Algemeene konst- en letter-bode, voor het jaar ..., 1814, no. 15, 15-04-1814 
ALGEMEENE K O N S T- * en f letter-bodeÉ VOOR HET JAAR 1814. N°. 15. Vrijdag den \sdcn Apnl. BERIG TEN. Utrecht, den elfde Maart. Alhier is overleden Michaël Pakozdy, afkomstig uit een aanzienlijk Hongaarsch gezacht. Hij was, in jeugdige leeftijd opgeleid tot de Kerkdiensten in de Hervormde Gemeente van zijn Vaderland: en, voor meer dan twintig jaar, in Nederland gekomen, om te Franeker zijn voorbereidende Studies te voltooien. Doch, gelegenheid gekregen hebbende, om, in een andere betrekking, onder verschillende landen van Europa te bezoeken, verkoos hij dit, voor een onzeker en bezwaarlijk lot in zijn Vaderland. Hij had, behalve andere bekwaamheden, een zeldzame vaardigheid verkregen, om de Griekse taal te spreken en te schrijven: en het laatste hoopte hij aan de geleerde wereld te tonen, door de uitgave van een vertaling van de Tragedie van Oedipus, in Griekse dichtmaat. In Engeland zijnde had hij daarvan eenen Proefstuk en een Proeve uitgegeven, welke met goedkeuring waren ontvangen en gevolgd door een aanzienlijke intekening. Van daar ten tweede maal in Holland gekomen, maakte hij, ook hier en daar in ons Vaderland, zijn plan bekend, en bekwam hij, op hetzelfde, onder onze Landgenoten, een zeker aantal Intekenaren. Hij vond ook te Utrecht eenen Boekhandelaar, die, op billijke voorwaarden, het drukken en uitgeven van dezen vreemden arbeid op zich nam, en met het drukken werkelijk een aanvang maakte. Doch Schrijver en Drukker beide werden, op een onaangename wijze, teleur gevisserd, en eerstgenoemde deerlijk bedrogen met zijn goed vertrouwen op Bonaparte’s voorgewende zucht voor de Wetenschappen. Pakozdy, namelijk, hoopte, ten tijde van het verblijf des Franse Keizers in 1811, diens goedwil evenzo gemakkelijk te verwerven, als hij die van aanzienlijke personen in Engeland verworven had. Hij hield daartoe aan eenen Kamerheer het Boek der Intekening op zijn Werk, ’t welk voor hem zo veel waarde had, ter band; maar deze nam hetzelfde met naar Amsterdam, vervolgens naar Parijs, en zond het nooit terug, of verwaardigde de Eigenaar met enig antwoord. Hierdoor bleef de voortgang van het Werk achterwege, tot schade van de arme nu overleden Man, van de Drukker en van de Intekenaren, die hun geld vooruit betaald hebben. Amsterdam. De Amsterdamse Afdeeling der Hollandse Maatschappij van Freee Kunsten en Wetenschappen, vierde den achtende Februari, de nagedachtenis van haar Lid Jan Fredrik Helmers, op denzelfden dag, op welken hij, een jaar geleden, door den dood uit haar midden was weggenomen. LEVENSCHETS VAN WILLEM DEN HOOGGELEERDEN Heer JOHAN FREDE RIK HENNERT, inleven Hoogleraar der Wiskunde, Wiskunde en Sterrekunde te Utrecht, Lid van het Hollandsch Instituut van Wetenschappen enz., en van verschillende Geleerde Genootschappen in en buiten Nederland. (Vervolg en Zie van bladz. 222.) Hoe veel zich Hennert liet gelegen zijn aan zulken, die aanleg en lust hadden, om vorderingen te maken, getuigt, onder anderen, de Nederlandsche Uitgave van de Uitgelezen Verhandelingen over de Wiskunde en fraaie Letteren, getrokken uit de Werken der Koninglijke Akademie der Wetenschappen te Berlijn, in zes Delen, door hem bezorgd. Hij gaf, namelijk, aan eenigen zijner Leerlingen, van tijd tot tijd, ter vertaling, zoodanige Verhandelingen uit de Franse Memoires die Akademie, welke hij voor de gewichtigste hield, en welke niet enkel tot de speculatieve Wiskunde behoorden. Hij wilde daardoor hunne kundigheden bevorderen en hun verstandelijk vermogen oefenen, tot het verkrijgen van een vaardigheid, om hunne eigen gedachten welgeregeld op het papier te brengen: en hij verwachtte zich daardoor de gelegenheid, om hen, bij het overzien der vertalingen, over de behandelde onderwerpen te onderhouden. Doch hij deed hierbij meer ten algemeenen nutte, door zijn eigen Aanmerkingen over dezelfde bij de dus bezorgde vertaling te voegen. Ingevolge dit plan, behelst het I. Deel (Utrecht 1780) 1.) behalve aanmerkingen op twee Verhandelingen van den Heer Järige over het Spinozisme, Hennerts eigen oordeel over de Wiskunde van Spinoza, in haar delen en samenhang, en in haar overeenkomst met die van Malebranche en Berkeley; trouwens hij hield Spinoza niet voor eenen Pantheïst, maar voor eenen Idealist, en wel voor eenen, die het Idealisme tot de hoogste trap gebracht had gehouden; a.) Hennerts aanmerkingen op een Verhandeling van Kaestner, over de oorsprong van het Vergenoegen, (trekkende, om te toonen, dat de straffe schijnende verklaringen van des Cartes, du Bos, de Poulie, SuZER en Home zich zeer wel laten vereenigen. In het II. Deel (1781) voegde hij zijn aanmerkingen bij die van Formey en Merian, over de vrijheid der ziel, en bijzonder over de zedelijke vrijheid. In het III. Deel (1782) deelde hij mede, behalve een opheldering van Locre’s gevoelen over ’s menselijk gewaarwordingsvermogen, een gewichtig vertoog over het hedendaagse Atheïsme. In het IV. Deel (1784) zijn aanmerkingen over het zedelijk gevoel: (waarvan traks nader). Bij het V. Deel (1788) voegde hij alleen een Voorrede, in welke hij, van zijn lotgevallen, gedurende de laatste verloopen jaren, (prak. Ook. bij het VI. Deel 0795) verscheen, flits eene Voorrede, in welke hij zijn voornemen verklaart, om een ("diets te vervaardigen van de Kantische Wijsgeerte, waartoe hij reeds de (lof had vergaderd. Evenwel is dit zijn voornemen niet volbracht. Volgens het getuigenis van de Eerw. Nieuwenhuis, A. L. M. Phil. Doet. en Pred. bij de Luthersche Gemeente te Utrecht, die vefte 1803 dikwerke, met zijn vriend Hennert, over de belangrijke Wijsgerige onderwerpen, sprak, en die ons, op een breedere vlag van ’s mans verdiensten als Wijsgeer en Wiskundige, doet hopen, vereerde hij Kant, als een zeldzaam Vernuft, en vooral als eenen grooten Ontleder van begrippen en leercursussen; beschouwde hij het doel en de algemene vorm der Kantische bespiegelingen als zeer schoon en gewichtig; maar ’s mans geleverde proeven, tot bereiking van dit doel, zijne voorgestelde ontleding van onze zinnelijke, verstaanlijke en zedelijke vermogens, mitsgaders zijne afmeting van de gehalve en uitgebreidheid van onze krachten, hield hij voor een onderneming, die wel, op het veld der bespiegeling, veel goeds had voortgebracht, maar toch inde hoofdzaak mislukt was; de latere Idealistische stellingen van Fichte, Schelling en anderen, hield hij voor verbasterde uitvloeiselen, of liever waterige loten, uit den stam der Kantische bespiegelingen; de pogingen der Natuur-Philosophen, om, uit het brein of bloote beginleven van voorraad, het heelal te verklaren, vond hij zoo ongerijmd, als de denkbeeldige beschouwing van een kind zoude zijn, dat, nog in het lichaam der Moeder besproken, zich verbeeldde kennis van de buitenwereld en haar verschijnselen te hebben; en de hoge vlucht der Transcendentale Wijsgeren, welke, uit het standpunt der hoogste en volstrekte Reden-beschouwing, dat is, uit het oneindig verstand der Godheid zelf, willen filosoferen, kwam hem voor als het bedrijf van Ikarus in de sprook. Schoon de Utrechtse Academie, boven anderen in ons Land, het geluk heeft, van een Sterrenwacht te bezitten, zo beklagt hij evenwel, dat aan deze de verbeteringen en de voorraad van Astronomische Werktuigen ontbreken, welke, tot het doen van zeer nauwkeurige waarnemingen, noodzakelijk waren. Hij merkte dit aan als een blijk van gebrek aan belangstelling in de Wetenschap, welke hem zoo zeer ter harte ging: en liet zich daarover meermalen met gevoeligheid uit. Hierin is dan ook de reden te zoeken, om welke Hennert, in vele jaren, minder waarnemingen heeft medegedeeld dan zijn Opvolger, in wiens tijd de Sterrewacht meer dan een belangrijke aanwinst gedaan heeft. Doch zóó veel temeer heeft hij zijnen reeds verkregen roem gehouden, door het schrijven van belangrijke, zowel Wijsgeerige, als Wiskundige, Verhandelingen. Sommige derzelfde werden uitgelokt door Ere-prijzen van geleerde Maatschappijen, welke dan ook door hem behaald werden. De eerste bij de Koninklijke Akademie te Berlijn, 1766, voor la Vis d'Archimède. Een tweede, bij dezelfde Akademie, in 1772, voor les moyens de donner la plus grande perfection aux Lunettes, dont les objectief zijn compostie van twee verrekijkers. Een derde bij het Stolpiens Legaat, 1773, de fenfen moe alt, in welke hij beweerde, dat de mensch een zedelijk gevoel, of zedelijke gevoeligheid is aangeboren, onafhankelijk van begrip en rede, waarom hij bekwaam is tot onderscheid van zedelijk goed en kwaad, en tot het kiezen en verwerpen van ’t één en ander. (In de voorheen genoemde Nadere Bedenkingen, in ’t IV. D. der Uit gel. Verh. enz. Belde hij, dat drie beginselen, de Eigenliefde, de algemene Goedwilligheid en de Sympathie, samen het zedelijk Gevoel uitmaken.) Een vierde en vijfde, aan welke beiden een Actes st, bij de genoemde Berlijnse Akademie werd toegekend, in 1778. (terwijl de dubbele gouden Medaille werd verdeeld tussen de Huy. de Comte de Tempelhoff) voor la Théorie des Comités, gedrukt te Utrecht 1780. Een zesde bij de Keizerlijke Akademie van Wetenschappen te Petersburg, in 1783, de uniformitate motus diurni terrac. Een zevende eindelijk bij de Koninklijke Maatschappij van Wetenschappen te Göttingen, in 1786, de altitudinum mensuratione sive Barometrie, gedrukt te Utrecht. Door sommige Verhandelingen beantwoordde hij de ere, welke Vaderlandse Maatschappijen van Wetenschappen en Konsten hem hadden betoond. Van die bij de Haarlemse Maatschappij is reeds gesproken. Toen het Bataafs Genootschap van Proefondervindelijke Wijsbegeerte, te Rotterdam in 1769 opgericht, en bij onder de Leden Consulenten verkozen was, deelde hij in 1772 aan dezelfde mede een Eerste Verhandeling over de Achromatiek of Dollondse Verrekijkers, bevattende de algemene Eigenschappen van die Werktuigen, welke in het I. Deel der Verh. van dat Genootschap is gedrukt, 1772. Een enkel stukje van Hennert had zijn oorsprong onmiddellijk te danken aan de gebaren van den tijd: ik bedoel dat over de vrijwillige geldcontractie, door het Hollandsch Gouvernement gearresteerd den 19 Maart 1804. in hetwelke hij, tot geruststelling der deelnemers, trachtte te toonen, dat dezelve op goede en wiskundige gronden was gevestigd, en enige plannen van voordeelige besturing opgaf. Dezelfde trekking had ook reeds een korter stukje, geplaatst in den 'Alg. Komt- en Letterbode van dat jaar, 1. Deel, N°. 16, doch ’t welke tegenwerk had ontmoet, in N°. 17. Sommige verhandelingen gaf hij, zonder zoodanige aanleidingen, in het licht. Dus verschenen, in 1778, zijn dissertaties over de Elliptische beweging der Cometen; de ware anomalie der Planeten; de bedekking van Sterren en Planeten door de Maan, en bijzonder over die van Saturnus op den 18 van Sprokkelm. 1775; over de beweging, welke een lichaam aanneemt, wanneer hetzelfde in het middenpunt van aantrekking is gekomen, en over de zwaartekracht, als algemeen beginpunt bevolgd; over de gedaante der Aarde. Insgelijks, in 1795, dissertatie over de Fortificatie permanente, de Fortificatie van campagne, en de portie van Bombardementen, met een plan van instructie voor officieren. Dan een veel groter aantal van minder uitgebreide stukken deelde hij mede aan In- en Uitlandse verzamelaars van natuurwetenschappen en andere mengelwerken. In het mengelwerk van de Algemene Vaderlandsche Letterofeeningen, vindt men van zijn hand: 1. in ’t IV. D, 1782. Vertoog over den schijnbare weg van de Planeet Uranus, van 1 Oct. 1782 tot 1 April 2. in ’t V. D. 1783. Vertoog over de loopbaan van Uranus en over deszelfde schijnbare weg, van 1 Oct. 1783 tot Mei 1784. 3. In het IV. D. der Nieuwe Algemene Vaderlandsche Letterofeeningen, 1789. Bedenkingen over de terugkomst van de Komeet, die in 't jaar 1664 gezien is, en in 1790 of 1791 van sommige Sterrekundigen verwacht wordt. In de Astronomische Jahrbücher, door J. E. Bode uitgegeven te Berlijn, deelde Hennert mede: 1. Ueber die Bahn des neuen Planeten. 1785. 2. Ueber die parabolische Laufbahn der Kometen. 1786. 3. Fortgesetzte Bemerkungen über den Uranus. 1786. 4. Auf gleichen Höhen zwei Sterne die Polhoek zu berekenen. 1787. 5. Ueber die mittlere Strahlbrechung. 1787. 6. Aus der Polhoek und zweiwer Sterne Konstruktie und die wahre tijd zu finden. 1796. 7. Über die geb. Durchmessungen. 1802. 8. Die Breite und die re. Zeiten der Höhenmessungen zu finden. 1803. 9. Aus der gro. Zentralmittelpunktseichung die Excentricität einer Planeten zu finden. 1804. In dem Leipziger Magazin für Naturwissenschaften und Mathematik wurde von ihm geplagt: 1. Unterfachungen über die Bahn des Uranus. 1782. 2. Analytische Aufgaben über die Aufgabe, die Bahn eines Planeten aus drei gegebenen heliokentrischen Orten zu bestimmen. 1783. 3. Analytische Untersuchung über die Bestimmung der elliptischen Bahn aus vier gegebenen heliokentrischen Orten, und über den Uranus. 1784. 4. Über die Menge des aus Gefäßen laufenden Wassers. 1787. 5. Über die Bewegung des Wassers aus horizontalen Kähnen. 1787. 6. Versuch einer Theorie der Bewegung des Wassers. 1787. In dem Archiv der reinen und angewandten Mathematik, welches das Leipziger Magazin vervangen hat, liet Hennert platz finden: 1. Versuch einer Theorie über die mittlere Geschwindigkeit des Wassers in Flüßen. 1795. 2. Über die astronomische Strahlbrechung. 1798. 3. Über die Strahlbrechung mit Kuckficht auf Thermometer und Barometer. 1798. 4. Über die Anziehung der Wurzeln aus binomischen Größen. 1798. Terwijl Hennert voortging, hokken voor dit Archiv aan deszelfs Verzamelaar, Profr. C. F. Hindenburg, te Leipzig, toetend, en hetzelfde met 1800 gefloten, werd, gaf deze, met ’s mans goedkeuring, nog een zesmaal afzonderlijk uit, onder den titel van Joh. Friedr., Hennert’s Mathematische Abhandlungen, Leipzig, 1803. Hier vindt men dan: 1. Aus dem Orte des Aphel und der Umlaufszeit eines Planeten die Excentricität zu finden. 2. Über die Bewegung eines Karpers, welcher auf einer Stange, die um einen festen Punkt gedreht wird, in einem Ringe fortrückt. 3. Versuch einer Approximationsmethode. 4. Versuch einer Summationsmethode. 5. Kurzer Entwurf einer Approximationsmethode, die Laufbahn eines Kometen oder neuen Planeten zu bestimmen. 6. Versuch einer Theorie über die Bewegung des Wassers durch Öffnungen der Gefäße. Na zo veel van ’s mans menigvuldige werkzaamheden en Lebensgegenstände gezegd te hebben, voegt het nog eens op zijne Lotvenvisfelingen terug te komen. Na vier januari te Utrecht gevestigd geweest te zijn, verbond hij zich in 1769 met Frau Petronella Johanna de Timmerman, weduwe van den Heer Abraham Haverkamp, met welke hij zeventien jaren in eenen gelukkigen lichte leefde. In het begin van 1786 verloor hij deze geleerde en kunstminnende Frau, welker gedachtenis hij vereerde, door de uitgave van haar Nagelaten Gedichten, Utrecht. 1786, en door het geven van een uitvoerige levens- en karakterschets, met welke hij daarenboven hoopte de menskunde te bevorderen. In die tijd baarde hem ook de jammerlijke onlusten in ons Vaderland, en bijzonder te Utrecht, veel verdriet. Zijne denkwijze over de Staatkundige geschillen streed al te zeer tegen die der te Utrecht heerste Partij; zijne gevoeligheid en ijver dreven hem te zeer tot tegenargumenten en afkeuring, en de lasterzucht liet zich te onbedwingen tegen zijn eer hooren, dan dat hij met genoegen, onder het toenmalige Bewind, leven en zijn ambt waarnemen kon. Hij besloot dan, in het begin van het jaar 1787, zijn Post neder te leggen: en verhuisde, met andere Hollandsche familieleden, naar Hanau. Allen, die door partijchap niet waren gevoerd, droegen leed over deze gebeurtenis: bijzonder zijn Leerlingen, Die deze verdedigden zijn goeden naam openlijk, tegen zeker, in de Utrechtse Courant van 1787 N°. 14, geplaatste verklaring, in welke zesentwintig Studenten, zonder eenige voorkennis van hem, betuigden, "dat hun vereerde en hooggeachte Leermeester altijd getracht heeft, hun den Godsdienst beminnelijk te maken, eene zuivere Zedekunde aan te prizen en hun verstand met ware Wijsgeerteige denkingen te verrijzen." Twee dagen voor zijn vertrek, boden zij en negen anderen hem een afschrijving aan van zijn betrokkenheid in gips, om welke te bezitten zij hem, met veel aandrang, verzocht hadden. Te Hanau, door geen ambtsbezigheden belemmerd, zette hij zich tot het omvlijen Werk der berekening van de omloop-tijden aller bekende Kometen, volgens een nieuwe geheel eigen manier. Hier trad hij ook, op den 22 van Lente 1787, in een tweede huwelijk, met Dame Constantia Agnetta de Reder, Weduwe van den Heer C. R. Rose, welke hij Hieraan tot in het begin des jaar 1798 bezitten mocht, toen haar dood hem andermaal in rouw deed gaan. Uitgesproken duurde zijn verblijf te Hanau niet lang. De beroemde, in zijn plaats Utrecht beroepen, Pieter NieuwaljdJ had nog zijn Post niet aanvaard, toen de omwenteling van zaken in Herfst 1787 die keus deed vervallen. De herstelde Stedelijke Regering noodigde Hennert, op den 19 van Slagtem, uit, om naar Utrecht weer te komen, en hij vervulde gaarne die wenschen. Zijn post kon hij nogtans niet gevoeglijk, voor het volgende Akademische jaar, hervatten. Op den 15 van Herfst. 1788 verscheen hij, voor het eerst, weer in de Akademische Senaat, waar hij met hartelijke blijdschap werd verwelkomd. Van toen af nam hij weer zijn ambt met ijver waar, en genoot de goedkeuring van de Bezorgers der Hooge School. Gelijk toch zijn jaarwage, voorheen hecht 900 Gulden beloopende, in 1776 tot 1150 Gulden, en in 1778 tot 1400 Gulden gebracht was, zo werd dezelfde, in 1790, met nog 200 Gulden, en in 1795 nogmaals, met een gelijke som, vermeerderd. Dan een merkwaardig toeval maakte hem, in 1802, de waarneming van zijn Post lastig en allengs onmogelijk. Hij, verloor, namelijk, door een ontving, het linker oog. Sedert verloor allengs het rechter oog zijn kracht, en voelde hij zich, tot het op den duur geven van Wiskundige Lespen, buiten haat. Hij verkreeg dan, den 18 van Winter, 1804, op een vereerende wijze zijn ontflake. Hij uitte tevens zijn wensch, dat zijn leerling en vriend Jan Frederik van Beek Calkoen, toen Professor te Leiden, zijn plaats vervangen mogt, edelmoedig aanbiedende, om nog 600 Gulden van zijn jaarwage aan zijn Opvolger af te staan. Hij zag de vervulling van die wensch, toen deze, op den 20 van Zomer, des gezegden jaars, in zijn plaats optrad. Doch hij moest ook het lot der Utrechtse Akademie mede betreuren, toen deze die waardige Man, op den 25 van Lentemaand, 1811, na een langdurig lijden, bezwijken zag. Het werd hem evenwel ook nog gegund, de optredende plaatsen zien vervullen, door de komst van de tegenwoordige Hoogleraar Gerit Moll, op den 11 van Wintermaand, 1812. Doch niet lang daarna, op den 30 van Lentemaand, 1813, werd hij, aan de geleerde Wereld, aan zijn Vrienden en Bloedverwanten, ontrukt, door de gevolgen van een Beroerte, die zijn aardse leven in deszelfs tachtigste jaar (*) eindigde. Nog, ten slotte, een woord van zijn inborst. Hij betoonde, in vele handelingen, niet alleen een naauwgezette rechtvaardigheid, maar ook een grote mate van goedwilligheid, dienstvaardigheid en edelmoedigheid. Hij bewees liever, weldaden, dan dat hij er voor moest ontvangen; en dankbaar aan anderen, verlangde hij van hun geen dank. Vol ijver voor de Wetenschappen en Kunsten, welke hij voor de mens en burger de belagrijkste hield, werkte hij zelf onvermoeid aan derzelfde. Het bericht in de Letterbode voor 1813, Deel I, bladz. 274, geeft hem de ouderdom van volle tachtig jaar. Verenigde bevordering, en achtte hij allen hoog, in wien hij den wil en het vermogen daartoe ontdekte. In den kring van geachte vrienden gaf hij leven en vrolijkheid aan het gezelschap, door vernuftige sierlijkheden. Bij anderen baarde zijn haastigheid, vurige tegenstem en spotpende luim wel eens ongenoegen. Een iets kiesche manier van uitdrukking in den dagdagelijken omgang bracht hem wel eens in verdenking van onbescheidenheid en ongodsdienstigheid; doch die argwaan kon niet vatten op hen, die de man kenden uit zijn schriften, lespen en trustige gesprekken over onderwerpen van algemene en Christelijke Godsdienst. Kinderen van zijn tweede vrouw, welke, na den dood hare Moeder, zijn leiding en voorzorg eenige jaren genoten hebben, erkennen, in zijn Vaderlijk raad en bezuiniging, de grond van hunne Godsdienstige denkwijze en hoogachting voor het Christendom. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. Bericht wegens in Calabrie en Frioul gevallen Roode Sneeuw. „ Den 14 Maart 1813 te Catanaro aankomende, was ik getuige van een zeer buitengewoon verschijnsel. De lucht was de gehele dag bewolkt geweest, en omstreeks drie uren ’s namiddags verduisterde een hooggele mist of dikke wolk dezelfde nog meer, en verleende aan alle voorwerpen een’ zeer zonderlingen tint: het gras en de torens scheen meer of minder donker blauw te zijn, volgens hun vorm, even als of deze hooggele mist de kleuren ontleedde; en de vlam van enige lampen, die ik, door de straten gaande, zag, had ook haar gele kleur verloren en scheen wit, even als het zogenaamd Bengaalse vuur. Voor dat ik de Stad kon bereiken, werd ik door een’ fiksvolle regen verrast, en was zeer verwonderd, ineen opgezogen mijn kleederen en hoed met roode aarde bedekt te zien, die er even als regen op lag, zelfs de witte muren der huizen namen een rozenkleur aan door de hoeveelheid aarde, welke de regen daarop achterliet. De aanhoudend toenemende duisterheid, hoewel op klaarlichten dag, en deze buitengewone regen, hadden de inwoners van Catanaro en van het geheele land hevig angst aangejaagd; men schreeuwde: een aardbeving (een ramp, altijd zeer voor het geheugen dezer ongelukkige inwoners zwevende). De kerken waren vol vrouwen en kinderen, en de mannen raadpleegden onderling op eenen kommervollen toon; eindelijk, na twee uren, hield de regen op, en de fijn ondergaande zon hergaf de rust aan deze arme lieden. De volgende dagen mijn reis voortzettende, vernam ik nieuwe bijzonderheden wegens dit verschijnsel. Teruglopend trof mij het gezicht op de bergen, die, de vorige dag met witte sneeuw overdekt, nu rozenkleurig waren en dit eenen geruimen tijd gebleven zijn. De Stad Catanzaro werd het eerst door deze wolk en bloedregen, zoo als zij het genoemd hebben, bezocht en de inwoners, die weinig van de moed hunner voorouders hebben overgehouden, schreven er meer van dan hunne naburen. De vrouwen trokken zich de haren uit het hoofd; de mannen deden zich openlijke boetestraffen aan, en men heeft een’ ongelukkigen timmerman zich zoo hevig op de borst met een’ steen zien kloppen, dat hij het ’s anderen dag bedierf. Men heeft mij verzekerd, dat in de omgeving van Catanzaro, een kleine Stad, tussen Catanzaro en Catanaro gelegen, veel luchtballen, tegelijk met de rode sneeuw, gevallen zijn. Men heeft er mij zelfs een gegeven, die daarna weggeraakt is. Welonderteekte lieden van dit land zeiden, dat men die verschijning aan een barfheid van asch van de Etna kon toeschrijven; maar ik ben niet van dat gevoelen; vooreerst, omdat de wolk rood was; de wind, die haar aanvoerde, uit het Oosten of Zuid-Oosten kwam en de Etna ten Westen van de vermelde landstreek ligt; ten anderen schijnt mij de aarde, uit dezen regen voortkomende, die ik verzameld heb; in linnen, een zekere hoeveelheid van dit regenwater, dat in een grote hollen fles gebleven was, doende; schijnt mij die aarde, zeg ik, niet vulkanisch toe. Ik geloof veeleer, dat deze rode aarde door een hevige storm in Afrika opgenomen en dwars over de Middellandse Zee herwaarts overgebracht werd. Catanzaro in Calabrië. J. de Pourtalez. Deze brief oorspronkelijk aan de Hr. B. Delessert geschreven, werd door hem aan de Bibl. Brit. medegedeeld, met bijvoeging van een monster van de genoemde aarde. Deze gelijkt, volgens de Red. van dat tijdschrift, volkomen naar gebakken been, dat zeer fijn gedampt en gezift, daarna bevochtigd en gekneed, is, om de zelfde lijvigheid bij te zetten. Als een opmerkelijke bijzonderheid voegen zij aan een brief van de Hr. L. L. Linussio, van den 12den maart 1813, uit Tolmezzo in Frioul, bij hen voor 237 voor eenigen tijd ontvangen, daarbij, welke betrekking heeft tot een dergelijke verschijning op denzelfden dag, waargenomen op een plaats, die in een rechte lijn ongeveer 200 mijlen van de eerst verwijderd is, en het volgende bevat: "Ik heb de eer u een natuurkundige waarneming mede te delen, welke ik te Tolmezzo gedaan heb en die evenzeer de overige lieden uit ons district en bijzonder in de Kantons van Ogliauno en Tavaglio getroffen heeft. In de nacht van den 13den dezer maand viel er een sneeuw op de bergen en te Tolmezzo; en den 14den sneeuwde heel den ganse dag; maar deze sneeuw was roodachtig tot ongeveer honderd meter hoogte en in sommige streken tot op driehonderd. Boven deze laag had de sneeuw haar gewone witte kleur. Hier te Tolmezzo viel ter dikte van een aantal veneta (1) witte sneeuw en daarboven twee of drie vingers roodachtige. De wind woei de gehele dag uit het Noord-Oosten. In verre streken van het district viel er veel grote hagel en tegen den nacht woei het een soort van orkaan. De barometer stond 's morgens 26,9, 's middags 26, 9, 's avonds 26, 10. De thermometer (jin 80a verdeeld) stond 's morgens op + 5, 's middags + 6, 's avonds + 5. In ons land heb ik den 5 en 6 Maart 1803 met het vallen van rode sneeuw waargenomen. Ik voeg bij mijn brief een kopie van die ik toen aan de Berlijnsche Akademie schreef, en bij de leden der Natuurkundige klasse, bijzonder bij de heeren Klaproth en Gerhard, een goed onthaal genoten. "Aan de Heeren Leden der Koninklijke Akademie te Berlijn. De gunstige wijze, mijnheeren, waarop gij u verwaardigd hebt de berichten te ontvangen, die ik de eer had u het vorige jaar te zenden, betrekkelijk gevallen sneeuw in Frioul, Karinthie en het Trentijnse verpligt mij, om u een geval mede te delen, dat tot heden niemand waargenomen werd, en evenmin voornaamste bescheiden kan opleveren, om dit vreemde verscheidenheid te verklaren. Men heeft op alle gebergten van Carniolan opgemerkt, dat wij kennen deze maat niet en hebben haar nergens gevonden. Gedenkschriften der Koninklijke Akademie van Wittenberg en Praatje Letteren van Berlijn voor 1804. De Geschiedenis der Akademie blz. 13. "Den 15 Maart kwam er een brief van de heer L. L- Linussio, van Tolmezo in Frioul, in, over de luchtsneeuw, die hij aan een nieuwe oorzaak toedichtte, zich grondende op een waargenomen verschil in kleur inde bergen van Karinthie den 5 en 6 Maart." Dat de sneeuw, den 5 en 6 Maart (1803) gevallen, een kleiaarde roodachtige kleur had, tot ongeveer tweehonderd toisen hoog, terwijl de hooger liggende weer volkomen wit was. Deze twee verschillende sneeuwvelden, aan de smelting onderworpen, leveren de volgende uitkomsten op; de eerstelijk troebel water met een kleiachtig bezinksel, de tweede zuiver water zonder bezinksel. Deze aardachtige zelfstandigheid schijnt dus inde streek, ten minste waar zij waargenomen werd, niet hoger dan op tweehonderd toisen gevonden te worden; en de sneeuw, die uit hogere gewesten viel, schijnt daarmede in lager gelegen luchtlagen bezwangerd geraakt. .. Dit voor bewezen aannemende, zou het dan niet mogen zijn, in plaats der verstandige theorieën uitgedacht, om de luchtfleermeeu te verklaren, een eenvoudige en natuurlijke oorzaak te stellen; te weten, het aanwezige in de lucht van aard- en metaalachtige stoffen, door de warmtestof of enige andere beginfase verdampt en luchtvormig gemaakt; daarna weer verbonden en teruggevallen op de aarde? Ik geef dit denkbeeld niet hoger dan een giswerk op; maar het gebeurt dikwijls, dat de ongezochte verklaring de ware is. Alle de natuurkundigen, die het vallen deze steeneen aan vulkanische uitbarstingen der maan of aan door de onmetelijke ruimte of in de hoogere luchtstreken zwevende overblijfselen van planeetstoffen of aan uitvloeiing van de verafgelegen Afrikaanse luchtstreken toewijzen, ondervinden, behalve de overige moeilijkheden, die, welke de door mij aangeduide waarneming oplevert. Hoe het zij, ik geef de daadzaak in uw verzameling, misseren zal zij eenmaal haar plaats vinden, tot ondersteuning van deze of gene theorie. Tolmezzo in Frioul 25 Febr. 1804. weerkundige waarnemingen, BUITEN HAARLEM. BAROTHER WIND- LUCHTSTroom 1814 april 1 ter. ter. heid. ƒ29. gij 48 " fi. W. , o 30. oj 59 vv. n. w. bewolkt. 0,30. oj 44 0,30. i’i 49 o. t. z. bewolkt. 0,33- 2-3 47 O. N. o. f3°- 3 I 48 (o. t. n. ] ————• 8 < 30. sj 58 10. n. o, j helder, C3°* aj 1 44 in.0.t. o. j 1814 239 240. 