, Deel I, 200. — Nog altijd zien we tot op heden leedwezen te vergeefs de Geschiedenis der Kansel- welsprekendheid te gemoed, die de Hoogl. was der hof. En krijgt al voor gemen tijd heeft beloofd. Mogt zij, Digitale Bibliotheek 131 al waar het ook slechts gedeeltelijk, ons niet duurzaam onthouden blijven ! Zo meldt een van kampen met een woord, waar hij in zijne Geschiedenis der nieuwere Letterk. Deel II bl. 486, in korte trekken de Verdiensten van Saurin in het licht stelt. De leerredenen van Saurin zijn meermalen nagegeven. Tien delen dragen den titel van Sermons sur divers textes de l'Ecriture Sainte, de twee anderen heeten Nouveaux Sermons sur l’histoire de la Passion de notre Seigneur Jesus Christ en sur des sujets, die y hebben du rapport, uitgegeven door den Eerw. Dumont, Predikant en Hoogl. der Waalse Gemeente te Rotterdam, aan wie Saurin die uitgaaf was te laminaire aanwijzing had opgedragen. Zijne andere nagegeven leerredenen waren ter persie gelegd door zijnen zoon Philippe SACRÉ. Het is niet te ontkennen, dat er eenig onderscheid is tussen de vijf delen, door Saurin zelf in het licht gezonden, en de zeven anderen, eerst na zijn sterven versehen, en dat de eerstgenoemde in meer dan een opzicht de schoonste zijn. Er bestaat ook een zeer goede Hollandsche vertaling door J. Scholten, 1713 en vervolgens. Men vergelijkt het medegedeeld in de Lettres satisfaites et badines sur les ouvrages des savants, Tom. IV, p. 605, waar aan saurin door een van zijn genooten een warme lof wordt toegebracht. Het was waarschijnlijk dit bedrijf van Lodewijk XIV, waarom na zijn dood het volgende Quatrain onder sommige zijner portretten gelezen werd: En toute ma terre, tant que je fus en vie, Ma gloire, ma grandeur fut mon unique loi. Je voulus tout régler au gré de mon envie, Et je connus trop tard les devoirs d’un bon Roi. Uitsluitend wordt deze trek medegedeeld, onder alle onbekende Schrijvers, door Weiss in de straks genoemde Notice, zonder dat hij evenwel opgeeft, waar. Wij hebben te veel respect voor de verdiensten van de geschiedkundige, om haar niet met vertrouwen over te nemen. Tholot. Volgens Weiss, Tom. I, p. 275, in de kerk van Leicester Fields, gedicht in 1688. Volgens anderen in die van Thread-needle Street. Het zal overigens wel niet noodig zijn, het vermoeden van een ongenoemd Rooms-Katholieke schrijver tegen te spreken, dat saurin vroeger tot zijn kerk behoorde, en daar zelfs in de eerste jaren gepredikt zou hebben. Het is, zoowel op chronologische als op psychologische gronden, ondenkbaar. Ten overvloede vergelijkt men het opgemerkte in de Biographie anc. et moderne, Tom. XL, Paris, 1825, p. 461 en verder. P. BAYLE. Wie hiervan meer verlangt te weten, raadpleegt vooral de reeds genoemde, loogenschantse verhandeling van Mr. N. J. Koenex, ten jaar 1815 door de Maatschappij van Nederlandsche Letterkunde te Leiden bekroond, en vergeleek voorts het medegedeeld door Weiss in het vorige boek der aangehaalde geschiedenis. Men zie berzard in de Nouvelles de la République des lettres, 1708, Février, p. 191, 192. — Ook valt deze, Kerkel. Geschiedenis III, 2, bl. 492 zegt, dat hij „ te 's-Gravenhage zulk een ongemeenen toeloop had, dat hem niet slechts alles hoorde, maar ook vreemdelingen hem opzettelijk kwamen waarnemen hoorde.” Te opmerkelijker was dit, daar hij te ’s-Gravenhage weldra geroepen was om de plaats te vervangen, niet van een minder verdienstelijke Prediker, maar van den beroemden Isaac Jaquelot, vroeger Predikant te Vassy in Champagne, later te ’s-Gravenhage, maar van daar op verzoek van den koning van Pruisen ontslagen, en als zijn hofprediker te Berlijn aangesteld, waar hij overleed in 1708; een man, van wie de brieven van den Burgemeester Gilbert Cope uit Deventer, zijn tijdgenoot, met grooten lof gewagen. Over deze Jaquelot vergelijkt men Chaufpie in voce. Over het geschrift konden de Redevoerders op meer dan een uitstekende manier redenen aanbrengen. Reeds vroeger, salrix had te Rotterdam Pierre du Bosc (f 1692) een verbaalde opgang gemaakt. Vroeger Predikant te Orléans, was hij bij Lodewijk de XIVe ten gehoor toegelaten, om voor de belangen der bedreigde Hugenoten te spreken, en schoon overigens de uitkomst niet aan zijn verwachting beantwoordde, verwierf hij de loftrede des konings: „je viens d'entendre l’homme de mon royaume, qui parle le mieux. Il est certain, que je n'avais jamais ook si bien gehoord praten.” — Men leest over hem in de biografie, a.w. Tom. II, pag. 77 en verder. Vrij uitgelegde deze woorden aan de aangeblijde Levensbeschrijving van beroemde mannen, bl. 232. Ook type en derde, t. a. p., bl. 373 en vervolgens die als de hunnen overgenomen. Voorts verdient vergelijken te worden de getuigenis van colot d'escury, Holl. Roem, IV, 2' Stuk, bl. 408, 409. Nog wordt saukin met hoogen lof vermeld in de Bibliothèque d'un homme de goût in Parijs, toen jaar 1777 uitgekomen. Geheim deze twist gaf aanleiding tot een Rondoponse au Factum du Sieur vicomte lambert, par J. Sauir, 122 bladzijden groot en ten jaar 1726 te Rotterdam, ten tweede- male in 1727 te ’s Gravenhage versehenen. Het is belangrijk tot naderere kennis, niet slechts van den loop deze saaië procedure, maar ook van den geest en het karakter des felle beleeftmans. Het eindigt, na een voldoende beantwoording van alle beschuldigingen, met deze waardige taal: „eindelijk, opdat ik mezelf niet vergete, waar ik lessen aan anderen geef; Evangelische dienaren mogen uit alles het verbandelde leeren, hoe onberispelijk een wandeling moet zijn, die men zó láát genoegd is, op de hatelijkste wijs te verdenken. Zij zullen vooral er uit zien, hoezeer hun edele en belangeloze beginselen vogen. Hoe zou ik mij voor de oogen van weldenkenden kunnen vertonen, indien men mij had kunnen overtuigen van een dergelijke bedrijven, die mij mijn aanklager aanwrijft, en hij mij had kunnen rangschikken onder die onwaardige Evangeliedienaren, die handel drijven met hunne bediening, waarover zie reeds Paulus. Digitale versie van Google 134 Beklaagde (1 tim VI: 5), en die in alle eeuwen der kerk slochts al te veel navolging vinden? Wel is waar, hoe lofwaardig zich ook menschen gedragen, die waarheid en Godzaligheid voorstaan, zij mogen er op rekenen, dat zij even zure vijanden, als de waarheid en Godzaligheid tegenstanders zullen hebben. Maar wat deert het, of ons de wereld veroordeelt, wanneer ons geweten ons vrijspreekt? Mogen wij ons dan met het voorbeeld van onzen grooten Meester niet troosten, en ons dekken met het Schild, dat Hij zelf aan onze Apostelen aanbood: „indien zij den Heer des huizes Beelzebul genoemd hebben, hoeveel te meer zyne huisgenoten?" Intussen kon saurin, aan het eind der tweede uitgaaf, berichten, dat zijn brutale aanvaller, vicedepute lambert, amende honorable gedaan had. Een belangrijk verzameling stukken, betreffende specialiteiten van dit bekende proces, is grootendeels in handschrift aanwezig onder de genoemde collectie der Leidsche Bibliotheek. Wy ontleenen deze woorden uit de voorrede van den pasgenoemden Catechismen, p. XXX. De genoemde brieven zijn verdeeld in drie delen. Lettres aux Catholiques Romains, aux Protestants temporens, aux Dists; de eersten vooral merkwaardig door des Schryvers seer andre opmerkingen, betreffende de Transsubstantiatie, en het voorgewende wonder, aan zekere Mevrouw de la cosse verricht. Het minder günstig onthaal, aan dezen arbeid van verschillende zij den ten deel gevallen, schijnt de staking der uitgaaf veroorzaakt te hebben. Onder de titel van Discours Historiques, Critiques, Theologische en Morale op de gebeurtenissen de meest opmerkelijke van het Oude en Nieuwe Testament, boek 1 en 2. Men leest de Voorrede voor het derde Deel der Discours, verschenen kort na het overlijden van Sauers, die daarvoor nog de eerste hoofdstukken leverde. In een der Leidsche Couranten, waarvan breedere inblik opgave door de kiesheid verboden wordt, wordt Sauers in een uitvoerig stuk van ongeveer twintig regels, door zekere j. van den Berg te ’s-Gravenhage, in Februari 1723, op reeds twintig en vijftigjarige leeftijd aangeklaagd van de grofste onzedelijkheid; een aanklagt, gelijk bij de inzage blijkt, op dienstbord onpraatjes en burengeruchten gebouwd. Voor ons ligt dan ook een onuitgegeven stuk, dat hoogstwaarschijnlijk uit denzelfden tijd afkomstig is, een soort van parodie op Exalu. III : 1 — G, van den volgenden inhoud. 