MRI-geleide Laser Interstitiële ThermoTherapie bij het hypothalamus hamartoom
MRI Behandeling van epilepsie bij een patiënt met een hypothalamus hamartoom met traditionele chirurgische technieken 
is complex en geassocieerd met hoge morbiditeit en mortaliteit. De minimaal invasieve behandeling met MRI-geleide 
laser interstitiële thermotherapie lijkt daarentegen een veelbelovende techniek met hoge succes- en lage complicatie-
percentages. In deze bijdrage worden de resultaten beschreven voor acht kinderen, die werden verwezen naar het 
Texas Childrens Hospital in Houston. radiochirurgie was tot enkele jaren geleden de behande-
ling van eerste keus bij HH patiënten. Aanvalsvrijheid 
wordt hiermee in ongeveer 40% bereikt en het aantal 
complicaties is lager dan bij de resectieve behandeling 
(Regis et al., 2007). Echter, voorbijgaande symptomen als 
angst en depressie worden geregeld gemeld. Daarnaast 
wordt, hetzij weliswaar minder frequent, blijvende klach-
ten als gewichtstoename en geheugenproblemen gerap-
porteerd na gamma-knife radiochirurgie (Abla et al., 2010). Het grote nadeel van deze techniek is dat de aanvalsfre-
quentie vaak pas na enkele maanden afneemt of zelfs  
toeneemt na de behandeling. Het klinisch spectrum van een hypothalamus hamartoom 
(HH) blijkt sterk afhankelijk van de grootte en de locatie 
van de laesie te zijn (Mullati et al., 2003). De intrahypo-
thalamische hamartomen leiden vaak tot een beeld van 
epilepsie, ontwikkelings- en gedragsproblemen, waarbij 
de ernst afhankelijk is van de locatie en grootte van het 
hamartoom. Gesteelde HH geven minder vaak epileptische 
en cognitieve problemen, maar vaker hormonale proble-
men leidend tot een pubertas precox en obesitas (Wagner 
et al., 2018). Invasieve en minder invasieve behandelingen
De behandeling van een medicamenteus refractaire  
epilepsie als gevolg van een HH is complex. Vooral op de 
gelastische aanvallen lijkt anti-epileptische medicatie on-
voldoende effect te hebben (Striano et al., 2012). De tradi-
tionele chirurgische benaderingen via een craniotomie, 
waarbij het hamartoom wordt verwijderd, geven welis-
waar een goed effect bij veel patiënten (aanvalsvrijheid bij 
ongeveer 50%), maar kennen ook een hoge mortaliteit en 
ernstige morbiditeit zoals hemiparese, gezichtsveldstoor-
nissen, geheugenproblemen en endocrinologische pro-
blematiek (Drees et al., 2012). Een endoscopische discon-
nectie van het HH is weliswaar een iets minder invasieve 
techniek met ongeveer dezelfde resultaten, maar vergt veel 
ervaring, en heeft nog steeds een aanzienlijk risico op 
complicaties (Delalande en Fohlen, 2003). Gamma-knife Minder invasieve methoden als stereotactische radiofre-
quente thermocoagulatie (RFTC) en MRI-geleide laser 
interstitiële thermotherapie (MRIg-LITT) zijn later geïn-
troduceerd (2004 respectievelijk 2007) met als doel het 
reduceren van het aantal complicaties. Periodiek voor professionals 19 | nr 1 | 2021  9 Wetenschappelijk onderzoek MRI-geleide Laser Interstitiële 
ThermoTherapie bij het  
hypothalamus hamartoom:  
eerste keus therapie? Door: Louis Wagner1 (wagnerl@kempenhaeghe.nl), Albert Colon1, Gwendolyn de Bruyn2, Jim Dings3,  
Hilde Braakman4, Olaf Schijns3
1Neurologie/Klinische neurofysiologie, 2Kinderneurologie, 3Neurochirurgie, Academisch Centrum voor Epileptologie, 
Locatie: Kempenhaeghe en Maastricht Universitair Medisch Centrum, 4Kinderneurologie, Amalia Kinderziekenhuis, 
Radboudumc Nijmegen. Wetenschappelijk onderzoek Wetenschappelijk onderzoek Door: Louis Wagner1 (wagnerl@kempenhaeghe.nl), Albert Colon1, Gwendolyn de Bruyn2, Jim Dings3,  
Hilde Braakman4, Olaf Schijns3 1Neurologie/Klinische neurofysiologie, 2Kinderneurologie, 3Neurochirurgie, Academisch Centrum voor Epileptologie, 
Locatie: Kempenhaeghe en Maastricht Universitair Medisch Centrum, 4Kinderneurologie, Amalia Kinderziekenhuis, 
Radboudumc Nijmegen. MRI-geleide Laser Interstitiële 
ThermoTherapie bij het  
hypothalamus hamartoom:  
eerste keus therapie? MRI Recente publicaties 
bij grote patiënten-series laten veelbelovende resultaten 
zien voor zowel RFTC (Curry et al., 2018) als MRIg-LITT 
(Shirozu et al., 2020). Een nadeel van de RFTC is dat er 
laesies gemaakt kunnen worden met een maximale dia-
meter van vijf millimeter, waardoor deze behandeling  
bij grote hamartomen minder goed mogelijk is. Wetenschappelijk onderzoek Wetenschappelijk onderzoek keling. Tevens liet het interictale EEG meer afwijkingen 
(in grondpatroon en mate van epileptiforme activiteit) 
zien. Het ictale EEG (bij de gelastische aanvallen) liet een 
minder eenduidig en waarschijnlijk leeftijdsafhankelijk 
beeld zien (bij de adolescenten vaker temporale ritmiek, 
bij de jonge kinderen vaker extratemporale ritmiek of een 
onduidelijk ictaal patroon). Epileptologie (ACE)verwezen naar het Texas Childrens 
Hospital in Houston (naar dr. D.J. Curry) voor behandeling 
met MRIgLITT (synoniem MRI-geleide stereotactische 
laserablatie). In het Texas Childrens Hospital wordt gebruik 
gemaakt van de Visualase (Medtronic, 2007). De Visualase 
bestaat uit een computer werkstation, een 1.6 mm MR-
compatibele laserkatheter, een koelpomp en een laser 
applicatie set. De laserkatheter wordt stereotactisch  
geïmplanteerd waarna een MRI van de hersenen gemaakt 
wordt. Het werkstation is verbonden met de MRI-scanner 
en verkrijgt zogenaamde thermometrie-beelden. Het 
grote voordeel van deze techniek ten opzichte van eerdere 
laserablatie technieken is het real-time tonen van de warm-
te ontwikkeling binnen de laesie. Zogenaamde tempera-
tuur limieten, bijvoorbeeld in de nabijheid van eloquente 
hersenstructuren, kunnen ingesteld worden; wanneer een 
bepaalde temperatuur wordt overschreden, schakelt het 
systeem automatisch uit. Vijf kinderen werden op een zeer jonge leeftijd (jonger dan 
drie jaar, waarvan twee kinderen zelfs in het eerste levens-
jaar) met MRIgLITT behandeld. Bij deze jonge kinderen 
zagen we direct na de behandeling wat vaker een hypona-
triemie, met bij twee kinderen noodzaak tot medicamen-
teuze behandeling en een verlenging van de klinische 
opname. Eén kind ontwikkelde een diabetes insipidus, 
welke geleidelijk en volledig hersteld is. Bij één kind werd 
na behandeling een verhoogd prolactine waarde vastge-
steld met een toename van het lichaamsgewicht. Ook hier 
werd een geleidelijke verbetering gezien. Ernstige en blij-
vende complicaties werden niet gezien. Tabel 1 toont de resultaten voor de acht kinderen, die in 
Houston met MRIgLITT zijn behandeld. Bij alle kinderen 
waren gelastische aanvallen de eerste uiting van de epilep-
sie (bij twee kinderen eveneens dacrystische aanvallen); de 
meeste kinderen hadden hun eerste aanval in het eerste 
levensjaar. Later in het verloop werden bij de meeste kin-
deren ook andere aanvallen gezien (focale aanvallen met 
verminderde gewaarwording bij vijf kinderen, tonische 
aanvallen bij drie en tonisch-clonische aanvallen bij twee 
kinderen). De gelastische aanvallen bleven bij alle kinde-
ren aanwezig met een dagelijkse frequentie van één tot 
meer dan 100. 12  Periodiek voor professionals 19 | nr 1 | 2021 Wetenschappelijk onderzoek Het behandeleffect van MRIgLITT was bij de meeste kin-
deren goed; na een eerste behandeling werd bij iedereen 
een direct effect gezien op de aanvallen; na twaalf maan-
den waren vijf kinderen (63%) aanvalsvrij en was bij één 
kind (12%) sprake van een 90% aanvalsreductie. Twee 
kinderen (25%) hadden na een korte periode (anderhalf 
tot tweeëneenhalve maand) aanvalsvrijheid recidiverende 
gelastische aanvallen met ten opzichte van vóór de behan-
deling een aanvalsreductie van minder dan 50%. Opvallend was het verloop van één adolescent: na een 
periode van 40 maanden aanvalsvrijheid kreeg ze opnieuw De leeftijd waarop de diagnose hypothalamus hamartoom 
vastgesteld werd, varieerde fors van binnen een maand  
tot elf jaar na de eerste aanval. In de voorgeschiedenis had 
één kind het typische beeld van een West-syndroom, welke 
goed reageerde op medicamenteuze therapie. Een ander 
kind had de diagnose Pallister-Hall syndroom, een gene-
tische aandoening waarbij vaak sprake is van een hypotha-
lamus hamartoom en polydactylie. Bij één kind werd bij 
lichamelijk onderzoek voor de ingreep een bitemporaal 
gezichtsvelddefect gevonden, het gevolg van compressie 
van het HH op het chiasma opticum. Eén kind was op de 
leeftijd van vier jaar operatief behandeld, waarbij endo-
scopisch getracht werd het hypothalamus hamartoom te 
onderbreken. Deze ingreep had helaas geen effect op de 
aanvallen en een MRI voorafgaand aan de MRIgLITT 
behandeling toonde geen duidelijke disconnectie. De cognitieve ontwikkeling was normaal bij twee kinde-
ren, psychomotorisch licht vertraagd bij de twee anderen 
en er was een matige tot ernstige achterstand in ontwik-
keling bij de overige vier kinderen. De MRI van deze vier 
kinderen toonde over het algemeen een groter HH dan bij 
de kinderen met een normale of licht vertraagde ontwik- Figuur 1 MRI vóór (a en b) en na MRIgLITT behandeling (c en d) 
bij een patiënt met een optimaal effect van de behandeling. Rood 
omcirkeld is het hypothalamus hamartoom. Na de behandeling 
zien we centraal een gebied van necrose omgeven door gebied van 
gliose. De omvang van de laesie is iets afgenomen. [CO: chiasma 
opticum, F: fornix, CM: corpora mammillaria.]     Figuur 1 MRI vóór (a en b) en na MRIgLITT behandeling (c en d) 
bij een patiënt met een optimaal effect van de behandeling. Rood 
omcirkeld is het hypothalamus hamartoom. Na de behandeling 
zien we centraal een gebied van necrose omgeven door gebied van 
gliose. De omvang van de laesie is iets afgenomen. MRI Ervaringen met laserablatie bij kinderen
Sinds 2016 worden kinderen in Nederland met een hypo-
thalamus hamartoom via het Academisch Centrum voor Periodiek voor professionals 19 | nr 1 | 2021  9 Wetenschappelijk onderzoek DEF_ligablad01_2021.indd   9  23-02-21   18:38 DEF_ligablad01_2021.indd   9 10 P i di k
p f
i
l 19 |
1 | 2021
W
h
lijk
d
k
Pt	
1 ♀	
2 ♂	
3 ♀	
4 ♂	
5
Leeftijd
1e aanval	
2 jaar	
4 maanden	
1 maand	
2 maanden	
1
Diagnose HH	
13 jaar	
7 jaar	
1 maand	
1,5 jaar	
2
1e MRIgLITT	
14 jaar	
17 jaar	
9 maanden	
2,4 jaar	
2e MRIgLITT	
19 jaar	
-	
-	
-	
-
Type aanval(len)
Begin	
Gelastisch	
Gelastisch	
Gelastisch	
Gelastisch / 	
G
	
	
	
	
Dacrystrisch	
	
Huidige	
Gelastisch / 	
Gelastisch / focale	
Gelastisch / 	
Gelastisch / Dacrystisch /	
G
	
tonisch-clonisch	
met verminderde	
tonisch-clonisch / 	
focale met verminderde	
v
	
	
gewaarwording	
tonisch	
gewaarwording	
	
Voorgeschiedenis / 	
Geen bijzonderheden	
Geen bijzonderheden	
Geen bijzonderheden	
Geen bijzonderheden	
B
co-morbiditeit / 	
	
	
	
	
a
lichamelijk onder-	
	
	
	
	
	
zoek	
	
	
	
	
	
Psychomotore 	
Normaal	
Normaal	
Licht vertraagd	
Licht vertraagd	
M
ontwikkeling	
Gedragsproblemen	
Licht (prikkelbaar)	
Geen	
Geen 	
Soms woedebuien	
G
Hormonaal	
Intact	
Intact	
Intact	
Intact	
I
	
	
	
	
	
	
MRI
Grootte HH (mm)	
15 x 14 x 11	
11 x 11 x 7	
5 x 5 x 3	
17 x 15 x 12	
2
Andere afwijkingen	
	
	
	
	
	
EEG 
Begin	
Niet verricht	
Normaal	
Normaal	
Normaal	
N
Preoperatief	
Normaal grondpatroon	
Normaal grondpatroon	
Normaal grondpatroon	
Normaal grondpatroon	
N
	
Interictaal geen	
Interictaal epileptiform	
Interictaal geen	
Interictaal epilepti-	
I
	
afwijkingen	
bdz temporaal	
afwijkingen	
form extratemporaal	
	
	
Ictaal bitemporale	
Ictaal unilaterale ritmiek 	
Ictaal ritmiek	
Ictaal ritmiek	
I
	
ritmiek	
temporaal	
extratemporaal	
extratemporaal	
e
Effect MRgLITT
1e	
>3 jaar aanvalsvrij,	
Aanvalsvrij	
Aanvalsvrij	
>90% aanvalsreductie	
A
	
daarna recidief aanvallen	
	
	
	
	
2e	
>50% aanvalsreductie	
	
	
	
	
Complicaties	
Geen	
Geen	
Geen	
Prolactine #, 	
H
	
	
	
	
gewicht # (verbeterd)	
	
Follow-up na laatste 	 1	
49	
49	
39	
4
MRLITT (maanden)	
Tabel 1 Gegevens van acht patienten met hypothalamus hamartoom verwezen naar Texas Childrens Hospital in Houston voor MRI-
geleide laser interstitiele thermotherapie (MRIgLITT) [a Wachtlijst tweede MRIgLITT; b Rx: medicamenteuze therapie (corticosteroiden en  
vigabatrine); c PVNH bdz: periventriculaire nodulaire heterotopieën beiderzijds.] Pt Wetenschappelijk onderzoek  23-02-21   18:38 DEF_ligablad01_2021.indd   10 5 ♂	
6 ♂	
7 ♂	
8 ♂
1 maand	
2 maanden	
1 maand	
1 maand
2 maanden	
8 maanden	
2 maanden	
2 jaar
9 maanden	
1,2 jaar	
1,1 jaar	
13 jaar
-	
2,5 jaar	
-	
-a
Gelastisch	
Gelastisch / Salaamkrampen	
Dacrystisch / Gelastisch	
Gelastisch
	
	
sch /	
Gelastisch / focale met	
Gelastisch / focale met	
Dacrystisch / Gelastisch /	
Gelastisch / focale met
rde	
verminderde gewaarwording	
verminderde gewaarwording	
tonisch	
verminderde gewaarwording / 
	
	
	
tonisch
n	
Bitemporale gezichtsveld	
West syndroom	
Pallister-Hall syndroom	
Endoscopische poging tot
afwijkingen	
(verbeterd na Rxb)	
(mutatie GLI3)	
disconnectie (2010, Parijs); geen
	
	
	
 effect; sindsdien hemiparese
	
	
	
rechts
Matig vertraagd	
Matig vertraagd	
Matig vertraagd	
Ernstig vertraagd
Geen	
Geen	
Geen	
Licht
Intact	
Intact	
Intact	
Pubertas praecox 
	
	
	
Hypothyreoidie
27 x 20 x 17	
26 x 21 x 15	
20 x 20 x 15	
23 x 17 x 15
	
	
PVNH bdzc	
Normaal	
Hypsaritmie	
Normaal	
Onduidelijk
on	
Normaal grondpatroon	
Iets te traag grondpatroon	
Normaal grondpatroon	
Te traag grondpatroon
Interictaal geen afwijkingen	
Interictaal multifocaal	
Interictaal epileptiform	
Interictaal multifocaal
l	
	
epileptiform	
extratemporaal	
epileptiform
Ictaal onduidelijk	
Ictaal onduidelijk	
Ictaal ritmiek	
Ictaal ritmiek extratemporaal
extratemporaal	
	
	
ie	
Aanvalsvrij	
2,5 maand aanvalsvrij,	
Aanvalsvrij	
1,5 maand aanvalsvrij,
	
daarna recidief aanvallen	
	
daarna recidief aanvallen
	
Aanvalsvrij
Hyponatriemie (hersteld)	
1e geen, 2e hyponatriemie	
Hyponatriemie (hersteld)	
Geen
d)	
	
(hersteld)	
	
 
40	
2	
12	
15
pp
j Periodiek voor professionals 19 | nr 1 | 2021  11
Wetenschappelijk onderzoek
DEF_ligablad01_2021.indd   11
23 Wetenschappelijk onderzoek DEF_ligablad01_2021.indd   11 Wetenschappelijk onderzoek Wetenschappelijk onderzoek [CO: chiasma 
opticum, F: fornix, CM: corpora mammillaria.] Figuur 1 MRI vóór (a en b) en na MRIgLITT behandeling (c en d) 
bij een patiënt met een optimaal effect van de behandeling. Rood 
omcirkeld is het hypothalamus hamartoom. Na de behandeling 
zien we centraal een gebied van necrose omgeven door gebied van 
gliose. De omvang van de laesie is iets afgenomen. [CO: chiasma 
opticum, F: fornix, CM: corpora mammillaria.] Wetenschappelijk onderzoek  DEF_ligablad01_2021.indd   12 23-02-21   18:38  Wetenschappelijk onderzoek Periodiek voor professionals 19 | nr 1 | 2021  13 Beschouwing De kinderen werden behandeld in een centrum met een 
grote expertise op het gebied van MRIgLITT bij HH. Het 
resultaat bij deze acht kinderen, is een representatieve 
weergave van het klinisch beeld en toont dat het effect van 
MRIgLITT vergelijkbaar is met de resultaten in een grotere 
serie (Curry et al., 2018). Ook op zeer jonge leeftijd  
(<1 jaar) is deze behandeling mogelijk, waarbij er in ons 
cohort vaker elektrolytstoornissen gezien wordt, maar 
zonder ernstige en persisterende restverschijnselen. Harvey AS, Freeman JL. (2007) Epilepsy in hypothalamic 
hamartoma: clinical and EEG features. Semin Pediatr 
Neurol 14(2):60-4. Mullati N, Selway R, Nashef L, et al. (2003) The clinical 
spectrum of epilepsy in children and adults with  
hypothalamic hamartoma. Epilepsia 44:1310-9. Mullati N, Selway R, Nashef L, et al. (2003) The clinical 
spectrum of epilepsy in children and adults with  
hypothalamic hamartoma. Epilepsia 44:1310-9. Regis J, Scavarda D, Tamura M, et al. (2006) Epilepsy  
related to hypothalamic hamartomas: surgical manage-
ment with special reference to gamma knife surgery. Child Nerv Syst 22:881-95. Op basis van deze kleine serie, lijkt een associatie te be-
staan tussen het interictale EEG en het effect op de aan-
vallen: kinderen waarbij het EEG een trager grondpatroon 
met multifocale epileptiforme activiteit liet zien lijken het 
minder goed te doen. In de literatuur wordt eveneens een 
duidelijke relatie tussen ernst van het ziektebeeld en het 
interictale EEG beschreven (Harvey en Freeman, 2007). Echter, ook bij ernstige klinische- en EEG-beelden worden 
goede resultaten beschreven van behandeling van het HH 
(Striano et al., 2009). Scholly J, Staack AM, Kahane P, et al. (2017) Hypothalamic 
hamartoma: Epileptogenesis beyond the lesion? Epilepsia 58 Suppl 2:32-40. Shirozu H, Masuda H, Kameyama S. (2020) Repeat stereo-
tactic radiofrequency thermocoagulation in patients 
with hypothalamic hamartoma and seizure recurrence. Epilepsia Open. 5(1):107-120. Striano S, Santulli L, Ianniciello M, et al. (2012) The 
gelastic seizures-hypothalamic hamartoma syndrome: 
facts, hypothesis, and perspectives. Epilepsy Behav 24:7-13. De grootte van het HH is niet gerelateerd aan aanvalsfre-
quentie, maar wel aan een ernstiger gestoord EEG en ach-
terstand in ontwikkeling van de kinderen. Vroege behan-
deling heeft een positief effect op de ontwikkeling van  
het kind, waarmee een ernstige achterstand en/of ernstig 
gestoord EEG kan worden voorkomen. Striano S, Striano P, Coppola A, et al. (2009) The syndrome 
gelastic seizures-hypothalamic hamartoma: Severe, 
potentially reversibele encephalopathy. Epilepsia 50(Suppl.9):62-5. Wagner GL, Colon AJ, de Jong LESS, et al. Referenties Abla AA, Shetter AG, Chang SW, et al. (2010) Gamma 
knife surgery for hypothalamic hamartomas and  
epilepsy: patient selection and outcomes. J Neurosurg 113(Suppl):207-14. J Neurosurg 113(Suppl):207-14. Curry DJ, Raskin J, Ali I, Wilfong AA. (2018) MR-guided 
laser ablation for the treatment of hypothalamic hamar-
tomas. Epilepsy Res. 142:131-134. De kinderen, waarbij het interictale EEG een vertraagd 
grondpatroon met multifocale afwijkingen liet zien (en 
waarbij de psychomotore ontwikkeling was vertraagd), 
deden het minder goed na MRIgLITT behandeling. Het 
ictale EEG was ten tijde van de gelastische aanvallen erg 
gevarieerd; er was geen relatie tussen het ictale EEG en 
het effect van de behandeling. Delalande O, Fohlen M. (2003) Disconnecting surgical 
treatment of hypothalamic hamartoma in children and 
adults with refractory epilepsy and proposal of a new 
classification. Neurol Med-Chir 43:61-8. Drees C, Chapman K, et al. (2012) Seizure outcome and 
complications following hypothalamic hamartoma  
treatment in adults: endoscopic, open and gamma knife 
procedures. J Neurosurg 117(2):255-261. Beschouwing Wetenschappelijk onderzoek gelastische aanvallen. Een tweede MRIgLITT behandeling 
werd bij twee kinderen verricht; een derde kind is in 
afwachting van een tweede behandeling. Figuur 1 toont  
de MRI vóór en na behandeling van een patiënt met een 
optimaal resultaat van de behandeling. Beschouwing (2018) MRI-
geleide stereotactische laser ablatie bij hypothalamus 
hamartoom en epilepsie: een nieuwe behandelings-
mogelijkheid. Tijdschr Neurol Neuroch 119(2):56-60. Wagner GL, Colon AJ, de Jong LESS, et al. (2018) MRI-
geleide stereotactische laser ablatie bij hypothalamus 
hamartoom en epilepsie: een nieuwe behandelings-
mogelijkheid. Tijdschr Neurol Neuroch 119(2):56-60. Conclusies
MRIgLITT bij MRIgLITT bij HH is een veilige en effectieve behandeling, 
die in handen van een ervaren team een laag complicatie-
risico heeft en ook bij zeer jonge kinderen goed mogelijk 
is en zelfs aan te bevelen ter voorkoming van een evolutie 
naar een ernstiger klinisch beeld (secundaire epileptoge-
nese ) (Scholly et al., 2017). Een groot voordeel van MRIgLITT is het directe effect en 
het snelle herstel. Hierdoor is er slechts een korte 
opnameduur nodig. 23-02-21   18:38 DEF_ligablad01_2021.indd   13