Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, Afdeeling Letterkunde
Het is geheel onberispelijk, als Livius de stad Rome in c. 85 door HANNIBAL aanduidt als het hoofd van Italië: Iaat noemen; maar ik vind niets dan een schoonklinkende frase in hetgeen hij denzelfden in hoofdstuk 30 tot zijn soldaten laat zeggen, toen zij, een weinig ontmoedigd door een schermutseling met Romeinse ruiters aan de Rhône, te genieten van den moeilijken tocht over de Alpen opzagen; Romanam, caput orbis terrarum petentibus eest. Een Romein uit den tijd van augustus was zo gewoon aan den weidschen titel, dat hij niet bedacht, dat hij nooit over Hannibals lippen kon komen. Want dat de woorden caput orbis terrarum geen vreemd toevoegsel, maar veers afkomstig zijn, staat bij mij boven alle bedenking. In het verhaal van den slag aan den Ticinus in c, 46 Google staat een woord, dat aan een der laatste uitgeven van Livius aanstoot heeft gebracht. Op het bericht, dat de Consul P. Cornelius Scipio gewond en door zijn zoon gered werd, volgen deze woorden: Hic erit iuvenis, quem perfecti cautus belli laus est, Africanus ob regiam victoriam de Bello Punicoque appellavit. Het oudste en beste handschrift der derde decade, de Codex Palentus, heeft het futurum erit. Alschefski heeft uit den codex Colbertinus, die mede tot de goede handschriften behoort, "rat opgenomen en uitgepikt ten stelligsten, dat Livius andermethodes kan geschreven hebben. Hij was de plaats van Tiburis bekend, die in 9. Caovins tot verdediging van het futurum heeft bijgebracht, uit het verbaal van hetzelfde feit: Hic erit Scipio, cui to exsulum Africanus credunt, quem o men omen e malum etus habiturut (II, 6); maar hij beweert, dat wat aan P. Cornelius past, niet aan Livius mag opgedrongen worden, Magdus, alles behalve een bewonderaar van alle Scheffer, behield echt in den tekst, doch prijst in de vootte d. P. Cornelius erat aan. Naar mijn meening mogen beide door niet te letten op de neiging van Livius om aan Kijne uitdrukkingen een oratorische kleur te geven. Hij vond het sierlijker om van hetgeen reeds verleden was, maar dat hij eerst later zal verhalen, in den toekomstigen tijd te spreken, dan het praesens of perfectum te gebruiken, dat bij een meer eenvoudig verhaal door hem zou gebezigd zijn. Evenzo vangt hij het zevende boek met deze woorden aan: Annuum hic erit ingens novi hominis conlaudatum act, waarin de toekomst ook aan het futurum werd toegewijd, en geïnterpoleerde handschriften erat en /uil leveren. Livius schreef erit, omdat hij eerst daarna opgeven zal, welke plebejer toen consul, wie toen het eerst praetor en aedilis curulis geworden is. Keeren wij de voorstelling om, zodat de volgende woorden: Plebeijum consulatum L. Sextius dedit, patres praetorium Camillo - ceperunt voorafgaan. Zo goed als Google kan. Dit ene Google. Dit moet nu toch volgen: Het aanvaarden uit de uitgevers plaatsen aanwezig, vaak door afschrijvers of glossatoren geknoeid is; er zijn anderen, die nog niet tot de oorspronkelijke redactie schijnen teruggebracht, van deze laatste soort wensche ik een paar voorbeelden te geven. In het tweede hoofdstuk wordt gesproken van de betrekking, naar in het handschrift tot het halfe stond voor de tekst, uit ferunt, primo Concilium in Babylonia, en dan volgt: gener inde ob eiam idololam projecto atti mi adicitur. Terwijl de vroegere uitleggers aan de mogelijkheid van een aannemelijke verklaring deze woorden twijfelden en door de meesten de verbetering van upsids in altam in dolem projecto aanwas werd aangenomen, zijn als chef-schets en HAD via tot de lezing der twee beste handschriften teruggekeerd, en de eerste vertaalt: „dann zum Schwieger sohn seiner anderen natuurlijk geistigen Vorzügen wegen aangenomen?" Ik weet niet of madvig de plaats ook zoo opvat; mij komt die verklaring zoo gezocht voor, dat ik er me niet mee vereenigen kan. Livres, die dikwijls indoles animi gebruikt — zie de plaatsen door dekte opgegeven uit IX, 4 en 17; XXTX, 31 — zal wel geschreven hebben: gener inde ob altam indolentem animi adactitum. Vraagt iemand, hoe dan projecto in de tekst is gekomen, dan antwoord ik dat het weglaten van antum in een oud handschrift, misschien aan een vlijtigen lezer van aanleiding gaf om op de kant aan te tekenen projectio animi. Met animi is te gelijk het exegetische projecto overeenkomend met ulovorc, Svilii, namelijk, in de tekst der latere afschriften opgenomen. Een tweede voorbeeld levert op, waar beschreven is hoe Google een maartingenamen aanvoegde om de Galliërs, die aan de overzijde van den Ibericus, die hij moest overtrekken, te leiden. Hij gaf een terzijnende tijd hooger op, om daar de rivier over te steken en den Ebro in den rug te vallen. Deze manoeuvre gelukte. Zij bereikten den linkeroever en hadden een dag nut. Dan gaat het verhaal verder: "Potentie de profeten uit de plaats produceerde rook een felle brand en lag voorzichtig ver van de afgevallen stenen." Behoort product bij plaats of bij rook? Zeker niet bij rook; want zoveel polis heeft men in het Latijn fumo aenigmatisch geven. Zie Liv., IV, 87. Nog minder bij plaats; want product kan niet hetzelfde zijn als locus educ. Ook de woorden "aan de plaats" zijn niet te verdedigen, hetzij met profecti aan de plaats, ofwel uit de plaats significant, bij elkaar voegt. In beide gevallen is het toevoegsel geheel overbodig. Claubelus gaf een onbeduidende notitie door te schrijven aan de plaats educ fumo significant, maar het ware heeft hij niet getroffen. Het is gemakkelijk te vinden door een vergelijking met de woorden van Polybius, waarin hij dit gedeelte van zijn verhaal volgde. Hij schrijft, BI, 43: "nepivcimwe évóm tin wtttpMvm of wtna xamc tb svvrmryftnia", dat is, volgens afloop, uit de voorgestelde, zoals uvins, XXXII, 6, schrijft: "velut ex praedio ambo Scipione petierunt." Zonder twijfel heeft hij hier geschreven: "Postquam die profecti ex praedio fumo significant transisse et haud procul abesse." Ex praedio is geen overtollig bijvoegsel. Zonder voorafgaand overleg kon Hannibal niet weten, wat die rook betekende. Praedio bij verkorting geschreven podium werd verkeerd gelezen en gaf zoo aanleiding tot het inschuiven van loco. Een als sallustius en andere schrijvers geeft zij aan Bombergen soms wel de benaming Urbs Romana (zie corpul) op SAL. Cat. 18, b). Derhalve twijfel ik niet, dat hij gezien heeft: ut enim non solum Italiae modo, sed etiam ur bit Romanae, zoo als wij nu in c 35 lezen, maar ik ge loof dat hij te veel smaak had om te schrijven: Soma imus terror ex eo dode perlatua est, ut iam ad urbem Romanam egerim isti ligni hoBtem venturum, zoo als de handschriften en uitgaven hem in c. 67 laten schrijven. Daar in deze tijden zin Romam voorafgaat, zal hij wel een vondig ad urbem geschreven hebben, even als elders die geijkte uitdrukking door hem voldoende werd geacht. (Tg. DBAKEMBOCH Op TH, 14, 10.) Maar ik heb ik langer dan noodig was stilgestaan bij plaatsen, in welke het voor den zin weinig afdoet, of men de waarschijnlijkheid een interpolatie erkennen wil of uit eerbied voor de handschriften de aangenomen schrijfwijze blijft verdedigen. Ik wil beproeven, of ik die schuld kan afkoopen door met geringe verandering den tekst van en kele fouten te verheffen, die deels reeds opgemerkt, deels niet gelukkig verbeterd zijn. Toen het te voorzien was, dat Saguntum zou bezwijken en volgens het oorlogsrecht van die dagen de inwoners over de kling gejaagd worden, besloot Aulus eene poging te wagen om zijn medeburgers tot de overgave te bewegen. Hij begaf zich naar Hannibal, maar vond denzen niet bereid om lijfsbehoud aan de belegerden te schenken, dan onder zeer harde voorwaarden. Zij moesten hebben en goed prijs geven en de stad verlaten cum singulis vestimenta, eene bepaling, die in soortgelijke omstandigheden gebruikelijk was. Ziet de plaatsen door Livius aangehaald, IX, 4 en 16; XII, 52; XXIII, 15; XXXI. 17 en 46. Ata o weigerde die voorwaarden in de stad bekend te maken. Daarop belast alleëkeds zich met die taak. Wat hij in een raadsvergadering te Santum zo gezegd hebben, deelt hij mede in c, 15. Wij vinden daar ook deze woorden : congruaque corpora ac Goed Google 1. uui -Uli dû amieK .:s 3ien. iJeä OQfr 1 -jj: a^^o aeeö i 1. ^^L. ^ aeotiiae aLs Et. EUM l^ieL!jS sidlb r.-'a er« woord oieï ge '.e ;'^ne TO --a.-!i wt c »;. ^.ei ^oDiier auae .,1 1 -cJincs iDïieL Gum . -..■ Ui iuiielijk biijkt T'ouwi, N^ ''i ' ii^«i*s — >mw. iM>J «n> witttMatù ■, . Mui» en MH* ter ;., .utpfrio Ol. foB^. .;a 4i.::eiis Iisadâchritteii ;c^::[ ie iiiiste tisoiJachrif t«t .vt'iia bewaard hebben, .vt ■.y.xm cxtMpea TÓórdeo ..i KO Jen, in c 43: Sa nHM .M ^Mnua periùit z.aoï Google ( 31 ) loruirufve wutroram vidiiti», schuilt een font, die tot na de aandacht der uitgevers ontsnapt is. Stand er ftreu comectando, het kon «r even door; maar pecera eonsee tando is ongerijmd. Aangenomen, dat bet vee in die lan den niet in de vlakten, maar op de beiden weidde en dat de soldaten hanne strooptochten daarheen richtten, dan rijst de vraag op, of dat geenerlei voordeel gaf? Maar dit daargelaten ; hoe kon livios, die hannibal bij een vroe gere gelegenheid lïet zeggen: Per tot armoi vincentea eoa »lipendia facere nejwe ante liitpania excesntie quam om nes genie« et terrae, qua» duo diversa maria ampieotanturf CaTlhagiiiietteium estent (c. SO), nu denzelfdén veldheer tot dezelfde soldaten het woord voerende, den langdurigen krijg, dien zij gevoerd hadden met verachting eene pecorum eoor sMlatio laten noemen, en dit velwetend, iets verder hem deze woorden in den mond leggen : Ut viffititi annorum miUtiam vestram cum üla virtute, cum ilta/ortuiui taceamf hoe kon hij hem zonder bespottelijke grootspraak Imn la ten wijzen op de overwinoingen, die zij bevochten hadden op tot feroeistimos Hispaniae populosf Niet pecora, maar decora eonsectando past iu de aanspraak van hankibal. Dei^ora ziji^ »dotterende daden, zoo als meermalen bij livios, b. V. YII, S3. VI, 20, en 'in ditzelfde hoofdstuk 43: nemo vestrum est — cut non idem effo virtutis èpeclator ac te stte notala temporibw looiaque re/erre tua possim decora. Hannibal zegt dan : Qij hebt in Spanje jacht gemaakt op roemrijke daden, maar luttel voordeel behaald ; nu is de tijd daar om een voordeeligen en winstgevenden veldtocht te maken. De laatste plaats, op welke ik uw aandacht wens te vestigen, staat in het 6e hoofdstuk. Na de nederlaag aan den Tessino besloot Scipio over de Po terug te trekken en voerde die beweging zoo goed uit, dat hij met het grootste deel zijner armee Fiacenza al bereikt had, voordat de vijand zijn aftocht bemerkte. Hannibal breekt nu op om hem in te halen en geeft een handvol achterblijvers, die aan de rivier bezig zijn een vlot (ratibulum) los te maken. Want, om dit in het voorbijgaan op te merken, ofschoon voorafgaat: ratibus, quibus junxerat (Scipio) pontem, nondum releviat, is het niet noodig met GRONOVius' vervolgens te schrijven signa lerentes: het enkelvoud is onberispelijk, al is men aan een der rate denkt, waarbij de brug was samensteld. Ook de volgende zin, waarop het mij aankomt, bevestigt het enkelvoud: Trance pontem non potuit, ut extrema resoluto erant tota ratium in affectu aquae labente. Na al wat fabel en alsouefski op deze woorden aangetekend hebben, zeg ik met goede rede: „sive capto" ofiever: sive vix quidem. De door de zeer grote criticus en fijne taalkenner voorgestelde lezing tota rate vi aequandae aquae labente is mij echt vreemd, en schijnt ook om andere redenen niet aan te nemen. Mijn dank is er is een betere lezing te vinden. Ik gis, dat ULIUS geschreven heeft: Trantire pontem non potuit, ut extremis resoluto erant totam ratem secundae aquae rapiente. Hij kon de brug niet overkomen, daar de stroom een geheel vlot (d. i. een stuk niet van de brug) wegvoerde, zodra de bouwvasten of tonnen (die hier extremis, elders retinacula en vincula genoemd worden, zie c. 28) Losgemaakt vaten. Een volkomen gelijksoortige voorstel kan ik niet hoofdstuk 28 opgeven: ut quemque Omen temper altitudinem destituerai vadum, imprimis ipso limine in alteram ripam rapiente. Met enige vertrouwen onderwerp ik mijne opmerkingen aan uw goedkeuring. Dit althans zult gij mij toegeven, 1°. dat men bij het aannemen van interpretatie bij uitspraak behoedzaam moet zijn, en 2°, dat ook na den arbeid door Vader aan dezen schrijver besteed nog niet alles zuiver en zonde feil is. De Google-boeken. OYER BENE KLASSE VAU UITERST BEDORVENEN UITDRUKKINGEN IN ONZE TAAL, DIE GEMAKKELIJK TOT HOGERE HOGERE ONBELIJDELIJKEN TORM KUNNEN VERGELEN. L. &. TB WINKEL. Mijn Heeren, Het bestaat wel geen taal, die niet enkele woorden en spreekwendingen bezit, welke den toets der Logica niet kunnen doorstaan. De oorzaken van het onjuiste in zulk soort van redeneringen waren verschillend: soms was het schijnbedrog, dat den ware aard der dingen en verschijnselen voor het oog verborg; dan onkunde aangaande de betekenis van een vreemd woord, dat men in zijn taal overbracht; een andermaal was het woord oorspronkelijk volkomen goed gedacht, doch werd het later onjuist, doordien de zaak zelf van natuur veranderde; in nog andere gevallen lag de oorzaak in het streven om twee verschillende begrippen als ineen te smelten en door één uitdrukking te vertegenwoordigen. Zoo was het bijv. schijnbedrog, dat aan het graphiet de naam van potlood gaf, en dat het rijzen van de gezichteinder boven het vlak van de loopbaan der aarde ondergang der zon deed aanleidingen voor een verkeerde opvatting van het Griekse voorstel deed de Latijnse uitspraak articulus ontstaan, en deze, op zijn beurt, de zeker niet verstandigere lidwoord; verwisseling van grondstof was de oorzaak, dat de benaming ijzer thans onjuist is. — De uitdrukking zich inlaten met iets, waarin het voorzetsel met ongepast schijnt, is een gevolg van het streven om de twee begrippen zich inlaten in zels en zich bemoeien met iets te verenigen en gelijkelijk te vertegenwoordigen. De uitdrukkingen, talrijker dan men misschien wel vermoedt, worden veelal verkeerd begrepen en, met ingevochten ten onrechte, veroordeeld; zij getuigen vele meer van tact dan van gebrek aan denken. — De onjuiste benamingen, ontstaan uit onkunde aangaande de verborgen natuur der dingen, zijn zeer verschoonlijk. De taal is door het volk gemaakt, niet door wijsgeeren en natuurkundigen; de onze is dan ook evenmin vrij van zulke gebrekkige uitdrukkingen als elke andere. — Doch minder oor liever geen verschooning, verdienen de zoodanige, die getuigen van een verkeerde opvatting van hetgeen voor ieders ogen ligt, en door iedere beoordeeld kan worden; zij verraden een scheef en onjuist denken. In dit opzicht onderscheidt onze taal zich gunstig van andere. Bij een vergelijking van Nederlandsche woorden met de daarop beantwoordende in vreemde talen blijkt doorgaans, dat de onze even juist als juister gedacht zijn. Zoo is bijvoorbeeld ons eigenwoord even goed als het Engelse railway en als het Italiaansche strada of via ferrata; maar klaar blijkt veel juister dan het Fransche chemin de fer, het Spaansche camino de ferro, het Duitse Eisenbahn en het Deense Jernbane. Gedachte spelingen als Engelsch handkerchief, of zelfs wel neckhandkerchief (nek-hand-hooiddeksel) bezitten vrij gelukkig niet. Doch het is mij geenszins mijn voornemen een lofrede op onze taal te houden, ik zal integendeel een aanklacht tegen haar inbrengen; niet tegen onze taal in het algemeen, maar bepaaldelijk tegen het Nederlands van de 19e eeuw. Wij zijn de schuldigen. Wij hebben een geheele klasse van onberispelijke uitdrukkingen, door het voorgeslacht gevormd en tot aan het einde van de vorige eeuw ongeschonden bewaard, op de onverantwoordelijkste wijze bedorven, en er taalmonsters van gemaakt, die misschien bij geen ander volk hunne wedergaarden vinden. — Gelukkig dat de zaak niet hopeloos staat, dat de onberispelijke vorm zeer gemakkelijk kan hersteld worden; vooreerst om dat de taal des dagelijkschen levens dien onvermiemd heeft behouden; vervolgens omdat de vereiste wijziging zeer gering is te noemen en, om zeggen, geen verandering in de uitspraak vordert. De door mij bedoelde uitdrukkingen zijn tijdsbepalingen, die het antwoord geven op de vraag: hoe laat? Uitdrukkingen derhalve, die dienen om een punt in de tijdintekte aan te wijzen. — Ten einde over haar aard te oordelen, moeten wij ons herinneren, dat de menschelijke geest zich de tijd als een ruimte voorstelt, en wel als een lijn. De meeste uitdrukkingen, die op den tijd betrekking hebben, zijn dan ook aan de ruimte ontleend. Men zegt: het een of ander gebeurde in die tijd, op die tijd, omstreken van die tijd, omtrent die tijd; — voor, bij, tegen, om zevenen; — men spreekt van een tijdpunt, een tijdelijkheid, een tijdruimte; — men oordeelt van een lijn, even goed als van een lijn, dat bij lang of kort is. Het ligt dus klaarblijkelijk in de richting van ons denkvermogen ten opzichte van de ruimte; deze is het model, waaraan men zich richt. Wij hebben derhalve te vragen: hoe bepaalt men de ligging van een punt in de ruimte, in een lijn? Het antwoord vereist geen diepzinnig onderzoek, geen omzichtige proeven om de natuur haar geheimen te ontlokken; het ligt gereed. Men neemt een bekend punt als oorsprong, als punt van uitgang aan, en meet de ruimte tusschen die oorsprong en het punt, welks ligging bepaald moet worden. Het aantal tussenchinliggende lengte-eenheden geteld, dan is het werkstuk volbracht. Bij den tijd zal men op dezelfde wijze moeten handelen. Het punt van uitgang, dat als bekend ondersteld wordt, wisselt daarbij echter in een etmaal twee malen af; nu is het de middag, dan de middernacht. De eenheden, waar mee men meet, zijn uren, hunne deelen en onderdeelen heten minuten, secunden enz. Is dat alles boven bedenking verheven, dan is ook de natuurlijke vorm bekend, die de tijdsbepalingen behooren te hebben. Evenzoals men zegt; dat zeker voorwerp drie of vier voeten van den muur staat, dat een dorp drie of vier mijlen van de hoofdstad ligt, evenzo behoort men te zeggen, dat iets te of om drie of vier uren na den middag zal geschieden, hetgeen kennelijk niets anders betekent, dan dat de afstand in tijd tussendeben den middag en het bedoelde tijdstip drie tijdseenheden of men zal bedragen. Het is natuurlijk, dat de meervoudsvorm vereist wordt, wanneer de maat meer dan eenmaal in den afstand begrepen is, bij bepalingen van tijd evenzo als bij bepalingen van ruimte. En inderdaad wij handelen zoo en voldoen aan het genoemde vereiste, behalve alleen bij die soort van tijdsbepalingen, waarop ik thans het oog heb. Wij zeggen: Dit gebeurde twee eeuwen voor of na 2.00 Google ( 87 ) Carthago; De koning stierf drie jaren, vijf maanden en zes dagen na een troonbestijging; Het kind werd drie weken na zijn geboorte gedoopt; Bij overleden zes uren na de operatie. — De antwoorden op de vraag: Hoe laat na den middag of na den middernacht? zullen dus consequent moeten luiden: Te of om drie uren, vier uren enz.; en zulke onberispelijke uitdrukkingen hebben onze voorouders, o.a. HOOFT, BOND, WASNAAIB, de Dames WOLFF en DEKEN, zoals nog blijkt uit onze spraakgebruik; en zijn nog door WILKINS in zijn Spraakkundig, en door ons geachte medelid Prof. BOLL in zijn Nederlandsche Spraakleer uitdrukkelijk getoetschreven. Voor ons, zonen der zoo bij uitstek maatschappelijke 19e eeuw, bleef de eer gespaard om die uitdrukkingen te vervolgen; wij schrijven: ten drie ure, ten half vier ure enz. Ongetwijfeld geschiedde zulks de eerste maal om voornaam te schijnen; want wie niet pedant is, zegt in het dagelijks leven, even goed als het volk; om drie uren of om drie uur, om halve vier.' Dat het volk daarbij aan een meervoud denkt, blijkt overtuigend uit de meerderheid van de meervoudsvormen bij tweeën, voor drieën, tegen vieren, na vijven, over zeventien. Veroordeelen wij echter niet te snel; laten we zien, of de uitdrukking ten drie ure misschien te verdedigen, en mogelijk nog wel beter is dan de verworpene onder onze voorouders. Ontleden wij haar te dien einde. "Wat is ten tijde wat uur? wat kan ten drie uur volgens ons spraakgebruik betekenen? "ten" is een samentrekking van twee woorden ; hier, in dit geval, van het lidwoord het, dat in de 3e naamval het luidt, en van het voorz. te, dat in zulke samentrekkingen steeds de 2e naamval behaalt. Wij hebben hier dus een datief, en wel een enkelvoudigen, vermits uur volgt, en alle datieven van het meervoud niet alleen nu, maar ook voorheen, het woord mocht sterk of zwak verbogen worden, eindigden. Aan een meervoud valt hier dus niet te denken. "tijd" kan, oppervlakkig beschouwd, niet slechts de datief van het onzijdige uur, maar ook van het vrouwelijke uur worden. Het toont echter duidelijk, dat wij met de onzijdige vorm, niet met de vrouwelijke vorm te doen hebben; in het laatste geval zou men de drie uur zeggen. De vrouwelijke vorm zou trouwens hier geheel ongepast zijn. De are wordt thans nooit absoluut en als tijd maat gebezigd, maar als tijdstip, en steeds met betrekking tot hetgeen er in voorvalt: in de uur der benauwdheid, in de uur des dood, in de uur der verzoeking. Bij te deze uur, te die uur denkt men niet aan den tijd, hoe laat; en uitdrukkingen als ter zelfde uur behooren uitsluitend tot den plechtigen bijbelkanselstijl. Derhalve bestaat de geheele uitdrukking van drie uren uit het onzijdige uur, in den derde naamval van het enkelvoud, geregeerd door het voorzetsel te, en vergezeld van het meer voudige telwoord drie. Hier kan eene bedenking oprijzen. De vorm van het enkelvoud, zegt men, vervangt in vele gevallen bij een bepaald telwoord die van het meervoud. Men spreekt immers van drie voet, drie duim, drie pond, drie lood, drie gulden, drie man; men zegt, dat iets twee jaar of drie uren geduurd heeft: de vorm is dan wel die van het enkelvoud, maar men bedoelt een meervoud. Kan nu bij ten drie uren niet eene dergelijke opvatting moeten plaats hebben? Dit venooeden kan slechts een oogenblik bestaan; bij enig na denken blijkt, dat zowel de s van uren als het lidwoord, dat in ten verborgen is, volstrekt vreemd is aan de onderstelling aan te nemen. De uitdrukkingen drie pond, drie el, drie gulden behooren tot die soort van gebreken niet logische zegswijzen, die het gevolg zijn van het streven om twee min of meer strijdige begrippen te vereenigen, waarvan ik zooeven gewaagd heb. Hier is het te doen om eene veelheid als eene eenheid voor te stellen. Drie pond is en blijft eene veelheid; en de voorstelling daarvan wordt niet geloochd, maar, door het weglaten van den meetvoardelstroom, slechts een weinig naar den achtergrond geschoven. Eene zodanige zonde tegen de logica als het vereenigen van een waar enkelvoud met een meervoudig telwoord begaat de taal slechts in schijn, niet metterdaad. Dit blijkt bij de woorden als dag - dagen, slag - lagten, lid - leden, schip - openen, gemeten - gemeten, die in het meervoud een anderen klinker hebben dan in het enkelvoud. De zodanige woorden worden bij een telwoord in de regel alleen in de volledige meervoudsvorm gebruikt. Men zegt wel, dat een oorlog drie jaar, dat eene vergadering drie uur geduurd heeft, maar niet, dat een regen drie dagen heeft aangehouden; men spreekt wel van een bende van 100 man, maar niet van een maatschappij van 100 lid, noch van een vloot van 100 schip. Daarom heet het bekende eilandje: De Tien Gezellen, niet: De Tien Gemeten; ofschoon de schijnbare enkelvoud zo goed daar evenzeer gepast zou zijn, als bij driesprong, vierkant, vijfhok, achtvlak enz. Dag, lid, schip, gemeten zouden als uitdrukkelijke enkelvoudsvoormen, tegen de bedoeling in, de hoorder of lezer dwingen om aan een enkelvoud te denken. De uitgangen een pak, staan en veertien dagen, met de klinker van het meervoud, bewijzen duidelijk, dat men niet met een waren singularis, maar met een verkorte pluralis te doen heeft. Dit wordt nader bevestigd door de woorden op een toonzende e. Men spreekt nooit van drie roeden, drie ellen, drie once, drie mudde; men heeft de gebeele meervoudsuitgang en daarmee ten aan de e, en zegt: drie roe, ellen, onten, mud; — woorden, die de e niet kunnen missen, hebben alleen de volle meervoudsvorm: drie eieren, drachmen, maatjes; en ofschoon men drie pas zegt, hoort men nooit van drie schrede, drie ellen, noch van drie treen of tree. De taal vermijdt dus in zulke gevallen, onmiskenbaar opzettelijk, alle vormen die noodzaken bepaaldelijk aan het enkelvoud te denken. Wat reden zou er zijn om in ten drie ure, met de uitgang van den enkelvoud, eene uitzondering te zien? Doch al wilde men luchtig over die zwarigheid heen stappen en onze uitdrukking desniettemin voor eens te betekenen met te drie uren houden, het lidwoord dat in ten schuilt, verbiedt het volstrektelijk. Het zou dwaas zijn te zeggen: De kocher eist de drie voelen van den nacht. Bet dorp ligt de drie mijlen van de stad; men zou na tuurlijk terstond vragen: welke drie voeten? welke drie mijlen ? Ten drie uren, d. i. te den drie uren , zou tot de zelfde vraag aanleiding geven, waarop men evenzeer het antwoord zou moeten schuldig blijven. — Er rest dus wel niets anders, dan te erkennen dat in ten drie ure geen verkort meervoud, maar de verbogen datief van het enkel voud voorkomt. Die uitdrukking zegt dus ontwijfelbaar zoo veel als te den drie ure, of, zoo wij te door het synonieme om vervangen, zooveel als: om het drie uur; hetgeen, in het Latijn overgebracht, neerkomt op het ongerijmde tribus hora; — eene andere opvatting laat de vorm niet toe, is niet mogelijk. Ik zal wel niet noodig hebben op de contradictie te wijzen, die er gelegen is in een meervoudig telwoord met een enkelvoudig zelfstandig naam. Het voorbeeld, aanwijsbaar voor iedereen, wordt verwezenlijkt in de uitgangen van sommige woorden, die de onverbeterbaarheid van zulke een uit de duikking voortvloeit; ook weet ik zeer goed, dat niemand haar opvat. Men merkt dan niet aan, dat een hoofdgetal allemaal een meervoudig telwoord vervangt, bij het achter het substantief staat, b.v. in hoofdstuk drie, vers drie, psaalm drie, waarvoor men nooit drie hoofdstuk, drie vers, drie psaalm zegt. Men bemerkt dus niet, dat men op die wijze de taal geweld aandoet. Doch nemen wij aan, dat die taal verkrachting er door kan, dat ten drie ure voor de derde tijd gelden mag; maar zien wij of voor dertig uren hetzelfde kan betekenen als het onberispelijke te drie uren. Dit laatste wijst een onbepaald punt in de tijdruimte aan, streng genomen, gelijk sterrenkundigen veelal doen, groter dan een seconde, en het geeft te kennen dat dit punt op drie uren aanstaand van den middag of van den middernacht ligt. Doch voor derde uur is niet de aanwijzing van een tijdpunt, maar van de ruimte van een heel uur van 60 minuten, van 3,6e00 seconden, van 2,16,000 milliseconden. Hier is het punt: Leve de vrijheid! we kunnen uit 2,16,000 punten naar believen kiezen! Keen, zacht wat; zóó is de meening niet. Het bedoelde punt behoort niet tot dat tweehonderdduizendtal, volstrekt niet; het behoort niet tot het derde uur, evenmin als tot het vierde, het ligt precies tusschen beide in; het is de grens, de afscheiding van de twee opeenvolgende uren. Erger wordt het nog, wanneer er minuten en seconden bijkomen; dan nemen alle grammatica en alle gezond ver stand voor goed afscheid. Welke redelijke zin is er toch te hechten aan uitdrukkingen als : ten drie uur en vijftien minuten ? Vijftien minuten zegt men niet, en zoolijk al zei, dan wees men twee punten aan; aan de derde uur, en één aan de vijftiende minuut. Neemt men het woord in het meervoud, dan ontstaat de vraag; bij welke minuut van het derde uur moeten de 15 opgeteld worden? Bij de eerstep of bij de tweede of bij de laatste of bij welke toch? — En wat een onhandigheid! Wat een bespotting van alle orde en regelmaat, kortom van hetgeen men stijl noemt! Er komt nog iets bij, dat verdient in aanmerking; genomen te worden. Wij Nederlanders zijn grote puristen; wij verwerpen als barbarisme elke uitdrukking, naar een vreemd model gevormd, al is zij op zichzelf genomen volmaakt goed, wanneer wij reeds een echt Nederlandsche benaming voor hetzelfde denkbeeld bezitten. Rijnwijn b.v. is een Nederlandse woord, even goed als Moezal-wijn, en toch wordt het met recht verworpen, omdat wij sinds eeuwen Rijnwijn gezegd hebben. Bij ten drie uur heeft een verwerping van datzelfde, zeer verstandige beginsel plaats, en dat wel onder de verzwarendste omstandigheden. Ten drie uur, dat niet aan het volk, maar aan de geletterden is ontstaan te danken te hebben, is een latinisme waar aan geen baar deugt, en daarvoor verwerpen we een grammaticaal en logisch onberispelijke echt Nederlandsche uitdrukking, die eeuwen lang gegolden heeft. Laten we nu onze rekening opmaken. De uitdrukking "twee we" is 1°. strijdig met het hedendaagse spraakgebruik: ook zij, die 266 schrijven, zeggen in het dagelijks gebeuren of te drie uren of uur; 2°. strijdig met het gebruik onze vaderen; zij schrijven te drie uren, en hebben dus ongetwijfeld ook gesproken; 3°. strijdig met het gezond verstand: het is niet maar een gebrekkige, het is een geheel verkeerde uitdrukking, die iets anders te kennen geeft dan men bedoelt. Zij noemt een uur, en zij meent een oogenblik; en dat oogenblik ligt niet eens binnen dat uur, het maakt slechts de grens aan waar het eindigt. Men drukt zich daarmee niets verstandiger uit dan wanneer men zei: Ge weet, een oude man was; nu dien nacht ik u, maar ik bedoel zijn dood. 4°. strijdig met alle regelmaat; want alle andere tijdsbepalingen, mits er slechts het woord uur niet in voor komt, bestaan, naar behooren, niet meervouden zonder lidwoord. Wij zeggen; Dit gebeurde duizend jaar voor Christus; De vorst deed drie jaren, vijf maanden en zes dagen na zijn troonbestijging afstand van de regering; Ze stierf drie uren na de bevalling; maar niet de drie jaar, het drie uur enz. 5°. strijdig met de Grammatica: zij verkracht een algemeen erkende taalregel, die de plaatsing van het telwoord achter het substantief gebiedt. Er heeft een ongehoorde omzetting van woorden plaats, die, zoo zij meer ingang vond en ook in andere gevallen werd toegepast, tot allerlei verwarring en zelfs tot processen aanleiding geven zou. 6°. strijdig met de zuiverheid onzer taal: zij is een barbaarse van het slechtste allooi, die een deugdelijke, echte Nederlandsche uitdrukking dreigt te verdringen. Ik vraag u, Mijnheer, of ik de zaak overdrijf, wanneer ik zeg, dat de bedoelde uitdrukking en haar gelijkenden in alle denkbare opzichten strijden met een goeden stijl, en beweer, dat zij veel erger zijn dan één der woorden, die wij in deze eeuw opzettelijk uit onze taal verbannen hebben ? Er is echter één argument, dat men, ook na dit, voor het behoud van onze onderhemsche schrijfwijze zou kunnen aanvoeren, en dat, zoo ik mij niet bedrieg, werkelijk wel eens aangevoerd is. Men zou zich namelijk op het Gebruik kunnen beroepen en zeggen: „Wat 50 of 60 jaar in zwang geweest is, moet als gewettigd beschouwd worden." — Men heeft altijd veel geaccordeer met „het Gebruik", dat men gewoonlijk voor een onveroordeelbaar land aanzag en gaarne de vreemde taal noemde, omdat men niet bedacht, dat er vanzelf tweeërlei gebruik is: een wettig en een onwettig. Wij bezigen een aantal uitdrukkingen, die niet met de hedendaagse taalregels overeenstemmen, bijvoorbeeld: inderdaad, blootshoofds, die thans in de daad, blooten hoofds zouden moeten luiden. Wij behouden ze, omdat ze wetelijk zijn; want zij stemmen overeen met de taalwetten, die heersten in den tijd, toen zij ontstonden. Het Gebruik is daar in zijn volle recht. Doch geheel anders staat het met de hier bedoelde uitdrukkingen; deze waren van den beginnen af evenzeer met de toenmalige taalregels als met het gezond verstand in strijd. Zulk een gebruik heeft nooit recht van bestaan gehad, en het is plicht er alle gehoorzaamheid aan op te zeggen. Een misbruik wordt door geen tijd van jaren lofwaardig, evenmin als onzin ooit door den tijd in geest kan veranderen. En bovendien, kan men wel van meer dan van een half gebruik spreken, wanneer het alleen in de schrijftaal bestaat, maar in de spreektaal nooit ingang heeft kunnen vinden? Het beroep op het Gebruik, zoo het hier al den naam van argument verdient, is derhalve in elk geval een uiterst zwak argument, dat de menigvuldige grieven zeker niet kan opwekken en krachteloos maken. Nee, ik nu in aanmerking, dat geen der drie door mij genoemde omstandigheden, die een onlogische uitdrukking verschoonbaar maken kunnen, hier aanwezig is: geen diep verborgen natuur der dingen of schijnbedrieglijkheid; geen verandering in den staat der zaken, sinds de zegswijzen ontstonden; geen streven om twee begrippen te vereenigen, dan vermeen ik, Mijnheeren, dat de bedoelde schrijfwijzen vlekken zijn, die onze taal ontsieren; barbarismen van de eerste soort, waar ieder, die zuiverheid van stijl op prijs stelt, zich voor behoort te onthullen, en die, zoo het doenlijk is, moeten worden verbannen. Het onmogelijk schijnt zulks niet, als men slechts denkt aan daadzaak, daartoe behoort, die, eigendommelijk en meer andere, die men heeft weten buiten gebruik te brengen. Het zou niet bij mij opkomen woorden als potlood, oorijzer enz. te willen afschaffen om ze door de juistere ijzerkool, oorgoud of iets dergelijks te vervangen; die uitdrukkingen leven in de mond van het volk, en de nieuwe zouden niet verstaan worden. Doch hier zijn alle kansen anders. Het behoefte geen nieuwe, vreemd klinkende zegswijzen uitgedacht, er behoefte niets verkeerd afgeleerd te worden. Het volk bezit de goede, oude uitdrukkingen; het heeft ze ongeschonden bewaard. De taal des dagelijkschen levens, waarvan de schrijftaal een veredeling, geen verknoeiing behoort te zijn, protesteert ieder oogenblik luide tegen een bederf, dat van de geleerden is uitgegaan, die zichzelf veroordelen door zichzelf om drie uren (of uur) te zeggen. Niemand behoefte dus zijn mond geweld aan te doen; het is slechts de dode pen, die gedwongen moet worden een andere gewoonte aan te nemen. Dat zij, die de wond hebben geslagen, haar ook heelen; dat de geletterden tot het gezonde begrip en tot de zuivere taal terugkeren, aan beiden inconsequenties een einde maken, en door hun voorbeeld ten minste een poging aanwenden om hun blinde navolgers op den rechten weg terug te brengen. Mocht men kunnen besluiten het wereldlijke misbruik af te schaffen, dan vervalt ook vanzelf de redenering ten half drie ure, d.i. ter half derde ure. Zij is wel minder onlogisch, maar strijdt daarentegen meer tegen de taal en de grammatica; zij voegt een nieuwe taalfout bij de reeds aanwezige. Het is duidelijk, dat men zou moeten zeggen ter halver derderde ure of ter helft der derde ure. Te halve drie uren is insgelijks af te keuren. Ieder, die een greintje taaltact bezit, gevoelt dat deze uitdrukking even weinig deugt als de vorige; en bij een naderende beschouwing wordt zulks klaar en duidelijk. Een half doosje zakdoeken is niet elf en een halve doek, maar zes doeken; en zo kan het half ieten uren wel niets anders betekenen dan het vijfde uur. Ook hier behoef ik niet te vermelden dat we ook hier geen nieuwe zegwijze te bedenken. Het volk bezit er een; en dat toont ook hier dat het met zijn taal handiger weet om te gaan dan de geleerden: het zegt half drie, halvier. Volgens onze taaletgenomen volkomen onberispelijk, mits men die uitdrukkingen goed opvat en goed schrijft, namelijk als compositie. Immers onze taal maakt gebruik van samenstellingen ter aanduiding van begrippen, die, wilde men ze zuiver logisch uitdrukken, een tamelijk lange omschrijving zouden vragen. Zij noemt dan slechts twee begrippen, waar het aan de hoorder over laat, er de onderlinge verhouding zelf bij te denken. Hoe verschillend toch zijn de verhoudingen tussen de samenstellingen deel en heel van bloedbroeder, bloedveld, bloedgetuige, bloedverwant, bloedwraak, bloedworst; van huizenknecht, huislook, huismus, huurgraad, huurprikker; de taal drukt dat verschil niet uit, maar laat het er bij de hoorder, en toch iedereen verstaat die woorden. En hoeveel moet er bij het woord theeblad en dergelijke, die ieder evenzeer begrijpt, niet toegevoegd worden? Dat wij van halftureel, halfdrie enz., werkelijk composities maken, blijkt uit de uitspraak, welke met die van halfblind, halfdood, halfweg e.a. overeenkomt. De compositie wordt duidelijk gehoord bij een vergelijking der uitdrukkingen: Hij is half blind, heeft maar één oog, en hij zag halfblind aan het schijnende licht; De boom is maar half dood, de ene helft leeft nog, en het grauw sloeg den armen man halfdood. Doch zijn de uitdrukkingen halftwee, halfdrie, halfmeer 'ear.. waarlijk samengestelde woorden, dan strijden zij niet met het gezond verstand; dan behoeft men ze niet op te vatten als de helft van twee, drie enz.; zij zijn eenkel, dat men de begrippen van half en twee op zekere bepaalde wijze moet verbinden. Het zijn dan een bijzondere soort van samenstellingen, ter aanwijzing der halve uren opzettelijk gevormd, gelijk ook blijkt uit het eeuigszins overtollige halve een, waarvoor men desnoods om een half uur (gelijk op een halve mijl) had kunnen beginnen. — De taal eist dus, dat men zegge: De kerk begint te kalan, te halfzes, en dat men de laatste woorden aan elkaar verbindt. Wie die uitdrukkingen plat voor komen, die schrijft bij bijzonder deftige geloofsheden: De plechtige optocht zal te drie en een half uur na den middag plaats hebben. Heb ik niet gebeeld vals geredeneerd en mijzelf bedrogen, dan heb ik de volgende uitkomsten gekregen: mijn handelen in overeenstemming met het voorgeslacht, met het hedendaagse taalgebruik, met het gezond verstand, met de regelmaat, met de spraakwet, met de zierlijkheid onzer taal, in één woord met alle denkbare eischen van een goed stijl, indien vijf zeggen en schrijven: te of om één uur; te of om tien uren, drie uren enz.; of, in gemeenzame stijl, met afkapping van de meervoudsbuitgang: te of om twee uren, drie uur enz.; te of om halfeen, halftwee enz. Een goede stijl eist gelijkvormigheid in de deelen of leden eener zelfde uitdrukking; dus ook de volle meervoudsvorm van uur, als er minuten en sekonden bijkomen, omdat deze woorden den verkorte meervoudsvorm niet toelaten; derhalve: te drie uren, vier minuten en vijf sekonden. Wat de keus tusschen de voorzetsels of en te betreft, het behoefde nauwelijks gezegd te worden, dat zij voor de betekenis deze woorden zelf wordt aangewezen. Om aan te geven in den omtrek, in de nabijheid, en laat dus enige speelruimte over; te bepalen de juiste plaats. Daarom wordt dit het dagelijksch gesprek meestal om gebruikt; doch is het gepaste woord, waar een nauwkeurigheid vereist wordt. Wie om bezigt, geeft te verstaan, dat het op een minuut vroeger of later niet aankomt; doch met de nauwkeurigheid een sterrenkundige opgave zou bet strijden. Men zal zeggen: Ik kom om twee uur bij u; maar: Te zóó en zóó laat passeert de zon de lijn. Precies om vijf uur behelst een contradictio in terminis; men mag het zeggen, maar men behoort het niet te schrijven. MARKEN IN PEIBSLAND, In de laatste jaren is in de marken of getemde gronden, niet alleen in ons vaderland, maar ook in andere landen, veel aandacht voor deze marken te noemen. Men heeft in die marken ook een zeker kenmerk meenen te vinden voor de onderafdeling der oude bewoners van ons land. De marken zouden namelijk alleen of bij uitnemendheid eigen zijn geweest aan de Saksers; niet aan de Franken en Wizen. Zo ver men dus nog marken van het oosten tot het westen; noorden en zuiden in ons land vindt of vond, zo ver zonden de Saksers zich ook hebben uitgestrekt. Oppervlakkig beschouwd vallen inderdaad hier en daar de grenzen, die men bij deze of gene volksstam ook om andere redenen mag aannemen, samen met de grenzen der marken, b.v. hier te kroningen en elders de grens van het land Friesland; en waar de marken die grenzen schijnen te overschrijden, laat zich dit verklaren door aan te nemen, dat de bewoners Franken of Friezen, de markeninrichting van de naastbij wonende Saksers hebben overgenomen, of wel men meent onderscheid te vinden tussen deze en gene markeninrichting en die, welke men in de oudstijd Frankische streken, b.v. de Veluwe, de Benthe, enz. aangetroffen wordt, niet voor gelijksoortig, niet toch zulke ware marken te moeten houden, als in Overijssel, het Graafschap Zutphen, Drenthe aangetroffen worden en overeenkomen met die in het naburige Münsterland of Westfalen. Men heeft echter ook gevonden, dat de inrichting der marken een zeer uitgestrekte invloed, en vooral is geweest, ja, algemeen te houden voor den oorspronkelijken maatschappelijk en, maar naar de aard van het land en volk gewijzigde toestand, niet alleen in oud-Duitsland, maar ook in meer landen van Europa, even als zij in vele andere wereldstreken de heerschende was en nog bestaat, waar de invloed der beschaving den natuurlijke staat van land en volk nog niet is te boven gekomen. Bij zulk een uitkomst, waartoe de ruime behandeling van dit onderwerp geleid heeft, moet die beperking, welke men alzoo aan de markeninrichting in een land wil geven en haar toepassing op de bevolking, op zijn minst genomen, vermoeden, en tot nader onderzoek aansporen. 