Essay review: Tegenstrijdigheden rond de migratie van studenten
Tegenstrijdigheden rond de migratie van studenten g
j g
g
[Bespreking van: F. Caestecker, A. Rea (2009) Migreren voor een diploma: studenten van
buiten de Europese Unie aan het Belgisch hoger onderwijs; P. Ferté, C. Barrera (2009)
Etudiants de l'exil: migrations internationales et universités refuges (XVIe-XXe s.)]
Knegtmans, P.J. Citation for published version (APA):
Knegtmans, P. J. (2010). Tegenstrijdigheden rond de migratie van studenten: [Bespreking
van: F. Caestecker, A. Rea (2009) Migreren voor een diploma: studenten van buiten de
Europese Unie aan het Belgisch hoger onderwijs; P. Ferté, C. Barrera (2009) Etudiants de
l'exil: migrations internationales et universités refuges (XVIe-XXe s.)]. Studium, 3(2), 91-93. https://doi.org/10.18352/studium.1496 General rights General rights
It is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the author(s)
and/or copyright holder(s), other than for strictly personal, individual use, unless the work is under an open
content license (like Creative Commons). UvA-DARE is a service provided by the library of the University of Amsterdam (https://dare uva nl)
Disclaimer/Complaints regulations
If you believe that digital publication of certain material infringes any of your rights or (privacy) interests, please
let the Library know, stating your reasons. In case of a legitimate complaint, the Library will make the material
inaccessible and/or remove it from the website. Please Ask the Library: https://uba.uva.nl/en/contact, or a letter
to: Library of the University of Amsterdam, Secretariat, Singel 425, 1012 WP Amsterdam, The Netherlands. You
will be contacted as soon as possible. Tegenstrijdigheden
rond de migratie 
van studenten klaarde dat als zijn universiteit onraad ruikt, zij con-
tact zal opnemen met het ministerie van Binnen-
landse Zaken of de Inlichtingendienst. De zaak is interessant, omdat zij raakt aan iets
waarop universiteiten uit de West-Europese landen
en hun regeringen zich sinds het einde van de ne-
gentiende eeuw laten voorstaan: hun vrijheid van
denken en hun wetenschappelijke voorsprong. De
goede reputatie van deze universiteiten werkt als een
magneet op studenten van elders. De universiteiten
zagen – en zien – deze studenten graag komen. Keer
op keer echter ontstaat er ook zorg of onrust over
deze studenten omdat ze radicaliseren, de beste ba-
nen zouden kunnen inpikken of de opgedane kennis
voor ongewenste doelen misbruiken. PETER JAN KNEGTMANS* Essay Review van: Frank Caestecker en Andrea Rea
(red.), Migreren voor een diploma. Studenten van bui-
ten de Europese Unie aan het Belgisch hoger onderwijs
[Minderheden in de samenleving 20] (Leuven: Acco
2009). 216 pp., ISBN 978-90-334-7096-7. €37,50; Pa-
trick Ferté et Caroline Barrera (dir.), Etudiants de
l’exil. Migrations internationales et universités refuges
(XVIe-XXe siècle) (Toulouse: Presses Universitaires
Mirail 2009). 341 pp., ISBN 978-2-8107-0010-3. €32,00. Vanaf het eind van de negentiende eeuw trok het
westerse hoger onderwijs veel studenten uit Oost-Eu-
ropa. De landen van bestemming waren landen waar
Duits of Frans werd gesproken: Duitsland, Frankrijk,
Zwitserland en België, en in mindere mate de univer-
siteiten in Wenen, Praag en Czernowitz in Oosten-
rijk-Hongarije. Tot 1914 kwamen deze studenten voor
het overgrote deel uit het onmetelijke tsaristische Rus-
land en verder uit de nieuwe staten op de Balkan:
Bulgarije en Roemenië. Het is al geruime tijd bekend dat de Pakistaanse
kerngeleerde Abdul Qader Khan in Pakistan leiding
gaf aan de ontwikkeling van een kernwapen met
kennis die hij opdeed aan Nederlandse en Belgische
universiteiten en bij de Amsterdamse afdeling van
Urenco, een fabriek voor uraniumverrijking. Khan
werd voor deze spionage jaren later in Nederland bij
verstek veroordeeld. Toen de verdenking ontstond
dat ook Iran aan de ontwikkeling van kernwapens
werkte, wekte dit de vrees dat Iraanse studenten hier-
voor aan de Nederlandse technische universiteiten al
dan niet vrijwillig spioneerden. Sindsdien is al enkele
Iraanse studenten de toegang tot deze universiteiten
ontzegd, omdat de regering eist dat zij niet in aan-
raking komen met gevoelige kennis op het gebied
van de nucleaire technologie. Inmiddels heeft een
rechter deze eis onrechtmatig verklaard, maar tegen
die uitspraak is de regering in beroep gegaan. Disclaimer/Complaints regulations
f UvA-DARE is a service provided by the library of the University of Amsterdam (https://dare.uva.nl)
will be contacted as soon as possible. Download date:25 Oct 2024 Studium 3 (2010) 89-91 * Universiteit van Amsterdam Tegenstrijdigheden
rond de migratie 
van studenten De
kwestie was in de zomer van 2010 opnieuw nieuws,
toen naar buiten kwam dat de Algemene Inlichtin-
gen- en Veiligheidsdienst geregeld contact heeft met
de technische universiteiten in Nederland. Analyse van de samenstelling van deze studen-
tenstromen en van de argumenten van de studenten
voor een studie in het buitenland in de boeken van
Frank Caestecker en Andrea Rea en van Patrick Ferté
en Caroline Barrera laat zien dat de Russen vrijwel
zonder uitzondering behoorden tot groepen die niet
an ders konden. Voor de Polen onder hen waren de
Duitse universiteiten veel dichter bij dan de Russi-
sche, terwijl zij bovendien tot een onderdrukte min-
derheid behoorden. Studenten uit de Baltische landen
en andere nationale minderheden, Joden en vrou-
welijke studenten werden slechts mondjesmaat tot de
Russische universiteiten toegelaten. Sommigen spra-
ken van huis uit Duits of Frans of zij hadden hun
onderwijs in een van die talen genoten, zoals de
Wolga-Duitsers of de Joden op de Balkan. Voor vrou-
welijke studenten waren Duitsland en Oostenrijk
geen optie, omdat de universiteiten daar pas laat
voor hen werden opengesteld. Zij trokken daarom
naar Zwitserland, Frankrijk en België. De migratie
van Joodse studenten werd vanaf het begin van de
twintigste eeuw nog versterkt door de vele pogroms
in Oost-Europa. Voor de betrokken universiteiten is dit een inge-
wikkeld probleem. Zij zijn er om de wetenschap te
verbreden en te verdiepen en nieuwe inzichten te
verspreiden door middel van onderwijs en publica-
ties. Het bestrijden van spionage is hun taak niet. Dat
is een verantwoordelijkheid van de overheid. Maar
een woordvoerder van de Universiteit Twente ver- Na de Russische Revolutie en de Eerste Wereldoor-
log kwamen er nog slechts Russische vluchtelingen
naar het westen. De meeste buitenlandse studenten
kwamen nu uit de nieuwe staten op de Balkan en in
Midden-Europa. Hier waren westerse universitaire 91 Essay review diploma’s in trek, omdat zij aanzien gaven. Boven-
dien werd in deze landen begonnen met goedkope
faculteiten in de rechten en de letteren, om snel een
ambtelijk apparaat en een goed geschoold docen-
tenkorps te creëren. Technische opleidingen, de na-
tuurwetenschappen en de geneeskunde waren duur en
vergden grote investeringen. Voor deze studies trok-
ken de studenten naar het buitenland, wat dikwijls fi-
nancieel werd gesteund met overheidsbeurzen. In
Spanje daarentegen was het een particuliere vereni-
ging, de Junta para Ampliación de Estudios, die stu-
denten beurzen gaf voor een aanvullende studie in
het buitenland. Tegenstrijdigheden
rond de migratie 
van studenten Het niveau van de Spaanse univer-
siteiten was laag en zij stonden onder strenge controle
van de staat en de katholieke kerk. Deze bur salen wer-
den diepgaand beïnvloed door de westerse democra-
tische opvattingen. Zij kwamen in Spanje dikwijls ter
linkerzijde in de politiek terecht en zouden na de
Spaanse Burgeroorlog in het buitenland belangrijke
posities bekleden. destudenten ingevoerd, dat voorkwam dat zij zich als
arts in dat land vestigden. Na de slachting van de Eer-
ste Wereldoorlog opende Frankrijk zijn grenzen,
maar tijdens de economische crisis van de jaren 1930
gingen deze weer dicht, net als in veel andere landen. Toch kwam de migratie niet helemaal tot stilstand. Er
waren sectoren die door autochtone studenten werden
gemeden en daarom voor buitenlanders toegankelijk
bleven. En er bleven mogelijkheden voor vluchtelin-
gen. Dat waren in de jaren 1930 vooral Joden uit
Midden- en Oost-Europa. In Frankrijk stuitten zij
echter op een snel opkomend antisemitisme. Er gingen
stemmen op dat zij onvoldoende integreerden, dat zij
het Frans en de Franse omgangsvormen te weinig be-
heersten en dat ze de arbeidsmarkt verpestten. Maar
als zij zich wilden laten naturaliseren, kon dat aan het
eind van de jaren 1930 snel, opdat zij in militaire
dienst konden. Na de Tweede Wereldoorlog droogde de stroom
uit Oost-Europa als gevolg van de communistische
overheersing geheel op. Het beleid inzake de stu-
dentenmigratie richtte zich nu op andere landen. Frankrijk en Groot-Brittannië stelden zich tot doel in
de koloniën en protectoraten autochtone elites op te
leiden. België deed daar nauwelijks aan, zoals elders
in dit nummer blijkt. Dat brengt ons bij de verschillende kanten van
het West-Europese beleid ten aanzien van de bui-
tenlandse studenten. Westerse graden gaven aanzien
in landen waar het universitaire onderwijs op min-
der hoog niveau stond. Daarbij had een land als
Frankrijk belang bij een snelle opbouw van moderne
en stabiele staten in Midden-Europa en de Balkan,
met Frans georiënteerde elites. Dat paste in de Franse
buitenlandse politiek van het vormen van allianties
met de staten rondom Duitsland en Oostenrijk. Een
universitaire vorming werd zo een exportproduct
van belang. Dit Franse beleid was van meet af problematisch. De
studenten uit Algerije, Tunesië en Marokko bleken
niet minder dan hun voorgangers in de studenten-
migratie uit Oost-Europa vatbaar voor nationalis -
tische sentimenten. Vóór de oorlog vormden zij nog
betrekkelijk onschadelijke groepjes. Tegenstrijdigheden
rond de migratie 
van studenten Erna verbonden zij
zich openlijk met de nationalistische partijen en be-
wegingen in hun land. Frankrijk leidde zo wel een
elite op, maar van onafhankelijke naties die snel een
eigen weg gingen. Tegelijkertijd bestond er ook altijd wel enige zorg
over de instroom van buitenlandse studenten. In
Frankrijk werden Poolse nationalistische studenten
al vroeg in de negentiende eeuw warm onthaald. Maar
als zij zich wilden laten naturaliseren, leverde dat span-
ningen op met Rusland. In Duitsland werden de
Poolse nationalisten onder de Russische studenten
omstreeks 1900 met argwaan bezien, omdat de vrees
bestond dat zij de Polen in het Duitse Rijk met hun
nationalisme zouden aansteken. In 1901 mocht de
tsaristische veiligheidsdienst zelfs een afdeling in
Berlijn vestigen om de revolutionairen onder de Rus-
sische studenten te identificeren. Na de dekolonisatie stimuleerden westerse rege-
ringen de komst van studenten uit hun voormalige
koloniën en uit de Derde Wereld in het algemeen, nu
in het kader van de ontwikkelingssamenwerking. Dat gebeurde gericht door het verstrekken van beur-
zen voor studies in de technische, de landbouwkun-
dige en de natuurwetenschappen, voor aanvullende
studies en voor studies voor een doctoraat. Hierbij
was het beleid gericht op terugkeer van de studenten
naar hun land van herkomst na afloop van hun stu-
die. Bij de instabiliteit van veel van deze jonge naties
met burgeroorlogen en guerrillabewegingen lukt dat
lang niet altijd. De braindrain die met de studentenmigratie ge-
paard ging, had eveneens twee kanten. De westerse
wetenschap profiteerde er al vroeg van. De uit Polen
afkomstige Marie Curie is er de verpersoonlijking
van. Maar er gingen ook stemmen op de instroom te
beperken om de nationale arbeidsmarkt te bescher-
men. In 1897 werd daarom in Frankrijk een speciaal
universitair diploma voor buitenlandse geneeskun- De laatste decennia zijn er nieuwe stromen van
studiemigranten bij gekomen. De eerste wordt ge-
vormd door studenten uit arme landen voor wie een
studie een van de weinige legale manieren is om een 92 Essay review westers land binnen te komen. Zij bekostigen de reis
en de studie met eigen of met door de familie opge-
bracht geld. Ze worden gedreven door de ondoor-
zichtigheid van en de corruptie in het onderwijs in
hun land, en worden tegelijkertijd aangetrokken door
een graad die meer aanzien geeft dan een graad uit
eigen land. Tegenstrijdigheden
rond de migratie 
van studenten Maar ook voor deze groep geldt dat hun
terugkeer soms wordt belemmerd door politieke
omwentelingen in hun land of doordat hun graad in
eigen land uiteindelijk toch niet wordt erkend. Voor
anderen is een Europese graad een opstapje voor
een vervolgstudie en uiteindelijk een carrière in lan-
den als Canada en de Verenigde Staten. groepen en door nieuwe staten voor een studie naar
het buitenland gezonden studenten. Deze bestaat
voornamelijk uit Chinezen. Vóór de Japanse invasie
in Mantsjoerije waren er al vrij veel Chinese studen-
ten in het Westen. Daarna stokte hun stroom tot en
met de Culturele Revolutie. Nadien is hun aantal
sterk toegenomen. In China is een flink deel van de
bevolking al zo welvarend dat die zijn kinderen in het
buitenland kan laten studeren. Ook hier geniet een
westerse graad veel aanzien, terwijl bovendien de
toegang tot Chinese universiteiten beperkt is. Daar-
naast stimuleert de overheid het studeren en werken
van Chinezen in het buitenland. Bij dit alles zijn de risico’s dezelfde als vroeger. Nog
altijd dreigen deze vreemdelingen in crisistijd
autochtonen van de arbeidsmarkt te verdringen. Er
is de kans dat studenten of lieden die zich als student
of promovendus voordoen voor hun eigen land aan
de haal gaan met de nieuwste technologieën. En er is
het gevaar van religieuze of politieke radicalisering
van studenten in den vreemde. Die kan zich keren te-
gen het gastland, maar ook tegen het land van her-
komst. Wat dat betreft is er als het over studenten
gaat al eeuwen lang weinig nieuws onder de zon. Een tweede, grote stroom in de studentenmigratie
is op gang gebracht door de uitwisselingsprogram-
ma’s voor studenten van overheden en tussen uni-
versiteiten onderling. Voor deze studenten is het ver-
blijf aan een universiteit in een ander land bedoeld als
aanvulling op hun persoonlijke en hun wetenschap-
pelijke vorming. Deze vorm van studentenmigratie
verschilt niet wezenlijk van de Grand Tour van stu-
denten in de vroegmoderne tijd. De derde stroom heeft nog het meeste weg van de
vroeger door onderdrukte kerken of bevolkings- 93 93