Geschiedenis van Suriname
Er
zijn kleurlingen, die door talenten uitmunten. Vooral moet hierbij
genoemd worden (om van de levenden niet te gewagen) de heeren
Mr. H. C. Focke en Mr. J. G. Palthe van Wesenhagen, die niet slechts
een sieraad der balie uitmaakten, en de belangrijke hun toevertrouwde
ambten met ijver en getrouwheid waarnamen, maar die zich ook op
litterarisch gebied onderscheidden. De laatste daarenboven was met eene warme liefde voor zijn vaderland
bezield en beoogde bij alles het heil der kolonie te bevorderen;
hij trok zich door woord, pen en voorbeeld het lot der verdrukte
slaven aan. Ter nagedachtenis van Focke werd een eenvoudig gedenkteeken op zijn
graf opgerigt; Palthe van Wesenhagen, die in het vorige jaar overleed,
heeft zich een gedenkteeken gesticht in de dankbare harten van die
landgenooten, welke zijne verdienste op prijs wisten te stellen;
de arme, de verdrukte--de slaaf, zegent zijne nagedachtenis;--zelfs
tegenstanders droegen hem eerbied toe. Onder de kleurlingen vindt men bekwame bouwmeesters en geschikte
ambachtslieden en verder worden allerlei beroepen en bedrijven door
hen uitgeoefend. Het bestaand vooroordeel tegen de kleurlingen is veel verminderd,
doch echter nog niet geheel verdwenen. Als een klein bewijs diene
de mededeeling, dat bij de Hervormde gemeente tot voor weinige
jaren nog geen kleurling tot ouderling of diaken voor de stad, wel
voor de districten, was benoemd; terwijl de Luthersche gemeente, in
deze de Hervormde in verdraagzaamheid vooruit was, door reeds veel
vroeger, bij de vervulling van deze ambten, niet op kleur, maar op
godsdienstige degelijkheid acht te geven. Bij de geringere klasse
der kleurlingen, uit, in latere tijden, gemanumitteerde slaven of
afstammelingen derzelve bestaande en bij de vrijnegers van denzelfden
staat heerscht nog veel armoede. Dikwerf wordt dit aan luiheid en
onverschilligheid toegeschreven; somtijds is dit de ware oorzaak,
doch ook meermalen oordeelt men hierbij onredelijk, en worden andere
omstandigheden niet in aanmerking genomen. Toen de Gouverneur van Raders trachtte het vooroordeel tegen veldarbeid
door vrijen te overwinnen, gelukte dit--zoo als wij zagen--tamelijk
wel; het was echter niet genoeg lust tot den arbeid te hebben
ingeboezemd; er moest den werkman ook gelegenheid tot arbeiden worden
gegeven. Van Raders zag dit goed in, en poogde voor een geruimen
tijd hierin te voorzien door het laten graven van het geprojecteerde
kanaal naar Kwatta. Toen dit werk echter op hooger gezag moest worden
gestaakt, werd de vrijman weder aan zijn lot overgelaten, want de later
door eene Maatschappij hiertoe ingestelde pogingen (zie bladz. 714)
moesten, bij gebrek aan genoegzame deelneming, worden gestaakt. »Men zegge niet" merkt R. E. in het Surinaamsch Weekblad van den
23sten September 1860 aan: »hij kan wel werk vinden als hij maar wil;
hij kan hout hakken, de straat schoonmaken, hij kan een kostgrondje
aanleggen, ja, dat alles kan hij wel doen en nog veel meer, maar de
straat is niet altijd vuil, het door hem gehakte hout kan hij niet
altijd aan den man brengen; evenzoo gaat het met de voortbrengselen
van zijn kostgrond, want als zijn koren of zijne rijst rijp zijn,
dan is zij dit ook bij anderen en er is overvloed aan de markt;
intusschen moet hij toch in de behoeften van zijn huisgezin voorzien
en hem blijft niets anders over dan zijne producten ver beneden prijs
en waarde aan hebzuchtige opkoopers af te staan, of--gebrek te lijden."

In dat zelfde artikel wordt op de wenschelijkheid gewezen, dat
de regering, evenals op Java, de rijst tegen een bepaalden prijs
opkoopt. Misschien zijn hiertegen ook bezwaren, doch zeker is het
dat de armoede des vrijmans niet altijd uit luiheid voortkomt. In
1860 zelfs boden eenigen dier lieden zich aan tot het verrigten van
delfwerk (het zwaarste werk) op plantaadjes, doch zij vonden geen
gerede huurders, niettegenstaande door slavenmannen zoo dikwijls
over gebrek aan arbeiders wordt geklaagd. Hadden die vrijlieden het
vooroordeel tegen plantaadje-arbeid overwonnen; de planter wilde geen
vrije nevens zijne slaven dulden, zoodat ook eerst na afschaffing
der slavernij in deze verbetering te hopen is. Tot de vrije bevolking moet medegerekend worden het te Suriname
aanwezige garnizoen, dat doorgaans tusschen de acht à negen honderd
man sterk is. Aan deze magt is meer bepaald de verdediging der kolonie
toevertrouwd; het grootste gedeelte is op de forten Zeelandia en
Nieuw-Amsterdam in garnizoen; op enkele andere plaatsen zijn echter
ook militairen gedetacheerd. De zeemagt bestaat uit 250 à 260 man. Het
corps negerjagers, thans koloniale guides geheeten, is tot 10 man
versmolten; in de laatste tijden is het niet aangevuld. De schutterij te Paramaribo bestaat uit ruim 500 man; de gewapende
burgerwacht in de divisien uit ongeveer 400 vrijen en 700 slaven. Het grootste gedeelte der blanke bevolking en der meer aanzienlijke
kleurlingen behooren tot eene der beide Protestantsche gemeenten,
der Hervormden of der Lutherschen. De Hervormde gemeente bestaat
uit ongeveer 5000 leden. In de stad wordt zij door twee predikanten,
de heeren van Schaick en Conradi bediend; in de Nickerie is sedert
1858 de predikant G. L. Batenburg ter vervanging van den eenige jaren
vroeger overleden Wichers aangesteld. Van Schaick ook niet onbekend op litterarisch gebied, predikt mede
van tijd tot tijd op eenige bij de stad gelegen plantaadjes in het
Neder-Engelsch; Batenburg geeft op sommige plantaadjes in zijn distrikt
godsdienstig onderwijs. De predikant der Luthersche gemeente, de waardige Moes, telt onder
zijne gemeente eenige leden, die tot den slavenstand behooren. Als
president der Maatschappij ter bevordering van het onderwijs der
gekleurde bevolking van Suriname, en ook op verschillende andere
wijze heeft hij getoond veel belang in het lot der slaven te stellen. Tot de Moravische broedergemeente behooren, behalve de Broeders
en Zusters zelve, geene blanken; hunne godsdienstoefeningen worden
evenwel meermalen door ernstige godsdienstige blanken en kleurlingen
bezocht. Hun gezegende werkkring strekt zich uit tot vrije kleurlingen
en negers, doch voornamelijk tot de in slavernij zuchtende negers. Ook bij de Roomsch Catholieke gemeenten worden weinige blanken
gevonden; omtrent hun arbeid onder de slaven hebben wij reeds een en
ander medegedeeld. De beide Israëlietische gemeenten bestaan: de Nederlandsche
uit ongeveer 750, de Portugesche Israëlieten uit ongeveer 700
personen. Sedert lang waren de beide Israëlietische gemeenten zonder
leeraar. In 1858 is echter een Opper Rabbijn voor beiden uit Holland
gezonden. De heer Lewenstein aanvaardde den 22sten Januarij 1859
zijn ambt te Paramaribo. Thans wordt om de 14 dagen beurtelings in
eene der synagogen godsdienstoefening gehouden en ontvangt ook de
Israëlietische jeugd van hem godsdienstig onderwijs. In den regel is het godsdienstig bewustzijn in Suriname niet zeer
ontwikkeld; echter worden er gunstige uitzonderingen gevonden. Bij
een gedeelte der vrije gekleurde bevolking worden zoogenaamde
psalm-gezelschappen gehouden, waar men bijeenkomt om psalmen en
geestelijke liederen te zingen. Wel vindt men soms in die kringen
veel verkeerdheden en wordt er soms meer op de zangkunst gelet, dan
ten doel gesteld om den Heer hiermede te verheerlijken en zich zelven
te stichten; echter zijn ze ook daartoe niet geheel onvruchtbaar en
mag het betrekkelijk goede hier niet geheel voorbijgezien worden. Gastvrijheid wordt steeds in Suriname op ruime schaal geoefend,
liefdadigheid is eene deugd, die in Suriname niet vergeten
wordt. Meermalen wezen wij hierop. Bij het vernemen der droevige
tijdingen omtrent den watersnood, waardoor Nederland in het begin van
dit jaar werd bezocht, ontsloot menigeen in Suriname de beurs en gaf
mildelijk; zelfs de zuur verworven penningskens der slaven werden op
het altaar der liefde geofferd [1368]. Onder de instellingen van liefdadigheid neemt de meergenoemde
Maatschappij van Weldadigheid eene eerste plaats in. Wel zijn de
eigenlijk bedeelden in gering aantal--in 1858 verleende zij alzoo
slechts aan 8 personen onderstand,--doch belangrijk is haar werkkring,
door haar pogen om personen voort te helpen, te ondersteunen, tot
werkzaamheid op te wekken, enz. Bevordering van het schoolonderwijs
is een voornaam gedeelte harer werkzaamheden, en de oprigting eener
spaarbank, waardoor de spilzucht wordt tegengegaan, levert goede
vruchten op. In December 1858 bedroeg het fonds dier spaarbank
f 23,833,91. In uiterlijke beschaving staat Suriname weinig achter bij
Nederland. Behalve op de scholen der Broedergemeente, wordt te
Paramaribo op 21 scholen onderwijs gegeven. Op eene hoofdschool, drie
stads-armenscholen en veertien particuliere, benevens eene school door
Roomsch-Catholieke geestelijke zusters gehouden en twee bewaarscholen
ontvangen ongeveer 1650 kinderen te Paramaribo onderwijs, waarvan
520 gratis van het Gouvernement en 80 op kosten der Surinaamsche
Maatschappij van Weldadigheid. Aan de Nickerie worden door een aldaar
geplaatsten hulponderwijzer twintig kinderen, waarvan twaalf gratis,
onderwezen. Sommigen dier scholen laten nog wel veel te wenschen over
en over het algemeen wordt, zoo men de scholen der Moravische
broedergemeente en eenige anderen hiervan uitzondert, het ernstig
positief godsdienst-element veel gemist, evenwel moet erkend worden,
dat de gelegenheden tot bekomen van onderwijs in de laatste jaren veel
vermeerderd zijn. Doch vermeerdering en uitbreiding van het onderwijs
voor de eigenlijke volksklasse is nog hoogst wenschelijk en vordert
noodzakelijk voorziening [1369]. Tot het ontvangen van middelbaar en hooger onderwijs is geene
gelegenheid in Suriname; de ouders, die dit voor hunne zonen begeeren,
zijn nog altijd genoodzaakt hen daartoe naar Europa te zenden. Door de
oprigting van vrij goede Fransche scholen vervalt de noodzakelijkheid
om ook de dochters der meer aanzienlijken tot het erlangen van eene
beschaafde opvoeding naar Nederland te zenden. Dit geschiedt dan ook
nu veel minder dan vroeger. Is uiterlijke beschaving in Suriname toegenomen, vermeerdering
van waarachtige godsvrucht is onder de vrije bevolking weinig te
bespeuren. Ligtzinnigheid en onzedelijkheid heerschen nog steeds
in ruime mate. Het huwelijk is er nog niet in genoegzame eere, en
het leven met concubines is er nog zoo zeer in zwang, dat slechts
weinigen er zich over ergeren. Groot is het aantal onwettige kinderen, die jaarlijks worden
geboren. In het regerings-verslag van 1858 wordt gemeld, dat in
dat jaar bij de Hervormde gemeente gedoopt zijn: 218 kinderen,
waarvan slechts 54 in echt en 164 buiten echt waren geboren; bij
de Lutherschen 120 kinderen van vrijen [1370], waarvan 29 in echt
en 91 buiten echt;--dus in het geheel 83 wettige kinderen tegen 255
onwettigen, zoodat het getal in onecht geboren meer dan 3/4 bedraagt. Voegt men hierbij de hoererij der blanken en vrije kleurlingen met de
slavinnen, die zoo sterk is, dat men voorbeelden vindt van mannen, die
te gelijker tijd met zeven of acht slavinnen betrekkingen onderhouden,
die er heden eene wegjagen morgen eene bijnemen; terwijl dikwerf
de slavinnen gedwongen worden zich aan de lusten harer meesters te
onderwerpen, dan verkrijgt men eenig denkbeeld van het lage peil
der zedelijkheid in Suriname en--in alle slavenkoloniën. Ook dit is
een droevig doch natuurlijk gevolg der slavernij. Dat afschuwelijk
stelsel demoraliseert niet slechts den slaaf, maar ook den vrije. De bekende Staatsman Minister Baud zeide hieromtrent in eene
redevoering in de Staten-Generaal (10 December 1854): »Wat mij betreft,
ik heb in maatschappijen geleefd, waar de slavernij bestaat, en de
indruk, dien ik daar heb ontvangen, is, dat de slavernij niet slechts
de slaven, maar ook den meester verdierlijkt; elke maatschappij,
waar slavernij bestaat, is eenige graden lager op de schaal der
zedelijkheid dan eene maatschappij uit enkel vrijen bestaande."



Reeds uit deze oorzaken moest het Nederlandsche volk, bij wie
godsdienst en zedelijkheid toch nog op prijs worden gesteld, de
afschaffing der slavernij tot elken prijs begeeren; zelfs al ware
het dat stoffelijke voordeelen de instandhouding van dezelve deden
wenschen; doch ook dit is niet het geval. Wel hebben eenige individuen stoffelijke voordeelen onder het
stelsel der slavernij genoten; het getal evenwel derzelve was gering
en een naauwgezet onderzoek der geschiedkundige bronnen, waarvan
hier de resultaten zijn medegedeeld, hebben mij volkomen overtuigd,
dat Suriname nimmer een wezenlijke bloei of een degelijke welvaart
heeft gekend;--en thans, terwijl slavernij nog tot schande van den
Nederlandschen naam in eene Nederlandsche bezitting bestaat, kwijnen
landbouw en handel in die kolonie. Is er in de laatste jaren meer uitbreiding aan de suikercultuur
gegeven, en is de opbrengst daarvan vrij aanzienlijk, andere cultures
daarentegen zijn grootendeels vervallen, en die uitbreiding der
suikercultuur geschiedt ten koste van de gezondheid en het leven der
slavenmagt; enkele gunstige jaren uitgezonderd, neemt het getal der
slaven--de productieve kracht van Suriname--gestadig af. Gedurende de
onzekerheid, de wijfeling, die ten deze reeds zoo vele jaren heeft
geheerscht, wordt de ondernemingszucht uitgedoofd. Zijn er eenigen,
die zich hierover niet bekommeren, die voortgaan de slaven uit te
mergelen, om eene dadelijke stoffelijke winst, en verder redeneren:
»après nous le déluge," of die, gelijk de Schrift een dwaze voorstelt,
in zorgelooze ligtzinnigheid zeggen: »laat ons eten en drinken en
vrolijk zijn, want morgen sterven wij," het betere gedeelte, de kern
der vrije bevolking, ziet ook verlangend uit naar de afschaffing der
slavernij, daar slavernij alle ontwikkeling tegenhoudt en Suriname
bij een langer voortduren van dat verderfelijk stelsel noodzakelijk
ten val moet komen. En toch verneemt men nog van een gedurig protest uit Suriname
tegen de afschaffing der slavernij, of van pogingen om dezelve te
vertragen. Dit verwondere niemand. Eenige weinigen in Suriname hebben
belang bij het behoud van dit afschuwelijk stelsel, doch deze weinigen
zijn bij den tegenwoordigen stand der zaken de magthebbenden, onder
wier juk niet slechts de slaven zuchten, maar ook een groot gedeelte
der vrije bevolking gebukt gaat. Deze zijn eenige administrateuren
van plantaadjes en handelaren in Amerikaansche waren, gelijk wij
reeds vroeger aanmerkten; zij worden hierin ondersteund door enkele
Amsterdamsche handelshuizen, de zoogenaamde fondshouders, hoewel het
aandeel van deze laatstgenoemden in de op de plantaadjes gevestigde
hypotheken soms zeer gering is. Elk, die met dergelijke negotiatiën
eenigzins van nabij bekend is, weet ook, dat die heeren dikwijls
geen enkelen cent uit hunne privé-beurs zullen derven als de gansche
hypotheek te niet ging; maar handelsbelangen en betrekkingen met
de Administrateurs in Suriname doen hun belang hebben in het behoud
der slavernij, onverschillig of de aandeelhouders in de hypotheken,
ooit iets van hunne geleende gelden terug bekomen. Duurt voor het
tegenwoordige het rijk der Administrateuren nog voort, het begint
te wankelen, nog eene wijle en het stort in. De Nederlandsche
regering en volksvertegenwoordiging zullen de handen ineen slaan,
de slavernij zal in Nederlandsche koloniën weldra worden afgeschaft,
en met deze daad van regtvaardigheid gaat Suriname eene betere
toekomst te gemoet. Nieuwe handelsondernemingen zullen worden
daargesteld; nieuwe frissche elementen zullen er een nieuw leven doen
ontstaan. Veel, wat goede ondernemingen in den weg stond, zal worden
weggenomen. Kolonisatie van Hollandsche en Duitsche landbouwers zal
meer uitbreiding erlangen. Dat Europeanen ook door geregelden arbeid,
mits men behoorlijke voorzorgen in acht neemt, met eere het brood
huns bescheiden deels kunnen verdienen heeft de ondervinding geleerd. Van de kolonisten, die vroeger tot het etablissement aan de Saramacca
hebben behoord, zijn thans nog een honderdtal in de kolonie en een
gelijk getal is sedert aldaar geboren. De mislukking der kolonisatie
aan de Saramacca en de latere omzwervingen der kolonisten hebben
wij reeds medegedeeld; thans leven zij voor het grootste gedeelte in
de nabijheid van Paramaribo. Zij bezitten thans te zamen p. m. 350
runderen, 160 stuks klein vee en 25 trekezels. Hunne gronden beslaan
p. m. 1300 akkers, uit eigen middelen aangekocht, 60 akkers in
vruchtgebruik en 160 akkers gepachte grond. Hierop hebben zij
aangebouwd 18 woningen met toebehooren, waaronder er zijn die
f 1300 hebben gekost; eindelijk dient hier nog bij vermeld, dat
140 dezer lieden hun eigenlijk bestaan door den landbouw vinden,
terwijl de overigen òf in openbare betrekkingen geplaatst zijn òf
zich met een of ander burgerlijk bedrijf generen [1371]. Immigranten
uit andere oorden zullen na de afschaffing der slavernij in Suriname
komen. Eene Immigratie van vreemde arbeiders, goed geleid, kan mede
gunstig werken, en in vereeniging met de geheel vrije negerbevolking
den landbouw uitbreiden. Eene onberaden Immigratie, een gedurige stroom van Heidensche koelies,
zou, uit het oogpunt van godsdienst en zedelijkheid, niet te wenschen
zijn. Daarbij, zoo men tot elken prijs vreemde arbeiders laat komen,
ten einde de loonen kunstmatig te verminderen, zal teleurstelling
worden ondervonden en zal hierdoor de neger genoopt worden zich in
de bosschen terug te trekken, daar hij als vrije arbeider evenmin
billijkheid bij den blanke ontmoet, als toen hij als slaaf voor
hem sidderde. Eene goede behandeling, regtvaardigheid en billijkheid daarentegen
zullen den neger na het verkrijgen zijner vrijheid doen arbeiden,
en hem brood voor zich en de zijnen, door eigen arbeid verdiend, op
waren prijs doen stellen. Geene vermomde of geene nieuwe slavernij
besta in Suriname. Is de groote daad van regtvaardigheid, de afschaffing der slavernij,
geschied, dan volge hieruit andere hervormingen. Regtspraak en
regtspleging worden behoorlijk geregeld en zijn geheel onafhankelijk
van de politieke magt. Het bestuur der kolonie worde aan bekwame
degelijke mannen opgedragen; het zij een billijk regtvaardig,
maar tevens krachtvol energiek bestuur. Begunstiging van personen,
tot dus verre helaas zoo dikwijls geschied, houde op. Talentvolle,
achtingswaardige mannen in de kolonie worden niet langer achter
gesteld, om enkele familiën als met ambten te overladen; geen ambt zij
langer eene sinecure. De Koloniale Raad besta niet enkel uit eigenaren
en administrateuren, maar ook andere daartoe geschikte mannen worden
hiervoor gekozen. Voor eene constitutionnele regering als Nederland
is Suriname nog niet rijp; indien zij al dadelijk na de afschaffing
werd ingevoerd, zoude de zoogenaamde Surinaamsche Aristocratie ze
tot het vormen eener oligarchie misbruiken. Eerst moet de bevolking,
ten minste een groot deel derzelve, meer worden ontwikkeld en hare
vrijheid van slaafsche banden op regten prijs leeren stellen, voor
zij geroepen kan worden tot het uitoefenen van staatkundige regten
en pligten. Anders zou een groot deel zoo ligt een speelbal worden
van eenige weinigen, die, in plaats van de afgeschafte zweep en
tamarinde stokken, andere middelen tot bedwang zouden aangrijpen,
die alle vrije ontwikkeling tegenhielden. Doch, is eene zekere gewijzigde autocratie voor Suriname nog
eenigen tijd noodig, zij ontaarde niet in eene volstrekte onbegrensde
alleenheersching. Zij worde door wijze en regtvaardige wetten beperkt
en ook in deze moet een redelijken vooruitgang zijn. Vooral worde de
nog in Suriname bestaande censuur der drukpers afgeschaft. Vrijmoedige
beoordeeling van regeringsdaden is vooral noodig in een land, waar,
om de bestaande omstandigheden, de vertegenwoordiging des volks nog
betrekkelijk weinig invloed hierop kan uitoefenen. De regering worde
door de vrije pers op misbruiken opmerkzaam gemaakt, waarvoor zij
anders misschien blind zou wezen, of die men voor haar verborgen zou
willen houden. Godsdienstig en maatschappelijk onderwijs worde bevorderd en
uitgebreid. De handen der Moravische broeders worden gesterkt; en vrome mannen
en vrouwen uit Nederland sluiten zich bij hen aan, of arbeiden, met
het oog op den Heer, in eigen kring ter bevordering van godsvrucht
en kennis [1372]. De Christenen in Nederland drukken wij deze zaak ernstig op het hart. Hij, die, ter vervulling van het een of ander ambt, door de regering
wordt geroepen; hij, die, door handelsbelang of industrie of door iets
anders, gedrongen wordt zich naar Suriname te begeven, roepen wij met
de dáár aanwezige bevolking toe: »Zij uw wandel eerlijk in alles" en
ieder, die den Heer in Zijne genade heeft leeren kennen, trachtte door
leer en voorbeeld Hem te verheerlijken en anderen tot Hem te leiden. Daartoe verleene de Heer Zijnen Zegen en schenke Hij de kracht. Zoo ga Suriname eene betere toekomst te gemoet; zoo worde die dierbare
kolonie eene schitterende paarl aan de kroon van den beminden Vorst
uit het geliefde stamhuis Oranje-Nassau, onzen Willem den Derde;
onze Koning worde tot in lengte van dagen gespaard, om van de, onder
zijn bestuur, ingetreden betere toekomst van Suriname veel goeds
te vernemen, en zijne kinderen en kindskinderen mogen als waardige
Vorsten zich steeds verblijden over het geluk, de welvaart, het heil
van Nederland en deszelfs overzeesche bezittingen, waarvan Suriname
een belangrijk deel is en meer en meer worden kan. OVERZIGT VAN DEN ZENDINGSARBEID DER BROEDERGEMEENTE IN SURINAME. Bij onze inleiding van de Geschiedenis van Suriname beloofden wij
aan het einde een overzigt te geven: van den zendingsarbeid der
Broedergemeente, welke zoo zeer door den Heer gezegend werd. Wij
voldoen gaarne aan deze belofte, doch, daar de Geschiedenis zelve bij
de bewerking uitgebreider is geworden, dan volgens ons oorspronkelijk
plan, zoo moeten wij--ofschoon noode--korter zijn, dan wij wel
gewenscht hadden. Uitzending der Broederen naar Suriname en eerste vestiging aldaar. Op bladz. 109 vermeldden wij reeds dat de vrome Spangenberg, een der
eerste Bisschoppen van de Moravische broedergemeente, een waardig
medestander van den edelen graaf van Zinzendorf, op zijne doorreize
naar Engeland te Amsterdam vertoefde. In Holland werd belangstelling
voor de Broedergemeente opgewekt, en eenige jaren later vestigden,
voornamelijk op aanzoek van de vorstelijke weduwe MARIA LOUISE VAN
ORANJE, sommige Broeders zich in de Nederlanden. Deze vestiging, den strijd, die de Broeders weldra tegen sommige
Hervormde predikanten te voeren hadden, en de vele moeijelijkheden
welke zij aldaar hadden te overwinnen, gaan wij thans stilzwijgend
voorbij. Spangenberg trad in onderhandeling met de directeuren der Sociëteit
van Suriname, en, nadat men het over de voorloopige voorwaarde eens
was geworden, werden drie Broeders, George Piesch, George Berwig
en Christiaan von Larisch, in het jaar 1735, tot onderzoek daartoe
afgevaardigd. Von Larisch overleed te Suriname en de beide eerstgenoemden keerden
in 1736 naar Holland terug, om verslag van hunne zending te doen. Het oorspronkelijk doel was om aan de negerslaven in Paramaribo en op
de omliggende plantaadjes het Evangelie te verkondigen. In hetzelfde
jaar 1736 gingen twee Broeders, Johan Güttner en Christoffel Dähne,
op uitnoodiging van een heer in Amsterdam, naar Berbice, om aldaar
aan de negers op zijne plantaadje het woord des levens te brengen. De
onderhandelingen met de Directeuren der Sociëteit van Suriname werden
voortgezet en in 1739 erlangde de Broedergemeente eene concessie ter
nederzetting aan de Suriname. Vijf Broeders werden daarop afgezonden, die behouden in Suriname
aankwamen. In eene kleine woning aldaar moesten zij zich kommerlijk
behelpen en in hun onderhoud door eigen handenarbeid voorzien. Dit zou hen echter niet hebben verdroten, zoo zij aan hun vromen
wensch, om het arme slavenvolk te spreken van een Heer, die ook
hen lief had, gevolg hadden kunnen geven--doch die wensch werd nog
niet vervuld. De eigenaars der slaven en de andere in Paramaribo wonende
Europeanen waren voor het grootste gedeelte tegen de Hernhutters
ingenomen; verschillende lasterschriften, niet slechts van eenige
Aterlingen, maar zelfs van Gereformeerde kerkeraden, uit Holland
gezonden, werden in Suriname verspreid en valsche geruchten jegens
hen uitgestrooid. Hunne huiselijke godsdienstoefeningen, waaraan ook
weldra andere heilbegeerige zielen deelnamen, waren vooral een doorn
in het oog van den kerkeraad van Paramaribo; door dezen werden zij
zoo zeer gehaat en vijandelijk behandeld, dat zij in het volgend jaar
(1740) zich genoodzaakt zagen de stad te verlaten en zich op eene
nabij liggende, geheel vervallen en kleine plantaadje neder te zetten. Werd hun hier den weg versperd, zij verloren echter den moed niet
en beproefden toen onder de Indianen hunne zendingswerkzaamheden aan
te vangen. I. ZENDING ONDER DE INDIANEN. De Broeders, wier personeel sedert met twee Broeders en twee Zusters
versterkt was, besloten eene kleine plantaadje aan de Cottica te
koopen. De gelden, daartoe benoodigd, moesten zij wel door ijverigen
handenarbeid winnen, maar dit ontmoedigde hen niet, doch andere
moeijelijkheden noodzaakten hen dit station weldra te verlaten. De keus van de plaats der vestiging was niet gelukkig. De opbrengst
der plantaadje was niet genoegzaam om in hun onderhoud en de
kosten der zending te voorzien, en ook waren zij te ver van de
Indianen verwijderd; daarbij kwamen er--iets wat onder de zending
der Broedergemeente tot de uitzonderingen behoort, oneenigheden,
waardoor het gemeenschappelijk arbeiden verstoord werd. Zekere
kortelings aangekomen zendeling, Regnier, was hiervan de oorzaak. Omstreeks het jaar 1745 was de Broedergemeente dus genoodzaakt dit
onvruchtbare station op te heffen; de Broeders verlieten Suriname en
begaven zich naar Berbice om de wakkere zendelingen aldaar ter zijde
te staan. Suriname werd dus verlaten, doch, daar Paramaribo zoo uitnemend
gelegen was voor eene zending onder de negers en tot ondersteuning
van ver afgelegen zendingsposten, hield men de verlaten post in het
oog en hoopte zich daar later weder te vestigen. Die hoop werd verwezenlijkt. De Broeders in Berbice hadden door den
heftigen tegenstand der blanken het ook aldaar voor dit oogenblik
moeten opgeven den negerslaven van de genade des Heeren te spreken;
ook zij hadden zich daarop tot de Indianen gewend. Na veel strijd
werd hun arbeid gezegend en uitgebreid en ontstond aldaar te Pilgerhut
(Pelgrimshoede) eene gemeente uit Inboorlingen bestaande. In het laatst van 1747 werd het smeeken der Broeders verhoord; een
honger naar het woord des levens ontwaakte onder de Indianen. In Maart
1748 werd eene oude Indiaansche vrouw als eersteling gedoopt. Tegen
het einde van Junij waren reeds 39 Indianen in de Christelijke kerk
opgenomen; de gemeente nam toe in bloei; vooral toen in 1748 de
uitnemende zendeling Schuman, de Apostel der Arawakken genoemd, tot
hulpe kwam. In 1757 bestond aldaar reeds eene gemeente van 300 zielen. Men poogde ook nu de zending in Suriname weder aan te vangen. In 1754
begaven zich de reeds genoemde Dähne en zekere Marcus Ralfs naar
Paramaribo, waar zij hun kleedermakers handwerk uitoefenen en als
agenten der zending trachten zouden in de stoffelijke behoeften der
zending te voorzien. Zij zouden de aankoopen doen voor de afgelegen
zendingstations benoodigd; de uit Europa aankomende Broeders ontvangen;
de goede verstandhouding met de koloniale regering trachten te
bevorderen, en verder al datgene te doen wat tot welzijn der zending
strekken kon. Met veel getrouwheid en ijver waren die Broeders in dezen hunne
kring werkzaam. Wekken die daar te Paramaribo op de kleermakerstafel
gezeten Broeders onze bewondering op, zijn zij ons in zoo velen ter
beschaming; ook de inwoners van Paramaribo lieten langzamerhand hunne
vooroordeelen vallen. De handel en wandel der Broeders getuigden
zoo zeer van een Christelijken geest, dat de laster verstomde, en
terwijl hun kleermakersbedrijf van jaar tot jaar in belangrijkheid
toenam, verheugden zij zich ook over vermeerderd vertrouwen bij de
regering en andere aanzienlijke personen. De voormalige Gouverneur
van Berbice, Lösner, die den arbeid der Broeders van nabij had
gadegeslagen, had zich te Paramaribo met ter woon gevestigd en legde
omtrent hen een gunstig getuigenis af bij den toenmaligen Gouverneur
van der Meer. Na verkenning van het terrein, en na toestemming der
sociëteit te hebben ontvangen, bouwden 5 zendelingen en 8 Indianen,
aan de rivier Saramacca, Saron. De ligging was, om met de Indianen in
aanraking te komen, geschikt, doch tevens zeer ongezond; verscheidene
Broeders vonden hier een vroegtijdigen dood. Ook hier werd het woord der prediking door den Heer gezegend. Zelfs
de meer woeste Caraïben kwamen aldaar om het woord te hooren, dat
van liefde en vrede en genade getuigt. Reeds bij het einde van 1757
waren er 30 Indianen gevestigd. Dähne vertrok uit Paramaribo in 1757, om zich aan de Corentijn te
vestigen; terwijl Ralfs alzoo alleen als agent te Paramaribo achter
bleef. Eenige Indianen hielpen Dähne aldaar eene hut bouwen, doch
verlieten hem daarna; slechts een, Christoffel genaamd, bleef nog
eenige maanden bij hem. Toen deze man ziek werd, zeiden doortrekkende
Indiaansche toovenaars tot hem: »Gij zult bij dezen blanke nimmer
gezond worden, want de duivel heeft de magt over hem, en de blanke
zelf zal ziek worden." Christoffel luisterde naar deze woorden, en,
toen hij eenigzins hiertoe in staat was, ging hij weg en liet Dähne
alleen in de wildernis achter, ofschoon vele Indianen hem van tijd
tot tijd kwamen bezoeken, aan wie hij dan het Evangelie verkondigde. »Ik heb toen," schreef deze waardige man: »met mijn lieven Heiland
alleen huis gehouden, met een vergenoegd en zalig hart gedaan wat ik
kon, en de Heiland troostte mij, door Zijne lieve nabijheid in deze
wildernis zoo krachtig, dat ik regt zalige tijden heb doorgebragt."

Dähne, die hier van alle menschelijke hulp verstoken was,
moest zwaarder arbeid verrigten, dan ooit te voren, en kreeg door
overspanning en ontbering hevige koortsen; doch de Heer verliet zijn
getrouwe dienstknecht niet; Hij beschikte het, dat de zendeling Schuman
hem bezocht en artsenijen medebragt, waardoor Dähne spoedig weder
herstelde. Dähne verkeerde meermalen in levensgevaar: Een tijger
sloop des nachts brullend rondom zijne nederige hut, die uit vier
palen met een dak van palmbladen bestond, onder hetwelk hij zijne
hangmat ophing; hij vreesde den tijger niet; wel nam hij de voorzorg
's nachts een vuur in zijne hut te ontsteken, doch als dit uitging,
bleef hij kalm in zijne hangmat liggen; zijn vertrouwen was op den
Heer en dat werd niet beschaamd. Op zekeren avond, als hij zich ter ruste wilde begeven, viel een
tamelijk groote slang van een lat van het dak op hem, slingerde zich
twee tot driemaal om zijn hals en hoofd en drong zich immer vaster. »Ik
dacht," zoo verhaalde hij, »dat kon wel mijn dood veroorzaken, en
schreef daarom met krijt deze omstandigheid op de tafel tot narigt
voor de Broeders, opdat zij niet in de waan zouden verkeeren, dat
de Indianen schuld aan mijnen dood hadden" (welk eene liefelijke
teedere bezorgdheid). »Intusschen viel het mij in, om, in vertrouwen
op het woord des Heeren (Marcus 46-18) den slang van mij af te werpen;
ik deed dit daarop met zulk eene kracht, dat iets van mijn vel mede
ging." Het was duister, hij wist niet wat er van den slang geworden
was, doch Dähne legde zich rustig in zijn hangmat neder en de Heer
bewaarde Hem, zoodat hem er niets kwaads van overkwam. Het grootste
gevaar echter dreigde hem van de wilden en gruwzame Caraïben, welke in
November 1757 het voornemen hadden opgevat om hem te vermoorden. Hoe
hij door Gods genade ook nu gered werd, willen wij hem met zijne
eigene woorden laten verhalen:

»Als ik 's middags zou gaan eten kwamen 50 mannen, in hunne Canoes
zittende, aan; zij verlieten die en omringden mijne hut. Eenige van
hen hadden ijzeren bijlen en houwelen, anderen zwaarden en dergelijke
moordtuigen meer bij zich. Ik ging tot hen en verwelkomde hen op
vriendelijke wijze in het Arawakkisch; zij antwoordden mij barsch:
»ik moest Caraïbisch met hen spreken." Intusschen merkte ik op, wie
het bevel voerde. Terwijl zij onder elkander Caraïbisch spraken en
merkten dat ik dit niet verstond, kwam hun tolk voor en vroeg mij
in het Arawakkisch: »Wie heeft u veroorloofd hier te bouwen en te
wonen?" waarop ik antwoordde: »De Gouverneur." »Waarom zijt gij hier
in het land gekomen?" Nu vervoegde ik mij tot het Opperhoofd en zeide
hem met vrijmoedigheid: »Ik heb broeders aan de overzijde der zee,
die gehoord hebben, dat in dit land Indianen wonen, die hun Schepper
niet kennen; deze broeders nu hebben mij hierheen gezonden, omdat
ik eerst de spraak dier Indianen zou leeren en hun dan, wat ook voor
hen het voornaamste is, zou mededeelen. Ook zullen er weldra nog meer
tot datzelfde doel hierkomen."

»Zijt gij een Spanjaard?" »Neen", »of een Franschman?" »Neen." »Zijt
gij dan een Hollander?" »Ik kom wel uit Holland, doch eigenlijk nog
verder. Genoeg zij het; ik ben een dier broederen van de overzijde der
zee, die u liefhebben." »Hebt gij dan niet gehoord, dat de Indianen u
zullen doodslaan?" »Ja, doch ik heb het niet geloofd, en gij zelven
hebt onder uwe Indianen lieden, die bij mij zijn geweest, en weten,
dat ik u lief heb." »Dat is waar, en zij hebben mij gezegd, dat gij
een andere Christen, dan de andere blanken waart." »Nu, als gij dan
weet dat ik u lief heb, hoe zoudt gij mij dan kunnen doodslaan?"

Het opperhoofd hernam lagchende: »Dat is waar ook!" Nu veranderden
allen in hunne gebaarden en de kring ging uiteen. Slechts de aanvoerder
bleef bij mij en vroeg mij vele dingen, die ik hem zoo goed mogelijk
verklaarde, en toen hij hoorde, dat geene andere blanken, dan de
Broeders hier woonden, werd hij vriendelijk, en bij zijn vertrek gaf
hij mij, op mijn verzoek, van zijne levensmiddelen en beloofde mij
weder te komen. »Zoo hielp de Heiland mij genadig van dag tot dag,
zoodat ik bij het einde des jaars groote reden had om Hem te loven
en te danken."

Dähne leefde onder menigerlei nood en ontbeering getroost voort in de
hoop, dat weldra Broeders uit Europa tot zijne hulpe zouden komen,
hetgeen echter eerst in 1759 geschiedde. Intusschen deed hij in
zijne eenzaamheid wat hij kon; hij prees de hem bezoekende Indianen
de zondaarsliefde van Jezus aan, en bekwam van hen levensmiddelen
(cassaves); was bij alle ontbeering vrolijk en zalig in de nabijheid
van zijnen Heiland en genoot eindelijk de vreugde, dat eenige Indianen
zich in zijne nabijheid hutten bouwden, en alzoo brak ook voor Ephraim
(zoo werd die nederzetting genoemd) een tijd van genade aan. De gemeente te Saron werd voornamelijk door Caraïben bezocht, die met
troepen van 10 tot 20, zelfs in Augustus 1760 met 100 aankwamen, om
zich aldaar te vestigen. Zoo ging het werk Gods verblijdend vooruit,
toen eensklaps eene bedroevende gebeurtenis het verstoorde. De
Caraïben vingen meermalen gevluchte negerslaven op, leverden ze hunnen
heeren over, ten einde de f 60 vanggeld te verdienen. (Vervloekte
slavernij!) De Boschnegers, hierover vertoornd, namen daarop het
besluit Saron te verwoesten, zoodat de Indianen genoodzaakt zouden
zijn dien omtrek te verlaten. Toen in 1761 de Caraïben naar hunne oude
woonplaats waren gegaan, om levensmiddelen te halen, en Saron alzoo
van hare krachtigste mannen ontbloot was, voerden de Boschnegers hun
voornemen uit. Op Zondag den 25sten Januarij, toen de gemeente de
prediking bijwoonde, kwamen de Boschnegers, schoten met geweren en
pijlen en staken het zendingshuis in brand. Allen moesten vlugten en
Saron werd verwoest, waarna de Boschnegers vertrokken [1373]. Twee
Broeders, Schirmer en Cleve, keerden eenigen tijd daarna terug
om te beproeven de verstrooide gemeente van Saron weder bijeen te
verzamelen. Tot hunne bescherming erlangden zij een detachement van
14 soldaten. Honger en krankte volgden en de minst gevaarlijke zieke
moest menigmaal den anderen kranke verplegen, doch kon niets dan
cassave en water hiertoe geven; de Broeders evenwel smaakten, bij
alle droefheid, toch meermalen de groote blijdschap, dat de Indianen
ook bij deze beproevingen zich aan den Heiland vasthielden en Hem nog
stervend beleedden; er kwam hulp uit Europa, een Broeder en Zuster,
doch beiden vonden er spoedig hun graf. Schirmer en Cleve versaagden niet en Saron kwam omstreeks 1762 weder
in bloei. De Indianen echter leefden in gestadige vrees voor de
aanvallen der oproerige negers, die steeds in den omtrek kruisten;
vele Indianen verlieten deze plaats, en in 1779 moest de zending
aldaar worden opgegeven. In de kleine gemeente te Ephraim brak in
1762 eene hevige koorts uit, en, bij den negeropstand in 1767, moest
ook dit station worden verlaten. Eene nieuwe nederzetting, Hoop genaamd, werd daarop in 1764 aan de
Corentijn gevestigd en hier scheen in den aanvang de arbeid zeer
gezegend te worden. Na vier jaren stonden er reeds 10 Indiaansche
hutten en Schirmer en Cleve predikten aan 80 tot 100 zielen het
woord der verzoening. Doch in 1766 werd Schirmer en in 1768 Cleve
van hunnen arbeid afgeroepen door den Heer, die hun in de ruste
bragt en het genadeloon aan trouwen arbeid in zijne dienst verbonden
deed genieten. Het overlijden dezer mannen was een zware slag voor
de zending. Gedurende een geruimen tijd was er te Hoop slechts een arbeider,
Jacob Erdmann Burchhardt; in 1784 kwam er versterking, doch de zending
ging niet vooruit. Zoo stonden de zaken, toen in 1789 Johan Jakob
Gottlob Fischer uit Wurtemberg te Hoop aankwam; hij leerde spoedig
de Arawakkische taal en legde zich bijzonder toe op het onderwijs
der jeugd. In 1790 werd eene groote school gebouwd; 11 Indianen bouwden nieuwe
huizen, in geregelde orde, en die van appel- en andere vruchtboomen
werden omringd. Kinderen en volwassenen werden tot nuttigen arbeid
opgeleid. Grond ter cultuur van cassave werd aangelegd; velden met
koorn en banannen zag men weldra in hunne volle schoonheid prijken. In
October 1791 werden aan 108 bewoners eenige verordeningen voorgelezen,
waardoor de Heidensche levenswijze zou ophouden en eene geregelde
Christelijke hiervoor in de plaats komen; de Indianen beloofden die
bepalingen te zullen nakomen. Caraïben en Waraauen voegden zich bij
hen, en de geordende gemeente trok zoodanig de aandacht der Indianen in
den omtrek, dat velen genoopt werden zich ook daarheen te begeven. In
1795 trokken 109 Indianen naar Hoop, en onder deze 36 Waraauen, die
zich door bijgeloof, ligtzinnigheid, afkeer van arbeid en diefstal
kenmerkten en der nieuwe gemeente alzoo tot een slecht voorbeeld waren. De verovering van Berbice in 1796 door de Engelschen maakte het
verkeer moeijelijker en belette de nieuwe kolonisten hunne waren te
verkoopen. Friderici liet echter in 1798 den Indianen toe om voor
hunne bijzondere zaken naar Berbice te gaan. Dat rustig verkeer met
de naburige kolonie, zelfs gedurende den krijg, hield echter op door
eene onvoorzigtigheid van Fischer. Deze namelijk hielp de bemanning van
een gestrand Engelsch schip, die zich voor Noord-Amerikaners uitgaven,
naar Berbice te komen. Hierop ontving hij bevel om met zijne familie
den zendingspost Hoop te verlaten. Hij begaf zich daarop, tot groote
smart der gemeente, naar Noord-Amerika

In 1799 werd het verkeer met Berbice weder toegestaan. Na het vertrek
van Fischer zette Broeder Klüge met zijne nationaal-helpers, met ijver
den arbeid voort; in 1800 kwam Broeder Schulz hem ter hulp, en in 1801
waren te Hoop 208 inwoners, waaronder 169 gedoopten. Echter geraakte
de gemeente door de toenemende neiging der Arawakken tot dronkenschap
en een zwervend leven in verval. In 1808 werden door eenige ligtzinnige
booze jonge lieden de zendingsgebouwen in de asch gelegd. Het grootste
gedeelte der Indianen verliet toen de nederzetting aan de Corentijn;
andere pogingen werden aangewend, om hen hier en daar te verzamelen,
doch in 1815 moest de zending eindelijk onder de Indianen worden
opgegeven, daar de werkzaamheden op de plantaadjes onder de negerslaven
aan de Nickerie al de krachten der Broeders vorderden. Zoo hield de zending der Broedergemeente onder de Arawakken geheel op,
en die gezegende plaatsen, waar eenmaal Gods lof werd verkondigd,
waar liederen ter Zijner eere weerklonken, zijn thans met digt
bosch bewassen, waaruit men slechts het geschreeuw der papagaaijen
en van andere woudbewoners hoort. In Pilgerhut (Berbice) is geen
pelgrim meer, Saron is niet langer een bloeijenden tuin, Ephraim
draagt geene vruchten en op Hoop--hoopt men niet meer. Echter, zoo
eenmaal de stem van den Archangel de dooden ter opstanding roept en
de klank der laatste bazuin ook in deze wouden wordt gehoord, zullen
ook dáár graven zich openen, uit welke Indianen met hunne leeraren en
leermeesteressen zullen opstaan, die Hem zullen roemen en loven tot
in eeuwigheid, Die zich hunner zielen heeft ontfermd en ten eeuwigen
leven bekwaam gemaakt. En in den tijd? Wij herhalen het vroeger gezegde. Na de afschaffing
der slavernij zal het verkeer van de Indianen met de Europeanen
worden bevorderd;--dan ook is het te wenschen, dat de Indianen zullen
deelen in het genot der beschaving, en vooral in de vertroostingen
der Christelijke godsdienst. Moge het Evangelie der genade hun dan op
nieuw worden verkondigd en moge de wandel der belijders van Christus
een zoodanige zijn, dat die arme onkundige heidenen niet geërgerd,
maar gesticht en voor den Heer gewonnen worden. Daartoe verleene den
Heer zijne genade, daartoe schenke Hij zijne kracht, de zegenende
invloeden des Heiligen Geestes. II. ZENDING ONDER DE BOSCHNEGERS. In 1762 was de langdurige strijd met de Boschnegers (zie bladz. 136 tot
154) geëindigd; een vredes-tractaat was door de koloniale regering in
1760 met de Aucaners en in 1762 met de Saramaccaner-negers gesloten
(zie bladz. 154-160). De toenmalige Gouverneur van Suriname,
Wigbold Crommelin, wenschte, dat de Broedergemeente ook onder hen
eene zending zoude vestigen; de Saramaccaners zelven deden aanzoek
om Christenleeraars en de Broedergemeente verheugde zich een nieuwen
werkkring te vinden, om het Evangelie te verkondigen. Rudolph Stoll en Thomas Jones werden daartoe uit Hernhut gezonden en
kwamen, onder leiding van den ons reeds bekenden Broeder Dähne, die
ter herstelling zijner geschokte gezondheid eenigen tijd in Europa
had vertoefd, in 1765 te Paramaribo aan. In December van hetzelfde jaar aanvaardden zij de reis naar de dorpen
der Boschnegers. De vaandrig Dörig (meermalen in de Geschiedenis
genoemd) stelde hen aan de grenzen als hunne toekomstige Leeraars aan
de Kapiteins der 12 Negerdorpen voor, onder de betuiging, dat hetgeen
zij aan de Broederen deden, goed of kwaad, de koloniale regering
het zou aanmerken als aan haar te zijn geschied. De Kapiteins gaven
luide hunne vreugde te kennen, en ieder wilde gaarne een Broeder bij
zich nemen. Deze echter besloten zich voorloopig niet van elkander
te scheiden. In Februarij 1766 bereikten zij over de gevaarlijke watervallen
Senthea Kreek, alwaar het Groot-Opperhoofd Abini hen vriendelijk
ontving en eene hut voor hen liet bouwen. Jones overleed eenige dagen
na zijne aankomst; Dähne keerde later naar Europa terug, zoodat Stoll
alleen overbleef, hoewel andere Broeders en Zusters hem later ter
hulpe kwamen. De hoofdman Abini verloor kort daarop het leven in een gevecht met nog
in opstand levende Negers. Eer hij ten strijde trok had hij de Broeders
aan zijn zoon Arabi, een verstandig jongman, met de volgende woorden
aanbevolen: »Ik weet wel is waar niet regt welk soort van lieden dit
zijn en waarom zij hier willen wonen; ik geloof echter, dat God ze
mij toegezonden heeft." En Arabi vergat deze woorden zijns vaders
niet en betoonde den Broeders vele toegenegenheid en vriendschap. Naauwelijks waren de Broeders zoo ver gevorderd, dat zij den
Boschnegers in hunne eigene taal het doel hunner komst verklaren konden
en hun alzoo wezen op den eenigen God en op Zijnen Zoon Jezus Christus
als den Heiland der zondaren, of daar verhieven de afgodspriesters
(Gado of Obia-mannen of Lokemans. Zie bladz. 118-19) en voornamelijk
de oude vrouwen, een luid geschrei aan. Deze lieden dreigden de andere
Negers met den toorn hunner goden, daar zij zich met den Gran-Gado
(Grooten God) der blanken hadden ingelaten. Zelfs offerden en baden
zij om die goden te verzoenen, en--de Obia-mannen zochten op allerlei
wijze het volk tegen de Broeders in te nemen. De Broeders waagden het niet des avonds uit hunne hutten te komen
en werden door sommigen gewaarschuwd, dat zij ongetwijfeld zouden
vermoord worden. Echter hielden de Broeders hunne huiselijke
godsdienstoefeningen met open deuren, opdat welligt een der nabij
wonende negers een gunstigen indruk hiervan mogt erlangen, en verder
vertrouwden zij op den Heer. »Er is werkelijk meer gevaar dan wij
weten", schreven zij in 1767, »doch wij verlaten ons op Hem, die
magtiger is dan alle anderen. Wil Hij ons tot offer doen strekken,
wij zijn bereid. Hij doe ons slechts zijne zalige nabijheid genieten."



De Heer sterkte deze geloofsmannen; niemand legde de hand aan
hen. Bedroefd over de verstoktheid der volwassenen beproefden zij
twee knapen, Scipio, een schoonzoon van Abini, en Grego, onderwijs te
geven. Nog drie knapen voegden zich hierbij en toen hunne vijandig
gezinde moeders dezen van hen wegnamen, bleven Scipio en Grego
luisteren naar de verhalen van de liefde des Heeren. Zij leerden
zingen en bidden met de Broeders, en Stoll vertaalde met hunne hulp
eenige liederen en een gedeelte van het Nieuwe Testament. Daar Senthea Kreek het middelpunt van den geheelen stam was werden
de offerfeesten onder groot getier en geraas gehouden en de Broeders
verlangden dus naar eene rustiger standplaats. Arabi voldeed aan
hun verlangen en bouwde hen een huisje, een weinig meer zuidwaarts,
te Quana; terwijl de zending door de aankomst van Broeder en Zuster
Kersten werd versterkt. Arabi gevoelde zich, ofschoon zijn Grangmama
(Grootmoeder), eene afgodspriesteres, hem hierover duchtig bespotte,
meer en meer tot den Heer getrokken. Zijn voorbeeld werkte gunstig;
andere negers wilden nu ook meer van den Heiland hooren. De Broeders
begonnen nu des Zondags eene openbare godsdienstoefening te houden,
en hadden in het begin verscheidene toehoorders, doch de ijverende
Obia-mannen, en voornamelijk eenige vrouwen, verontrustten hen
gestadig. Slechts bij Arabi vatte het woord der verzoening wortel in
het harte en den 6den Januarij 1771 werd hij, als eersteling van dit
in diepe duisternis verkeerend volk, gedoopt. De meeste inwoners woonden de doopplegtigheid van Arabi bij, die op
zijne eigene begeerte den naam van Johannes erlangde, doch daarna
verhief zich een ontzettende storm onder dit volk, en voornamelijk
waren de vrouwen woedend. Een dorpshoofd dreigde den Broeders den dood;
door de genade des Heeren werd echter geen haar van hun hoofd gekrenkt. In 1773 werd weder een neger, Janke, gedoopt en ontving den naam van
Simeon. In December 1774 werden de Broeders genoodzaakt zich naar
Bambeï te verplaatsen. Reeds in het volgende jaar mogten zij weder
vier negers doopen, en onder deze hunne eerste leerlingen Scipio
en Grego, welke de namen van David en Christiaan bekwamen. Zoo was
het begin eener Christengemeente dáár, die door woord en wandel het
Evangelie beleed. Het Evangelie begon de harde harten der negers te verteederen. Een
zoon van den bekenden zendeling onder de Indianen aan de Berbice,
Schuman, arbeidde met groote trouw en ijver. Zijne medearbeiders
waren door den Heer opgeroepen en hij zelf door eene zware krankte
aangegrepen. Toen sprak hij uit zijne hangmat het Woord des levens
tot zijne toehoorders. De prediking van dezen kansel droeg goede
vruchten; in 1780 werden eenige vrouwen, waaronder zich de vrouw en
zuster van Arabi bevonden, voor het Evangelie gewonnen, en toen was
een groot bolwerk des Satans gevallen. Het Evangelie drong meer en
meer in de harten der natie en verkreeg vasten voet in de kringen
van het huiselijk leven. Weldra bestond de gemeente uit 24 gedoopte of doop-candidaten. In 1790 ontstond er eene bijzondere opwekking onder de Boschnegers,
veroorzaakt door een vroegeren afgodspriester, die twee jaren
geleden gedoopt en toen den naam van Paulus had ontvangen. Deze
man had niet bij de Broeders gewoond, maar had het door hen
gepredikte Woord vernomen, en de Heilige Geest had het vruchtbaar
gemaakt. Zijn eenvoudig, doch levendig en krachtig getuigenis en
zijn geheel veranderden levenswandel maakten een diepen indruk op
zijne landgenooten; andere gedoopten vereenigden zich met hem en de
Broeders werden uitgenoodigd hem te komen bezoeken. Toen de Broeders aldaar aankwamen werden zij met de grootste vreugde
ontvangen; de afgodische voorwerpen werden weggeworpen, en van 's
morgens vroeg tot na middernacht zaten die lieden bij den zendeling
neder om van den Heiland te hooren, die ook hen gekocht had met zijn
bloed. De oude vrouwen, vroeger zoo verstokt en zoo vijandig, werden
nu ook begeerig naar het woord Gods, en de gemeente wies en nam toe. Doch nu kwam er eene nieuwe beproeving. Verscheidene zendelingen
stierven, ook de in hunne plaats tredenden; slechts één, Broeder
Wietz, bleef over. Door de regering tot posthouder bij de Boschnegers
benoemd deed Wietz met den Hoofdman Arabi verscheidene ambtsreizen en
verkondigde alzoo het woord aan vele negers. In Bambei zelf werd de
gemeente gesterkt door nationaal-helpers en nam in kracht en sterkte
toe. Wietz vertaalde voor hen: eene harmonie der vier Evangeliën,
de Apostolische Brieven en de geloofsleer der Broeders. In de uit 49
gedoopten bestaande gemeente werd tot meerdere uitbreiding dezelfde
inrigting gemaakt als aan andere zendingsgemeenten. De inlandsche
helpers toonden in hunne voordragten eene goede gave te bezitten zich
duidelijk uit te drukken. Wietz bleef, niettegenstaande zijne gezondheid geschokt was, met
zijne vrouw tot April 1801 op zijnen post. Toen echter keerde hij
tot herstel zijner gezondheid met zijne echtgenoote naar Europa terug. Voortdurende gevallen van ziekten maakten gedurig verwisselingen van
zendelingen noodzakelijk. De Gouvernementsbetrekking van posthouder
wikkelde de Broeders menigmaal in moeijelijkheden; en toen men hen,
op hun herhaald verzoek, hiervan in 1812 ontsloeg, gingen uiterlijke
voordeelen voor hun bestaan verloren. In 1813 verliet de laatste
zendeling het land der vrijnegers, terwijl hij de verzorging der
gemeenten aan den eerwaardigen Johannes Arabi en aan Christiaan Grego
overdroeg. Het klimaat was doodend voor den blanke, negen broeders en
zes zusters waren daar als offer hunner Christelijke liefde bezweken;
doch hun werk was niet zonder vrucht geweest en van de gemeente
bleef, dank zij 's Heeren trouwe zorg, onder veel strijd en moeite,
een overblijfsel bestaan. Johannes Arabi en Christiaan Grego zetten met getrouwheid het
werk der Evangelie-verkondiging voort; zij bezochten meermalen
de Broeders te Paramaribo en bleven steeds met hen in geestelijke
gemeenschap. Ofschoon er later veel achteruitgang in de gemeente
ontstond en verscheidene tot heidensche gewoonten waren terug gekeerd,
bleven Johannes Arabi, met Christiaan Grego en Simon Adoeka, hunne
Christelijke belijdenis getrouw. Johannes Arabi overleed in 1821;
voor zijn verscheiden beval hij zijne kinderen aan Christiaan, zijnen
broeder in den Heer, op roerende wijze aan: »Als ik sterf," zoo sprak
hij, »ga toch voort mijnen kinderen den weg des Heeren te leeren;
want zij zullen in zijne hand blijven." Dit geloofsvertrouwen werd
niet beschaamd, want, hoewel zij voor een tijd afweken, keerden zij
tot den Heer terug, die zijne genade aan hen niet onbetuigd liet. Nog veertien jaren na den dood van Arabi bleven de Boschnegers zonder
leeraar; Christiaan Grego ging in 1824 in de ruste zijns Heeren in,
zoodat Simon Adoeka van de oude gemeenteleden alleen overbleef. Treurig
werd het verval der gemeente; de zonen van Arabi weken af en het
scheen als of het gebed en de verzuchtingen huns zaligen vaders
onverhoord zouden blijven. Doch de trouwe Heer vergat ze niet. In
het jaar 1835 werden de zonen van Arabi de vermaningen huns vaders
op nieuw gedachtig en door een innerlijken drang gedreven begaven zij
zich naar Paramaribo om weder het woord des levens te hooren en voor
zich een leeraar te verzoeken. Bij de verkenningstogten door verschillende zendelingen daarop gedaan
werd het Evangelie diep in het boschland gebragt. In de hoop van weldra
een leeraar te zullen verkrijgen verzamelde het kleine hoopje gedoopten
zich te Gingeh en kwam van daar dikwijls in de stad. Eindelijk werd
een kerkje en zendingshuis gebouwd en Job, een der zonen van Arabi,
kwam daar met anderen bidden, zingen en in eenvoudigheid over de
dingen des eeuwigen levens spreken. Eerst in het jaar 1840 werd de wensch der Boschnegers naar een leeraar
vervuld. Broeder en Zuster Schmidt betrokken den nieuwen post. Met
kracht verhief zich op nieuw de Heidensche geest; doch Schmidt en zijne
trouwe gade lieten zich hierdoor niet ontmoedigen en voeren voort
in veel strijds en veel gebeds het Evangelie te verkondigen, en hun
werk werd ruimschoots gezegend [1374]. In 1843 nam de kleine gemeente
zoo zeer in bloei toe, dat de Heidenen er door getroffen werden,
en zelfs toovenaars de kerk kwamen bezoeken. Eene nieuwe beproeving
echter wachtte de negergemeente, daar het den Heere behaagde zijne
trouwe dienaar Schmidt tot zich te roepen. Schmidt ging in 1845 tot de
eeuwige rust in. Zijn Christelijk afsterven, zijne laatste vermaningen
bleven niet zonder vrucht. Zijne weduwe bleef nog elf maanden alleen
bij de negergemeente en werd door den trouwen nationaal-helper Job,
die door woord en wandel predikte, ondersteund. Kort na het zalig afsterven van Broeder Schmidt kwam de toenmalige
hoofdvoorstander der zending Otto Tank aldaar. Hij werd door de
gemeente met hartelijke blijdschap begroet, en ook hem op nieuw de
wensch naar een leeraar op het hart gedrukt. In Februarij 1846 werd
aan dien wensch voldaan; Broeder Meissner werd naar Bambei (men had
dit station uit herinnering aan de vroegere vestiging alzoo genoemd)
gezonden ter vervulling van de door het overlijden van Schmidt
opengevallen plaats. Hij kwam daar, huwde met de weduwe Schmidt,
en arbeidde met zegen; doch eene ziekte, eene soort van verlamming,
noodzaakte hem ter genezing met zijne vrouw naar Europa te gaan. In
den herfst van 1848 keerden zij echter tot groote vreugde der
negergemeente tot haar terug. Evenwel door aanhoudende en telkens
wederkeerende krankheden werden zij genoodzaakt in 1849 Bambei en
zelfs Suriname voor goed te verlaten; doch ook nog in Europa bleven
zij de hun dierbare gemeente niet slechts in de gebede gedenken,
maar onderhielden briefwisseling met sommige gemeenteleden. In het jaar te voren trof ook de negergemeente een groot verlies:
Job, de lieve, trouwe Job, ging na een kort ziekbed in tot de vreugde
zijns Heeren. Hier en bij andere ziek- en sterfbedden werden treffende
getuigenissen van 's Heeren genade en liefde afgelegd. Later werd
nog weder beproefd om de zendingsarbeid aldaar voort te zetten,
doch het element was doodend voor Europeanen, evenwel vreesden
de Broeders, welke daarheen gezonden werden, hiervoor niet. Vele
blijken van Christelijken moed werden daar gezien; vooral moet men de
Christelijke moed bewonderen van Zuster Hartman, die een geruimen tijd
alleen overbleef, en, niettegenstaande eene ongeneeslijke ziekte,
niet ophield zich het geestelijk heil der negers en voornamelijk
het onderwijs der jeugd aan te trekken. Eindelijk bezweek ook zij
en overleed 30 December 1853. Het zendingsbestuur te Paramaribo vond
geene vrijheid om, daar het werk der zending onder de slaven zoovele
krachten vereischte, meer Broeders of Zusters naar het zoogenaamde
doodenland te zenden. De zending werd dus opgeheven. De gemeente
blijft echter bestaan; de trouwe nationaal-helpers komen meermalen in
de stad, om de geestelijke gemeenschap met de Broeders te onderhouden,
en keeren van daar versterkt en bemoedigd naar het Boschland terug,
om die gemeente op te bouwen in geloof en kennis. Er blijft eene kerk
bestaan en de Heer ziet er in genade op neder, bewaakt, beschermt
die kleine gemeente. Welk eene uitbreiding kan zij erlangen als, na de opheffing der
slavernij, de Boschnegers zich meer in aanraking met de overige
bevolking zullen stellen, en de waardige Broedergemeente beter
gelegenheid zal erlangen hun, volgens hunne begeerte, het Woord des
levens te verkondigen. Ook bij de Auca-negers wijkt de tegenstand; de Becoe- of Musinga-negers
vragen naar leeraars en onderwijs [1375]. De weg des Heeren wordt
bereid. Hij zal zijne liefde en genade ook hen doen bekend maken, die
er nu nog niet van hebben gehoord. Voor het volk, dat in de duisternis
zit, zal een groot licht opgaan. Velen zullen zich verheugen in het
licht van de zon der geregtigheid. De bazuin des Evangelies zal niet
te vergeefs in de wouden van Suriname klinken. Onze Heer zal lof,
dank en aanbidding, nu en in alle eeuwigheid ontvangen. III. ZENDING ONDER DE NEGERSLAVEN. Was de eerste poging der Broedergemeente, om den slaven het Evangelie
te verkondigen, door den heftigen tegenstand der blanke bevolking,
vruchteloos, en had men zelfs, na mislukking der eerste zending
onder de Indianen, Suriname moeten verlaten, in 1754 echter kwamen
er op nieuw twee Broeders als Agenten der zending te Paramaribo,
zoo als wij reeds bladz. 784 hebben vermeld, ten einde voornamelijk
de stoffelijke belangen der zending voor te staan. Die Broeders waren ijverig bezig in de eenvoudige werkkring, die hun
was aangewezen. Hun kleêrmakers-bedrijf verschafte hun niet slechts
het noodige voor hun onderhoud, maar daarenboven konden zij hierdoor
de afgelegen zendingstations ondersteunen. Om des te beter hun handwerk te kunnen drijven kochten de Broeders
in 1767 eene eigene woning en een stuk grond, waar zij een tuin en,
aan het einde daarvan, eene begraafplaats aanlegden, welke zij met
een hek omringden. Een der Broeders, Christiaan Friedrich Gastman,
werkte hieraan met zoo veel ijver, dat zijne vrouw tot hem zeide: »Gij
zult zeker wel de eerste zijn, die hier zal komen te liggen."--en
waarlijk; nog in hetzelfde jaar ging hij in tot de vreugde zijns
Heeren; en was zijn lijk het eerste, dat op dien Godsakker der aarde
werd toevertrouwd, om den dag der opstanding te verbeiden. Bij de uitbreiding van hun beroep hadden de Broeders hulp noodig en
huurden alzoo 10 à 12 negers, die als gezellen of leerlingen met hen
arbeidden. Waren de Broeders ijverig in hun handwerk, deden zij met
lust al datgene wat hunne hand vond om te doen, zij vergaten echter
de hoogere dingen niet. Dáár op die kleêrmakers-tafel zittende,
werd door de Broeders een zaad uitgestrooid, dat onder den dauw des
Heiligen Geestes vruchten opleverde, waarover in alle eeuwigheid zal
gejuicht worden. Na lang wachten genoten de Broeders de vreugde, dat (in 1768) bij
drie hunner negers eene levendige begeerte ontstond, om den weg des
heils nader te leeren kennen. Zij kwamen daartoe des avonds bij een der
Broeders (Kersten), die hunne taal magtig was, om nader onderrigt. Deze
verhaalde hun dan van de menschwording en den dood des Heeren Jezus, en
van het heil door Hem voor zondaren verworven. »Hoe het ons verheugde,"
schrijft hij in een zijner brieven, »nu wij, na lang wachten, eindelijk
negers zien, wier harten door den Heer is geopend, en bij wie eene
begeerte naar het Woord des levens komt, kan ik niet beschrijven."

Toen de eerste opwekking onder de slaven was ontstaan, kwamen er weldra
meerderen tot de Broeders, om van deze dingen, die hun zoo liefelijk,
maar toch ook zoo vreemd klonken, te hooren. Toen Broeder Kersten,
ter vervulling der zending onder de Boschnegers was vertrokken, zette
Broeder Rose de avondvergaderingen alleen voort; terwijl hij aan hen,
bij wie de belangstelling toenam, bijzonder onderrigt gaf. Wel moest
hij de tijd uitkoopen, want zijne beroepsbezigheden lieten hem weinig
over, en twee, tot zijne hulp uit Europa gezonden Broeders, overleden
kort na hunne aankomst. Doch de Heer sterkte en troostte hem en gaf
hem in het volgend jaar de vreugde, dat twee negers het Woord met
blijdschap aannamen, en toen zij daarna ziek werden, getuigden zij, dat
de Heer hun nabij was, en ontsliepen met die betuiging op hunne lippen. Rose bezorgde hunne begrafenis en gebruikte deze gelegenheid om tot de
verzamelde Heidensche negers te spreken van het lijden en sterven van
Jezus Christus ter verzoening van de zonden der geheele wereld. Velen
dier negers kwamen later in de zondagsvergaderingen. Kersten, door de uniteits-conferentie uit het boschland terug geroepen
en tot voorstander der Surinaamsche zending benoemd, keerde naar
Paramaribo terug, tot groote blijdschap van Rose. De belangstellende
toehoorders vermeerderden; negen werden als doop-candidaten
ingeschreven en ontvingen afzonderlijk onderwijs, en--den 21sten
Julij 1776 werd de eersteling der negerslaven te Paramaribo gedoopt,
waarbij hij den naam van Christiaan ontving. Nog in datzelfde jaar
werden acht negers en eene negerin gedoopt. Het gedrag der nieuw bekeerden was zoodanig, dat vele regeringsleden
en bijzondere personen den wensch uitten, dat alle negers zich
bekeeren mogten. Niet alle meesters echter dachten alzoo; er waren ook
onder dezen, die hunne slaven jammerlijk mishandelden indien zij de
predikatiën der Broeders bezochten; doch de arme zwarten leden liever
onregt dan weg te blijven van de plaats waar hun werd verkondigd:
het Woord der verzoening, dat van zulke heerlijke beloften getuigt;
zij verdroegen hiervoor gaarne smaad en slagen. Het werk Gods onder de negerslaven ging voortdurend met zegen voort;
bijna elke maand werden er door den doop in de Christelijke gemeente
ingelijfd. De gedoopten wandelden waardiglijk het Evangelie; op den
31sten Mei 1777 kwamen vier van hen voor de eerste keer ten avondmaal;
in het volgende jaar elf en zoo breidde zich de Negergemeente al meer
en meer uit. Daar het aantal der toehoorders steeds vermeerderde, bouwden de
Broeders op hunnen grond eene kerk tot gebruik der Negergemeente. Bij
de feestelijke inwijding derzelve, op den 31sten Mei 1778, werd een
liefdemaal met 52 negers gehouden. Blanken en zwarten, vrijen en slaven
aan eene tafel, wel was dit een vreemd verschijnsel in Paramaribo! doch
de Heer, die Zijn bloed voor de verzoening der geheele wereld stortte,
zag er met welgevallen op neder. Des namiddags hield Kersten de
eerste preek. Eenige weken later kwam de Gouverneur (Jan Nepveu) met zijne vrouw en
een talrijk gezelschap der aanzienlijkste personen de prediking en
eene doopplegtigheid bijwonen. Den volgenden Zondag werd de toeloop
der blanken zoo sterk, dat er naauwelijks plaats voor de vele negers
was. Kersten hield toen eerst eene korte rede in het Hollandsch;
betuigde zijne blijdschap over de belangstelling der blanken, doch
vervolgde, dat, daar de kerk door de Broeders gebouwd was, om aldaar
de negers het Evangelie te verkondigen, zoo zou hij overgaan om hun
in hunne taal het Woord der verzoening in Jezus bloed en dood te
prediken. Daarop zong hij met luider stemme: »Looft den Heer alle
gij Heidenen," waarop de kleine zwarte gemeente zingend antwoordde:
»En prijst Hem alle gij volken! Alleen God in de hoogte zij de eere,
enz." Niettegenstaande het groot gemengd aantal van blanke toehoorders,
onder welke zich ook verscheidene Joden bevonden, heerschten stilte
en orde tot aan het einde; en allen waren verwonderd over de aandacht
der Negers en over hun harmonisch gezang. In het jaar 1779 ontvingen de Broeders een stuk land, buiten
de stad, van de regering ten geschenke, tot begraafplaats der
Christen-negers. De opwekking onder de slaven ging gezegend voort;
gewoonlijk waren bij de prediking twee honderd aandachtige toehoorders
tegenwoordig. Het getal der gedoopten en der avondmaalgangers
vermeerderde en weldra moest de kerk worden vergroot; verscheidene
heeren uit Paramaribo gaven daartoe bijdragen. Ook opende zich aan het einde van hetzelfde jaar eene deur voor
de Broeders, om de slaven op de plantaadjes het Evangelie te
verkondigen. Zekere heer Palmer, eigenaar van de plantaadje Fairfield,
tien uren van Paramaribo, aan de Commewijne gelegen, noodigde de
Broeders uit aan zijne negers (150) Gods Woord te prediken.