None
La délimitation géographique de l’étude de M. Van Caenegem
soulevait au moins un problème difficile. L’auteur a naturellement
inclus dans sa recherche les châtellenies de la Flandre gallicante - encore que jusqu’en 1369 les appels venus de ces régions soient
une affaire purement intérieure du domaine royal. Il a naturelle­
ment exclu l’Artois qui, après avoir fait partie de l’espace flamand
jusqu’en 1191, formait un comté séparé lorsqu’il revint en 1382 aux
mains du comte de Flandre. Mais une question délicate se posait à
propos du Tournaisis. Ce petit pays forma jusqu’à la fin du XlIIe
siècle une châtellenie flamande, d’ailleurs passablement indépen­
dante ; il fut arraché à la Flandre en 1314, c’est-à-dire presque en
même temps que les châtellenies de la Flandre gallicante ; mais à la
différence de ces dernières, le Tournaisis ne fit pas retour à la
Flandre en 1369 et demeura acquis au domaine royal. Quand en
1521, Charles Quint en fit la conquête et l’annexa aux Pays-Bas
espâgnols, cette région conserva pratiquement son organisation po­
litique propre et se haussa au niveau des autres provinces. Fallait-il
inclure les «appels tournaisiens» parmi les «appels flamands» ? M.
 Van Caenegem semble avoir pris le parti de les exclure. Les quelques
causes tournaisiennes qui apparaissent doivent sans doute leur sort
à des circonstances particulières de l’affaire. En tout cas il est cer­
tain que l’auteur a écarté les nombreux appels en provenance de
l’abbaye de Saint-Amand et de sa seigneurie, appels que nous avons
retrouvés en grand nombre dans les mêmes registres dépouillés par
M. Van Caenegem. Une situation identique peut être supposée en
ce qui concerne le ville même de Tournai et les autres immunités
ecclésiastiques, comme les domaines de l’évêque de Tournai et ceux
du chapitre cathédral : tous ces territoires privilégiés (y compris
l’abbaye de Saint-Amand) relevaient en effet du bailli de Vermandois (jusqu’en 1383) et non du souverain bailli de Lille. L’exclu­
sion est compréhensible, mais doit être signalée, car la pratique
«toumaisienne» de l’appel est à rapprocher de celle de la Flandre
wallonne.
Quant aux actes en eux-mêmes, souvent extrêmement détaillés, ils
constituent une source presque inépuisable de renseignements non
seulement sur la hiérarchie des tribunaux, la procédure, le droit
civil en général, mais encore sur une foule de questions d’ordre écono­
mique et politique débattues dans ces procès. Ne relevons ici que
quelques points.
Le plus souvent on n’observe qu’un degré d’appel (par exemple,
du souverain bailli de Lille au Parlement), mais assez fréquemment
l’appel s’est répété à deux ou trois reprises avant d’aboutir au Par­
lement. Il faudrait se demander si dans le cas les plus simples (un
seul degré d’appel) on a bien observé la règle nullo medio omisso.
 Certains cas sont significatifs. En 1381, un plaideur condamné dans
une affaire de dettes par les échevins de l’abbaye de Saint-Pierre de
Gand à Camphin-en-Carembaut, interjette appel au Parlement. Mais
celui-ci, en raison de l’opposition du comte de Flandre renvoie la
cause devant le souverain bailli de Lille comme instance d’appel.
Tout s’explique, si l’on songe que depuis 1369 la Flandre wallonne
a rejoint le gros du comté et que le souverain bailliage est devenu
une institution flamande - avant de devenir bourguigonne. La con­
duite du Parlement est donc ici nettement influencée par les cir­
constances politiques.
Vers la même date, en 1389, on voit apparaître «les gens du
conseil de Flandre à Lille» comme tribunal d’appel du souverain
bailliage. Il s’agit là de la «Chambre du conseil» créée par Philippe
le Hardi en 1385, d’où sortirent bientôt la «Chambre des comptes»
qui demeura fixée à Lille (1405) et le «Conseil de Flandre» qui
s’établit en Pays flamand. Ce degré intermédiaire d’appel ne devint
d’ailleurs obligatoire qu’en 1468, au temps de Charles le Téméraire.
On peut suivre dans les textes de M. Van Caenegem la concurrence
des deux usages (appel direct au Parlement ou passage par la juri­
diction du Conseil de Flandre).
 Les questions débattues, nous l’avons dit, sont extrêmement di­
verses. A côté des matières civiles ordinaires, nous trouvons des
affaires d’usure, des problèmes de dettes compliquées par les effets
des dévaluations, des nominations de magistrats, des abus commis
par des fonctionnaires comtaux, des questions touchant aux finances
comtales, à la fiscalité du prince ou des villes, aux rapports entre
grandes et petites villes flamandes, au statut des métiers, à la jouis­
sance de certains privilèges industriels et commerciaux, etc... A titre
de curiosité, relevons deux actes où il est fait état du problème des
langues : en 1335, dans un appel interjeté contre une sentence de
la cour féodale de Gand, la partie appelante se plaint de ce que des
commissaires ignorant le flamand aient été délégués par le Parle­
ment ; en 1428, la doléance est inverse : des plaideurs lillois pro­
testent contre une sentence du Conseil de Flandre les obligeant à
procéder en flamand et interjettent appel.
 Pour illustrer tout ce qui a été dit plus haut sur la chronologie
et la nature de ces appels, il peut être intéressant de suivre ce
mouvement dans le cadre d’une ville déterminée. Voici par exemple

ce qui concerne Bruges. La série des appels commence, sauf erreur,
en 1432 et nous rencontrons successivement le monopole des bou­
chers de Bruges (1432), la compétence criminelle exclusive des
eohevins de Bruges sur tout leur territoire (1435), des difficultés
dans l’ajournement des intimés quand les échevins de Bruges sont
en cause (1440), la subordination de la ville de l’Ecluse à la ville
de Bruges (1444), un bannissement prononcé par les échevins de
Bruges (1444), un refus de paiement pour une charge de vin ex­
pédiée de La Rochelle à Bruges (1445), une promesse de paiement
d’un Lombard de Bruges (1446), les aides à payer dans le Franc de
Bruges en vertu du «Transport de Flandre» (1447), une plainte de
la nation vénitienne de Bruges (1448), des taxes levées par les bar­
biers de Bruges sur ceux de l’Ecluse (1449) ; non-paiement de mar­
chandises livrées à Bruges et arrestation d’un facteur d’une com­
pagnie italienne (1451 et 1452), le tonlieu des poissons de mer à
Bruges (1453)...
Bien entendu, il nous faudra attendre le troisième volume (Intro­
duction et tables) pour «-.aisir dans toute sa richesse le travail de
M. Van Caenegem. Mais cette première moisson de textes suffit à
prouver qu’il s’agit là d’une source capitale pour la connaissance de
la vie de nos régions au Moyen Age.
 H. PLATELLE

J. VAN ROMPAEY, H e t g r a f e l i j k b a l j u i v s a m b t i n V l a a n ­
t i j d e n s d e B o e r g o n d i s c h e p e r i o d e . Brussel, 1967. In-8°,
X X V I + 701 blz. (Verhandelingen van de Koninklijke
Vlaamse Academie voor Wetenschappen, Letteren en Scho­
ne Kunsten van België. Klasse der Letteren. Verhandeling
nr. 62.)
d e r e n

Met dit werk kregen wij het welkom vervolg op de studie die
H. Nowé, nu reeds meer dan veertig jaar geleden aan de grafelijke
baljuws wijdde
Aldus stond de auteur een uitstekend voorbeeld
voor ogen. Hij heeft dit voorbeeld evenwel niet slaafs nagevolgd,
maar aangepast aan de diepere kennis en de nieuwe opgaven van
het huidig historisch onderzoek. Bovendien hield hij rekening met
de wijzigingen die het baljuwsambt had ondergaan in de thans be­
handelde periode.
1 . Nowé, H : Les baillis comtaux de Flandre des origines à la fin
du XIVe siècle. Brussel, 1928 (Mémoires Acad. royale de Belgique,

tweede reeks, deel XXV).
In het boek zijn duidelijk twee delen te onderscheiden. Het
eerste omvat vier hoofdstukken en is gewijd aan de soeverein bal­
juw, een ambtenaar waarvan Nowé het bestaan had gesignaleerd ;
de ontwikkeling van het ambt van soeverein baljuw viel echter niet
binnen de Nowé toebedeelde periode. Na het ontstaan van dit ambt,
worden achtereenvolgens nog behandeld : de ontwikkeling ervan en
de bevoegdheden en opdrachten van deze centrale ambtenaar. Van
het hoofdstuk V af tot het einde (hoofdstuk XVI) gaat het dan
over de baljuw.
 In de loop van het exposé toont de auteur aan hoe op het einde
van de XlVe en in het begin van de XVe eeuw het baljuwsambt als
grafelijke instelling optimaal werkte en hoe naderhand, hoofdzakelijk
bij gebrek aan aangepaste financiële en administratieve controle en
vooral door het ontstaan van de ambtsverpanding en -verpachting
het ambt en zijn efficiënte werking helemaal teloorgingen. Onder­
tussen vernemen wij alles over benoeming, ambtsverplichtingen, ty­
pologie, bevoegdheid, loopbaan en beheer van de baljuw. Uitein­
delijk wordt in de laatste twee hoofdstukken de rol van de bal­
juw in de rechtspraak behandeld.
Wat bij deze studie vooral opvalt is haar degelijkheid. Eventuele
opmerkingen vinden dan ook veeleer hun bron in een andere per­
soonlijke ingesteldheid en belangstelling dan in gebreken die in het
werk zouden aan te wijzen zijn. Dit voor ogen houdend, meen ik
enkele, in wezen niet zo belangrijke, opmerkingen te mogen for­
muleren. Aldus had ik graag wat meer vernomen over de sociale
stand, het aanzien, het klimmen of het dalen op de sociale hiërar­
chische ladder van baljuws en baljuwsfamilies. Het blijkt ons in­
ziens (nog) niet voldoende in hoeverre het uitoefenen van de baljuwsambten al of niet familiale aangelegenheden waren.
 Niettegenstaande Nowé een volledig hoofdstuk wijdt aan de mili­
taire bevoegdheid van de baljuws, treffen wij hier met betrekking tot
deze bevoegdheid niets meer aan. Het is echter niet onmogelijk
dat de baljuw bij de stedelijke milities, die in de XVe eeuw nog
steeds bestonden, nog een zekere rol te vervullen had. Nog in te­
genstelling met de zopas genoemde auteur, wordt hier de «schout»
niet meer behandeld bij het personeel van de baljuw. Evenmin tref­
fen wij er een kaart van de grote baljuwschappen in aan. Toch kan,
steunend op het kaartje in Nowé’s werk en de bekende XVIIIe
eeuwse kaarten van kasselrijen en baljuwschappen de reconstructie
van de XVe eeuwse baljuwschappen, niet zo vreesaanjagend zijn.
Graag hadden wij tussen de 38 zeer belangwekkende bijlagen, het
stuk uit Algemeen Rijksarchief, Rekenkamer 1246 (onderzoek 1441­
1443) gepubliceerd gezien, vermits de auteur er bij herhaling naar

verwijst. Gaarne hadden wij ook iets meer vernomen over de ver­
houding tussen de grafelijke en de heerlijke baljuws : de reden van
de tussenkomst van de eersten in heerlijkheden (blz. 283-284) zou
er o.i. duidelijker door geworden zijn. Het verdedigen van de
heerlijke voorrechten lijkt ons bovendien niet zo verwonderlijk als
het de auteur toeschijnt (blz. 514).
 De belangrijke «Lijst van de Soeverein Baljuws van Vlaanderen
en van de andere grafelijke baljuws voor de periode 1384-1477»
(blz. 614-652) is in hoofdzaak opgesteld aan de hand van namen van
baljuws, zoals vermeld in rekeningen te Rijsel en te Brussel. Op
sommige plaatsen is ze voor aanvullingen vatbaar : zo bij voorbeeld
voor Damme, waar H. Strubbe baljuw was tot 15 april 1385 ; voor
Eeklo, waar Philippe de Steeland reeds sedert 1385 baljuw was ;
voor Nieuwpoort, waar tussen 1384 en 1392 Jean Olivier, Jacques
de le Val en ook reeds Aleaume le Poisson baljuw waren ; voor
Dendermonde, waar Richard van Outerive tussen 1383 en 1387
baljuw was ...
Het notenapparaat is zeer uitgebreid en buitengewoon goed ver­
zorgd. Toch hadden wij af en toe nog een noot meer gewild : bij
voorbeeld voor het staven van de bewering in de laatste zin op
blz. 356.
Af en toe is wel een zetfoutje 'n de definitieve tekst geslopen,
terwijl soms - maar zelden - iets op de taal kan worden opgemerkt
(bvb. op blz. 475 : «de waarheid lag dus in het midde/»).
Alles bij elkaar gaat het hier echter m een meesterlijke studie,
die op het punt van de instellingengeschiedenis zonder twijfel als
voorbeeld mag gesteld worden.
J. MERTENS

A . V A N D E N A B E E L E , Emiel Van den Abeele, een
vechter, T ie lt, L a n n o o 1 9 6 9 , 3 0 3 p ., ill. - 2 9 5 F.
 Het is moeilijk een bespreking te maken van een boek, waarvan
de inleiding in feite een bespreking is door de terzake aktueel wel­
licht meest bevoegde persoon, Dr. R. Van Eenoo. Wij kunnen hem
slechts napraten als wij zeggen dat het boek een delikate en moei­
lijke opgave was voor de auteur, door zijn familiale bindingen met
de behandelde figuur, en door het opzet van het boek, dat ver­
schijnt naar aanleiding van de 110e verjaring van de oprichting van
de firma V.d.A. Hieraan dient toegevoegd dat de auteur voor het
eerst de sporen van Clio volgt, en daarbij vanzelfsprekend af te
rekenen had met een zeker gebrek aan métier. Het resultaat is echter

in het algemeen zeer positief. De aanmerkingen en kanttekeningen
die wij wensen te maken hebben slechts een relatieve betekenis die
de essentiële kwaliteiten van het boek niet in het gedrang brengen.
 Het gebrek aan métier laat zich voelen in de soms moeilijke stru'ktuur van het werk. Hoofdstuk 3 van Deel I is enigszins ten on­
rechte betiteld als Brugge 1880-1900. Het situeert in hoofdzaak de
verschillende V.d.A. die te Brugge verblijven, en geeft vervolgens
een vluchtig overzicht van Brugge in de aangeduide periode. Dit
hoofdstuk hadden wij liever zien aansluiten bij de knappe eerste
bladzijden van het boek die dezelfde onderwerpen behandelen maar
dan voor de periode rond 1860. Ook Hoofdstuk 4 van Deel 2,
gewijd aan het afsterven van Henri Pardoen, waarbij in extenso de
dankrede weergegeven wordt, uitgesproken bij de inhuldiging van
het graf, stoort in de ekonomie van het boek. De neiging tot over­
tollig citeren vinden wij herhaaldelijk terug, vooral bij de behan­
deling van de kiescampagne van E.V.d.A. en aan het einde (p. 222­
224 en 227), waar de betekenis van E.V.d.A. voor de oprichting van
een vissershaven te Zeebrugge wordt onderlijnd, aan de hand van
nagenoeg gelijkluidende citaten uit diverse kranten. - Vormelijke
gebreken, zoals elk boek er onvermijdelijk heeft.
De waarde van dit werk is grotendeels te danken aan de op­
vatting van de auteur, die begrepen heeft dat een biografie slechts
boeiend wordt als men haar opvat als een monografie van de tijd
waarin de behandelde figuur leefde, benaderd vanuit de aspekten
waarin hij zich onderscheidde. Het moeilijke van een dergelijke op­
vatting is natuurlijk in alles de juiste proporties te bewaren, zó dat
de aandacht van de behandelde figuur niet afgeleid wordt, maar
zonder dat hij de centrale spil wordt van alle gebeurtenissen uit
zijn tijd.
 De auteur is in grote mate daarin geslaagd. Door enkele pittores­
ke, soms pikante details, die niet iedereen over zijn overgrootvader
zou durven schrijven, heeft hij voorkomen dat het boek een hagio­
grafie werd. Niettemin komt het ons voor dat hij de episodes waarin
E.V.d.A. nagenoeg geen rol gespeeld heeft, soms te oppervlakkig be­
handelt. Had hij Deel II van de recent verschenen Histoire profes­
sionnelle et sociale de la famille Coppieters geconsulteerd, dan was
zijn overzicht van de Breydelfeesten te Brugge toch nauwkeuriger
geweest. Ook voor de krach van de Bank Dujardin, een kapitale
gebeurtenis in het Brugge van de tweede helft van de 19e eeuw,
heeft hij te weinig woorden over. Had hij even stilgestaan bij de
namen van de leden van de Vrije Burgersbond (p. 114) dan zou hij
gemerkt hebben dat het hier gaat om voormalige leden van de
Katholieke Burgersgilde die in 1897 werden uitgestoten, en waarvan

de voornaamsten in Kristen-democratische zin evolueerden. Het zou
ook nuttig geweest zijn de strijd tussen de Katholieken en de Vrije
Burgersbond te situeren op haar juiste niveau. Het is hoofdzakelijk
de Katholieke Burgersgilde en de Gilde der Ambachten die deze
strijd gevoerd hebben door weerlegging maar ook door overname
van sommige programmapunten van de Burgersbond, o.m. wat be­
treft de zeehaven.
Over deze zeehaven nog dit : de auteur beweert, p. 69, dat de
strijd voor Brugge-Zeehaven in grote mate gesteund werd door de
vox populi. Daarmee wijst hij de versie van Dr. J. Maréchal van
de hand die het tegengestelde beweerd heeft, zich steunend o.m.
 op het aantal abonnenten dat het tijdschrift La Belgique maritime
telde. Ik betwijfel de juistheid van de versie V.d.A. Alleen reeds
de polemieken tussen de Burgersgilde en de Burgersbond bewijzen
dat de plannen voor Brugge-Zeehaven zeer omstreden, en vooral
politiek geladen waren. Met een apparaat als de Katholieke Burgers­
gilde en de Gilde der Ambachten was het niet moeilijk de ’basis’
te doen marcheren voor de beoogde doelstellingen, maar dit gebeur­
de dan niet om ekonomische wel om politieke redenen. Het boek
van V.d.A. toont zelf duidelijk aan dat verschillende politieke lei­
ders, als grootgrondbezitters bijzonder belang hadden bij het ont­
sluiten van het gebied tussen Heist en Brugge. Ook het onthutsend
gebrek aan belangstelling voor de ontwikkeling van de bestaande
(kleine) nijverheden te Brugge, vanwege het stadsbestuur, bewijst
dat men te Brugge eigenlijk geen klaar inzicht had in de rol en de
betekenis van een zeehaven. De strijd voor Brugge-Zeehaven was in
de eerste plaats een politieke prestige kwestie, waaraan sommige
persoonlijke belangen niet geheel vreemd waren.
 De grondige ommekeer in de houding van het Brugse stadsbestuur
na de Eerste-Wereldoorlog, dat zich tot dan toe steeds verzet had
tegen alle plannen om te Zeebrugge, en niet te Brugge, een volwaar­
dige haven te bouwen, is te verklaren door het feit dat het bestaan
zelf van de inrichtingen te Zeebrugge, die zwaar beschadigd uit
de oorlog gekomen waren, en tot dan toe hun ekonomische op­
dracht niet vervuld hadden, op nationaal vlak in het gedrang kwa­
men. Het prestige van Brugge eiste dat men met alle middelen het
bestaan van Zeebrugge rechtvaardigde. Daarom vinden de plannen
van E.V.d.A., voor een visserijhaven te Zeebrugge, zoals de plannen
voor een vrijhandels- of een militaire haven, plots zo’n vurige voor­
standers in het stadsbestuur. De auteur heeft dit in zijn boek niet
geheel duidelijk belicht. Ook had een grondiger kennis van de publikaties i.v.m. de oprichting, voor de oorlog, van een volwaardige
visserijhaven te De Panne, Nieuwpoort, Oostende of Zeebrugge zijn

uitlatingen over de belangstelling op nationaal vlak voor Zeebrugge, - o.m. de belangstelling van koning Albert -, meer doen nuan­
ceren.
Het is te betreuren dat de auteur, ingevolge het vernietigen rond
1930 van het familiearchief, niet in de mogelijkheid was ons een
overzicht te bieden van de ekonomische betekenis van de firma en
de ekonomische en sociale voorwaarden waarin het personeel te werk
gesteld was.
 Het voorkomen van het boek wordt helaas geschaad door het
invoegen van de talrijke clichés - haast een familiealbum -, in de
tekst. Door de kwaliteit van het papier verliezen de soms merkwaar­
dige foto’s aan duidelijkheid en charme. Ook werden, - voor onze
smaak -, een tikje te vele en te grote tekeningen aangebracht van
gevels en grondplannen, in een werk dat toch geen inventaris is van
de huizen van V.d.A.... Mede door de uitgebreide bronnenopgave
en bibliografie, zaken- en personenregister en een lijst van geboorteen overlijdensdata van ruim 200 personen, zal iedereen die enige
belangstelling heeft voor de ekonomische, sociale en politieke ge­
schiedenis van Brugge in de 19e-20e eeuw, bij herhaling naar dit
boek moeten teruggrijpen.
L. SCHEPENS
G.
V E R S A V E L , Passendale 1914-1918 met hulde aan de
gesneuvelden en oudstrijders. P a sse n d a le , b ij d e au te u r,
1 9 6 8 . In - 8°, 2 0 7 b lz. geïll. +

2 p lan n en . 2 e d ru k.
In het woord vooraf (gedrukt is het germanisme «voorwoord»)
duidt de schrijver op de gedurende een halve eeuw bijgehouden
stapel nota’s (sic) en aantekeningen over de oorlogsgebeurtenissen
van 1914-18 in verband met zijn gemeente en die nu in het vijf­
tigste herdenkingsjaar van de wapenstilstand worden uitgegeven.
Enkele weken na het verschijnen van het boek (naar verluidt
600 ex.) kon de auteur als uitgever besluiten tot een herdruk. Voor
een niet gering deel heeft de symbolische naam Passendale de vlotte
verkoop mogelijk gemaakt.
 Wie denkt een boek, logisch geheel van uitgewerkte en in elkaar
passende gegevens, ter hand te nemen komt bedrogen uit. Meer
dan een bundel aantekeningen en citaten, weliswaar verrijkt met
foto’s, biedt de uitgave niet.
Passendale, 1917. In de nacht van 10 op 11 november stuit er
gesmoord in bloed, ijzer en slijk de verschrikkelijke Britse aanval
vanuit de boog van leper ingezet. Vallende sneeuw sluiert deze
gigantische gruwel. Begonnen op 31 juli beoogde het geallieerd

offensief de verovering van de Belgische kust tot uitschakeling van
de Duitse U-bootbases. Dit doel werd als onverwezenlijkbaar in de
loop van de krijgsverrichtingen opgegeven. Passendale, waarvoor
weken lang uit prestige bloedig gevochten werd, was chaos. Om deze
veldslag is Passendale memorabel geworden.
De auteur geeft hierover een Duitse (blz. 73-88) en een Engelse
versie (blz. 88-92). Voor de eerste verzuimt hij de bron van het
citaat te vermelden, voor de tweede verwijst hij zonder enige biblio­
grafische aanduiding naar Gibbs.
Aan de inneming van Passendale verleenden enkele gevluchte
inwoners op een originele wijze hun medewerking. Zij maakten een
gedetailleerd figuratief plan van hun gemeente op : de constructie
van de gebouwen is er op af te lezen Dit plan is bij het boek ge­
voegd. Een bijhorende tabel van de eigenaars, de bewoners en aard
van het bedrijf of beroep is opgenomen (blz. 40-48).
Verder (blz. 127-201) valt over die dagen een dagbladverslag te
lezen, opgesteld door een oudgediende. Onmiddellijk rijst de vraag
waarom dit niet in het desbetreffend hoofdstuk voorkomt.
De inval van de Duitsers in het najaar van 1914 is op de eerste
bladzijden uitvoerig behandeld. Hierbij zijn leper en omgeving be­
trokken. Ruim gebruik is gemaakt van citaten en fragmenten uit het
niet nader omschreven «Groot Oorlogsboek». In de trouwens ge­
brekkige bronnenopgave komt het werk niet eens voor.
 De wijk ’s Graventafel, waarvoor tot in 1915 verwoed gestreden
werd, is op 5 mei (blz. 65) of 3 mei (blz. 72) door de Duitsers
veroverd. De eerste datum stamt uit een aanhaling gelicht uit de
publicatie «[D e] Groote Oorlog». In de bibliografie staat slechts
«wekelijkse afleveringen 1920». De Duitse versie houdt het bij de
tweede datum. Heeft de schrijver dit verschil opgemerkt ?
Ergerend werken de aanmerkingen (blz. 65) : «slag op een andere
plaats beschreven», «vermeld op een andere blz.». Een dergelijke
onfaire houding t.o.v. de lezer treft men aan op blz. 28 : «Over die
veldslagen kunt U (hoofdletter) oorlogsboeken raadplegen. Ik geef
verder enkele verslagen».
De eindgevechten in 1918 zijn vervat in hoofdstuk IX. Onduide­
lijkheid schept twijfel of één dan wel twee verschillende uitgaven
hiervoor in aanmerking kwamen.
Zich niet storend aan indeling noch volgorde heeft de auteur
het op blz. 36 over het doorbraakoffensief van de Duitsers in
april 1918 met voor doel de uitsprong van leper te vernietigen en
door te stoten tot Duinkerken. Niet het I-ste Duitse leger met
21 divisies nam aan de strijd deel, maar wel het Vie leger (gene­
raal von Quast) met 17 divisies. Het I-ste leger (von Mudra)

opereerde toen in Champagne ! Evenmin het onbestaande 14e ( ! )
Duitse leger veroverde Hollebeke en daarop de Kemmelberg, maar
wel eenheden van het 5 divisies sterke IVe leger, onder leiding
van generaal Friedrich Sixt von Armin, en niet Arnim zoals schrijver
en menig auteur spellen.
Trouwens, het IVe Duitse leger heeft van in oktober 1914 on­
onderbroken in Vlaanderen gestreden.
 Interessant zijn de bijdragen over het wedervaren van de bevol­
king van Passendale. Spijtig dat dit onderwerp verspreid is behan­
deld : het hardvochtig onthaal en uitbuiting van de vluchtelingen
«westwaarts» (blz. 27-39), de ellende van hen die «oostwaarts»
(blz. 51-60) redding zochten. De parodie op de burgerwacht steekt
wat schril af bij al het beschreven leed.
Waarom het oorlogslied «Al aan de Ijzer» (blz. 33) zo stuksge­
wijze weergeven ? Kon de auteur dan niemand meer vinden die
het nog geheel kende ?
Overbodig is de lijst van de militaire kerkhoven in het Ieperse
(blz. 95-98). Zonder plan is het daarbij zinloos !
De losstaande legerberichten (blz. 99-103) hoorden bij het des­
betreffend onderwerp.
De lijst van oorlogs- en burgerlijke slachtoffers (blz. 130-131)
diende aangevuld met plaats en geboortedatum, zo mogelijk ook
plaats en datum van afsterven. Het beroep zou eveneens welkom
zijn geweest.
De hoofdstukken over de «Koöperatieve van Oorlogsschade»,
«De Landbouw» en de diverse verslagen over de herdenkingsplech­
tigheden behoefden een flinke schoonmaak.
Ten slotte eindigt het boek met 14 gedichten van Jaak van den lepe
over de krijgskerkhoven van Passendale en omgeving. Zijn deze ge­
dichten vroeger al uitgegeven ? In voetnoot paste een korte biogra­
fie van de dichter !
Uit wat voorafgaat blijkt de ongeordende presentatie van de
verzamelde stof. Overzichtelijk is het boek derhalve niet. Verregaan­
de slordigheid qua samenstelling, stijl en taal bemoeilijkt voortdu­
rend het lezen. Zelfs eigennamen worden ongenadig verminkt, vb.
 von Würtenberg i.p.v. von Württemberg, Wolf i.p.v. Wolff. De na­
men van de mannelijke medeburgers volgen doorgaans op het over­
beleefd aandoende «de heer». Op de onverzorgde bibliografie is ge­
wezen. De herkomst van het illustratiemateriaal is niet vermeld. Een
frontkaart ontbreekt, het gemeenteplan (1/20.000) volstaat niet. Zijn
alle termen begrepen ? Wat was op het front de zo gevreesde «pill­
box» ? (blz. 94, 164, 167).
Omwille van de vele tekortkomingen en gebrekkigheden de uit­

gave zonder meer afschrijven zou oneerlijk zijn. Er zijn blz. het
lezen waard. Bij navorsingswerk zal het boek zeker nog dienst doen.
Het ligt in de bedoeling van de auteur in 1970 een geschiedenis
van Passendale uit te geven. Bezinning is hem toegewenst.
De 2e druk is vermeerderd met verslagen over tentoonstelling en
herdenkingsplechtigheden gehouden in september van 1968.
J. SIX

E.
C O P P IE T E R S D E T E R Z A E L E (e t) C H . V A N REN Y N G H E D E V O X V R I E , Histoire professionnelle et so­
ciale de la famille Coppieters 1550-1965. P rem ier v o lu m e :
S o u s l ’A n cien R é g im e, p réc éd é d e : L a carrière d ’u n co n ­
se iller d e s fin an ces d e S .M ., Je a n B a p tiste C o p p ie te rs, ch e­
valier, 1 6 6 1 -1 7 3 2 . P ré fa ce d u V ico m te C h arles T e rlin d en.
 B ru g e s, 1 9 6 6 , 4 7 7 p ., ill. (T a b le tte s d e s F la n d re s, R e cu eil
7 ).
De geschiedenis van de bekende familie Coppieters, waarvan hier
het eerste deel ter bespreking komt, is niet een genealogie naar
de gewone trant. Er is hier immers meer dan de opgave van de dra­
gers van dezelfde familienaam, onder de gebruikelijke vorm van een
stamboom. De beide auteurs hebben inderdaad, in zover het ver­
zamelde bronnenmateriaal het hen toeliet, de opgespoorde familie­
leden en zelfs soms de aanverwanten biografisch trachten te belichten.
Met grote vlijt hebben zij ontelbare private en publieke archieven
doorgenomen, en zorgvuldig alles opgetekend wat hen enigszins van
belang scheen. Zo zijn zij gekomen tot een boek dat in compacte
letter gedrukt de 500 blz. nadert, hoewel daarin slechts de perio­
de tot ca. 1800 behandeld is.
Zoals het uit de titel blijkt, lag het in hun bedoeling de geschie­
denis van de familie als een bijdrage van sociaal-economische aard
uit te werken, en met dat doel voor ogen hebben zij zich geen
moeite ontzien. Men moet ze bewonderen, zowel om de vlijt waarop
zij de archieven en de literatuur hebben doorgenomen als om de
zorg waarmede zij de gegevens hebben verzameld. Bij hun opteke­
ningen, en vooral bij het afschrijven van de archiefteksten hebben
zij zich echter vrijheden veroorloofd, die hen van de gebruikelijke
regels hebben doen afwijken, zonder dat zij daarbij de leesbaarheid
hebben vergemakkelijkt. Alle opgespoorde gegevens hebben zij netjes
onder iedere betrokken naam samengebracht tot biografische schet­
sen, die naar gelang van het verzamelde bronnenmateriaal uitvoerig
of karig zijn uitgevallen.
 Er waren daar voldoende gegevens verzameld om tot een echte
sociaal-economische geschiedenis van de familie te kunnen overgaan.
 Dat is, niettegenstaande de titel van het boek en de uitgesproken
bedoeling van de auteurs, nochtans niet gebeurd. Blijkbaar werd het
onderscheid tussen de geschiedenis van een familie en de geschiedenis
van de afzonderlijke leden van de familie niet ingezien. Een reeks
individuele biografieën van de familieleden is immers nog geen
geschiedenis van de familie als zodanig : hoe zorgvuldig en vrij vol­
ledig die biografieën ook mogen zijn, toch ontbreekt het speci­
fiek familiale erin. Er werd op biografisch gebied uitstekend werk
verricht, er werd zelfs als «extra» aan een enkel figuur (J.B. Cop­
pieters 1661-1732) niet minder dan 180 bladzijden gewijd, maar
aan de familie als zodanig, en meer bepaald aan de betekenis van de
familie als economisch-sociale faktor werd geen aandacht hoegenaamd
gewijd. Er was nochtans daartoe meer dan gelegenheid. Het gaat
hier immers om een familie die in de moderne tijden tot de adel­
stand werd verheven, en als zodanig een typerend voorbeeld is van
het belang dat aan de adellijke titel gedurende de 17e en de 18e
eeuw in de Oostenrijkse Nederlanden wordt toegekend. De adellijke
stand en inzonderheid de adellijke geboorte is immers in de moderne
periode meer nog dan in de middeleeuwen een faktor waarmede in
Staat en Kerk rekening wordt gehouden. De voorbeelden daarvan
liggen bij de familie Coppieters voor het grijpen. Men heeft inder­
daad tal van gevallen waarin een lid van de familie, nog pas aan de
kinderschoenen ontgroeid, met een openbaar ambt wordt bekleed,
en hetzelve voor een hoger en meestal beter bezoldigd ambt laat
varen, niet zonder er zorg voor te dragen dat een bloed- of een aan­
verwant het verlaten ambt toebedeeld krijgt. Men ziet tal van fami­
lieleden afzien van poorterschap, Vrijlaatschap of wat er verder aan
burgerrechtelijke toehorigheid bestaat, om de benoeming tot een of
ander ambt te kunnen verkrijgen. Men ziet ze met ambten over­
laden worden ; zelfs in de stadsmagistratuur dringen zij binnen ;
er is daarbij nergens spraak van bijzondere persoonlijke bekwaam­
heid. Ten aanzien van die omstandigheden is het duidelijk dat de
familiebanden hierbij de hoofdrol spelen.  Eg. I. STRUBBE

K r o n ie k

PERSONALIA
Benoeming. — Ons medelid, dr. C. Wyffels, inspekteur bij het
Rijksarchief, werd benoemd tot Algemeen Rijksarchivaris, in opvol­
ging van wijlen prof. dr. E. Sabbe.
Ons medelid, dr. E. Warlop, werd afdelingshoofd van het Rijks­
archief te Kortrijk.
In memoriam. — Op 4 december 1968 overleed ons medelid adv.
A. Delvoye uit Kortrijk (° Kortrijk 16 juli 1900), voorzitter van

de Geschied- en Oudheidkundige Kring van Kortrijk en lid van het
Provinciaal Comité voor Monumenten en Landschappen.
Op 9 januari 1969 stierf prof. em. dr. Frank Baur (” Vilvoorde
20 april 18871), wiens naam verbonden zal blijven met de Gezelleen Rodenbachstudie.
Op 15 januari 1969 overleed te Kortrijk ere-Algemeen Rijksar­
chivaris E. Sabbe (° Oostende 21 augustus 1901). In 1925 was hij
aan de Rijksuniversiteit te Gent gepromoveerd met «De kloosterher­
vormingen in Vlaanderen en Lotharingen in de 10de en 11de eeuw».
Van zijn agregaatsstudie «De geschiedenis van de Belgische vlasnijverheid» verscheen enkel het eerste deel (tot het begin van de
18de eeuw). Sinds 1927 in dienst op het Rijksarchief, werd E. Sabbe
in 1955 benoemd tot Algemeen Rijksarchivaris (-1968). Zie o.m.
E. Warlop en M. Mispelon, In memoriam professor dr. Etienne
Sabbe, in Vlaamse Stam, 5, 1969, 3-7.
 Op 7 juli 1969 is overleden E.H. A. Vanneste (° Dottenijs 20 ja­
nuari 1899). Samen met onderpastoor M. Ingelaere publiceerde hij
in 1959 «Middelkerke», de geschiedenis van de gemeente waar hij
van 1933 tot 1948 onderpastoor geweest was. Als pastoor van Lo
heeft hij gehoopt het geschiedkundig werk van zijn bekende voor­
ganger pastoor Vandromme voort te zetten, maar uiteindelijk is er
weinig van in huis gekomen. In 1960, in de provinciale wedstrijd
voor monografiën, reeks dagboeken, behaalde zijn uitgave van het
oorlogsdagboek van Komen door pastoor J.B. Delporte de tweede
prijs ; het zal eerlang door ons Genootschap uitgegeven worden.
Rijkaart Dewitte, die op 5 januari 1888 te Brugge werd geboren,

en sedert 1 februari 1953 ere-conservator van het Rijksarchief al­
daar was geworden, overleed in zijn geboortestad op 6 novem­
ber 1968.
 Hij behoorde tot de oude generatie archivarissen, en had evenals
velen onder hen, geen universitaire opleiding genoten. Na de
oude humaniora in 1907 te hebben voltooid, kwam hij in 1909
als tijdelijke bediende in dienst van het Rijksarchief ; hij werd naar
de gewone gang van zaken, archivaris (1911), adjunct-conservator
(1929) en eindelijk conservator ( 1935) Onder het impuls van C. Callewaert, die toen de leiding van onze
Handelingen waarnam, gaf hij in het jaar zelf van zijn aanstelling
een korte nota uit over een «Bezoek van Maria van Burgondië in
het Begijnhof te Brugge» (dl. LIX , 1909, blz. 88-91). Hij voelde
echter minder voor de historische studie dan voor het archivariswerk, en de taak waarmede hij op het archief gelast werd, was niet
van aard om hem tot het historische onderzoek aan te sporen. Hem
werd bij voorkeur het administratieve werk, dat in die jaren een
stijgende omvang in het archiefbeheer nam, toebedeeld. Hij gaf daar­
in blijk van stiptheid en nauwgezetheid, en toonde zich dienstvaar­
dig tegenover de bezoekers. Na de eerste wereldoorlog, toen H.E. de
Sagher, die hij als vriend vereerde, de redactie van onze «Hande­
lingen» mede in handen nam, liet hij er zich toe bewegen een paar
korte nota’s voor uitgave klaar te maken (Handelingen, dl. LXVI,
1923, blz. 45-48 en dl. LX V III, 1925, blz. 199-208). Intussen had
hij zich toegelegd op de inventarisatie van de verzameling kaarten
en plannen, die het Rijksarchief van landmeter Mestdagh had aan­
geworven. Hij kwam in 1935 met de inventaris daarvan klaar, en
ging naderhand geheel op in het beheer van het depot waarvan hij
datzelfde jaar conservator was geworden.
 £g j gt
In deel XCVIII (1961) van onze «Handelingen» werd het af­
sterven, op 14 december 1960, gemeld van de heer R.A. Farmentier,
archivaris van de stad Brugge en lid van het Bestuurscomité van
ons Genootschap. Daaraan werd toegevoegd, dat een levensbericht
van de afgestorvene in een volgende aflevering zou verschijnen. Deze
belofte wordt hier ingelost.
Remi Amand Parmentier, werd op 28 jan. 1895 te Brugge
geboren. Toen de oorlog in 1914 uitbrak, had hij zopas de GrieksLatijnse humaniora aan het Sint-Lodewijkscollege van zijn geboorte­
stad beëindigd. In normale omstandigheden zou hij zijn studies
verder zetten ofwel aan de Universiteit ofwel aan het Seminarie.
Al vroeg vertoonde hij inderdaad aanleg voor de studie en bleek hij

weinig geschikt voor fysische arbeid. De oorlog trad als spelbreker
op en bezorgde Parmentier veel vrije tijd, die naarstig met lezen en
studeren werd gevuld. Van heel bijzondere invloed op zijn vorming
was het contact met onderpastoor Arthur Vuylsteke, een fijnzinnig
mens, die vol bezieling de vele kunstschatten van de Brugse en van
de landelijke kerken door Parmentier liet bewonderen. Naast A. Vuyl­
steke heeft vooral de toenmalige praeses van het Bisschoppelijk Se­
minarie te Brugge, Mgr. C. Callewaert, met wie Parmentier o.a.
door Vuylsteke in contact werd gebracht, in ruime mate bijgedragen
om de studie van de geschiedenis, en meer speciaal van de liturgie,
bij Parmentier op gezonde grondslagen te ontwikkelen.
 Bij het uitbreken van de oorlog waren vele onderwijzers gevlucht
of voor legerdienst opgeroepen. In hun vervanging werd vooral door
werkloze studenten voorzien. Aldus kwam Parmentier door bemid­
deling van onderpastoor Vuylsteke als tijdelijk onderwijzer terecht
in de parochiale lagere Sint-Benedictusschool. Maar geleidelijk aan
kwamen gevluchte onderwijzers terug en leverden de Normaalscho­
len afgestudeerden, zodat de onderwijzersloopbaan van Parmentier
amper twee jaar heeft geduurd. Op 15 okt. 1917 besliste het Sche­
pencollege van Brugge student R.A. Parmentier aan te werven «om
voorlopig op het Stadsarchief werkzaam te zijn onder de bevelen
van Rijksarchivaris Baron Albert van Zuylen van Nyevelt». Baron
van Zuylen was op 30 juli 1915 als archivaris van de stad aange­
steld in vervanging van L. Gilliodts, die op 24 juli van dat jaar
was overleden. Bij brief van 27 jan. 1920 diende van Zuylen als
dienstdoende stadsarchivaris ontslag in en hernam zijn functie van
archivaris bij het Rijksarchief te Brugge. Op 13 maart 1920 werd
Parmentier tot stadsarchivaris van Brugge benoemd. Enkele dagen
te voren, op 2 maart, was kandidaat stadsarchivaris Parmentier tot
lid van het Bestuurscomité van ons Genootschap verkozen.
 Bij zijn benoeming tot archivaris en tot bestuurslid van ons Ge­
nootschap kon Parmentier zich niet beroepen op enige wetenschap­
pelijke publicatie van zijn hand. Niettemin werd hij in de betrok­
ken kringen algemeen als een bekwame opvolger van wijlen L. Gil­
liodts aangezien. Hij beschikte inderdaad over een schrandere geest
en een buitengewone belezenheid, die vele universitairen hem moch­
ten benijden. Hij beschikte daarbij over genoegzaam diplomatisch
inzicht om zich in bepaalde kringen te doen accepteren en er met
passende bewoordingen zijn talenten te doen gelden, of geestdrift
voor zijn plannen op te wekken. Al vlug zou echter blijken dat
Parmentier zijn capaciteiten en zijn werkkracht heeft overschat. Dit
moge blijken uit het verloop van een paar van zijn ondernemingen.
Door Karei de Flou was Parmentier in contact gekomen met

Eduard Gailliard, bestendig secretaris van de Kon. Vlaamse Academie.
Reeds in 1907 was deze laatste met de publicatie van Dietse kalen­
ders begonnen. Door de oorlog was hierin een stopzetting gekomen.
Na de oorlog was de belangstelling van Gailliard en anderen voor
dit soort bronnen voor de geschiedenis nog toegenomen en Parmen­
tier bood zich aan om het werk van Gailliard voort te zetten. Met
bezieling zette Parmentier zich aan het werk en liet in 1920 zijn
eerste bijdrage in de uitgaven van de Kon. Vlaamse Academie ver­
schijnen betreffende twee Dietse kalenders ontleend aan getijden­
boeken van de Brugse stadsbibliotheek. Alhoewel wellicht niemand
beter tot dergelijk werk was voorbereid - inzonderheid door Calle­
waert - en als onderwerp zijn heel bijzondere en blijvende belang­
stelling genoot, is het bij deze ene publicatie gebleven.
 In de schoot van het Bestuurscomité van ons Genootschap nam
Parmentier zich aanvankelijk voor een actieve rol te spelen. De
Boekenschouw zou opnieuw, zoals in 1905 door Mgr. C. Callewaert,
degelijk verzorgd worden en het was Parmentier, samen met dr. H.
de Sagher en E.I. Strubbe die hiervoor zouden instaan. Meer dan
twee jaar heeft deze medewerking niet geduurd.
 Nog grootsere plannen koesterde Parmentier als conservator van
het Brugse stadsarchief te realiseren. Zijn voorganger, de bekende
L. Gilliodts, had een merkwaardige reeks bronnenpublicaties op zijn
actief. Parmentier zou deze reeks verder zetten. Hij wist het stads­
bestuur te bewilligen een jaarlijks bedrag voor een deel van de
«Geschiedkundige Publicatiën der stad Brugge» in de stadsbegroting
in te schrijven. «Wij waren van plan, zo schreef Parmentier, om de
aldus tot stand gebrachte collectie van historische akten te begin­
nen met een omvangrijke bronnenuitgave betreffende het oude Straf­
recht». Te oordelen naar zijn nagelaten aantekeningen moet hij dit
project al vroeg hebben laten varen. In de plaats daarvan zou hij een
uitgebreide verzameling van teksten uitgeven betreffende het Pro­
testantisme te Brugge in de eerste helft van de 16e eeuw. Maar ook
dit plan is nooit uitgewerkt. Door de Gemeenteraad op 17 novem­
ber 1923 gestemd, verliepen er aldus zes jaar vooraleer het krediet
voor de Geschiedkundige Publicatiën voor het eerst werd aangesprcken. Nr. 1 van de reeks verscheen inderdaad pas in 1929. Het
was de beschrijving van vier getijden- en gebedenboeken, die door
Baron Houtart aan de stad waren geschonken. Bedoeld als een uit­
gave van documenten uit het Brugse stadsarchief, zetten de Geschied­
kundige Publicatiën dus in met een werk dat in geen verband stond
met teksten uit de verzamelingen van het Brugse stadsarchief. Nr. 2
van de Geschiedkundige Publicatiën verscheen in 1938. Deze uit­
gave van Indices op de Brugse Poorterboeken werd qua papier, druk­

werk en inbinding een luxe-editie ten einde het jaarlijks toegestane
krediet, dat zich alweer gedurende negen jaar had opgehoopt, zoveel
mogelijk aan te wenden.
