Sprookjes in/en initiatierituelen
Tales in/on initiation rituals All over the world stories are told in which girls become women. Young heroines survive outside and inside, lightning and thunder,
earthquakes and floods … In spite of bodily harms, jealous mothers, incestuous fathers, animal suitors … changing women
emerge, bleeding instead of sleeping, alive and kicking, rooted in firm female flesh after their second birth. The author collected
oral stories about growing up from girl to woman among the Sepedi and Griqua in South Africa. In this article she deals with
questions about writing these stories for young readers from other cultural contexts. She attempts to answer the question: How
much is lost in translation? Key words:     Oral literature, initiation rituals, Griqua, hokmeisie-ritual. Marita de Sterck Marita de Sterck
Marita de Sterck studeerde literatuur
en perswetenschappen in Gent en
antropologie in Leuven. Ze publiceert
kinderboeken en jeugdromans,
doceert het vak leescultuur en geeft
workshops verhalen schrijven. E-mail: marita.de.sterck@telenet.be Marita de Sterck
Marita de Sterck studeerde literatuur
en perswetenschappen in Gent en
antropologie in Leuven. Ze publiceert
kinderboeken en jeugdromans,
doceert het vak leescultuur en geeft
workshops verhalen schrijven.
E-mail: marita.de.sterck@telenet.be Sprookjes in/en initiatierituelen Sprookjes in/en initiatierituelen Sprookjes in/en initiatierituelen Sprookjes in/en initiatierituelen Amazing distance Er was eens een meisje dat groeide als wilde spinazie. Vaak was haar verteld dat ze
het woud niet in mocht als de zon de boomtoppen had omarmd. Wie daar wachtte
op het donker en op meisjesvlees was groot en sterk en scherp. Eén druppel bloed
rook hij van de andere kant van het woud. Toch ging ze op een dag het donkere
woud in … (Maake 2006). Zo begint het Sepedi-waarschuwingssprookje dat Sebasa vertelt. Ze is de oudste van
de vier Sepedi-vertelsters uit het township Gapane die op 8 september 2006 afzakten
naar het Inzana plaasschooltje in Tzaneen, Zuid-Afrika. De bibliothecaris en het school-
hoofd hebben de oude vertelsters uit de omgeving laten weten dat ik de orale verha-
len wil opnemen die ze als meisjes hoorden over het leven, de liefde en de dood, het
soort verhalen dat rijpe vrouwen aan jonge meisjes vertellen, dat ik wil proberen om
die verhalen op blad een vorm te geven die ook jonge ogen kan beroeren. Na het
vertellen drukken ze hun bezorgdheid uit over de toekomst van de Sepedi-verhalen
en van de jongeren. “Ik ben mooi grootgeworden, ik heb mooi geleefd omdat ik
mooie verhalen heb gekregen,” zegt Sebasa. “Verhalen vertelden me hoe anders alles
zou zijn na mijn eerste maan. Vanaf dan zou ik met andere ogen naar de jongens
kijken en zij naar mij. Wie zorgt ervoor dat jonge mensen nu verhalen krijgen die hen
vertellen hoe te leven?” Volgens deze vrouwen is een mooi verhaal: “Een verhaal dat
werkt, versterkt, tot voorbeeld strekt.” Het woord ‘opbouw’ valt en ‘evenwicht’, ‘goede TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 112 7/23/2008, 8:02 AM 112 08 Sterck 03.pmd “De mond is nog luider dan de grote trom!” zegt een Venda-
spreekwoord. Hun grote trom is indrukwekkend, maar vol-
gens de Venda klinken de verhalen nog krachtiger. © Marita de Sterck. deskundige afwerking’. Er wordt
verwezen naar het kralenwerk dat
ze dragen, naar de kleurige even-
wichtige patronen. wichtige patronen. De volgende ochtend importeer
ik Sebasa’s sprookje in mijn work-
shop creatief schrijven in Merensky
High School, een halve kilometer
verderop in Tzaneen. Mijn cur-
sisten zijn 16, ze verwachten prikke-
lende schrijfopdrachten en feed-
back. Amazing distance Ze hebben hun huiswerk bij
zich: noteer een oud oraal verhaal,
verteld door iemand die minstens
een halve eeuw ouder is dan jij én
noteer een eigentijds oraal verhaal
dat je deelt met je vrienden. Herin-
neringen aan vertel- en luisterple-
zier in het Afrikaans, Sepedi, Tson-
ga, Venda, Zulu … drijven boven. Oraliteit lokt oraliteit uit. Al gauw
zoemt de klas als een bijenkorf. Er
duiken meerdere sprookjes op over
ongehoorzame meisjes die kanni-
balen, waterslangen, heksen … trot-
seren. Langzaam maar zeker vinden de jonge schrijflustigen zelf het antwoord op
hun vraag waarom ik hen met zo’n lastig huiswerk heb opgezadeld. Omdat oraliteit
ons veel kan leren: over de stof waaruit en de manier waarop we verhalen bouwen;
over de roots en tools van literatuur; over onze voorouders die door hun verhalen in
ons resoneren en ons laten voelen wie we zijn; over andermans voorouders die zich
en hun groep door hun verhalen laten kennen; over groeien en andere vitale thema’s
die narratief anders, suggestiever kunnen oplichten; over de werking van verhalen,
binnen en buiten hun originele context. “De mond is nog luider dan de grote trom!” zegt een Venda-
spreekwoord. Hun grote trom is indrukwekkend, maar vol-
gens de Venda klinken de verhalen nog krachtiger. © Marita de Sterck. De volgende ochtend importeer
ik Sebasa’s sprookje in mijn work-
shop creatief schrijven in Merensky
High School, een halve kilometer
verderop in Tzaneen. Mijn cur-
sisten zijn 16, ze verwachten prikke-
lende schrijfopdrachten en feed-
back. Ze hebben hun huiswerk bij
zich: noteer een oud oraal verhaal,
verteld door iemand die minstens
een halve eeuw ouder is dan jij én
noteer een eigentijds oraal verhaal
dat je deelt met je vrienden. Herin-
neringen aan vertel- en luisterple-
zier in het Afrikaans, Sepedi, Tson-
ga, Venda, Zulu … drijven boven. Oraliteit lokt oraliteit uit. Al gauw
zoemt de klas als een bijenkorf. Er
duiken meerdere sprookjes op over
ongehoorzame meisjes die kanni-
balen, waterslangen, heksen … trot-
seren. Langzaam maar zeker vinde
hun vraag waarom ik hen met zo’n l
ons veel kan leren: over de stof waa
over de roots en tools van literatuur;
ons resoneren en ons laten voelen w
en hun groep door hun verhalen late
die narratief anders, suggestiever ku
binnen en buiten hun originele con “De mond is nog luider dan de grote trom!” zegt een Venda-
spreekwoord. Stories that could make a woman out of a girl Over de werking van orale verhalen in hun eigen biotoop en met name binnen de
rituele context, werd door meerdere antropologen gepubliceerd. De meisjes die ik in
het Navaho-reservaat na hun Kinaalda-ritueel bij menarche (eerste menstruatie) in-
terviewde, drukten de wens uit om net als Changing Woman te worden, een narra-
tieve heldin, een voorbeeld van levenslange groei en verandering. Changing Woman
is de eerste vrouw van de wereld, de eerste vrouw die ooit voor het eerst menstru-
eerde, de eerste vrouw voor wie toen het Kinaalda-ritueel werd gehouden. Sinds dat
ritueel stopte Changing Woman niet met groeien en veranderen. Haar ervaringen
staan centraal in de narratieve componenten van het ritueel. Op mijn vraag welk
onderdeel van het ritueel voor haar het belangrijkst was geweest, antwoordde Dawn
Horse: “They sang and they told stories, until this flesh was no longer the same. I used
to be a big girl, I turned into a little woman.” In het aanvoelen van diverse betrokkenen
was dit een verhaal ‘that could make a woman out of a girl’ (Navaho Reservation). Mijn ervaringen als handelaar in oraliteit tijdens vertel- en voorleessessies, school-
lezingen en workshops creatief schrijven versterkten mijn geloof in de werking van
orale verhalen, ook in distante, in niet-rituele, in niet-orale contexten, ook al wordt
niet alles op dezelfde manier gehoord en gelezen en begrepen en beleefd. Vanuit deze
ervaringen en vanuit mijn persoonlijke fascinatie voor de orale componenten van
menarche-rituelen begon ik een verzameling aan te leggen met orale verhalen uit alle
continenten waarin de groei van meisje tot vrouw centraal staat. Ik verzamelde eerst
vooral de verhalen die aan meisjes verteld worden tijdens menarche rituelen, maar al
gauw ook orale verhalen die rondom de rituelen verteld worden. Het grootste aan-
deel in de collectie vormen volkssprookjes waarin ondernemende meisjes het opne-
men tegen menseneters, heksen, reuzen, bloeddorstige verwanten, animale bruidego-
mmen... De collectie bevat ook mythen: oorsprongsmythen over eerste vrouw, hoe
het geslachtsverschil in de wereld kwam, hoe menstruatie in de wereld kwam, hoe de
mensen seks leerden kennen. Een beperkter aandeel vormen de sagen en legenden …
Veel verhalen vertonen kenmerken van meer dan één genre. Ik put uit drie soorten bronnen. Tijdens veldwerk neem ik verhalen op band op
om ze te vertalen/bewerken met respect voor de vertelstem. Amazing distance Hun grote trom is indrukwekkend, maar vol-
gens de Venda klinken de verhalen nog krachtiger. © Marita de Sterck. De jonge bewoners van de regenboognatie vragen naar Vlaamse spookjes. Ik ver-
tel een waarschuwingssprookje over de modderduivels in de Rupel dat mij als kind
werd verteld, het eindigt met een kannibalistische scène. Ik kan ze horen denken:
“Truly here are real savages by our standards; there is an amazing distance between
their characters and ours.” (De Montaigne 1958) Ik betwijfel of ze het essay van De
Montaigne hebben gelezen waaruit dit citaat komt. Maar de amazing distance nodigt
ze wel uit om in vreemde modderstromen te duiken, om Vlaamse modderduivels te TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 113 7/23/2008, 8:02 AM 113 08 Sterck 03.pmd 08 Sterck 03.pmd bekleden met betekenissen. Ik herken de bevreemdende effecten van ‘verhalen uit
den vreemde’ die vertrouwde motieven verrassend anders laten oplichten en door-
heen of juist dankzij de verbazingwekkende distantie de focus ook wel scherper
stellen. Stories that could make a woman out of a girl Het kan gaan om een
spontaan vertelmoment bij valavond, tijdens het wassen of bessen plukken; om ver-
tellen in een rituele context; om vertelsessies op vraag (individueel of in groep, in
eigen biotoop of op verplaatsing); om notities met de pen, om opnames met de audio- TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 114 7/23/2008, 8:02 AM 114 08 Sterck 03.pmd Sebasa Maake uit Gapane (Limpopo) kent haar leeftijd niet,
ze vertelt met hart en ziel en lijf over de menseneter. © Marita de Sterck. recorder. Wat de aanpak ook is,
dezelfde vragen rijzen: hoe beland-
en orale verhalen op papier zonder
narratieve moord en doodslag? Kan
de hand die ze liefdevol aan het blad
toevertrouwt, ze bewaart en koestert
anders dan ze tegelijk ook aantas-
ten? Kwijnen ze weg in een pa-
pieren hertaling die per definitie
problematisch is? Mag je ze los-
weken uit de matrix van betekenis-
volle interacties waarin ze floreren? Zullen ze de export en de import in
vreemde contexten overleven? Hoe
zien beelden en metaforen eruit na
een jetlag? Vliegen esthetische, so-
ciale, morele, religieuze waarden
mee met de plotlijnen, of raken ze
zoek om nooit meer op te duiken
bij de verloren voorwerpen? Een tweede bron vormen pub-
licaties van collega’s-antropologen,
een derde degelijke, goed gedocu-
menteerde verzamelwerken met
orale verhalen. Sebasa Maake uit Gapane (Limpopo) kent haar leeftijd niet,
ze vertelt met hart en ziel en lijf over de menseneter. © Marita de Sterck. Dit corpus wil ik gedurende de komende jaren verder aanvullen met de resultat-
en van eigen veldwerk om uiteindelijk een bloemlezing samen te stellen met een 60-
tal verhalen uit de 5 continenten ‘that could make a woman out of a girl’. Een dvd bij
het boek met foto’s en stukjes vertelsessies in de oorspronkelijke taal kan informanten
naam en gezicht en stem en lichaamstaal geven, bijhorende objecten laten zien en
stukjes van de rituelen tonen. Criteria Geen bloemlezing zonder een spel van inclusie en exclusie, zonder sluiswachter,
zonder selectiecriteria. Als het gaat om verhalen uit andere culturele contexten blijft
een intrigerende vraag welke artistieke principes gevolgd worden. Wie bepaalt de
literaire kwaliteit? Wiens standaard definiëert de meesterwerken in stijl, ritme, struc-
tuur? Krijgen de scheppers hierin het laatste woord of de distante bloemlezer? Laat ik
het aan de vertellers over om te bepalen wat er uit de verhalenschat van hun groep TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 115 7/23/2008, 8:02 AM 115 115 115 08 Sterck 03.pmd 08 Sterck 03.pmd moet opgenomen worden? Het is me al meer dan eens overkomen dat wat zij be-
schouwen als het mooiste verhaal voor mij het minst mooie is, dat wat zij bestempe-
len als een verhaal ‘that could make a woman out of a girl’ in mijn perceptie veeleer
een verhaal is dat ‘girl power’ wil ombuigen naar vrouwelijke onderdanigheid. Wel-
ke elementen bepalen of een verhaal vrouwelijke ‘second birth’ ondersteunt? De
intentie van de vertelster? Hoe die te achterhalen? En welke vertelster? Het effect op
de luisteraar of lezer? Hoe dat te meten? En welke luisteraar of lezer? Zou ik me concentreren op de verstaanbare verhalen en de hermetische uitslu-
iten? Maar wat met valse verstaanbaarheid en schijnbegrip? Aan de hand van twee concrete sprookjes, die in aanmerking komen voor op-
name in deze bloemlezing, laat ik in dit artikel een aantal pregnante vragen opduiken
over de attributie van literaire kwaliteit, authenticiteit, morele waarden, de interpre-
tatiemogelijkheden, de incompatibiliteit van sommige interpretaties, de verstaan-
baarheid, de beeldvorming en rollenpatronen, de tol die betaald wordt bij het over-
brengen op papier, bij vulgarisatie en popularisatie, de mogelijke groeibevorderende
werking over culturele, generationele en gendergrenzen heen. Ik sta eerst stil bij de waterslangverhalen die tot vandaag verteld worden door de
Griekwa in Noordkaap in Zuid-Afrika en hun rol in het Griekwa menarche-ritueel
van het hokmeisie. Ik baseer me hierbij op recente opnames en interviews met Griekwa-
vrouwen, afgenomen in september 2006 samen met Prof. Dr. Hans du Plessis, linguïst
van de universiteit van Potchefstroom die eerder al Griekwa vertellers interviewde. Ook in zijn creatief werk speelt het Griekwa-Afrikaans een belangrijke rol (kijk du
Plessis 2001, 2003). Vervolgens bekijk ik een geschreven versie van een Basotho- wa-
terslangverhaal. Het gaat om sprookjes van het type AT 425 A: Het dier als bruidegom
(Aarne & Thompson 1964). Criteria Elk continent heeft zijn collectie snake bridegroom-
sprookjes, zoals de motiefindexen bewijzen en de waterslang is een pan-afrikaans
personage zoals eminente sprookjesverzamelaars als Sigrid Schmidt (1980, 1994, 2001)
al aantoonden. Ik overweeg dan ook om een bundel met uit elk continent een sprookje
over de slang als bruidegom bij wijze van prepublikatie te brengen. De waterslang en het hokmeisie In en rondom Griekwastad vindt nog altijd, maar minder dan twee generaties terug,
bij eerste menstruatie het ritueel van het hokmeisie plaats. Het ritueel begint met de
afzondering van het meisje in ‘het hok’ (wat ook een kamer kan zijn of een stuk kamer,
afgescheiden door een gordijn). Het meisje heeft alleen contact met een of twee grootv-
rouwen, oude vrouwen die niet haar moeder zijn en het ritueel én het leven kennen. Ze verzorgen haar en vertellen haar wat een vrouw moet weten over het leven en de
liefde. De laatste ochtend voor zonsopgang wordt haar gezicht beschilderd, ze krijgt
gekruiste kralensnoeren om, het schild van een bergschildpad gevuld met boegoe TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 116 7/23/2008, 8:02 AM 116 08 Sterck 03.pmd (een plant waaraan medicinale én magische eigenschappen worden toegeschreven)
wordt om haar lichaam gehangen, haar hele hoofd wordt bedekt met een deken voor
ze het hok verlaat. In groep wordt het meisje uitgedanst uit het hok naar de bron,
waar de waterslang woont, een krachtig narratief personage dat in talloze verhalen
van de Griekwa rondwaart. Op de tonen van de concertina stap-danst de groep naar
de bron, zingend: “Mariekie is zo bang van die rooirivier se slang.” Het hokmeisie
knielt bij de bron. De grootvrouw die het ritueel leidt gooit boegoe en het bekken-
been van een vrouwelijk schaap in het water en slaat op het water. Als het meisje
maagd is, is de slang tevreden, dan trekt hij de boegoe het water in en gooit hij helder
water over het meisje heen, tovert soms zelfs een regenboog tevoorschijn. Is hij niet
tevreden, is hij kwaad, dan blijft de boegoe op het water liggen, het water blijft hard,
soms gooit de slang met modder, soms breekt hij het meisje de nek of neemt haar mee. Het ritueel van het hokmeisie blijft ondoorgrondelijk als niet wordt ingegaan op de
orale verhalen over de waterslang. Die verhalen schragen het ritueel en vormen een
complex weefsel dat elk onderdeel zin en betekenis geeft. Het hoogtepunt van het
ritueel is de ontmoeting met een narratief personage. Niemand weet te vertellen wat
er het eerst was, het ritueel of de verhalen. De verhaalelementen liggen in de sfeer van
een waarschuwingssprookje, enkele passages hebben mythische trekjes. Alle vertel-
sters zijn ervan overtuigd dat de slang echt bestaat. De waterslang en het hokmeisie Mitha Louw uit Campbell is 90 en kent de verhalen over de waterslang van toen ze
nog ‘een mankind’ was. Ze bezweert ons dat de verhalen waar zijn, dat de waterslang
echt bestaat en woont in de bron achter het politiekantoor. ‘Als de mensen zeggen dat
ik lieg, dan zeg ik: dit is de waarheid! Voorwaar, daar is zo’n ding in de bron!’ Door de
verhalen over de slang wist Mitha dat ze na haar eerste menstruatie geen mankind
meer zou zijn, maar vruchtbare vrouw en dat ze vanaf dan voorzichtig moest zijn,
niet meer zorgeloos, nonchalant. Liesbeth Waterboer en Petronella Gabriel uit Griekwastad, die al jaren als groot-
vrouwen jonge meisjes bij het ritueel begeleiden, vertellen: “De slang is groot, sterk,
slim en sluw. Hij is manshoog, maar komt nooit helemaal uit het water. Hij lokt
mensen naar de waterkant. Als je bloemetjes op het water ziet, mooie blinkende
dingen of splinternieuwe boots, dan is dat het werk van de slang die je wil lokken. Bijna had de slang ons ook te pakken.” Volgt een spannend verhaal over hoe ze ooit
als meisjes moesten rennen voor hun leven omdat de slang meteen had gemerkt dat
een van beiden niet meer maagd was. Later is het toch nog goedgekomen tussen de
niet meer maagd en de slang en gooide hij toch nog helder water over haar heen. Diverse oude vrouwen hebben de slang met eigen ogen gezien, ze zijn echt of
bijna of net niet ontvoerd geweest door de slang. Oma Elie Jaars (97 jaar) uit Daniël-
skuil is ternauwernood ontsnapt aan de slang: ‘Die slang het ouma misgevat. Hy was
lelik, opgerold, groot soos een motorkap. Als hy jou vat, suig hy vir jou uit.’ Wie ooit in het hok was, vergeet het niet. Lienkie is nu zelf moeder maar ze weet TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 117 7/23/2008, 8:02 AM 117 08 Sterck 03.pmd 08 Sterck 03.pmd Liesbeth Waterboer en Petronella Gabriel uit Griekwastad, begeleiden als grootvrouwen jonge meisjes bij het
ritueel van het hokmeisie, (links: Marita de Sterck). © Marita de Sterck. Liesbeth Waterboer en Petronella Gabriel uit Griekwastad, begeleiden als grootvrouwen jonge meisjes bij het
ritueel van het hokmeisie, (links: Marita de Sterck). © Marita de Sterck. De waterslang en het hokmeisie nog goed hoe bang en trots ze was, hoe ze zich tegelijk klein en groot voelde, zich zeer
bewust dat er iets heel belangrijks aan het gebeuren was, dat er iets in beweging was,
dat alles anders zou zijn na het hok en de ontmoeting met de waterslang. Voor de
mensen van de Griekwa-raad, begaan met de eigenheid van de Griekwa-taal, geschie-
denis en cultuur, is het hokmeisie-ritueel “het belangrijkste ritueel dat de Griekwa
hebben, omdat dit gaat om de zegening van de vruchtbaarheid en maagdelijkheid
van het meisje. De slang is de eerste man van het meisje, de voorlopige bruidegom. Hij heeft de kracht en de macht om het meisje mee te nemen of haar terug naar de
mensen te laten gaan.” Zoals tijdens alle initiatierituelen circuleren hier hoge concentraties aan kennis. Dergelijke verhalen dragen narratieve kennis aan, activeren de reeds aanwezige ‘car-
nal knowledge’. Het gaat om impliciete, gelaagde kennis, waarin metaforen een be-
langrijke rol spelen. Geen van de Griekwa-informanten vertelt één groot compleet afgerond water-
slangverhaal. Als men de verhaalvarianten van een dozijn informanten samenvoegt,
duikt een afgerond snake-bridegroom-sprookje op, waarin ook mythische elementen
en elementen uit sagen en legenden aanwezig zijn. Voor de Griekwa is een verhaal TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 118 7/23/2008, 8:02 AM 118 08 Sterck 03.pmd 08 Sterck 03.pmd esthetisch geslaagd, mooi, als het een ethische lading en effect heeft, als de moraal
spreekt en die draait hier om het behoud van de maagdelijkheid van het meisje
tussen menarche en huwelijk. De Griekwa zijn zelf vragende partij als het gaat om
behoud en herwaardering van de waterslangverhalen en het hokmeisieritueel. Beide
componenten spelen een centrale rol in hun strijd voor het behoud van hun etnische
identiteit in de hedendaagse regenboognatie. Authentiek? Stel dat ik er met de hulp van de Griekwa in zou slagen om een verhaalversie op blad
te krijgen die de Griekwa zelf esthetisch én ethisch mooi vinden, mag ik daar dan de
stempel authentiek op drukken? Hoe definiëren we authenticiteit? Gebracht door
een traditionele verteller voor een traditioneel doel in een traditionele context? Wie
definieert wiens authenticiteit? Wie bepaalt welke orale versie de meest authentieke
is? Garanderen live-audio-of video-opnames altijd authenticiteit? Is het een kwaliteit
die gedoemd is om te verdwijnen als een verhaal grenzen overschrijdt? Of floreert ze
juist bij gratie van distantie? Hoeveel is ‘lost in translation’? Wanneer is er sprake van
valse, van een geadopteerde, van een aangeleerde authenticiteit? Hoe ver gaan vertel-
lers–performers als ze een westers publiek willen behagen? Of een westerse onder-
zoeker? Ik heb een opname waarin een mannelijke Venda-tolk met een krachtige stem
een groep vertellende Venda-vrouwen keer op keer probeert terug te voeren naar de
‘meest authentieke versie’ van de Venda-verhalen die hij gefotocopieerd had uit een
boek van deskundigen. Zal ik in mijn bloemlezing voor of na het waterslangverhaal van de Griekwa iets
van een verklarende context of interpretatie aanbrengen? Of zal ik het verhaal voor
zich laten spreken en de lezers alle interpretatieve vrijheid geven, met als risico dat ze
verder gaan of andere wegen kiezen dan de Griekwa zouden toestaan? Laat ik de
Griekwa zelf hun context aanbrengen? Welke van de Griekwa-informanten? De
meisjes die uit het hok komen, de oude grootvrouwen en vertelsters, de mensen van
de Griekwa-raad? Alle betrokken partijen? Breng ik ook mijn eigen context aan, gelardeerd met brokken antropologische
vakliteratuur? Zeg ik, Claude Lévi-Strauss (1958) parafraserend, dat de waterslang “is
suitable for narrative and ritual consumption because he is good to think with”? Duid ik de slang als metafoor in Victor Turners definitie: “an intercourse of thoughts,
a transition between contexts”? Een christelijk geïnspireerde lezing zou de slang als slecht interpreteren, maar in
andere kaders is de slang goed noch kwaad maar een ambivalent grensoverschri-
jdend creatuur. De waterslang kan bekeken worden als een polysemisch narratief en ritueel sym-
bool, dat naar meerdere contexten kan verwijzen, o. a. naar een reproductieve ve- TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 119 7/23/2008, 8:02 AM 119 119 08 Sterck 03.pmd 08 Sterck 03.pmd reniging die de avonturen van individuen overstijgt, naar een regeneratieve meta-
morfose die verwijst naar rituele dood en hergeboorte. Maliane en de Waterslang ‘Maliane en de Waterslang’ is een verhaal van de Basotho (uit Zuid-Afrika en Lesotho)
dat reeds meermaals is opgetekend en gepubliceerd. In 1908 publiceerde Eerwaarde
Heer E. Jacottet (1908) van de Paris Evangelical Missionary Society het in een omvan-
grijke bundel Basotho-verhalen. In 1964 publiceerde de bekende Zuidafrikaanse schr-
ijfster Minnie Postma het verhaal in het Afrikaans in haar bundel: Litsomo. De 18
sprookjes uit deze bundel werden in 1974 gepubliceerd in de gereputeerde serie:
Publications of the American Folklore Society. Het sprookje van Maliane combineert
twee populaire motieven: dat van de egoïtische hautaine prinses die nederigheid en
altruïsme leert en dat van het dier als bruidegom. Maliane, dochter van een kapitein, trots en vermetel, loopt thuis weg. Haar hondje
waarschuwt haar om haar trots te matigen en behulpzaam te zijn. Maliane volgt dit
advies op. De vrouw van een andere kapitein vindt Maliane de geschikte partner voor
haar zoon. Ze neemt haar mee naar zijn hut, vertelt Maliane dat haar man een enorme
eetlust heeft en komt als het donker is. Hij blijkt Monyohe te zijn, de grote slang van de
diepe wateren. Maliane rent ervandoor, naar huis toe, achtervolgd door haar brui-
degom die haar slaat met zijn staart. Ze wordt door haar ouders opgevangen, de honden
verjagen de slang naar de bron. Ze roepen de toverdokter die de betovering verbreekt. Uit het slangenvel komt een sterke man die met Maliane wil trouwen. In haar inleiding drukt Minnie Postma (1964) haar bewondering uit voor de lite-
raire kwaliteit. Ze verwijst naar het gevoel voor ritme, de herhalingen, maar gaat niet
verder in op het proces van de omzetting van oraal naar geschreven en van Sesotho
naar Afrikaans, noch op de literair-esthetische principes van de Basotho zelf. In zijn
voorwoord meldt de Amerikaanse uitgever : “the tales of a Black South African race
are presented to White South Africa by one of their own group in the knowlegde that
a faithful production of those tales will win admiration for their virtuosity and re-
spect for the tribal performers of the tales.” De vertaalster stelt: “Minnie Postma is one
of the white people who have complete understanding and sympathy with the Ba-
sotho’s thoughts and feelings” (McDermid in Postma 1974: xii, xix). Hoe volledig kan ‘complete understanding’ zijn? Hoe getrouw ‘a faithful produc-
tion’? Authentiek? Narratief-technisch is hij bov-
endien een goedgekozen verhaalingrediënt, een antagonist die de protagonist dwingt
tot ‘facing her greatest fears’. Als personage intrigeert hij het publiek, prikkelt hij de
verbeelding, als symbool evoceert hij een ketting nieuwe symbolen. Morele waarden We zien Maliane groeien doorheen het verhaal. Ze moet nederigheid, volgzaamheid
en altruïsme leren zoals ‘disobedient girls’ en ‘filles difficiles’ in duizenden sprookjes
wereldwijd. Als ze moet kiezen, kind of vrouw, rent ze terug naar waar ze vandaan
kwam. In dit sprookje is de moedige liefde van een jonge vrouw niet genoeg om de
metamorfose te realiseren, ze heeft de hulp van volwassenen nodig en die wordt haar
niet geweigerd, voor mij de mooiste ‘les’ uit dit sprookje. Maar wat doe ik met de
passage waarin Maliane naar huis rent, achtervolgd door haar bruidegom die haar in
Postma’s versie (maar niet in de versie van Jacottet), slaat: ‘met zijn staart zoals een
echte man zijn vrouw met een stok slaat?’ Gaat het hier om een krachtige erotische metafoor? Of zou dit een fallocentrische
visie zijn terug te voeren tot de verleidingen van een psychoanalytisch gestuurde
lezing? Wat als deze passage de beschrijving zou zijn van een echt pak slaag, mishan-
deling, misbruik, verkrachting? Wat als het zou gaan om meer dan een beschrijving,
om een soort rechtvaardiging die mogelijk ook nog inspirerend werkt? Of zouden de
Basotho dit de projectie noemen, niet van een ‘dirty mind’ maar van een ‘racist mind’? Brengt het verhaal hier de angstvolle fantasie van een jong meisje in beeld? Of de
‘wishful thinking’ van een man? Of een brok sociale realiteit? Of spelen al deze
elementen hier tegelijk mee? Schrap ik de bewuste passage? De feministische hertel-
lers van volksverhalen die publiceren bij de Kenyan Oral Literature Society (1993,
1994, 1995), zouden Maliane de stok laten afpakken en haar Monyohe verrot laten
slaan. Mijn probleem met hun hertellingen is dat krachtige metaforen sneuvelen, dat
de suggestieve kwaliteit geweld wordt aangedaan, dat het impliciete expliciet wordt
gemaakt en het versluierde transparent. Terwijl het impliciete en suggestieve het
laatste woord aan de lezer of luisteraar laat. Maliane en de Waterslang In zijn bloemlezing Wys my waar is Timboektoe plaatst Hennie Aucamp (1997) het
Maliane-sprookje in een hoofdstuk met nog meer slangenverhalen en wijst hij op TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 120 7/23/2008, 8:02 AM 120 08 Sterck 03.pmd 08 Sterck 03.pmd gelijkenissen, op het fallisch karakter van de snake-lover, op de duistere baarmoeder-
omgeving van de hut. Misschien zou opname in mijn bloemlezing de blik van de
lezer al meteen vestigen op de ‘in-between’ positie van Maliane, geen kind meer maar
nog geen vrouw. Zal ik in voor- of nawoord expliciteren wat ik het interessantst vind
bij dit verhaal? Hoe de klemtoon ligt op de apetijt van de slang-bruidegom? Hoe het
geen twijfel lijdt dat hij in staat is om haar te verzwelgen? Voeg ik daaraan toe hoe
Maliane in wezen verlangt wat ze vreest: volwassenheid, intimiteit met een vreemde? Wat zouden de Basotho luisteraars en vertellers van deze duiding vinden? Wereldwijde conversatie Niet-westerse orale verhalen roepen vele vragen op en kunnen incompatible inter-
pretaties uitlokken, maar ze kunnen mensen ook fascineren en verbinden. Misschien TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 121 7/23/2008, 8:02 AM 121 08 Sterck 03.pmd 08 Sterck 03.pmd mogen beelden, metaforen, symbolen ook wel veranderen als ze grenzen overschrij-
den en reizen door tijd en ruimte, van de ene performatieve context naar de andere,
terwijl ze andere associatiekettingen beroeren die zijn ingebed in andere manieren
van samen leven en denken. Orale verhalen sterven als jonge lichamen ze niet meer verder dragen en jonge
lichamen hebben verhalen nodig om te groeien. Verhalen waarin groei verklankt
wordt op een suggestieve, impliciete manier, die kennis activeren die al in kinderlijk
vlees verankerd zat, verhalen die niet alleen een emotionele maar ook een literaire
initiatie bieden, een inleiding tot gelaagd spreken, tot het spelen met metaforen, tot
het afpellen van betekenislagen. Hebben jonge mensen niet het recht op een initiatie in de eigen narratieve ‘indig-
enous knowlegde’ én op een initiatie in de verhalen die van verre komen met de
bijhorende verbazingwekkende distantie? g
Met dank aan Petronella Gabriel, Elie Jaars, Mitha Louw, Emily Lekgodi, Sebasa Maake, Lileth Mako-
batu, Anna Masetha, Sebulaus Mathiba, Maria Sefotho, Jean Lombard, Harlinda Lox, David Morris,
Christine Nel, Hans du Plessis, Karen Shaul, Liesbeth Waterboer en George Weideman. Interviews: Gabriel, P. 23 september 2006, Griekwastad. Jaars, E. 23 september 2006, Daniëlskuil. Louw, M. 22 september 2006, Campbell, Noordkaap. Maake, S. 4 september 2006, Gapane, Tzaneen. Masetha, A. 4 september 2006, Gapane, Tzaneen. Waterboer, L. 23 september 2006, Griekwastad. Waterboer, L. 23 september 2006, Griekwastad. Aarne, A. & Thompson, S. 1964. The Types of the Folktale: a Classification and Bibliography. Helsinki:
Academia Scientiarum Fennica. Aucamp, H. 1997. Wys my waar is Timboektoe, ’n persoonlike reis deur Afrika, Kaapstad: Tafelberg. Devisch,R. 1993. Weaving the Threads of Life: the Khita Gyn-Eco-Logical Healing Cult among the Yaka. Chicago: Chicago University Press. Deacon, T. 2003. Maagmeisie. Pretoria: Protea Boekhuis. g
as, M. 1975. Implicit Meanings. London: Routledge and Kega Douglas, M. 1975. Implicit Meanings. London: Routledge and Kegan. g
p
g
g
g
Eliade, M. 1975. Rites and Symbols of Initiation. Trans. Willard R. Trask. New York: Harper & Row. g
p
g
g
g
Eliade, M. 1975. Rites and Symbols of Initiation. Trans. Willard R. Trask. New York: Harper & Row. Franz, M.-L. von . 1980. De vrouw in het sprookje. Rotterdam: Lemniscaat. Gennep, A. van. 1960. The Rites of Passage. Chicago: University of Chicago Press. ennep, A. van. 1960. The Rites of Passage. Chicago: University Gennep, A. van. 1960. The Rites of Passage. Chicago: University of Chicago Press. Jacottet, E. 1895. Contes populaires des Bassoutos. Paris: Leroux. p p
_____. 1908. The Treasury of Basuto Lore. Morija: Sesuto Book Depot. p p
_____. 1908. The Treasury of Basuto Lore. Morija: Sesuto Book Depot. Kenyan Oral Literature Association. 1993. The Last of the Ogres. Nairobi: KOLA. Kenyan Oral Literature Association. 1993. The Last _____. 1994. The Bearded Woman. Nairobi: KOLA. _____. 1995. The Good Witch of Kiriuathim. Nairobi: KOLA. Lévi-Strauss, C. 1958. Anthropologie Structurale. Paris: Plon. p
g
Lombard, J. 2004. Waterslangverhale in Afrikaans: die relevantie van mitisiteit. Literator 25 (1): 113–137 Lombard, J. 2004. Waterslangverhale in Afrikaans: die relevantie van mitisiteit. Literator 25 (1): 113–137 batu, Anna Masetha, Sebulaus Mathiba, Maria Sefotho, Jean Lombard, Harlinda Lox, David Morris,
Christine Nel, Hans du Plessis, Karen Shaul, Liesbeth Waterboer en George Weideman. TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 122 122 08 Sterck 03.pmd 08 Sterck 03.pmd Meder, T; van der Kooi, J & Dekker, T. 1997. Van Aladdin tot Zwaan Kleef Aan: Lexicon van sprookjes:
ontstaan, ontwikkeling, variaties. Nijmegen: SUN. Meder, T. 2000. De magische vlucht: Nederlandse volksverhalen uit de collecties van het Meertens Instituut. Amsterdam: Bert Bakker. Montaigne, M. de. 1958. In Complete Essays. Trans. Donald M. Frame. Stanford: Stanford University
Press. Morris, D. 2002. Driekopseiland and the rain’s magic power: history and landscape in a new interpre-
tation of a Northern Cape rock engraving site. Unpublished MA thesis. Bellville: University of the
Western Cape. Okpewho, I. 1983. Myth in Africa: A Study of its Aesthetic and Cultural Relevance, Cambridge University
Press: Cambridge. Plessis, H. du. 2001. Innie skylte vannie Jirre. Pretoria: Lapa. _____. 2003. Boegoe vannie liefde. Pretoria: Lapa. _____. 2003. Boegoe vannie liefde. Pretoria: Lapa. Postma, M. 1964. Litsomo. Johannnesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel. Postma, M. 1964. Litsomo. Johannnesburg: Afrik M. 1974. Tales from the Basotho. Trans. Susie McDermid. Aust _____. M. 1974. Tales from the Basotho. Trans. Susie McDermid. Austin: University of Texas Press. Schmidt, S. 1980. Märchen aus Namibia. Dusseldorf: Diederichs. 1994. Zaubermärchen in Afrika: Erzählungen der Damara und N _____. 2001. Tricksters, Monsters and Clever Girls, African Folktales (Afrika erzählt 8), Köln: Koppe. Schipper, M. 1999. Het zwarte paradijs: Afrikaanse scheppingsmythen. Rijswijk: Elmar. _____. 2004. Trouw nooit een vrouw met grote voeten: wereldwijsheid over vrouwen, Utrecht: Spectrum. . Trouw nooit een vrouw met grote voeten: wereldwijsheid over v Sterck, M. de. 1996. Indianen Verhalen. Brussel: NCOS; Averbode: Altiora 1997a. Jeugdliteratuur en initiatie. Kultuurleven, 64 (5): 16–25 _____. 1997b. Grond onder de voeten, over de initiërende waarde van jeugdliteratuur. Leesgoed, 24 (3):
107–113. _____. 1997c. Een vaste stek? De adolescentenroman tussen Nijntje en Nabokov. helma van Lierop
(ed.). Van Nijntje tot Nabokov. Tilburg: Tilburg University Press, 80–95. _____. 1998. En het woord werd vlees: inwijdingsrituelen en –verhalen. In Nicole Vliegen & Patrick
Meurs (reds.). Het Voorjaarsontwaken: de adolescentie in psychodynamische theorie en therapie. Leuven/
Apeldoorn: Garant. Turner, V. 1967. The Forrest of Symbols. Ithaca: Cornell University Press. _____. 1969. The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Ithaca: Cornell University Press. Uther, H-J. 2004. The Types of the International Folktales. Helsinki: Academia Scientiarum Fennica H-J. 2004. The Types of the International Folktales. Helsinki: Ac rner, M. 1995. From the Beast to the Blonde. London: Vintage. TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE • 45 (2) • 2008 123 123 7/23/2008, 8:02 AM 123 08 Sterck 03.pmd