Vragen des tijds, 1883, 01-01-1883 
De indruk, die onze verkenningstocht maakt, is dat de werkelijkheid voorshands niet bevestigt, wat men getracht heeft ons op te dringen, dat in de tweede kamer censusverlaging de wel niet bevredigende, maar eenig mogelijke maatregel is, die althans een weinig verbetering zal brengen in de politieke malaise. Er zijn integendeel reeds voorteekenen, dat de tegenwoordige tweede kamer, zich schikkend in het noodlot, dat haar einde doet aanstaande zijn, in haar laatste levensdagen den minder goeden naam zal willen wisschen, welken zij meer en meer had gekregen. Het is meer gebeurd, dat het gevoel een goede daad te kunnen volbrengen, nog eens voor het laatst den levensgeest heeft opgewekt van een staatkundig lichaam als de tweede kamer, die toch ook haar goede dagen heeft gehad, en wier fouten voor een groot deel het gevolg zijn van de veranderde tijden. De krachten voor een edele handeling zijn soms aanwezig, maar zij ontbreken wanneer men die opeist voor iets zoo onvolkomen, als naar de voorstanders eigen bekentenis de censusverlaging is. Is censusverlaging in het algemeen een maatregel van lagere orde, die van den minister Pijnacker Hordijk met zijn 17.333 pet. nieuwe censuskiezers zal allerminst in staat zijn, de gemoederen met geestdrift te bezielen. Dat de heer Tak van Poortvliet niet vergund werd zijn programma in behandeling te brengen, is naar mijne meening een geluk. Dat programma is nog te beperkt. Maar het zal het lot ondergaan van zoovele maatregelen, die door den ondervonden tegenstand hun ontwikkeling hebben gekregen. Om ééne zaak te noemen. Wanneer een regentschap noodig werd, dan zou elke herziening der grondwet haar afgesneden. Is dit niet een toestand zoo gevaarlijk, dat hij op zichzelf reeds tot onmiddellijke grondwetswijziging aanspoort? De moeilijkheid der grondwetsherziening zal echter minder liggen in het vinden van de artikelen, welke moeten worden veranderd, als in het vinden van den juiste weg om er toe te geraken. De leiders hebben dus een groote verantwoordelijkheid. Van hun minderen of meerderen takt zal veel afhangen. Vooral is het geluk met hen, want hun tegenstanders hebben alles gedaan om hun toestand beter te maken. Amsterdam, 18 October 1882. W. HEINEKEN. DE MINISTER VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN EN DE VOLKSSCHOOL. Hoewel er, bij de behandeling van het ontwerp-adres van antwoord op de troonrede, een hele zitting van de tweede kamer der Staten-Generaal aan de bespreking van § 8, de onderwijs-paragraaf, is gewijd geworden; hoewel die discussie in het verslag der handelingen van die kamer niet minder dan 35 kolommen compakt druk beslaat; hoewel 10 sprekers in 17 redevoeringen aan het debat deelnamen en het publiek dus geacht mag worden van alle kanten voldoende op de hoogte te zijn gebracht; — toch is het te verwachten dat, bij de aanstaande behandeling van de staatsbegrooting voor 1883, de sluizen der welsprekendheid met betrekking tot hetzelfde onderwerp, het lager onderwijs, opnieuw zullen worden geopend. Vooral tegen een jaar waarin de helft der kamer aftreedt, onder welke helft 23 liberalen zijn, van welke sommigen kans op herkiezing vrij wrak staat, kan er niet genoeg op de grote trom worden geslagen om het volk wakker te maken en op te hitsen tegen de zoo gehate wet op het lager onderwijs, waaromtrent de ontevredenheid, volgens sommigen beweren, steeds toenemende zou wezen. Van de pauze tusschen de gepasseerde en de binnenkort te verwachten discussie inzake het lager onderwijs, wensen we gebruik te maken om te trachten de vraag te beantwoorden: in hoeverre, onder de hoede van de tegenwoordige minister van binnenlandsche zaken, onze volksschool werkelijk veilig mag worden geacht? Bij het onderwijs-debat op den 28ste September stonden de clericalen en de liberalen scherp tegenover elkaar. De eersten, die het debat openden, spraken het rondweg uit: de schoolwet is en blijft voor ons het Carthago delenda weer uur dat de neutrale school blijft bestaan beschouwen wij als een ramp voor ons volk. De liberalen noemden de wet van 1878 niet volmaakt; zij wilden haar gaarne veranderen en verbeteren, bijvoorbeeld door leerplicht in de wet op te nemen, haar financieele zijde op nieuw in debat te brengen, — maar het beginsel der wet moest bewaard blijven; daarover waren allen aan de linkerzijde het eens, en, behalve de onderwijswet, moest ook art. 194 van de grondwet, wat het principe betreft, worden gehandhaafd. Ze konden maar eerlijk stonden de partijen dus tegen elkaar over en terecht sprak mr. des Amorie van der Hoeven den volgenden dag: "Zulk een strijd laat ook geen haat, geen verbittering na, maar leidt tot meerdere wederzijdsche waardeering en hoogachting, in zekere mate tot onderlinge verbroedering." En de houding van de minister, mr. Pijnaker Hordijk? Het was, als ik mij wel herinner, voor de eerste maal dat zijn excellentië in de tweede kamer omtrent het lager onderwijs het woord voerde. Alleen de eerste kamer had in het vorige zittingjaar, den 7de Juli, de minister gehoord, bij de behandeling van het voorstel-Lohman tot wijziging van enkele artikelen der wet op het lager onderwijs. Reeds die redevoering had op velen een zonderlingen indruk gemaakt om het weinig voorzichtig, om het weifelende dat er uit sprak. Men herinnert zich: de minister is niet voor en niet tegen het voorstel; het behoorde niet met warmte aanbevolen, maar evenmin bestreden te worden; het was een voorstel van geringe betekenis, dat in de praktijk slechts zeer geringe gevolgen zou hebben; de regering zou het voorstel niet heben 3 Dr. Schaepman, Handelingen, blz. 85, eerste kolom. 3 Mr. Van Houten, Handelingen, blz. 91, tweede kolom. 4 De heer Lieftinck, Handelingen, blz. 96, tweede kolom. 5 Handelingen, blz. 99, tweede kolom. 6 Handelingen, blz. 247—249. Het voorstel is ben ingediend, omdat het naar haar innige overtuiging van zeer geringe betekenis is. En toch beveelt de minister ten slotte de aanneming aan van een voorstel, waarvan men, bij zoveel grote onbeduidendheid, zou kunnen zeggen dat het den parlementairen tijd, het papier en den inkt er aan besteed (of: verknoeid?) niet waard was. Aanneming: "om zoodoende aan geringe grieven te gemoed te komen; om te toonen dat een staatsman, waar het niet geëischt wordt door zijn beginselen, aan een belangrijke partij in den lande geen pijn wenscht te doen." Aanneming bijgevolg om mr. Lohman en zijn partij, om den clericalen een, zij 't ook klein, genoegen te doen. En nu in de tweede kamer, den 28ste van September? Tot driemaal toe voert de minister het woord. Hij begint met de verklaring, dat hij niet sprak „als bijzonder persoon of als lid van een partij, maar als deel van het huidige kabinet". Hieruit schijnt al voort te vloeien dat de minister er twee overtuigingen op na houdt in dezelfde zaak, een particuliere en een officiële overtuiging; dat de minister, als een andere Janus met twee aangezichten en dus ook met twee monden, in een bijzonder gesprek, in een liberale kiesvereeniging of op „Volksonderwijs", iets geheel anders zou hebben te hooren gegeven dan hier in zijn kwaliteit in de kamer het geval was. Het eenvoudige, maar toch zo veel zeggende epitheton: „een man uit één stuk" schijnt dus al dadelijk niet op de minister van toepassing. En verder? „Dit kabinet, samengesteld uit representanten van verschillende partijen, niet verenigd door eenheid van beginsel maar door overwegingen van praktische politiek, is niet geroepen de schoolkwestie op te lossen! Het is alsof die kwestie niet in 1878, wat de hoofdzaken betreft, opgelost was in de geest der grondwet en naar de zin der liberale meerderheid! Het is alsof er na 1857 aan die kwestie niets meer was gedaan en we niet na 1878 op minstens weer 21 jaren rust van die zaak, nog eens: wat de hoofd- zaken aangaat, mochten hopen! Het is alsof die quaestie dan eerst opgelost zou mogen heeten als het de clericale minderheid gelukt of door een petitionnement, of door haar telkens weerkerend alarm, en het onderwijs-artikel in de grondwet en de daarop gebouwde onderwijswet omver te werpen! Liever hadden we dus van de minister gehoord: „oplossing van de schoolquaestie is van dit kabinet, hoe dan ook samengesteld, geboren en nog eens herboren, en dus ook van mij niet te verwachten, om de dood eenvoudige reden dat die quaestie in 1878 in hoofdzaak opgelost is." Wat zal dit kabinet en deze minister dan wel doen? Het heeft een programma, „een programma dat ten doel heeft verbetering te brengen in onzen zoozeer bedorven politieke toestand": een programma, „niet voor een ver verwijderde toekomst, maar slechts voor dit zittingjaar, en waarvan de volvoering misschien ten gevolge kan hebben dat de partijen op andere wijze order gevormd dan thans het geval is". Wil dit een en ander zeggen: „de schoolquaestie is niet opgelost; zooals de partijen thans staan, zie ik geen kans haar op te lossen; maar, heeren clericalen! wacht eens een jaar, en, als dan ten gevolge van een artikel van ons programma (kieswetwijziging) en na de aanstaande verkiezingen, de minderheid wellicht meerderheid is geworden, dan zult gij eens wat zien!"? Het schijnt dat het dit zeggen wil. Want de minister „wenscht zich voorloopig te bepalen tot uitvoering van de thans bestaande wet tot regeling van het lager onderwijs en wenscht bij die uitvoering voort te gaan op de meest onpartijdige wijze". „Voorloopig." En als dit zijn grens heeft bereikt? Krijgen we dan een partijdige uitvoering of een ingrijpende wijziging van de wet naar den zin der tegenwoordige minderheid? „Uitvoeren op de meest onpartijdige wijze." De minister voelt zich blijkbaar gestreeld dat een ultramontaan, dr. Vermeulen, „de onpartijdigheid van de toepassing door de tegenwoordige minister van binnenlandsche zaken volkomen heeft erkend." Hij mocht dat „dank- Ik cursiveer. 2 Ik cursiveer. baar herinneren". Doch een geestverwant van dr. Vermeulen, dr. Schaepman, merkt aanstonds terecht op: dat onpartijdige toepassing "niets anders is dan wat wij het volste en strengste recht hadden van hem te verwachten" ; niets anders dan "de plicht" van de minister, wiens verklaring voor dr. Schaepman "geheel overtollig en overbodig was geweest". Voorloopig een onpartijdige uitvoering! Maar, vragen wij, ook met enige sympathie voor de bestaande regeling? Men oordeelde. De minister "wil niet verhelen dat de tegenwoordige wet tot regeling van het lager onderwijs lijdt aan gebreken. Ik stel er prijs om dit zonder aarzeling uit te spreken". Wij vernemen verder dat de redactie van de wet niet deugt; dat de financiële zijde van de wet niet deugt; dat die wet de positie van de liberale partij, tot welke de minister zich tot een eer rekent, niet heeft versterkt. De minister zal niet overlopen tot de rechterzijde, maar wil als liberaal even zijn ideaal meedeelen, en dat is — in aansluiting aan de meening van Thorbecke — dat de staat, evenmin als aan de kerk, de wetenschap, de kunst, zoo min ook aan het onderwijs zich zal gelegen laten liggen. Geen uitbreiding dus, maar inkrimping van de staatszorg, ook in zake onderwijs. Natuurlijk moest men, Thorbecke had het al geschreven, "met bestaande toestanden rekenen, terwijl men slechts voor de toekomst een ideaal kan stellen". Maar naar 's ministers inzien moest "beperking van de staatszorg ook voor het onderwijs, het zooveel mogelijk naderen dus tot het ideaal dat Thorbecke zich gesteld heeft, in waarheid gelden als "een eisch van liberale regering". Men ziet, geen woord van lof voor wat dan ook in de wet van 1878; geen woord van lof zelfs voor 't beginsel van de wet; geen woord van hoop op 't aanvullen van leemten, of het aanbrengen van verbeteringen in de wet. Integendeel: de gebreken alleen worden opgesomd en als ideaal in 't vooruitzicht gesteld: geen grondwetsartikel omtrent onderwijs; geen onderwijswet; geen staatsonderwijs meer. En dat door een minister die zegt te behoren tot de liberale partij, Handelingen, blz. 92, eerste kolom. aan welke in hetzelfde debat verweten was door mr. Lohman: 'dat, over welk punt van grondwetsherziening ze ook sprak of dacht, ze over artikel 194 zweeg, zweeg in haar geheel! Op het cardinale punt van onderwijs scheidt de minister zich dus van de geheele liberale partij af, zoekt hij wellicht zijn kracht in zijn isolement. Hij coquetteert met de liberale partij door te zeggen dat hij het zich tot een eer rekent tot haar te behooren en dat hij niet zal overloopen. Hij coquetteert met de clericalen door niets goeds van de wet te zeggen; door alléén te verzekeren dat hij haar voorloopig en onpartijdig zal uitvoeren; door na een jaar veranderde partij toestanden in 't vooruitzicht te stellen, als eerst het regeeringsprogramma is uitgevoerd; door als ideaal te stellen het verdwijnen van het neutrale, openbare onderwijs! En onder de hoede van die minister zou onze volksschool veilig mogen heeten ? Doch, we zijn genaderd tot de ministers tweede redevoering. In de tweede redevoering van mr. Pijnacker Hordijk lezen we dat uit de discussie blijkt, "dat de oplossing van den schoolstrijd, ook waar die door onpartijdigen beproefd wordt, vooreerst toch niet kan verkregen worden" dat daarom de regering zeer terecht herziening van de wet op het lager onderwijs niet op haar programma heeft gesteld, omdat zij begreep dat pogingen op dit gebied thans toch geen vruchten zouden opleveren." Neen, thans nog niet! Want eerst stelt de minister kiesrechthervorming in 't, vooruitzicht. Mag dit alles weer niet heeten coquetteeren met de clericalen? Niet vooreerst, niet thans, maar later; niet in een ver verwijderde toekomst, maar na een jaar, als je maar helpt aan uw programma, als de kieswet gewijzigd is en gij wellicht meerderheid zijt, krijgt ge uw wense! Wel hadden een paar anti-revolutionairen gezegd: "dat van dit Handelingen, blz. 80, tweede kolom. 2 Handelingen, blz. 95. 3 Ik cursiveer. 4 't Bovengenoemde programma voor dit zittingjaar! 5 Ik cursiveer. kabinet voor de anti-revolutionaire partij niet veel te hopen zou zijn en dat het dus op den steun die partij niet rekenen kon. En de minister? Hij is nog niet overtuigd dat de anti-revolutionaire partij, ook al kan zij niet verlangen wat zij wenscht, niet zou willen medewerken met de regering. Stooten de geachte afgevaardigden uit Gorinchem en Goes de minister dus af, de minister trekt de heeren oogenblikkelijk weer aan. Men ziet, knipoogjes aan het adres van de rechterzijde der kamer, aan de clericalen, in overvloed. En aan de liberalen? Zij moesten toch ook wat hebben? In zijn eerste redevoering rekent de minister het zich tot een eer, tot de liberale partij te behooren. In zijn tweede erkent hij te staan op het standpunt dat door een deel der liberale partij wordt ingenomen. Dat is alles! Men dunkt, koeler en kalmer kon het wel niet. We vragen slechts: hoe groot zou dat deel der liberale partij wel zijn? Bestaat het soms, waar geen liberaal de minister bijviel, uit mr. C. Pijnacker Hordijk alleen? En thans de voornaamste. Laat, niet laat! Mijn geachte vriend, de heer Lieftinck, maakt zich tot woordvoerder voor hen die genoeg hadden van dat ministerieele twijfelen en modderen, en dwingt zijn excellentië tot een nadere verklaring. Wel had de afgevaardigde de minister tweemaal van zijn liberaliteit gehoord gewagen, maar ook had de minister tweemaal de schoolquaestie een open quaestie genoemd. "Maar die zaak," zegt de heer Lieftinck, "is voor ons geen quaestie meer; wij willen wel de wet verbeteren, wij willen haar zoo goed maken als dit maar kan; zijn er artikelen die wijziging behoeven, ik zal daartoe gaarne mijn stem geven, maar het in principe van de wet blijft bewaard; daarover zijn allen het eens aan deze zijde; daarvoor is ook hier te veel gestreden en voor geleden." De minister had, in voordacht gegaan, dit boven voorbij om het hier te memoreeren, in zijn tweede redevoering 2 Handelingen, blz. 96, tweede kolom. den eerste, zijn ambtgenoot van financiën, belachelijk gemaakt, de hilariteit der kamer opgewekt, door graaf van Lynden van Sandenburg voor te stellen als anti-revolutionair in beginsel en liberaal in de praktijk. De afgevaardigde uit Leeuwarden wenscht nu eens van den minister van binnenlandsche zaken te vernemen : „of hij zijn liberalisme ook in die zin verstaat, dat hij art. 194 van de grondwet, wat het principe betreft, zoolang hij minister is, wil handhaven? Of hij het daaromtrent beslist met zichzelf eens is, met andere woorden, of hij ook liberaal is in de praktijk? Want er kunnen wonderlijke dingen gebeuren; zoo even toch heb ik gehoord dat de ambtgenoot van den minister van binnenlandsche zaken, naast hem gezeten, anti-revolutionair is in beginsel en liberaal in de praktijk, en nu vraag ik of de minister van binnenlandsche zaken soms ook liberaal is in beginsel, maar een anti-revolutionair in de praktijk?" Natuurlijk beantwoordt de minister de laatste vraag ontkennend. Moeielijk was iets anders te verwachten. Hij kon toch nu zichzelf niet belachelijk gaan maken? Hij noemt zich dus liberaal „èn in beginsel èn in praktijk." Ja, dit knipoogje aan de liberale partij, wordt, waar dat in de tweede redevoering zo slap was uitgevallen, nog een weinig versterkt, immers: „met de anti-revolutionaire richting heb ik volstrekt geen punten van overeenstemming; het beginsel waarvan die partij uitgaat is niet het mijne." Maar het eerste, de hoofdvraag van den heer Lieftinck, wordt door den liberalen minister allerzonderlingst en allerontwijkendst beantwoord. „Wenscht gij, was de eenvoudige vraag, zoolang gij minister zijt, art. 194 van de Grondwet, wat het principe betreft, te handhaven?" En 't antwoord luidt dat de minister de schoolquaestie niet beschouwt „als een quaestie voor alle eeuwen en volken opgelost", of: „voor alle tijden beslist." Niet voor alle eeuwen en tijden en volken. Zeer juist! Niemand van de liberale partij, die ooit krankzinnig genoeg geweest is om het te menen of te beweren. Maar, is ze opgelost in 1878, alleen voor het Nederlandsche volk, voor eenige jaren, althans voor den duur van uw ministerschap? Neen. Want, hoe ontwijkend ook, feitelijk is het antwoord aan den heer Lieftinck een ontkennend. Wederom komt de minister met een citaat van Thorbecke aan. 3 Ik cursiveer. Vriendelijk knikje, noemt hij het bijzonder onderwijs, dat die minderheid wil, het ideaal; zoodoende zal hij, innig is hij er van overtuigd (want als zij het tegendeel beweren, gelooft hij het niet) de steun der clericalen niet verliezen. Dit jaar hoopt hij nog minister te blijven om zijn deel aan het programma af te werken. Dat deel is allereerst „kiesrechthervorming." Met — en misschien ook zonder die — hervorming kan de tweede kamer er in September 1883 belangrijk anders uitzien dan nu 't geval is, de liberale meerderheid sterk gedund, wellicht in een minderheid verkeerd zijn. Dan, binnen eenige maanden en zeker binnen een jaar komt de benoeming van een commissie voor de grondwetsherziening. Als het aan die herziening toegekomen is en in de nieuwe kamers, althans wat de tweede betreft, de liberale partij mogelijk al weer meer gedund is, wie zou dan — gesteld de heer Pijnacker Hordijk ware nog minister; en waarom zou de wassende clericaal minderheid het ministeriele leven van dien heer, van wien voor de bijzondere school zo veel te hopen is, afsnijden ? — Wie zou dan onder die liberalen bewindman art. 194 van de grondwet veilig durven wanen? Dat artikel luidt in zijn drie eerste alinea's: „Het openbaar onderwijs is een voorwerp van de aanhoudende zorg der regering. „De inrichting van het openbaar onderwijs wordt, met eerbiediging van ieders godsdienstige begrippen, door de wet geregeld. "Er wordt overal in het rijk van overheidswege voldoende openbaar lager onderwijs gegeven." Zou dat artikel, dat het openbaar onderwijs, dat noodzakelijk kwaad, zoo krachtig de hand boven het hoofd houdt; dat aan 's ministers ideaal, aan den algemene triomf van het bijzonder onderwijs, zoo hinderlijk in den weg staat, niet door den minister zoo spoedig mogelijk moeten worden geschrapt; zou het niet ook zijn Carteblanche gelden moeten wezen ? Een liberale minister, met idealen als die van den heer Pijnacker Hordijk, zou, als hij zijn onderwijs-ideaal Handelingen, blz. 107, tweede kolom. verwezenlijken kon, een standbeeld hebben verdiend, opgericht uit ultramontaansche en antirevolutionaire bijdragen, opgericht door het volk dat bij monde van mr. Lotmaan getuigt: Wij blijven ook bij het zinken Der vaderen God getrouw! of: „wanneer de kamer onzen wensch verwerpt, dan zal het volk oordeel en, en als dit het niet doet, dan is er toch een hogere macht, die eenmaal het recht zal doen zegevieren, en zal doen zien dat recht recht blijft, welke ook de wil der meerderheid zij!" We eindigen thans met de vraag ter overweging aan te bieden, of, indien de minister blijft vasthouden aan zijn ideaal, volgens welke het openbaar onderwijs plaats moet maken voor het bijzonder, onze volksschool onder de hoede van dezen minister werkelijk veilig mag worden geacht? De minister toch noemde niet de bijzondere school het ideaal voor den tijd dat de algemene ideaal-toestand gekomen zou zijn en er dus ook geen geloofsgemeenschap of verdeeldheid meer gevonden zou worden; niet een ideaal voor den tijd dat Jesaja XI: 6—9 in vervulling zou zijn gekomen. Ach! Wanneer? Neen, zijne excellente sprekers sprak van een ideaal dat door iedereen liberaal voor de toekomst behoort te worden nagejaagd, en dus reeds nu in dezen nog ver van volmaakten tijd. De minister moge voor zijn ministerschap zoo liberaal geweest zijn als maar mogelijk is, zodat hij nu — door de macht der gewoonte — de een maal nog zegt het zich tot een eer te hebben te vragen tot de liberale partij te behooren, de andere maal te staan op het standpunt van een gedeelte der liberale partij; maar naar onze meening is de heer Pijnacker Hordijk het aristocratisch en antirevolutionair gezelschap aan de groene tafel te machtig geweest. Het besproken kamer-debat geeft den indruk, dat de liberale mr. Pijnacker Hordijk als minister Handelingen, blz. 96, tweede kolom. een niet onbelangrijke zwenking naar rechts heeft gemaakt. Als er bij den minister nog slechts van een demi tour à droite sprake is, kan elk oogenblik de andere helft er bij worden gewacht en is, als 't van hem mocht afhangen, de volksschool weldra reddeloos verloren. Of zal de minister, 't wanhopige van zijn ideaal, waarmee men hem in de kamer van liberale zijde geheel alleen liet staan, inziende, door een demi tour à gauche, tot zijn oude liefde terugkeeren? Al lieten dan de clericale heeren alle hoop op den minister varen; al lieten ze hem desnoods nog dit jaar vallen, dan ware zijn excellentie gevallen op het veld van eer! En daar te vallen is voor een man uit één stuk verre verkieslijk boven een leven, dat gerekt moet worden van daag door de genade van de linker-, morgen door die van de rechterzijde! Nieuw-Beerta, October 1892, G. C. STEYNIS. DE NEDERLANDSCHE VROUW. Mij werd in Januari jl. verzocht, een overzicht te geven van den toestand der vrouw in Nederland. De bedoeling was deze. In New-York wordt de redactie voorbereid van een uitvoerig werk over de vrouwenbeweging, zooals die zich in Europa openbaart, en een Amerikaan, Théodore Stanton, die thans te Parijs verblijf houdt, heeft daartoe medewerkers gevonden in alle landen van Europa. Deze geven hem een verslag van wat de vrouw in hun land is, van haar rechten voor de wet, van het terrein, waarop zij zich beweegt in zake onderwijs, kunst, wetenschap of nijverheid, misschien met een blik in de toekomst of een terugblik in 't verleden, dat blijft den medewerker overgelaten. Voor Nederland heb ik die taak op mij genomen, wel met zekeren schroom en met de bewustheid, dat zij licht in betere handen had kunnen komen, maar tevens met de hoop, dat belangstelling en eene overtuiging omtrent het onderwerp mij mochten steunen bij de bewerking. Voor den engelschen tekst van mijn opstel was ik aan eene beperkte ruimte gebonden en moest ik mij soms tot vermelding van het hoogst noodige bepalen, waar ik gaarne uitvoeriger had willen zijn. Hierdoor verschilden de hollandsche en engelsche bewerking eenigszinds van elkaar en zóó, dat eene vergelijking niet ten gunste der laatste uitviel, te meer, daar het mij weer recht duidelijk is geworden, hoe alleen de moedertaal iemand juist die vorm aan de hand doet, die de gedachte volkomen teruggeeft. Mocht men opmerken, dat de schets niet genoeg actualiteit bezit, om in dit tijdschrift te worden opgenomen, dan beaam ik dit tot zekere hoogte ten volle; nieuws geeft ze zelfs volstrekt niet, maar als overzicht kan zij misschien van dienst zijn, en al is het onnoodig, dat de kwestie hier nog eens aan de orde komt, zeer wenschelijk schijnt het mij, dat de vrouw haar heil niet zocht in ledigheid, noch in een ontwikkeling alleen naar de zijde van het zoogenaamde „gevoel", maar dat zij haar krachten van geest en gemoed versterkte door oefening, dat zij maar ik zal niet vooruitloopen; zie hier, wat „The Woman Movement in Europe" van Nederland zal hebben te vertellen. Evenals zo vele andere kwesties uit de 19de eeuw is ook de vrouwenkwestie van internationaal aard. Dit werk zal er het zekerste bewijs van leveren. Is daarmee haar bestaan gerechtvaardigd? Ik meen van niet, want evenmin als de slaven en de jodenkwestie goed is, omdat zij er zijn, evenmin is dat met deze vraag het geval. Of was geen slavernij de directe oorzaak van de beweging ten gunste der slaven, en riep niet schandelijke rassenhaat de jodenbeweging in 't leven? Zoo min als slaven en vervolgde joden moesten vrouwen hun naam aan een kwestie geven hebben, zo goed als de twee vorige, berust deze vraag op het feit, dat men tussen mensen en mensen te scherpe grenslijnen heeft getrokken; en van deze dwaling, deze verkeerde premisses uitgaande, is men tot tal van slechte en onhoudbare conclusies gekomen. Vorige eeuwen hebben schuld aan de dwaling, die de onze langzamerhand bezig is in te zien en die zij misschien geheel zal verjagen, deze namelijk dat de vrouw een wezen zou zijn, dat in aanleg en vatbaarheid voor ontwikkeling beneden de man staat. Ofschoon deze premissie reeds door de grootste physiologen en anatomen losgelaten is, blijkt men in het leven zich nog altijd angstvallig vast te klemmen aan de conclusies, die er uit getrokken zijn, en wetten, instellingen, niet het minst gewoonte en publieke opinie handelen, alsof zij nog verdiente, als heilige waarheid, als orakelspreuk te gelden. Die verkeerde meening over de vatbaarheid van de vrouwelijke geest bestrijdt dr. Carl Bock in zijn beroemd werk „Die Lehre vom gesunden und kranken Menschen", en Hyrtl spreekt in zijn anatomisch handboek diegenen tegen, die „den menschelijke geest van de gezamlijke masse des gebralms afhankelijk maken, omdat van de grijze substantie in de hersenen hun vatbaarheid afhankelijk is en men bij de gecompliceerde verdeeling dezer stof er nog niet in geslaagd is, haar hoeveelheid te bepalen. „En" — zooals prof. van der Wijck reeds in 1870 zei — „indien er eens gelijkheid bestond, welk een kapitaal van onberekenbare waarde, welk een schat van kostbare vermogens zou er dan voortdurend tot groot nadeel der menschheid weggeworpen worden!" De kwestie is in Nederland nog niet zeer oud en hangt ten nauwste samen met het onderwijs, of laat ik liever zeggen: beter onderwijs is de grondslag, die men hier te lande legt voor een beteren toestand der vrouw in de maatschappij. Memorabele jaren in het Nederlandse volksonderwijs zijn vooreerst 1806, toen de wet op het lager onderwijs tot stand kwam, die een reuzenschrede was op den weg van den vooruitgang, omdat de provinciale willekeur plaats maakte voor wettelijke regeling. Een halve eeuw hield zij zich staande; toen bracht de wet van 1857, die door onzen eersten staatman, Johan Rudolf Thorbecke, mede was voorbereid, verbetering, door minimale personeel en bezoldiging vast te stellen en het toezicht beter te regelen, terwijl art. 12 bepaalde, dat van rijkswege de opleiding van onderwijzers en onderwijzeressen zou worden bevorderd. Tevens werd een minimum van twee, zegge twee rijkskweekscholen gesteld voor onderwijzers. Er werden drie opgericht; te Groningen, 's Hertogenbosch en Haarlem, waarbij in 1877 die van Middelburg en Deventer op aandrang der tweede kamer werden gevoegd. Van afzonderlijke voor vrouwen is onder de wet van 1857 geen sprake. Toch hebben vrouwen bij die onvolkomen opleiding, die aan eigen wilskracht en soms gebrekkige normaallessen was toevertrouwd, zich onder die wet verdienstelijk gemaakt bij het lager onderwijs; hoe moet men het anders verklaren, dat in 1878, één en twintig jaar later, de nieuwe wet op het lager onderwijs in haar art. 25 het onderricht in de laagste klassen der volksscholen bij voorkeur aan onderwijzeressen opdroeg? Bij 't bewaarschoolonderwijs vonden toen reeds vele vrouwen werk, zooals blijkt uit de volgende cijfers. In 1879 waren op de openbare bewaarscholen werkzaam 11 onderwijzers en 131 onderwijzeressen, zonder de 364 helpsters mee te tellen. Verder geeft de wet van 1878 het toezicht op de lokalen in handen van den inspecteur van het geneeskundig staatstoezicht, stelt geen minimum van kweekscholen, verhoogt de minima van hulppersoneel en tractementen en heeft andere veranderingen gebracht, die hier niet ter zake afdoen. Art. 25 is ook reeds belangrijk genoeg, zult ge zeggen, bij voorkeur vrouwen in de openbare lagere scholen, waar de mannelijke en vrouwelijke jeugd bijeen is; waarlijk de nederlandsche staat plaatst zich op een geavanceerd standpunt! Maar blijft ge bij die meening, als ik u zeg, dat er slechts één rijkskweekschool voor onderwijzeressen in ons land wordt aangetroffen, namelijk die te Nijmegen, kort geleden opgericht? Neen, op zuiver standpunt staan wij hier nog niet; men wil wel vrouwelijke krachten gebruiken in de lagere school, maar onthoudt haar de middelen zich te ontwikkelen of steunt althans te weinig op de gemeenten. Deze laatste, zoowel groote als kleine, hebben een talrijk damespersoneel aan de lagere scholen, dat steeds in aantal toeneemt, omdat men er veel heil van verwacht en haar geschiktheid meer en meer aan 't licht komt. Voor de opleiding zorgen kweekscholen, door de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen opgericht of gesteund, te Arnhem, Haarlem en Groningen, en de in 1875 te Amsterdam gestichte gemeentelijke kweekschool voor onderwijzers en onderwijzeressen. In 1876 bezochten 870 meisjestijdlang en 223 hulponderwijzeressen de verschillende inrichtingen tot opleiding van onderwijzeressen bij het lager onderwijs, getallen, die nu aanmerkelijk zijn gestegen. Voortdurend wordt. 