Mémoires
MÉMOIRES DE LA SOCIÉTÉ DE GÉOGRAPHIE D'ANVERS FONDÉE LE 1er OCTOBRE 1876 TOME I ANVERS IMPRIMERIE VEUVE DE BACKER, RUE ZIRK, 35 1879 BESCHRIJVING VAN DE AZORISCHE EILANDEN UIT BELGISCH OOGPUNT BEGSCHOUWD DOOR J. B. A. TJ DE T Verhandeling bekroond in den prijskamp uitgeschreven door het Aardrijkskundig Genootschap van Antwerpen ANTWERPEN DRUKKERIJ WEDUWE DE BACKER, ZIRKSTRAAT, 35 1879 BESCHRIJVING EN GESCHIEDENIS VAN DE AZORISCHE EILANDEN UIT BELGISCH OOGPUNT BEGSCHOUWD DESTE HOOPDSTUK Vroegste betrekkingen tusschen Vlaanderen en Portugal Força os Portugueses desde o seu nascimento homens de guerra: de lá fizeram o seu estreito exercício, e de lá se tiveram a formar por consequência a sua particular natureza. Antonio Caetano do Amaral. In de week na Pasen van het jaar 1147, een aantal gelovigen uit de streken van Weser en Rijn, naar Keulen op, om deel te nemen aan een tocht naar het Heilige Land. In Duitsland en Nederland, en al in Engeland, waren grote voorbereidselen gemaakt voor de voorgenoemen kruistocht. Ter vermijding van de grote bezwaren, aan een landreis verbonden, zou hij geheel over zee gaan. De vloot die de 21e April uit Keulen verliet, en onderweg op de benedenrivieren zeker nog tal van schepen opnam, kwam eerst de 19e Mei in Dartmouth in Engeland aan, waar graaf Arnold van Aerschot, wiens opperbevel was toegedacht, reeds met bijna 200 schepen, zowel Engelse als Vlaamse, toe was. Drie dagen later zeilde de gehele vloot uit, en zette koers naar de Spaanse kust. Geen wonder dat de rame vaartuigen, die zeker grootendeels slecht waren uitgerust voor het bevaren van den Oceaan, geweldig veel van zwaar weer moesten lijden. Na een storm die op Hemelvaartdag het felst woedde, bereikten slechts 50 schepen, acht dagen na hun vertrek uit Dartmouth, een Spaanse haven, terwijl de overige wijd en zijd verstrooid waren. Van daar de kust volgende, lieten de verenigde schepen achtereenvolgens de haven van Vivero en de rivier de Tambre binnen. Het verblijf op deze laatste ankerplaats gaf den kruisvaarders gelegenheid in het slechts 8 mijlen ver gelegen St.-Jago in Galicië, bij het graf van den H. Jacobus, met grote vreugde het Pinksterfeest te gaan vieren. Eerst elf dagen na hun aankomst op den Douro, voegde de graaf van Aerschot, die zij daar hadden opgewacht, zich weer bij de vloot, die zonder wederwaardiigheden op 28 Mei, den avond voor Petrus en Paulus, voor Lissabon ankerde. Koning Alfonso I van Portugal, van de aanstaande komst der vloot verwittigd, had zorg gedragen, dat reeds bij hun verblijf op den Douro aan de schepelingen wijn en andere lekkernijen tegen billijken prijs verstrekt waren, en waarschijnlijk toen reeds, door tussenkomst van den bisschop, onderhandelingen geopend over de deelneming der kruisvaarders aan een onderneming tegen Lissabon, toen nog in handen der Mooren, en aan welks bezit hem afzonder gelegen was. Aan het jeugdige koninkrijk, toch, dat eerst van den slag van Ourique, in 1129, dagteekende, in 1143 de eerste Grote te Lamego had zien bijeenkomen en pas door de inneming van Santarém vasten voet gekregen had, aan de Taag, ontbrak nog de groote en veilige haven aan den mond der rivier, waarde erfvijand, zoolang hij die in bezit hield, alle middelen van tegenweer kon aanvoeren. Van den val van Lissabon hing voor Alfonso de bevestiging van het rijk af, en voor de hulp, die de kruisvaarders hem bij de belegering der stad konden bieden, was geen prijs te hoog. Hun kwam het oorlogvoeren tegen de ongeloovigen in Portugal niet minder verdienstelijk voor, dan in Palestina, vooral nu de strijd een haven kon doen bemachtigen, die, in handen van een christen vorst, in vervolg van tijd onberekenbare diensten kon bewijzen aan alle kruisvaarders, die den door hen ingeslagen weg zouden volgen. Reeds den 1e Juli, dus drie dagen na de aankomst der vloot, werden door de vereenigde legermachten van den koning en van de kruisvaarders de voorsteden van Lissabon ingenomen, zeker wel een bewijs van den hartstochtelijken ijver, die zich gedurende dit gelegen beleg, dat bijna vijf maanden duurde, geen oogenblik verloochende. Gedurende die belegering werd van beide zijden gebruik gemaakt van alle middelen van aanval en verdediging, die de oorlogskunst die dagen aan de hand gaf. Daarbij valt intussen te wijzen op de waakzaamheid en volharding, waarbij de Vlamingen, die aan de oostzijde de stad besprongen, voortdurend te werk gingen. De Engelsen, die de stad aan de westkant aanvielen, hadden een hoge houten toren opgericht, om daarmee den muur te bereiken, terwijl de Vlamingen, behalve een dergelijken toren, ook nog vier bruggen aan de masten van zeven schepen bevestigden, waarmee zij den muur aan de rivierzijde naderden. Terwijl wij aan onze kant met de Saracenen streden, zegt Arnulf, "de Engelsen, die hun toren minder zorgvolgend bewaakten, dien, toen hij onvoorziends in brand werd gestoken, niet konden blussen. Maar ook de Vlamingen hadden veel van het vuur der belegerden te lijden. Een houten toestel, dat de Vlaamse gravers moest beschutten, die een gedeelte van den muur ondermijden, werd door de Moorren met brandende olie in vlammen gezet en vernield. De ongelukkige door den ondergang der werktuigen en den dood hunnen krijgsmakkers eenigszinds terneerdrukt geslagen, begonnen met vertrouwen op de goddelijke genade, het gemoed weer te versterken en de werktuigen weer in orde te brengen." In de stad, van allen aanvoer afgesloten, begon spoedig gebrek te heersen, en wat vreeselijk om te verhalen is, zonder afschuw verslonden de belegerden zowel honden als katten. Velen ook, heimelijk de stad ontvluchtend, gaven zich aan de christenen over, welke hen deels doopten, deels onthoelden, en anderen met verminkte ledematen naar de stad terugzonden. De ondermijning der muren, waarin de belegeraars ontzettend holen gemaakt hadden, die met brandstof werden opgevuld, dat daarop werd aangestoken, deed, door het invallen van den muur, over een lengte van bijna 200 voet, een brede bres ontstaan, die de belegerden tot nu toe in den daarop volgenden nacht met aarde en steenen wisten te dichten, bekroond met een stakenstel uit huisdeuren en scheepsdeelen samengesteld. Een aanval der christenen liep daarop met groot verlies voor deze afgeslagen. Een buiten gewoon hoge belegeringstoren, met takken en ossenhuiden bekleed, door een burger van Pisa ontworpen, deed een laatste poging tot het veroveren van den muur gelukken. Toen de Saracenen dit gevaar zagen naderen, dat door Lotharingers en Vlamingen als om strijd bestegen werd, gaven zij eindelijk den moed op, wierpen hunne wapenen weg, boden hun onderwerping aan en smeekten om genade. Vreemd genoeg, geen bloedbad volgde op de overgave der stad, die nog wel op den gedenkdag van den marteldood der 11000 maagden den 25e October plaats had. Arnulf spreekt ook van een verdrag, dat met de Alchaida der stad werd aangegaan. Koning Alfonso schonk aan de belegerden het leven, maar ook niets meer. Alle huisraad, al het goud en zilver, kleederen en paarden waren de uit der overwinnaars. De koning bood nu, naar het schijnt ingevolge vroegere overeenkomst, aan zijn bondgenoten de helft der stad aan, maar deze, steeds gedachtig aan het doel van hun tocht, dat nog verre oostwaarts lag, sloegen dat aanbod af. Zij vergenoegden zich met de schatten, die hun ten deel vielen, waaronder, zoals de oude geschiedenis meldt, veel goud, laken, zijde, paarlen, andere kleinoden en stukken van grote waarde, die de koning onder allen, in verhouding tot hun rang, verdeelde. Drie maanden bleven zij te Lissabon op hun lauweren rusten, en eerst op den 1e Februari werd de tocht naar het Heilige Land weer aanvaard. "Waar de onzen" zegt Dodekin, "na veel lotgevallen, zoals zij beloofd hadden, het Heilige Kruis bezocht hebben." Echter niet al de kruisvaarders deden hun geloften gestand. "Hun, die in Portugal wenschten te blijven, gaf de koning niet alleen hun deel in den huit, maar ten einde hun die vestiging gemakkelijker te maken, bood hij hun landerijen ter bewoning aan en het genot van groote vrijheden en voorrechten, al hetgeen zij aannemen, bevolkende de vlekken Almada, Villafranca, Villaverde, Arruda en Lourinha, en daar genoten zij en genieten tot op heden (1652) hunne afstammelingen de gunstbewijzen, die hun door koning D. Alfonso en zijne opvolgers verleend werden." Een der voornaamste vreemdelingen, die zich in Portugal vestigden, was D. Ligel, een Vlaming. Aan deze Dom Ligel uit Vlaanderen huwelijkte koning D. Alfonso Dona Dordia uit, dochter van D. Pero Viegas, den eersten Alcaide van Lissabon. Het aantal Vlamingen, die zich bij deze gelegenheid in Portugal nederzeten, is zelfs bij benadering niet op te geven. Uit het medegedeeld valt echter op te maken, dat niet weinige reisgenoten van den graaf van Aerschot, zich met de behaalde zege tevreden stellenende, de voortzetting van hun tocht naar het Oosten opgaven. Ook omtrent den aard en de uitgebreidheid der voorrechten aan de vreemdelingen geschonken, laten zich de Portugeesche geschiedschrijvers niet uit, die over het geheel de voor hun land zoo hoogst gewichtige gebeurtenis, hierboven beschreven, veel minder uitvoerig behandeld hebben, dan Arnulf en Dodekin, met wie ze overigens omstreden geen belangrijk punt verschillen. Ofschoon dan ook gelijktijdige getuigenissen ontbreken, is ons uit een latere eeuw een bericht overgebleven, dat over het besprokene punt enige licht verspreidt. Van Jan Huygen van Linschoten, die van september 1580 tot 8 april 1583 en later in 1592, na zijn terugkeer uit Portugese Indië, eenige dagen van januari te Lissabon vertoefde, vernemen wij bijzonderheden aangaande de voorrechten aan de Nederlandse Natie in Portugal, verleend, aan wiens geloofwaardigheid niet te twijvelen valt. Ziehier liet geven van Linschoten ons omtrent deze zaak mededeelt. Des en Goningh (Alfonso I) heeft de stad van Lissabon, aldereerst gewonnen van de Saracenen ofte Mauritianen en door hulp en bijstand van de Nederlandse Natie, welke in aldaar bij geval met een vloot schepen (door het weer gedwongen wasend) in kwamen gheloopen, om daarna henzelf reis te vervoederen naar het Heilige land, daar zij (om het Christelijke geloof te vermeerderen) uit een ijver naar toe trokken. Hier gecome wasend, ten tijden dat de voorschreven Goningh besichtig was, in de belegering van de voortsz. stad Lisbona, ende onderstaat hebbende dat ze uit een ijver alleenlijk gekomen waren, om haar tegengestelde ongelovigen ende gemeene vijand aller Christenen t'emploieren, heeft haar vriendelijk versocht en gebeden, gezien dat God geliefd heeft, leidde ze aldaar te arriveren, in zo bequemen tijd, om zo 't zeker hem te kunnen assisteren, haar vermanende dat ze hen alhier zo wel als in 't Heilig land daar ze heen willen denken, consten besteden, om 't geloof te vermeerderen en de ongeloovigen te vernielen, en wel gelukkende gelijk ze niet en twijfelden, met haar leider hulp de victorie voor gewis hielden, mochten alsdan nog evenwel haar vooropgenomen reis vervoorden, tot Gods en haar eere, 't welke ze eenlijk hem verwachtten, en heeft hen zo dapperlijk en mannelijk gevecht, dat ze niet alleen Lisbona en overwonnen, maar ook veel andere plaatsen, daarboven stellend den Koning in zijn volledige komaf, bestaan en eere, door welke vrijwillige diensten hem den Koning verplicht, vindend, aan dezelfde Duitse Natie, heeft hem willen (in compense) versieren voor haar en hun nakomelingen, derzelfde Natie, met veel en besondere privilegiën en vrijdom, boven alle in geboren en natuurlijk van 't land, ordinerend en voor hem en zijn nakomelingen, voor een eeuwig en onveranderlijk Edict, dat van die tijd voortaan, alle en degene die van Duitse Natie in zijn land begeren te wonen, of te reizen, genieten zouden veel privilege, libertijten en voordelen, te weten, zijn en vrij van alle Imposten en Gijnsen van alle hetgen dat ze voor hen en andere personen, huizen, en familie van doen hebben, te mogen dragen, zouden hebben, kleeren en juwelen, en van zulke soort stof als ze graag hebben, als ook hun enige huismoeders en familie, als zijn ze schoon Portugezen, 't welke de ingeboren verboden is: want hebben ze een Loo en Wet van de gewoonte, en daar stof toe, een gelijkmoedig na zijn kwaliteit. Gelijk "Holland" voet voor voet aan de "baren" ontweldigd is, moest "Portugal" voet voor voet aan de "Moren" bestreden worden, en, even als daar "hooge zeeën" en "stormvloeden" vaak het "werk" van "tientallen" van "jaren" in "een" "oogwenk" vernielden en het "duur" "verworven" "erfdeel" aan "verwoesting" "prijs" gaven, deden "hier" de "herhaakte" "invallen" van "talloze" "vijanden" de "vruchten" van "noeste" "vlijt" in "rook" en "vlammen" opgaan en de "pas" met "zoveel" "moeite" "ontgonnen" "velden" tot "woestenijen" terugkeeren. Waar "lag" de "streek", die "nooit" de "kreet" had "hooren" "weergalmen" van ": "Alouros" na "terra", "Mouros" na "terra"; "moradores" as "armas"! Schier "iedere" "oord" had "eenmaal" "op" de "grens" gelegen. Vandaar "overal" een "aantal" "instellingen", die "nog" in "later" "tijd" "toen" "gevaar" "reeds" "ver" "geweken" "was", aan "dien" "vroegeren" "voortdurenden" "oorlogstoestand" "herinneren". De "verbroedering" van "Vlamingen" en "Portugeezen" leidde "tot" die "hunner" "vorsten". In 1184 "huwde" "Matilda", "dochter" van "Affonso" I, "met" "Philips" van "den" "Elzas", graaf van "Vlaanderen". Nadat de ondertrouw te Porto gesloten was, vertrok de bruid over zee. Zestien schepen, gehuisd met allerhande schat en kostbaarheid, moesten haar en haar bruidschat naar Vlaanderen overbrengen. Onderweg tastten zeeroovers uit Cherbourg de vloot aan, en vermeesterden niet minder dan dertien schepen; met de drie overige arriveerde zij ter Sluys, niet zonder groot gevaar van al dat zij hadden, mitskunden ook van haren edelen persoon. Als haar bruidegom deze droeve nieuwsgemeld verhoorde, zo werd hij zeer vergramd en verstoort, dat hij zwoer in tijden en standen te loeren, ofte in die maal te sterven. En zijn wraak bleef niet uit. Nadat de gehele augustusmaand aan de huwelijksfeesten gewijd was, rustte graaf Philips een gewapende vloot uit, en nam bij grooter subtiliteit en behendigheid die havens metter tijd van Cherbourg in, daar hij al roofde, pijljerde en verbamde datter zal stond, keerende alzo weer van daar hij gekomen was met eenen grooten onbedrieglijk buyt, boven al deene dat vrou Machtilde van Portugal zijn huysvrouwe onlangs leden genomen gehad bij die voornoemde piraten, zeeroovers en lijdelijkders. Uit deze afloop laat zich de macht schatten die Vlaanderen reeds in de 12e eeuw ter zee kon ontwikkelen. (20) Twee goed geslaagde ondernemingen, waaraan een groot aantal Nederlanders hun arm leenden, waren de aanvallen op Silves in 1189 en op Alcacer do Sal in 1217, steden wier bezit voor het koninkrijk grote waarde had. Volgens de chroniek van Guillaume de Nangis, werd Silves door kruisvaarders ingenomen, die met 30 schepen uit Vlaanderen gekomen waren, en langs de kust van Algarve varende, tot de belegering van de stad overgingen, die zij na veertig dagen bemachtigden. Aan het bloedbad, dat toen werd aangericht, waarbij kinderen noch leeftijd verschoonings vond en de stad geheel werd uitgemoord en geplunderd, kunnen tooneelen van den tegenwoordigen Russisch-Turkschen oorlog herinneren. Na dit bedrijf, werd Silves aan koning Sancho I van Portugal afgestaan, die daarop aan zijn titel van Rex Portugalliae, het et Algariae, ook wel Silvii toevoegde, en trokken de kruisvaarders verder. Aan de verovering van Alcacer do Sal nam een geduchte strijdmacht deel, die in Duitsland en Nederland samenbracht en voor de herovering van het Heilige Land bestemd was. Bij de kleine vloot van 12 koggen, door graaf Willem I van Holland op de Maas verzameld, voegde zich een veel grotere heermacht, door Georg von Wied uit de omstreken van Keulen aangevoerd. Tweehonderd schepen verlieten dan ook den 29de Mei 1217 Vlaardingen, en troffen in de haven van Dartmouth met 80 Friesche schepen samen. De geheele vloot, onder bevel van genoemde vorsten, liep in Juli de Taag binnen. Aan de roepstem van koning Alfonso II van Portugal, om hem bij te staan in den oorlog tegen de Mooren, gaven slechts de Friezen geen gehoor, die zich gehouden achtten, zonder verwijl hunne gelofte gestand te doen en verder te stevenen; de overige kruisvaarders schaarden zich onder des konings vaandel. Na de Saracenen, die met een overmachtig leger ontzet van het aangevallen Alcacer do Sal aanrukten, geheel verslagen te hebben en daarbij een grooten schat te hebben buitgemaakt, nam het vereenigd leger, na een beleg van één maand, de stad in. De kruisvaarders overwinterden nu te Lissabon, waar zij « een goed leven leidden, » en voeren in het volgend voorjaar naar Egypte, waar graaf Willem en de zijnen bij het beleg van Damietta nieuwe lauweren wonnen. Het wonder, dat na de gewichtige diensten door Hoog en Nederduitschers aan Portugal bewezen, de volken van Germanische stam in gunstig aandenken bleven bij Koning en Natie? Krachtig ontwikkelden zich ook de handelsbetrekkingen, tusschen Portugal en Vlaanderen aangeknoopt. Beide landen leverden een aantal voortbrengselen op, die in elkanders behoeften konden voorzien. De uitgebreide handelsbetrekkingen vooral van Brugge, de stad, die in de XIIe eeuw reeds 35000 huizen telde, gaven gelegenheid, om uit Portugal honing en was, huiden, granen, vet, olie, zuidvruchten, suiker, spelt, ijzer, aluin, katoen, drogerijen, wol, wijn, naar noordelijke havens te verschepen. De nijverheid der Nederlandse gewesten vond in Portugal een goede markt voor haar linnen, laken en tapijten, meubelen en huisraad, paarlen, eikenhout en zelfs baksteen. In het belang van beide landen werden door Jan zonder vrees, op verzoek van Alvaro Gonçalves Goutinho, een Portugees edelman, kamerheer van den graaf-hertog, en op de bede van vele Portugese kooplieden, reeders en schippers en Vlamingen, aan de Portugezen, die Vlaanderen bezochten, een aantal voorrechten toegekend, in 48 artikelen begrepen. De voornaamste punten, in dat octrooi van 26 December 1411 vervat, mogen hier volgen. De beslissing van geschillen tusschen Portugese kooplieden en gerezen, wordt opgedragen aan hunne consuls, van wier uitspraak beroep is op den plaatselijke rechtbank. Bij het instellen eener rechtsvordering tegen Portugezen, zullen deze tegen borgstelling op vrije voeten worden gesteld, uitgenomen in gevallen van verminking of manslag. Bij schipbreuk zal aan de opvarenden alle mogelijke hulp verstrekt worden. Uit Portugese schepen gestrande goederen zullen door het openbare gezag voor de rechtmatige eigenaars in bewaring gesteld worden. Portugeese kooplieden zullen zich vrijelijk en gewapend, zowel 's nachts als over dag, van en naar hunne schepen en goederen mogen begeven. Bij het vervoer hunner waren door het land zullen deze met geen andere rechten en tollen bezwaard worden dan die thans bestaat. De schippers zullen zoowel te Sluis als overal elders in het graafschap hunne schepen op het droog mogen zetten, ten einde daar aan de noodige herstellingen te doen verrichten. Waar het de toepassing van 's lands wetten betreft, worden de Portugezen op gelijken voet behandeld als de ingezetenen. Waarschijnlijk echter waren in Vlaanderen reeds vroeger dergelijke rechten aan Portugeese schippers en kooplieden toegekend. Voor die reden pleit zoowel de grote uitvoerigheid van het vermelde octrooi, als het bestaan van een charter van 3 April 1390, waarbij graaf Albrecht van Holland en Zeeland aan de Portugezen, die de stad Middelburg bezoeken, saufe garde verleent en verdere voorrechten, die in hoofdzaak met de boven omschrevene overeenkomen. De veiligheid van personen en goederen, waarmede de verleende privilegiën de wederzijdsche onderdanen beschermden en de uitbreiding der zeevaart begunstigden, den handel tusschen Portugal en de Nederlanden, die in de loop des tijds niet alleen in omvang toenam, maar voor een gedeelte van aard veranderde. De oorlogen met Gaslilië in het laatste der 14e en het begin der 15e eeuw oefenden op de welvaart van Portugal een heilloze invloed uit, nog verergerd door binnenlandsche onlusten, die na den dood van koning Fernando, in 1383, waren uitgebroken. Toen de Portugeesche natie, na het herstel van den vrede, het oog begon te richten op veroveringen in Afrika en op ontdekkingen, en daardoor landbouw en nijverheid op den achtergrond traden, waren het vooral Vlaanderen en Holland, wier schepen in Portugal aanvoerden wat het land behoefde en zelf niet meer in voldoende hoeveelheid opleverde. Reeds voor de eerste veroveringen in Afrika, in 1415, was die grote verandering in den economischen toestand van Portugal begonnen, die op den ondergang van landbouw en nijverheid moest uitloopen. Die omkeering, voor den handel van het Noorden zoo gewichtig, mag hier wel wat nader worden toegelicht. Tot aan het einde der regeering van koning Diniz (1279 - 1325) nam de bevolking van Portugal toe, en verrezen er gedurig nieuwe dorpen en gehuchten. Door geen vrees en voor straf behoefde de bevolking tot den landbouw te worden aangezet, zegt een Portugeesch schrijver, dien wij hier het woord geven. "Nog in den tijd van koning Fernando (1367-1383) was er zoo groote overvloed van tarwe, dat andere volken zich daarvan in onze havens kwamen voorzien", zegt dezelfde schrijver, die aanvoert, dat de bloeitijd van Portugese landbouw toen reeds voorbij was. Bij de wet de ses maria, een wet op de bebouwing van braakliggende gronden, door koning Fernando uitgevaardigd, werden zo veel dwangmaatregelen voorgeschreven, dat men daarbij slechts aan een achteruitgang van den landbouw denken kan, die de meest bedenkelijke maatregelen deed noodig achten, om het dreigend verval van die tak van volksbestaan tegen te houden. Uit de volgende bepalingen van die wet zal men over haar geest kunnen oordeelen. Alle eigenaars van bouwland zijn gehouden, dat met tarwe, gerst of gierst, te doen bezaaien, of aan anderen voor dat doel in huur of in gebruik te geven. Elke landbouwer is verplicht zo veel ossen te houden, als voor zijn akkerbouw noodig is, en zoo hij deze niet dan voor veel geld kan koelen, zal de overheid zorgen, dat ze hem tegen een redelijken prijs worden afgestaan. De overheid zal den tijd heilen, waarop de akkerbouw een aanvang nemen moet. Zoo een eigenaar in gebreke blijft zijn akkers te doen werken, zullen deze aan een ander worden verhuild, en de pachtsom zal niet aan de eigenaar maar aan de gemeente ten goede komen. Zonen of kleinzonen van landbouwers, die in steden of vlekken bevinden, worden handwerken uit te oefenen, die niet min nadelen voor de bevordering van het algemeen welzijn strekken, dan de landbouw, zullen gedwongen worden tot het bebouwen van hun grond, of, bij gebrek daarvan, van andere landerijen, die hun daartoe zullen worden verstrekt. Slechts landbouwers en zonen van landbouwers mogen vee houden. Daarvoor zijn veldarbeiders noodig, zullen deze aan de landbouwers, die er om verlegen zijn, nu er zooveel leegloopers en bedelaars zijn, door de overheid verstrekt worden. De justitie zal alle bedelaars en hen, die geen bedrijf uit oefenen, dwingen veldarbeid of ander werk te verrichten. Aile landloopers, die zich voor dienaren en edellieden van den koning uitgeven, of in een monnikspij rondzwerven, zullen gedwongen worden bij landbouwers in dienst te treden, en, zo zij zich hiertoe niet leenen, zullen zij, onverminderd hun gehoudenheid tot den veldarbeid, voor de eerste maal gestraft worden met geeseling, en, bij herhaling, met te pronk stelling, geeseling en verbanning, daar de koning in zijn rijk geen leegloopers duldt. Men behoeft niet te vragen naar de uitwerking van zulk een wet, die trouwens nooit algemeen is toegepast, doch onder latere vorsten wijzigingen en uitbreidingen heeft ondergaan, die ook in werking zijn getreden bij het bevolken van de door de Portugeezen in den Atlantischen Oceaan ontdekte eilanden en waarop wij dus nader moeten terugkomen. De uitputting van de bevolking door grote oorlogen ten dienste van lichte en vloot, de willekeurige en harde behandeling van de boeren, de opéénhooping van goederen in de doodde hand, de instelling van het eerstgeboorterecht in de aanzienlijke geslachten, ziedan zooveel oorzaken van het verval van de landbouw, waartegen geen «lei» de sesmaria niets vermocht uit te werken. Het te kort aan voedingsmiddelen moest weldra jaarlijks door invoer uit het Noorden, voornamelijk met Vlaamsche en Hollandse schepen worden aangevuld. Het huwelijk van Philips de Goede met Isabella van Portugal, dochter van koning João I, haalde nog nauwer de banden aan, die Vlaanderen met Portugal verbonden. De gezanten van den graaf-hertog met een talrijk gevolg, in 1428, naar koning João I afgevaardigd, bleven bijna tien maanden in Portugal en velen hunner maakten van dat verblijf gebruik, om zoowel verschillende delen van dat land, als van Spanje te bezoeken. De vloot die Isabella met een gevolg van omstreeks 2000 personen naar Vlaanderen moest overbrengen, telde 13 groote schepen, en verliet, den 13 October 1429, de haven van Lissabon. Tot dat gevolg behoorde ook Isabella's broeder D. Fernando, de tweede prins aan het koninklijk huis, die Vlaanderen kwam bezoeken. In 1425 en 26 toch had reeds haar oudere broeder D. Pedro eenigen tijd in Vlaanderen doorgebracht. De feesten, waarmee het besproken huwelijk te Brugge, in het begin van 1430, gevierd werden, zijn wereldberoemd geworden. De pracht en weelde aan het Bourgondische hof toen ten toon gespreid, spiegelden den rijkdom af van het land, en gaven den toegestroomden vreemdelingen gelegenheid waar te nemen, tot welken trap de Vlaamse kunst, nijverheid en handel gestegen waren, en het is geen gewaagde onderstelling, aan te nemen, dat, ten gevolge van dier meerere bekendheid, in Portugal grootere vraag ontstaan is naar vele artikelen, waarvoor Vlaanderen toen reeds naam had. In de volgende aantekeningen vindt men enige voorwerpen van kunstvlijt vermeld, van de 15de en het begin der 16de eeuw, uit Vlaanderen en naburige landen afkomstig. Op den inventaris van den inboedel der Infante Brites, opgemaakt tijdens haar huwelijk met den Infant Fernando, in 1457, komen voor : vier grote Vlaamsche kisten (arcas) achtien laken van Hollandsch linnen vier-en-dertig vlassen (varras) van Hollandsch linnen, twaalf Duitsche spiegels, een groote, zeer fraaie Vlaamsche kist (cofre), zes zwarte Vlaamsche kisten, een Vlaamsche bed-sprei (monyifa), een paar Vlaamsche hemelsblauwe gordijnen. (Provas claus Historia genealogica da casa real portuguesa p. D. Antonio de Castaño de Sousa, 1735, T. 1, p. 569.; In de Lendas da India van Gaspar Gorrea vindt men herhaaldelijk onder de geschenken, aan Indische vorsten vereerd, voorwerpen van Vlaamschen oorsprong vermeld, zoals tapijten, mes of dolkscheden, spiegels, enz. Zoo verhaalt Gorrea, dat Vasco da Gama aan een Moslief vorst in Mosambique vier zeer fraaie in Vlaanderen vervaardigde mes of dolkscheden schonk. Elders spreekt hij van een grooten zeer fraaien verguld en met deuren gesloten spiegel, uit Vlaanderen ; van vijftig Vlaamsche verguldte mes of dolkscheden, in Lissabon met ivoren knopjes versierd ; van kussens, van koperen bekkens, van vier flesschen, van klokjes, ailes van Vlaamsch maaksel, van een grote Vlaamsche flesch gevuld met zeer welriekend oranjebloesemwater. (1502). Tôt de geschenken voor den koning van Abyssinië (1515), de prester Jan, of paus Jan, zoals hij hier te lande genoemd werd, of Prester, zoals Gorrea kortweg zegt, behoorden tot de: — 23 — een ledikant voor zijn persoon, met fraai groen behangsel van zijde en goud uit Vlaanderen, en daarenboven twee Hollandsche matrassen met de daarbij behorende bedlaken; een ingelegde pronktafel, een zeer keurig werk uit Vlaanderen met een tafelkleed van fraai groene zijde en goud, in Vlaanderen gemaakt, dat de tafel geheel bedekt; twee vergulde rondasssen uit Vlaanderen, met van goud draad geweven draagbanden voorzover; vier Vlaamsche behangsel tapijten van zijde en goud, voorstellende de geschiedenis van de geboorte der H. Maagd en het Salve Regina. Deze kostbare geschenken bereikten hunne bestemming niet, maar gingen met het schip dat ze moest overbrengen ten gronde. Brugge en later Antwerpen waren de stapelplaatsen van Portugeesche handelswaren. In een aanspraak van Afonso d'Albuquerque (1511) aan het krijgsvolk, dat hij tot de verovering van Malaka wil aansporen, wijst hij op de grote voordeelen, die de inneming van de stad voor de Portugezen zal opleveren, en zegt hij: "Deze stad is de voorraadschuur van alle Indische waren (droogzout) en rijke koopmansschappen, die de Mooren uit alle landen van Indië en van de straat van Mekka (Bab el Mandeb) hier komen halen, waarmee zij hun schepen bevrachten, die tusschen de eilanden doorvarende, voor onze vlootten beveiligd, naar de straat zenden. Die waren gaan in aanzienlijke hoeveelheid naar Cairo en Venetië, en van daar naar Oost en West, waar door grote afbreuk geschiedt aan de verkoop van Indische waren van het Indische huis (Casa da India), die naar Vlaanderen verscheept worden." (Lendas da India por Gaspar Correa, publ. de orden da Academia Real das Ciências de Lisboa e sob a direcção de Rodrigo José de Lima Filho 1858) T. I pp. 62, 85, 149, 152, 191, 218, 220, 228, 273, 312, 314, 627, 642, 817 enz. T. II pp. 409, 464, enz. HOOFDSTUK II. Verovering van Ceuta en ontdekkingen in den Atlantischen Oceaan door de Portugeezen. Ontdekking en bevolking van de Açoren. Ninguém nos pode impedir que mostremos a Europa os caminhos do Universo. VISCONDE DE SANTAREM. Zo ontketste met recht de ontdekking van Amerika een nieuw tijdperk in de geschiedenis en gaf aan Cristobal Colon de onsterfelijkheid verzekerd, heeft, moet aan de Portugezen de eer gegeven worden van door hun stouten tochten over den Oceaan den weg gewezen te hebben, die moest worden ingeslagen, om het bekende deel des aardbodems meer dan te verdubbelen. De buitengewone veerkwaliteit, door een kleine natie aan Europa's uithoek meer dan vier eeuwen lang ontwikkeld, haar schier bovenmenschelijke inspanning tot het verwerven van een gebied, waarbij de uitgestrektheid van Portugal in het niet verzinkt, blijven de verbazing wekken van het nageslag, dat, aan de hand der geschiedenis, toch ook op andere volken wijzen kan, die met geringe middelen grote dingen hebben tot stand gebracht. Een krachtige geloofsgevoel, een onbepaalde toewijding van het volk aan den koning en een ontembare zucht naar eer en roem waren de liefbobemen, waardoor een kracht ontwikkeld werd, waarvoor iedere weerstand zwichtte. De toestand van het rijk in de tweede helft der 16e eeuw, toen de overheersching der kerk, het despootisme der koningen, toomloze ijdelheid, heerschzucht en hebzucht de natie hadden uitgeput en bedorven, mag bij het opmaken der rekening van hetgeen Portugal grootheid gekost heeft, niet buiten beschouwing blijven, maar ligt buiten het bestek van dit onderzoek. Met de inneming van Ceuta, in 1415, ving de uitbreiding van Portugals gebied buiten Europa aan. João I, in 1385, tot koning verheven, had sedert 1383, toen bij als regent en verdediger des rijks optrad, met overleg en moed de aanslagen van binnen en buitenlandsche vijanden te verijdelen. De vrede met Castilië, in 1411 gesloten, had Portugal ontheven van den krijgslast, die een geweldige oorlog, later onderling wantrouwen jaren lang aan het rijk hadden opgelegd. Yan den Moorschen koning van Granada had João I niets te vreezen. De onderdanen van beide vorsten onderhielden een levendig handelsverkeer, en de koning van Granada had João in den krijg tegen Castilië meer dan eens gewapenden bijstand aangeboden, die echter niet was aangenomen. Gronden van staat of krijgskundigen aard waren, naar het schijnt, niet aanwezig voor het ondernemen van een tocht naar de Afrikaanse kust, tenzij men als zoodanig wilde doen gelden, wat in later jaren de infant Henrique aan zijn broeder Duarte als aanleiding tot den oorlog opgaf. «Ik veremeen,» zeide hij, «dat de voorname beweegreden tot den aanslag op Ceuta gelegen heeft in het verlangen des konings, om daardoor, nevens de uitbreiding van ons heilig geloof, de oefening in den wapenhandel bij zijn onderdanen te bevorderen. Toch had de gelegenheid voor die oefening in de afgelopen dertig jaren niet ontbroken, en het volk had aanspraak op een langere rust, maar voor een ondernemend koning, een krijgslustige adel, de geestelijke ridderorden en een drietal infanten, die de ridderslag ontvangen moesten, vertoonde zich het voorgestelde krijgsbedrijf in een ander licht dan voor landbouwers en handwerklieden, die alleen van een langduurige vrede heil te wachten hadden. In die tijd echter werd er naar de stem van Jacques Bonhomme nog geheel schelijk niet geluisterd, maar met groote inspanning en veel beleid alles tot den voorgenomen tocht in gereedheid gebracht. Een vloot van 33 grote schepen, 59 galeien en 120 kleine vaartuigen werd op de Taag vereenigd. Nog de pest, die in de omstreken van en te Lissabon heerste, noch het overlijden van koningin Filippa, die trouwens op haar ziekbed nog op het doorzetten van het krijgsplan had aangedrongen, deed de onderneming opgeven. De vloot, die in Juli 1415 uitliep, droeg 20,000 man onder het opperbevel van den koning. De drie oudste infanten Duarte, Pedro en Henrique met een talrijk en prachtig uitgedoscht gevolg zouden weldra gelegenheid vinden, aan hun volgelingen het pad van den roem te wijzen. Met voorbijgang van de bijzonderheden van den tocht willen wij slechts het oog te vestigen op de uitkomst. Ceuta werd niet belegerd, maar bij een plotselingen en heftigen aanval der Portugeezen bestormd en veroverd. Hendrique en Duarte hadden wonderen van dapperheid gedaan, en toen de Moslims, op het kasteel van Ceuta, den onweerstaanbaren aanval op de stad hadden zien gelukken, vloden ze van schrik. Een grote hoeveelheid viel den overwinnaar in handen. Een der moskeeën was weldra tot christelijke kerk gewijd, waarin de met roem gekroonde infanten plechtig de ridderslag ontvingen. Na behoepelijke versterking der stad, werd daarin een voldoende bezetting achtergelaten en trok de koning met zijn overwinnend licht af. Ceuta was de eerste schakel van den langen keten, waarmede Portugeese zeevaarders Afrika's kust omspannen zouden en wiens laatste gouden ring aan het paradijs van Indië sloot. Het plan tot verdere uitbreiding van zijn macht in Afrika door João gevormd, voor dat hij Ceuta verliet, kwam niet tot uitvoering. Wel bleef het noodig de bezetting van de stad nu en dan te versterken, als de invallen der Mooren dreigen werden, die vooral na 1419 in grooter aantal de veste kwamen bespringen, maar geen tweede krijgstocht tegen de ongelovigen werd door João ondernomen, en Portugal genoot van 1415 tot aan zijn dood in 1433 een schier ongestoorde rust. Handel en nijverheid konden zich ontwikkelen en daardoor de hulpmiddelen scheppen, noodig tot het ten uitvoer brengen der grooten ontwerpen, die de tijd deed rijpen. Gedurende de laatste levensjaren van koning João bewogen hem ouderdom en lichaamskwalen, om den last der regering grotendeels aan de infant Duarte over te laten, die, evenals zijn broeders, met een voortreffelijk aanhang toegerust en goed onderwezen, niet dan goeds van zijn troonsopvolger ging verwachten liet. Pedro, eveneens met een wetenschappelijken zin begaafd, aanvaardde in 1424 met een gering gevolg zijn vierjarige reis, die hem in de gelegenheid zou stellen landen en volken, zeden en instellingen te kennen, geheel verschillend van hetgeen zijn vaderland aanbood. Uit Venetië bracht Pedro twee zeldzame werken mee, die zeker niet zonder invloed zijn gebleven op de ondernemingen van zijn landgenoten : een handschrift van reizen van Marco Polo en een landkaart, waarop wij nader terug komen, beide naar men zegt, hem door de regering van Venetië vereerd. Zoo deze geschenken Pedro hoogst welkom waren, voor zijn broeder Henrique hadden ze een onschattelijke waarde. Sedert den tocht naar Ceuta, toch, had deze zich geheel gewijd aan de studie van alles wat voor ontdekkingen langs de Westkust van Afrika van belang kon zijn. Sterren- en zeevaartkunde, de kennis der landen en volken, die in die richting konden worden ontmoet, lieten hem voortdurend bezig. Om zich geheel aan die studie te kunnen overgeven, betrok hij een verblijf aan de baai van Sagres bij kaap S. Vincente, den uitersten Z.W. hoek van Portugal, van waar hij het gezicht had op den Oceaan, die zijn naam zou vereigen. Als grootmeester der Christus-orde had hij te beschikken over grote inkomsten en over de toewijding van een aanzienlijk aantal dappere ridders, die niets anders wenschten, dan de gelegenheid, ora eer en roem te verwerven. Zodoende was het hem gegeven, de denkbeelden, die in het studeervertrek gerijpt waren, daar buiten te verwezenlijken. In de naburige haven van Lagos werden de schepen uitgerust, die hij op ontdekking uitzond, en die, de Afrikaanse kust volgende, het aanvankelijk ter nauwerijn toten aan kaap Non brachten. Met onverdroten ijver en aangroeienden moed werden jaarlijks die tochten herhaald, de gevreesde kaap Non omzeild. De hevige branding, waarmee een, 40 leguas westelijker gelegen rif de schepen bedreigt, deed lang terugdeinzen voor het waagstuk om zich meer dan 6 leguas ver in de open zee te wagen. Ook aan dat gevaar besloot men het hoofd te bieden, João Gonsalves Zarco en Tristão Vaz Teixeira, die beiden aan de verovering van Ceuta hadden deel genomen, en waarvan de eerstgenoemde bij die gelegenheid door Henrique zelf tot ridder geslagen was, staken in 1418 met een bark in zee, met het vaste voornemen, om verder te stevenen dan hun voorbeelders. Maar ongelukkig had Perestrello ook een konijn meegebracht, dat onderweg jongen kreeg, en met deze op het eiland werd losgelaten. Die konijnen werden de plaag der nieuwe bewoners van Porto Santo, die weldra al hun hoop op een redelijken oogst moesten opgeven, wegen de vernieling, door het vraatzuchtig wild aangericht. Levensmiddelen moesten met schepen uit Lagos worden aangevoerd, en na zijn ongelukkige proefneming keerde Perestrello onverwacht met enige kolonisten naar Portugal terug, en dat nog wel, of schoon hij met voorbijgang der ontdekkers, door den koning tot capitao donatorio (begiftigd landvoogd) van het eiland benoemd was. Na het vertrek van Perestrello ondernamen de ontdekkers van Porto Santo een nieuwe ontdekkingsreis naar het na naburige eiland Madeira, dat reeds lang in den vorm van een dichten nevel hun aandacht getrokken had. Bij hun naderen (Juli 1419) vertoonden zich hoe langer hoe duidelijker de omtrekken van een dicht met bosschen bezette eiland, waaraan zij dan ook om die reden den naam van Illa da Madeira (d.i. timmerhout eiland) gaven. Het bericht hunner nieuwe ontdekking, dat zij naar Portugal overbrachten, werd door koning João en de infant Hendrik met opgetogenheid ontvangen. Er werd een plechtige kerkelijke ommegang met openbaar dankgebed gehouden en de beide ontdekkers ontvingen elk voor de helft de donataria (erfelijke landvoogdij) van Madeira. In 1421 voeren zij ieder naar het hem toegewezen gebied, wel voorzien van alles wat voor de kolonisatie van het land vereist werd. Het deel van João Gonsalves Zargo kreeg den naam van Funchal, dat van Tristão Yaz Teixeira, dien van Machico. Nu gold het, ook Madeira te bevolken. De koning gaf aan iedere die wilde inschepen, vergunning, om naar de eilanden over te steken, in het bijzonder aan hen, die een manslag begaan hadden en aan veroordeelden die gevangen zaten. De drie donatarios wilden echter niemand mede voeren, die schuldig was aan enig vergrijp tegen het H. Geloof, aan verraad of aan diefstal. Allemaal huisdieren en vee werden aan boord genomen, en met drie schepen werd op nieuw de reis aanvaard. Eerst voer men naar Porto Santo, waar aan Perestrello de eerste keuze uit volk en vee werd gelaten, waarop de meerderheid naar Madeira overstapte. Op bevel van den koning werden door de landvoogden gronden ter bebouwing aan de kolonisten toegewezen, onder bepaling, dat aan niemand meer land zou worden in gebruik gegeven, dan hij redelijkerwijze in tien jaren kon ontginnen, en dat, bij het einde dier tien jaren, alleen het werkelijk ontgonnen land aan den bruiker in eigendom zou overgaan, terwijl voor iedere nieuwe concessie de uitdrukkelijke machtiging des konings zou vereist worden. Aan allen werd vergunning gegeven tot het kappen van boomstammen. Het doel van deze voorschriften, — het verhinderen van eenhoping van grondbezit in handen van enige aanzienlijke gunstelingen, en het bevorderen van een spoedige ontginning. — werd niet geheel bereikt. Bij de uitdeeling van land gingen de landvoogden niet streng rechtvaardig te werk. Zij behielden voor zich en hun zonen landerijen, die zij in geen twintig jaren konden ontginnen en waren gronden toe aan voorname Portugeezen en vreemdelingen, die zich op Madeira kwamen vestigen en majoraten instelden, die de grondslag van menig fortuin uitmaakten, thans nog in het bezit van aanzienlijke geslachten op het eiland gevestigd. De vruchtbaarheid van den bodem gaf een ruime vergoeding voor den daaraan te koste gelegde arbeid. De tarwe gaf een zestigvouden oogst. Het kapen van hout leverde een ruime bron van vertier op. Had men zich toe in Portugal voor den bouw van kleine schepen kunnen beliënpen met het hout der pijnboomen uit de bosschen die koning Diniz (1279-1325) met wijde voorzorg eertijds op de heuvels bij Leiria had doen aanleggen, ten einde die plaats tegen dreigende zandverstuivingen te beschutten, de wouden van Madeira konden thans in alle behoeften voorzien, die de klimmende eischen der zeevaart ontstaan deden. De wijnstok uit Cyprus en het suikerriet uit Sicilië, op laat van den infant Henrique naar Madeira overgeplant, deden weldra de opbrengst aanmerkelijk toenemen. Het overvloedige hout leverde de noodzakelijke brandstof voor de suikerbereiding, wat dan ook van een zevenjarigen brand verhaald wordt, die de wouden van het eiland verwoestte, en van verre als een vuurbaken in zee gezien werd, berust op geen enkele gelijken grond, of is althans een geweldige overdrijving. Het gezag van den beroemden geschiedschrijver João de Barros heeft aan het bericht van die boschbrand een veel langduriger leven verzekerd, dan een onderzoek der feiten wettigt. Dat overigens zoo wel verdiend gezag eist eenige uitvoerigheid in de weerlegging van hetgeen daardoor gestaafd werd. Vooreerst bestaat er een koninklijke beschikking van 1493, waarbij João II op verzoek van de gemeenteraden (Gamas) van Madeira, het recht op den houtkap bevestigt, door zijn overgrootvader aan de kolonisten verleend, met uitzondering van ceder en taxus-boomen. In die beschikking wordt naar de volgende woorden van João I verwezen : « En wat het timmer en brandhout, struikgewas en boomen betreft, zo zal de eigendom daarvan aan niemand in het bijzonder behoren, noch iemand enige rechtstitel op den eigendom daarvan kunnen doen gelden, omdat ik met dat alles de bewoners en nieuwe kolonisten van gezegd eiland begiftigd heb, overwegende dat zij vaderland en grondbezit verlaten hebben, om het eiland te gaan bevolken. » D. Manuel Constantino, geboortig uit Funchal, zegt : « Deze brand heeft zes achtereenvolgende maanden en zeker geen zes jaren geduurd, zoals sommigen met weinig oordeel hebben gewagemaakt te zeggen en te schrijven. » Cordeiro, die ten behoeve van het handschrift van G. Fructuoso (1522-1591) ook andere werken en bepaaldelijk de Barros voor zich had, schrijft : « Er was op het eiland zo veel, zwaar en zo voorwaar telkens hout, hetgeen aanstonds gezaagd werd in de watermolens, die vooral in het noordelijke gedeelte werden aangetroffen, dat men van dit hout in Portugal, waar men vroeger slechts karveelen van Algarvie en barinels in Lissabon had, grote schepen begon te bouwen met een maas en een voorkasteel. 