Romes verbod tegenover Gods bevel
ROME'S VERBOD TEGENOVER GODS BEVEL, DOOR I A. CAPADOSE, M. D. te 'SGRAVENHAGE, rij J. YAN GOLYERDIÏÏGE. 1842. BIBLIOTHEEK _ TKEÖL b'-ïTVv: '"glT rSuDESTRAAT6, KAMPEN ^ ROME'S VERBOD. ROME'S VERBOD tegenover GODS BEVEL, BIJDRAGEN TOT DE NADERE KENNIS VAN DE VERBASTERDE » BOOISCil 1111, A. CAPADOSG, M. D. te 'S GRAVENHAGE, nu J. VAN GOLTEIIDINGE. 1842. Wij hebben in de laatste maanden menig vreemd verschijnsel in Nederland gezien : in Nederland, meer dan eenig ander land van den dag zijner verlossing van het bloeddorstig, toen geheel door Rome bezield Spanje, in zijn wezen en levensbeginsel Protestantsch, en wel Gereformeerd; in Nederland, dat in eenen krijg, welligt de langdurigste, die ooit voor het geloof gestreden werd, tachtig jaren tegenover de Kerk van Rome en de wapenen van Spanje alles heeft opgeofferd, en een zoo aanzienlijke macht, luister en invloed naar buiten, met bloei en welvaart van binnen , als blijkbaren zegen Gods op de getrouwe aankleving der gezuiverde Godsdienst, vroeger ruimschoots genoten heeft; in dat Nederland, maar ook het van vroegere godsvrucht geheel vervallen Nederland, hebben ergerlijke tooneelen van Bisschoppelijke omwandelingen en volkszegeningen plaats gehad, waaraan wij hopen dat geen Protestant zich zoo vergeten zal hebben om eenig teeken van eerbied te bewijzen. Toen ik onlangs in onze dagbladen die statige optogt eener bonte rei van vreemdsoortige Bisschoppen in partibus iiifidelium zag aangeteekend en mij dezelve als vertegenwoordigde, ontroerde ik zeer, en dacht aan 't weenen van den man Gods, toen hij op Hazaël den starren blik gevestigd had O, Neêrlands Israël! wat toekomst wacht u, zoo erniet intijds, eerde mate der langmoedigheid Gods vol is, verootmoedigingen opregte wederkeering tot Hem gezien worden, die zijne Kerk van afgoderij en beeldendienst gezuiverd , alhier geplant heeft en onze Gereformeerde Belijdenis , in 't bloed der martelaren geschreven, als een pand en waarborg zijner liefde het nageslacht heeft toevertrouwd ! Daarbij kwam mij voor den geest dat het góed konde zijn het volk van Nederland, dus ook die Roomschen, die niet wars zijn van alle onderzoek, eens van naderbij te doen zien wat achter die grootheid en uiterlijke pracht, wat achtér die statige vertooning van vroomheid en godzaligheid de leer zij, die deze Hooggezetene Heeren Geestelijken der Roomsche Kerk hunne onderhoorigen inprenten en voorschrijven. Wij hebben dit eenmaal trachten te doen bij gelegenheidvan de wederlegging der gronden , die de bevelbrief voor den Vasten, door den Bisschop van Luik uitgevaardigd, verdedigde , waarin wij het groot onderscheid hebben aangewezen tusschen het voor ons alles beslissend, alle onderscheid en twijfelachtigheid wegnemend antwoord : Er staat geschreven ; de Heere heeft gesproken ; en tusschen de voor de Roomschen alleen gezag hebbende uitspraak: Rome heeft gesproken. Nu kwam ons in handen het mandement voor den Vasten , hetwelk de Aartsbisschop van Mechelen in het vorig jaar aan alle dq onder zijn gebied staande Parochiën heeft toegezonden. Het kwam ons voor, dat het in deze dagen, waarin de Roomsche geestelijken geene moeite sparen de leden van andere belijdenissen tot hunne kerkgemeenschap over te brengen , (en gewisselijk, ware het niet dat de goede trouw daarbij meest ontbrak, ik zou de eerste zij11 om hunnen ijver in deze te prijzen) van gewicht kon zijn het Nederlandsch publiek nader bekend te maken met al dat in staat is eenig licht te verspreiden over den aard en het wezen van die sedert de laatste jaren zich weer stoutelijk verheffende, met dezelfde wapenen van aanmatigend gezag en blind geloof als in de middeneeuwen strijdende, ja dezelfde bijgeloovigheden, onkunde, afgoderij en verwerping van 't eenig onfeilbaar en gezag hebbend Woord van God allerwege verbreidende Roomsche Kerk. Wij wenschen daartoe van tijd tot tijd eene bijdrage te leveren , om, ware het mogelijk, dezulken, die te midden van het ongeloof dezer dagen aan het wankelen zijn gebragt, in de gelegenheid te stellen het standpunt der Roomsche Kerk, zoo als zij wezenlijk bestaat, niet zoo als zij door sommigen wordt voorgesteld, door feiten te doen kennen en aldus in tijds te waarschuwen, eer zij zich in het gespannen net zoo ingewikkeld zien , dat er aan geene bevrijding meer te denken is. Het ontbreekt voorzeker ook in onze dagen niet aan voorbeelden van Protestanten, die door hooger invloed aan hunne zielsbehoefte aanvankelijk ontdekt, bij den tegenwoordigen, diep treurigen toestand der prediking in de Hervormde Kerk, hetwelk wij niet verbergen willen , maar weenende zeggen, geene bevrediging, geen troost, geene heeling voor de zielswonde vinden kunnen. Daarover verlegen komen zij welligt met den eenen of anderen Roomsche en door dezen met een der Pastoors of Priesters in aanraking, die hen alsdan hetzij de R. K. Stemmen of cle Katholiek zachtkens in de handen laat glijden. Daar vinden zij danteelvuldigeaanwijzingen van het heerschend ongeloof in zoovele Protestantsche kerken : en men merkt zoo ras niet de kwade trouw, die beide deze tijdschriften kenmerkt, daar zij steeds op rekening der Hervorming en der Gereformeerde Kerk dat ongeloof, die heillooze leeringen stellen, welke in onmiddelijke tegenspraak zijn met onze belijdenis, de erkende leer onzer Kerke, en welke ten allen tijde uit den boezem onzer Gereformeerde Kerk zelve bestrijders gevonden hebben. Zullen de trouwelooze afwijkers der beginselen , waarvan de Hervorming is uitgegaan , der grondslagen , waarop onze Kerk gevestigd is en waaraan een deel der natie met hart en O O ziel gehecht blijven, zullen die afwijkers het wezen, de beginselen, de leer der Hervorming doen kennen? o ' Ö zal men zich niet aan laster schuldig maken, zoo men der Hervorming ten laste legt de tegen het Evangelie en onze Ö Ö Ö O belijdenis evenzeer strijdige gevoelend van zoo vele ongeloovigen, afvalligen , maar in naam Gereformeerde Hoogleeraars en Leeraars? Met hetzelfde regt of liever onregt zou men den Almagtigen, die den mensch geschapen heeft, de misdaden en zonden wijten, die de mensch, Zijn schepsel ja, maar ontaard en gevallen, dagelijks begaat. En echter, dit is de listige tactiek dier beide tijdschriften en der R. Kerk in 't algemeen : zij weten een behendig gebruik te maken der geschriften van getrouwe Gereformeerden, die zich tegen de zielbedroevende afwijkingen van zoo vele leeraars in hunne kerk in onze dagen gesteld hebben , en bezigen nu de argumenten van deze om den onkundigen diets te maken, dat men uit die leer des ongeloofs ontdekt, wat de Hervorming zij en hoe zij zich al meer in haar wezen en ontwikkeling openbaart. Menigeen, die slechts eene oppervlakkige kennis heeft en behoefte gevoelt aan een rustpunt voor zijne ziele , wordt hierdoor als in bedwelming gebragt en komt ligtelijk tot het wanhopig besluit om tot de Roomsche Kerk over te gaan , meenende aldaar te zullen vinden , wat hij tot hiertoe vruchteloos gezocht heeft; vruchteloos, zeg ik, omdat hij het bij menschen zocht, in plaats van 't alleen bij God en in zijn Woord te zoeken. O ! vergeten wij het nimmer hoe de godzalige Simeon , die de vertroostinge Israëls verwachtende was en door den Heiligen Geest in den Tempel zich bevond, door hooger aandrift bewogen bij de intrede van Maria en Joseph met het gezegend kind Jesus, dit in zijne armen sloot en tot Maria zeide: «Ziet deze wordt gezet tot een val en tot eene opstandinge veler in Israël en tot een teeken , dat wedersproken zal worden. «Woorden , waarvan de profetische diepte en hoogte in het leven onzes Heeren , ja bij eiken voetstap schier in zijne omwandeling in vervullingzijn overgegaan : maar ook woorden vol vertroosting en bemoediging voor hen , die door genade geleerd hebben zijne voetstappen te drukken en, op hoeverre een afstand zij dan ookblijven, het door Hem betreden pad wenschen te volgen. Gij, o mijn God en Zaligmaker, mijnKoningenmiju Leidsman! Gij waarteen teeken, dat wedersproken werd, en beide, Phariseën en Sadduceën, waart Gij een steen des aanstoots en eene rotse der ergernisse. De discipel is niet meer dan zijn meester, noch de dienstknecht meer dan zijn heer. Erkent dan uw standpunt en daarin uw voorregt en eere, o gij, mijne in waarheid Hervormde Geloofsgenooten! Ook gij zijt een teeken dat wedersproken wordt, ook gij wordt door dezelfde vijanden, door de Roomsch-Katholijken, de ware kinderen der Phariseën, en door den zwerm der ongeloovigen, dat kroost der Sadduceën, aangevallen, bespot en verdrukt, en ook zij meenen in hunne verblinding te kunnen te niet doen dat geloof, waarin de Almagtige zelf een hemelsche levensvonk heeft ingestort. De waarlijk Gereformeerde ziet zich dus in 't bijzondei' in onze dagen geplaatst op hetzelfde pad, door zijn Heer en Meester betraden, wandelende met de weinige getrouwen tusschen de groote menigte Phariseën en Sadduceën, verkondigende het Koninkrijk Gods, door liefde gedreven den zondaar tot de waarheid roepende, zonder vrees de logen bestraffende, waar zij zich voordoet, en 1) Hetzelfde standpunt dat ik in den jare 182G reeds aangewezen, ontwikkeld en verdedigd heb, hl ij ft ook nog in 1842 proefhoudend, waar liet opred i tel ijk wordt vaslgeliouden. In onze Wettelijke strijd des Chris tens of de ware belangen der Hervormde Kerk. zeiden wij reeds «zoo wij de Gereformeerde Kerk tegen over dc Roomschc, alzoo beschouwen, de jammerlijke toestand waarin zij zich lieden hevindt, in haar oorsprong en verdere ontwikkeling gadeslaan en inderdaad biddend uitzien , naar hetgeen dc verdere voortgang van dat verval zou kunnen sluiten ja welligt zoo 'l God behaagt, hare breuke genezen, dan heb]>en wij eenen vasten grond onder de voelen en in den strijd zelve een zeer eenvoudig beginsel van verdediging tc volgen. Immers wij zien dan met in 't ongeloof, in het bijgeloof, in de Neologie, in de valsehe Pliilosophie, in het Roomschc wangeloof, in het Jesuilismus zoó des Roomschen als Onroomschen of wat dies meer zij, zoo vele onderscheidene vijanden, die wij ieder a!zonder'ijk en op eene bijzondere wijze zouden moeien bestrijden. veel min mogen wij den eenen inroepen om met meer succes, zoo men voorgeeft, den anderen tc kunnen weerstand bieden: O, neen! zoo wij vóór dc waarheid in opregtheid strijden, dan kennen wij slechts eenen vijand, de logen ; in welk gewaad zich deze nu ook moge vertooncn , hij is en blijft dezelfde vijand en moei hij ons dezelfde afkeer, denzellden haat, denzelfden weerstand vinden, met dezelfde wapenen beteugeld worden. Want die vijand moge oorlogslisten behoeven en om des te meer tc kunnen bedriegen en verschalken, naar de wisselende en wentelende tijdsomstandigheden ook van gewaad verwisselen , maar de waarheid die op haren onbewegelijken rotssteen onwrikbaar en pal staat, die het daglicht niet'schuwt en steeds wakende, ook voor de aanvallen des nachts niet bevreesd is, betoont zich alloos dezelfde: met hel ongedekt gelaat en met het kleed der opregtheid omhangen , wacht ze moedig den vijand af, hoe en waar hij zich ook mogt vertonnen. » zoekende alleen te handhaven de eer van God en van zijn onfeilbaar Woord. Getrouw aan die beginselen en biddende tot God, dat Hij ons in zijne kracht in die belijdenisse.zal doen volharden (want zonder Hem kunnen wij niets doen), willen wij nu het merkwaardig geschrift laten volgen van een der hoöfdprelaten der Roomsche Kerk, om daaruit gelegenheid te nemen, tegen de heillooze en tevens dwaze rigting te waarschuwen, die deze Kerke blijft volgen en zal blijven volgen, zoolang zij haar rijk van onkunde, bijgeloof en afgoderij verdedigen en uitbreiden wil. BEYELBRIEF VOOR DEN VASTEN. ENGELBERTUS STERCKX, DOOR GODS B.IRMHERTIGHEID CARDINAEL—PRIESTER DER HEYLIGB ROOMSCHE KERK, VAN DEN TITEL VAN DEN H. BARTHOLOJIEÜS IN T EYLAND , AERTSBISSCHOP VAN MECHELEN EN PRIMAET VAN BELGIEN, ENZ. AEN DE CLERGIE EN DE GELOOVIGEN VAN ONS BISDOM ZEGEN EN DE ZALIGHEYD IN DEN HEER. Zeer beminde Broeders ! « Het aenkondigen der dispensatien, welke wy om groo» te redens u in de wet van het vasten moeten vergunnen, » geeft ons jaerlyks eene schoone gelegenheyd om u de i) vermaningen te geven , die wy voor uwer zielen zalig» heyd meynen noodig te zyn. » ft ■■ '< Wy gaen dezelve dit jaer waernemen om u te spreken » over het lezen van den Bybel in de moederlyke tael, » omdat men gezocht heeft u de wet te doen overtreden, » die de H. Kerk daerover gegeven heeft en het te vreezen » is dat die booze poagingen nogzullen vernieuwd worden. » Wy gaen u doen kennen de ware grondstellingen, die » hierin moeten gevolgd worden , de regels, welke de H. » Kerk heeft voorgeschreven en de tucht, die in ons bis» dom onderhouden word en volgens dewelke gy ver» plicht zyt u te gedragen. » God heeft ongetwyfeld de heylige boeken zoo van het » Oud als van het Nieuw Testament gegeven tot zaligheyd » en stichting van alle menschen ; maer hy heeft niet ge» wild dat alle menschen die noodzakelyk zouden moeten » lezen. De Priesters moeten ze gestadig lezen : want, zegt » den Propheet Malachias, de lippen des Priesters zullen de » wetenschap bewaren en uyt zynen mond zal het volk de » wet leeren, omdat hy den gezant is van den Heer der » heyrkrachten 1); en den Apostel Paulus zegt aen zynen «discipel Timotheus, welken hy Bisschop van Ephesen >< gesteld had, dat: alle schriftuer van God ingegeven dien» stig is om te onderwyzen, om te wederleggen, om te be» rispen en om te onderrigten in de geregtigheyd , opdat » den mensch Gods tot de volmaektheyd kome en in staet zy » tot alle slach van goede werken 2). Ook heeft de H. Kerk »ten allen tyde de Priesters belast van zich toe te leggen >» op de H. Schriftuer en ze te overwegen. Maer het is aldus >» niet gelegen met de enkele geloovigen. Noch God , noch » de Kerk verplicht hun van ze te lezen. Alhoewel tycfens 1) Maleaeli. II: 7. 2) 2 Tim. III: 10, 17 de eerste eeuwen van de Kerk de geloovigen ze veel leesden onder het bestier hunner Herders, nooyt hebben zy gemeynd dat zulks noodig was om zalig of om grondig in het geloof onderrigt te worden. Den H. Irenaeus, die korts na de Apostelen geleefd heeft, leert ons hoeverre hy van dat gevoelen verwyderd was : Hoe dan , zegt hy, ware het dat de Apostelen de Schriftuerons niet hadden agtergelaten, zouden wy toch den regel der overlevering niet hebben moeten volgen , die zy toebetrouwd hebben aen diegene, welke zy over de kerken gesteld hebben ? Vele natiën, die tot het geloof gekomen zyn, hebben dezen regel gevolgd met te leven volgens de waerheden van zaligheyd, die door den H. Geest in hun hert geprint waren; en deze die het geloof omhelsd hebben zonder Schriftuer zyn zeer wel onderwezen en aengenaem aen God, levende in eene volkome regtveerdigheyd, zuyverheyd en wysheyd 1). » Den H. Augustinus leert ons dezelve waerheyd nog uytdrukkelyker: eenen mensch, zegt hy, die ondersteunt is door het Geloof, door de Hoop en door de Liefde, heeft de Schriftuer niet noodig, tenzy om andere te onder wyzen en alzoo leven vele kluyzenaers in de wildernis zonder de heylige boeken te hebben 2). » Waerlyk de geloovigen die wel onderwezen zyn in de Ghristelyke leering, welke hun geleerd wordt in den Catechismus, en die de onderwyzingen hunner Herders > gestadiglyk bywoonen, konnen alle de heylige waerheden, die het hun noodig of voordeelig is te weten, gemakkelyk > leeren, des te meer dat die onderwyzingen ingerigtzyn 1) S. frcna'iis., adv. luier. libr. f 11. cap. 4. 2) S. August.. de doe trina Christiand. lil). I, oaj>. 39. ii volgens hunne vatbaerheyd en geschikt naer eysch hun» ner noodwendigheden. » Vermits het lezen der H. Scliriftuer aen de enkele » geloovigen niet noodzakelyk is, zoo volgt daeruyt dat » de H. Kerk hun dat heeft konnen verbieden , wanneer » zulks aenleyding gaf tot groot misbruyk. Nu, Z. B. B.; » gy gaet liooren dat dit voorgevallen is. » De H. Schriftuer is duyster op vele plaetsen ; in alle » hare boeken worden uytdrukkingen gevonden moeyelyk » om te verstaen: verscheyde pjaetsen der Propheten , der «Psalmen en voornamentlyk van het Boek der Veropen» baring, leveren moeyelykheden op, waer de grootste » verstanden hebben blyven voorstaen; geheele boeken zyn » geschreven in eenen prophetieken of verborgen zin om » welken te konnen verstaen er buytengewoone kennissen » vereyscht worden. » Deze duysterheyd der H. Schriftuerkomthieruyt voort » dat zy verheve waerheden behelst, die het menschelyk » verstand te boven gaen, dat zy geschreven is geweest in >> oude talen en voor volkeren welkers zeden en gebruyken » zeer verschillen van de on^e. Daerenboven, God schynt » denienschen alzoo te hebben willen dringen , om zich te » wenden tot die gene welke Hy gesteld heeft, om dezen » H. schat te bewaren en om de waerheden dié daerin be» sloten zyn uyt te liggen. >> Is het nu te verwonderen Z. B. B. dat degene, die de » H. Schriftuer lezen , in gevaer zyn, van er den waren zin » niet van te vatten? Is het te verwonderen dat zy in groote » doolingen vallen , indien zy met ootmoedigheyd niet » luysteren nae de stem van de H. Kerk? Is het te verwon» deren dat de ketters daerin plaetsen gevonden hebben die » zy in eeuen verkeerden zin uytgelegd hebben om hunne » dolingen te bevestigen P Uyt den 2'len Brief van den H. » Petrus ziet men, dat reeds ten tyde der Apostelen eenige » plaetsen der brieven van den H. Paulus en ook andere » boeken van de Schriftuer slegt uitgelegd wierden door » onkundige ligtvaerdige menschen, welke daer van tot » hun eygen nadeel misbruik maekten 1). Den H. Vincen«tius van Lerins, leert ons hoe de ketters in de 51" eeuw het » woord Gods misbruykten : zy doorloopen , zegt hy, alle » de boeken der H. Wet in het gezelschap hunner » vrienden en in het openbaer, in hunne samenspraken en » in hunne schriften', op hunne maeltyden en op de straet, » doen zy naeuwlyks eene hunner doolingen kennen, zon» der dezelve te willen bewyzen met eenige woorden van « de H. Schriftuer. Leest de werken van Paulus van Samo« zates , van Priscillianus , van Eunomius , van Jovinianus » en van andere diergelyke ketters, en gy zult er eenen •> hoop voorbeelden van vinden : byna iedere bladzyde is » overladen met aenhalingen van het Oud-of van het Nieuw » Testament. Men moet ze des te meer schouwen en vree» zen , omdat zy zich trachten te verbergen onder de scha» duwe van de Goddelyke wet, Zy weten dat hunne verder» felyke dolingen eenen afschrik zouden inboezemen, in» dien zy naekt en bloot voorgesteld wierden, en daarom i> bedienen zy zich van Gods woord als van eenen aenge>» namen geur, om er den vuylen stank van te verminderen » en door den eerbied, die men aen Gods woord verschul>< digd is, de versmading te voorkomen, die hunne dolin» gen veroorzaken 2). » De Albigensen maekten in de 13de eeuw zoo groot mis- 1) 2 Petr. III: 1G. 2) Vincentius Lerinoisis contra haereses. cap. 35. » bruyk van het lezen van de H. boeken , dat de kerkverga» dering van Toulouse zich verplicht gevonden heeft, het » volgende decreet uyt te geven: Wy verbieden aen de » wereldlykepersoonen de boeken te hebben van het Oud» en van het Nieuw Testament, uytgenomen den Psalmboek » of getyde-boek voor den kerkdienst en detyden van onze » lieve vrouw, doch wy verbieden volstrektelyk , dat zy » deze hebben in de moederlyke tael 1). —In de i6lc eeuw » zagmen die misbruyken boven maten aangroeyen. Luther, » Galvien en andere ketters van dien tyd bepaelden zich » met de klaerste texten en welkers zin door de overleve» ring ten besten was vastgesteld, verkeerd uyt te leggen , » zy hielden daerenboven staen , dat de H. Schriftuer » alleen ons geloof kan verzekeren, dat de geloovigen ze » moesten lezen, en dat ieder ze mag uytleggen vol» gens zijn natuerlijk verstand en eygenzin of de verlich» ting , die hy van den H. Geest öntfangt, zy vervalschten » den Bybel op vele plaetsen, ja , zy zyn zoo vermetel » geweest, dat zy ergeheele boeken van afgeschaft hebben. •> Het is alzoo, Z. B. B., dat het misbruyk van Gods » woord tot op zyn hoogste gebragt is geworden. Konde » de Kerk dezen kostelyken pand nog langer aan de heilig» schending blootgesteld laten ? Konde zy nog langer in » stilzwygentheyd gedoogen , dat de heylige boeken , die .» door Gods ingeven tot zaligheyd der menschen geschre» ven zyn, gebruykt werden tot hun verderf? Was het niet » tyd , dat zy de geloovigen ging wapenen tegen de listen » die hun gelegd wierden P Ook nam zy in de algemeene » Kerkvergadering van Trente krachtige maetregels , om » het kwaed tegen te houden. Yerklaerd hebbende welke 1) Concil. Tolossanum anni 1229. Can. 14 apud Labhe lom XI. " de boeken zyn van de H. Schriftuer, die als door Gods » ingeven geschreven moeten gehouden worden, en de La" tynsche uitgave , bekend onder den naam van Vulgate, » voor echt erkend hebbende, gaf deze Kerkvergadering » een verbod van den H. text uyt te leggen tegen het ge11 voelen der H.H» Vaders en van de Kerk, aen wie alleen » toebehoort, zegtzy , te oordeelen over den waren zin en » de uitlegging van de H. Schriftuer 1). Eyndelyk belastte » zy eene commissie samengesteld uyt 18 harer leden, om " rypelyk te overwegen wat er behoorde gedaen te worden » opzigtelyk de boeken die gebruykt wierden om de kettery » te verbreyden 2) , en het is op verslag dier Commissie dat » Paus Pius IV, in zyne Bulle van den 24 Meert i564, de » regels vastgesteld heeft, die nopens de verbode boeken » moeten gevolgd worden, en onder de welke zich bevind » den regel over het lezen van den Bybel inde moederlyke » tael, welken wy van woord tot woord u gaen aenhalen: » Aengezien de ondervinding bewyst, zegt dezen regel , » dat, indien men zonder onderscheyd het lezen van den » H. Bybel toelaet, in de moederlyke tael, er door de ver» metelheyd der menschen , meer kwaed als goed zal uyt » voortkomen, zoo zal men ten dezen opzigtezich moeten » gedragen volgens het oordeel van den Bisschop, die op » het gevoelen van den Pastoor of Biechtvader het lezen van » den Bybel, door Catholyke schryvers overgezet in de moe» derlyke tael, aen diegene zal konnen toestaen aen welke » volgens zyn oordeel die lezing niet tot schade maer tot » vermeerdering van Geloof en Godsvrucht zal strekken. Zy >» moeten die toelating schriftelyk hebben; en dengenen die 1) Const. Tiid. Sess". 4. , 2) Ibid. Sess. 18 et 25. » den Bybel zonder toelating zal durven lezen of houden » zal de H. Absolutie niet mogen ontvangen, ten zy hy » eerst den Bybel aen den Bisschop heeft af gegeven. De » boekhandelaers die den Bybel in de moederlyke tael zul» len verkopen of anderzints overlaten aen diegene welke » de gemelde toelating niet hebben , zullen beroofd zyn » van den koopprys der boeken, welken door die Bisschop » zal besteed worden tot goede werken , en zullen daeren» boven onderworpen zyn , aen andere straffen , die de » Bisschop hun zal opleggen, volgens den aerd der overtre» ding. De kloosterlingen mogen den Bybel niet lezen noch » kopen dan met toelating hunner oversten 1). " Gy ziet uyt dezen regel, Z. B. B., vooreerst dat het » verbod van den Bybel te lezen of te bewaren in de moe» derlyke tael, dat is, in de Vlaemsche, Fransche of andere » levende talen , zeer streng is, aengezien dengenen, die » hetzelve overtreed onweerdig is de H. Absolutie te ont» fangen; ten tweeden dat de toelating van den Bybel te » lezen niet mag verleend worden , dan aen diegene welke » hem konnen lezen zonder gevaer en er een waer voor» deel uyt trekken ; en ten derden , dat er alleenlyk ge» handeld wordt van Catholyke vertalingen : want wat de » kettersche of verdachte vertalingen betreft, deze moeten » aenzien worden als boeken die t'eenemael verboden zyn. » Dezen regel wierd in ons Bisdom afgekondigd korts na » deszelfs uitgave en is hier altyd getrouwelyk gevolgd ge» weest, met uytneming nochtans, dat de gemelde toela» ting niet schriftelyk moet zyn, dat zy kan verleend wor» den door de Pastoors en Biechtvaders, dat het niet noodig 1) Regula quarla Inilicis libiornm proliihitornm a Pio IV approliati Conslit. qnae incipil: Dorainici de dio 24 Martii 1564. >■ is de Bybels die men niet mag behouden , aen den Bis» schop zelf af te geven , en dat de straffen welke aen de » boekverkoopers opgelegd worden buyten gebruyk zyn. » Den roemweerden Fenelon , Aertsbisschop van Came» ryk, die een merkelyk deel van ons Bisdom , alsdan afhan» kelyk van dat van Cameryk, bestierd heeft, en dien wy » daerom des te liver aen halen, zegt, dat men in ons land » de vertalingen des Bybels in de moederlyke tael en het » gemeen lezen van denzelven door wereldlyke persoonen, » zonder onderscheid meer als elders gevreesd en afge» keurd heeft. De onheilen, voegt hy er by, welke de » ketters van het land veroorzaekten , ten tyde van de >» Hertoginne van Parme , de naburigheyd van Holland en » de groote aangekleefdheyd , die het land altyd behouden » heeft voor den H. Stoel, zyn de oorsaek geweest van » deze verdobbelde voorzorg IV O / » Inderdaed als men de kerkvergaderingen en de kerke» lyke voorschriften van ons land nagaet, vind men dat de » Bisschoppen en voornamentlyk onze voorgangers altyd " gezorgd hebben om dien regel van PiusIV te doen hand» haven en onderhouden. De provinciale Synode, gehouden » te Mechelen in 1807, bevool aen de Pastoors van de re» gels betrekkelyk de verbode boeken, waeronder zich den » regel bevind dien wy zoo komen aen te halen, dikwyls » aen de geloovigen voor te houden 2). In de Diocesaen » Synode, gehouden te Mechelen in 1609, heeft de Aerts» bisschop Mathias Hovius dezen regel vernieuwd en aen » de boekverkoopers bevolen van den bybel in de moeder»lyke tael niet te verkoopen , dan alleenlyk aen diegene, 1) Lellre sur Ia leclure de la Bible. 2) Conc, Provinc. Mechlin. Anni 1607. ïit. I. Caji. 7. » welke de toelating' om hem te lezen zouden bekomen » hebben 1).- » Maer het is in den Catechismus, welke de Bisschoppen » van de kerkelyke Provintie van Mechelen eenparelyk heb» ben uytgegeven in i6a3 , dat de grondregels, welke de » geloovigen ten dezen opzigte moeten volgen , met eene » byzondere zorg voorgesteld zyn. Wy gaen u de vragen » en antwoorden aenlialen, die ze bevatten. » V. De KetterscheBybels zyndieookheyligeSchriftuer? » A. Geenzints: wantzy vervalscht zyn op vele plaetsen. » V. Is het niemand verboden den Bybel te lezen? » A. Ja: het is aen gemeyne lieden verboden dien zonder » oorlof te lezen in de moederlyke tael. »V. Is de Schriftuer heel klaer en kan ze een iegelyk » wel verstaen? » A. Neen : maer zy is zeer duyster op vele plaetsen en » daerom is het zeer zorgelyk voor ongeleerde menschen » die te lezen. » Als wanneer op het eynde van de iy'la eeuw de Janse» nisten en Quesnellisten hunne dolingen zogten te versprey» den by middel van verkeerde vertalingen van den Bybel » en byzonderlyk van het Nieuw Testament, dan hebben de » Bisschoppen van ons land in eene vergadering, gehouden » te Brussel den g January 1691, besloten van eenparelyk » te werken om de poogingen der nieuwsgezinden tegen te •» gaan. Humbertus a Precipiano , alsdan het Aertsbisdom » van Mechelen bestierende, gaf denzelven dag een decreet » uyt, waerinstaet hetgeen volgt: «Wat aengaet het lezen « » der Heylige boeken, gelyk wy de Priesters, die met de » » zorg en bestier der zielen gelast zyn, en die zich daertoe 1) Synud. Dioec. Mechlin. Anni 1609. Tit. I. Cap. 8. » bereyden, opwekken en zelfs verplichten van gedurig » dien goddelyken schat der wysheyd te doorzoeken « alzoo vernieuwen wy voor de andere alle de besluyten » en alle de bevelen, die gegeven zyn hetzy door het » Provinciael 't zy door 'tDiocesaen Synode, hetzy door » onze voorgangers ter uytvoeringvan den... regel... die >> eertyds voorgeschreven en in deze gewesten ontfangen » is 5 want de ondervinding bewyst heden niet inin als » eertyds dat indien men zonder onderscheyd het lezen » van den Bybel toelaet in de moederlyke tael, er door » de vermetelheyd der mensclien meer kwaed als goed » zal uyt voortkomen. » » Verders wederroept hy alle verleende toelatingen en verzoekt van de bybels die men zal laten lezen aendachtelyk te overzien, opdat er geene kettersclie, verdachte of verbode vertalingen komen in de handen der geloovigen 1). » In eenen herderlyken brief van den 12 October 1692, welke geprezen is geweest door den Paus Innocentius XII, verzoekt denzelven Aertsbisschop de geestelykheyd van den bovengemelden regel aen de geloovigen uyt te leggen en hy voegt er de volgende aenmerking by: « «Indien het » lezen van de H. Schriftuer, overgezet door Gatholyke » schryvers in de moederlyke tael, gevaerlyk is voor de per» soonen, die weynig geleerd zyn, hoeveel grooter gevaer .. is er dan niet in gelegen, indien de vertaling geschied » is door verdachte menschen van een twyfelaclitig geloof, » diehunne dolingen waermede zybesmetzynopeenefyne » en looze wyze daer hebben weten in te brengen » » 2). 1) Decrelum Ilumberti Guillelmi a Praecipiano Arcli. Meclil. tle non legenda Sacra Seriptura in lingua Vulgari etc. Datum Bruxellis die 9 mensis Jauuar. 1B91. Vid. Synodicon Belg. Tom. I. pag. 572. 2) Epistola 1'astoralis H. G. a Praecipiano Arch. Mechl. super praeci- » Deze maetregels zyn bekrachtigd geworden door de » Bulle Unigenitus , gegeven door Clemens XI den 8 Sep" tember i7i3 , waerin zeven propositien gedoemd zyn, » die de byzonderste dolingen bevatten, welke men had » zoeken te verspreyden nopens het lezen der H. Schrif» tuer i). Deze Bulle moet aenschouwd worden als eenen » vasten regel des geloofs en der zeden , en is ook door >■ geheel de Kerk voor dusdanigen aengenomen. Wy zien >. uyt de echte acten, uytgegeven door den Cardinael Tho» mas Philippus van Alsatien, Aertsbisschop van Meche» len 2) , dat deze Bulle als dusdanig aenvaerd is geworden » door alle de Bisschoppen van Belgien en dat de geestelyk» heyd van ons Bisdom daeraen zich onderworpen heeft op » eene zeer plechtige wyze. Ook wierd hierdoor een eynde » gesteld aen de opgereze geschillen en den regel van » PiusIYnopens het lezen van den Bybel in de moederlijke » tael, wierd hier voortaen onderhouden met de grootste » naeuwkeurigheyd. » Het was voor onze tyden behouden nieuwe poogingen » te zien aenwenden om eene zoo heylzame en wyze regel»tucht om verre te werpen. Niet alleenlyk zyn er in ons » bisdom kettersche, onvolledige en verdachte vertalingen » van den Bybel rond gedragen en uytgedeeld, maer daer » en boven zyn er schriften verspreid geworden , waerin » men u zoekt te doen gelooven, Z. B. B., dat gy de H. » Schriftuer noodzakelyk moet lezen en dat zulks u door » de Kerk ten onregte verboden word. Diegene, welke die puis Ecclesiarum Belgicae tarbis. Data Mechliniac 12 Oct. 1G92. Vide Synodicon Belgicum. Tom. II. pag. 398. 1) V. Conslit. Unigenitus Dei Jilius. Prop. 79-85.. 2) V. Acta Ecclesiae Mechliniensisanni 1718 circa bullam Unigenitus, V » poogingen aenwenden, wisten ongetwyfeld niet, dat de >> regeltucht daerover in ons Bisdom bestaende gesteund is » op een zoo oud gebruyk, op zoo krachtige beweegrede» nen , en op een zoo achtbaer gezag. Dank aen de waek» saemheyd uwer Herders en aen uwe gekleefdheyd aen de » H. Kerk , gy hebt u niet laten bedriegen en gy hebt de « poogingen uwer ziel-vyanden verydeld.Terwyllietnoch» lans te vreezen is dat zy daerop nog zullen wederkomen, >. is er u hoogst aen gelegen van welgewapend te zyn tegens » de lagen, die u zullen gelegd worden: en daerom ver» manen wy u van ten dien opzigte uwe pligten altyd meer » en meer trachten te kennen. » Gy hebt den regel gehoord, welken doorden H. Apos» tolyken Stoel is voorgeschreven en welken door onze » voorgangers met de grootste zorg is staende gehouden. » Indien de Kerk geloofd heeft in andere landen dien » regel te konnen verzachten , lietzy met vertalingen te lav ten lezen die vergezeld zyn van aenmerkingen getrokken » uyt de Heylige Vaders ofvan Catholyke schryvers, hetzy » andersints, wy gelooven niet te min de regeltucht te moe» ten handhaven , die daerover in ons Bisdom bestaet. De 11 beweegredens, op welken zy gegrond is,bestaen hiei nog >. in geheel hunne volheyd : immers er worden hedendaegs >» zoo wel als eertyds boose en ligtveerdige menschen ge» vonden, die den heyligen text misbruyken om hunne » valsche leeringen voor ware te willen doen gelden; er » worden hedendaegs zoo wel als eertyds trotsche nieuws» gezinde gevonden, die den heyligen text volgens hunne ,, eyge beliefte uytleggen; er worden hedendaegs zoowel als »' eertyds valsche ieveraers gevonden, die kettersche, on» volledige en verdachte Bybels verspreyden. Houd u dus » standvastig,Z. B. B., aen de leering, welke in den Cate- » chismus van ons Bisdom voorgehouden word, gelyk wy u » hierboven hebben aen^eliaeld : overweegt wel wat srevaer O O ö » er in gelegen is in het lezen van de H. Schrift voor die per» soonen, die weynig geleerd of weyniggesterkt zyn in het » geloof of die min onderdanig zyn aende stem van hunne » Herders : tracht wel doordrongen te zyn van de beweeg» redens, om dewelke deHeyligeKerk dit verbod gegeven » heeft : onderwerpt u met alle ootmoediglieyd aen eene » zoo wyzewet, die gegeven is door den eygen Stadhouder » van Jesus-Christusen die u zoo aenhoudentlyk wordvoor» gehouden door de Bisschoppen, welke van God gesteld » zyn om u te geleyden in den weg der zaliglieyd en van >< welken den Zaligmaker des werelds gezegd heeft: die u » hoort, hoort my; en die u versmaed, versmaed my 1). v Indien gy de H. Schriftuer niet moogt lezen, tracht » met zooveel te meer iever en neerstigheyd de sermoonen » en andere onderwyzingen by te woonen, waerin uwe » Herdersu de waerheden uytleggen welke in de H. Schrif» tuer staen uytgedrukt. Leest, in plaets van den Bybel, » deszelfs korte begrypen en andere godvruchtige werken , » die hedendaegs in zoo groot getal gedrukt worden. Deze » lezing zal u op eene klare en gemakkelyke wyze en zonder » eenig gevaer voor uw geloof al doen kennen wat de H. » Schriftuer voor u belangryks inhoud. » En gy, Zeer Geliefde Medewerkers, wilt wel opmer» ken , dat,volgens den wil der H. Kerk, gy de toelating, » van den Bybel te lezen in de moederlyke tael, niet moogt » geven, dan aen diegene , welke uyt deze lezing niet al» leenlyk geene schade, maer integendeel vermeerdering » van geloof en van godvruchtigheyd zullen trekken. Ver- 1) Luc. X: 16. I » leent dus die gunst niet dan aen die, welke deze dobbele » voorwaerde bezitten en dat nog voor een bepaelden tyd, » opdat gy kont ondervinden of die lezing hun waerlyk » voordeelig is. Legt hun op, dat zy niet dan van Catholyke » vertalingen gebruyk mogen maken; legt hun uyt de voor» zorg, die zy1 moeten volgen om den heyligen text met » vrucht te lezen en wel te verstaen : eyndelyk beveelt hun » neerstiglykvanhet Woord Gods te lezen met de grootste » eerbiedigheyd, met een zuyver inzigt en met dien geest » van ootmoedigheyd en onderwerping aen het gezag der » H. Kerk, die alleen alle gevaer kan afkeeren en die » lezing kan doen strekken tot hunne zaligheyd. » De beweegredens, welke ons de vorige jaren hebben » toegelaten de wet van het Vasten te verzachten, alsnu nog » bestaende, hebben wy gedacht dezelfde dispensatiën te » mogen vergunnen, te weten: » I. Het is toegelaten boter en zuyvel te gebruyken, » behalyen op Assche-Woensdag en Goeden-Vrydag. » II. Het is toegelaten eyeren te eten alle dagen, behal» ven op Assche-Woensdag, de dry Quatertemperdagen en » de dry laetste dagen van de Goede-Week : op de Zonda» gen meermaels (hetgeen ook geoorloofd is op de andere » dagen voor degene, die ontslagen zyn van het Vasten of » die daer niet toe verpligt zyn), maer op de andere dagen » eenen keer en dit in de voornaemste maeltyd en niet in » de collatie : hetgene men ook onderhouden moet op de » andere Vastendagen van het jaer. Desaengaende is nogtans » aen te merken, dat dit verbod zich niet uytstrekt tot eye» ren die dienen om andere spyzen te bereyden, maer al» leenlyk tot dezulke welke men in het afzonderlyk en als » eene byzondere spyze opdient. » III. Het is toegelaten vleescli te eten op den Zondag', » Maendag, Dynsdag en Donderdag van iedere week, uytge» nomen den eersten Donderdag engeheel de Goede-Week. » IV. Het is verboden meermaels daegs vleesch te eten , » uytgenomen op den Zondag. » Y. Het is verboden vleesch en visch te eten op dezelf•> de maeltyd. » VI. Het is toegelaten meermaels daegs te gebruyken « afgesmolten vet in de plaets van boter , op die dagen , » dat het niet verboden is vleesch te eten , alhoewel men » in de plaets van vleesch niet zoude eten dan visch. » VII. Men is verpligt te lezen dry Vader-onzen en IVees» gegroeten en eens de acten van geloof, hoop, liefde en >i berouw, op iederen dag, dat men zal gebruyk maken van » de boven vergunde toelatingen of dispensatien. Men zal » zich nogtans kunnen ontlasten van deze verpligting met » in den offerblok van den Vasten te storten , ieder volgens » zyne devotie, eene aelmoes welke zal gebruykt worden » tot godvruchtige werken volgens ons goeddunken en vol» gens de gebruyken in dit Bisdom aengenomen. » VIII. ïerwyl de militairen van allen graed, hunne huys» vrouwen , kinderen en dienstboden , als ook de andere » persoonen in dadelyken dienst zynde, aen ons geestelyk » gezag onderworpen zyn en dat hunnen staet eene byzon» dere toegevendlieyd van onzen kant vereyscht, zoo staen » wy hun toe, by vermeerdering van dispensatie, het ge» bruyk van vleesch op alle dagenyan het jaer, uytgenomen » den goeden Vijdag, op welken dag zy zich zullen moeten » schikken gelyk de andere geloovigen. — Vermits de gen» darmes en de douaniers in dadelyken dienst dezelfde toe» gevendheyd vereyschen, ter oorzake van den lastigen » arbeyd, waertoe zy gehouden zyn zoo by dag als by » nacht, zoo stellen wy hun gelyk aen de militairen. » IX. Wy gelooven aen alle onze diocesanen te moeten » erinneren, dat het hun toegelaten is gebruik te maken » van vleeschsoep en gesmolten vet op alle de Zaterdagen » van het jaer, die geene Vastendagen zyn; dat het hun » toegelaten is vleeschte eten op den feestdag van Kersmis, » wanneer dezen valt op eenen Vrydag of Zaterdag, gelyk » dit ook toegelaten is op de Zaterdagen voor Kersmis tot » O. L. V. Lielitemis inbegrepen : maer dat het stre'ngelyk » en op doodzonde verboden is ■vleesch te eten op de andere » Zaterdagen van het jaer, even als op de Vrydagen, gelyk » het ook verboden is op den feestdag van den H. Marcus en >i de dry Kruysdagen. Eyndelyk dat, buyten den grooten » Vasten , de Vastendagen zyn : de Woensdagen, Vrydagen » en Zaterdagen genaemdQuatertemperdagen, de Vigilie» dagen voorPinxen, voor de plegtigheyd van de H. H. Pe» trus en Paulus, voor O. L. V. Hemelvaert, voor Aller» heiligen en voor Kersmis. » Dezen tegenwoordigen Bevelbrief zal op den predik» stoel afgelezen worden op den Zondag van Quinquagesima » en in de kerk gehangen worden. » Gegeven te Mechelen onder ons handteeken , onzen » zegel en het tegenhandteeken van onzen Secretaris den » 4 February i84i • » ENGELBERTUS, L. S. Card.-Aertsb. van Mechelen. Door bevel van Zyne Eminentie den Cardinael-Aertsbisschop, A. GENNEIIÉ, Secretaris. Ziedaar de bevelbrief in zijn geheel en letterlijk weergegeven : dat wij ons met het laatste deel, hetwelk de dispensatiën inhoudt, niet zullen bezig houden, zal, vertrouw ik, ieder verstandige lezer van zelve begrijpen. Daar, waar op doodzonde verboden wordt op sommige dagen vleesch te eten , en bevolen zulk eene verklaring in de Kerk op te hangen, staat men verlegen welken naam zoodanige dwaasheden te geven. Dat de schrijver zijn bevelschrift met het vleesch eindigt is onbetwistbaar, maar hoe weinig hij met den geest is begonnen , zal ik in deze bladen voor elk onpartijdige trachten te bewijzen. Zeker eene Kerk die aan de zielen de geestelijke spijs verbiedt, komt er spoedig toe om plegtig te verklaren, bet gebruik van visch, vleesch-soep en gesmolten vet toe te staan ! ! Dit Bevelschrift is in het vorige jaar alomme in Belgie verspreid, en meer bepaaldelijk aan de geestelijken en de geloovigen van het Bisdom van Mechelen toegezonden. Het is een stuk der aandacht wel waardig. Vooreerst ten opzigte van deszelfs schrijver. Immers men heeft hier niet het gevoelen van een of ander individu, weinig bekend of van weinig invloed: neen ; de schrijver behoort tot de hoogste orde en rang bij de Roomsche geestelijkheid, en zijn titel als Kardinaal-Priester-Aartsbisschop en Primaat van Belgie, zou hem spoedig onder de Kandidaten bij den Pauselijken zetel een plaats kunneu inruimen i). Van zulk een man nu verwacht men woorden van vermanin- 1) Eenige dagen nadat wij dit hadden terneergeschreven, lazen wij in een onzer dagbladen dat de Aartsbisschop tol eene hoogere waardigheid te Rome zelve zou worden geroepen en de Bisschop van Luik in zijne plaats tot Primaat van Belgie verheven. gen , die geheel overeenkomstig den geest en het wezen der R. K., eene getuigenis zullen afleggen van 't geen zij of goed of afkeurt. En slaan wij dan het oog op den inhoud van 't mandement, dan moeten wij nagaan eerst deszelfs strekking in 't algemeen, en dan de wijze waarop hetzelve gemotiveerd wordt. En welke is nu die strekking? welk is 't bevel van den Kardinaal Aartsbisschop ? Dat de leeken zich onthouden van de lezing der H. Schrift. In dit verbod is een merkteeken van den Antichrist, omdat geen krachtiger middel door den Vader der logen kan uitgedacht worden , om zijn rijk staande te houden , .dan het beletten van den toegang tot dat woord , dat bepaaldelijk door den Heere Jesus genoemd wordt, de Waarheid, i). Het Oud Testament intusschen en het Nieuwe leeren het tegendeel van dit verbod : «Welge» lukzalig, noemt David den man (d. i. niet den Priester » alleen maar elk een) die de wet dag en nacht bepeinst 2), Elders zegt hij :» Ik zal mij zeiven vermaken in Uwe inzet» tingen , Uw woord zal ik niet vergeten. De wet Uwes » monds , o Heere is mij beter dan duizenden van goud » of zilver. Hoe lief heb ik Uwe wet, zij is mijne betrach» tinge den ganschen dag. Uw woord is een lamp voor » mijnen voet en een licht voor mijn pad. De openinge » Uwer woorden geeft licht, den slechten verstandig 111a» kende 3). De Propheet Jesaia komt van Gods wege tot het volk met den last, « zoekt in 't boek des Heeren en >< leest» 4) • Doch wat hebben wij meer getuigenissen van noode, dan het stellig gebod des Heeren « onderzoekt de « Schriften , want gij meent in dezelve het eeuwig leven te 1) Joh. XVI [: 17. 2) Ps. i. 3) Ps 0X1X. 4) Jes. XXXIV: 16. » hebben en die zijn het die van mij getuigen i) >>, welke woorden de Heere zelfs aan de Hem nog vijandige Joden heeft toegesproken, opdat zij door dat onderzoek, tot de overtuiging der waarheid zouden komen; en zouden wij dan om ons meer en meer van de zaligmakende waarheid te overtuigen, niet in staat zijn de Schrift zelve te onderzoeken, maar genoodzaakt zijn , op gezag van anderen te gelooven? Geheel anders deden de in Gods woord als van bijzonder edelen zin geprezene Bereërs , die de aangehoorde prediking des Evangelies van Paulus , wel is waar met toegenegenheid ontvingen, maar zelfs die Apostolische leering niet geheel aannamen , dan na dezelve dagelijks aan de Schriften getoetst te hebben, om te onderzoeken of deze dingen , die Paulus verkondigde , alzoo waren 2). Zal dan eene Kerk, die zich eene Christen Kerk, ja de eenige ware Kerk noemt, verbieden, wat de Heere Jezus nadrukkelijk gebiedt en de praktijk in de Christelijke Kerk van hare vestiging af, geweest is? zal zij dit doende niet onwederlegbaar betponen, het merkteeken des Beestes te bezitten en een der krachtigste werktuigen te zijn, waardoor de vijand van God en der menschen zijn rijk van onkunde, logen en Gode wederstrevigheid onder de menschen uitbreidt ? Immers de Propheet roept uit en wij mogen het hem nazeggen : « ziet zij hebben des Heeren «woord verworpen , wat wijsheid zouden zij dan heb» ben 3). » Maar hoezeer het uit deze plaatsen genoegzaam gebleken is, hoe weinig het verbod van den KardinaalAartsbisschop op het getuigenis, het eenig onfeilbaar ge- 1) Joh. V: 39. 2) Hand. XVII: 11. 3) Jer. VIII: 9. 