Geschiedenis van het tijdperk van 25-jarigen vrede: 1849-1874
Volgens haar verhaal, had ze den meesten tijd slapend doorgebracht;
tegen den avond, als 't haar tusschen die ontzaglijke ijsbrokken zoo
angstig werd, verborg zij zich in haars vaders jas en viel dan spoedig
in slaap; ook des daags wikkelde zij zich warmpjes in dien jas. En als
er een ijsschol of ander voorwerp haar stuk dak bedreigde, hield ze
de handjes voor de oogen, om 't gevaar niet te zien, waaraan ze was
blootgesteld. Al den tijd dien ze op den vloed had doorgebracht, had
ze niets gegeten; slechts met een stukje ijs, nu en dan in den mond
genomen, haar dorst gelescht; ze had van tijd tot tijd lekkere appelen
zien voorbijdrijven, waarvan ze zooveel hield, maar er de handjes niet
naar uitgestrekt, dewijl ze bang was, dat ze in 't water zou vallen. Met het huis van Nikkels waren ook de kuiper Piek en zijn gezin een
prooi der golven geworden. Hij had met vrouw en vijf kinderen een
schuilplaats gezocht op den zolder van Nikkels' schuur. En Marcelis van der Veen? Twee malen moest hij, na zijn scheiding van
Hanneke, van boom verwisselen. Zeven uren hing hij aan den laatsten;
toen werd hij, uitgeput naar ziel en lichaam, door eenige schippers van
~Druten~ gevonden. De geheele ~Tielsche waard~, die met het stedeke ~Batenburg~ twintig
dorpen, benevens vele buurtschappen en gehuchten telt, werd een
prooi van het woedende water. Van ~Whamel~ af zag men niets dan een
onafzienbaren waterplas, waarboven hier en daar een enkel dak uitstak. Te ~Alphen~ stroomde het water op sommige plaatsen een el hoog over
den Maasdijk. Omstreeks tachtig menschen, die hun toevlucht op de
zolders hunner woningen gezocht hadden, verkeerden te ~Ammerzoden~ in
doodsgevaar. Ook een grijsaard van zesennegentig jaren, Roekof van
Woelderen, de oudste man der geheele gemeente. Kalm en gelaten bleef
deze eerwaarde grijsaard in 't gevaar: geen jammerkreet kwam hem over de
lippen. In stille onderworpenheid aan God wachtte hij af, wat de Heer
over hem beschikken zou. Dieper den polder in woont Martinus van Fraaijen met de zijnen. Zoodra
hij de ramp van de doorbraak verneemt, brengt hij met behulp van zijn
zoontje een gedeelte van zijn vee naar de ~Maasdijk~ in veiligheid, en
keert daarop met den knaap naar huis terug, om zijn vrouw te helpen bij
't inpakken en zoo mogelijk redden van hun tilbare have. Doch reeds
komt de verbolgen vloed hem tegen. Slechts door een snelle vlucht kan
hij zich redden. Alleen kan hij dat doen; maar hij kan den knaap toch
niet achterlaten. Hem in de armen te nemen, dat zal zijn loop vertragen. Daar ontdekt hij een hoogte. »Klim daar op, dan kan ik u straks halen,"
zegt hij en spoedt zich, nadat hij zijn jongen in veiligheid gezien
heeft, ijlings voort. Hij werpt zich in een drieplanker, een bootje van
de kleinste soort. Hij waagt er zich mee op den vloed en brengt het kind
behouden thuis. Maar ook hier begint het water te rijzen--eerst zoeken
ze hun toevlucht op den zolder, toen op het dak. Levensmiddelen hebben
ze niet mee kunnen nemen. Hongerdood of verdrinken--beiden grimmen hen
aan. In Gods naam begeeft hij zich met vrouw en zes kinderen in de ranke
boot. De moeder bindt haar zuigeling op het bloote lijf, uit vrees, dat
het kind bevriezen zal. Zes uren lang dobberen zij op den vloed. Vrouw
en kinderen zijn verkleumd van koude. Daar komen zij aan de ruïnen eener
kerk. Nu zijn ze dicht bij hun redding en worden voorloopig opgenomen in
de woning van den heer J. de Waal, van alles beroofd, behalve van het
vee, dat Martinus naar een dijk gebracht en een bed, hetwelk hij in 't
schuitje meegenomen heeft. Op 't kasteel, bewoond door baron Arthur de Woelmond, zijn, behalve de
paarden en koeien welke er gestald zijn, drie honderd menschen geborgen,
die niets dan 't leven hebben overgehouden. Ook in ~Driel~ is de ellende vreeselijk. Daar zijn meer dan twee duizend
menschen in de Protestantsche kerk bijeen, die niets meer te eten
hebben. Te ~Rossum~ is het bedehuis met ongelukkigen gevuld en loopt
het water over den dijk, zoodat ze niet weten, of ze hun leven zullen
behouden. Te ~Hurwenen~ zitten allen in angstige bekommering op hun
zolders. Doch ik kan zoo niet voortgaan, en u de ellende schetsen, die er overal
heerscht. Ik sluit dus dit Hoofdstuk, om u in 't volgende een
liefelijker tooneel voor oogen te stellen. VIJFDE HOOFDSTUK. De Koning als redder van ongelukkigen. Hoe vreeselijk elke ramp is, hoe verschrikkelijk vooral volksrampen
zijn--in ~Nederland~ hebben ze altijd een schoone keerzijde: ze geven
den alouden geest van weldadigheid een ruim veld om zich te doen zien. Misschien was het als een tegenhanger van 't vorige Hoofdstuk niet
kwaad, dat ik u een tafereel ophing van al wat er in ~Nederland~
gedaan werd tot leniging van de ramp, zoo door particulieren als door
vereenigingen en genootschappen; gaarne zou ik de namen en daden van
de menschenvrienden mededeelen, die ondanks 't gevaar, waaraan zij
zich blootstelden, niet aarzelden, om met dikwerf ranke vaartuigen den
uitgestrekten plas in te varen, waar ze ieder oogenblik ijsschotsen
zagen drijven, die hen dreigden te verpletteren--ik wil in de eerste
plaats uw oog vestigen op een enkel man, den eersten uit het land, op
koning Willem den derden. 't Was op den vierentwintigsten Januari, dat op den dijk bij ~Brakel~,
kort na twaalven, ondanks het koude, mistige weder, een groote menigte
volks zich om het door de wateren gespaarde veerhuis verzameld had. Ge
herkent onder hen den ouden Veldhuis en zijn zoon Frits, ook Bernard die
uit zijn dorp is overgekomen, om zijn ouders te bezoeken, en te zien, of
hij ze met zijn geheele familie naar zijn pastorie kan medekrijgen. Ze
hebben dat echter afgeslagen; daar ze hopen, dat voor hen 't gevaar te
boven is en ze gaarne bij hun goed willen blijven. Bernard zou wel eer
zijn gekomen; maar ook bij hem heeft het gespannen, en hij kon vrouw en
kind (want hij heeft een zoon) niet verlaten, ook zijn gemeente niet,
zoolang ook zij door watersnood bedreigd werden. Doch nu 't gevaar
geheel van hen is afgewend, is hij overgekomen, in de hoop, dat er ten
minste eenigen mede zouden gaan--we hoorden reeds, dat dit hem mislukt
is. In 't veerhuis bevinden zich onder anderen de burgemeester van ~Brakel~,
die tevens dijkgraaf van het polderdistrict ~Bommelerwaard~ beneden den
~Meidijk~ is, ook de predikant en de rijksontvanger der belastingen van
~Brakel~. Doch waarom staat al dat volk daar; waarom richten allen hun
blikken naar de overzijde der rivier en wel bepaald in de richting van
~Gorkum~? Waarom schijnt hun 't wachten niet te verdrieten; ondanks den
door 't sterk ontdooide ijs modderige paden en den kouden nevel, die hen
door de kleederen heendringt? Ik zal het u zeggen. Er is tijding gekomen, dat Zijne Majesteit de
Koning zich met eigen oogen zal komen overtuigen van de ramp, welke zijn
volk getroffen heeft, dat hij zooveel hem mogelijk is, hulp en leniging
zal toebrengen. Welnu, dat is de oorzaak van hun geduldig wachten. Velen
zijn er onder hen, die geen eigen woning meer hebben, wien alles door
den watersnood ontnomen is; o, met welk een ongeduld verwachten deze den
vader des vaderlands, die komen zal om met eigen oogen de ramp te
aanschouwen, welke hen getroffen heeft. Toch duurt het tot twee ure. Daar bemerkt men, in de verte eenige
rijtuigen aan den overkant der rivier. »Dat zal de Koning zijn!" is de
kreet, die uit vele monden oprijst. »Gezegend hij, die komt als Vader
des Volks!" klinkt het in menig hart. Daar staan de rijtuigen aan den
overkant stil. Koning Willem de derde, vergezeld van zijn broeder
Prins Hendrik en van den gouverneur[7] van ~Gelderland~, stapt in de
schietschouw en laat zich de ~Waal~ overzetten. Nauwelijks is hij aan
land, of hij wordt door een luid »Hoezee! Leve de Koning!" verwelkomd. [7] Tegenwoordig commissaris des Konings. Terstond worden de burgemeester, de predikant en de rijksontvanger van
~Brakel~ aan Zijne Majesteit voorgesteld. »Mijne Heeren!" zegt de Koning. »Ik verzeker u, dat ik gevoelig ben over
al hetgeen gij verricht hebt, om in den eersten en dringendsten nood te
voorzien. Nooit--neen nooit zal ik dit vergeten."

Nu leidt men Zijne Majesteit rond, opdat hij eenig denkbeeld moge
erlangen van de grootte en uitgestrektheid der ramp, hier door 't water
aangericht, en men kan 't hem aanzien, hoezeer 't leed zijner geliefde
onderdanen, zijner medemenschen hem schokt. Nauwelijks gunde de Vorst zich den tijd, om des nachts te rusten van
zijn vermoeiende en door den dooi al gevaarlijker en gevaarlijker
wordende tochten; terwijl hij de ongelukkigen van de overstroomde dorpen
in den beneden- en boven- ~Bommelerwaard~ bezocht. Overal poogde hij
de slachtoffers van den watersnood te bemoedigen door een vriendelijke
toespraak, overal zorgde hij met milde hand, dat er in hun behoeften
voorzien werd. We zullen den Vorst niet voet voor voet op zijn tocht
volgen; liever willen we enkele schitterende tooneelen van zijn verblijf
op de plaats van den rampspoed opgeven. Geen koude, hagel of sneeuw, geen levensgevaar zelfs, hield den Vorst
terug om zijn landgenooten te helpen en op te beuren. Hij bezocht alle
plaatsen, waar ongelukkigen gehuisvest waren, deed zelf onderzoek naar
hun behoeften, luisterde met deelneming naar 't verhaal hunner rampen en
de bijzonderheden hunner redding, ja wilde weten, of ze wel goed gevoed
werden. In een der openbare gebouwen van ~Kerk-Driel~ was men juist
bezig aan 't opscheppen van soep. »'t Schijnt hun goed te smaken," zegt
de Vorst met een vergenoegd gelaat. »Apropos! Schep mij ook eens bord
op," beveelt hij op vriendelijken toon. Men gehoorzaamt; de koning eet
met smaak de helft van 't bord leeg. »Nu, dat is krachtige kost," zegt
hij tevreden, »dat zal den menschen goed doen. Laat het hun vooral aan
niets ontbreken, hoor!"--»Informeer eens bij de commissie, of er nog
voorraad genoeg is," vervolgt hij tot zijn adjudant, »en zeg haar, dat
zij anders op mij kan rekenen."

Maar door de steeds herhaalde bijdragen, welke de verschillende
commissiën, uit 's konings kas ontvingen, raakte die eindelijk uitgeput. Men zeide het hem. »Nu, wat zou dat?" vroeg hij, »als 't niet anders
kan, zullen we ons wel eenigen tijd behelpen; die arme bloeden hebben
't vrij wat meer noodig dan wij."

De koning was te ~Tiel~. 't Was kort na de overstrooming van 't land
tusschen ~Maas~ en ~Waal~. »Sire," waarschuwt men hem. »De tocht is gevaarlijk. Uwe Majesteit zal
vóór den nacht niet terug kunnen, en 't zal Haar bezwaarlijk vallen, een
voegzaam nachtverblijf te vinden."

»Een nachtverblijf, mijne heeren?" vraagt de Vorst lachend. »Ziet mij
eens aan. Zoudt ge niet denken, dat ik nog sterk genoeg was, om 't een
nacht op den dijk uit te houden? Kunnen we niet terugkomen, welnu, dan
blijven we op den dijk. Er zijn er zoo velen die er zich in moeten
schikken; wij zullen er ook niet van sterven."

»Maar Sire," zegt de veerman, toen de koning in de veerschuit stapt. »De
tocht zal lang duren en is gevaarlijk ook."

»Durf jij er over?" vraagt de koning. »Ja, Sire, als 't moet, durf ik alles," antwoordt de veerman. »Dan durf ik het ook. Steek af!"

In een dikken pijakker gehuld, met hooge kaplaarzen aan, blijft hij twee
uren (want zoo lang duurde de overtocht) kalm en bedaard, waar allen
sidderen. En 't was inderdaad een vreeselijke overtocht. Niet alleen,
dat een scherpe sneeuwjacht allen kil en snijdend in 't gezicht jaagt;
maar men moet tusschen dichte ijsschollen heendobberen, die telkenmale
dreigen het ranke vaartuig te zullen verbrijzelen. Het eerst gaat de koning aan wal, klautert over het ijs, springt over
wakken, waadt door plassen, 't is of hij geen rust heeft voor hij bij
de ongelukkigen is. Hij komt te ~Dreumel~, waar de burgemeester, die
van zijn komst verwittigd is, hem een eenvoudig ontbijt aanbiedt. »Nu, dat is goed," zegt de Vorst. »Men zou trek krijgen, als men zoo
lang op 't water is."

De koning laat zich het ontbijt goed smaken, en onderhoudt zich
intusschen met den burgemeester over de plaats gehad hebbende ramp. Ook
de tijd, die 't ontbijt kost, kan ten nutte der ongelukkigen besteed
worden. Spoedig is 't ontbijt afgeloopen. De koning schenkt zijn glas
nog eens vol. »Om u te bedanken, mijn waarde gastheer," zegt hij minzaam, terwijl hij
het glas ledigt. »Ik moet u zeggen, dat ik geheel en al bekomen ben, na
't frissche morgentoertje, dat ik gedaan heb.--Doch nu spoedig verder,"
zegt hij tot zijn gevolg. Ook hier worden weder de overstroomde dorpen bezocht; ook het punt,
waar de doorbraak heeft plaats gehad. De koning laat zich de plaatsen
aanwijzen, waar vroeger huizen stonden, doch die door den geweldigen
vloed verdwenen zijn. »Die arme menschen!" roept hij uit. »Zoo
van alles beroofd te zijn. Worden ook hier van die ongelukkigen
verpleegd?"--»Voorzeker, Sire," luidt het antwoord. »Welnu, brengt
mij dan derwaarts."

En nu stapt de koning in een schuit, die hem weldra bij de bovenramen
van een stevig gebouw brengt, hetwelk de woede van stroom en ijsgang
doorstaan heeft, en waar zich niet minder dan driehonderd menschen
bevinden. De Vorst treedt er binnen; hij gaat de rijen door en heeft
voor allen een vriendelijk woord. Nu eens spreekt hij een ouden van
dagen aan: »Wel hoe gaat het, vader? Op uw ouden dag zoo iets te moeten
ondervinden! 't Is erg!"--of het klinkt uit zijn mond: »Wel, moedertje. Hoe maak je 't? Toch nog gelukkig gered?"--Of hij staat stil bij een
moeder, die haar kind op den schoot houdt, streelt vriendelijk de wangen
van het wicht, en zegt: »Dat heb je ten minste nog behouden!"--Zoo
spreekt hij tot allen, vooral tot hen, van wie men hem zegt, dat zij het
meest geleden hebben. Daar wijst men hem een oud, maar nog krachtig en
stevig man. »Die heeft twee dagen lang op een boomstam doorgebracht;
terwijl de golven om hem heenbruisten, en ieder oogenblik dacht, dat
zijn laatste uur gekomen was."

De koning nadert hem, en ziet, dat de grijsaard het metalen kruis op de
oude, versleten jas heeft gehecht. De man neemt een flinke houding aan
en brengt de hand aan de pet, om op militaire wijs Zijne Majesteit te
begroeten. »Wel vriend," zegt de koning. »Hoe gaat het u? Je hebt je taai gehouden
naar ik hoor. En zooals ik zie, ben je ridder van 't metalen kruis. Heb
je den tiendaagschen veldtocht meegemaakt?"

[Illustratie: _Tresling & Co Hof-Lith Amst._]

»Pardon, Sire," antwoordt de grijsaard. »Ik diende destijds bij de
tiende afdeeling, en was onder generaal Chassè op de citadel."

»Nu, daar heb je 't warm genoeg gehad," herneemt de koning. »'t Was daar
geen haar beter dan bij ~Hasselt~ en ~Leuven~. Je kunt dus meepraten van
vuur en van water. Waar vondt je 't nu wel 't minst prettig: op de
citadel of op je boomstam?"

»Sire," antwoordt de man. »Als 't zijn moet, dan tienmaal liever in 't
vuur, dat de kogels om mij heen fluiten, dan ooit weer in 't water. Doch
in beiden heeft God mij bewaard."

»God bewaart brave soldaten altijd," hervat de koning, terwijl hij zijn
beurs uit den zak haalt en die den man overreikt. Daarna drukt hij den
braven krijgsman hartelijk de hand, en zegt bewogen: »Houd maar moed; we
zullen ook u niet vergeten."

En met deze woorden verwijdert hij zich. »Vaartwel!" zegt hij daarop met krachtige stem tot allen. »Vaartwel! Hebt slechts geduld en weest tevreden; 't zal u aan niets ontbreken!"

Ik behoef u wel niet te zeggen, hoeveel zegenbeden er uit de borst van
die ongelukkigen oprezen, zegenbeden voor den Vorst, die zoozeer toonde,
de vader en helper zijner onderdanen te zijn. De tranen, welke in de
oogen van die ongelukkigen glinsterden over de liefdevolle behandeling,
welke zij van hun koning ondervonden, waren zeker wel de schoonste
parelen, welke zijn kroon konden versieren. De tijding van 's konings
edelaardige grootmoedigheid ging door 't gansche land, en uit millioenen
harten steeg de bede op tot den Koning aller Koningen: »O Heer! spaar
onzen goeden Vorst!"--Evenals zijn naamgenoot, graaf Willem de derde,
had hij zich bij de ramp, die ~Nederland~ getroffen had, den naam van:
»Willem den goeden" waardig gemaakt! Zijn terugreis uit de overstroomde landen naar de residentie was dan ook
inderdaad een zegetocht. En toen hij in dat voorjaar in de hoofdstad
kwam, werd hij luisterrijk ingehaald en vierde men daar feest, omdat
»Willem de goede," niet alleen koning der ~Nederlanden~ was, maar
ook getoond had, de vriend en weldoener zijner door den rampspoed
geteisterde onderdanen te zijn. En met hoeveel geestdrift werd zijn
vierenveertigste verjaardag, de 19de Februari, gevierd. Schooner echter
nog volgens 's konings wensch zelf: want op dien dag had de algemeene
collecte voor de door den watersnood ongelukkig gewordenen plaats. En waar haar koning dus voortging, volgde de natie. Neen, niet alleen
volgde zij hem--ze was hem reeds voorgekomen. Nauwelijks toch was de
mare van de eerste ramp vernomen, of er vormden zich terstond overal
commissiën om gaven voor de noodlijdenden in te zamelen. Uitgevers
van dagbladen plaatsten kosteloos advertentiën en boden zich aan tot
ontvangst van giften. Concerten werden gegeven, tooneelvoorstellingen
gehouden, waarvan de opbrengst geheel voor de noodlijdenden was. Daar
kwam van alle kanten vrij wat in! Koren, brood, rijst, aardappelen,
allerlei levensmiddelen, hemden, kousen, broeken, en alle soorten van
bovenkleederen, bedden, matrassen, dekens, en wat niet al. En behalve
dat alles geld, geld in overvloed. Zoo was er onder andere op den 21sten
Januari alleen bij de commissie te ~Amsterdam~ de niet geringe som
van f 63,090.82½ ontvangen, en dat reeds op dien datum. Bij de meeste
van die gaven schreef men alleen letters; bij sommige ook versjes,
dikwerf erg kreupelrijm. Een der aardigste versjes heb ik indertijd
uitgeschreven; ik vond het zeer lief. 't Was van de leerlingen eener
jongeheerenschool, die elk uit zijn spaarpot wat gegeven hadden, en de
som van negenendertig gulden inzonden met de volgende dichtregelen:

    »Onze ouders zijn ons voorgegaan,
    Zij gaven van hun overvloed;
    Wij geven van 't gespaarde geld,
    God weet het, dankbaar van gemoed,
    En toonen, door te lenigen
    Der armen bittren nood en pijn,
    Dat wij disciplen van den Heer,
    Dat we Amsterdamsche jongens zijn."

Bij den minister van Binnenlandsche Zaken werd alleen uit ~Nederland~ en
zijn overzeesche bezittingen de som van f 253,583.86, van buiten'slands
f 304,439.69 ontvangen; terwijl de collectie van den 19den Februari
f 774,774.28 en een later gehouden algemeene verloting van voorwerpen
van kunst en smaak (alle geschenken van de inzenders) f 191,034.14
opbracht; zoodat de totale opbrengst meer dan anderhalf millioen
(1,523,831.97) bedroeg. Hoe kon 't anders bij een volk, welks koning
zulk een voorbeeld had gegeven? Wat het den koning zelf gekost heeft,
is ontzaglijk. Toch heeft hij, nog meer dan door dat geld, zich een
naam gesticht in de harten der dankbare natie door zijn bezoek aan de
overstroomde gewesten, en zal de naam van Willem den derden daar steeds
in dankbare herinnering blijven. En spreken wij van menschenliefde, dan voorzeker mogen wij ook hen niet
vergeten, die hun eigen leven waagden, om dat hunner medemenschen te
redden. Een voorbeeld onder vele. Drie schippers, Cornelis, Dirk en Jan
van de Weerd waren de eersten, die zich omstreeks acht ure in den morgen
van den 30sten Januari, dus zoo wat anderhalf uur nadat de dijkbreuk
was ontstaan, door den burgemeester van ~Whamel~, den heer Kolfschoten,
lieten bewegen, om met genoemden burgemeester op redding van menschen
uit te gaan. Dat voorbeeld werkte; Hendrik van Kessel en Andries Adams
volgden met een tweede schuit; Hol en Brouwer met een derde. De drie
schuiten voegden zich bij elkander en waren na twee uren een heel
eind in den polder gekomen. Daar kwam op eens zulk een geweldige
strooming, dat de schuit van Kessel en Adams, waarin de burgemeester was
overgegaan, zijwaarts afdreef en met ontzaglijk veel krachtsinspanning
aan het bosch van den Hoogen kamp aanlandde, vanwaar ze trachtten naar
den dijk te geraken; 't geen hun belet werd door het ijs, dat hen van
rondsomme insloot. De burgemeester, niet zoo gewoon aan wind en weer
als de flinke varensgezellen, kon 't niet langer uithouden van de
strenge koude. Andries Adams kon dat niet kalm aanzien; hij stapte
uit de schuit, nam den half verkleumden burgervader op de schouders en
bracht hem, na een vreeselijke worsteling van tien minuten tegen het
ijs en het water, waarin hij tot aan den buik ging, behouden aan den
dijk. De andere booten keerden eenigen tijd later met zestien geredden
terug, menschen, die zonder hen een wisse prooi van den dood zouden zijn
geworden. Maar de edele redders hadden nog niet genoeg gedaan. Andermaal gaan Jan
en Cornelis van de Weerd met Evert Kessel in een schuit den plas op. Daar zien ze een vrouw met vier kinderen op een ellendige stroowisch. 't Was de vrouw van Nicolaas Elsen met haar vier kinderen. Met haar man
en hun gezin en nog dertig andere menschen waren zij op het dak hunner
woning gevlucht. De woning was ingestort, de vader met de anderen waren
door den vloed weggesleept; zij met haar kinderen bleven op een stukje
riet of stroo, ter grootte van ongeveer vier vierkante ellen, drijven. Achtereenvolgens zag ze al haar buren en vrienden verdrinken, ja zij
zelf was reeds ten halvenlijve door het dak gezakt. Daar komt de
schuit met de drie wakkere mannen aan, regelrecht op haar toe. Maar de
schippers, die reeds anderen gered hebben, kunnen er ternauwernood twee
van de vijf bergen. Dat geeft een edele wedstrijd: de moeder wil niet
gaan zonder haar kinderen, de kinderen niet zonder hun moeder. Doch er
is geen tijd tot beraad. De moeder verkeert in 't grootste gevaar; half
met geweld maken ze zich van haar meester en trekken haar met een harer
kinderen in 't schuitje. Toen ze haar aan wal gebracht hebben, keeren
ze om de andere drie kinderen terug en--brengen ze in de armen hunner
moeder, die daarenboven 't geluk heeft, den volgenden dag ook haar man
gezond en wel terug te zien. Ziedaar een enkel voorbeeld uit honderde. 't Is genoeg, om u te
verheugen, dat er in dergelijke rampen altijd menschen in overvloed
zijn, die 't beeld van God niet verloren hebben, waar 't aankomt om hun
menschenliefde te toonen en anderen te redden en te behouden. En thans--genoeg van den watervloed. Als we dominé Veldhuis spraken, zou
hij zeggen:

»Daar is in dat jaar veel geleden en veel vergoed. Maar we moeten ons
ook herinneren, dat hetzelfde jaar 1861 voor Gelderland in gezegend
aandenken wordt gehouden; daar den 21sten October van dat zelfde jaar
door Z. M. den koning de eerste steen werd gelegd van de eerste
spoorwegbrug, en wel over den IJsel, te ~Zutfen~."

»Alweer de koning?" vraagt ge. Welzeker, alweer koning Willem de derde. Waar nood was, wist hij te helpen; waar een goede zaak, weldaad voor 't
land, in 't spel was, wist hij die door zijn tegenwoordigheid en
medewerking op te luisteren. We willen ditmaal onze lezeressen en lezers zelf niet naar ~Zutfen~
voeren; maar hun liever een brief mededeelen, op den namiddag van het
feest door Bernard aan Gustaaf geschreven. Waarschijnlijk zullen ze uit
dien brief bemerken, dat de familie van Veldhuis en die van de Bosson
vermeerderd is, en misschien knorren ze op mij, dat ik hun daarvan op
zijn tijd geen mededeeling heb gedaan. 't Is mijn schuld niet; dan
hadden ze eenvoudig maar de Oprechte Haarlemmercourant moeten lezen;
daar zouden ze beide advertenties hebben gevonden. Thans echter wil ik hun den door mij genoemden brief van dominé Veldhuis
mededeelen. Deze luidt als volgt:

                                     Zutphen, den 22en October 1861. »Gustaaf! »De dag van heden was voor deze stad een ware feestdag; doch niet alleen
voor ~Zutphen~, maar voor 't geheele land. Het spoorwegnet bestaat thans
niet alleen meer in de verbeelding, niet alleen meer op 't papier--de
eerste steen is gelegd van 't gebouw, dat ~Nederland~ zal doen
concurreeren met andere natiën. Ik ben gisteren naar ~Zutphen~
gereden--Margot durfde niet, om onzen kleinen Ernst; anders ware ze
zeker meegegaan. Ge weet, dat onze goede koning zelf zijn voornemen had te kennen
gegeven, om den eersten steen te leggen van de spoorwegbrug over
den IJsel, en zoo te toonen, hoeveel belang hij er in stelt, dat ook
de Noordelijke provinciën het voorrecht zullen smaken, hetwelk een
versnelde communicatie geeft. Reeds gisteren wapperde de driekleur
van ~Zutphens~ toren, waren er aan de IJselkade tribunes opgericht en
stonden van den overkant van de rivier een eereboog en groene tropeën
te prijken. Verschillende ministers en andere aanzienlijken kwamen in de
stad aan, die zelf zoo geheel en al feestelijk getooid was en waarin een
drukte heerschte, welke der stille veste anders vreemd is. Ook Jan, bij
wien ik logeerde, had zijn huis vol logés. Doch laat mij nu tot het
verhaal van de plechtigheid van den dag overgaan. Om twaalf ure kondigde een algemeene geestdrift de komst van Z. M. aan,
die met zijn gevolg door de commissie voor de Staatsspoorwegen aan de
brug ontvangen en onder fanfares naar de smaakvol ingerichte tribune
geleid werd. Hierop hield de minister van Binnenlandsche Zaken, baron
van Heemstra, een redevoering tot Z. M., waarin hij te kennen gaf, van
hoe hooge waarde de spoorwegen voor ~Nederland~, een land van handel,
nijverheid en landbouw waren, en hoe de natie met geestdrift had
vernomen, dat de koning in persoon den eersten steen tot het groote
gebouw wilde leggen, omdat Z. M. daarvan de diepe beteekenis gevoelde. De natie was dankbaar aan zijn Vorst, die zelf het groote werk wilde
inwijden, en wenschte vurig dat het hem vergund moge zijn, de voltooiing
daarvan en de ontwikkeling des lands te aanschouwen. Hierop begon de
plechtigheid: de koning stond van zijn zitplaats op en begaf zich naar
den pijler, waar de president der commissie het proces-verbaal van de
handeling voorlas, dat, met sierlijk gekleurde letters op perkament
geschreven, van de zaak zelf en de personen, die er deel aan namen,
melding maakt. Z. M. onderteekende dit stuk: dezelfde hand, die 't
vorige jaar de spoorwegwet bekrachtigde, vereeuwigde thans voor de
nakomelingschap de eerste uitvoering daarvan. Hierop rolde de president
het perkament op, en deed de koning het in een looden bus, hem tot dat
einde overhandigd. Nadat Z. M. in dezelfde bus een exemplaar van alle
munten van den Staat had geworpen, werd zij door den opzichter Springer
gesoldeerd. Nu legde Z. M. de bus in een steen, waarop gebeiteld stond:
»Koning Willem de derde heeft van deze brug den eersten steen gelegd en
daarmede den aanleg van staatsspoorwegen in Zijn rijk ingewijd." Hierop
trad de dochter van den burgemeester, de gravin van Limburg Stirum,
nader en bood, met een treffende toespraak, den Vorst den troffel aan. Aan de linkerzijde van den koning stond de ingenieur Waldorp met den
kalkbak. Op een wenk zakte de steen langzaam en statig naar beneden. Hierop bood de ingenieur Reuvens den koning den hamer aan; allen vormden
een kring om den Vorst, die nu een slag op den steen gaf--en de eerste
steen was gelegd. Op 't zelfde oogenblik hief de muziek het Volkslied aan, de klokken
begonnen te spelen, en het donderen van 't geschut verkondigde aan de
omliggende plaatsen, wat er geschied was: terwijl de geestdrift van 't
volk zich in een luid: »Hoezee! leve de koning!" openbaarde. Toen de koning de tribune verliet, zongen de jongens van Mettray eenige
door den heer Heije vervaardigde coupletten, waarvan vooral mij het
volgende zeer interesseerde. Het luidt aldus:

      »Wat ge dezen winter dee,
      Koning, hebben we óok vernomen,
      En nu ziet ons heel Mettray,
      Hoe ge 't stoompaard van de vree
    Een weg baant over de IJselstroomen. Dubbele dwinger van den vloed,
      God zij met u--wat Ge doet."

Nadat de Vorst in de groote Societeit een déjeuner had gebruikt, verliet
hij ~Zutphen~, om zich met zijn gevolg naar ~'t Loo~ te begeven, alwaar
van middag groot diner zal zijn, tot hetwelk verschillende hooge
personen, o. a. de voorzitters van de beide Kamers der Staten-Generaal
zijn genoodigd. De koning is vertrokken; maar de feestvreugde blijft aanhouden, en we
zullen van avond een prachtige illuminatie hebben. De stadswaag o. a. zal met gas worden geïllumineerd. Ook de prachtige eereboog zal fraai
verlicht zijn. 't Is hier dan ook vreeselijk druk. Volgens een matige
berekening zijn er 5 à 6000 vreemdelingen in de stad. Alle kamers en
logementen zijn van den dag van gisteren tot morgenavond besproken. Binnen een rayon van zes uren gaans waren er reeds gisteren geen
rijtuigen meer te krijgen. Ik behoef u dus niet te zeggen, hoe vol het
overal is. Gelukkig, dat ik een goed onderkomen heb. En nu, te midden
der feestvreugde heb ik aan u geschreven; 't zij voor ditmaal voldoende. Mijn groeten aan Florence, veel kussen aan de kleine Marie. Ik ben als altijd

                                               Uw toegenegen broeder
                                                      Bernard. PS. Juist wilde ik mijn brief in 't couvert doen, toen Jan mij nog de
volgende bijzonderheid mededeelde, welke ook gij zeker niet onaardig
zult vinden. De stoel, waarop Z. M. op de tribune zat, was die, welke
zijn doorluchtige voorouderen bij hun bezoeken te ~Zutphen~ gebruikten,
namelijk de zoogenoemde »stadhouderlijke stoel." Op dezen stoel zat
Willem IV den 9 October 1750, toen hij op de landschapsvergadering te
~Zutphen~ tegenwoordig was, en waarschijnlijk ook Willem de vijfde, bij
zijn bezoek in die stad, 18 Augustus 1766."

De brief van Bernard Veldhuis heeft ons genoegzaam op de hoogte gebracht
van de geheele plechtigheid. Ik behoef er dus niets meer bij te voegen. Alleen kan ik niet nalaten, u de woorden mede te deelen door koning
Willem den derden in antwoord op de toespraak van den burgemeester der
stad ~Zwolle~ gesproken, en die zeker merkwaardig zijn en wel aan de
vergetelheid mogen ontrukt worden. »Het verheugt mij," zeide Zijne Majesteit, »den eersten steen te hebben
mogen leggen van het groote werk, dat voor ~Nederland~ van zooveel
belang zal zijn. Het verheugt mij dubbel, dat Ik, die reeds als
kroonprins en beschermheer der Koninklijke Academie te ~Delft~, een
warm voorstander was van het spoorwegnet, hetwelk thans door de wet ten
uitvoer zal worden gebracht, het voorrecht geniet dien steen te hebben
gelegd."

Welk een edel Vorst, die niet alleen het welzijn van zijn onderdanen ter
harte neemt, wanneer hun rampen treffen, hetgeen alleen het uitvloeisel
van een liefderijk, medelijdend gemoed kon zijn; maar ook met krachtige
hand medewerkt aan hun welwezen, waar 't er op aankomt, handel,
nijverheid en landbouw te bevorderen. Gelukkig het volk, dat zich in
zulk een koning mag verheugen! ZESDE HOOFDSTUK. Het feest van Neerlands herstelling. Dat was een drukte in ~Amsterdam~ op den 16en November 1863, het feest
van ~Nederlands~ herstelling, na de Fransche heerschappij. Bijna geen
huis, of 't was vol logés, die overgekomen waren om de feesten bij te
wonen. Want al waren die feesten reeds Zondag begonnen (toen was die
herdenking kerkelijk gevierd); Maandag den zestienden zouden ze
eigenlijk eerst aanvangen. 't Zou een rechte feestdag zijn voor
~Amsterdams~ ingezetenen. Ook onze oude vrienden hadden hun deel aan logeergasten. We
willen daartoe eerst eens de woning van mevrouw de Winter op de
~Heeregracht~ binnentreden. We vinden haar met kapitein de Bosson en
haar gezelschapsjuffrouw, Emma Kellner, op Zaterdag, den 14en November
aan 't ontbijt zitten. Ze ziet er nog frisch en gezond uit, al heeft ze
haar vierenvijftigste jaar reeds achter den rug, die goede mevrouw de
Winter; ook de kapitein, ondanks zijn zesenvijftig jaren en zijn grijzen
knevel, doet ons zien, dat hij niet veel verdriet in de wereld heeft, en
juffrouw Kellner, die we nog niet ontmoet hebben, en die daar een lieve
en hooggeschatte huisgenoot is, draagt haar tweeëntwintig jaren ook met
eere. »Zoodat nu alles klaar is, lieve Emma," zegt mevrouw de Winter: »het
ledikant voor Margot en haar man, het kleine ledikantje voor Ernst en
Frédérique, en de wieg voor Marietje!"

»Alles in orde, mevrouw," antwoordt juffrouw Kellner. »'t Is wel wat
vol op de logeerkamer; maar de dominé en zijn gezin zullen er zich toch
goed in kunnen roeren."

»Uw huis zal veel van een kazerne weghebben, Frédérique," zegt de
kapitein. »'t Is jammer, dat je zwager Veldhuis met zuster Marie ook nog
niet te logeeren genomen hebt."

»O, wat dat aangaat, Henri," antwoordt mevrouw de Winter. »Als Gustaaf
niet gepresenteerd had, om ze bij zich aan huis te hebben, dan zouden we
er ook plaats voor gevonden hebben, niet waar Emma?"

»Voorzeker, mevrouw. Dan had ik eenvoudig mijn kamer geruimd, en zou wel
een plaatsje op zolder hebben gezocht, om voor een nacht of wat te
slapen."

»Op zolder!" riep de kapitein lachend uit. »Onze Emma heeft zeker aan
den watersnood van voor twee jaren gedacht. Dan zoudt ge 't veiligst op
zolder zijn, niet waar?"

»Waarom niet, kapitein?" antwoordde Emma. »Iemands gedachten zijn immers
tolvrij. Doch van iets anders gesproken, mevrouw. Zou ik Betje niet naar
den sleeper zenden, om de vigilante te bestellen, waarmee u de gasten
van 't station wilt afhalen?"

»Eén vigilante, Frédérique?" vroeg kapitein de Bosson. »Laat Betje naar
Koens gaan, en vragen, of hij ons geen heelen omnibus kan verhuren. Dan
ga ik ook mee, om de karavaan die uit het Oosten komt, af te halen. Vijf
personen, en gij zijt de zesde, in één vigilante! De sleeper mag er ten
minste wel twee paarden voorspannen!"

»'t Zijn er ook personen naar!" riep mevrouw de Winter uit. »Als je
meegaan wilt, Henri, is er nog plaats genoeg. Dan moogt gij de kleine
Marie op den schoot nemen."

»Op gevaar van een paar natte knieën; ik dank u, Frédérique. Laat Margot
haar eenjarig dochtertje zelf op den schoot houden, dan neemt gij uw
tweejarig petekindje Frédérique, en dan mag dominé Bernard voor zijn
wilden driejarigen Ernst zorgen."

»Ei, ei! Zoudt ge er zoo gemakkelijk af willen komen, Henri!" vroeg
mevrouw de Winter. »Voor niemendal meerijden, en er niets voor doen! Neen man, dan blijf je maar stilletjes thuis."

»O, ik ben in 't geheel niet verlegen om uw vigilante, Frédérique. Weet je, wat ik doe. Ik rijd op mijn eigen kosten met Florence naar
't station--Gustaaf heeft er geen tijd toe, daar hij het te druk op
't kantoor heeft--en dan haal ik Ernst en Marie af."

»En dan moeten Marietje en Henri natuurlijk ook mee. En dan zal
grootvader zijn eenjarig petekind wel op den schoot nemen, ook met
gevaar van natte knieën te krijgen!" schertste mevrouw de Winter. »Natuurlijk zal Florence de kinderen graag meenemen," zeide de kapitein. »Dus Emma, wees zoo goed, om aan Betje te zeggen, dat ze twee vigilanten
bestelt: een voor mijn zuster en één voor mij."

»Toch zeker voor u een met twee paarden, kapitein?" vroeg Emma
schertsend. »Of een omnibus van Koens?" voegde mevrouw de Winter er bij. »Want dan
zijn 't vier volwassen personen en twee kinderen."

»Een tegen twee gaat niet," zeide de kapitein lachend. »Vooral als die
twee dames zijn, en de andere zoo'n afgeleefde veteraan als ik."

»Een afgeleefde veteraan!" riep Emma lachend uit. »Kapitein, ge ziet er
nog zoo jong uit, dat ik alle dagen bang ben, u met uw aanstaande thuis
te zullen zien komen."

Zoo schertsen die goede menschen voort, en we hebben uit hun gesprek
al zoo wat gemerkt, wat er in den tijd, sedert we ze voor 't laatst
zagen, en dat is nu drie en een half jaar geleden, voorgevallen is. Ten aanzien van des kapiteins zoons moet ik u nog mededeelen, dat de
vierentwintigjarige August op dit tijdstip eerste luitenant bij de
grenadiers, en diens een jaar jongere broeder deelgenoot in de zaak
van Gustaaf is, welke zaak tegenwoordig onder de firma van de Winter en
Co. gedreven wordt. Dat er een heele drukte aan 't huis van mevrouw de
Winter zou zijn door de overkomst van dominé Veldhuis met zijn vrouw en
drie kinderen, behoef ik u wel niet te zeggen. Grootmama zag daar echter
volstrekt niet tegen op; daarenboven had ze een trouwe hulp aan haar
gezelschapsjuffrouw, Emma Kellner. Bij Gustaaf zouden het de oude lui
Veldhuis zeker wel zoo druk niet maken; toch gaf het Florence natuurlijk
veel bemoeiing. Nog bestond er een plan, dat echter voor een gedeelte van de beslissing
der logés zou afhangen. Op Dinsdag namelijk zou kapitein de Bosson met
Gustaaf en Florence naar ~Den Haag~ gaan, om ook daar het feest van
~Nederlands~ herstelling bij te wonen; nu hoopten ze Veldhuis en zijn
vrouw en Bernard en Margot over te halen, hen te vergezellen. Mevrouw de
Winter zou dien dag wel op Margot's kleinen passen, en juffrouw Kellner
zou bij Gustaaf aan huis komen, om daar voor de kinderen te zorgen. Dat
was een plan van den kapitein, en als 't niet werd goedgekeurd, zou 't
hem zeker uit zijn humeur brengen. Men zou met retour met den eersten
trein vertrekken, en 's avonds met den laatsten terugkeeren; dan kon men
nog best de illuminatie zien--zeide hij. Hij had dienaangaande reeds aan
August geschreven, en hem aangemaand, om te zorgen, dat ten minste een
paar van hen op de tribune konden komen, om 't leggen van den eersten
steen van 't monument bij te wonen. En nu laten we den kapitein en zijn zuster de gasten afhalen, we laten
hen komen, in ~Amsterdam~ vertoeven, en willen eens zien, wat er op
Maandag den 16en November in de hoofdstad te doen was; om daarna onze
goede vrienden voor een dag naar ~Den Haag~ te vergezellen. Geheel de hoofdstad had een feestelijk aanzien. De straten waren schier
verduisterd door de menigte van vlaggen; groen en festoenen, prachtige
decoratiën in sommige winkels, eerebogen, chassinetten, alles toonde
aan, dat ~Amsterdam~ feest zou vieren, en de nationale kleuren, met
Oranje doorweven, welke ieder zonder onderscheid van rang of kunne op
den hoed of op de borst droeg, gaven den aard van 't feest aan: 't zou
er een zijn, waarbij ~Nederland~ niet alleen de herkrijging zijner
onafhankelijkheid, maar ook de herstelling van 't geliefde stamhuis zou
herdenken. Daarom ook waren al de vlaggen versierd met oranjewimpels;
niemand toch kwam het in de gedachten, ~Oranje~ van ~Nederland~ te
scheiden; integendeel elk burger van ons koninkrijk gevoelde het, dat
onze vaderen met Oranje hun onafhankelijkheid hadden bevochten, en dat
die onafhankelijkheid alleen door 't Huis van Oranje duurzaam was
geweest. Den Zondag te voren was de gedenkwaardige dag in de verschillende kerken
van ~Amsterdam~ plechtig herdacht, en had de burgemeester den koning een
telegram gezonden, inhoudende gelukwensching van de hoofdstad des Rijks
op den huidigen feestdag. Per telegraaf had Z. M. daarop geantwoord, dat
hij hoogen prijs stelde op de gevoelens, daarin door den burgemeester
namens zijn stad uitgedrukt. Des namiddags om drie ure had er een
treffende plechtigheid plaats op de nieuwe brug. Barend Ponstijn, die
daar vijftig jaren geleden met de vlag om zijn middel gewonden gekomen
was en haar op dezelfde plek en op 't zelfde uur geplant had, kwam nu,
vergezeld van de personen, die destijds bij hem geweest waren. Reeds
wachtte er hem de burgemeester, die zich vriendelijk met hem en zijn
kameraden onderhield. Zoodra nu 't speelwerk van de Oude kerk het uur
van drieën aankondigde, haalde Ponstijn, als weleer, de vlag onder zijn
bovenkleederen vandaan, en heesch die, onder het daverend gejuich der
tallooze aldaar verzamelde menigte. Daarop hield de burgemeester een
korte, maar gepaste toespraak tot den waardigen grijsaard, die dezen dag
had mogen beleven. We zullen de verschillende decoratiën niet beschrijven; alleen willen
we vermelden, dat de burgemeester der hoofdstad een aangename verrassing
had ondervonden. Immers, toen hij dien morgen wakker was geworden, zag
hij, dat de voorgevel van zijn huis prachtig was gedecoreerd. Dat was in
den afgeloopen nacht gedaan door de leden van 't genootschap »Hooger zij
ons doel." In die versiering had men het volgende vierregelige versje
aangebracht:

    »Heel de Amstelstad mag 't feest der vrijheid vieren,
        Zoo heuglijk voor ons dierbaar koninkrijk;
    Ons zij 't vergund, uw woning op te sieren,
        Der dankbaarheid van Amsterdam ten blijk!"

Maar we spreken van den Zondag te voren. Reeds in de vorige week was
de bevolking feestelijk gestemd, getuige verscheidene optochten bij
fakkellicht, waarbij die van de Kattenburgers en Willemstraters
merkwaardig zijn, omdat ze den goeden geest aanduiden, welke in die
dagen de bevolking van ~Amsterdam~ bezielde. Immers de bewoners van
beide van elkander verwijderde buurten, menschen uit de heffe des volks,
brachten elkaar wederkeerig een bezoek en een contravisite. En zoo was de Zondag voorbijgegaan in feestelijke stemming. Druk was
't op de straten geweest; want ieder was nieuwsgierig om de sierlijke
decoratiën te zien; ieder stelde belang in de aanstalten, reeds gemaakt
tot de schitterende verlichting, die den volgenden avond zou plaats
hebben. Ook onze oude vrienden, Gustaaf en zijn vrouw en Bernard en
Margot, hadden de nog jonge beenen vrij wat te doen gegeven, en zelfs de
oude Veldhuis met zijn Maria hadden ook de hunne niet ontzien; ofschoon
ze toch 's avonds, toen de geheele familie bij mevrouw de Winter op
visite was, klaagden over de geduchte einden en de slechte bestrating. Wie echter 't meest van allen gezien had, was kapitein de Bosson, die
met zijn zoon Emile de geheele stad was door geweest; waarom de laatste
dan ook schertsend verklaarde, dat papa hem dien dag een militaire
marschroute had doen maken, en hij zeker den volgenden geen voet buiten
de deur zou kunnen zetten. Papa lachte hem daarover braaf uit en zei,
dat hij niet beter kon doen, dan dien volgenden dag maar stil voor de
ruiten te zitten koekeloeren, om eens goed van zijn fatigues uit te
rusten. En dat zou hem zeer gemakkelijk zijn; daar de geheele familie
toch ten huize van Gustaaf was vereenigd, om den optocht te zien,
die, naar men gehoord had, uit niet minder dan zesduizend menschen zou
bestaan, en waarbij, volgens 't programma, zeer mooie zegewagens zouden
zijn. Papa de Bosson echter zou, als ridder van 't metalen kruis, den
tocht mee maken, en toch had hij zijn beenen niet ontzien. Nu, dat
feest begon 's Maandags dan ook vroeg genoeg. Om acht uur 's morgens
verkondigde een kanonschot, dat het een aanvang had genomen, en
vereenigden zich de verschillende deelnemers aan den optocht. Denkt
echter niet, dat toen allen zich reeds in 't huis van Gustaaf op de
Heerengracht verzameld hadden. Zóó vroeg behoefden ze daar niet te zijn. Eerst vrij wat later kondigde een ander kanonschot aan, dat de trein
zich in beweging gesteld had, en dan had die nog een heel eind af te
leggen, eer hij voor 't huis van Gustaaf was. Toen hij echter aankwam,
zaten allen voor de glazen, of stonden ze achter 't staketsel,
dat voor den stoep van 't huis was opgeslagen. [Illustratie: Tresling & Co Hof-Lith Amst.]

En 't was een lange stoet, die trein van 6000 menschen, voorafgegaan en
gevolgd door een detachement cavalerie. We zullen hem niet in al zijn
bijzonderheden beschrijven; maar willen, terwijl we evenals Gustaaf het
gedrukte programma van den optocht in de hand houden, slechts enkele
bijzonderheden er van mededeelen. »Daar komt de tjotter aan, getrokken door zes paarden en begeleid door
zevenenveertig leerlingen van 's lands marinewerf," zeide Gustaaf, en 't
was inderdaad een aardig gezicht, die op een wagen geplaatste schuit te
zien, waarin een bootsman en vier matrozen zaten. De matrozen deelden
aan de omstanders exemplaren uit van een gelegenheidslied, en ze hadden
daarmee de handen vol. »Let nu eens op, mama," zei hij iets later. »Daar komen de oude
strijders van 't jaar dertien aan."

Vier grijsaards, en onder hen een visscher van 't eiland ~Marken~, zaten
in een open rijtuig, door twee paarden getrokken, en daarachter in een
ander rijtuig, de oude Ponstijn, met zijn oranjevlag in de hand. 't Was
een hoezee! waar die vijf mannen verschenen. »En daar komt nu de eerste zegewagen!" riep hij. »Let nu goed op!"

't Was een heel gevaarte, die zegewagen, welke ~Nederland~ moest
voorstellen. Daar zat aan 't achtereinde op een troon, de Nederlandsche
Maagd, den helm op 't hoofd met de linkerhand rustende op haar
wapenschild en in de rechter de speer houdende, waarop de vrijheidshoed. Aan haar voeten lag de Nederlandsche leeuw (natuurlijk in beeld); ze was
omringd door vier vrouwenbeelden, die den handel, de scheepvaart, den
landbouw en de nijverheid voorstelden. Aan weerszijden van den wagen
zaten zes meisjes in 't wit gekleed, met oranjesjerpen om en die op
rood fluweelen kussens verschillende voorwerpen droegen. De wagen zelf,
die antiek van vorm en keurig gedecoreerd was, werd door zes paarden
getrokken, door twee postiljons geleid. Paarden, wagen, alles was met
rijk oranje versierd. Heel spoedig hierop volgde de tweede zegewagen,
voorstellende de vrije drukpers na 1813. Aan 't achtereind van dien
wagen prijkten de bustes van koning Willem I, II, en III, met groen
omgeven. Verder stond er 't beeld van Laurens Janszoon Koster op, een
ijzeren drukpers en een letterkast, en waren de zich daarop bevindende
gezellen in gewoon werkkostuum gekleed, bezig met verschillende liederen
te drukken, welke zij onder 't volk uitstrooiden. Deze liederen waren:
»Neerlands vrijheid," »De volksgeest," »Feestlied 1813-1863," »Drukpers,
nijverheid en kunst," »~Amsterdam~ op den 16den November 1863," »Hoezee! Oranje boven!" en »16 November 1863," alle door drukkersgezellen
vervaardigd. Deze wagen werd getrokken door acht paarden, door vier
postiljons geleid; wagen, paarden en postiljons met de Nederlandsche
kleuren versierd. Minder groot was de met zes paarden bespannen
zegewagen, voorstellende den boekhandel en de boekbinderij. Deze was
met rood en zwart, de stadskleuren, gedecoreerd. Een vijfde wagen stelde
de litographie voor, en werd getrokken door zes paarden; waarvan de
twee eerste met oranje, de twee volgende met nationale kleuren, de twee
laatste met de stadskleuren getooid waren. Het voorste gedeelte van dien
wagen stelde allegorisch ~Nederland~ voor, het achterste verbeeldde de
steenmijnen van ~Sollinghoven~ in ~Beieren~, waarbij eenige mijnwerkers. Men zag er verder de steendrukpers in volle werking, als ook den
steendrukker, slijper, teekenaar en eenige gezellen. Op den wagen werd
het portret van Z. M. den koning gedrukt, hetwelk in duizende exemplaren
onder 't volk werd uitgedeeld. De zes stalknechts, die de paarden
geleidden, waren in 't kostuum uit de dagen van Maurits en Frederik
Hendrik. En hiermede nemen wij afscheid van den triomftocht, die rijkelijk
voorzien was van muziekcorpsen, en zich op den ~Dam~ om het monument
schaarde. Dat de meesten, der bij Gustaaf de Winter verzamelden den
optocht meer dan eens zagen, zal ik u wel niet behoeven te zeggen; Emile
had hem wel zes maal gezien; en 't was ook wel de moeite waard, om alles
meer dan eens te beschouwen, vooral de tjotter en den zegewagen; kortom
't was in alle deelen een welgeslaagde optocht en hij deed ~Amsterdam~
eer aan. Intusschen hadden de volksspelen op de drie daarvoor bestemde en
geheel ingerichte plaatsen, het ~Funen~, het ~Amstelveld~ en aan
de ~Zaagmolenpoort~, een aanvang genomen. Daar werden allerlei
volksvermakelijkheden uitgevoerd tot groot genoegen van de toeschouwers
en de werkende leden zelf; als klimmen in de groote en in de kleine
mast, boegsprietloopen, wedstrijd in manden en 't loopen in zakken,
terwijl na afloop tal van prijzen en premiën werden uitgedeeld; zoodat
menige bewoner der achterbuurten, menige knaap uit den geringen stand
met een aardig gedachtenisje naar huis ging. En 's avonds de illuminatie--die was zoo algemeen, en over 't geheel zoo
schitterend, dat niemand onvoldaan huiswaarts keerde. Gaarne zou ik er
de meest uitstekende verlichtingen van beschrijven, of met u naar de
~Plantage~ gaan, waar de bedienden van 't koninklijk genootschap Natura-
Artis- Magistra, als kozakken verkleed, om een ferm wachtvuur gelegerd
waren, op hetwelk pannekoeken gebakken werden, hetgeen een trouwe
herinnering aan 't jaar 1813 gaf;--we hebben echter geen tijd meer; want
we moeten morgen weer vroeg op, om met de familie de Winter en Veldhuis
met den eersten trein naar ~'s-Gravenhage~ te trekken. Daarenboven laat
mevrouw de Winter (de jonge namelijk) ons niet los, voor we bij haar
gesoupeerd hebben, waarbij met een lekker glas wijn tal van toosten
gedronken worden, en natuurlijk ook een op koning Willem den derden. Met blijde vooruitzichten stapten de zeven reizigers in een waggon
tweede klasse, om zich naar ~Den Haag~ te laten vervoeren en aldaar
wederom een feestdag bij te wonen. 't Waren kapitein de Bosson,
Veldhuis, Gustaaf en Florence, Bernard en Margot, Emile en Emma. Mevrouw
de Winter en juffrouw Veldhuis waren nog te vermoeid van den tocht van
gisterenavond; de laatste had er op aangedrongen, dat Emma mee naar
~Den Haag~ zou gaan; _zij_ zou dien dag wel op de kinderen van Florence
passen; en Gustaaf had zijn boekhouder voor dien dag de zorg over
't kantoor opgedragen; omdat zijn vrouw gaarne had, dat hij haar
vergezelde, en hij wenschte, dat zijn compagnon ook zou meegaan. Deze
deed dit des te liever, omdat hij een goed oogje had op juffrouw Emma,
't geen waarschijnlijk wel spoedig op een engagement zou uitloopen. De reis per spoor, ofschoon vrij wat sneller dan vroeger per trekschuit
of diligence, duurde onzen reizigers nog veel te lang; eindelijk,
daar klonk de stem van den conducteur »~'s-Gravenhage~, heeren!" hun
als hemelmuziek in de ooren, en spoedden zij zich naar de door August
bewoonde kamers. Hem zelf vonden ze echter niet thuis; hij was reeds
vroeg naar de kazerne vertrokken, omdat hij dienst had; hij had
echter gezorgd, dat zijn hospita alles tot ontvangst van de gasten in
gereedheid had gebracht, en een klein briefje achtergelaten, waarin hij
meldde, dat hij de wacht aan den ingang der tribune zou hebben; waarom
hij diegenen van 't gezelschap, welke lust hadden de eerste steenlegging
van 't monument bij te wonen, uitnoodigde, om in ~'t Willemspark~ te
komen, als wanneer hij hun den toegang zou verschaffen. Onder een ferm
ontbijt, hetwelk onze reizigers geheel en al restaureerde, besprak men
dat punt. »Ik ga naar ~'t Willemspark~," zeide Veldhuis. »Ik wil den koning graag
eens weerzien, dien ik, sedert hij met den watersnood bij ons was, niet
weer aanschouwd heb. Willem de derde heeft door zijn edel gedrag bij die
gelegenheid voor altijd mijn hart gestolen."

»En ik," zei Bernard, »wenschte Oosterzee wel eens te hooren, en ga
dus mede; tenzij Margot liever naar de ~Maliebaan~ mocht gaan, om de
volksvermakelijkheden en de fraai gedecoreerde gebouwen te zien."

»Jongens neen," zei Margot. »Ik wil ook den koning wel eens zien en
Oosterzee hooren. Sedert ik uit ~Amsterdam~ ben, heb ik 't eerste
genoegen niet gehad; daarenboven zoo'n eerste steenlegging moet wel
aardig zijn. Jij hebt dat in ~Zutfen~ bijgewoond, Bernard; ik niet."

»Ik ga naar de ~Maliebaan~," zeide Emile. »Ik heb gehoord, dat het een
geheel ander soort van volksvermakelijkheden zal zijn, dan bij ons in
~Amsterdam~. En dat wil ik gaarne eens zien. Je gaat toch met me mee,
juffrouw Emma?"

»Volgaarne, mijnheer Emile," antwoordde Emma. »En wat denkt mevrouw de
Winter te doen?"

»Ik ga, waar mijn man gaat," antwoordde Florence. »Wat ben jij van plan,
Gustaaf?"

»Ik zat er juist over te denken, Florence," gaf hij ten antwoord, »en
ben 't met mij zelf niet eens. Beslis jij dus vrouwtjelief."

»Als _ik_ zeg, dat het mij onverschillig is, dan zou de zaak hangend
blijven. Nu, om u de waarheid te zeggen, wenschte ik 't liefst naar 't
~Willemspark~ te gaan."

»Aangenomen," zeide Gustaaf. »Nu, Emile, dan zul jij de firma wel in de
~Maliebaan~ representeeren."

»Dat beloof ik u," antwoordde Emile. »En ik hoop er u van middag 't een
en ander van mee te deelen, mits gij mij _uw_ ervaringen vertelt."

»Voorzeker. Misschien lees ik u wel de redevoering van Oosterzee voor;
ten minste, als die al te koop is."

»Och, laat dat maar voor een anderen tijd over, compagnon," zeide Emile. »Je zult die toch nooit met zooveel welsprekendheid voordragen als de
Utrechtsche redenaar. Doch wil je haar koopen, ga uw gang. Ik wil haar
graag eens lezen."

»Dus voor rekening van de firma?" vroeg Gustaaf lachend. »Wel zeker, voor rekening van de firma," antwoordde Emile. »Of nog beter
voor gezamenlijke kosten."

»Ferm zoo," zeide kapitein de Bosson. »'t Heele ding kost misschien twee
dubbeltjes, dat is twee en een halven cent voor ieder van ons."

»'t Zal wel acht stuivers kosten," zeide Florence. »Nu, dat is tien
centen voor mijn man en mij. 't Is alweer een dubbeltje voor een plaats
in het doophuis. Maar soit! 't Is alle dagen niet de 17de November."

»Wat is die Florence toch een zuinige huishoudster!" riep Margot uit. »Dat berekent zelfs de dubbeltjes, die ze voor een plaats in 't doophuis
geeft."

»Geen wonder," zei Florence. »Jij hebt makkelijk praten, Margot. Als
vrouw van den dominé heb je een plaats in de kerk, en nog wel een
gedistingueerde. Bij mij is ieder dubbeltje er een."

»Bij mij ook," antwoordde Margot. »Ofschoon ik dikwijls zou wenschen,
dat ieder dubbeltje er twee was."

Alzoo was er dan bepaald, dat er zes naar 't ~Willemspark~ en twee naar
de ~Maliebaan~ zouden gaan. Daar we ons, zooals de meeste menschen doen,
bij de meerderheid aansluiten, gaan we dus eerst naar genoemd park, waar
de tribune gebouwd is. Het middengedeelte is hooger uitgebouwd dan de
beide zijvleugels, en gedekt met het ~Nederlandsche~ wapen, waarboven
de koninklijke kroon; aan weerszijden twee schilden met vrouwenbeelden,
wier arm rust op een hoeksteen, met de inscriptiën: »~Nederland~" en
»~Oranje~." Boven de zijvleugels prijken aan beide kanten de wapens
der verschillende provinciën, en daarboven wapperen nationale en
oranjevlaggen. In 't midden is de loge van den koning; rechts daarvan
staat het gestoelte, voor prof. Oosterzee bestemd. Vlak over de loge van
Z. M. is de tribune voor de zangers en zangeressen; aan de linkerhand
daarvan die voor 't muziekcorps der stedelijke schutterij, aan de
rechter- die van de kapel der grenadiers. Nog zijn er op het terrein
zelf drie rijen stoelen, die tusschen de zangers en den steen staan en
bestemd zijn voor de overgebleven strijders van 1813. In 't midden is de
steen, omringd door met oranje omstrengelde palen, waarboven een linnen
dak, om, indien 't mocht gaan regenen, de plechtigheid ongestoord te
doen doorgaan. Toen echter onze zes vrienden aankwamen, waren de tribunes der
muzikanten en zangers reeds bezet, en begonnen ook de andere vol te
worden. Ofschoon de kapitein een toegangskaart en dus een aangewezen
tribune had, vond hij het toch prettiger om bij 't gezelschap te
blijven, en vergezelde hen naar de algemeene. Daar komt de grijze prins Frederik, eere-president der hoofdcommissie
voor 't monument, en wordt terstond door die commissie naar de stoelen
geleid, waarop nu de oudstrijders, omstreeks 150 in getal, gezeten zijn,
hij vertoeft lang onder hen. Intusschen geleidt de hoofdcommissie de
afstammelingen van de groote mannen van 't jaar 1813, de Hogendorps, de
van der Duins van Maasdam, de van Stirums, de Kempers, naar de voor hen
bestemde loge, en prins Frederik richt tot hen een hartelijke toespraak,
welke door graaf Frederik van Hogendorp beantwoord wordt. Hierop gaat
de prins naar zijn loge. Daar hadden inmiddels ook zijn doorluchtige
gemalin met hare dochter prinses Marie, alsmede de prins van Oranje en
prins Hendrik hun plaatsen ingenomen. Eensklaps doet zich een fanfare
van 't orkest hooren. In een met vier schimmels bespannen opene calèche
komt het vorstelijke echtpaar; tegenover hen zit hun jongste zoon, prins
Alexander. Terwijl ze de met een sierlijk tapijt bekleede trappen hunner
tribune opstijgen, overstemt het: »Oranje boven!" de muziek van 't
orkest. De geestdrift in ~Den Haag~ was dien dag niet minder dan ze
gisteren in ~Amsterdam~ was geweest. Den ouden Veldhuis stonden de tranen in de oogen. »Dat doet me goed!" zei hij. »O, ze hadden koning Willem den derden eens
moeten zien, zooals ik hem in den ~Bommelerwaard~ gezien heb, er zou
geen eind aan hun gejuich zijn."

»Dan ben _ik_ blij dat ze er hem niet gezien hebben," zeide Florence,
»want ik verlang hartelijk naar de feestcantate." Daar hief de grijze
Lubeck den dirigeerstok op, en begon het koor:

    »De Heer heeft groote dingen[8]
      Aan ~Nederland~ gedaan,
    Dies zijn we blijde en zingen! 't Is feest! Hef hymnen aan! O volk, hersteld in eere! Wie wendde uw treurig lot? 't Is God!--Der vaadren God! Almachtige! U zij de eere!"

[8] Woorden van C. G. Withuijs, muziek van J. H. Lubeck. Prachtig waren niet alleen de koren, maar ook de solo's, door de dames
van Heun, Borst-Hoppenbrouwers en van Deventer, de heeren Nievelt en
Deckers. Dit eerste gedeelte eindigde met een koraal, waarvan het
laatste couplet dus luidde:

    »Neerlands bloeien doet herdenken,
      Hoe de dag des heils verscheen,
    En hun blijvende eere schenken,
      Die het volk zijn voorgeschreên. Maar de mannen die wij eeren,
      Waren tot niets groots bekwaam,
    Buiten U!--o Heer der Heeren! Alles in ons looft Uw naam!"

Nu trad professor J. J. van Oosterzee op het voor hem bestemde
gestoelte. We zullen u uit die redevoering niets mededeelen. De keus is
te moeilijk; we zouden het stuk genoegzaam geheel moeten overschrijven. Alleen het einde van het eerste gedeelte:

»In tallooze harten, o, Vorst," zei de redenaar, »rees in stilte een
monument voor U op: wie verdient meer dan gij de hand te slaan ook aan
dit zichtbaar gedenkteeken? De natie alleen wil het bouwen, de rijke
heeft van zijn schat, de weduwe haar penningske ten offer gebracht, maar
de eerste steen mag door geen andere dan door Oranjes handen worden
gelegd!"

Een donderend hoezee! toonde, hoezeer 't volk met den redenaar instemde,
dat geen ander dan een Oranje den eersten steen voor 't monument van
~Neerlands~ onafhankelijkheid mocht leggen. 't Was of er geen eind aan
't juichen zou komen. Doch daar hief Lubeck zijn dirigeerstok weer op,
en klonk de solo schoon:

    »Een drietal eedle mannen[9] zat,
      Voor 's aadlaars[10] blik verborgen,
    In Hollands oude Gravenstad[11]
      Te wachten naar den morgen;
    Daar groette, als op een tooverslag,
    Een nieuwe Staat den nieuwen dag."

[9] Hogendorp, van der Duijn van Maasdam en van Limburg Stirum. [10] der Franschen. [11] ~'s-Gravenhage~. Hierop viel het koor in, en werd het tweede gedeelte der feestcantate
gezongen. Intusschen had prins Frederik zich met de hoofdcommissie naar
de koninklijke tribune begeven, bij welken stoet zich de ministers en de
voorzitters van de beide Kamers der Staten-Generaal hadden aangesloten. Zoodra nu 't slotkoor was geëindigd, noodigde de prins zijn koninklijken
neef uit, om ingevolge Z. M. belofte, den eersten steen te leggen tot
het Nationaal gedenkteeken. Nu stond de koning op en begaf zich, gevolgd
door zijn zonen en zijn broeder, alsmede prinses Marie, naar de plaats,
waar de keurig versierde fondamenten van 't op te richten monument
zich bevonden. Daar we reeds een dergelijke plechtigheid hebben hooren
beschrijven, zal ik u alleen zeggen, dat het hier prinses Marie was, die
haar koninklijken neef den troffel aanbood. Nauwelijks was ook hier de
hamerslag gevallen, of 't geschutgebulder kondigde den volke aan, dat
de eerste steen gelegd was van een gedenkstuk, hetwelk, zoo wij hopen,
nog aan het verre nageslacht zal verkondigen, dat er in 1863 een volk
leefde, krachtig genoeg door eendracht, om gelden bijeen te brengen tot
een gedenkzuil voor zijn verlossing uit vreemde overheersching, en een
koning, die nationaliteit genoeg bezat, om den eersten steen voor dat
gedenkteeken te leggen. Want er was inderdaad in die dagen wel energie
noodig, om hier te lande feest te vieren van de verlossing der Fransche
dwingelandij; terwijl daar in ~Frankrijk~ een Napoleon III op den troon
zat, die toen nog ~Europa's~ vorsten deed sidderen voor zijn toorn[12]. [12] Ofschoon er geen bepaalde demonstratiën tegen ~Frankrijk~ zijn
voorgevallen, hoorde men 's avonds bij de illuminatie in ~Amsterdam~ 't
volk, behalve Vaderlandsche liederen, zingen: »Weg met Napoleon, leve
Willem drie!"

Nauwelijks was het eerste schot gehoord, of daar hieven de leerlingen
der nationale zangschool het geliefde volkslied aan, en.... alsof een
electrieke vonk door die duizenden gevaren was, allen stemden mee »het
God gevallig feestlied in voor Vaderland en Vorst." Plechtig klonk dat
daar in de opene lucht, uit den mond van een geheel volk; want uit alle
oorden des lands waren er saamgekomen, om de plechtigheid bij te wonen
van de stichting eener gedenkzuil, waartoe allen van 't hunne hadden
bijgedragen.