Inessential Colors
INESSENTIAL COLORS
ARCHITECTURE ON PAPER IN EARLY 
MODERN EUROPE Princeton/Oxford (Princeton University Press) 2021, 278 pp., 
176 ills. in kleur, isbn 9780691213569, € 69,95 gebruikt om een affectieve relatie tussen de tekening 
en de beschouwer op te wekken (affect). Deze catego­
rieën zijn in veel gevallen onderling gerelateerd. Fran­
se architecten zouden al vroeg een voorliefde voor 
kleur in hun tekeningen hebben gehad, beginnend bij 
Jacques I Androuet du Cerceau, die hiermee materia­
len aanduidde en tegelijkertijd de tekening wilde ver­
fraaien. Nederland wordt beschouwd vanuit de tradi­
tie van miniaturisten en schilders die altijd veel kleur 
gebruikten. Dit verklaart de opkomst van het genre 
van de geschilderde stadsgezichten – denk aan Jan van 
der Heyden en Gerrit Adriaensz Berckheyde – maar 
ook van de gekleurde architectuurtekeningen. Jacob 
van Campen, Philips Vingboons en Pieter Post passe­
ren de revue en worden allen getypeerd als architecten 
die als schilders zijn opgeleid. In 2021 verscheen het mooi vormgegeven boek Ines-
sential Colors. Architecture on Paper in Early Modern 
Europe van Basile Baudez over de rol van kleur in archi­
tectuurvoorstellingen tot 1800. Hierin staan architec­
tuurtekeningen centraal, maar er is ook aandacht voor 
schilderijen en cartografie en hun invloed op deze 
voorstellingen. Baudez kiest voor een andere benade­
ring dan de meeste publicaties over dit onderwerp. Normaliter worden architectuurtekeningen gezien als 
bron voor bouwgeschiedenis of als aanleiding om iets 
over een bouwproces te vertellen. Baudez beschouwt de architectuurvoorstellingen 
echter als artefacten op zichzelf, en dat is verfrissend. Het gaat hem om de verschijningsvorm van de archi­
tectuurvoorstelling en met name het gebruik van 
kleur daarbij. Hij probeert de opkomst en functie van 
kleur te verklaren. Aanleiding voor deze studie was 
zijn observatie dat kleur in een architectuurtekening 
niet noodzakelijk lijkt te zijn. Sterker nog: kleur ont­
breekt vaak. Architectuurtekeningen uit de Italiaanse 
renaissance zijn monochroom (bruin, grijs en zwart, 
al dan niet in grisailletechniek), voortkomend uit de 
Italiaanse traditie van het disegno en de invloed van 
traktaten met hun zwart-witprenten op de architec­
tuurtekenkunst. Deze grootste groep van monochro­
me architectuurtekeningen valt buiten deze studie, 
maar wordt wel kort behandeld om het verschil met de 
gekleurde exemplaren duidelijk te maken. Het imitatieve karakter van tekeningen heeft invloed 
gehad op de ontwikkeling van conventies. In de car­
tografie kwamen steeds vaker symbolen voor die be­
paalde kenmerken van de werkelijkheid wilden ver­
beelden. Daarbij is vooral de standaardisering door 
vestingbouwer Sébastien Le Prestre de Vauban en  
zijn opvolgers van groot belang geweest. BOEKBESPREKINGEN BOEKBESPREKINGEN Basile Baudez
INESSENTIAL COLORS
ARCHITECTURE ON PAPER IN EARLY  
MODERN EUROPE Basile Baudez INESSENTIAL COLORS
ARCHITECTURE ON PAPER IN EARLY 
MODERN EUROPE Onder Lode­
wijk XIV leidde de Franse neiging tot systematiseren 
ertoe dat tekeningen voor vestingwerken in vastgestel­
de kleuren werden getekend, zodat misverstanden 
tijdens de bouw konden worden voorkomen. Bij fortifi­
caties stond rood voor het bestaande werk en geel voor 
uit te voeren werken, terwijl bij ‘gewone’ architectuur 
zwart werd gebruikt voor bestaande en rood voor 
nieuwe onderdelen. Baudez ziet deze kleurconventies 
vooral bij plattegronden en minder bij opstanden. De 
laatste schaart hij onder de categorie presentatieteke­
ningen die waarheidsgetrouw moeten overkomen. In­ BULLETIN KNOB 2023  • 1 BULLETIN KNOB 2023  • 1
50 BULLETIN KNOB 2023  • 1 Baudez behandelt de gekleurde architectuurvoor­
stellingen aan de hand van drie criteria, die elk een ei­
gen hoofdstuk krijgen. Soms is kleur gebruikt om de 
werkelijkheid te imiteren (imitatie), in andere gevallen 
hebben kleuren een afgesproken betekenis en duiden 
ze iets aan (conventie), terwijl kleuren ook wel worden 50 ken met de werkelijkheid. Een voorbeeld is de analyse 
van het kleurgebruik in Nederland. Baudez stelt dat 
monochromie bij Italië hoorde en kleurige tekeningen 
vooral bij Frankrijk en Nederland. Het imiterende ka­
rakter paste blijkbaar bij onze landen. In Nederland 
zou het gebruik van kleur terug te voeren zijn op de 
miniaturisten uit de middeleeuwen en de picturale 
traditie van stadsgezichten. Zo zou Salomon de Bray 
gekleurde voorstellingen hebben getekend en zou Ja­
cob van Campen als schilder voornamelijk gewassen 
tekeningen hebben gemaakt voor opdrachtgevers en 
niet voor bouwers, waardoor deze tekeningen tijdens 
de bouw minder geschikt waren. In dat licht be­
schouwt Baudez Pieter Post en Philips Vingboons, 
waarbij de laatste volgens hem als rooms-katholiek 
niet in aanmerking kwam voor publieke opdrachten. Baudez schetst min of meer het beeld van de Republiek 
zoals dat in de negentiende eeuw ontstond, waarbij 
werd uitgegaan van een waterscheiding tussen katho­
lieken en protestanten en van een land dat groot was in 
schilderkunst, maar wat betreft architectuur enigs­
zins achterliep. De onjuistheid hiervan blijkt al uit het 
feit dat Van Campen als katholiek het stadhuis van 
Amsterdam mocht bouwen, dat de katholieke Artus 
Quellinus stadsbeeldhouwer van Amsterdam was en 
dat Vingboons wel opdrachten voor de stad heeft uit­
gevoerd. Nog belangrijker in deze context is het gege­
ven dat de architectuurtekeningen van Van Campen, 
net als die van Salomon de Bray, zonder uitzondering 
monochroom zijn. Van Campen tekende bij uitstek op 
de ‘oude’ manier zoals veel Italianen deden, gebruik­
makend van een raster van droge lijnen die later wer­
den ingevuld met inkt. teressant is ook zijn uiteenzetting over de kleur van 
glas in tekeningen, die varieert van donkergroen bij 
een aanzicht van de buitenzijde tot lichtgroen of 
-blauw in het geval van een doorsnede. Dit heeft weer 
een imitatief karakter: glas is vaak donker en ondoor­
zichtig in gevels, maar transparant en helder van bin­
nenuit gezien. BULLETIN KNOB 2023  • 1 Een groot deel van het hoofdstuk over conventie is 
gewijd aan de kleur rood/roze voor baksteen, in Neder­
land een bepalend onderdeel van architectuurteke­
ningen uit de zeventiende eeuw. Volgens Baudez was 
Vauban dermate beïnvloed door Nederlandse archi­
tectuur en door zijn verblijf alhier, dat hij deze kleur is 
gaan gebruiken voor doorsneden van gebouwen, zelfs 
wanneer geen sprake was van baksteen. In Frankrijk 
werd het zo meer en meer een symbool voor een door­
sneden muur, waardoor roze daar een van de meest 
gebruikte kleuren in architectuurtekeningen zou wor­
den. Overigens heeft de Nederlandse genie deze Fran­
se wijze van tekenen vervolgens weer overgenomen en 
hier te lande gepraktiseerd. De Franse traditie van het 
roze kleurgebruik zou lange tijd dominant zijn in gro­
te delen van Europa, hoewel sommige landen, zoals 
Italië, overwegend met monochrome tekeningen ble­
ven werken. In het hoofdstuk over affect wordt kleur gezien als 
middel om een affectieve relatie tussen de architec­
tuurvoorstelling en de beschouwer te realiseren. Voor­
al in de late zeventiende en achttiende eeuw zou derge­
lijk kleurgebruik gangbaar zijn geweest, wat mogelijk 
verband houdt met het feit dat architecten zich steeds 
meer als kunstenaars gingen zien. Kleur werd gebruikt 
als middel ter overtuiging en verfraaiing, waarbij de 
kleuren in sommige gevallen afweken van de werke­
lijkheid. Baudez heeft gelijk als hij zegt dat veel architectuur­
tekeningen in de Republiek gekleurd waren, maar dat 
is slechts de halve waarheid, omdat er ook veel mono­
chrome exemplaren bestaan. Hier wreekt zich zijn te 
eenzijdige methode: architecten in de zeventiende 
eeuw pasten soms wel, maar soms ook geen kleur toe 
in hun tekeningen. Post maakte in kleur gewassen én 
monochrome tekeningen, afhankelijk van hun func­
tie. Architectuurtekeningen kunnen dus eigenlijk niet 
los worden gezien van hun context, zoals Baudez doet.t Het boek sluit af met een hoofdstuk over het ‘onge­
mak van de architect’, waarin Baudez een verklaring 
poneert voor het gebruik van kleur. Hij vermoedt dat 
de toepassing van kleur in architectuurvoorstellingen 
samenviel met het moment waarop architecten uit de 
grenzen van hun discipline braken en aansluiting 
zochten bij andere kunsten om zo hun positie in het 
kunstenveld te kunnen bepalen. Anders gezegd, het 
gebruik van kleur is een teken van de gelijkstelling van 
architectuur met andere kunsten. Tot slot is er nog een 
appendix, waarin de tekeninstrumenten en het papier 
centraal staan. BULLETIN KNOB 2023  • 1 Dit tekstdeel is op zichzelf een afge­
rond geheel en bewijst het plezier dat Baudez moet 
hebben gehad bij het bestuderen van de vele architec­
tuurtekeningen. Het geeft de lezer inzicht in de tot­
standkoming van architectuurtekeningen en de mate­
rialen en instrumenten die daarbij werden gebruikt. Desondanks heeft dit boek bestaansrecht, want het 
is een waardevolle aanzet tot het bestuderen van teke­
ningen als artefacten en de indeling in imitatie, con­
ventie en affect is nuttig. Deze begrippen kwamen al 
deels voor in de Nederlandse publicaties over architec­
tuurtekeningen. Zo vermeldt Elske Gerritsen in Zeven-
tiende-eeuwse architectuurtekeningen (2007) dat kleur 
in de zeventiende eeuw vaak een afspiegeling was van 
de gebruikte materialen en dat hierdoor een realis­
tisch kleurbeeld van het uiteindelijk te maken gebouw 
ontstond. Ze stelt: ‘De Nederlandse architectuurteke­
ning steekt wat dit betreft kleurrijk af bij de architec­
tuurtekeningen uit Italië en Engeland.’ Eva Röell geeft BULLETIN KNOB 2023  • 1 Leon Battista Alberti Leon Battista Alberti OVER DE BOUWKUNST Vertaling Gerard Bartelink, nawoord Koen Ottenheym, 
Amsterdam (Boom) 2022, 616 pp., ills. in zwart-wit en kleur, 
isbn 9789024446827, € 49,90 Vertaling Gerard Bartelink, nawoord Koen Ottenheym, 
Amsterdam (Boom) 2022, 616 pp., ills. in zwart-wit en kleur, 
isbn 9789024446827, € 49,90 Vertaling Gerard Bartelink, nawoord Koen Ottenheym, 
Amsterdam (Boom) 2022, 616 pp., ills. in zwart-wit en kleur, 
isbn 9789024446827, € 49,90  zowel duidelijk aan de opbouw van het boek als aan  
de aard van de vertaling. Het werk start onmiddellijk 
met het traktaat van Alberti zelf, zonder kritische in­
leiding. Na de vertaling volgt een nawoord door Koen 
Ottenheym, een verzameld notenapparaat, een selec­
tie van architectonische termen met hun Latijnse 
equivalent, een lijst met onderdelen van de zuil en een 
bibliografie bij het nawoord. De publicatie sluit af met 
een verantwoording van de vertaling en de illustraties 
en een dankwoord. Doordat het boek begint met het 
vertaalde traktaat zelf, nodigt het als het ware uit dit te 
lezen als een roman. Met de aanbevelingsbrief van An­
gelo Poliziano aan Lorenzo de’Medici duikt men di­
rect in de architecturale leefwereld van Leon Battista 
Alberti. Afgelopen jaar verscheen bij Boom een Nederlandse 
vertaling van Leon Battista Alberti’s bekende architec­
tuurtraktaat De re aedificatoria. Geschreven in de ja­
ren 1450, herwerkt tot aan zijn dood in 1472 en pos­
tuum gepubliceerd in 1485, vormde Alberti’s werk het 
eerste geschreven theoretische handboek over de ar­
chitectuur sinds de klassieke oudheid. Hiermee zette 
Alberti de traditie in om architectuurtraktaten te 
schrijven naar het voorbeeld van Vitruvius. Het trak­
taat is van onschatbare waarde voor de discipline van 
de architectuurgeschiedenis en -theorie. Dankzij de 
vertaling door Gerard Bartelink is deze tekst nu be­
schikbaar voor een breed Nederlandstalig publiek. BULLETIN KNOB 2023  • 1 In de diverse hoofdstukken lijkt de bewijsvoering 
voor het gebruik van kleur soms nogal willekeurig bij 
elkaar gezocht om het verhaal sluitend te maken. Er 
worden veralgemeniseringen toegepast die niet stro­ 51 in haar proefschrift over architectuurtekeningen in de 
achttiende eeuw (Tekenen ter verlichting, 2010) aan dat 
conventies eveneens een rol konden spelen en dat 
kleuren niet altijd overeenkwamen met de kleur van 
het gebruikte materiaal. Baudez gaat echter veel uit­
gebreider op deze zaken in. Interessant is zijn stelling 
dat schilders een meer schilderachtige benadering 
hadden en dus kleur gebruikten, terwijl ingenieurs een meer wetenschappelijke manier van afbeelden 
voorstonden en streefden naar standaardisatie (con­
ventie). Toch is deze benadering misschien te eenzij­
dig. De context en de functie zijn in ieder geval voor 
Nederland, en zeer vermoedelijk ook daarbuiten, es­
sentieel om het kleurgebruik van architectuurteke­
ningen te kunnen begrijpen. Pieter Vlaardingerbroek BULLETIN KNOB 2023  • 1 BULLETIN KNOB 2023  • 1 BULLETIN KNOB 2023  • 1 Tot nu toe moesten geïnteresseerden in Alberti’s 
tekst zich tevredenstellen met vertalingen in andere 
Europese talen, zoals de Italiaans-Latijnse editie van 
1966, de Engelse van 1988 of de Franse van 2004.1 In 
vergelijking met deze vertaalde tekstedities richt 
Boom zich minder tot een academisch publiek. Dit is Ook de vertaling richt zich duidelijk op een niet-ge­
specialiseerd publiek. Ze is gebaseerd op de Italiaans-
Latijnse editie van 1966 en relatief los geschreven. De 
nadruk ligt op leesbaarheid, niet zozeer op letterlijk­ 52