D. Graas, Zorgenkinderen op school. Geschiedenis van het speciaal onderwijs in Nederland, 1900-1950
D. Graas, Zorgenkinderen op school Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden DOI:
10.18352/bmgn-lchr.4859 DOI:
10.18352/bmgn-lchr.4859 IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below. Document Version
Publisher's PDF also known as Version of record IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below. Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record Link to publication in University of Groningen/UMCG research database Citation for published version (APA):
van Essen, H. W. (1998). D. Graas, Zorgenkinderen op school: Geschiedenis van het speciaal onderwijs in
Nederland, 1900-1950 . Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 113(4),
587-589. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4859 Citation for published version (APA):
van Essen, H. W. (1998). D. Graas, Zorgenkinderen op school: Geschiedenis van het speciaal onderwijs in
Nederland, 1900-1950 . Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 113(4),
587-589. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4859 Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons). University of Groningen University of Groningen Recensies Plato te herleiden — autoritaire utopisch-socialistische traditie. Dat zou zijn latere waardering 
voor mannen als Henry Ford iets begrijpelijker gemaakt hebben. Merkwaardig is hoe weinig 
pogingen de schrijfster onderneemt om Van Eedens nauwe samenwerking met notoire racisten 
en zijn weinig fraaie opvattingen over negers in hun tijd te plaatsen. Het verhaal laat zich vrij gemakkelijk lezen. De meeste vaart heeft het boek in de hoofdstuk-
ken over de drie reizen van Van Eeden naar Amerika, die duidelijk de kern van het onderzoek 
vormen. Er is echter in het hele boek te uitbundig gebruikt gemaakt van tussenkopjes, hetgeen 
een nodeloos fragmentarische indruk maakt. In de noten, achterin het boek is veel 'restmateriaal' 
verwerkt. De goed verzorgde handelseditie van de dissertatie is zeker een waardevolle aanvul-
ling op de biografie van de hand van Fontijn te noemen: deze dringt evenwel dieper door in de 
merkwaardige psyche van Van Eeden. Mooijweer lijkt Van Eeden wat al te veel te geloven op 
zijn woord en heeft misschien te weinig oog voor het fundamenteel narcistisch karakter van de 
man. Het is te hopen dat — naast neerlandici en historici — ook eens een historisch en literair 
geschoold zielkundige zich diepgaand buigt over Frederik van Eeden. Alleen al diens eigen-
aardige verhouding tot Amerika geeft er alle aanleiding toe. Homme Wedman D. Graas, Zorgenkinderen op school. Geschiedenis van het speciaal onderwijs in Nederland, 
1900-1950 (Dissertatie Vrije universiteit Amsterdam 1996; Leuven, Apeldoorn: Garant, 1996, 
271 blz., ISBN 90 5350 516 4). In 1855 stichtte de hofprediker en letterkundige C. E. van Koetsveld ( 1807-1893) in Den Haag 
de eerste Nederlandse 'idiotenschool'. Hij stond daarmee aan de wieg van het dagonderwijs 
voor verstandelijk gehandicapte kinderen. Na eerder ontstane inrichtingen voor blinde, doof-
stomme en verwaarloosde c. q. criminele kinderen, werd nu een nieuwe categorie van 'afwij-
kende' kinderen aan pedagogische zorg onderworpen. Waren de eerste initiatieven nog afkom-
stig van filantropische particulieren, met de invoering van de leerplichtwet van 1901 kon de 
overheid zich niet langer aan de verantwoordelijkheid voor deze — immers ook leerplichtige 
— kinderen onttrekken. Omdat zij op de gewone lagere scholen met hun vaak overvolle klas-
sen het geregelde lesgeven bemoeilijkten leek gescheiden onderwijs de beste oplossing Zo> In 1855 stichtte de hofprediker en letterkundige C. E. van Koetsveld ( 1807-1893) in Den Haag 
de eerste Nederlandse 'idiotenschool'. Hij stond daarmee aan de wieg van het dagonderwijs 
voor verstandelijk gehandicapte kinderen. Copyright The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license. More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverne-
amendment. Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim. Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim. down policy
believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the wo
vestigate your claim. Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum. Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum. Download date: 25-10-2024 587 Recensies Het eerste deel biedt aan de hand van vooral de Verslagen der 588 Recensies handelingen var. de Staten-Ceneraal en archivalia van de afdeling lager onderwijs van het 
ministerie van binnenlandse zaken een overzicht van politieke discussies, overheidsmaatregelen 
en kwantitatieve gegevens. Tussen 1899 en 1920 steeg het aantal zwakzinnigenscholen van 
drie (met 165 leerlingen) tot vijfentwintig (waarop bijna 3000 leerlingen). Op een enkele uit-
zondering na hadden deze scholen een openbaar karakter. Na de financiële gelijkstelling van 
het openbaar en bijzonder onderwijs (1920) nam het aantal bijzondere scholen weliswaar toe, 
maar wegens de ingewikkelde subsidiebepalingen voor het buitengewoon onderwijs minder 
dan bij het gewone lager onderwijs het geval was. De geleidelijke stijging van het aantal scho-
len en leerlingen tijdens het interbellum—de vrijwel constante bezuinigingsoperaties ten spijt 
— stagneerde tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarna zette de groei zich door. In 1950 telde 
het buitengewoon lager onderwijs 206 scholen (waarvan ruim 40% katholiek en 18% protes-
tants) met bijna 26.000 leerlingen. Het tweede deel behandelt de inhoudelijke discussies die de groei van dit onderwijs vergezel-
den. Aan de hand van vaktijdschriften, zoals het Tijdschrift voor buitengewoon onderwijs, gaat 
Graas na welke pedagogische opvattingen, antropologische ideeën en medisch-psychologi-
sche theorieën de protagonisten van het zwakzinnigenonderwijs huldigden. Zo besteedt zij 
bijvoorbeeld aandacht aan de invloed van de eugenetica op het Nederlandse denken over 
zwakzinnigenonderwijs. Verder stelt zij in dit deel ook diverse andere aspecten van het onder-
werp aan de orde, zoals destijds verricht onderzoek naar de sociale herkomst van de leerlingen. Hieruit komt een oververtegenwoordiging van kinderen uit sociaal gedepriveerde gezinnen 
naar voren. Graas heeft met haar onderzoek een lacune in de Nederlandse onderwijsgeschiedenis willen 
opvullen. Daarin is zij goed geslaagd. Haar studie is de eerste samenhangende Nederlandse 
publicatie over dit onderwerp en biedt een helder overzicht van de materie. De gegevens heeft 
ze grotendeels via eigen bronnenonderzoek moeten verzamelen. Binnen de orthopedagogiek 
is historisch onderzoek over het algemeen weinig populair. Orthopedagogen zijn, aldus Graas, 
meer in de behandeling dan in de geschiedenis van deze zorgenkinderen geïnteresseerd en 
beschrijven die dan ook nog het liefst vanuit het perspectief van een ontwikkeling naar steeds 
beter. Helaas ontbreekt in het boek een historiografie, zodat de lezer niet kan nagaan wat er 
desondanks aan publicaties voorhanden is en hoe de auteur zich daartoe verhoudt. Dat Graas ervoor koos haar dissertatie het karakter van een overzicht te geven, heeft ook 
-nadelen. Recensies Na eerder ontstane inrichtingen voor blinde, doof-
stomme en verwaarloosde c. q. criminele kinderen, werd nu een nieuwe categorie van 'afwij-
kende' kinderen aan pedagogische zorg onderworpen. Waren de eerste initiatieven nog afkom-
stig van filantropische particulieren, met de invoering van de leerplichtwet van 1901 kon de 
overheid zich niet langer aan de verantwoordelijkheid voor deze — immers ook leerplichtige 
— kinderen onttrekken. Omdat zij op de gewone lagere scholen met hun vaak overvolle klas-
sen het geregelde lesgeven bemoeilijkten, leek gescheiden onderwijs de beste oplossing. Zo> 
ontstond een stelsel van afzonderlijke scholen voor kinderen die 'achterlijk', 'zwakzinnig', of 
'debiel en licht-imbeciel' werden genoemd. In de volksmond waren dit scheldwoorden, reden 
waarom deze instellingen eufemistisch scholen voor buitengewoon lager onderwijs gingen 
heten. — kinderen onttrekken. Omdat zij op de gewone lagere scholen met hun vaak overvolle klas-
sen het geregelde lesgeven bemoeilijkten, leek gescheiden onderwijs de beste oplossing. Zo> 
ontstond een stelsel van afzonderlijke scholen voor kinderen die 'achterlijk', 'zwakzinnig', of 
'debiel en licht-imbeciel' werden genoemd. In de volksmond waren dit scheldwoorden, reden 
waarom deze instellingen eufemistisch scholen voor buitengewoon lager onderwijs gingen 
heten. — kinderen onttrekken. Omdat zij op de gewone lagere scholen met hun vaak overvolle klas-
sen het geregelde lesgeven bemoeilijkten, leek gescheiden onderwijs de beste oplossing. Zo> 
ontstond een stelsel van afzonderlijke scholen voor kinderen die 'achterlijk', 'zwakzinnig', of 
'debiel en licht-imbeciel' werden genoemd. In de volksmond waren dit scheldwoorden, reden 
waarom deze instellingen eufemistisch scholen voor buitengewoon lager onderwijs gingen 
heten. Op de ontstaansgeschiedenis en de ontwikkeling van deze dagscholen voor kinderen met een 
verstandelijke handicap promoveerde Dorien Graas in 1996 aan de Vrije Universiteit te Am-
sterdam. Ze beperkte haar onderzoek tot de eerste helft van de twintigste eeuw, met als eind-
punt het Koninklijk Besluit van 1949. Daarmee ontstond naast het zwakzinnigenonderwijs — 
de (Z)MLK-scholen — het LOM-onderwijs, bestemd voor 'gewone' kinderen met leer- en 
opvoedingsmoeilijkheden. Een rekbare benaming, die ertoe leidde dat steeds meer kinderen 
werden doorverwezen naar wat vanaf 1985 het speciaal onderwijs heet. De laatste decennia is 
op die ontwikkeling steeds meer kritiek gekomen. Met het 'Weer samen naar school'-proces 
proberen overheid en deskundigen nu via zogenaamde 'zorgverbreding' probleemkinderen zo 
lang mogelijk binnen het gewone basisonderwijs te houden. Graas wil met haar studie deze 
actuele kwestie in een historiserend perspectief plaatsen. Het boek bestaat uit twee delen. Recensies In het bestek van ruim 200 pagina's snijdt zij zo ongeveer alles aan wat met het 
onderwerp te maken heeft, maar gaat nergens dieper op in. Zo behandelt zij pedagogische en 
antropologische opvattingen over zwakzinnigheid zonder het verschil in denominatie te 
problematiseren. Dat is jammer, vooral vanwege de sterke verzuiling van het onderwijs in haar 
onderzoeksperiode. Sekse — tweede voorbeeld — krijgt in het boek geen betekenis, terwijl 
daartoe gegeven de huidige vervrouwelijking van het beroep van orthopedagoog alle aanlei-
ding toe zou bestaan. Wel gaat zij kort in op vóórkomen van sekseverschillen in de leerlingen-
populatie — het aantal jongens was (en is) twee keer zo groot als dat van meisjes — maar een 
kritische analyse van dit verschijnsel blijft achterwege. Ook zou het boek aan kracht hebben gewonnen wanneer de geschiedenis van het zwakzinnigen-
onderwijs in een duidelijk perspectief was geplaatst. Terloops noemt Graas een aantal factoren 
die opvattingen en feitelijke ontwikkelingen beïnvloed hebben, zoals de toegenomen gezins-
aanvullende jeugdzorg (schoolartsen en kinderbescherming), de pedagogisering van de sa-
menleving, en de stijgende betekenis van de professionele opvoedingshulp. Een analyse en 
interpretatie van het zwakzinnigenonderwijs aan de hand van deze ontwikkelingen ontbreekt 
echter. Het is daarom de vraag of haar bedoeling, het bieden van een historiserend perspectief 
op de huidige problematiek van de zorgbreedte, met deze studie wel wordt waargemaakt. Het 589 Recensies vakgebied zelf kan daar misschien het beste over oordelen. Wat in elk geval blijft, is dat Graas 
de Nederlandse orthopedagogiek een stukje van haar geschiedenis heeft teruggegeven. Mineke van Essen P. Koenders, Tussen christelijk réveil en seksuele revolutie. Bestrijding van zedeloosheid in 
Nederland, met nadruk op de repressie van homoseksualiteit (Dissertatie Leiden 1996, IISG 
studies en essays XXIII; Amsterdam: Stichting beheer IISG, 1996,941 blz., ƒ89,90, ISBN 90 
6861 110 0). De lezer die eerst eens enkele omtrekkende bewegingen wil maken alvorens aan het lezen van 
dit kolossale werk te slaan — overigens op zich beslist geen straf — moet concluderen dat 
geen poging is gedaan de lange ontstaansgeschiedenis ervan aan het gezicht te onttrekken. Te 
onderscheiden is allereerst het gedeelte dat betrekking heeft op de repressie van homoseksua-
liteit tijdens de Duitse bezetting, in het bijzonder in Den Haag en Amsterdam (in hoofdstuk 5), 
het onderwerp van de doctoraalscriptie (1981) van de auteur. In de jaren daarop werden meer 
gemeenten en ook andere decennia van deze eeuw in het (voortgezette) onderzoek betrokken. Recensies Deze 'geïsoleerde benadering van het onderwerp', aldus de auteur zelf, 'had tot gevolg dat het 
onderzoek resulteerde in een reeks voorvallen zonder samenhang' (21). Uitbreiding van het 
onderzoek moest die samenhang brengen, in het bijzonder onderzoek naar de zedeloos-
heidsbestrijders, die de overheid onder druk zetten. Voorts moest het zedelijkheidsbeleid van 
die overheid bestudeerd worden. Inzicht in en overzicht van dit totale complex zou nodig zijn 
voor de interpretatie van het beperktere deelverschijnsel repressie van homoseksualiteit. In deze bespreking komen eerst de onderdelen van de dissertatie van Koenders, studies op 
zich, aan de orde, vervolgens de gepretendeerde samenhang. Vooraf zij nog opgemerkt dat het 
in dit uitvoerige werk dank zij de uitvoerige inhoudsopgave, index, lijsten van bronnen en 
bijlagen, een extra wegwijzer (40 en verder) en een zorgvuldige annotatie goed zoeken en — 
meestal — ook vinden is. De opbouw van het boek is chronologisch. Hoofdstuk 2, over de opkomst van de zedelijkheids-
beweging in de jaren 1845-1911, biedt in hoofdzaak een bespreking van de talrijke personen 
en groeperingen die op dit vlak actief zijn geweest. Al dan niet bekend gebleven namen als 
Heldring, Pierson, Van den Bergh, Velthuysen en Van Mierop, maar ook de Vrije Universiteit, 
het Algemeen Handelsblad en de Nederlandsche vrouwenbond tot verhooging van het zedelijk 
bewustzijn treffen we erin aan. Behalve homoseksualiteit vormden onder meer drankmisbruik, 
vrouwenhandel en pornografie doelwit der actievoerders. Ingrijpen door de overheid kwam 
nog betrekkelijk weinig voor. Dat veranderde toen de inmiddels ontstane 'zedelijkheidslobby' 
aan het begin van deze eeuw de wind mee kreeg. Van het overheidsbeleid en -handelen dat 
hiervan in de eerste decennia het gevolg was, krijgt vooral het optreden tegen homoseksuali-
teit aandacht (hoofdstuk 3). Datzelfde zien we in hoofdstuk 4, dat betrekking heeft op de jaren 
1930-1940. Enkele grote affaires, bijvoorbeeld die rond Ries en Hirschfeld en de 'Indische 
zedenaffaire' nemen daar een belangrijke plaats in. In deze chronologische reeks is het al genoemde vijfde hoofdstuk, met 158 bladzijden, het 
grootst. Er volgen dan nog twee hoofdstukken, het zesde over de tijd na de oorlog, tot het eind 
van de jaren zestig, en het zevende, over de lokale repressie van homoseksualiteit in de jaren 
1930-1955, dat en passant ook veel laat zien van de (mannelijke) homoseksuele ontmoetings-
cultuur van die tijd. Alleen voor deze laatste periode is gebruik gemaakt van politiearchieven. Dat bracht de oorspronkelijke opzet met zich. Daarom is dit materiaal in een afzonderlijk