Algemeene konst- en letter-bode, voor het jaar ..., 1853, no. 47, 25-11-1853 
A°. 1&»3. i°. 4Ï. ALGEMEENE KOUT- E X LETTERBODE A°. 1853. Vrijdag den 35. Movembcr. BERIGTEN. (i honing en , 16 November. Heden promoveerden aan de Hoogeschool alhier inde Eegten, de Heeren R. T. Collot u’EscDßr , van Alkmaar , en W. F. Vriese , van Amsterdam, beide op Theses. ’s Hertogenbosch. Het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant heeft de volgende prijsvragen uitgeschreven inde Algemeene Vergadering, gehouden den 14. Julij 1853. I. Een plan van herstelling van het uitwendige der St. Janskerk te ’s Hertogenbosch , zonder den klokkentoren en de ten noorden en zuiden daarvan staande overblijfsels der oude kerk. Men verlangt daarbij volledige teekeningen van het geheele gebouw en van te doene herstellingen met de noodige toelichting. Het plan van den platten grond worde vervaardigd op eene schaal van één duim, die van den opstand en doorsnede van twee duim , en die van de details minstens vaneen palm op de el. De doorsneden moeten genomen worden over de lengte en breedte van het geheele bebouw, alsmede over de breedte van het koor, het schip en'de zijarmen. Voor het der bekrooning waardig gekeurde werk wordt uitgeloofd de gouden medaille, op den stempel des Genootschaps , ter innerlijke waarde van 150 gl. en eene som van drie honderd gulden, (ƒ 300) Ten blijke van hunne belangstelling zijn wijders aan den bekroonde toegezegd: I°. Van de Provincie eene belooning van vijfhonderd gl. (ƒ 500) 2°- Van wcgede stad VHertogenbosch, eene belooning van vijf- Dl. 11. honderd gl. (ƒ 500'. 3. Vanwege het Bestuur van de St. Janskerk, eene belooning van zevenhonderd gl. (ƒ 700). Aan de laatstverrnelde bijdrage wordt de voor waarde verbonden , dat van het bekroonde werk kosteloos eene naauwkeurige kopy aan het Kerkbestuur zal worden geleverd. 11. Door welke kollegiën werd de regterlijke magt onder het costumier regt in Staats-Brabant vóór en na 1629 uitgeoefend, en welke was hunne bevoegdheid, bijzonder van het hof van Brabant en den Hoogen Baad van Mechelen ? 111. Eene topographie en geneeskundige statistiek van eene der vier volkrijkste steden der provincie Noord-Brabant, naar keuze des Schrijvers. Voorde der bekrooning waardig gekeurde antwoorden op de 2de en 3de vraag wordt de gouden medaille des Genootschaps uitgeloofd. De antwoorden moeten geschreven zijn, met eene andere hand dan die des schrijvers, in het Nederduitsch, Hoogduitsch, mits met Italiaansche letters, Fransch of Latijn, en van eene zinspreuk zijn voorzien. Diezelfde spreuk moet geplaatst worden op een verzegeld briefje, waarin de Schrijver zijnen naam en zijne woonplaats eigenhandig vermeldt. De teekeningen der kerk behoeven niet met eene andere hand te zijn gemaakt, wel de toelichtingen. De bekroonde antwoorden blijven het eigendom des Genootschaps; de niet bekroonde worden aan de eigenaars terug gegeven. De antwoorden worden vrachtvrij ingewacht vóór den 1. December 1855. ’s Geavenhage. De Minister van Binnenlandsche Zaken , door den Koning  Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten, de bepalingen bij uitersten wil van den lOden Januarij 1837 gemaakt door wijlen den heer Mr. Jacob Hendrik Hoedpft te Breda, zoo veel mogelijk worden nageleefd, looft, ingevolge de bewoordingen van dat Testament, bij deze uit: „een gouden „ eerepenning ter waarde van ten minste twintig gouden du„ katen , aan den maker van het best, verre boven het middelmatige, gekeurde Latijnsch gedicht van ten minste vijftig „regels, mits geene vertaling zijnde, noch een privaat gele„ genheidsvers, noch een stuk, dat bevorens óf indruk óf in „ handschrift in omloop is geweest.” De mededingende dichtstukken moeten vóór den Isten December 1854 aan het Departement van Binnenlandsche Zaken worden ingezonden. Zij behooren te zijn geschreven met eene andere hand dan die des vervaardigers en voorzien van eene zinspreuk, te herhalen op een daarbij te voegen verzegeld 338 briefje, bevattende den naam , de betrekking en de woonplaats van den vervaardiger. LEVENSBERIGT VAN Me. J. H. van dee SCHAAIT, laatstelijk O ad-Raadsheer in. het Provinciaal Geregtshof van Noord – Holland. (Vervolg en Slot van bladz. 329.) Niet minder dan van de Staatsgeschiedenis maakte van der Schaafp bijzonder veel werks van die der Letteren en Wetenschappen, inzonderheid in ons Vaderland. Daartoe verschafte hem zijn lidmaatschap van en zijne vurige belangstelling inde voor onze volksbeschaving zoo nuttig en heilzaam werkende Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, waaraan hij, reeds kort na hare oprigting in 1784, een werkzaam aandeel nam, meer dan ééne geschikte gelegenheid. Nog student zijnde aan de Utrechtsche Hoogeschool, werd hem, nevens drie andere Heeren van meerdere jaren , in Augustus 1787 de vereerende Commissie opgedragen, om ter Algemeene Vergadering te Amsterdam de belangen der toen laatstelijk opgerigte Utrechtsche Afdeeling le helpen inbrengen (*). Bij de oprigting van het Departement Heerenveen, hield hij op den 24. November 1795 eene Redevoering over het ware doel en oogmerk dier Maatschappij, mitsgaders de voordeelen, welke ons daaruit sedert den tijd harer oprigting tot den dag van heden geboren zijn, en welke wij daaruit nog verder te wagten hebben, gedrukt te Leeuwarden bij J. D. van der Haak, 1796 (f). En, waar ook later de gelegenheid zich aanbood, loonde hij zich hereid, om in onderscheidene harer afdeelingen van lijd tot tijd spreekbeurten te vervullen en onderwerpen, naar do vatbaarheid van het algemeen geschikt, te behandelen. Zoo b. v. nadat in Julij 1823 de vierhonderdjarige gedachtenis van de Uitvinding der Boekdrukkunst te Haarlem feestelijk gevierd geworden was, las in November daaraanvolgende inde Zutphensche Afdeeling Mr. van dek Schaapf eene Verhandeling voor over het Nut der Boekdrukkunst, (*) Zie ’sMans hier na te melden Herinneringen enz. bladz. 1. (t) Zie dezelfde Herinneringen, bl. 15, 16. benevens de Nieuwe Algem. Konst- en Letter-Bode van Vrijd. 4 Decb. 1795 , N'., 101, bl. 177 en volg. 22‘» 339 enz, afzonderlijk uitgegeven te Amsterdam, hij (4. van' Dijk , 1823.8°. Andermaal, bij twee onderscheidene spreekbeurten in de zelfde Afdeeling, gaf hij eene Verhandeling over het leven en de verdiensten van Joost van den Vokdel, als Dichter beschouwd. Te Amsterd. bij denzelfden, 1827.8°. Bij de Arnhemsche Afdeeling las hij, in Maart 1830, eene Verhandeling over de Broederschap, bekend onder den naam van: Fratres Vitae Communis, of Broederen des gemeenen levens, oorspronkelijk ingesteld door Geert Groeve , of Gekardds Magkds , te Deventer, inde laatste helft der veertiende eeuw, opgenomen in N. G. vak Kampek’s Magazijn voor Wetenschap, Kunst en Letteren, Xde deel (Amst. 1830) bladz. 337—372. In November 1835 , in het Departement Voorburg, deelde hij eene Verhandeling mede over den oorsprong en de geschiedenis der voormalige Kamers der Rederijkers in ons Vaderland, een allezins lezenswaardig stukje, eerst vele jaren later geplaatst in het Mengelwerk van de Vaderlandsche Letteroefeningen voor Mei 1848 , en daaruit afzonderlijk overgedrukt te Amsterdam bij de Wed. R. Stemvers. Geen wonder dan, zoo , toen in 1834 het vijftigjarig bestaan dier Maatschappij allerwege plegtig herdacht werd, ook Mr. vak der Schaapp, destijds Lid van het Arasterdamsche tweede Departement, het der moeite waard achtte Zijne Herinneringen bij en na de Feestviering van het vijftigjarig bestaan der Maatschappij Tot Nut van 't Algemeen, sedert den tijd har er stichting tot op den 12 Augustus 1834, door den druk gemeen te maken, te Amsterd. bij A. Vikk. 1834, gr. B°. Daarin herdacht hij achtervolgens , in vier punten , den Stichter dier Maatschappij , de wijze harer stichting , hare bedoeling en werkkring, en de gevolgen daaruit ontstaan ter bevordering van waarlijk Nut van het Algemeen. Nog ettelijke kleinere stukjes in dichtmaat, bij voorkomende gelegenheden vervaardigd, verdienen hierbij eene korte vermelding: eene Rouwklagt op het overlijden van C. A. vak Herwerden, inleven Evangeliedienaar bij de Herv, Gem. te Zutphen, als bijdrage gelezen in het Zutphens Departement der Maatsch. voornoemd den 2 van Sprokkelm. 1820, Zutph. bij W. C. Wakslevek ; een Lijhzang bij het afsterven van Ds. Joh. Noordikk, sedert den jare 1802 Pred. bij de Herv. Gem. te Zutphen. Aldaar, bij denzelfden , 1822 ; en een Grafschrift op het overlijden van W. A. Haselaar , inleven Evangeliedienaar bij de Herv. Gem. te Arnhem, aldaar op den 28 van Louwm. 1831, als rustend Leeraar overleden. Voorts dichtte hij een Afscheidsgroet van de Tooneel-direktie te Zutphen aan het Publiek aldaar, bij het sluiten van den Schouwburg op den 7 van Grasm. 1823 uitgesproken door den Akteur P. de Koking. Zutphen, bij H. C. A. Thiemb. Insgelijks vermelden wij hier eene Nederduit- 340 sche vertaling van Prof. M. Siegenberk’s Memonet Jo. Melch. KeMperi, eet. L. 15. 1824, onder den titel van: Hulde, der gedachtenis van J. M. Krmper openlijk toegebragt op den 23 September 1824 inde Groote Gehoorzaal der Leydsche Hoogeschool door M. Siegenbeek , bij den aanvang zijner lessen. Naar het Latijn, door Mr. J. H. v.d. S., geplaatst inde Mnemosyne van H. W. en B. F. Tydeman , 1)1, V, bladz. 303—335; en de mededeeling eener nagelatene Verhandeling van Jan Filip Scheidiüs, (voornaam Regtsgeleerde en weleer Hoogleeraar te Franeker) over den dood van Papinianus enz. uitgegeven inde zelfde verzameling Dl. VII (Dordr. 1826) bladz. 231—268. Voor het overige werkte hij lange jaren achtereen ijverig mede aan meer dan een van onze Vaderlandsche Tijdschriften. Hiertoe belmoren inde eerste plaats de Vaderlandsche Letteroefeningen en de Algemeene Konst- en Letterbode; vervolgens en vooral het Magazijn van Wetenschap, Kunst en Smaak, van 1814 tot 1830 te Amsterdam bij G. van Dijk uitgegeven; en het daarop gevolgde Algemeen Letterlievend Maandschrift, Amst. bij A. Vink ; dat zich sedert 1851 met den Recensent ook der Recensenten vereenigd heeft. Voorts bewerkte hij een aantal Artikelen, voornamelijk levensberiglen, voor het Algemeen Woordenboek van Kunsten en Wetenschappen, onder de redactie van Gx. Nieowenhdis , te Zutphen hij H. C. A. Thxeme , van 1820 tot 1829 , in 8 deelen in het licht verschenen (*). Gelijk als Oud-Student van Heidens Universiteit, aan welke hij zijne verheffing tot Meester inde Regten te danken had , van der Schaaff niet verzuimd had, in 1825 de gedachtenisviering van haar 250 jarig bestaan in persoon te komen bijwonen; even zoo en nog veel meer nam hij deel aan het in Janij 1836 gevierde Tweede Eeuwfeest van de Utrechtsche Akademie, aan welke hij het grootste gedeelte zijner studiejaren doorgebragt had , en van welke hij zich als zoodanig in meer eigenlijken zin een kweekeling heeten mogt. Daar zat hij niet alleen aan in eene vriendschappelijke bijeenkomst der Oud-Studenten van het eerste tijdvak, maar was hij zelfs een van het achttal Oud-Studenten van 1786, die de eer hadden den plegtigen Akademischen optogt te vergezellen en zelven dien optogt met hunne tegenwoordigheid te vereeren. Van hier dan (*) Namelijk, volgens ’sMans eigene aanwijzing: Kapittelen (De voormalige) onder den naam der 5 Eeclesiën te Utrecht, Leenstelsel of Leenregt, Maktinet (Joh. Flor.), Mdnniks (W.), Hoogl. te Groningen, Nahuijs (Gee. Joh.), Nooedkerk (Heem.), Regtsgel., Pausilippo (De Grot van), Promotie met de Kap, Kuiter (Mich. Az. 341 ook dat, even als bij het öOjarig bestaan der voornoemde Maatschappij, hij ook nu, daartoe door eenige zijner vrienden aangezocht, Zijne Herinneringen aan de Feestviering van het Tweede Eeuwgetij der Utrechtsche Akademie, plegtig gevierd op den Vóde van Zomermaand 1836 en volgende dagen; te Utrecht bij N. van" dek Monde en van Paddenbueg en Comp. 183 G. gr. B°. weldra in het licht gaf. Na een voorloopig overzigt van de Akademische Feestvieringen van 1736, 1786 en 1836, met elkander vergeleken, vestigde hij daarbij de aandacht, in vijf achtervolgende punten, 1. op de Stichting dor Utrechtsche Hoogeschool; 2. op de gesteldheid van onzen Burgerstaat en den bloei der Letteren tijdens die stichting; 3op de voordeelen daardoor aan Nederlands Kerk- en Burgerstaat bewezen; 4. op de lotgevallen dier Hoogeschool sedert haar laatste halve eeuwfeest, en de gevaren, waarmede zij te kampen gehad had; 5. eindelijk op de ruime dankstof aan het weldadig Opperwezen voor dit alles verschuldigd. Voorzeker een werkje, dat nevens de overige feestgeschriften, bij die zelfde gelegenheid indruk verschenen, eene niet onwaardige plaats bekleedt, en evenzeer het hoofd als het hart zijns schrijvers eer aandoet. Gewoon zich van tijd tot tijd van zijne aanhoudende bezighedente ontspannen door kleine reistogtjes, bezocht in 1834 van dek Schaafp de naast bij onze grenzen gelegene omstreken van Duitschland, en deelde hij kort daarop een Uittreksel mede vaneen Dagverhaal uit zijne Aanteekeningen op een reisje naar Bentheim, Steinfurth en Munster, inden zomer van het jaar 1834 , in het Mengelwerk van het Algem. Letterl. Maandschr. voor Mei 1835, en daaruit afzonderlijk ovorgedrukt, te Amsterdam bij A. Vink en Co. ongeveer twee bladen druks. Een later gedaan uitstapje naar Frankrijks hootdstad gaf hem aanleiding tot het vertalen vaneen van Scribe’s tooneelstukjes : De verborgen Hartstogt, of de Liefde in het geheim, tooneelspel in 3 bedrijven, naar het Fransch: la Passion sécrette. Amst, bij van Kesxeeen , 1839. kl. B°. nameloos uitgegeven. Nog bevinden zich onder van dek Schaapfs geschriften een paar werkjes, die niet wel anders dan tot het gebied der zedelijke Wijsbegeerte te brengen zijn; het eene : Proeve eener Verhandeling over het wezen, den aard en de eigenschap der zoogenaamde Antipathie , met oppering der vraag ; of dezelve als eene aangeboren eigenschap kan worden beschouwd ? dan wel oj zij uit opvoeding, gewoonte, of andere maatschappelijke betrekkingen ontstaat 1 zoodanig, dat er gegronde hoop zij, om dezelve, onder aanvoering van gepaste middelen, te kunnen bestrijden ? Te Amsterdam, bij A. Vink, 1832. 114 bladz. gr. B°. het andere: 342 Proeve eener Verhandeling over den aard, de eigenschappen en het karakter der hedendaagsche Philanthropie. Amsterd. Weytixgh en vax dek Haart. 1846. 88 bladz. gr. B°. Beide deze Proeven waren oorspronkelijk bestemd ter beantwoording van uitgeschrevene prijsvragen , de eene van het Letteroefenend Genootschap Tot Nut en Beschaving te Amsterdam in 1826 , de andere van de Hollandsche Maatschappij van Fraaije Kunsten en Wetenschappen in 1843. Opmerkelijk is h<’t, hoe de uitkomst van eene te ver gedrevene menschlievendheid in het vrijstellen van schuldigen, aan het slot van de laatstgenoemde Proeve door hem voorspeld, om zoo te zeggen, vervulden bevestigd is geworden inde vooral sedert 1848 meer en meer toegenomen Socialistische en Communistische woelingen, die Frankrijken Duitschland, ja een groot gedeelte van Europa, in rep en roer hebben gebragt. Zonder van de Godgeleerdheid opzettelijk werk te maken , gevoelde vax dek Schaafp echter altijd nog spijt, zich niet van den beginne af aan die Wetenschap en hare uitoefening te hebben toegewijd. De laatste door hem bij zijn langdurig leven uitgegevene werkjes staan met dezelve naauw in verband. Om niet te spreken van eene vele jaren te voren door hem geleverde Nederduitsohe vertaling van De Gevaren der \Groote Steden , in eene Kerkelijke Redevoering geschetst door A. L. C. Coqdekel , buitengewoon Predikant bij de Walsche Gemeente te Amsterdam, uitgesproken den 2den van Sprokkelmaand 1823, inde V/ale Kerk aldaar, geplaatst in het Mengelwerk van de Vaderl. Letteroef. voor 1824; waar het de-zaak van Bijbelkennis en Bij bel waarheid gold, daar achtte hij het zijn pligt ter gelegener tijd niet* stil te zwijgen. Nadat alzoo W. P. Tiddy, Agent van het Britsch en buitenlandsch Bijbelgenootschap in België en de Nederlanden, zijnen Brief aan den Bisschap van Dardanië, Apostolischen Vicaris van Breda geschreven had, in antwoord op deszelfs Mandement tegen het verspreiden en lezen der Heilige Schrift, te Brussel en Breda, gedrukt bij J. H. Briard, 1845; liet, niet lang daarna, VAX der Schaafp , ten blijke zijner belangstelling in deze zaak , daarop een klein nameloos stukje volgen, getiteld: De Brief van W. P. Piddy enz, beoordeeld, toegelicht, en met eenige ophelderingen vermeerderd, dooreen Lid van het Amsterdamsche Bijbelgenootschap. Te Amsterd. bij A. B. Saakes, 1847. één blad druks, gr. B°. Doch van meer gewigt was een ander voornemen, dat hij twee jaren later ten uitvoer bragt. Gewoon naar Oud-Hollandsche levenswijze zoo voor zich zelven als met zijn huisgezin inden Bijbel te lezen, en de wekolijksche openbare Godsdienstoefeningen zooveel mogelijk geregeld bij te 343 v. oncn , was bij hot aanhooren en overdenken van de Lijdensprediking in rijpere jaren de lust bij hem opgekomen om het verhaal van de Lijdensgeschiedenis uiteen regtskundig oog te beschouwen. Naar aanleiding van de ten jare 1820 door J. Roemee , destijds Christenleeraar bij de Remonstrantsche Gemeente te Leiden , uitgegevene Proeve eener Regtsgeleerde verdediging van de onschuld onzes Heeren en Zaligmakers Jezus Christus (te Leiden, bij A. en J. Hoxkoop , 1820) (*) die daarbij den wenscli geuithad, dat een kondigen inde regtsgeleerdheid ervaren man zich aangemoedigd gevoelen mogt, om de taak door hem begonnen waardiger en voldingender te behandelen; zette eindelijk vax der Schaafe zich aan het werk, om zijne eigene aanteekeningen en opmerkingen desaangaande in orde te stellen, tevens met het oog op het gevoelen van Salvador , een Jood van afkomst, die, in zijne in het Fransch geschrevene Geschiedenis der instellingen van Mozes en van het Hebreeuwscho volk, de regtspleging tegen Jezus voor geregeld gehouden en deszelfs veroordeeling op de daad toegepast voor volkomen wettig en gegrond verklaard had, en op het daartegen gerigte werk van den Franschen Advokaat Düpix de Oude, Jezus voor Cajaphas en Pilatus, wederlegging van den Heer Salvador , over de veroordeeling en het vonnis van Jezus, naar de Nederduitsche vertaling van Mr. J. M. vax Maaxex, te ’s Gravenh. bij S. Visser, 1829. Zoo ontstond Mr. J. H. 344 stelde hij zijne meening desaangaande weldra eenigzins nader in het licht door middel vaneen klein stukje , opgenomen inde Godgeleerde Bijdragen voor 1851 , N". 5 , blad'/,. 767 778 , onder het opschrift van: Mijne Aanteekeningen bij het lezen van zeker stukje of vertoog, betreffende de vraag : of er al dun niet een tweede verhoor van den Zaligmaker voor den Joodschen Raad heeft plaats gehad ? voorkomende in het Christelijk Maandschrift voor den beschaafden stand, uitgegeven door de Ringsvergadering te Amsterdam, 2de Deel, 1823. Dit was het laatste, dat van va* dhr Schaafps hand aan het publiek werd medegedeeld. Tot in zijn zijn’ hoogen ouderdom toe mogt, door Gods goedheid, de waardige Man zich verheugen in het volle genot zijner geestvermogens, en was hij nog bij aanhoudendheid even werkzaam als inde kracht zijns levens. Ja zelfs in zijne laatste ziekte verraste hem nog het stervensuur, te midden van nieuwe voornemens en ontwerpen; en gerust mag op ’s mans grafzerk tot opschrift gesteld worden: Hij heeft niet te vergeefs geleefd. VARIA. 1. Vereeniging: Christelijke Stemmen, Septemb. 1853, bl. 157 leest men ineen „naar het Hoogduitsch bewerkt” opstel: „Het zoude interessant zijn al de jaren der Middeleeuwen na te rekenen, inde welke de goede katholijke Christen en onderdaan, wanneer hij naar de hoogte der aarde opzag, eenen geachten Paus boven zich zag en eenen vervloekten Keizer, terwijl toch aan den eenen zijne ziel moest toebehooren, aan den anderen zijn ligchaam.” Men zal moeite hebben die plaatste begrijpen ; maar voor den geachten Paus leze men : „ eenen Paus, door den Keizer inden rijksban gedaan” (en hier tegenovergesteld aan den door den Paus geëxcommuniceerden Keizer). In het Hoogduitsch stond gedchteter, wat door den sukkel-vertaler niet begrepen werd. Even zoo vonden wij reeds voor jaren, den door Keizer Kakel Vin den rijksban gedanen (gedchteter), verdreven en gevangen keurvorst Jan Fredeeik van Saksen, door eenen dito-vertaler genaamd geachten keurvorst Jan Frebeeik. Dat zijn van die vertalers, die teich (poel) vertalen door dijk: erwürgen (een geweldigen dood aan doen) altijd letterlijk vertalen door verworgen; en met werden, mussen en sollen telkens inden war zijn. 345 De heer Arend , in zijne oneindige Geschiedenis des Vaderlands, tweede deel, zesde stuk, bl. 24, 25, verhaalt de geforceerde leening, door de Utrechtsche bewindvoerders in 1576 afgeperst van den ouden, rijken, gierigen Aartsbischop van Schenk van Tautenburg. Hij zegt, dat eerst dien kerkvoogd eenige duizend gulden tegen zestien ten honderd te leen verzocht wierden; doch op zijn weifelen, al zijn gereed geld, circa ƒ 24,000, met geweld genomen. Dit aanbod van zestien p. C. rente moet elk nadenkend lezer bevreemden. Was dat toen ten tijde de gewone voet van rente, of voegden de Utrechtenaren nog schimp bij den roof? Geen van beide; maarde heer Arend wist niet,wat hij schreef, en faalde door zijne bron niet naauwkeurig te volgen. Wat lager op dezelfde bladz. schrijft hij : „Na twee of drie dagen bragt men den Aartsbisschopeene schriftelijke schuldbekentenis, en bood hem aan renten op de Staten te verleeneu, onder behoorlijke verzegeling tegen den penning zestien.” Hij noemt eerlijk zijne naaste bron voor dat geheele verhaal, van Bolhuis, Geschiedenis van het kasteel Vredenburg (Utrecht 1838); maar niet geheel letterlijk willende naschrijven, is hij inde fout vervallen van rente a zestien p.C. te verwarren met tegen den penning zestien, en toonde niet te weten, wat deze rente was. Van Bolhuis schreef bl. 71, dat men eerst den Aartsbisschop eenige duizenden tegen penning zestien te leen had verzocht; en daarvan heeft de heer A. op de aangehaalde plaats rente tegen zestien p.C. gemaakt. Maar wat is rente tegen den penning zestien ? Wat is rente togen den penning 20, tegen den penning 25? Antw. een twintigste, een vijf en twintigste van het kapitaal jaarlijks, dus 5 pC., 4 pC.— en zoo is rente tegen den penning zestien, die gelijk staat met een zestiende van het kapitaal, dus (P/4 pC. en dat was in dien tijd de gewone rente; gelijk uit menigvuldige rentebrieven van dien tijd blijkt. 3. Een schalk heeft den eerzamen Redacteur der Vaderlandsche Letteroefeningen bij den neus gehad, en de Redacteur te onbedacht ter goedertrouw zich de Bladvulling laten inde hand stoppen, dus luidende : „ Toen Engeland bij Bodewijk XIV deed aandringen op de vrijstelling der Protestanten, na de herroeping van ’tEdict van Nantes op de galeijen geworpen, vroeg de Koning: „Wat zou uw meester wel doen, als ik hem verzocht de boosdoeners van Botany-bay vrij te laten?” „„Sire!”’ antwoordde de gezant „„mijn meester zou hen dadelijk 346 in vrijheid stollen, als uwe Majesteit die boosdoeners voor broeders erkende.”” Vaderl. Letteroef. October 1853, N°. XIII, bladz. 584. Eilieve, waar was Botany-bay en de transportatie van veroordeelde misdadigers derwaard te zoeken ten tijde van Lodewijk XIV ? Men zal in elk aardrijks- of geschiedkundig woordenboek het antwoord vinden. 41. De Recensent, Letterl. Maandschrift 1853, N°. XI, zich te regt beklagende, dat wie onder ons geen Engelsch verstaat en toch Macauley’s voortreffelijke Geschiedenis van Engeland lezen wil, dat werk betalen moet met ongeveer vijfmaal den prijs van het oorspronkelijke (inde Tauchnitz uitgave) (bl. 630), voegt er bij (bl. 131): „Wij bejammeren zulks des temeer, daar we zoo gaarne Macadley’s werk, wiens klare, vloeijende voorstelling in even klaren , vloeijenden stijl werd terug gegeven, in aller handen zagen.” Hij had zelfs inden aanvang van zijn verslag, het eene allerkeurigste vertolking genoemd. Bij het ontvangen van Ree N°. XI juist Macaüleï ter hand hebbende, bekroop ons de lust om den medegedeelden brok uit die „allerkeurigste vertaling” met het Engelsch te vergelijken. Daar vonden wij [Ree. bl. 635, Tauchn. ed. 11. 288) de zeer bepaalde uitdrukking They observed the motions of Jupüer's satellites, vertaald door het onbestemde; „zij sloegen de bewegingen der hemelligchamen gade.” en bl. 639 [Eng. p. 292): „ the claim of oecumenical couneils to control the Holy See, even onbestemd en daardoor zinneloos vertaald door „de aanspraak der oekumenische raadsvergaderingen op de magt om den heiligen Stoel te beperken.” (De vraag was juist, of een algemeen Concilie boven den Paus was); maar allerkoddigst, bl. 536 [Eng. p. 289) gems, gemmae, gesneden edelgesteenten) vertaald door gommen. P. M. Netschek. Les Hollandais au Bre'sil, notice historique sur les Pays-Bas et le Bre'sil au XVII siècle, avec portrait, facsimilés et carte. (a) la Haye (chez) Belinfante Frerès. 1853 , Groot formaat, XXXII & 210 bladzijden. Onder de belangrijke geschiedkundige werken , welke inde eerste maanden van den tegenwoordigen jaarkring zijn in het licht gekomen, bekleedt eene niet geringe plaats, het werk dat wij alhier aankondigen. Het is geschreven door iemand die, wel verre vaneen geleerde te kunnen genoemd worden , een krijgsman is, en wel Lieutcnant is bij de Grenadiers van het Nederlandsche leger; het is geschreven inde Fransche taal, derhalve bestemd voor een grooter getal lezers , dan waarop de schrijver in zijn vaderland mogt hopen; en het betreft een tijdvak van de nieuwere geschiedenis, dat hoe eervol, hoe glansrijk voor Nederland, in het algemeen beschouwd evenwel een gedeelte van den aardbol behandelt, waar de Nederlander, door verregaand verzuim, zich alles behalve een eerekroon heeft verworven. Immers moet van Brasiel, dat als volkplanting voor Nederland van onschatbare waarde hadde kunnen wezen , worden gezegd, dat het door verwaarloozing, door schandelijke verwaarloozing voor Nederland verloren ging. Hierover nadenkende, zou men zich in bespiegelingen kunnen verdiepen ,om na te sporen de oorzaken van die verwaarloozing en van het verlies van Nieuw-Nederland in Noord-Amerika , en van Brasiel in Zuid-Amerika. Het eerste is sedert zijne vrijmaking, nu zeventig jaren geleden , tot eene grootheid opgeklommen, die een ieder verbaasd doet staan, en het laatste bezit bronnen van rijkdom in zijnen schoot, welke allezins reo-t geven tot de veronderstelling, dat mede voor hetzelve eene glansrijke toekomst is weggelegd. Beide heeft Nederland zich laten ontweldigen in eenen tijd, toen nog geenszins kon gezegd worden, het geen helaas ! eene eeuw later, zoo geheel tot waai heid werd, dat Nederland door zelfzucht en bekrompenheid verachtelijk geworden, geen beter lot verdiende. Doch het is alhier geenszins de plaats , om dat verschijnsel te onderzoeken. Na de „préface” geeft de schrijver eene zeer belangrijke litteratuur betrekkelijk de Geschiedenis en de lotgevallen van Brasiel, voor en gedurende den tijd dat de Nederlanders een gedeelte daarvan bezeten hebben. De „ Listo raisunnée des sources que nous avons consulteés pour la composition de eet ouvrage" is rijk aan opgaven. Wij vinden daaronder werken in het Portugeesch, Fransch, en Engelsch, zoowel a's die welke 348 in Nederland zijn uitgegeven. Overigens heeft de schrijver gebruik gemaakt van de Notulen der West-Indische Compagnie, Resolutiën van de Staten-Generaal en andere stukken, tot die zaken betrekkelijk, welke in ruime mate op het Rijks Archief voorhanden zijn , en tot wier opsporing hem met groote welwillendheid de hand is geboden door den Heerde Zwaan , die, sedert zoo vele jaren aan dat Archief geplaatst, zich jegens alle bezoekers steeds uiterst hupsch en verpligtend heeft gedragen. Onder de bronnen – opgave, ontmoeten wij onderscheidene zeldzame werken. Waarom echter de „Spieghel der Australische navigatie” is vermeld, weten wij niet: wijl daarbij nog andere Reisverhalen zouden te pas komen. Om de eigenlijke litteratuur meer volledig te maken voegen wij hierbij ; Hans Sxadens, wahrhaftige Historia und Beschreibung riner Landschaft der wilden naekten grimmigen menschenfresserleuten in der Neuen welt gelegen enz: Frankfort 1556. Later in onze taal overgezet onder den titel van Hans Staden van Homborghs Beschrijvinghe van America enz. Te Amsterdam bij Broer Jansz. Meer bekend is Jos. deAcosta, vertaald door Jan Hüyghen van Linschoten in 1598, onderden titel van Historie Naturael en de Morael van West-Indien , in hellicht gekomen. Ofschoon wij inden loop van het werk, de „Beschrijving” van Mokead meenen te hebben vermeld gevonden, missen wij ze inde Liste raisonnée. In onze taal heet dat boek , klare en waarachtige Beschrijving van de leste beroerten en afval der Portugezen in Brasil enz. inde Fransche taal beschreven door Pieree Moeead, van Parrey in Charoltais enz. met de Reisbeschrijving van dezelve schrijver naar Brasil enz. door J. H. Glazemaker vertaald. Te Amsterdam voor Jan Hendeiksz. en Jan Riedweetsz. 1652. Caspaeis Baelaei, (bl. XV) en Piso (bl. XXII) bezitten wij tezamen in éénen band in ld. B°. onder den titel: Res Brasilia imperante Illustris m'‘ D. ,1. Madritio Nass. etc. Principe per C. Barleum, accedit G. Pisonis , Tractatus de aëre , aquis et locis. Clivis. ap. Tob. Silbeeling. Eene chronologische tafel der gebeurtenissen door den Schrijver behandeld , geeft aan de eene zijde de jaartallen, aan de andere de bladzijden. Ze is verdeeld in vier tijdvakken : I. van 1500 of de ontdekking tot aan 1621, toen, bij het einde van het twaalfjarig bestand, de oorlog tusschen Nederland en Spanje op nieuw ontbrandde. 11. tot 1686, behelzende de stichting der AVest-indische Maatschappij , de zeetogten van Willekens , Piet Heyn , de togt van Pater, de groote uitrusting naar Brasielin 1630, de inname 349 van Oiinda en het Recief door Lo.vck en Waerdexbdegii, alsmede de verdere uilbreiding in Brasiel, en de daden van Artichopski in 1634 —1636. 111. van 1636 1644, het bewind van Joan Maurits Graaf van Nassau Siegex of het schitterendste tijdvak van het bezit der Nederlanders van het noordelijk gedeelte van Brasiel. Op de kaart, die het werk versiert, wordt de uitgebreidheid der Nederlandsche kolonie in dat tijdvak, namelijk in 1641, opgegeven , als gaande van de rivier Turiassu of Toriasso (n. f.) over de rivier San Francisco, tot aan de kleinere rivier Eio Real, eene kustenlengte van ruim vijftien graden. Deze streek bevatte in zich de President- of Kapiteinschappen van Maranhao, Siera of Ciara, Rio-Grande, Paraïba, Itamarica, Pernambuco en Sergipe. Ditzelfde tijdvak zag ook ontkiemende zaden van den ondergang van het Nederlandsch Gebied in het noordelijke Brasiel. Immers de omwenteling in Portugal en de afscheuring van Spanje bragt Johax IV op den Portugeeschen troon. Met hem sloten de Staten-Generaal in 1641 een verdrag voor tien jaren. Hierdoor geruggesteund, ontwikkelde zich de samenzwering, waarvan de bekwame Portugees Vieira de ziel was, en welke het verlies van dat gewest voor Nederland ten gevolge had. Ofschoon de geachte schrijver er meermalen op wijst, hoe de Portugezen in Brasiel door twee magtige roersels werden gedreven, om het juk van den vreemdeling af te schudden, namelijk zucht voor onafhankelijkheid onder eenen eigen Koning, en het verschil van godsdienst, geloovcn wij evenwel, dat het daarmede anders zou zijn geloopen , indien de West-Indische Maatschappij kolonisatie van Nederlanders en uitbreiding van landbouw met kracht had getracht door te zetten en gemakkelijk te maken. IV tot aan 1661. Het verval der magt van de West-Indische Maatschappij in Brasiel. Het Recief, het punt dat men zoo lang bezet hield, toen er niets anders meer overschoot, werd ten laatste, in Januari] 1654, bij verdrag aan de Portugezen overgegeven. De vrede, die op het verlies van Brasiel het zegel drukte, werd den 6den Augustus 1661 inden Hage gesloten. Voor de natie werd dat verlies door eenig voordeel opgewogen , dewijl, gedurende den oorlog met Portugal, die van den opstand der Portugezen in Brasiel het gevolg was geweest, de Oostindische Compagnie inde gelegenheid geraakte de Portugezen voor goed uit Ceylon te verdrijven , en zich gedurende anderhalve eeuw in het uitsluitend bezit van den kaneelhandel te handhaven. Voor Brasiel zelf is dat tijdvak allertreurigst: verwaarloozing eenerzijds, eigenbaat en schraapzucht andererzijds 350 vereonigcle zich, om den ondergang der Nederlandsche kolonie in dat schoone gedeelte van Zuid-Amerika (e bespoedigen. Onze schrijver dat verlies, niet uit het standpunt van Nederlander, maar uiteen algemeen en meer verheven standpunt beschouwende, zegt daaromtrent aan hot slot zijnar voorrede; „ Yieira a délivré son pays d’une domination qui pesait a la population et qui était antipathique a ses opinions religieuses. Les Brësiliens d’alors ne pouvant encore former une nation indépendante, redevinrentPortugais et Catholiques. Prés de deux cents ans plus tard, en 1822, ils secouèrent une autre domination qui ne répondait plus a leurs besoins politiques; le Brésil se sentit fort, se déclara indëpendant, et ce pays, jadis une colonie nëgligëe, est maintenant un des plus riches empires, k qui I’avenir réserve une des premières places parmi les srandes puissances.” Ofschoon wij deze oordeelvelling niet onvoorwaardelijk toestemmen , of die toekomst althans nog beschouwen als ineen ver verwijderd verschiet verscholen, stemmen wij toe, dat in de laatste dertig jaren de ontwikkeling groot is geweest, waarvan de koffycultuur, die bereids eene groote hoogte bereikt heeft, ten bewijze strekken kan. Volgaarne evenwel geven wij toe des schrijvers ingenomenheid met zijn onderwerp. Wij bekennen, dat wij het werk met groot genoegen gelezen hebben, en er in gevonden hebben een oordeelkundig gebruik maken der bronnen, en tegelijker tijd een streven naar onpartijdigheid, die algemeene goedkeuring verdient. Waar een schrijver zich zoodanig beijvert om de waarheid op te sporen en bekend te maken, kan het niet missen , of zijn werk behoudt eene blijvende waarde. Openlijk brengen wij derhalve den Heer Nexschek onzen dank voor: Les Hollandais au Bresil. Hij heeft gewaagd gebruik te maken van eene vreemde taal; zijn stijl is nogtans vloeijend en deftig. Opgedragen zijnde aan den Keizer, Dox Pedeo 11, zal zijne geschiedenis in Brasiel gewis naar waarde geschat worden. 351 VOORLOOPIG BERIGÏ. Het Tijdschrift OE ALOEJIEEXE UO\*T- EW LKÏ- VEKBOOE zal, te beginnen met 1° Januarij 1854, worden uitgegeven onder redactie van de Heeren: Dr. E. C. Bakhuizen van den Brink, M. I'. A. G. Campbell, Jhr. Mr. J. de Witte van Citters , B. M. Neïscher , J. Tideman, Mr. S. C. Snellen van Vollenhoven en T. van Westrheene , Wz. In December e. k. zal een Proefnommer worden uitgegeven, waaruit de nieuwe inrigting, aan het Tijdschrift te geven, zal blijken, en dat tevens de namen van H. H. Medewerkers zal vermelden. Haarlem en 's Rage, de Erven Doosjes. November 1853. Martinus Nijhoff. WEÊRKUNDIGE WAARNEMINGEN op den huize ZWANENBURG. | Hoogte -S ,-g , 1853. van den J Wind- Wind, —i J Luchtsgesteldheid. Nov. Barom. ™ -g s> S streken. kracht. D. L. B 28. 94 ~4Ö öi 2 Betrokken. 10 ( » 9| 42 —3’,4 N. o. 2 Mistig, j • 4O id. oa2 Betrokken. 28. 9 40 N. o. 0 Mistig. 17 " 9| 45 —2', N. n. o. 0 Idem. » 11 40 n. N, w. oè2 Bewolkt. 28. 111 38 z. Ó Bewolkt. 18 29. 0 43 3°,7 id. 0 Helder, j » IJ 33 z. w, 0 Idem. 29. 2 ~34“ zTw~ “ 2 Helder. 19 n 2| 43 —6°,3 z. z. w. 2 Idem. » 2; 33 id. 0 Idem. 29. 2 29J z. o. 2 Helder. 20 » i; 36 —-8Ü,2 .z. 2 Mistig. » 2 35 id. 0 Betrokken. 29. 4 34 z. 2 Mistig. 21 | " 3| 38j 4,,6 id. 2 Idem. •’ 4 38 o. z. o. 2 Idem. 29. 4 32 n. 0 Mistig. 22 |> 4'- 38 5»,1 id. 0 Helder. « 3| 38 o. z. o. j 0 Betrokken. “ Te HAARLEM bij DE ERVEN DOOSJES. ~ 352. 