Tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap, 1876, 01-01-1876 
Naar aanleiding van het bespreken door den heer Witkamp van de kaarten van het topografisch bureau, ontstond een gedachtenwisseling tusschen spreker en den lieer Rodi de Loo. De laatste sprak de meening uit, dat op de nieuwere bladen der kaarten allicht veel minder onnauwkeurigheden voorkwamen. Toen de heer Witkamp verklaarde ze ook daarop aangetroffen te hebben, (b. v. met koolzaad begroeide streken nog als met water bedekt voorgesteld) wees de heer Rodi de Loo op den tijd, die soms tusschen de vervaardiging en de uitgave der kaarten moest verloopen en op de moeilijkheid van 't aanbrengen van gedeeltelijke veranderingen. De Heer Witkamp beaamde dit laatste, en zou daarom ook wenschen, dat gecorrigeerde bladen geheel nieuw werden gegraveerd, en niet de oude steen werd gebruikt. Overigens bracht hij hulde aan die zoo net uitgevoerde kaarten, welke hem op zijn uitstapjes door het vaderland een bijzender genoegen gegeven hadden. Thans was aan de orde het doen van mededeelingen en de behandeling van vraagpunten. De heer G. Kolff van Leiden, opende die op hoogst aangename wijze, door het Genootschap ten geschenke aan te bieden den Algemeenen Atlas van Nederlandsch-Indie, samengesteld door de H. H. P. Baron v. Melvill van Carnbeé en W. F. Versteeg. Spreker bracht daarbij een warme hulde aan de nagedachtenis van eerstgemelden vervaardiger, den zoo verdienstelijken geograaf, die ongetwijfeld de oprichting van het geografisch Genootschap met de warmste belangstelling zou begroet hebben. — Het geschenk werd door de vergadering met toejuiching aanvaard. De Heer Dr. C. Leemans wenseht, naar aanleiding van het voornemen, dat de leden hebben om na afloop der vergadering het ethnologiseh museum te bezoeken, de aandacht der bezoekers reeds vooraf te bepalen bij het ontoereikende en ongeschikte der localen, waarin zich thans de verzamelingen bevinden. Hij geeft den wensch te kennen, dat het Genootschap hem krachtig moge ondersteunen in zijn pogingen, om hierin verbetering te brengen. Nadat de H. H. J. K. J. de Jonge, de Voorzitter en de Heer Leemans daarover nader van gedachten hadden gewisseld, en o. a. herinnerd was aan het plan, om bij de oprichting van een nieuw academiegebouw daarin verbetering aan te brengen, (wat echter, naar het oordeel van den Heer Leemans, de zaak te veel op de lange baan zoude schuiven), werd besloten, dat het door den Heer Leemans geopperde denkbeeld nader door het Bestuur in overweging zou genomen worden. Prof. van de Sande Bakhuyzen berichtte namens de commissie, welke naar het eiland Réunion zal gezonden worden, ten einde daar den overgang van Venus over de zon waar te nemen, dat zij zich volgaarne, tijdens haar verblijf op dat eiland, zooveel haar bezigheden zouden toelaten, beschikbaar stelde om vragen uit het gebied der aardrijkskunde, die het Genootschap haar mocht voorleggen, te beantwoorden. Het Bestuur verklaart zich dankbaar voor dat heusehe aanbod, zal gaarne onderzoeken, welk nuttig gebruik van de zending zou te maken zijn, en verzoekt bij het aan de hand doen van gegevens en vraagpunten de ondersteuning van alle leden van het Genootschap. Prof. G. K. Niemann te Delft verzoekt eenige inlichtingen aangaande de reizen van den. heer Langenhoff op Sumatra en Borneo. De voorzitter hoopt, dat zich een gelegenheid zal voordoen, om hem die namens het Genootschap te verschaften. De heer Dr. Hartogh Heys van Zouteveen deelt mede, dat hij het anthropologisch congres te Wiesbaden heeft bijgewoond, waar besloten werd tot het uitgeven eener kaart van de praehistorische monumenten, die in Duitschland, België en Nederland worden gevonden. Spreker heeft voor zich de vervaardiging op zich genomen van die van eenige provinciën van ons land, en roept daarvoor de ondersteuning in van zijn medeleden, meer bijzonder die van de H. H. Leemans en Witkamp. Beide H. H. verklaren zich daartoe bereid. Het ver gevorderde uur, waarop de vergadering gesloten werd, was oorzaak, dat het bezoek, aan het ethnologisch museum gebracht, zich tot enkele personen bepaalde. Een grooter aantal leden begaf zich naar de academische Bibliotheek, om met de uitgebreide en hoogst belangrijke verzameling kaarten uit het legaat Bodel-Nijenhuis kennis te maken. Die verzameling werd met groote belangstelling bezichtigd, en door de kenners om haar belangrijkheid bewonderd. VERSLAG van den toestand van het Aardrijkskundig Genootschap, uitgebracht ter Alge mee 11 e Vergadering, gehouden te Leiden den 25 October 1873. Getuigden de talrijke opkomst en de werkzaamheden der vorige Algemeene Vergadering van een warme belangstelling in het plan der oprichters, het is voor 't Bestuur van het Aardr. Genootschap een aangename taak U thans reeds op meer dan één punt te kunnen wijzen, waaruit blijkt, dat het jonge Genootschap niet alleen volkomen gegrondvest is, maar ook geheel en al in werking is getreden. Als een zeer heugelijke tijding meent het Bestuur voorop te moeten stellen het bericht, dat Z. K. H. Prins Hendrik der Nederlanden het beschermheerschap heeft willen aanvaarden. Reeds één of twee dagen na de verzending van den uitnoodigings-brief mocht het Bestuur zich in een antwoord verheugen, waaruit bleek, dat Z. K. H. met zeer veel genoegen het beschermheerschap aannam. De algemeene bijval, waarmede in de vorige vergadering het voorstel tot het doen der uitnoodiging werd begroet, geeft de zekerheid, dat gij, M. H., met het Bestuur de overtuiging zult deelen van het groote gewicht dier aanvaarding voor den bloei van het genootschap. Wegens zijn vertrek naar Luxemburg heeft Z. K. H. tot zijn groot leedwezen de vergadering van heden niet kunnen bijwonen. Het aantal leden werd van den 3 Juni tot ultimo September met 40 vermeerderd. De lectuur van de namen der nieuwe leden kan ons daarom geschonken worden, dewijl zich in het eerste nummer van het tijdschrift een volledige naamlijst van alle leden zal bevinden. Met deze 40 was het aantal leden tot 200 gestegen, een cijfer, dat, in aanmerking genomen de geringe uitgestrektheid van Nederland en het groot aantal Nederlandsche genootschappen, niet gering mocht genoemd worden, vooral niet in vergelijking met vreemde landen en andere aardrijkskundige genootschappen. Reeds met dat cijfer stonden wij in verhouding der bevolking door ons ledental boven Frankrijk, Italië, Oostenrijk, Pruisen en andere landen. Toch meende het Bestuur, dat het vroeger verspreide concept-reglement allicht niet in handen was gekomen van al diegenen, welke het gaarne had zien toetreden. Het heeft dus het definitieve reglement met circulaire alsnog doen toekomen aan hen, van wie het vermoeden kon, dat zij na uitnoodiging zouden toetreden, en van wier medewerking het voor 't Genootschap groot nut verwachtte. Vooral de vertegenwoordigers van handel, nijverheid en scheepvaart had het daarbij op het oog, daar toch ons reglement niet alleen de belangen van de aardrijkskunde en het aardrijkskundig onderwijs tracht te bevorderen, maar evenzeer die van bovengenoemde, voor ons land zoo belangrijke takken van volksbestaan. Van die uitnoodiging stelt zich het Bestuur goede gevolgen voor. Reeds zijn na ultimo September 30 nieuwe leden toegetreden. Op den 24 October, vóór de opening dezer vergadering, steeg het aantal leden zelfs tot 238. Van deze wonen te 's Hage 61, te Amsterdam 40 te Leiden 22, te Utrecht 21, te Rotterdam 14, te Delft 14, te Arnhem 6, te Middelburg en Nieuwediep 4, en in verscheidene andere plaatsen 2 of 1. De H. H., welke in Uw vorige vergadering tot leden van het Bestuur werden verkozen, aanvaardden, met uitzondering van den heer Buys Ballot, die benoeming, en verdeelden onderling aldus de bij art. 12 van ons Reglement genoemde betrekkingen. Voorzitter, Prof. P. J. Veth; le Secretaris, Dr. C. M. Kan; 2e Secretaris, de heer N. W. Posthumus; Bibliothecaris, de heer W. F. Versteeg; Penningmeester, Dr. I. Dornseiii'en. Het bestuur vergadert eiken len Zaturdag der maand in een lokaal der Handelschool te Amsterdam, 2 waar ook voorloopig gelegenheid tot plaatsing der Bibliotheek is gevonden. Vooral uit de vele geschenken, reeds voor die bibliotheek ingekomen, zoowel van leden als van niet-leden, spreekt een heugelijke belangstelling voor het Genootschap. In het eerste nummer van ons tijdschrift • zal een volledige lijst dier werken en gevers voorkomen. Tiians zij alleen vermeld, dat de catalogus nu reeds ruim 70 nummers bevat, door 15 personen ten geschenke gegeven. De instructie van den Bibliothecaris wordt in gereedheid gebracht. Zoolang deze nog niet gereed is, zal de Bibliothecaris kaarten, atlassen en boekwerken (niet de plaatwerken) tegen ontvangst van regu voor één maand kunnen uitleenen. Ten gebruike der bezoekers van de bibliotheek heeft de heer Versteeg in bovengenoemd lokaal nedergelegd de Indian Atlas, zijnde een verzameling kaarten, ten gevolge der officiëele opneming van Britsch Indie in het licht verschenen, en de Voyage (Texploration en Indo-Chine avec Atlas de Geographie et Atlas pittoresque van Francis Garnier. De heer M. H. Jansen heeft zich bereid verklaard op de zelfde wijze de Historische Beschrijving der reizen van den abt Prévost te deponeeren. De uitgave van het Tijdschrift, een zoo belangrijke zaak, was voor het Bestuur in meer dan één vergadering een voorwerp van langdurige en ernstige bespreking. Hier gold het zich langzaam haasten. Over den inhoud, den omvang, de redactie werd uitvoerig beraadslaagd, terwijl evenzeer de conditiën, met II. H. uitgevers aan te gaan, herhaaldelijk besproken werden. Het Bestuur durft zich thans vleien den goeden weg gevonden te hebben. In den beginne zal aan dat tijdschrift niet te groote uitgebreidheid gegeven worden; de keuze der stukken wordt aan het geheele Bestuur opgedragen, terwijl de beide Secretarissen meer bijzonder met de redactie belast zijn; het formaat zal zijn groot kwarto; de boekhandelaar, aan wien de uitgave zal worden toevertrouwd, zal meer administrateur dan uitgever zijn, zonder dat hij daarom alle belang bij het debiet en de verspreiding mist. Het bestuur vleit zich dat het door Uw medewerking in staat zal gesteld worden al aanstonds de eerste nummers met belangrijken inhoud te vullen; het ontving reeds het aanbod eener bijdrage, die het echter tot zijn leedwezen, als minder geschikt, heeft moeten ter zijde leggen. Het bestuur veroorlooft zich dus U de belangen van dat tijdschrift ten zeerste aan te bevelen. Overeenkomstig art. 3 d heeft het Genootschap zich met de overige aardrijkskundige Genootschappen in betrekking gesteld, en ruiling van tijdschriften of andere publicaties gevraagd. Keeds van verscheidene zijden heeft het daarop een gunstig antwoord ontvangen, o. a. van het V?rein f'ur Erdkunde te Dresden, van de Gesellschaft fiir Erdkunde te Berlijn, in den ruil van publicaties bewilligende, van hel Naturwissen- schaftl. Verein für Schleswig Holstein te Kiel, waarbij zijn geschriften, van de K. K. Geogr. Gesellschaft te Weenen, met 14* jaargangen der Mittheilnngen, van de Geogr. Gesellschaft te Miinchen, met Jahresbericht 1871—72, van de K. Russische Geogr. Gesellschaft te Petersburg, met de werken in niet-russische taal. Van andere genootschappen, wier Algemeene Vergaderingen later in het jaar gehouden worden, wordt nog antwoord ingewacht. Ook was het Bestuur reeds in de gelegenheid aan een belangstellende in de expeditie, door //die Africanische Gesellschaft" te Berlijn uitgezonden, eenige inlichtingen dienaangaande te verschaften. Overeenkomstig datzelfde artikel heeft het Bestuur zich tot den Minister van Koloniën gewend, met verzoek om in t gevolg der expeditie naar Atchin wetenschappelijke personen uit te zenden ter uitbreiding der aardrijkskundige kennis van dat land, meer bepaald tot het doen van aardrijkskundige opnemingen, ter vermeerdering van de kennis der taal, en tot het verzamelen van voorwerpen voor de natuurlijke historie. ^ an dat verzoekschrift zal Zijn Excellentie blijkens het ontvangen antwoord aan den G. G. van Ned. Indië kennis geven. {Achter dit verslag volgt een copie van het adres.) Eindelijk is van wege het Genootschap aan Provinciale Staten en Gemeentebesturen het verzoek gericht, om aangifte, beschrijving of teekening van de veranderingen, welke gemeenten door inpolderingen als anderszins zullen en hebben ondergaan. Het blijkt uit deze mededeelingen, dat nagenoeg reeds alle middelen, welke art. 3 van ons reglement ter bereiking van het doel van 't Genootschap aangeeft, in toepassing zijn gebracht. Daarop steunde dus de bewering, dat van het Genootschap kan gezegd worden: Het is gegrondvest, het is in werking getreden. Van grooten bloei, van nog algemeener toetreding zal, hopen wij, later melding kunnen gemaakt worden. Een geografisch Genootschap zal in Nederland even spoedig of even langzaam populariteit veroveren als de wetenschappelijke beoefening der aardrijkskunde ingang zal vinden. Toch zou het jammer zijn, zoo alleen de geografen van professie toetraden. Ons reglement bewijst alleen*reeds, dat het Genootschap een geheel anderen weg op wil, iets meer dan een geleerd Genootschap wil wezen. De toetreding van eiken handelaar, eiken ervaren scheepskapitein, eiken ondernemenden industriëel, van eiken leek in aardrijkskunde, die liever voordrachten hoort dan houdt, en door geldelijken steun en warme belangstelling in het doel van 't Genootschap onze taak wil bevorderen de toetreding van die allen, meent het Bestuur, is vooi het Genootschap van onschatbare waarde. Aanwerving van zoodanige leden durft het Bestuur dus naast de belangen van het Tijdschrift aan ieder Uwer in zijn kring beleefdelijk | maar dringend aan te bevelen. AD RE S aan Z. E. den Minister van Koloniën, houdende verzoek tot het zeilden van wetenschappelijke mannen in het gevolg der expeditie naar Atjih. Aan Zijn Excellentie den Minister yan Koloniën. De Bestuurders van liet Aardrijkskundig Genootschap hebben de eer zich tot Uw Excellentie te wenden met een verzoek in het belang der wetenschap, waarmede zij te eer Uw Excellentie durven naderen, daar zij reeds meer dan eens de bewijzen ontvangen hebben, dat Uw Excellentie het streven des G.enootscliaps waardeert en zooveel mogelijk steunen en bevorderen wil. Het is aan Uw Excellentie bekend, hoe gebrekkig nog in vele opzichten onze kennis is van de uitgestrekte gewesten, die in den Indischen Archipel aan het Nederlandsch gezag ouderworpen zijn of tot Nederland in nauwe betrekking staan. In de laatste jaren is voor de kennis van Java door topographische en statistische opnemingen veel gedaan, maar de kennis deieilanden buiten Java heeft daarmede geen gelijken tred gehouden, en zelfs van het belangrijkste eiland 11a Java, het schoone en uitgestrekte Sumatra, zijn vele streken in de binnenlanden en op de Oostkust nog gebrekkig bekend. Vooral is dit liet geval met dat gedeelte van Sumatra, dat tot dusver het Nederlandsch e gezag niet eerbiedigt, en waarmede wij op dit oogenblik in oorlog zijn gewikkeld, liet rijk van Atjih en zijn onderlioorigliedeti. Alleen de kusten van dit rijk zijn meer of min nauwkeurig opgenomen; van zijn binnenlanden, hun natuurlijke gesteldheid, bevolking, voortbrengselen weten wij niets, en ofschoon het bekend is, dat de Atjineezen wel is waar de Maleische taal als schrijftaal gebruiken, maar daarnevens een eigen taal spreken, die in merkwaardige bijzonderheden van alle andere talen van den Indischen Archipel afwijkt, en misschien den sleutel geven kan, zoowel van de afkomst der Atjineezen, als van het verband dat, naar sommiger meening, tusschen den Mongoolschen en Maleischen stam schijnt te bestaan, heeft nog nooit de Atjineesche taal een ernstigen beoefenaar gevonden. Gelijk er voor ons geen veilig en vruchtbaar bezit van Sumatra denkbaar is, zoolang niet de Atjineezen geleerd hebben ons gezag te eerbiedigen, en de maatregelen, in het belang der ontwikkeling van dat eiland genomen, niet te weerstreven, zoo moet ook de wetenschappelijke beoefening van de taal-, landen volkenkunde van Sumatra steeds gebrekkig blijven, zoolang zich het onderzoek niet ook over taal, land en bevolking van het Atjineesche rijk heeft uitgestrekt. De kennis van Atjih is in zeker opzicht voor die van Sumatra, wat de kennis van Bali was voor die van Java, en wij herinneren ons met voldoening, dat de uitbreiding van het Nederlandsch gezag op Bali ook tevens in de gevolgen een belangrijke verovering voor de wetenschap geworden is, daar de wetenschappelijke zendingen van de heeren Eriederich en Zollinger, die de verovering op den voet volgden, onze kennis van Bali en van zijn merkwaardige bevolking, zijn taal en letterkunde een groote schrede hebben vooruitgebracht, en daardoor ook over de oudheden en de geschiedenis van Java een nieuw licht hebben doen opgaan. Het is uit dien hoofde dat wij Uw Excellentie in bedenking wenschen te geven, maatregelen te nemen, opdat ook de tweede expeditie, die eerlang tegen Atjih ondernomen, en zoo wij hopen en vertrouwen met een gunstigen uitslag zal bekroond worden, der wetenschap ten nutte kome. Wij zouden wenschen dat van Uw Excellentie een wenk uitging, opdat de Landvoogd van Ned. Ind. werd opgewekt een commissie van wetenschappelijke mannen te benoemen, om, naarmate ons gezag zich vestigt, en wetenschappelijke onderzoekingen zonder gevaar voor gewelddadige stoornis kunnen plaats hebben, berichten omtrent land, volk, taal en natuurlijke voortbrengselen in te zamelen, zooveel mogelijk opnemingen te doen, en in alle richtingen de grondslagen te leggen voor de wetenschappelijke kennis van het nog bijna onbekende noordelijke gedeelte van Sumatra. Zulk een commissie zou zelfs reeds dadelijk haar werkzaamheden kunnen aanvangen, b. v. in het gebied van Edi, een der onderlioorigheden van Atjih, waarvan de Badja zijn goede gezindheid jegens het Nederlandsch Gouvernement meer dan eens getoond en zelfs de Nederlandsche vlag geheschen heeft, of in dat van Troemon, waarvan de Badja, die een jaargeld van het Nederlandsch Gouvernement trekt, als onze vriend en bondgenoot kan beschouwd 2* worden. Zelfs uit een politiek oogpunt is de verzameling van kennis van de eilanden van den Archipel van het grootste gewicht te achten. Hadden wij die kennis in hoogere mate bezeten, de eerste expeditiën tegen Bali, Boni en Atjih zouden wellicht reeds dadelijk met een goeden uitslag bekroond, en veel bloed en schatten zouden gespaard zijn. Reden te meer om nooit een gunstige gelegenheid te laten voorbijgaan om die kennis op te zamelen, die vroeger of later van groot nut kan worden, ook dan, wanneer men op het oogenblik omtrent de later daaruit te trekken voordeelen hoegenaamd geen vermoeden heeft. Indien Uw Excellentie termen vinden kon om de benoeming van zoodanige commissie te provoceeren, zouden bestuurders van het Aardrijkskundig Genootschap gaarne hunnerzijds al het mogelijke doen, om goede resultaten aan die zending te verzekeren. Zij verklaren zich bereid om vragen te stellen, die eenigermate tot een richtsnoer voor het onderzoek der commissie zouden kunnen strekken, om met de leden dier commissie in correspondentie te treden, om alle berichten omtrent haar onderzoek, die geschikt en vatbaar zijn voor mededeeling aan het publiek, door middel van haar tijdschrift ten spoedigste ter algemeene kennis te brengen, in één woord om de leden der commissie met raad en daad behulpzaam te zijn in alles wat zou kunnen strekken om de meest volledige bereiking van het doel, waarmede zij werd ingesteld, te waarborgen. Namens het Bestuur van het Aardrijkskundig Genootschap: P. J. YETH, Leiden, Utrecht. President. Juli 1873. C. M. KAN, Secretaris„ OPENINGBEEDE VAN DE EERSTE ALGEMEENE VERG. VAN HET AaRDR. GENOOTSCHAP; GEHOUDEN TE AMSTERDAM DEN 5 JüNI 1873 DOOR Prof. JP. Noblesse oblige! Deze spreuk geldt zoowel voor natiën als voor personen. Gelijk de erfgenaam van den luister van een aanzienlijk geslacht verplicht is door groote daden en edele gezindheden de eer van dat geslacht op te houden, indien hij zijn glans niet spoedig wil zien tanen, is ook een natie die op de groote daden van haar voorgeslacht bogen kan, genoodzaakt steeds de voetstappen der vaderen te volgen, indien zij de achting niet verliezen wil, die zij door het krachtig streven dier vaderen heeft verworven. Op het gebied der aardrijkskunde en der aardrijkskundige ontdekkingen heeft Nederland in vroeger eeuwen groote dingen verricht. Portugal moge ons in de groote ontdekkingsreizen in tijd, Engeland door de grootheid zijner hulpmiddelen zijn voorbijgestreefd, ontegenzeggelijk komt hier de derde rang aan geen ander volk dan de Nederlanders toe. Ongelukkig zijn wij ook hier wel wat veel op den roem der voorouders ingesluimerd! Maar wij hebben toch, vooral op het gebied van onzen Indischen Archipel, nog altijd te veel gedaan, om de vroeger verworven eer geheel te verbeuren. In den vreemde koestert men nog altijd eerbied voor de volharding en de kalme vastberadenheid van ons nationaal karakter, en is men JT. VETH. overtuigd dat, zoo Nederland met nieuwen moed en nieuwe kracht zijn vroeger aandeel in de uitbreiding der geographische kennis wil heroveren, het willen zeker ook kunnen zal zijn. In Febr. jl. werden in een vergadering der Royal Geographical Society, waarbij de Nederl. gezant graaf Bylandt tegenwoordig was, de ontdekkingsreizen naar Spitsbergen en de Noordpoollanden op een voor ons Nederlanders meest eervolle wijze besproken. „Het is te betreuren," zeide bij die gelegenheid de voornaamste spreker, de heer Markham, ,, dat de Hollanciers hun tochten naar Spitsbergen niet hervatten, en niet op het voetspoor der daden van het voorgeslacht hun rang hernemen onder de natiën, die de Noordpool-zeeën bevaren. Ongetwijfeld is onder de landgenooten van Barents, Vlamingh en Linschoten de oude geest niet uitgestorven, en zijn zij gereed om hun plaats te hernemen onder de onderzoekers van vreemde gewesten, die nu hun krachten op de ontdekking van het groote onbekende Poolland verzamelen en richten " Aan het slot der vergadering zeide de Nederl. gezant, dat hij trotsch was op de groote belangstelling door de Engelschen in de oude ontdekkingen zijner landgenooten betoond. „Staatslieden," zeide hij, „zien vooruit, terwijl de mannen der wetenschap achterwaarts zien, maar ook dit laatste heeft een groot nut als een middel om de toekomst beter te beoordeelen." Hij dankte de vergadering voor de hartelijke ontvangst. Wij kunnen op de uitnoodiging van den heer Markham geen beter antwoord geven, wij kunnen niet beter toonen, dat wij inderdaad, zoover onze middelen en krachten, die proportioneel niet meer zijn wat zij waren, ons toestaan, het voetspoor der vaderen opnieuw willen betreden, dan door de tegenwoordige samenkomst en meer nog door de warme belangstelling en toejuiching, door zoovelen, die verhinderd waren met ons te vergaderen, aan onze pasgeboren stichting betoond. De wijze, waarop dit Genootschap voor aardrijkskunde van alle zijden werd begroet, is ons het bewijs dat ons streven nog altijd populair is in ons vaderland, en dat onze natie de waarheid van het «noblesse oblige" gevoelt. Intusschen is het nastreven en handhaven van den roem der vaderen op dit gebied niet het eenige doel, waarmede dit Genootschap werd opgericht. De aardrijkskunde is een bij uitnemendheid praktische wetenschap, en moet vooral bij een handeldrijvend volk, dat steeds nieuwe middelen en wegen voor winstgevende betrekkingen zoekt, algemeene belangstelling vinden. Wellicht heeft onze handel zich te veel vergenoegd met in het oude zog te varen, te veel verzuimd nieuwe wegen te zoeken. Wij verheugen ons daarom, dat ook van die zijde de oprichting van ons Genootschap met bijval begroet is; wij hopen dat ons Genootschap veel zal kunnen bijdragen om ook in die richting een nieuw leven te doen ontwaken. Doch hoe groot de toejuiching is, die boven onze verwachting aan ons streven ten deel viel, wij hebben toch ook hier en daar de stem der flauwhartigheid vernomen, die oordeelde dat onze krachten en middelen te gering zijn om met de machtige naticn, die ons omringen, in het strijdperk te treden, en met hen op het gebied der geographisehe wetenschap naar lauweren te dingen. Aan hen, die zoo oordeelen, roepen wij luide toe, dat een der belangwekkendste gedeelten van den aardbodem, en dat voor het geographisch onderzoek een onmetelijk terrein opent, voor ons meer dan voor eenig ander volk openügt, onze aandacht als van zelve meer dan die van eenig ander volk tot zich roept. Ik bedoel den Indischen Archipel met zijn duizenden eilanden, waarvan de grootste den omvang van het Duitsche rijk, van Frankrijk en het Ibersche schiereiland op zijde streven of overtreffen; de Indische Archipel waarvan het land en water een eigen, door karakteristieke eigenaardigheden gekenmerkt werelddeel vormen, dat in omvang niet veel voor Europa onderdoet; de Indische Archipel, die door den rijkdom in de verscheidenheid van zijn voortbrengselen en de talrijkheid van merkwaardige verschijnselen van allerlei aard schier ieder ander gewest van gelijken omvang overtreft. Hierbij komen onze koloniën in West-Indie en de verbreiding van het Neder- landsche ras over uitgebreide gewesten van Amerika en Afrika, waardoor wij overal betrekkingen kunnen aanknoopen, en de oppervlakkig gering schijnende krachten wellicht boven alle verwachting kunnen vermenigvuldigen. Nog één punt zij het mij vergund even aan te roeren. Het reizen is in onze dagen meer en meer algemeen geworden, en wanneer wij ons in den vreemde bevinden, staan wij verbaasd over het aantal landgenooten, die wij thans niet meer enkelaan den Rijn of in den Harz, maar tot in de meer afgelegen deelen van Europa ontmoeten, terwijl 'het aantal zelfs dagelijks groeit van hen, die als toeristen den voet op den bodem van vreemde werelddeelen gezet hebben. Doch wie die Nederlandsche reizigers gadeslaat, zal het dikwijls betreuren, dat zij den echten geest missen om van het reizen nut en voordeel te trekken, ja dat de edelste genietingen, die het verschaffen kan, hun onbekend blijven. Het is vaak slechts een volgen der mode, een najagen van ijdele vermaken in de groote steden en badplaatsen, meer dan de kennis van vreemde landen en volken, dat beoogd wordt; en men hoort velen meer van de hotels en restaurants, van de kurzalen en schouwburgen, dan van de heerlijkheid der natuur en de merkwaardigheden der kunst en van het volksleven gewagen. Onze jeunesse dorée, zij die bij de zucht om te reizen ook de •middelen bezitten om het op waardige en vruchtbare wijze te doen, onderscheiden zich meer door gemakzucht en zucht naar weelde, dan door ondernemingsgeest en ijver om het gebied der wetenschap uit te breiden. Zij hebben nog geen Alpenclub opgericht, zooals die in Engeland bestaat, welke de jongelingen der edelste en vermogendste huizen aanspoort, om, met verachting van ontberingen en gevaren, het edel genot na te jagen van den kring hunner kennis uit te breiden, en ook ten nutte van anderen te doen strekken. Ons Genootschap zal ook de taak te vervullen hebben om aan den reislust een nieuwe opwekking, een edeler richting te geven. Misschien kan het in dit opzicht meer dan in eenig ander, ook reeds met de geringe middelen, die het aanvankelijk ten dienste staan, voor het Nederlandsche volk nut stichten. Dat in ieder dezer richtingen ons streven door een goed en degelijk onderwijs op het gebied der aardrijkskunde in hooge mate kan bevorderd worden, ja daarvan vooral heil is te verwachten, en dus de bevordering van geographiseh onderwijs in de rechte richting een der belangrijkste werkzaamheden van ons Genootschap moet zijn, springt zoodanig in het oog, dat ik het geheel overbodig' acht daarover eenige opmerking te maken. Het verblijdt mij, dat vooral zij, die met het onderwijs in de aardrijkskunde aan onze Hoogere burgerscholen en handelscholen belast zijn, in groote getale als leden tot ons Genootschap zijn toegetreden. Zij zullen, hoop en vertrouw ik, van dat lidmaatschap voor henzelven, voor hun leerlingen en voor de maatschappij rijke vruchten plukken. Maar de aardrijkskunde is een wetenschap voor allen: de handelaar, de industrieel, de zeevaarder, de krijgsman, de landverhuizer, de reiziger hebben, zoowel als de onderwijzer, aan haar kennis groote behoefte. Laat ons trachten zooveel mogelijk de verschillende behoeften van die allen te bevredigen; laat ons trachten het zoo te doen, dat wij allen tot deelneming opwekken en in de algemeenheid der deelneming nieuwe krachten putten, om voor allen meer en meer nuttig te zijn. Terwijl ik het betreur dat zoovelen, die ons hun belang- I! stelling betoond en het lidmaatschap aanvaard hebben, verhinderd waren deze vergadering bij te wonen, heet ik u allen die deze samenkomst met uw tegenwoordigheid vereert, dubbel welkom. Moge onze arbeid in dit uur rijk in goede en zegenrijke vruchten zijn! Ik verklaar de eerste algemeene vergadering van het Nederlandsch Genootschap voor Aardrijkskunde geopend. NEDERLAND S BEVOLKINGS DICHTHEID, DOOR J. KUYPER. Moge de studie der météorologie gebaat worden door het opsporen en doorvorschen van vroeger totaal onbekende landen, mogen jagers en visschers zeer verheugd zijn geen concurrenten van het menschelijk geslacht aan te treffen bij hun tochten in afgelegen oorden, tocli blijit het een waarheid, dat de mensch eerst leven schenkt aan een geografisch beeld, en dat de bevolking van een land het gewichtigste onderdeel der studie van de aardrijkskundigen is. Wij kennen geen land, wanneer wij geen kennis gemaakt hebben met zijn bewoners, en iedere stap, dien wij doen om iets meer van die bewoners te weten, brengt ons nader tot het doel, om de aarde in al haar volheid te leeren kennen. Onzes inziens behoeven wij daar niet altijd verre reizen voor te ondernemen; rondom en nevens ons valt veel op te merken, en wij stellen ons voor dit duidelijk te maken in deze beknopte studie, welke zich op het gebied der bevolkings-dichtheid beweegt. Dat belangrijke deel der geografie is een nog bijna onontgonnen veld: alleen de grenzen van het veld zijn opgenomen en vastgesteld, maar de greppels, welke de eigentlijke ontginning moeten voorafgaan, zijn nog nauwlijks gegraven! Waarlijk niet uit gebrek aan belangstelling, noch uit gebrek aan lust en ijver, maar meer dan waarschijnlijk uit overdaad van stof; met andere woorden, omdat het veld te groot is. Gedachtig aan het spreekwoord //qui trop embrasse mal étreint", verbeelden wij ons, dat het kleine Nederland wellicht beter dan eenig ander land geschikt is, om eens nauwgezet te onderzoeken, hoe het er bij nader beschouwen uitziet met de betrekkelijke bevolking; of er redenen zijn op te geven, waarom de dichtheid op zeer naburige plaatsen zoo veel verschilt, sn vooral om den aandachtigen beschouwer der bijgevoegde kaartjes in de gelegenheid te stellen kennis te maken met de grillige wijze, waarop de bevolking zich over het land verdeelt. Ten einde niet te veel te vergen van het geduld, hebben wij een keuze gedaan uit de provinciën van het Koninkrijk, en die keuze gereedelijk bepaald op 1 trecht, dat in de eerste plaats in aanmerking moest komen, om de volgende redenen: 1. Utrecht is het hart des lands. 2. de bodem is deels zeer vruchtbaar in de lage streken, en in de hooge streken voor een goed deel zeer onvruchtbaar. 3. de bevolking behoort tot de drie hoofdstammen, welke Nederland bevolkten: de Friezen in het noorden en westen, de Franken in het zuiden, de Saksers in het oosten tot aan de rivier de Vecht, slechts zelden die westelijke grens overschrijdende. (1) In Nederland wonen op 3,283998 hektaren, volgens de laatste lOjarige volkstelling, 30 Nov. 1869, 3,579529 inwoners, in 1134 gemeenten; derhalve 109 inwoners op elk honderdtal bunders. In Utrecht is die verhouding wel eenigszins anders, maar toch wijken de hoofdgetallen niet zoo veel af als in vele der andere gewesten, gelijk wij uit deze tafel zien kunnen. (1) Wij laten natuurlijk het opstel in het Ausland No. 12 van 1873 geheel in zijn waarde, maar wenschen alleen te vermelden dat grondige beoefenaars der historie des vaderlands tot heden aan geen Kelten hebben gedacht, maar vrij juist de grenzen der drie genoemde volkstammen weten aan te duiden, zich daarbij grondende op bouwwijze, gebruiken en andere ethnografische kenteekenen. I. Provinciën. j Hektaren. Bevoiking. Gemeenten. Noord-Brabant. I 512796 428872 185 Gelderland. 508659 432693 116 Zuid-Holland. 300566 688204 197 Noord-Holland. 271560 577436 133 Zeeland. 176266 177569 112 Utrecht. 138451 173556 72 Friesland. 327480 292354 43 Overijsel. 332220 254051 61 Groningen. 229226 225336 57 Drente. 266277 10o637 33 Limburg. 220502 223821 12o Hieruit mag men opmaken dat gemeenten, welke een bevolking bezitten van meer dan 100 zielen op elke 100 hektaren zeer goed bevolkt zijn, vooral wanneer er geen aanzienlijke stedelijke bevolking onder ressorteert; er zijn 17 zulke gemeenten in Utrecht. Met een bevolking van 75 tot 100 zielen per 100 H. A., voor plattelandsgemeenten nog vrij dicht bevolkt, zijn er 13. Meer dan 50 tot 75 zielen tellen 30 andere gemeenten. Eindelijk blijven er 12 over met minder dan 50 zielen per 100 H. A., hetgeen nog altijd een niet onbelangrijke bevolking is, wanneer men zich herinneren wil, dat Polen, Portugal, Mecklenburg, Oldenburg en de provincie Pruisen, landstreken zijn, die in dezeltde cathegorie vallen. Een blik op kaart I leert ons de ligging dier verschillende gemeenten kennen, en men zou geneigd zijn de gevolgtrekking te maken, dat die verdeeling al zeer grillig is uitgevallen. De dichtheid schijnt zich niet te storen aan den loop der rivieren, evenmin aan de soort van gronden, bijna niet aan hooger of lager ligging- n , Toch lokten de vruchtbare rivierklei en de gemakkelijk bebouwbare lage veengronden in sommige oorden de meeste bevolking tot zich, gelijk wij vooral langs de Yecht kunnen opmerken, maar daarentegen bleven de kostelijke streken bij ■ en ten zuiden van den Ouden Rijn verre beneden het gemiddeld cijfer. Op en aan het bijna onbebouwbare gemengd-diluvium liggen sterk bevolkte gemeenten, zooals het veel handzamer zanddiluvium er geen aanduidt. Het is onze bedoeling dit toetelichten, en juist daarom bepaalden wij ons tot één enkele provincie, in het vertrouwen, dat die nadere beschouwing dan toch leerzaam genoeg kan zijn. In het noorden vinden wij eenige zeeklei, meest vruchtbare weilanden. De rivierklei volgt met breede stroken den loop der rivieren in het westen en zuiden, en beslaat ook het geheele centrum der provincie; hoe hooger de bodem wordt, des te meer plaats ruimt het weiland in aan den bouwgrond. De lage-veen gronden zijn daarentegen bijna uitsluitend aan i de veeteelt gewijd. Het zand-diluvium beslaat een groot deel van het oostenen noorden, en is grootendeels in goed bouwland herschapen; ten N. van de hoofdstad is het zelfs met goed gevolg in weiland omgezet, elders weder met bosch bezet. Het gemengd- of grind-diluvium is minder dankbaar van aard, en de dennen-kuituur is hier het winstgevendst; aan de zuidelijke helling van dien hoogen bodem prijken ook heerlijke bosschen van loofhout, met name beuken, slechts op zeer enkele plaatsen, vindt de ploeg hier een geschikten grond; in 't zuidoosten treft men toch enkele tabaksplantages aan. Een groot deel der zandstuivingen ligt ongebruikt, maar ten Z. O. van de hoofdstad heeft men er toch met goed gevolg bosch op aangelegd; evenzoo is het gesteld met het hooge veen. Alleen in het noordwesten wordt in en om de daar aanwezige veenplassen turf gewonnen; deze is van uitnemende hoedanigheid, maar de hoeveelheid vermindert steeds. Er zijn plannen aanhangig om al die plassen droog te maken; al zeer spoedig zal de plas ten N. van Waverveen in een polder herschapen zijn, terwijl de als moeras aangeduide vlakte onder Tienhoven en Maarseveen reeds jaren lang is ingepolderd, maar door ongehoord sterken aandrang van wellen vooreerst nog niet droog gehouden kan worden ; dat lapje grond heeft reeds tonnen gouds verslonden. De overige lage veenen zijn volstrekt, niet bestemd tot verveening: zij leveren niet alleen kostelijke weiden, maar ook voordeel afwerpende rijshout- en akkermaalbosschen en tuinbouw op. Kesumeerende zien wij, dat ruim de helft der geheele provincie uit wei- en hooiland bestaat; een vijfde is bouwland, bijna ri boschgrond, ongeveer , ï woest of onbebouwd; wegen en wateren nemen het overige deel in. De 17 dichtstbevolkte gemeenten vinden wij vooral op de rivierklei en het lage veen; Zeist, Amersfoort en Veenendaal zijn eigenlijk de eenige uitzonderingen. Amersfoort erlangt dien hoogen rang door de stedelijke bevolking; Zeist is een uitermate bloeiend dorp met eenige industrie, maar in wijden kring omgord met groote en kleine buitenverblijven, die zich allen in het zuiden concentreeren, terwijl het gemengd diluvium in het N. en O. bijna niet bewoond is; — Veenendaal is een bepaald fabrieksdorp: katoenspinnerijen, weverijen en wolspinnerijen riepen hier een schamele bevolking bijeen. Veel meer verspreid zijnde 13 gemeenten, welke 75—100 inw. op elke 100 H. A. tellen, toch komen de meesten voor in de lage westelijke streken, maar geheel geïsoleerd liggen: Baarn in het noorden, grootendeels gemengd diluvium, doch sterk gezocht wegens de liefelijke natuur; bosschen en buitengoederen wisselen elkander af op het golvend terrein. Midden in de provincie ligt Driebergen grootendeels op zeer schralen grond, maar evenals het voorgaande dorp, bloeiend door den aanbouw van buitens, aan welke omstandigheid ook het kleine Rijsenburg zijn dichte bevolking te danken heeft. Eindelijk aan den Z. O. hoek het stadje Ehenen met een goed bevolkt uitgestrekt platland, vooral aan de noordzijde van de heuvelreeks. De 30 daarop volgende gemeenten met meer dan 50 zielen per 100 H. A. verdeelen zich over alle soorten van gronden; veeteelt en landbouw, veenderij en visscherij zijn in dit 30tal vertegenwoordigd. Vreemder is de verspreiding der 12 het minst dichtbevolkte gemeenten. Oudenrijn en enkele westelijker gelegen plaatsen zijn stellig op den vruchtbaarsten bodem van het gewest gelegen, en toch behooren zij tot dezelfde klasse als de in dit opzicht misdeelde gemeenten Leersum en Maarn; even bevreemdend is het Eemnes en Houten in deze cathegorie aan te treffen. Waarlijk de betrekkelijke bevolking hangt niet altijd samen met de meerdere of mindere deugdzaamheid van den grond, al is deze gemeenlijk een gewichtige factor, maar in de provincie Utrecht heeft niet alleen de nijverheid (te Yeenendaal) of de visscherij (te Spakenburg) soms een sterke agglomeratie ten gevolge gehad, ook de mode is er een drijfveer om bloeiende gemeenten te scheppen; zie hier hoe dit is te verklaren: oudtijds in den bloeitijd der republiek waren de boorden van de Vecht, ran Utrecht tot Abcoude een aaneengeschakeld lustoord, dat een Europeesche vermaardheid genoot wegens de keur van vriendelijke, boschrijke buitengoederen aan de kooplieden der groote steden toebehoorende. Van al die heerlijkheid zijn nog slechts enkele sporen overig; de verkorting der afstanden, nog meer het besef dat men op hooger zandgrond gezonder woonde, dat het dwalen over veld en heuvel, door bosch en struweel meer met het ware buitenleven overeenkwam, dan het wandelen langs rechte vaarten en sierlijke bloemperken, heeft duizend villa's en buitengoederen in 't leven geroepen aan de boomrijke hellingen van het diluvium, en thans zal geen mensch van goeden smaak ergens anders een landverblijf durven stichten of betrekken dan in de mode-kwartieren, welke trouwens op hun beurt werkelijke lustoorden zijn geworden. Het is thans tijd dat wij onze blikken iets verder richten door de betrekkelijke bevolking van de onderdeelen der gemeenten in oogenschouw te nemen; daartoe zal kaart II ons den weg wijzen. Wij vinden er de grenzen der gemeenten op terug, maar tevens als 't ware een ontleding der bevolking in steden, kerkdorpen en aanzienlijke buurtschappen; door verschillende signaturen zijn de onderscheidene agglomeratiën aangeduid, van beneden 200 zielen tot boven 1500 zielen in 6 cathegoriën. Tevens vermelden wij er de totale bevolking van elke gemeente op, en wijzen bijvoorbeeld op Mydreclit in het N. W. met 2998 inwoners, verdeeld over het hoofddorp Mydreeht (4—600 inw.) en de kleinere dorpen en buurten: Bozenhoven, Zevenhoven, den Hoef en Mennonietenbuurt (ieder 2—400 inw.) en Kromme Mijdrecht (beneden 200 inw.), terwijl de aan het totaal ontbrekenden verspreid wonen langs wegen of vaarten. Ten einde de wijze van bewoning der verschillende gemeenten nog duidelijker voor te stellen, voor zoover dit althans op zulk een kleine schaal kan geschieden, zijn de onafgebroken reeksen van landhoeven enz. door een dubbele rij fijne stipjes aangeduid. Men ziet op de kaart, dat die wijze van gezellig samenwonen, grootendeels in 't westen en zuiden van dit gewest te huis behoort; dat gedeelte is trouwens het meest doorsneden door sloten en vaarten. In de overige deelen der provincie bezitten de meeste dorpen kommen, grootendeels nog al geconcentreerd rondom de kerk, maar elders ook weder tamelijk verspreid, en dan door een wijden cirkel van stippen aangeduid; vooral oorden met veel buitengoederen zijn daaraan te herkennen. Om de schaars bewoonde gedeelten der gemeenten nog beter te kunnen onderscheiden, gaven wij in kleuren aan, welke streken aan veeteelt of landbouw zijn gewijd, waar de grond met opgaand hout (bosch) is bedekt, en eindelijk de woeste gronden. Op de kaart komen de spoorwegen voor, die dit gewest in ruime mate in alle richtingen doorkruisen; in evenredigheid is het net der kunstwegen niet minder aanzienlijk, en daaraan paart zich een uitgebreid stelsel van waterwegen met levendig stoombootverkeer. Dat geen enkele gemeente zonder kunstwegen is, en dat zelfs alle eenigermate belangrijke buurtschappen onderling verbonden zijn door zulke wegen, kan men lichtelijk opmaken uit het feit dat op 100 H. A. ruim 400 meter kunstwegen komen; voeg daarbij op dezelfde oppervlakte ruim 100 meter waterweg en 100 meter spoorweg, dan blijkt daaruit, dat Utrecht in dit opzicht niet misdeeld is, in Nederland slechts door de beide provinciën Holland overtroffen wordend, en in het buitenland vermoedelijk schaars geevenaard, behalve in enkele zeer bedrijvige industrie-centrums. Zonder dat wij door deze studie tot een bepaalde conclusie geraken, vertrouwen wij, dat zij wellicht zal opwekken om meer en meer zorg te wijden aan een nauwgezette navorsching, hoe de betrekkelijke bevolking zich over het land verdeelt, en althans in 't licht zal gesteld hebben, dat men ter juiste beoordeeling van de waarde van zulke cijfers veel meer noodig heeft te weten dan de hoegrootheid der beide hoofdfactoren grootte en bevolking. DE EXPEDITIE, UITGEZONDEN DOOR „DIE AFRICANISCHE GESELLSCI1 AFT" TE BERLIJN, DOOK Dr. C. M. KA IV. De befaamde witte plek is nog altijd op alle kaarten van Afrika aanwezig, de geheimzinnige witte plek, waarnaar onze freule Tinne op school zat te turen, die haar en zoovele anderen den dood bracht. Dr. Schweinfurth moge van het Nijlbekken, Livingstone van de Tanganjika, Dr. Nachtigal van het Tsad-meer uit eenige graden dichter daarbij gekomen zijn, nog altijd ligt aan weerszijden van den aequator op den besten atlas van Stieler, op de kaarten van Kiepert (1), ook op onze kaart, waarop de voornaamste ontdekkingen der laatste jaren zijn overgebracht, het onbekende land, dat voor den tot alles doordringenden Caucasiër gesloten bleef. Zullen wij dat land dan nooit betreden ? — G elukkig paart de Caucasiër aan zijn geest van onderzoek een onwrikbare volharding en de oprichting van «die Africanisclie Gesellschaft" te Berlijn geeft ons de overtuiging, dat het onderzoek althans voorloopig nog niet is opgegeven. Integendeel, het zal met nieuwe kracht, (1) Geplaatst achter zijn: Beitrage zur Entdeckungs-geschichte Afrika's I Helt. Berlin. 1873. Aan onze kaart liggen ten grondslag: 1. Original Karte des N. 0. Sudan, eingesandt aus Kuka in Bornu, Febr. 1873 von Dr. G. Nachtigal. (Zeitschrift der Gesellscliafl fiir Erdkunde B. VIII, 2 Heft, Tafel II). 2. Original Karte von Bagirmi, eingesandt Dec. 1872, von Dr. G. Nachtigal, (als boven, B. VIII, 3 Heft, Taf. V.) 3. Original Karte von Dar-Fertit und den anstossenden Itongo-Djur- und Dinku- Terrilorien, entwnrfen und gezeichnet ron Dr. G. Schweinfurth, (Geogr. Mittlieil. 1872, Taf. 15.) 4. Original Karte von Bahr-el-Gliasal-gebiet, nach den Wanderungen und eigenen Erkundigungen entworfen und gezeichnet von Dr. G. Schweinfurth. (Z. d. G. f. E. VII, 5 Taf. VI.) 5. Die neuesten Aufnalimen und Forschungen in West- Aequatorial Africa unter Du Chaillu, Genoyer, Walker enz. (Geogr. Mittlieil. 1872. Taf. 2.) 6. A Sketch Map of Dr. Livingstone's Discove- -j II. M. Stanley's „Hom I ries en Map of Part of Eastern Central Africa. ^ foundLivingstone"enz. 7. Livingstone's Reisen in Inner-Africa enz. (Mittlieil. 1873, Taf. 2.) 8. Kaart, gevoegd achter de „Ontdekkingsreizen van den nieuweren tijd", door Dr. C. M. Kan. met beter hulpmiddelen, meer geregeld en methodisch voortgezet worden. Immers het doel van het zoo pas genoemde Gesellschaft, welks naam, voluit genoemd, aldus luidt: »Deutsche Gesellschaft zur n Erforschung Aeguatorial-Africa?is: ndurch eine Reihe h methodisch geleiteter Expeditionen auf die Erforschung Aequa// torial-Africa's hinzuwirken." Ik wensch de belangstelling van den lezer voor dat Genootschap op te wekken of te verlevendigen door hem een en ander mede te deelen van zijn ontstaan en werken, nog meer echter door hem te wijzen op 't belang en de beteekenis der uitgezonden expeditie voor beoefenaars der aardrijkskundige wetenschappen, handelaars of industrieëlen in 't algemeen, voor ons, als Nederlanders, in 't bijzonder. I. Den 29™ October 1872 werd in een bestuurs-vergadering van het » Gesellschaft fiir Erdkunde," te Berlijn, tot de oprichting van het bovengenoemde Genootschap besloten. (1) Men richtte zich eerst tot alle aardrijkskundige genootschappen van Duitschland, die hun afgevaardigden zoudpn zenden, om met het Bestuur van het G. f. E., te Berlijn, de statuten van het nieuwe Genootschap vast testellen. Dit geschiedde in Jan. ] 873. Afgevaardigden kwamen op van Berlijn, Dresden, Frankfort a/M., Halle, Hamburg, Leipzig en München. Inmiddels had men zich in zes andere verschillende oproepingen tot de handelswereld en industrieelen van Duitschland (1) Wij ontlecnen deze en volgende bijzonderheden aan de Correspondenzblatter, namens het Bestuur van het •Africanische Gesellschaft door Prof. Koner uitgegeven. Zoowel door spoedige toezending dier Blatter, (later afgedrukt in hel Zeitschrift für Erdkunde) als door aanvullingen in zijn brieven, heeft Dr. Koner mij met meer dan gewone lienschheid en bereidwilligheid in staat gesteld het verhaal in samenhang en loopende tot op den dag van heden (4 Nov.) te kunnen leveren. 3 gewend, voorts tot alle natuurkundige genootschappen en ein- | delijk tot het geheele beschaafde publiek; want van al die zijden, niet alleen van geografen van beroep, meende men op ondersteuning te mogen hopen. 