Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch-Indië 
De wanden waren zoo steil, dat het werpen met een' steen er tegen terstond kleine afstortingen veroorzaakte, iets hetwelk de wind soms ook te weeg bracht. Eene onverdragelijke hitte heerschte in deze gevaarlijke kloof, terwijl zij iets verder dan halfweg eensklaps nauwer begon te worden en zoodanig opgevuld was met steenmassen, dat de toegang van hier te voet moest gedaan worden. Ware deze en andere verder een paar dergelijke hinderpalen er niet geweest, dan hadden wij tot aan den voet van den kegel zelf te paard kunnen komen, want de helling was zeer zacht. Overal waar de kloof zeer smal was, op enkele plaatsen geen 20 voeten, was de bodem harder. Daar toch dezelfde watermassa ook hier gepasseerd is, moet de schuring hier sterker geweest zijn, waardoor geen los zand of kleine steentjes zijn kunnen blijven liggen, maar op breedere plaatsen zijn afgezet. Deze hardere bodem is waarschijnlijk trachiet. Men kan het er dan ook voor houden, dat deze lahar alleen door de regens in de westmoesson dagelijks van aanzien verandert. Waarschijnlijk is een groot gedeelte zand en steentjes bij de eruptie van 1848 uit de lahar medegevoerd, zonder juist door den krater uitgeworpen te zijn. Overal waar afstortingen hadden plaats gehad, had het zand de natuurlijke helling aangenomen. De wanden moeten dus met water als het waren te zamen gebakken zijn, anders moesten zij veel eerder instorten. Nu en dan ontwaarden wij neven-lahars, namelijk kloven, die in de lahar uitliepen. De beek, door den heer Junghuhn bedoeld, was geheel verdwenen en schijnt zich geheel verlegd te hebben, want tot den top toe was deze lahar droog. Tegen één uur bevonden wij ons op de plek, alwaar de kloof zich verbreedde (1. c. pag. 654, in de teekening van den heer Junghuhn bij C fig. 15). Van hier begint de helling sterker te worden en is de lahar opgevuld met grootere steenen en rotsblokken, waardoor zij meer het aanzien krijgt van een rivierbedding. Nadat wij hier een weinig uitgerust hadden, beklommen wij den top nagenoeg in dezelfde richting als de heer Junghuhn op de figuur heeft aangewezen, en werd, na een klein uur klimmen, de rand bereikt bij XII waarop wij het blauwe meer te zien kregen, voorzeker door den heer Junghuhn zonder overdrijving beschreven (1. c. pag. 671). Waar hoewel reeds wetende wat wij te zien zouden krijgen, deden wij echter een stap terug op het ontwaren van de vreeselijke steilte, op welker rand wij ons eensklaps bevonden. Nadat wij hier eenige oogenblikken uit gerust hadden, werden wij op eens verschrikt door een hevig geknetter. Aller oogen vestigden zich naar het meer. Het raadsel loste zich op; het was een afstorting bij top II (1. c.) door den wind ver oorzaakt, welke even als een avalanche een grote massa zand en steenen naar beneden deed rollen. Werkelijk was aldaar reeds zooveel nedergestort, dat van uit het meer een gedeelte reeds met een helling van 45° oprees. Verscheidene dergelijke instortingen volgden elkander op. Men kan hieruit nagaan, hoeveel reeds sedert 1848 weer in het meer moet gevallen zijn, hetwelk in den regentijd aanmerkelijk meer moet bedragen en eindelijk de oorzaak wordt van een volgende eruptie. Bij top VI (1. c.) had een grote afstorting plaats gevonden, zodat men daar tot in het benedenste gedeelte van het diepe ravijn een breede streep zag, blijkende daaruit tevens, dat ook deze top geheel uit samengebakken zand en steenen bestaat. De omtrek van het meer was blijkbaar nog van dezelfde gedaante, als op de teekening. Bij B (1. c.) was de rand doorgebroken en scheen het water in 1848 een uitweg genomen te hebben, zijnde hij nog ongeveer 50 voeten boven den spiegel van het meer verheven. Van hier ontspringt een lahar die haar richting neemt links van VII, (1. c.) en op de teekening niet is afgebeeld. Dit schijnt dus dezelfde lahar te zijn, als die wij vóór Brenner overtrokken en dus bij de eruptie in 1848 ontstaan. Ook de rand tusschen XII en B (1. c.) was steiler dan in de teekening vermeld staat. Van het punt XII (1. c.) ontwaart men tot in de verte de drie lahars, even als zoovele drooge rivieren, terwijl ook van hier duidelijk de afgrond vegetatie te herkennen is. Het terrein tusschen de van XII en B (1. c.) ontspringende lahars, was ook geheel met geboomte bedekt, terwijl men van boven nog een paar vereenigingen van de lahars kon ontwaren. Kan men van den top nog overblijfselen van de eruptie herkennen en kan men ook nagaan hoe zij zich toegedragen heeft? Het is moeilijk, deze vragen voldoende te beantwoorden. Men kan echter als zeker aannemen, dat er geen lava is uitgeworpen, alsook dat de eruptie niet over de rand van den krater heeft plaats gehad. Het eerste blijkt daaruit, dat er niets dan zand en steenen en volstrekt geen lava gevonden wordt. Dat de uitgeworpen massa niet over de rand is heen gevloeid, maar eerst in de hoogte is geworpen en toen op de rand gevallen, blijkt overal. Zoo is het gedeelte tussen XII in de kleine top V met deze stof op verscheidene plaatsen een tot vier en op enkele plaatsen tot acht voeten bedekt. Ware zij uit de krater gevloeid, dan kon zij niet verder gegaan zijn dan tot het laagste punt, doch men vindt haar overal zelfs links van de top V. Het is blijkbaar een samenbakkende massa van steentjes en zand, slechts schaars begroeid met korte grassoorten en mos. Overal is deze massa gespleten, zodat de oude bodem op sommige plekken nog duidelijk te zien is, en hierin bestaat meer plantengroei. Hier en daar steekt nog een struikboom er tussen uit, zodat men kan aannemen, dat de temperatuur der uitgeworpen massa bij het neerdalen al zodanig afgekoeld was, dat deze struiken er niet door beschadigd zijn, want het is niet te vooronderstellen, dat eerst na 1848 deze struiken zouden ontstaan zijn en nu reeds deze hoogte bereikt hebben op zulk een droog terrein. Geenerlei verkoolde overblijfselen van boomen werden waargenomen. Wellicht zijn de enkele boomstammen, die men aan het einde van een lahar aan treft, door het onweer verbrand, wellicht ook door menschenhanden en door de stroom verdedigd. Het meer lag daar weer even stil als toen de heer Junghuhn het bezocht. Het was weer opgevuld met water. Van waar deze 1800 miljoen kubieke voeten? Uit omliggende hoornige plaatsen heeft geen belangrijke toevoer plaats. De oppervlakte van het meer kan 50 bouwen bedragen. Verbeeldt men zich nu een horizontale doorsnede van de hele berg ongeveer 1000 voet beneden de top, dat is over de bodem van het meer, dan krijgt men een oppervlakte van ± 300 bouwen. Dit is dus het regengebied van het meer; want de regen, die op 1000 voet afstand van de rand valt, komt reeds lager dan de bodem van het meer. Het ligt niet in een dal, waar de omliggende toppen water voeren, maar op een' top en nog wel een top, hoofdzakelijk uit zand en steenen bestaande. Er moet dus een grote massa water doorzijpelen, hetwelk trouwens bevestigd wordt, doordien aan de voet van het gebergte veel water te voorschijn komt, hetwelk Blitar zo ruimschoots voorziet. Hoe kan de atmosfeer zulk een massa hier verzamelen en wel in 466 Het putwater is dus een slap mineraalwater en door zijn geringe halve aan koolzuur ijzerprotoxide niet zonder belang en zoude, waar zulk een verbinding in geneeskundig opzicht verlangd werd door de verbruiker wel als heilzaam worden bevonden. 481 niemand nuttig geachte wetenschappelijke onderzoekingen te beginnen. Hiervan zal bij voorkomende gelegenheid gebruikt worden. 3e. Van de kolonel, wandeurg. civiel en militair gouverneur van Celebes de heer A. Van der Hart, van Makassar den December 1854 N. 2241, begeleidende een doosje met enkele grondsoorten, opgebracht bij de artesische putboring te Makassar (zie deel VI bladz. 124 Natuurk. tijdschr. N.Ind.) en daarom terent enige inlichtingen mededeelende. Wordt besloten de inzender voor zijn mededeeling te bedanken, en daarvan gebruik te maken voor het Tijdschrift. 4e. Extraled uit het register der apostille disposities van de gouverneur generaal van Nederlands-Indië, van den 24sten November 1853, N°. IV, waarbij de Vereeniging machtiging wordt verleend, het door de heer E. D. J. Aan der Pant aan de directeur der cultuures ingediend verslag over de cultuur en bereiding van indigo in haar tijdschrift te plaatsen. Wordt besloten gemeld verslag in het tijdschrift op te nemen. De heer Bleeker geeft ter beschouwing enkele exemplaren van een minder bekenden palworm, behorende tot het geslacht Pleione, ontvangen van het lid de heer Lindgreen van Muntok. De heer Bleeker vertoont een exemplaar van Oxybeles Bremclesli Blkr van 120”’ lengte, aangeboden door de heer J. G. C. Koss van de Kokos-eilanden en volgens zijn verzekering levend gevonden in een tripang-mas, een soort van Holothuria. De heer Bleeker neemt op zich daaromtrent een bericht voor het tijdschrift op te maken. De president brengt op nieuw ter sprake, de vragen betreffend de bij de zuivering van suiker gebruikte klei en deelt mede, dat de heer Maier van oordeel is, dat bij de kleining geen chemische verandering in de klei kan plaats hebben. De heer Krajenbrink is mede van oordeel, dat de werking der klei mechanisch is, maar dat ze een grote hoeveelheid suiker opneemt, waarvan de klei door uitzoeting geheel gezuiverd zou moeten worden om opnieuw te kunnen dienen, vermeende hij intussen, dat een wetenschappelijk onderzoek ten deze niet overbodig zou zijn, en nemende hij op zich, een hoeveelheid gebruikte en ongebruikte klei aan de Directie te doen verzenden. De heer Van Hattijk, zal worden uitgenoodigd, van beide een exemplaar te zenden, terwijl het lid de heer Altheer zal worden uitgenoodigd het scheikundig onderzoek van deze klei op zich te nemen. Wordt besloten in het tijdschrift op te nemen de volgende bij de Directie in rondleiding geweest zijnde bijdragen. 1e. Dagverhaal van een reis door Midden Java van den hortulanus bij ’s lands plantentuin te Buitenzorg, door de heer J. E. Teijsman. 2e. Over het stemorgaan van Platydactylus guttatus Cuvier, door de heer C. L. Doleschal. De heer Hasskarl zegt de Vereeniging toe, eenige meteorologische waarnemingen, gedaan op zijn reis van Peru naar Batavia. De heer KRAJENBRINK doet een gemotiveerd voorstel tot het doen van meteorologische waarnemingen op Java, en tot het oprichten van een commissie uit den boezem der Vereeniging speciaal met de directie daarover belast. Er wordt opgemerkt dat, hoe wenselijk de zaak ook is, men bij de uitvoering op eigenaardige moeilijkheden zou stuiten. Intussen wordt besloten het voorstel in nadere overweging te nemen. De heer Krajenbrink neemt op zich, de heer Bromberg, naar aanleiding van diens brief van den 23e Nov. 1854 (zie notulen der vorige vergadering), eenige suikerrietsoorten te zenden, ten einde daarmee proeven te kunnen nemen. De heer Bleeker doet verslag van de verzameling van visch-soorten van Pasoeroean in het meer van Grati, door de heer S. Van Deventer herwaarts gezonden. De verzameling van de rivier van Pasoeroean, de Gombong, bestaat uit de volgende soorten. Visschen in de stad Pasoeroean gevangen: Anabas scandens Cuvier, Trichopus trichopterus Cuvier, Mugil ceramensis Bleeker, Mugil brachysoma Bleeker, Gobius kokius Cuvier, Gobius oligolepis Bleeker (G. spilurus Bleeker), Bagrus gulio Cuvier, Bagrus macrostoma Bleeker, Barbus binotatus Cuvier. Vischje gevangen in de rivier van Pasoeroean op 4 palen afstand van zee: Anabas scandens CV., Trichopus trichopterus CV., Ophicephalus striatus BI., Rhynchobdella ocellata CV., Gobius kokius CV., Gobius chlorostigma Blkr, Bagrus gulio CV., Bagrus macronema Blkr, Bagrus micracanthus Blkr, Clarias punctatus CV., Barbus binotatus CV., Barbus marginatus CV., Barbus rubripinnis CV., Capoeta javanica Blkr, Leuciscus argyrotaeniatus Blkr en Megalops indicus CV. Hiervan is slechts nieuw voor de wetenschap Capoeta javanica Blkr. De vischsoorten uit het meer van Grati zijn: Anabas scandens CV., Trichopus trichopterus CV., Ophicephalus striatus BI., Clarias punctatus CV., Barbus binotatus CV., Barbus marginatus CV., Barbus rubripinnis CV., Capoeta Deventeri Blkr, Leuciscus argyrotaeniatus Blkr en Hemiramphus fluviatilis Blkr. Hiervan is nieuw voor de wetenschap Capoeta Deventeri Blkr. Beide nieuwe soorten zullen nader in het Tijdschrift worden bekendgemaakt. De heer Bleeker doet voorts nog verslag van een drietal kleine verzamelingen van zoetwatervisschen van Java te weten van Ambarawa, Garoet en Patjilan. De kollectie van Ambarawa bestaat uit Trichopus trichopterus CV., Betta trifasciata Blkr, Ophicephalus striatus BI., Bagrus micracanthus Blkr, Clarias punctatus CV., Barbus binotatus CV., Cobitis fasciata CV., Anguilla sidens Blkr en Monopterus javanensis Lacép. De soorten van Garoet, gevangen in de Tjimanok, zijn: Betta trifasciata Blkr, Trichopus trichopterus CV., Pimelodus platypogon K. v. H., Clarias punctatus CV., Barbus binotatus CV., Leuciscus cyanotaenia Blkr, Cobitis Hasseltii CV., Cobitis fasciata BERIGTEN VAN VERSCHILLENDEN AARD. Aardbevingen in den Indonesische Archipel. Men schrijft ons van Buitenzorg, dat aldaar in den middag van den 28ste Oktober 1854 een lichte schok van een aardbeving is gevoeld geworden. (Java-Bode 4 November 1854 No. 88). Aardlagen, gevonden bij de boring van een artesische put te Alaskassar. Op uitnoodiging der Directie heeft de kolonel gouverneur van Celebes en onderhoorigheden, de heer A. Van der Hart, de goedheid gehad, haar toe te zenden monsters der grondsoorten, tot nu toe gevonden bij de artesische putboring te Makassar. De Directie laat hier volgen het schrijven van den heer Van der Hart over deze aangelegenheid. In voldoening aan uw verzoek van den vervat in de missive, 19de Augustus j. Ik heb de eer, onder aanbieding van een doosje met enige grondsoorten, het navolgende mee te delen betreffende de grondlagen die gevonden zijn bij het boren van de artesische put alhier, zoals mij werd verteld door de ambtenaar van de waterstaat, namelijk: Dat de eerste lagen aan de bovenste oppervlakte, meestal bestaan uit loop-, wel-, of klapsand tot op 2 meter diepte, daarna uit zand, vermengd met een blauwe klei van 3 tot 20 meter, en eindelijk uit een donkere blauwe klei, vermengd met schelpen en koraalgewassen tot op een diepte van 23 meter, welke lagen geheel bekleed werden met ijzeren buizen van 0,16 meter. Ander artikelen over zwaluwen, die haar nest uit aarde bouwen, voorkomt, en dat het alzoo niet aanwezig kan zijn ter secretie van de voor het nest bestemde bouwstof. Leschenault schijnt van mening te zijn, dat de salangane zich inzonderheid van de andere zwaluwen onderscheidt door de zeer overvloedige afscheiding van mucus, waarvan zij zich bedient tot de opbouw van haar nest, in plaats van stro, haren, veren, enz. De oorsprong wordt toegeschreven aan verschillende soorten. Kaempfer noemt de nesten planten, onder de naam Tragacanthus indicus venereum. Volgens Thunberg zijn deze nesten gebouwd uit algen, onder andere uit Fucus bursa, die evenzo gelatineus zou zijn als de zwaluwnesten zelf. In Wiggers' Pharmacognosie staat opgeteekend, dat Sphaerothecus lichenoides (volgens Mulder?) het hoofdmateriaal zou zijn van de eetbare vogelnestjes. Riegel toonde aan, dat het geleiachtige bestanddeel van deze algen niet met neosine overeenkomt. Men schrijft de oorsprong toe aan dierlijke zelfstandige heden, die de vogels zouden bezigen tot de opbouw van het nest. Het is uit de onderzoekingen van Döbereiner, Curoy en vooral van de heer G. J. Mulder gebleken, dat de neosine zich verhoudt als een dierlijke stof, zooals trouwens uit het bovenstaande genoegzaam is op te maken. Verder zouden, volgens een verhaal van inboorlingen, die de vogels de kuit van vissen verzamelen (die zeer menigvuldig in de maanden Maart en April aan de oevers van de Indische zee voorkomt) om er het nest uit op te bouwen; en inderdaad is die gedroogde zelfstandigheid hem voorgekomen grote overeenkomst met die der vogelnesten op te leveren. Kaempfer meent, dat de vogelnesten kunstmatig gevormd zijn uit de zelfstandigheid van de polsslag. Andere schrijvers noemen, dat de zwaluwen zeemollusken vangen, die, na een eene vooraf in den krop ondergaane verandering, het materiaal voor den bouw harer nesten opleveren. Eindelijk wordt toegeschreven aan plantensoorten, vermengd met het ruimschoots door de vogels afgescheiden slijm. Volgens Bussemier, geneesheer bij de expeditie van kapitein Bougainville, en volgens Lesson, bedienen de vogels zich van fucus-soorten uit het geslacht Gelidium, onder andere van Fucus carilloides, die zeer menigvuldig op de kusten van deze gewesten voorkomt. Deze worden half verduurd, daarna weer uitgebraakt, enz. Ofschoon wij door al die verschillende gevoelens weinig tot den oorsprong genaderd zijn, krijgen wij er toch eenig licht door, welke weg zal moeten worden ingeslagen om tot het doel te geraken. Het enige middel daartoe zal wel zijn het verzamelen van al die stoffen, welke men om de een of de andere reden vermoeden mag het materiaal op te kunnen leveren, ten einde die vergelijkend scheikundig te onderzoeken met de vogelnestjes, terwijl een nauwkeurig anatomisch onderzoek van de vogels zelf misschien mede niet onbelangrijk zou zijn. Eerst dan, wanneer die stoffen aan een scheikundig onderzoek zullen zijn onderworpen, zal dit laatste leren of zij ons al dan niet nader hebben gebracht tot den oorsprong of wellicht dezen bepalen. Hoogst aangenaam en vereerend zal het mij dus zijn, wanneer de Natuurkundige Vereeniging door haar uitgebreide relatie mij in het opzoeken en verzamelen van die zelfstandigheden wel de behulpzame hand zal willen bieden, terwijl zich het genoegen voorbehoudt over dit onderwerp later iets uitvoeriger mee te delen, zoodra hem dit mogelijk zal geworden zijn, het lid der Natuurkundige Vereeniging in O o o , Nederlandsch Indië J. J. ALTHEER.” Met het oog op de belangrijkheid van het onderwerp noopt het Bestuur der Vereeniging een ieder uit, die daartoe in de gelegenheid mogt zijn, aan het in den brief van den heer Altheer uitgedrukte verlangen te voldoen. Dactylopterus cheirophthalmus, van de Banda-eilanden. In mijne laatste Bijdrage tot de kennis der ichthyologische fauna van de Banda-eilanden, heb ik een soort over het hoofd gezien, welke ik bij eene oppervlakkige beschouwing hield voor jeugdige voorwerpen van Dactylopterus orientalis CV, doch bij eene nadere studie mij gebleken is eene eigene soort uit te maken welke ik noem Dactylopterus cheirophthalmus Blkr. Dactylopt. corpore elongato, depresso, altitudine 5 centimeter in eius longitudine, vix latiore quam alto; capite quadrangulari toto scabro obtuso absque processibus ossiculis 4 centimeter in longitudine corporis, vix latiore quam alto; fronte inter oculos conovata; rostro obtuso ante os prominente; oculi diametro 2 centimeter in longitudine capitis absque processibus; osse suborbitali margine inferiore crenulato-denticulato postice spina acutissima inferne dentibus 3 ad 5 antrorsum spectantibus; maxilla superiore maxilla inferiore longiore sub pupilla desinente; scutum capitis utroque latere in processum latum rugosum carinatum apice acutum producto, apice sursum spectante sub posteriore dimidio dorsalis spinosae verae desinente; incisura interparietali supra praepoterculum desinente trigona lata latitudine postice 1½ ad 1½ in eius longitudine; spina praepoterculari basin ventralium multo superante incisura interparietali non vel vix breviore; squamis dorso lateribusque singulis medio carinatis, carinis corpore postice laminaeformibus denticulatis; squamis lateribus 45 p. m. in serie longitudinali; radio dorsali antico libero filiformi capite cum processibus non multo breviore; pinna dorsali spinosa vera dorsali radiosa paulo humiliores; pectoralibus latissimis basin caudalis paulo superantibus; ventralibus acutis curvatis capita absque processibus non vel vix brevioribus; anali convexa corpore humiliores; caudal truncata 4 ad 4½ in longitudine corporis; colore corpore superne viridi inferne roseo-margaritaceo; dorso maculis magnis fuscescentibus fascias 4 transversas latas similantibus; capite superne fusco nebularo, fascias 2 latis oculo-maxillaribus fuscis; membrana radio dorsali 1° libero nigra; dorsali spinosa roseo-hyalina superne violascente-fusca; dorsali radiosa roseo-hyalina, radiis aurantiacis fuscescente annulatis; pectorali fusco-violacea antice aurantiaca dimidio basali maculis fuscis media macula magna rotunda violaceo-nigra margaritacco cincta minus ejus diametro basi pinnac approximata; ventralibus roseis; anali roseo-hyalina radiis aurantiaca; caudali roseo-hyalina, radiis aurantiacis singulis annulis 4 uscis vittas 4 transversas subsimilantibus. B. 7. D. 1-1-G-a. B. 5/27. V. 5. A. 6. C. 3/7/3. Synon. Corystion 1 Klein Miss. IV p. 45 tab. 14 fig. 2. ? 495 Dactylopterus fasciatus Swains. Fish. II p.' 416. Hab. Banda Neira, in mari. Longitudo 2 specimen 54° et 57°. Annotatio. Mine voorwerpen, hoezeer blijkbaar tot den nog jeugdigen leeftijdstoestand behorende, zijn tot een eigen soort te brengen, welke het meeste in het oogloopende kenmerken zijn gelegen in de rode violetzwarte met lichtblauw gezoomde ronde vlek nabij het midden der basis van de borstvin, en in de kortheid der borstvinnen, de lengte der interparietaal- en pre-operkeluitsteeksels en de betrekkelijke kortheid des ligchaams. Ik ontving mijn voorwerpen reeds geruimen tijd geleden van Banda, doch zonder nauwkeurig onderzoek houdende voor jeugdige voorwerpen van Dactylopterus orientalis CV., van welke ik gelijktijdig grootere exemplaren van Banda ontving, heb ik de soort in mijn Derde Bijdrage tot de ichthyologische fauna van de Banda-eilanden, opgenomen in het 6e deel van het Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, niet vermeld. Misschien is deze soort dezelfde als Klein’s en Swainson's Dactylopterus fasciatus, welke door Swanison is genoemd. De afbeelding en beschrijving in de Missus historiae piscium zijn echter al te gebrekkig en te kort, dan dat deze meening enige zin tot zekerheid zou te brengen zijn. Batavia, 10 Oktober 1854. P. BLEEKER. Nog eens over Vissehen leven in Echinodermen. In de eerste afleveringen van het 7e deel van het Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië bracht ik ter sprake het feit, dat een vischsoort uit de familie der Ophidini, Oxybelus Brandesii Blkr, leeft in de lichamen van zeesterren en bepaaldelijk levend gevonden is in Culcita discoïdea Ag. Deze dagen ontving ik een exemplaar van dezelfde vischsoort van ruim 130 cm lengte van de Kokos-eilanden, waar de heer John G. C. Loss haar vond in het lichaam van een tripang. Dezer tijds ontving ik een exemplaar van dezelfde vischsoort van ruim 130 cm lengte van de Kokos-eilanden, waar de heer John G. C. Loss haar vond in het lichaam van een tripang. Deze soort van tripang (Holothuria) niet met het vischje ontvangen hebbende, kan ik haar soort niet bepalen. De heer Ross deelt evenwel hieromtrent mede, dat de tripang een gewone goede soort is, geelachtig van kleur met roode vlekjes, ongeveer een voet lang. Wanneer deze tripang in den rook is bereid, is zij bruin en ruw van huid. Volgens de heer R. P. Tolson, lid der Natuurkundige Vereniging in Nederlandsch Indië, wordt deze soort ook veel om de Poggie-eilanden gevonden in ondiep water en in zout water lagoons. De heer Ross deelt nog mede, dat hij vroeger nog eens een dergelijken visch in de tripang gevonden heeft. Het exemplaar van Oxybelus Brandesii, wat hij mij aanbood, sprong uit de tripang toen deze ter bereiding voor de tafel opengebroken werd. Dit feit is niet minder belangrijk dan het vroeger mededeelde over het voorkomen van Oxybelus Brandesii in het lichaam van Culcita discoïdea. De verklaring ervan is echter nog niet verder gevorderd en blijft aan nadere nasporingen voorbehouden. Wanneer en hoe komt het vischje in de lichamen van deze Echinodermen en in welk gedeelte van het lichaam huisvest het als parasiet? En wat speciaal de tripang betreft, is het vischje gesneden uit het ruime darmkanaal van de tripang en bevond het zich buiten het darmkanaal in de lichaamsholle van het dier? Het voorkomen van vissen als parasieten in dieren, welke in organisatie zover beneden de vissen staan, behoort zeker tot een der belangrijkste punten in de kennis van de huisvesting van dieren. De nadere opheldering daarvan zij den waarnemers aanbevolen, die door hunne verblijfplaats daartoe in de gelegenheid zijn. Batavia, 7 december 1854. P. BLEEKER. Personaliën. Benoemd tot gouvernements geneesheer en natuurkundige in Japan, het lid de heer Dr. J. K. Van den Broek, te Dembi. Teruggekomen te Batavia, het lid de heer Mr. A. Prins, algemene secretaris van het Gouvernement, commissaris voor de Westkust van Borneo. Aangekomen te Batavia, het lid de kolonel C. G. Van Dentzsch, chef van het wapen der artillerie. Aangekomen te Batavia van Sumatra’s Westkust, het lid de heer Dr. J. R. A. Bader, officier van gezondheid 2de klasse. Tweejarig verlof verleend naar Nederland aan het lid de heer Jkhr. T. J. H. Gevers, majoor der genie. Afgetreden als lid en lid korrespondent der Vereeniging, de heer Jkhr. T. J. H. Gevers, te Padang. Teruggekomen te Batavia, de vicepresident der Vereeniging de heer S. H. De Lange en de secretaris der Vereeniging, de heer G. A. De Lange. Benoemd tot lid korrespondent der Vereeniging voor Sumatra’s westkust, het lid de heer B. J. Ulittenbeck, majoor der genie te Padang. VIJFDE BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DE ICHTHYOLOGISCHE FAUNA VAN CELEBES. DOOK Dr. P. BLEEKER. Nadat mijne Vierde Bijdrage tot de kennis van de ichthyologische fauna van Celebes gepubliceerd was, ontving ik weer enige verzamelingen van Celebes, welke mij in de gelegenheid hebben gesteld, de kennis van de vischaam van dit eiland weer een schrede voorwaarts te brengen. In Februari 1854 werd mij een collectie vissen van Celebes toegestuurd, welke mij in de gelegenheid hebben gesteld, de kennis van de vischaam van dit eiland weer een schrede voorwaarts te brengen. Mijn vroegere bijdragen tot de kennis van de vischaam van Celebes zijn: A Contribution to the knowledge of the ichthyological fauna of Celebes. Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia. Vol. III, 1849, p. 65 - 74. Nieuwe Bijdrage tot de kennis van de ichthyologische fauna van Celebes. Nat. Tijdschr. Ned. Indië II, 1851, p. 209 - 224. Derde Bijdrage tot de kennis van de ichthyologische fauna van Celebes. Nat. Tijdschr. Ned. Indië III, 1852 p. 739 — 782. Vierde Bijdrage tot de kennis der ichthyologische fauna van Celebes. Nat. Tijdschr. Ned. Indië V, 1853 p. 153 — 174. SPECIES PISCIUM CELEBICAE HUCITSQUE COGNITAE. Habitat Celebicus. Nomenclatuur Systematica. Latkes nobilis CV. Verh. Bat. Gen. XXII Perc. Apogon chrysopomus Blkr. Apogon nigripinnis CV. Apogon novemfasciatus CV. N. T. N. I. III p. 163. Cheilodipterus octovittatus CV. = Cheil. heptozona Blkr. Verh. Bat. Gen. XXII Perc. Ambassis Dussumierii CV. ibid. Ambassis macracanthus Blkr. N. T. N. I. IV p. 355. Ambassis urotaenia Blkr. ibid. III p. 257. Serranus boenack CV. V. B. G. XXII Perc. Serranus celebicus Blkr. Nat. T. N. I. II p. 217. Serranus coronulatus CV. Verh. B. G. XXII Perc. Serranus cyanostigma II. v. H. V. B. G. XXII Perc. Serranus guttatus CV. = Serr. cyanostigmatus Blkr. ibid. Serranus marginalis CV. ibid. Serranus merra CV. Serranus microprion Blkr. Nat. T. N. I. III p. 552. Serranus pardalis Blkr. Verh. B. G. XXII Perc. Serranus polypodiophilus Blkr. ibid. Serranus punctulatus CV. Nat. T. N. I. III p. 570. Serranus rhyncholepis Blkr. ibid. III p. 749. Serranus Sebae ibid. VI p. 488. Plectropoma maculatum CV. ibid. Mesoprion annularis CV. ibid. Mesoprion bitaeniatus Blkr. == Diacope bitaeniata CV. Mesoprion bottonensis Blkr. Nat. T. N. I. II p. 170. Mesoprion chrysotaenia Blkr. ibid. II p. 170. Mesoprion coeruleopunctatus Blkr. ibid. II p. 169. Mesoprion decussatus K. v. H. V. B. G. XXII Perc. Mesoprion fuscescens CV. Mesoprion flaviflammeus Blkr. N. T. N. I. III p. 553. Mesoprion immaculatus CV. V. B. G. XXII Perc. Mesoprion janthinuropterus Blkr. N. T. III p. 751. 35 "Johnii CV. = Mesoprion unimaculatus Blkr. B. G. XXII Perc. (nee QG. CV.). 36 "macolor Blkr. Nat. T. N I. III p. 752. 37 "melanospilos Blkr. ibid. III p. 750. Transport. 23 14 0 3 4 0 237 SPECIES PISCIUM CELEBICAE ET HUCUSQUE COGNITAE. Habitatio Celebica. Nomen Systematicum. Per transport. 15 205 76 5 391261 2 300 Engraulis encrasicholodes Blkr. ib. N. T. III 173. 301 Gravi Blkr. ibid. ibid. II p. 492. 302 Zollingeri Blkr. V.Ii. G. XXIV Haring. 303 Clatosus chacunda CV. ibid. 304 nasus CV. ibid. N. T. N. I. II p. 223. 305 selangkat Blkr. ibid. ibid. II p. 408. Notopterus Bonnianus CV. 307 Saurus myops CV. — Saurus trachinus T. Schl. in. III 291. 308 Saurida nebulosa CV. N. T. N. I. III p. 492. 309 tombia CV. V. B. G. XXIV Chir. 310 Rhombus lentiginosus Richards. ib. XXIV Pleuron. 311 polyspilos Blkr. ibid. N. T. IV p. 503. 312 Mogkii Blkr. 313 Achirus melanospilos Blkr. 314 Plagiopsis Blkr. V. B. G. XXIV Pleur. N. T. I p. 413. 315 marmorata Blkr. ibid. ibid. lp. 416. 316 Conger bagius Cant. ibid. XXV Mur. ibid. III 757. 317 Ophisurus brachysoma Blkr. ibid. ibid. 318 Muraena Pfeifferi Blkr. ibid. ibid. V p. 173. 319 pseudothyrsoidea Blkr. ibid. ibid. lil 778. 320 Balistes armatus Lacép. V. B. G. XXIV Balist. Nat. T. N. Ind. I p. 224. 321 conspicillum Bl. Schn. N. T. N. I. III 280. 322 flavomarginatus Rüpp. ibid. III 303. 323 lineatus Bl. Schn. ib. 260 B.G. XXIV Balist. 324 praslinus Lacép. V. B. G. XXIV Balist. 326 Monacanthus melanurus Blkr. N. T. III /81. 327 tomentosus Cuv. Verh. B. G. XXIV Balist. 1. 328 Triacanthus Russellii Blkr. ibid. 329 Pogonognathus barbatus Blkr. ibid. 330 Ostracion cornutus L. ibid. Ostac. 331 Gastrophysus argenteus J. Müll. = Tetraodon argenteus Lacép. Nat. T. N. Ind. III 737. 332 Arothron erythrotaenia Blkr. — Tetr. erythrotaenia Blkr. ibid. V 174. 333 Hypselsogeneion Blkr. — Tetraodon hypselenogeneion Blkr. B.G.XXIV Blottk. N.T. III 300. 335 9 lunaris J. Müll. = Tetr. lunaris Cuv. B. G. XXIV Blottk. 1. 336 testudineus J. Müll. = Tetr. testudineus Bl. ibid. 337 Diodon punctatus Cuv. ibid. 338 Solegnathus Blochii Blkr. ib. XXV Trosk. Vissch. 1. 339 Hippocampus kuda Blkr. ibid. DESCRIPTIONES SPECIERUM DIAGNOSTICAE. PERCOÏDET. Apogon Clypsopomus Blkr. Apogon, corpore oblongo compresso, altitudine 3’ circiter in ejus longitudine, latitudine 2 et paulo in ejus altitudine; capite 3* circiter in longitudine corporis, paulo longiore quam alto; oculis diametro 2} circiter in longitudine capitis, multo minus diametro 1 distantibus; linea rostro-frontali declivi ante oculos concaviuscula; orbitis ossibusque suborbitalibus edentulis; maxilla superiore maxilla inferiore vix longiore sub pupilae dimidio posteriore desinente; dentibus maxillis multiseriatis parvis serie externa seriebus internis paulo majoribus, vomerino in turma formem, palatinis utroque latere in vittam gracilem collocatis; praepotereulo rotundato crista intramarginali edentulo margine posteriore et inferiore denticulis minimis scabro; suboperculo interoperculoque edentulis; osse suprascapulari dentato; squamis lateribus 25 p. m. in serie longitudinale, 8 vel 9 in serie transversale; linea laterali arborescente; linea dorsali linea ventrali multo convexiore; pinna dorsali spinosa pinna dorsali radiosa humiliore spinis mediocribus 3* ceteris longiore et crassiore 1* circiter in altitudine corporis; dorsali radiosa analique angulatis postice tantum leviter emarginatis, dorsali anali altiore 1| ad 1| in altitudine corporis spina radio 1° duplo fere breviore; pectoralibus rotundatis 5j- ad 5., ventralibus acutis ad 5^., caudali emarginata lobis obtusis 4|. circa citere in longitudine corporis; colore corpore superne violascente inferne flavescente; operculis margaritaceis guttis 5 vel 6 aureo-rubris; dorso vitta longitudinali violaceo-fusca fronte incipiente lineam lateralem inter et lineam dorsalem decurrente et cauda superne desinente; cauda postice macula rotunda nigro-violacea margine inferiore lineam lateralem tangebnte; pinnis pulchre aurantiacis, dorsali spinosa superne nigricante. B. 7. D. 7 — 1/9 vel 7 — 1/10. P. 2/11 vel 2/12. V. 1/5. A. 2/8 vel 2/9. C. 17 et lat. brev. Habit. Macassar, in mari. Longitudine specimen unicus 104". Aanvallig. Deze fraaije soort is gemakkelijk herkenbaar aan de plaatsing van de zwartviolette staartvlek boven de zijlijn, aan den violetbruinen nekstaartband, die geheel boven de zijlijn blijft doch meer nabij de zijlijn dan nabij de ruglijn verloopt, en aan de donkergoudkleurige ronde vlekken op de operkels. In het 6de deel van het Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië p. 486, gaf ik een overzicht van de geografische verspreiding der soorten van Apogon, welke mij toen bekend waren. Ik was toen niet in het bezit van de Nouvelles Annales du Muséum d’histoire naturelle, in welker eerste deel, uitgegeven in 1832, een artikel voorkomt van den heer A. Valenciennes getiteld: “Descriptions de plusieurs espèces nouvelles de Poissons du genre Apogon”. Gezegd werk na herbijving vruchtelooze ontbieding eindelijk uit Europa ontvangen hebbende, zie ik mij in staat gesteld de beschrijvingen en afbeeldingen, in dat artikel voorkomende, aan de door mij beschreven soorten van Apogon te toetsen. De in genoemd artikel van den heer Valenciennes beschreven soorten zijn Apogon Novae Guineae Valenc. van Nieuw Guinea, Apogon moluccensis Valenc. van Amboina, Apogon guamensis Valenc. van Guam, Apogon Novae Hollandiae Valenc. van Nieuw Holland, Apogon variegatus Valenc. van Mauritius, Apogon axillaris Valenc. van Ascension, Apogon fraenatus Valenc. van Nieuw Guinea en Guam, Apogon lateralis Valenc. van Vanikolo en Apogon argenteus Valenc. van Vanikolo. Apogon Novae Guineae Valenc. (1. c. tab. 4 fig. 1) is verwant aan mijne Apogon chrysosoma, doch heeft het profiel hol, de 2e rugvin en aarsvin bol en de staartvin als afgeknot, hoe zeer toch nog een weinig uitgerand. Ik heb Apogon Novae Guineae onlangs te Batavia en te Anjer, aan Straat Soenda, teruggevonden. Van Apogon moluccensis Valenc. Hiertoe behoort waarschijnlijk mijne Apogon chrysosoma. De beschrijving van den heer Valenciennes laat veel te wensen over. Er is daar geen sprake van de gedaante van rug- en aarsvin, van de bewapening der operkels, van het aantal schubben, enz. Apogon guamensis Valenc. Deze soort is volgens den heer Valenciennes verwant aan Apogon moluccensis doch heeft een' 245 werkelijke het naaste verwant aan sampitensis Blkr. (Nat. Tijdschr. Ned. Ind. III p. 421), doch bij deze is het lichaam slanker, de bekspleet schuinscher, de bovenkaak korter, de zijlijn niet of nauwelijks getakt, de doornachtige rugvin lager, de laatste rugdoorn korter dan de voorlaatste, een rug- vin doorn en een rugvinstraal minder, enz. SPAROIDEI. Dentex celebicus Blkr. Bent. corpore elongato compresso, altitudine 5 et pauli in ejus longitudine, latitudine 1J circiter in ejus altitudine; caput convexo obtusiusculo 4J circiter in longitudine corporis; altitudine capitis 1J circiter in ejus longitudine; oculis diametro 3 circiter in longitudine capitis; linea rostro-frontali declivi convexiuscula; rostro convexiusculo oculo vix brevier; osse suborbitali granulato et striato postice obtusangulo rotundato, angulo oris altitudine 1J circiter in oculi diametro longitudinali; maxilla superiore maxilla inferiore vix longiore sub oculi dimidio anteriore designente; dentibus maxillis pluriseriatis serie externa seriebus internis majoribus maxilla superiore utroque latere p. m. 20 parvis, maxilla inferiore utroque latere p. m. 10 majoribus; caninis insuper utraque maxilla antice 6 caninis maxilla superiore caninis maxilla inferiore longioribus; praepoeculo squaratis in series 3 dispositis, margine posteriore medio dentibus parvis parum conspicuis scabro; squamis ctenoïdes lateribus 50 p. m. in serie longitudinali; pinna dorsali spinis gracilibus posterioribus 5 vel 6 subaequalibus ceteris longioribus corpore duplo circiter humilioribus, membrana inter singulas spinas leviter emarginata; dorsali radiosa spina vix altiore obtusa postice angulata; pectoralibus acutis 5 et pauli, ventralibus acutis radii 1“ producto 4 et pauli, caudali profunde excisa lobis acutis superiore longiore 4J circiter in longitudine corporis; anali spina 3‘ spinis ceteris longiore sed parte radiosa postice acuta pauli humilio; corpore pulchre roseo fascia cephalo-caudali flava; pinnis dorsalis et analis roseo-hyalinis vittis 2 longitudinalibus viridescente-flavis, dorsalis flavo marginata; caudalis pulchre rosea, pectoralibus roseo-flavescenti-bus, ventralibus hyalinis radii 2° vitta flavescente. B. 6. D. 10/9 vel 10/10. P. 2/13. V. 1/5. A. 3/7 vel 3/8. C. 17 et lat. brev. Habit. Macassar, in mari. Longitudo specimen unici 197". Aanm. Deze soort is het naaste verwant aan Dentex ne- 246 inalopus Blkr. (Nat. Tijdschr. Ned. Ind. II p. 219), doch bij deze gaat de kop 4½ maal in de lengte des lichaams, is het onder-oogkussens dubbel zoo laag als de lengtediameter van het oog, heeft de bovenkaak 4 en de onderkaak geen hondstanden, zijn de tanden aan de zijden der kaken kleiner en talrijker, ontbreken de aarsvinbanden, enz. Dentex nematopus Blkr. heeft overigens even als Dentex celebicus Blkr., Dentex mesoprion Blkr., Dentex pristipoma Blkr. (Dentipomaides typus Blkr. olim) (1), enz. den achterrand van het preoperkel in het midden fijn getand. Dentex Oweii Blkr. Dent. corpore elongato compresso, altitudine 5 circiter in ejus longitudine, latitudine 1½ circiter in ejus altitudine; capite convexo acutiusculo 4 et paulo in longitudine corporis; altitudine capitis 1½ circiter in ejus longitudine; oculis diametro 3 et paulo in longitudine capitis; linea rostro-frontale declivi convexa; rostro convexiusculo oculo non vel vix breve- vire; osse suborbitali leviter granulato et striato postice valde obtuse rotundato angulo oris altitudine 1½ circiter in oculi diametro longitudinali; maxilla superiore maxilla inferiore vix vel non longiore vix ante oculum desinente; dentibus maxillis pluriseriatis serie externa seriebus internis longioribus maxilla superiore utroque latere p. m. 20, maxilla inferiore utroque latere p. m. 15; caninis insuper maxilla inferiore antice 6 vel 8 paurus, maxilla superiore antice 6 magnis externis internis longioribus; preoperculum squamis in series 3 dispositis, margine ubique edentulum; squamis ctenoïdeis lateribus 50 p. m. in serie longitudinali; pinna dorsalis spinis gracilibus mediis ceteris longioribus corpore minus duplo humilioribus membrana inter singulis spinis mediocriter emarginata; dorsalis radiosa dorsalis spinosa humilior obtusa convexa postice acutangula radio posteriore radiis ceteris breviore; pectoralibus acutis 5½ circiter, ventralibus acutis 6½ circiter, caudali profunde exeisa lobis acutis superiore inferiore longiore 4½ circiter in longitudine corporis; anali spinis debilibus 3½ ceteris longiori parte radiosa multo humilior, parte radiosa convexa obtusa postice acutangula radio posteriore radiis ceteris breviore; (1) Dit getand zijn van het preoperkel blijkt meer en meer van minder waarde te zijn als geslachts- en familiekenmerk, dan men gewoon is er aan te hechten. Ik heb mij er vroeger door laten verleiden om Dentex pristipoma, welke een echte Dentex is, van de Sparorden af te zonderen en tot de Sciaenoïden te brengen onder den geslachtsnaam Pristipomoides, welke echter behoort te vervallen. 247 colore corpore pinnaque caudali pulchre roseo; initio lineae lateralis macula nitente flammeo-aurea; pinnis dorsali et anali roseo-hyalinis non vitreus, dorsali inter singulas spinas radiosque nebula aurantiaea superna aurantiaco marginata; pectoralibus roseo-flavescentibus; ventralibus hyalini. B. 6. D. 10/9 vel 10/10. P. 2/15. V. 1/5. A. 3/7 vel 3/8. C. 17 et lat. brow. Habit. Makassar, in mari. Longitude speciminis unicus 169". Anum. Nota verwant aan Dentex ruber CV. onderscheidt zich onderwerkelijke soort daarvan echter door dien er de middelste rugdoornen langer zijn dan de achterste, het rugdoornvlies meer ingesneden is, het profiel spitser, het onderoogkuilsbeen stomper en schuinscher afgerond, enz. Door deze kenmerken heeft zij grotere overeenkomst met Dentex Peronii CN., doch deze heeft het profiel stomper, het lichaam minder slank, talrijker schubben en, volgens de afbeelding in de grote Histoire naturelle des Poissons te oordeelen, de achterrand der staartvin bruin of zwart en talrijker doch kleinere hondstanden in de bovenkaak en geen hondstanden in de onderkaak. Ik noem deze soort ter eere van den heer J. C. Van Oven te Makassar, aan wien hare kennis te danken is. Ik bezit thans reeds 16 soorten van Dentex van den Indische Archipel t. w. Dentex Blochii Blkr. (van Java), Dentex celebicus Blkr. (van Celebes), Dentex griseus T. Schl. (van Java, Sumatra, Japan), Dentex mesoprion Blkr. (van Sumatra), Dentex microdon Blkr. (van Celebes), Dentex mulloides Blkr. (van Sumatra), Dentex nematophorus Blkr. (van Sumatra), Dentex nematopus Blkr. (van Celebes), Dentex Ovenii Blkr. (van Celebes), Dentex pristipoma Blkr. (van Sumatra), Dentex ruber CV. (van Java, Celebes), Dentex taeniopterus CV. (van Java, Sumatra, Celebes), Dentex tambulus CV. (van Java, Banka, Biliton), Dentex tambuloïdes Blkr. (van Java), Dentex tolu CV. (van Java, Sumatra, Singapore, Banka) en Dentex upeneus Blkr. (van Banka). Van Japan bezit ik voorts nog, behalve Dentex griseus T. Schl., hierboven reeds genoemd, Dentex hypselosoma Blkr. en Dentex setigerus CV. Veel van deze soorten gelijken in habitus zeer op elkaar. Ik heb echter goede kenmerken gevonden om ze soortelijk van elkaar te onderscheiden. Deze kenmerken liggen voornamelijk in het tandenselsel en voorts in de gedaante der rugvin, de lengte van haar doornen en stralen, het min of meer uitgesneden zijn van haar tussendoonssvel, in de hoogte en gedaante van het onderoogkakbeen, het getand of niet getand zijn van het pre-operkel, de verhoudingen der hoogte van het lichaam en lengte van den kop tot de geheele lengte des lichaams, enz. COMBERONDEI. Trichiurus lair Blkr. Trichiur. corpore tenuideo, altitudine 15’circiter in eju longitudine, Lateraludine 2| circiter in eju altitudine; cipite neuto Set paulo in longitudine corpore, corpus altitudine duplo circa longiore; oculi diametro 5 fere in longitudine corpore, diametro velieali 2 in altitudine capitis ad medium oculum; rostro oculo minus duplo longiore 2’ ad 2» in longitudine capitis; dentibus intermaxillaris utroque latere p. m. II, infra maxillaris p. m. 10; dentibus palpebris utroque lterere m tittam incarem dispositis; cauda vix plus capitis longitudine optere; pinna dorsali ubique corpus plus duplo longiore; pectoralibus parte basali sub lobo opectilo occulis acutis 4 circiter in longitudine capitis; spinis annulire anteriore spinus sequentibus multo longiore; colore totale corpus nigrum; mideo flavus; pinnis dorsali flavescente, pectoralibus aurantiello. B. 7. D. 128. B. 1/10. A. 90 p. m.? Synon. Trichiurus Lair Mal. Habit. Manado, in miniatuur. Longitude speciminis unicus 224°, Aanm. Ik bezit behalve de onderwerpelijke, drie soorten van Trichiurus t. w. Trichiurus haemula CV. en Trichiurus savalus CV. van den Indischen Archipel, en Trichiurus japonicus T. Schl. van Japan. Het bovenbeschreven specimen kan ik tot geen van deze soorten terugbrengen, het onderscheidt er zich reeds daardoor van, dat de bek spleet er slechts tot onder het midden van het oog reikt, het lichaam dikker, vleesiger is, dan bij de drie genoemde soorten. In nog andere bijzonderheden, de lengteverhouding van den kop, de hoogte der rugvin, de afwezigheid van hondstanden, het ingesneden zijn der rugvin, de getallen der vinstralen, de afwezigheid van kronkelpaad, enz. ELEOTRIDEI. Trichonotus setiger Bl.Schn. Syst. posth. p. 179. CV. Poiss. XII p. 236. Trichonotus corpore elongato compresso, altitudine 16 circa in ejus longitudine, latitudine 1* ad in ejus altitudine; capite acutissimo 6 et paulo ad 6| fere in longitudine corporis plus triplo longiore quam alto; linea rostro-frontali convexiuscula; oculi approximatis 5 circa in longitudine capitis; rostro acuto oculo minus duplo longiore; maxilla superiore maxilla inferiore breviore sub oculi limbo anteriore desinente; labio inferiore in lobulum carnoso producto; dentibus acutis, maxilla superiore lateribus biseriatis antice pluriseriatis ex parte ceteris majoribus, maxilla inferiore biseriatis antice aliquot majoribus; vomerini palatinisque pluriseriatis subaequalibus, vomerini in turrim formem, palatinis utroque latere in turrim elongatam gracilem dispositae; squamis cycloïdeis, capite nullis, nucha verticem inter et pinnam dorsalem 9, lateribus 57 p. m. in serie longitudinali; linea laterali rectiuscula tubulis simplicibus contiguis vel subcontiguis notata; pinna dorsali paulo post basin pectoralium incipiente, et paulo ante pinnam caudalem finiente, postice quam subantice et quam corpore altoire, radiis flexibibus simplicibus, feminis anticis 4 sequentibus multo et corpore duplo circa, masculis anticis 2 liberis filiformibus corpore quadruplo circa altoire; pectoralibus rotundatis, feminis 11½ circa, masculis 10; ventralibus acutis radio 4° ceteris longiore, feminis 7½ circa, masculis 5½ circa; caudali rotundata, feminis 5’, masculis 4 circa in longitudine corporis; anali dimidium corporis longitudinis efficacientie vel subefficiente convexa corpore vix humiliore; colore corpore superne dilute viridi inferne dilute roseo; verticale, rostro et montoque violaceis; dorso maculis 10 magnis latis fusco-violaceis lineam lateralem non vel vix superantibus; capite totoque corpore ocellis numerosis carnosis inerme, ocellis corpore angulis squamarum in series 7 longitudinales dispositis; pinnis dorsali, anali et caudali violascente-roseis marginibus liberis aurantiacis ocellis margaritaceo-coerulescentibus dorsali et anali in series 4 vel 5 longitudinales, caudali inter singulos radios serie longitudinali dispositis; pectoralibus aurantiacis; ventralibus, feminis violascentibus, masculis violaceo-nigris. 252 B. 7. D. 47 vel 48 (omn. simpl.). P. 9/10 ad 2/12. V. 1/5. A. 1/3C vel 1/37. C. 13. Sutuion. Trichonotus sellatus Bl. Sol. Syst. postb. Atl. tab. 39. Trichonotus polyophthalmus Blkr. Nat. T. Ned. In the. V p. 243 (femina). Habitat: Manado, in mari. Ceram, in aqua fluvio-marina. Longitudo 2 speciminum 118" et 156". Annotatio: Het wijfje van deze soort beschreef ik te bovenstaande plaatsen. De beschrijvingen in het Systema posthumum en de grote Historie natuurlijk van de Vissen, als ook de aangehaalde afbeelding, zijn naar het enige toen bekende voorwerp dezer soort genomen en laten veel te wensen over, daar het voorwerp (een mannetje) in niet te beste toestand van bewaring was en geheel verkleurd, zodat in beschrijving en noch afbeelding sprake is van de fraaie vlektenkleuring enz. Het mannetje verschilt zoodanig door zijn 2 voorste rugvin-draden en in het algemeen langere vinnen van het wijfje, dat ik vroeger, het wijfje alleen kennende en in hare kleuren pracht, welke het voorwerp van Bloch geheel verloren had, aanschouwend, niet twijfelde, of het behoorde tot een van Trichonotus setiger verschillende soort. Mijn tweede voorwerp, van Manado, een mannetje, doet mij thans zien, dat het niet soortelijk verschilt van mijn voorwerp van Ceram en hoezeer mijne beschrijving nog in meerdere opzichten afwijkt van de aangehaalde, twijfel ik thans niet aan de identiteit van beide met Trichonotus setiger BI. Schil. LABROÏDEI CYCLOÏDE! Cossypius Schoenleinii Agass. CV. Poiss. XIII p. 104. Cossypius, corpore oblongo compresso, grootte ongeveer even in lengte als in hoogte; hoofd rund, convex, ongeveer even in lengte van het lichaam, iets hoger dan lang; lijn van neus tot frontale, geleidelijk verlaat rechtdoor; ogen diameter ongeveer 3| tot 4 in lengte van de vleugel; neusje rond; oogkas suborbitale oogkas diameter iets hoger; maxilla superieur maxilla inferieur iets langer onder oogkas limbo anterieur dezelfde; maxilla met tanden, crest van het bot ingebed, basis verenigd, eentandig of subeenstandig, kort, afgebroken; tanden, canines, beide maxilla boven 4 magisch, laterale, groter, laterale divergerend; tanden hoekig, prominent, geen; preoperculum rechthoekig, hoek rond, marge achterste met kleine, dichte tanden, aantal confus, klein, oog niet arme, pruinen duidelijk zichtbaar, limbo algeheel glad; membraan van het oort, achter, rond; schubben, laterale reeksen, 30 per meter in lengte; lijn laterale, singule schubben volledig verliezend; vinnen, staart, basis schubben; vin, dorsale, radiolar, dorsale spinos, iets hoger, rond, afgebroken, spin, staart, iets langer, membraan tussen, ingeklote, gebroken, lobben, spin, boven, afgebroken, hoge ongeveer, ventrale, scherp, en staart, iets hoger, rond, convex, ongeveer in lengte van het lichaam; anale, achter, afgebroken, hoge ongeveer; kleur, lichaam geelachtig, donkerder op de rug; vlekken, blauwig, rostro-occulair, labiale, maxillo-interoperculaire, subocculair, postocculair, marge van het oort, achter, blauwig, thoracale; staart en vork, achter, met vleugels, lang, donkerblauw, perceder dan midden. 12; squamis dorso lateribusque singulis medio vitta transversa coerulea notatis; dorso sub spinis dorsalibus posticis mucilla oblonga violaceo-fusca; pinnis imparibus pectoralibusque aurantiaca; dorsali et anali coerulea inarginatis et basi fasea coerulea, dorsali radiosa postice, anali tota maculis coeruleis notatis; caudali maculis oblongis coeruleis irregulariter transversim seriatis; pectorali basi vitta transversa coerulea; ventrali margaritaceo-coerulea vittis 2 longitudinalibus aurantiaca. B. 5. D. 13/7 vel 13/8. P. 2/16. V. 1/5. A. 3/10 vel 3/11. C. 14 et lat. brev. Synonym. Cossyphus schoenleinii CV. Poiss. XIII p. 104. Habit. Macassar, in meri. Longitude specimen 186°. Aanmelding. Ik aarzel niet mijn voorwerp tot Cossyphus Schoenleinii CV. terug te brengen. Het beantwoordt in de hoofdzaak aan de beschrijving van den heer Valenciennes, die insgelijks is opgemaakt naar een Celebeesch voorwerp, doch welks kleuren stellig veel hebben geleden. Ik heb naar mijn goed bewaard specimen een meer nauwkeurige beschrijving gegeven, vooral ten opzichte der kleuren. Scans celebictis Blkr. Scur. corpore olongo compresso, altitudine 3/2 circiter in eentje longitudine, latitudine 1/2 circiter in eentje altitudine; Capite 3/2 circiter in longitudine corporis; altitudine capitis 1/2 circiter in eentje longitudine; linea rostro-dorsali vertebo rostroque convexa ante oculos concava; oculis diametro 6‘ fere in longitudine capitis; rostro convexiusculo absque maxilla superiore oculo duplo langere; naribus minimis parum conspicuis distantibus; maxillis coeruleis superficie glabris margine evident grijpbaar; maxilla superiore angulo oris dentibus 2 vel 1 extrorsum spectantibus; labiis brevibus superiore helft van maxilla superieue basale, inferiore maxilla inferioris basis tantum tegenkomt; squamis lateribus 22 in serie longitudinali; linea laterale arborescente; pinna dorsalis plus flexibele longitudine subaequalibus corpore minus triplo humilior bij de membrana inter-spinali vix geëmagineerd; pectoralibus acutuisculus rotundatis 7’ circiter, caudali convexa radiis marginalibus niet producties 6/2 ad 6/2 in longitudine corporis; anali dorsali niet minder; colore corpore superne viridi inferne dilute roseo, marginibus squamarum rubescent; rostro roseo; labiis rubris viridi limbatis; vittulis brevibus postoculair met vijidle blauw 2 vel 3; pinna dorsali rubra amice superne en late coeruleo marginata, medio postice praesertim fascia longitudinale diffusa coeruleente; pectoralibus roseis radiis anterioribus coeruleestenten radiis 2 vel 3 sequentibus rubiis; ventralibus roseis; anali dimidio basale minore rubra, dimidio vrij majore coerulea; caudali rubra postice plus minusve coeruleescent met margine superieur en inferieur coerulea met margine posterieur violascent. B. 5. D. 9/10 vel 9/11. P. 2/13. V. 1/5. A. 3/9 vel 3/10. C. 13 en lat. brev. Habit. Macassar, in meri. Longitudo speciminis unici 206". Anno. Ofschoon mijn voorwerp zich in goeden toestand van bewaring bevindt, ondergaan de kleuren bij Scarus na den dood spoedig zoodanige veranderingen, dat ik voor de volkomen juistheid der hierboven opgegevene kleuren niet kan instaan, voornamelijk wat de grondkleur des lichaams en de schubranden aangaat. Van alle mijne talrijke soorten van Scarus van den Indischen Archipel beantwoordt de boven beschreven nog het meest aan Scarus microrhinos Blkr, zoowel in kleuren van lichaam en kaken, als in kleine neusgaten en korte lippen. De kop bij Scarus microrhinos is evenwel bedraadig aanmerkelijk hoger, het profiel veel stomper, de bovenlip korter en slechts den grond der bovenkaak bedekt kende, terwijl er de staartvinrandstralen aanmerkelijk verlengd zijn en de buikvinnen langer, en voorts een fraai groene band van den bekhoek naar de operkels gaat, de rug- en aarsvinnen ook aan hare basis een blaauwen band hebben, enz. Scarus cyanognathos Blkr. is ook een verwante soort, doch 255 vergelijkt men voorwerpen van gelijke grootte van deze soort en de bovenbeschrevene, dan blijkt het, dat Scarus cyanognathos het lichaam slanker, den kop kleiner en spitser, de kaken kleiner, de neusgaten groter heeft, de staartvinrandstralen verlengd, enz. Bovendien heeft Scarus cyanognathos twee blauwe banden over den kop, welke op den snuit beginnen en waarvan één boven en een onder het oog gaat, terwijl er ook de rug- en aarsvinnen aan de basis een blauwen band hebben. CLUPEODAE. Sardina leiogastroïdes Blkr. Sardina corpore elongato compresso, altitudine 5’ circiter in ejus longitudine, latitudine 1¾ circiter in ejus altitudine; capite acutiusculo 5½ circiter in longitudine corporis; altitudine capitis 3½ circiter in longitudine capitis; linea rostro-frontali declivi convexiuscula; oculis diametro 3½ circiter in longitudine capitis; maxilla superiore sub oculi margine anteriore desinente 2’ circiter in longitudine capitis; maxilla inferiore vix ante maxilla superioren prominente symphysis dentibus vix conspicuis scabriuscula; denticulis palatinis et pterygoïdeis minimis; lingua medio praesentim scabra; ossibus frontalibus postice ioribus strialis; dorso rotundato non carinato; ventre obtuso vix carinato tactu laevi scutis 30 p. m. met die carinatis sed non dentatis; axillis, inguinibus et pinna caudali basi squamis elongatis; linea lateralis conspicua; squamis cycloïdeis deciduis lateribus 45 p. m. in serie longitudinali. Singulis striis 7 ad 1 transversis; pinna dorsali postice in anteriore dimensioni corporis sita ventralibus opposita acuta vix emarginata corpore minus duplo humiliores; pectoralibus et ventralibus acutis, pectoralibus 1| circa in longitudine capitis ventralibus duplo fere longioribus; anali humilierna pectoralibus paulo breviore radiis 2 posteriores multifissis pinnulas similantibus; caudali profundi incisa lobis acutis 6 circa in longitudine corporis; colore corpore superne coerulentescente-viridi, inferne argenteo; rostro fuscescente; regione suprascapulari macula fuscescente; pinnis hyalinae, dorsali flavescente, caudali alba violascente. B. D. 18. P. 1/16. V. 1/7. A. 17. C. 17 et lat. brev. Habitat Manado, in mari. Longitudo specimen unicus 141". Ann. Deze Sardinella is de vijfde soort, van haar geslacht, welke ik van den Indischen Archipel bezit, zijnde de overige 257 officier van gezondheid der 2e kl., aan wien hare ontdekking te danken is. Ik bezit thans 8 soorten van Rhombus van den Indischen Archipel t. w. Rhombus aspilus Blkr. (van Java), Rhombus javanicus Blkr. (van Java), Rhombus lentiginosus Richards. (van Java, Sumatra, Borneo, Banka, Celebes en Ceram), Rhombus mogkii Blkr. (van Celebes), Rhombus poecilurus Blkr. (van Amboina), Rhombus polyspilos Blkr. (van Java, Sumatra, Celebes), Rhombus sumatranus Blkr. (van Sumatra, Amboina, Ceram, Batjan, Banda, Flores), en Rhombus tricellatus Cuv. (van Sumatra). Achirus melanospilos Blkr. Achirus corporo oblongo ovali, compresso altitudine 3| circa in ejus longitudine; capite rotundato 5 fere in longitudine corporis, altiore quam longo; oculis dextris subcontiguus diametro 4* circa in longitudine capitis, superiore ante inferiorem prominente; ore subantico rictu curvato sub marino anteriore oculi inferioris desinente; dentibus maxillis sinistris pluriseriis minimis; rostro mentoque cirris gracilibus ex parte oculo longioribus fimbriato; linea laterali recta capite ramis 3 ramo posteriore a partam brachialelem versus descendente, media nuchalium versus ascendente, anteriore post oculos descendente post oculum inferiorem bifurcata ramo superiore rictum versus ramo inferiore transcurrente; squamis lateribus 70 p. m. in serie longitudinali usque ad aperturam brachialelem, capite utroque latere bene conspicuis; pinnis dorsali et anali ante basin caudalis desinentibus, dorsali anali vix altiore ante corpus plus triplo postice corpus minus triplo humiliores; ventrali obtusa brevi duplice cum anali subunita; caudali obtusa rotundata 5 et paulo in longitudine corporis; corpore pinnisque laterale oculare violaceo-aurantiaca; corpore ubique maculis irregularibus nigris maculato et subrictulato; pinnis violaceo-aurantiacis radiis violaceis; dorsali analique maculis oblongis et punctis magnis nigris variegatis; caudali radiis striis et punctis nigris variegata. B. Achirus manadoensis, habitus in mari. Longitudo speciminis unicus 82". Annotaties. Deze Achirus is na verwant aan Achirus Thepassii Blkr. van Amboina, doch slanker van lichaam en bij den eersten oogopslag herkenbaar aan de inktkleurige vlekken, waar met lichaam en rug- en aarsvinnen getekend zijn en welke op het lichaam meer ruimte beslaan dan het ongevlekte gedeelte. De herkenning wordt voorts nog gemakkelijker gemaakt door de takverdeeling der zijlijn op den kop en door het aantal rugvinstralen (bij Achirus Thepassi 67). Van Achirus poropterus Blkr. verschilt zij door haar kleurteekening, de afwezigheid van rug- en aarsvinporiën, enz. GYMNODONTES. Gastrophisus J. Müll. Dentes 4. Nares utroque latere 2 in papilla concava perforatae. Linea lateralis conspicua. Gastrophisus Sonckenii Blkr. Gastropn. corpore subelongato cylindraceo ventre aere non repleto alituidine 5 meer in ejus longitudine; capite obtusiusculo 3| ad 4 in longitudinale corporis; linea rostro-frontale declivis rectiuscula vel convexiuscula; oculis superis (cornea) diametro 4’ ad 4” in longitudine capitis, diametris plus quam 2 distantibus; naribus utroque latere 2 in papilla elevata perforatis; maxilla superiore ante maxillam inferioren prominente; mento elevato prominulo; labiis papillosis; capite vertice, dorso antice, lateribus post pinnas pectorales ventreque spinulis brevibus scabris; rostro, genis, mento, dorso postice, lateribus postice caudaque anacanthis; cute genis, operculis lateribusque transversim, dorso capiteque inferne reticulatim, ventre squamatim rugosa, cruda inferne papillata; carina ventre nulla; linea laterale duplice, superiore curvatura ante oculum incipiente sub oculum decurrente post oculum dorsum versus ascendente et siv curvatura valde aperta caudam versus descendente et basin pinnae caudalis attingente; linea laterale inferiore ventre vix cauda bene conspicua; pinna dorsali acute rotundata duplo circiter altiore dan basi longa; pectoralibus obtusis rotundatis capite minus duplo brevioribus; anali obtusa basi dorsale li breviore plus duplo altiore dan basi longa; caudali obtusa convexa 5| ad 5” in longitudine corporis; colore corpore superne viridi, lateribus fascia longitudinale diffuse lata flavescente, ventre albo; dorso, capite superne genisque en lateribus ocellis irregularibus majoribus en minoribus coerulescentibus; pinnae viridescenti-roseas, caudali postice violascenti. B. 4. D. 2/9. P. 2/12 en 2/13. A. 2/6 en 2/7. C. 2/7/1. Synom. Tetrodon Honckenii Blkr. Ausl. Fische 1p. 133 tab. 143. L. Gmel. Syst. Nat. ed. 13* I p. 1446. Lacép. Poiss. I p. 493. Geïgelde Staalcelbauch Blkr. ibid. Hagedis tijger Blkr. ibid. Tetrodon Honckenii Lacép. Poiss. I p. 493. Tetrodon Honkenji BI. Schn. Syst. postil. p. 504. 259 Tetraodon Honkenii Rüpp. Atl. R. N. A.F. R. M. p. 65 tab. 17. Tetraodon Honkenii Cuv. Règn. anim. Rüpp. N. Wirb. F. Ab. F. R. M. p. 61. Habitat. Macassar, in mari. Promontor. Bonae Spei, in mari. Longitudine 2 Specimen 179 et 194". Anno. Deze visch is opgegeven als bij Makassar voor te komen. Ik bezit evenwel geen exemplaar van den Indischen Archipel, zoodat de soort in deze wateren zeer zeldzaam schijnt te zijn. Mijn twee voorwerpen zijn gevangen bij de Kaap de Goede Hoop en mij welwillend afgestaan door mijn vriend den heer W. M. Smit, directie voorschrijvend officier van gezondheid bij de Nederlandse marine. De afbeeldingen van Bloch en van den heer Rüppel, laten beide veel te wensen over. Volgens de afbeelding van den heer Rüppel, te oordeelen zou de soort vrije gesplitste neustepels hebben en alzoo tot Arothron belmoren. Ten deze opzichte is de afbeelding van Bloch eenigszins beter. Van de eigenlijke gelijkenis in de organisatie der huid, in de diagnose omschreven, vind ik bij geen schrijver gewag gemaakt. Bij een van mijn voorwerpen heeft de rug onregelmatig verlopende zwarte strepen, welke ook op de afbeelding van den heer Rüppel, zijn aangeduid. Ik bezit thans 5 soorten van Gastrophysus van den Indischen Archipel, te weten Gastrophysus Honckenii Blkr, Gastrophysus alboplumbeus Blkr (van Sumatra), Gastrophysus oblongus J. Müll. (van Java, Borneo, Banka en Riouw), Gastrophysus lunaris J. Müll. (van Java, Sumatra, Singapore, Banka, Borneo, Celebes, Amboina), Gastrophysus argenteus ~Tetraodon argenteus Lacép. (van Java, Borneo, Biliton, Banka). De soorten van Tetraodon, thans in mijn bezit, laten zich in 4 duidelijk gekenmerkte geslachten splitsen. Gastrophysus is gekenmerkt door de in een hollen tepel doorboorde neusopeningen; Tropidichthys Blkr. door volkomen afwezigheid van neusopeningen, spits kop, gekielde rug enz; Arothron door verlengde enkel of gesplitste neustepels; Chonerhinchos Blkr. door trechtervormige verdieping ter plaatse der neusopeningen met verhevene randen, lange rug- en aarsvinnen, zichtbare zijlijn en ongekielden rug. De soorten van den Indischen Archipel, thans in mijn bezit zijn, behalve de bovengenoemde van Gastrophysus, van Tropidichthys, te weten Tropidichthys Bennetti Blkr (van Amboina), Tropidichthys margaritatus Blkr (van Amboina, Solor, Sumbawa), Tropidichthys striolatus Blkr (van Amboina, Ternate en Solor) en Tropidichthys Valentini Blkr. Tetraodon Valentinii Blkr. olim (van Amboina en Solor). Van Arothron 19, te weten Arothron aspilus Blkr pj Tetraodon aspi los Blkr (van Riouw), Arothron astrotaenia Blkr Tetraodon astrotaenia Blkr olim (van Amboina), Arothron calamara J. Müll. (van Java, Sumatra), Arothron calamariodens Blkr. Tetraodon calamariodens Blkr olim (van Java, Solor), Arothron erythrotaenia Blkr Tetraodon erythrotaenia Blkr olim (van Celebes, Amboina), Arothron kappa Blkr Tetraodon kappa Buss. (van Java, Sumatra, Amboina, Ceram), Arothron Kunhardtii Blkr Tetraodon Kunhardtii Blkr olim (van Java, Sumatra, Riouw, Singapore), Arothron laterna Blkr Tetraodon laterna Riclids. (van Sumatra, Amboina, Solor, Banda, Batjan, Timor), Arothron hypselogeneion Blkr Tetraodon hypselogeneion Blkr olim, (van Amboina, Ceram), Arothron leiurus Blkr Tetraodon leiurus Blkr. olim (van Java, Sumatra, Borneo), Arothron meleagris Blkr Tetraodon meleagris Soland. (van Solor), Arothron palembangensis Blkr Tetraodon palembangensis Blkr. olim (van Sumatra, Borneo), Arothron potamophilus Blkr. Tetraodon potamophilus Blkr. olim (van Java, Borneo), Arothron trichoderma Blkr olim (van Sumatra), Arothron trichodermatoïdes (van Amboina, Ternate, Batjan), Arothron virgatus Blkr Tetraodon virgatus Richds. (van Amboina, Ternate, Batjan), Arothron Waandersii Blkr Tetraodon Waandersii Blkr olim (van Banka). Van Chonerhinos 2 t. w. Chonerhinos modestus Blkr Tetraodon modestus Blkr olim (van Borneo, Sumatra), Chonerhinos narius Blkr Tetraodon naritus Richds. (van Borneo). Scripsi Batavia Calendis Martii, Augusti et Septembris mdccci.IV. 263 Van de ster bedekkingen zijn er twee, welke in den Nautische Almanak voorkomen, de overige drie waren daarin niet vermeld. Den 14en November hebben wij nog de bedekking eener ster van de 6 a 7e grootte waargenomen ten 7“ 40m 39s. 14 midb. tijd te Manado. De schijnbare rechte klimming en deklinatie der maan waren op dat oogenblik 17u 59m 32s. 90 en 23° 42' 51" 61 Z. Ik vind evenwel voor die stand der maan geen ster in de B. A. Cat., welke bedekt kan zijn. VII. 21 261 WAARNEMING VAN Maans-zielafstanden ter bepaling der Geografische lengte van Manado door S. H. de Lange en G. A. de Lange. A. Datum 28 Mei 1653. B. Waarnemer G. A. G. A. G. A. S. H. Virg. en dekl. der 12“57“40’83 12“12“50’57 12“34“10’63 Virg. 13“ ƒ" 18’-37 Virg , t (+9“33'16" 6 ( f4“ 8'10.7 10“38'17"3 - 4 44 56 .3 C ° D. Sider. Der naarn 14 40 10 15 11 19.72 16 11 20.48 15 45 59.13 16 17 3.80 17 11 31.24 B. Som aflezing niveau 17.3 16.9 22.1 26.9 23.7 27.8 1. G. Som aflezing niveau 14.1 16.9  43° 40' 4.3 53° 14' 49.3 40° 25' 12.4 48° 8' 18.6 54° 59' 15.7 S. Geobs. geoc. Z. = berek, (£ geoc. Z. +6.5 +87 -33 -54 -7 -17 ft' p' n w V' l"Sv geeft. + 5.45 + 547 + 548 + 5.81 + 5.78 + 5.86 U. Parallakt. hoek 91 52 45. 91 29 50. 90 37 48. 84 52 29. 85 44 28. 86 20 12. A. 29 Mei 1852 31 Mei 1852 1 Junij 1852. B. G. A. S. H. G A. C. 13 27 10 48 14 53 5.75 R Librae 4' 27 S Scorpionis 15' 5Gm 31' 84 10 9' 42.3 -7' 55' 44.2 H -8. 10' 3.7 Geociden -19 23' 49.2 p. 17 31 18.75 17 48 46.19 11 21 14.32 11 37 44.31 12 20 7.83 12 31 13.70 12 19 34.33 12 33 18.96 12 43 28.16 24.5 32.0 32.2 33.4 30.4 31.8 26.2 24. 86 42 19. 87 0 3. 78 37 16. 73 54 12. 72 20 5. 76 26 46. 74 53 15. 73 38 54. 267 Waarnemingen van Maans-doorgangen in Manado in de jaren 1852 en 1853. Naam der Maan. Maanhoogte. Hemeligheid. Naam der Maan. Maanhoogte. Hemeligheid. Virgo. 11 57 40.90 40.65. 5 ©. Taurus. 4 23 - 44.30 5 ©. Virgo. 12 48 9.63 9.96. 5 ©. Taurus. 54 - 17.97. Virgo. 13 2 18.53 18.50. 4 ©. Virgo. 12 48 9.74 9.83. 5 ©. Taurus. 50.72. Virgo. 13 2 18.23 18.40. 5 ©. Gemini. 6 5 59.01. 5 ©. Taurus. 7 32.78 33.07. Gemini. 14 2.93. Virgo. 14 5 1.64 1.78. Virgo. 14 11 7.73 7.62. Gemini. 6 5 59.14 59.21. Taurus. 9 55.77 55.97. Gemini. 14 2.88 3.01. Taurus. 14 3 57.89 57.60. Gemini. 55 22.06 21.94. Libra. 15 9 4.14 4.27. Gemini. 7 11 19.25 19.08. Libra. 14 53 5.69 5.66. Taurus. 1 5 49.76. Taurus. 15 2 16.12 15.86. Gemini. 11 19.06. Libra. 9 4.19 4.30. Gemini. 35 32.65. Scorpius. 56 51.98 51.83. Scorpius. 16 3 25.59 25.64. Aquarius. 23 6 - 41.44. Pisces. 17 1 14 - 58.18 57.74. Ophiuchus. 17 1 55.33 55.22 g 3 4 B. A. C. 845 36 59.64 59.76 : b 5 4 © II 7 58.22 58.39 5 — § Aneti. 3 3 13.49 — £ 5 4 /4 Sagittarii. 18 4 56.11 56.32 — 5 f Tauri. 22 — 45.64 N — 5 x Sagittarii. 18 —• 51.81 —— ;— 5 4 v Tauri. 4 33 20.49 20.50 5 5 ƒ Sagittarii. 18 4 56.58 56.32 | - 5 / Tauri. 54-18.61 si 5 5 ©II 11 32.62 31.81 ^ 5 5 © II. 58 41.75 41.58 | 5 5 a Sagittarii. 18 51.94 51.76 £ 5 5 £ Tauri. 5 28 51.68 51.43 4 4 o Sagittarii. 55 49.92 50.12 5 2»? Gemini. 6 5 59.91 59.83 " 5 4 7F Sagittarii. 19 0 58.67 58.95 — ; " ~~ 5 2 S Gemini. 6 84 52.81 52.87 5 5 © II 21 11 13.98 14.00 o 5 5 © II. 48 24.37 24.31 :=> 5 5 V Capricorni. 14 1.05 0 93 5 — /Gemini. 6 55 23.13 — | 5 5 £ Capricorni. 13 13.26 13.36 § 4 5 3 Gemini. 7 26 50.95 51.02 5 5 S Capricorni. 38 52.68 52.62 5 k Gemini. 35 — 33.49 ° 5 5 V Aquarii. 58 26.92 26.98 —— - ~9 4 / Cancri. 8 34 — 45u 3. 4 5 S Ceti. 0 27 40.16 40.40 q - 3 © II. 41 - 43.85 3 3 © I. 28 56.76 56.58 — 1 x Leonis. 9 23 — 18.39 ° 5 5 S Piscium. 55 18.74 18.59 — 3 Leonis. 35 — 42.39 01 — 3 e Piscium. 1 0 — 47.59 — , ~~~ Tced 2 28 9.21 — 2 5 5 © I. 2 39 46.07 46.77 g 5 5 BAC 845 36 59.57 — a 5 5 0 Tauri. 316 54.10 54.13 5 — © II 46 32.37 — £ 5 5 f Tauri. 22 45.44 45.52 « 5 — « Tauri. 3 40 12.37 — []” 273 2°- Een vergelijking der drie verschillend genoemde kassa- soorten, gegrond op het scheikundige onderzoek, en 30. Besluit in de zaak der kassa. I. Algemeen overzicht van de berichten der verschillende residenten op Java en van Palembang. a. Keuze der gronden, aanplant en groei. 