De Ellendigen (Deel 3 van 5)
De Corsicaansche
menscheneter--de overweldiger,--de dwingeland,--het monster dat de
minnaar zijner eigen zuster was,--de komediant wien Talma les gaf,--de
vergiftiger van Jaffa,--de tijger,--Buonaparte,--dat alles verdween
en maakte plaats in zijn geest voor een schitterenden stralenkrans,
waarin, op onbereikbare hoogte, de bleeke marmeren schim van Cesar
blonk. De Keizer was voor zijn vader niets anders dan de geliefde
veldheer geweest, dien men bewondert en voor wien men zich opoffert;
voor Marius was hij iets meer. Voor hem was hij de voorbestemde
grondvester van het Fransche volk, dat, in de wereldheerschappij,
op het Romeinsche volgde. Voor hem was hij de wonderbare opbouwer van
hetgeen was ingestort, de opvolger van Karel den Groote, van Lodewijk
XI, van Hendrik IV, van Richelieu, van Lodewijk XIV en van het comité
van algemeen welzijn, een man, die zekerlijk zijn vlekken, misslagen,
en zelfs zijne misdaden had, dat is: die zekerlijk mensch was; maar
die ook verheven in zijn misslagen, schitterend in zijn vlekken,
machtig in zijn misdaden bleek. Hij was de voorbestemde, die alle natiën gedwongen had van "de groote
natie" te spreken. Hij was meer nog; hij was het menschgeworden
Frankrijk zelf, dat Europa veroverde met den degen dien hij droeg,
en de wereld door het licht dat van hem afstraalde. Marius zag in
Bonaparte het begoochelend droombeeld, dat immer aan de grenzen
zal oprijzen om de toekomst te bewaken. Despoot was hij, maar ook
dictator; despoot, uit de republiek ontstaan, en een revolutie in zich
opnemend. Napoleon werd voor Marius de volkmensch, gelijk Christus
de Godmensch is. Men ziet, dat, gelijk bij alle bekeerden, zijn bekeering hem bedwelmde,
dat hij alles toestemde en te ver ging. Het was zijn natuur; eenmaal op
een helling, was het hem schier onmogelijk stil te staan. Het fanatisme
voor den degen greep hem aan en paarde zich aan zijn enthousiasme voor
de gedachte. Hij lette er niet op, dat hij de kracht, vermengd met het
genie, bewonderde; dat hij namelijk in zijn vergoding tegelijkertijd
het goddelijke en het ruwe vereerde. In verschillende opzichten bedroog
hij zich nu weder op een andere wijze. Hij keurde alles goed. Soms
kan men op weg naar de waarheid ook de dwaling ontmoeten. Zijn goed
geloof was zoo sterk, dat hij alles onvoorwaardelijk aannam. Op de
nieuwe baan, die hij betrad, veronachtzaamde hij, bij de beoordeeling
der grieven van de oude regeering en de afmeting van Napoleons roem,
de verzachtende omstandigheden. Hoe het zij, hij had een grooten stap gedaan. Waar hij vroeger den
val der monarchie had gezien, zag hij nu Frankrijks opkomst. Hij was
veranderd van richting. Het Westen was het Oosten geworden. Hij had
zich omgewend. Al deze omwentelingen woelden in hem, zonder dat zijn familie er iets
van vermoedde. En toen hij nu, bij dit geheimzinnig werken zijn oud ultra-bourbonsche
huid volkomen had verloren; toen hij den aristocraat, den jakobijn en
den koningsgezinde had afgelegd; toen hij geheel en al revolutionnair,
innig democraat en bijna republikein was geworden, ging hij naar een
graveur op de kade des Orfêvres en bestelde er honderd kaartjes met
het opschrift: "Baron Marius Pontmercy."

Dit was een zeer logisch gevolg der in hem ontstane verandering,
een verandering waarbij zich alles om zijn vader wentelde. Daar hij
echter niemand kende en zijn kaartjes toch niet bij één portier kon
afgeven, stak hij ze in zijn zak. Een ander niet minder natuurlijk gevolg was, dat, naarmate hij zich
meer tot zijn vader en diens gedachtenis en de dingen, voor welke de
kolonel vijf-en-twintig jaren gestreden had, aangetrokken gevoelde, hij
zich meer van zijn grootvader verwijderde. Wij hebben 't reeds gezegd,
dat hem sinds lang de luimen van den heer Gillenormand niet meer
behaagden. Reeds verhieven zich tusschen hen beiden al de wanklanken,
die uit den ernst des jongelings en de lichtzinnigheid des grijsaards
moesten voortspruiten. De vroolijkheid van Géronte is stuitend en
bitter voor de droefgeestigheid van Werther. Zoolang beider politieke
meeningen en denkbeelden dezelfde bleven, dienden deze Marius dikwijls
tot een brug om den heer Gillenormand te bereiken. Maar toen de brug
instortte, kwam er een afgrond te voorschijn. En bovenal gevoelde
Marius toen opwellingen van onbeschrijfelijke wederspannigheid bij de
gedachte, dat de heer Gillenormand hem om dwaze redenen onmeedoogend
aan den kolonel ontrukt en zoodoende den vader zijn kind en het kind
zijn vader ontnomen had. Uit medelijden voor zijn vader was Marius schier afkeerig van zijn
grootvader geworden. Van dit alles verried zijn uiterlijk evenwel niets. Hij werd alleen hoe
langer hoe koeler; was stil aan den maaltijd en zelden te huis. Zoo
zijn tante hem daarover beknorde, was hij zeer zachtzinnig en wendde
studiën, lessen, examens, conferentiën enz. voor. De grootvader
hield zich nochtans bij zijn meening en zeide: "Hij is verliefd;
ik ken die dingen."

Marius was nu en dan afwezig. "Waar zou hij toch heengaan?" vroeg tante. Zijn reisjes waren altijd van korten duur. Eens was hij naar
Montfermeil gereisd om den last te vervullen, dien zijn vader hem
had achtergelaten, en had er den ouden sergeant van Waterloo, den
herbergier Thénardier gezocht. Thénardier was bankroet gegaan, de
herberg was gesloten, en men wist niet waar hij gevlogen was. Door
al deze navorschingen bleef Marius drie dagen uit. "Nu is 't zeker," zei de grootvader; "zijn hoofd raakt in de war."

Men had meenen te zien, dat hij op de bloote borst onder zijn hemd
iets aan een zwart lint om den hals droeg. ZEVENDE HOOFDSTUK. EEN VROUW IN 'T SPEL. Wij hebben van een lansier gesproken. Deze was een achterneef van vaders zijde van den heer Gillenormand,
die zonder gezin en ver van den huiselijken haard een garnizoensleven
leidde. De luitenant Théodule Gillenormand voldeed aan al de
voorwaarden, die vereischt worden om een mooi officier te zijn. Hij
had een "dames-taille," droeg een opgestreken knevel en liet zijn
sabel kletterend slepen. Zelden kwam hij te Parijs, zelfs zoo zelden,
dat Marius hem nooit gezien had. Beide neven kenden elkander slechts
bij naam. Théodule was, zooals wij gezegd meenen te hebben, de
gunsteling van tante Gillenormand, die hem voortrok, omdat zij hem
niet zag. Gewoonlijk toch kent men hun, die men niet ziet, allerlei
uitmuntende hoedanigheden toe. Op zekeren ochtend was de oudste juffrouw Gillenormand in zulk een
opgewondenheid tehuis gekomen, als haar gewoonlijk kalm karakter
slechts toeliet. Marius had zijn grootvader weder verlof gevraagd voor
een reisje, en gezegd, dat hij dienzelfden avond wilde vertrekken.--"'t
Is goed!" had grootvader daarop geantwoord en er, zijn wenkbrauwen hoog
optrekkende, bijgevoegd: "Hij blijft 's nachts uitgaan." Tante was
in gedachten naar haar kamer gegaan, en had op de trap uitgeroepen:
"'t Is erg! waar gaat hij toch heen?" Zij vermoedde zekerlijk een
of anderen ongeoorloofden minnehandel, een vrouw die zich verborg
of een geheime samenkomst, en had er zoo gaarne iets anders van
willen weten. Want de ontdekking van een geheim staat gelijk met het
nieuwtje van een schandaal; vrome zielen zijn er niet vies van. In
de geheime werkplaatsen der kwezelarij is men altijd nieuwsgierig
naar een schandaal. Zij was dus ook brandend van nieuwsgierigheid om er iets van te
vernemen. Om van deze nieuwsgierigheid, welke haar in buitengewone spanning
bracht, verlost te worden, had zij haar talenten te baat genomen en
zich aan een soort borduurwerk gezet, dat onder het Keizerrijk en de
Restauratie in zwang was. 't Was een eentonige arbeid en een onwillige
werkster. Eenige uren zat zij reeds op haar stoel, toen de deur werd
geopend. Juffrouw Gillenormand lichtte haar neus op; daar stond de
luitenant Théodule voor haar en bracht haar zijn militairen groet. Zij slaakte een vreugdekreet. Want men moge oud, preutsch, devoot en
tante zijn, het is toch altijd aangenaam een lansier in zijn kamer
te zien. "Gij hier, Théodule!" riep zij. "Voor een oogenblik, tante."

"Maar kus mij toch!"

"Komaan," zei Théodule. En hij kuste haar. Tante Gillenormand naderde haar secretaire en
opende ze. "Ge blijft immers de geheele week?"

"Neen, ik vertrek van avond, tante."

"Dat is onmogelijk!"

"Stellig!"

"Ach, blijf, Théoduultje, als ik u bidden mag."

"Mijn hart zegt ja, maar het consigne neen! 't Is heel eenvoudig. Wij
wisselen van garnizoen, en trekken nu van Mélun naar Gaillon. Om uit
het oude garnizoen, in het nieuwe te komen, moet men Parijs door. En
toen dacht ik: ik ga tante eens bezoeken."

"Dit is voor uw moeite." En zij drukte hem tien louisd'ors in de hand. "Voor mijn pleiziertjes, wilt ge zeggen, lieve tante."

En Théodule omhelsde haar nogmaals, en zij had zelfs het genoegen,
dat haar hals een weinig door de snoeren der uniform geschaafd werd. "Doet ge de reis te paard met uw regiment?" vroeg zij. "Neen, tante, ik wenschte u gaarne te zien, en heb verlof
verzocht. Mijn oppasser leidt mijn paard, ik reis met de
diligence. Maar daar valt mij in, dat ik u iets vragen wilde."

"Wat dan?"

"Mijn neef Marius Pontmercy is ook op reis, niet waar?"

"Hoe weet ge dat?" hernam tante, plotseling door haar nieuwsgierigheid
opnieuw geprikkeld. "Bij mijn aankomst ging ik naar het diligence-bureau om een plaats
te bespreken."

"Welnu?"

"Toen had een reiziger reeds plaats op de imperiale besproken. Ik
zag zijn naam op het register."

"Welken naam?"

"Marius Pontmercy."

"Welk een losbol!" riep tante. "Ja, uw neef is zoo ordelijk niet als
gij. Begrijp eens: den nacht in een diligence door te brengen!"

"Evenals ik."

"Ja, maar bij u is het dienstplicht, bij hem losbandigheid."

"Duivels!" zei Théodule. Nu gebeurde er iets buitengewoons met de oudste juffrouw Gillenormand;
zij kreeg een inval. Zoo zij een man ware geweest, zou zij zich voor
het voorhoofd hebben geslagen. "Weet ge ook of neef u kent?" vroeg zij. "Neen. Ik heb hem wel gezien, maar hij heeft zich nooit verwaardigd
op mij te letten."

"En ge gaat dus morgen beiden op reis?"

"Ja, hij op de imperiale, ik in de coupé."

"Waar gaat die diligence heen?"

"Naar Andelys."

"Gaat Marius dan ook naar Andelys?"

"Ja, zoo hij althans niet, evenals ik, onderweg uitstapt. Ik stap te
Vernon af, om den correspondeerenden wagen van Gaillon te pakken. De
reisroute van Marius ken ik echter niet."

"Marius, welk een leelijke naam. Welk een denkbeeld om hem Marius te
noemen. Gij heet ten minste Théodule."

"Ik zou liever Alfred willen heeten," zei de officier. "Luister, Théodule."

"Ik luister al, tante."

"Let dan op."

"Ik let op."

"Nu, luistert ge?"

"Ja."

"Marius is dikwerf afwezig."

"Ei, ei!"

"Hij reist veel."

"Aha!"

"Hij blijft 's nachts uit."

"Zoo, zoo!"

"En wij wilden gaarne weten, wat er achter schuilt."

Théodule antwoordde met de kalmte van een man van ondervinding:

"Een vrouw in 't spel."

En met een lachje, dat zijn vaste overtuiging uitdrukte, voegde hij
er bij:

"Een liefje."

"Ja, 't is duidelijk!" riep tante nu, die mijnheer Gillenormand meende
te hooren, en wie het woord liefje, dat oudoom en achterneef schier
op denzelfden toon uitspraken, geheel en al overtuigde. Zij hernam:

"Doe ons het genoegen en houd Marius een weinig in 't oog. 't Zal u
gemakkelijk vallen, wijl hij u niet kent. Daar er een liefje is, moet
ge het trachten te zien; dan schrijft gij ons de geschiedenis. Dat
zal zijn grootvader pleizier doen."

Théodule had weinig smaak in zulk een bespieding, maar werd toch
verteederd door de tien louisd'ors, die mogelijk nog vermeerderd konden
worden. Hij nam de taak dus op zich en zeide: "Zooals 't u belieft,
tante;" en voegde er in stilte bij:

"Nu ben ik duegna geworden."

Juffrouw Gillenormand kuste hem. "Gij zoudt dergelijke streken niet doen, Théodule," sprak zij. "Gij
gehoorzaamt de krijgstucht, zijt een slaaf van het consigne en een
nauwgezet mensch, die zijn plicht vervult en zijn familie niet verlaten
zou om een deerne na te loopen."

De lansier zette hetzelfde voldane gezicht als Cartouche, toen men
dezen om zijn eerlijkheid prees. Des avonds, na dit gesprek, nam Marius plaats op de diligence,
zonder te vermoeden dat hij bewaakt werd. Wat den bewaker betreft,
het eerst wat hij deed was te gaan slapen. En wel was 't een vaste
gemoedelijke slaap. De Argus ronkte den geheelen nacht. Toen de dag aanbrak riep de conducteur der diligence "Vernon! de
reizigers voor Vernon!" De luitenant Théodule ontwaakte. "Ha!" bromde hij nog half slapend, "hier moet ik er uit."

Toen kreeg hij door zijn ontwaken trapsgewijze zijn geheugen terug, en
dacht hij aan zijn tante, aan de tien louisd'ors; en aan het verslag,
dat hij op zich genomen had van Marius' gedrag te zullen doen. Dit
bracht hem aan 't lachen. "Hij is misschien niet meer in het rijtuig," dacht hij, zijn
kleintenue-jasje dichtknoopende. "Wellicht is hij er te Poissy of
te Triel, of te Meulan, of te Mantes uitgestapt, zoo hij niet reeds
te Rolleboise of te Pocy is gebleven, om links naar Evreux of rechts
naar Laroche-Guyon te kunnen gaan. Loop gij hem maar na, tante. Doch,
wat drommel zal ik de goede oude schrijven?"

Juist kwam een zwarte broek, die van de imperiale klom, het raampje
der coupé voorbij. "Zou 't Marius zijn?" dacht de luitenant. Het was Marius. Naast het rijtuig stond, te midden van paarden en postillons, een
boerinnetje, dat den reizigers bloemen aanbood, met den uitroep:
Koopt bloemen voor uw dames. Marius naderde haar en kocht de schoonste bloemen uit haar mandje. "Nu waarlijk," zei Théodule uit de coupé springende, "word ik zelf
nieuwsgierig. Wie zal hij deze bloemen gaan brengen? Zulk een fraai
bouquet moet wel voor een zeer schoon meisje zijn. Ik wil haar zien."

En nu, niet op lastgeving maar uit persoonlijke nieuwsgierigheid, begon
hij Marius, als een hond, die voor eigen rekening jaagt, te volgen. Marius lette volstrekt niet op Théodule. Elegante dames stapten uit de
diligence, hij zag er niet naar om. 't Scheen alsof hij niets zag van
't geen hem omgaf. "Wat is hij verliefd!" dacht Théodule. Marius ging naar de kerk. "Heerlijk!" dacht Théodule. "De kerk, dat is het juist. Rendez-vous,
met een weinig mis gekruid, zijn de beste. Niets bekoorlijker dan
een lonkje dat langs een kruisbeeld gaat."

Marius trad de kerk niet binnen, maar ging er omheên. Daar verdween
hij achter den hoek van een der zijmuren. "Het rendez-vous is buiten," zei Théodule, "laat ons nu zien, wie
't liefje is."

En op de teenen naderde hij den hoek, waarachter Marius zijn moest. Daar gekomen bleef hij verstomd staan. Want met het hoofd in de handen lag Marius daar voorover in het gras
bij een graf. Daar had hij zijn bloemen ontbladerd. Aan het boveneinde
van den grafheuvel stond op een zwart houten kruis met witte letters:
Kolonel Baron Pontmercy. Marius weende hoorbaar. Het liefje was een graf. ACHTSTE HOOFDSTUK. MARMER TEGEN GRANIET. Daar was Marius ook bij zijn eerste reis geweest. Daar was 't dat
hij telkens wederkeerde, wanneer Gillenormand zeide: "hij blijft van
nacht weêr uit."

Luitenant Théodule was geheel en al van zijn stuk gebracht, toen hij
zoo onverwacht een graf voor zich zag; hij gevoelde een onaangename,
zonderlinge gewaarwording, welke hij zich niet kon verklaren en die
uit den eerbied voor een graf en voor een kolonel bestond. Hij ging
terug, en liet Marius alleen op het kerkhof achter; 't was of zijn
aftocht op een ontvangen bevel geschiedde. De dood verscheen hem met
zware epauletten en hij sloeg bijna voor hem aan. Niet wetende, wat
hij aan zijn tante schrijven zou, besloot hij niet te schrijven; en
waarschijnlijk zou uit de door Théodule gedane ontdekking betreffende
Marius' liefdeshistorie niets gevolgd zijn, zoo niet, door een dier
geheimzinnige en veelvuldige spelingen van het noodlot, het tooneel
te Vernon bijna onmiddellijk te Parijs herhaald ware geworden. Marius kwam drie dagen later des ochtends vroeg van Vernon terug, en
de behoefte gevoelende om de vermoeidheid van twee in de diligence
doorgebrachte nachten door een bad te herstellen, spoedde hij zich
naar zijn kamer, gunde zich slechts even den tijd, zich te ontkleeden
en het zwarte lint dat hij om den hals droeg af te leggen, en ging
toen een bad nemen. Mijnheer de Gillenormand die, gelijk alle gezonde lieden, vroeg bij
de hand was, had hem te huis hooren komen en haastte zich, zoo snel
zijn oude beenen hem dit veroorloofden, de zoldertrap naar Marius'
kamer op, om hem te omhelzen, hem te ondervragen en zoo wat te vernemen
van waar hij kwam. Maar de jongeling had minder tijd noodig gehad om naar beneden,
dan de negentiger om naar boven te gaan, en toen vader Gillenormand
het zolderkamertje binnentrad, was Marius er niet meer. Op het bed,
dat niet beslapen was, waren de overjas en het zwarte lint achteloos
nedergelegd. "Dat heb ik liever," zei Gillenormand. En een oogen blik later trad hij den salon binnen, waar de oude
juffrouw Gillenormand reeds zat te borduren. Het was een zegevierende
intocht. In de eene hand hield mijnheer Gillenormand de overjas, in de
andere het zwarte lint en riep: "Victorie! wij zullen het geheim
ontdekken! eindelijk zullen wij er achter komen, eindelijk zullen ons
de tochtjes van onzen losbol duidelijk worden! de roman is ons. Ik
heb het portret!"

Inderdaad, een zwart sagrijnen doosje, in den vorm van een medaillon,
hing aan het lint. De grijsaard nam het doosje, en beschouwde het eenigen tijd zonder
het te openen met al den wellust, de verrukking en den toorn van
een hongerigen armen drommel, die de heerlijkste gerechten zijn neus
voorbij ziet dragen, zonder dat hij er iets van krijgen kan. "Het is
stellig een portret. Ik ken die dingen. Men draagt het teeder op zijn
hart. Dom volk, ze zal zeker zoo leelijk zijn om van te schrikken. De
jongelui hebben tegenwoordig een zeer slechten smaak."

"Laat eens zien, vader," zei de oude vrijster. Het doosje ging door een veer open. Zij vonden er niets in dan een
zorgvuldig dichtgevouwen papier. "Van denzelfde aan denzelfde," zei Gillenormand, met schaterenden
lach. "Ik weet wat het is. Een minnebrief."

"O, laat mij lezen," zei tante. En zij zette haar bril op. Het papier werd opengevouwen en zij lazen:

"Voor mijn zoon. De keizer heeft mij op het slagveld van Waterloo tot
baron verheven. Daar de restauratie mij dezen titel betwist, dien ik
met mijn bloed betaald heb, zal mijn zoon hem nemen en dragen. Het
spreekt vanzelf dat hij hem waardig zal zijn."

Wat vader en dochter gevoelden, is niet te beschrijven. Zij waren
als door den adem van een doodshoofd verstijfd. Geen woord werd
gewisseld. De heer Gillenormand alleen zeide zacht en als tot zich
zelven:

"'t Is het schrift van den voorvechter."

De tante onderzocht het papier, bekeek het aan alle zijden, en legde
het weder in het doosje. Op hetzelfde oogenblik viel een langwerpig en in blauw papier gewikkeld
pakje uit den zak van de overjas. Juffrouw Gillenormand raapte het
op en deed het blauw papier er af. Het waren de honderd kaartjes
van Marius. Zij gaf er een van aan den heer Gillenormand, die las:
"Baron Marius Pontmercy."

De grijsaard schelde. Nicolette kwam. De heer Gillenormand nam het
lint, het doosje en de overjas, wierp alles midden in 't vertrek op
den vloer en zeide:

"Breng die plunje weg."

Ruim een uur verstreek in de diepste stilte. De oude man en de oude
vrijster zaten met den rug naar elkander gekeerd, en dachten ieder
waarschijnlijk aan hetzelfde. Na verloop van dat uur zeide tante
Gillenormand:

"'t Is mooi!"

Weinige oogenblikken later kwam Marius. Nog vóór hij den drempel van
den salon overtrad, bespeurde hij zijn grootvader, die een zijner
kaartjes in de hand hield, en, toen hij hem zag, op hoonenden toon
en met burgerlijken trots, waarin iets verpletterends lag, hem toeriep:

"Ha, ha, ha, ha! Zijt ge nu baron? Ik maak u mijn compliment. Wat
beteekent dat?"

Marius bloosde en antwoordde:

"Het beteekent dat ik de zoon mijns vaders ben."

Mijnheer Gillenormand lachte niet meer, maar zei ruw:

"Ik ben uw vader."

"Mijn vader," hernam Marius met nedergeslagen oogen en streng gelaat,
"was een nederig, heldhaftig man, die Frankrijk en de Republiek
roemrijk heeft gediend, die groot was in de grootste geschiedenis,
welke de menschen ooit gemaakt hebben, die een vierde van een eeuw
in het veld was, des daags te midden van schrootvuur en kogels,
des nachts in sneeuw, slijk en regen, die twee vaandels veroverd,
twintig wonden ontvangen heeft, die in vergetelheid en verlatenheid
gestorven is en die nooit ander ongelijk heeft gehad dan toen hij
twee ondankbaren beminde, zijn vaderland en mij!" Dit was meer dan
de heer Gillenormand hooren kon. Bij het woord "republiek" was hij
opgestaan, of beter gezegd, opgesprongen. Ieder woord van Marius had
op het gezicht van den ouden koningsman dezelfde uitwerking gedaan,
als de wind uit de blaasbalg eener smidse op een glimmende kool. Van
somber was hij rood, van rood purper en van purper gloeiend geworden. "Marius!" riep hij. "Verfoeielijk kind! ik weet niet wat uw vader
was! Ik wil 't niet weten! ik weet er niets van; maar wat ik weet is,
dat onder die lieden niets anders dan ellendigen zijn geweest! het is,
dat allen schooiers, moordenaars, roodmutsen, dieven waren! ik zeg
allen! ik zeg allen! ik ken niemand hunner, maar ik zeg allen! hoort
ge, Marius? Ziet ge wel, nu zijt ge baron evenals mijn pantoffel! het
waren allen roovers, die Robespierre dienden! allen bandieten, die
Bu-o-naparté dienden! allen verraders, die hun wettigen koning verraden
en nog eens verraden hebben! allen lafaards, die te Waterloo voor
de Pruisen en Engelschen zijn gaan loopen! Dat weet ik. Of mijnheer
uw vader daarbij was, weet ik niet... zoo ja 't spijt mij... des
te erger."

Op zijn beurt werd Marius nu de brandende kool, en mijnheer
Gillenormand de blaasbalg. Marius' geheele lichaam rilde; hij wist
niet wat te doen; zijn hoofd gloeide. Hij was als de priester die
al zijn hostiën in den wind ziet strooien; als de fakir, die een
voorbijganger ziet spuwen op zijn afgod. Zulke dingen mochten niet
straffeloos in zijn tegenwoordigheid gezegd worden. Maar wat te
doen? Zijn vader was in zijn tegenwoordigheid vertrapt en vertreden,
maar door wien? door zijn grootvader. Hoe nu den een te wreken zonder
den ander te hoonen? 't Was onmogelijk, zijn grootvader te beleedigen
en even onmogelijk zijn vader niet te wreken. Aan de eene zijde
een geheiligd graf, aan de andere zijde grijze haren. Een oogenblik
waggelde hij als een beschonkene, als iemand die alles in zijn hoofd
voelt duizelen; toen sloeg hij de oogen op, zag zijn grootvader strak
aan en riep met donderende stem:

"Weg met de Bourbons en het dikke zwijn Lodewijk XVIII!"

Lodewijk XVIII was sedert vier jaren dood, maar daaraan stoorde hij
zich niet. Van scharlakenrood werd de grijsaard nu eensklaps witter dan zijn
haren. Hij wendde zich naar een buste van den hertog van Berry, die
op den schoorsteenmantel stond en groette die diep, met zonderlinge
majesteit. Toen ging hij tweemaal langzaam en zwijgend van den
schoorsteen naar het venster en van het venster naar den schoorsteen,
de geheele kamer door, zoodat de vloer kraakte alsof er een steenen
beeld over ware gegaan. En voor den tweeden keer boog hij zich over
zijn dochter, die dezen donderslag met de wezenloosheid van een oud
schaap had verdragen, en zeide, bedaard glimlachende:

"Een baron als mijnheer en een burgerman als ik kunnen niet onder
hetzelfde dak blijven."

En zich eensklaps oprichtende, bleek, bevend, vreeselijk, met een
gefronst voorhoofd dat straalde van toorn, stak hij zijn armen naar
Marius uit en schreeuwde hem toe:

"Ga heen!"

Marius verliet het huis. Den volgenden dag zei Gillenormand tot zijn dochter:

"Zend dien bloeddrinker alle zes maanden zestig louisd'ors, en spreek
mij nooit meer van hem."

Daar hij een ontzaggelijke woede met zich omdroeg, waarmede hij geen
weg wist, zeide hij drie maanden lang tot zijn dochter: u. Marius was zijnerzijds vol woede vertrokken. Een bijzonderheid,
welke wij moeten vermelden, had zijn opgewondenheid nog verhoogd. Er
zijn altijd kleine tegenspoeden, welke huiselijke tooneelen nog meer
verwikkelen. Zij vermeerderen de ergernis, schoon de grieven er
eigenlijk niet door vergroot worden. Toen Nicolette, op bevel van
grootvader de "plunje" van Marius haastig naar diens kamer bracht,
had zij zonder het te bespeuren, waarschijnlijk op de donkere
zoldertrap het zwart sagrijnlederen doosje laten vallen, waarin het
door den kolonel geschreven papier lag. Papier noch medaillon waren
later terug te vinden. Marius hield zich overtuigd, dat "mijnheer
Gillenormand"--van dien dag af noemde hij hem nooit anders--het
"testament zijns vaders" in het vuur had geworpen. Hij kende de weinige
regels, door den kolonel geschreven, van buiten, en had er bijgevolg
niets aan verloren. Maar het papier, het schrift, die heilige reliquie,
dat alles was zijn hart zelf. Wat had men er mede gedaan? Marius was vertrokken zonder te zeggen waarheen hij ging, met dertig
francs, zijn horloge en eenige kleedingstukken in een reiszak. Hij
had een cabriolet gehuurd en zich op goed geluk af naar de latijnsche
wijk laten brengen. Wat zal er van Marius worden? BOEK IV. DE VRIENDEN VAN HET A. B. C. EERSTE HOOFDSTUK. EEN GROEP, DIE BIJNA TOT DE HISTORIE HAD BEHOORD. In dit schijnbaar onverschillig tijdvak, ging er een zekere
revolutionaire huivering door 't land. Een wind, uit de duisternis
van 89 en 92 geboren, vloog door de lucht. De jeugd--men vergeve
ons deze uitdrukking--begon te ruien. Door de beweging des tijds
werd men schier herschapen zonder het te weten. De wijzer, die over
de uurplaat loopt, gaat ook in de gemoederen voorwaarts. Ieder deed
den stap voorwaarts, dien hij doen moest. De koningsgezinden werden
liberalen, de liberalen democraten. 't Was als een door duizenden stroomen hooger stijgende
vloed; al die stroomen vermengden zich, en hierdoor ontstonden
de zonderlingste verbindingen van ideeën; men vereerde tegelijk
Napoleon en de vrijheid. Wij schrijven hier de geschiedenis. 't
Waren de luchtspiegelingen van dien tijd. De meeningen veranderen van
vorm. Het Voltaireaansch royalisme, een zonderlinge verscheidenheid,
heeft een niet minder zonderlingen tegenhanger gehad; 't was het
Bonapartisch liberalisme. Er waren ook andere, meer ernstige groepen van vernuften. Hier peilde
men het beginsel, ginds hield men zich aan het recht. Men geraakte in
drift voor het absolute, en vermoedde eindelooze verwezenlijkingen;
want door zijn strengheid zelf drijft het absolute de geesten opwaarts
en doet ze in het onbegrensde zweven. Niets geschikter om droomen
te scheppen dan het dogma. En niets bevrucht de toekomst meer dan de
droom. Heden een utopie, morgen vleesch en been. De vooruitgaande meeningen waren tweevoudig. Een beginsel van
verborgenheid bedreigde de "gevestigde orde", die verdacht en gluipend
was. Een hoogst revolutionair verschijnsel. De nevengedachte van
het gezag treft in het ondermijnen met de nevengedachte des volks
samen. Het broeien van den opstand is het antwoord op het voorbereiden
der staatsgrepen. Destijds bestonden die uitgebreide genootschappen, zooals de Tugendbund
in Duitschland en het Carbonarisme in Italië, in Frankrijk nog niet,
maar hier en daar kruisten zich toch reeds geheime loopgraven. De
Cougorde werd te Aix ontworpen; te Parijs, onder meer samenscholingen
van dien aard, het genootschap der vrienden van het A. B. C. Wat waren de vrienden van het A. B. C.? een genootschap, dat schijnbaar
de opvoeding der kinderen, maar inderdaad de verheffing der menschen
ten doel had. Men verklaarde zich vrienden van het A. B. C. te zijn. Het abaissé
(A. B. C. klinkt als abaissé en beteekent "vernederd") was het
volk. Dat wilde men opheffen; 't was een woordspeling, waarmede men
niet schertsen moet. Woordspelingen zijn soms in 't staatkundige van
groot gewicht; ten bewijze hiervan het Castratus ad castra dat van
Narsés een veldheer maakte; het Barbari et Barberini; het Fueros y
Fuegos; het Tu es Petrus et super hanc Petram, enz. enz. De vrienden van het A. B. C. waren niet talrijk. Het was nog slechts
een geheim genootschap in den dop; wij zouden schier zeggen een
coterie, zoo coterieën helden voortbrachten. Zij kwamen te Parijs
op twee plaatsen bijeen, bij de Halles, in de herberg Corinthe,
waarvan later gesproken zal worden, en bij het Pantheon in een
klein koffiehuis op het plein St. Michel, het Café Musain genaamd,
dat thans reeds is afgebroken; het eerste diende voor de werklieden,
het tweede voor de studenten. De gewone vergaderingen der vrienden van het A. B. C. werden in een
achterkamer van het Café Musain gehouden. In deze van het eigenlijke
koffiehuis tamelijk verwijderde kamer, waarmede het door een zeer
lange gang gemeenschap had, waren twee vensters en een uitgang met
geheime trap, die naar de kleine straat des Grés geleidde. Men rookte,
dronk, speelde en lachte er. Men sprak er luid over alles en zacht over
andere dingen. Aan den muur was een oude kaart van Frankrijk tijdens
de republiek gespijkerd: aanwijzing genoeg voor een politie-agent om
hen op het spoor te komen. Meest al de vrienden van het A. B. C. waren studenten, die met
verscheidene werklieden op zeer vertrouwden voet leefden. Zie hier
hoe de voornaamsten onder hen heetten: Enjolras, Combeferre, Jean
Prouvaire, Feuilly, Courfeyrac, Bahorel, Lesgle of Laigle, Joly
en Grantaire. Deze jongelieden vormden door hun onderlinge vriendschap een soort
van gezin. Allen, uitgezonderd Laigle, waren uit het zuiden. Deze groep was merkwaardig. Zij is verdwenen in de onzichtbare diepten,
die achter ons liggen. Bij het punt van het drama, waaraan wij nu
gekomen zijn, is het misschien niet onnoodig eenig licht te laten
vallen op deze jonge hoofden, voor dat de lezer hen in de schaduw
van een treurig voorval wegzinken ziet. Enjolras, dien wij eerst genoemd hebben--men zal later zien waarom--was
een eenige zoon en zeer rijk. Enjolras was een fraai jonkman, wel in staat om gevaarlijk te
worden. Hij was schoon als een engel. Een woeste Antinoüs. Bij het zien
van zijn peinzenden, stralenden blik zou men gezegd hebben, dat hij in
het vorig leven reeds de revolutionaire apokalypse was doorgegaan. De
overleveringen kende hij, alsof hij er getuige van geweest was. Hij
kende al de kleine bijzonderheden der groote zaak. Hij had een
priesterlijken krijgsmansaard, iets zeldzaams bij een jongeling. Hij
verkondigde en streed; bij den eersten aanblik was hij soldaat der
democratie, maar, boven de bewegingen van zijn tijd verheven, bleek
hij priester van het ideale. Zijn blik was diep, zijne oogleden een
weinig rood, de onderlip dik en zeer licht minachtend gekruld, zijn
voorhoofd hoog. Een hoog voorhoofd aan een gelaat is als veel lucht aan
den horizont. Gelijk vele jonge mannen bij den aanvang van deze en het
einde der vorige eeuw, die vroeg beroemd waren, had hij een krachtige
jeugd en toch frisch als van een meisje, schoon nu en dan beneveld. Nog
toen hij man was, geleek hij een kind. In plaats van twee-en-twintig
scheen hij eer zeventien jaar oud; hij was ernstig en scheen niet te
weten, dat er op aarde een wezen leefde, dat vrouw heette. Hij had
slechts één liefde, het recht; slechts één gedachte, de omverwerping
der hindernissen. Op den Aventijnschen berg zou hij Cracchus, in de
conventie Saint-Just zijn geweest. Rozen zag hij nauwelijks, hij
wist van geen lente, hij hoorde de vogelen niet zingen; de bloote
hals van Evadné zou hem evenmin als Aristogiton verteederd hebben;
voor hem, evenals voor Harmodius, waren de bloemen slechts goed om het
zwaard in te verbergen. Zelfs in vreugde was hij streng. Voor alles
wat geen republiek was sloeg hij beschaamd de oogen neder. Hij was
de marmeren minnaar der vrijheid. Zijn woorden waren als bezield en
trilden als een hymne. Onverwacht ontplooide hij zijn vleugelen. Wee
de minnaresse, die zich aan zijn zijde had gewaagd! Zoo een grisette
van het plein Cambray of de straat St. Jean de Beauvais die gestalte,
aan de school ontsnapt, die page-figuur, die lange blonde wimpers,
blauwe oogen, in den wind wuivende lokken, rozige wangen, frissche
lippen en prachtige tanden ziende, op al dat ochtendrood belust
ware geworden en haar schoonheid op Enjolras had willen beproeven,
zou een vreeselijke, verrassende blik haar onverhoeds den afgrond in
hem getoond en geleerd hebben den schrikkelijken cherub, cherub van
Ezechiël, niet met den lieven engel van Beaumarchais te verwarren. Naast Enjolras, die de logica der Revolutie vertegenwoordigde,
vertegenwoordigde Combeferre de wijsbegeerte. Tusschen de logica
der Revolutie en haar wijsbegeerte bestaat dit verschil, dat haar
logica tot den oorlog besluiten, haar wijsbegeerte echter slechts
tot vrede leiden kan. Combeferre vulde Enjolras aan en verbeterde
hem. Hij was niet zoo lang, maar breeder. Hij wilde, dat men
's menschen geest met de uitgebreide beginselen der algemeene
denkbeelden gemeenzaam maakte; hij zeide: "Revolutie, maar ook
beschaving, en om den steilen berg heên, de uitgestrekte blauwe
horizont." Hierdoor was er in al de beschouwingen van Combeferre iets
genaakbaars en uitvoerbaars. De Revolutie kon men beter met Combeferre
dan met Enjolras inademen. Enjolras drukte er het goddelijk recht,
Combeferre het natuurlijk recht van uit. De eerste sloot zich bij
Robespierre aan, de tweede hield zich bij Condorcet. Combeferre
leefde, meer dan Enjolras, ieders leven mede. Zoo 't dien beiden
jongelieden verleend ware geweest tot de geschiedenis te behooren,
zou de een de rechtvaardige, de ander de wijze geweest zijn. Enjolras
was mannelijker, Combeferre menschelijker. Homo en Vir, mensch en
man, was werkelijk wat hen onderscheidde. Combeferre was even zacht
als Enjolras streng was van nature. Hij beminde het woord burger,
maar gaf aan het woord mensch de voorkeur. Gaarne zou hij, gelijk
de Spanjaards, Hombre (man en mensch) hebben gezegd. Hij las alles,
ging naar den schouwburg, volgde de openbare lessen, leerde van Arago
de polarisatie van het licht, en geraakte in vuur bij een voorlezing
waarin Geoffroy-Saint-Hilaire de tweevoudige functiën der in- en
uitwendige halsslagader verklaarde, waarvan de eene het gezicht de
andere de hersenen vormt; hij volgde de wetenschap op den voet,
vergeleek Saint-Simon met Fourier, ontcijferde de hieroglyphen,
brak de keien stuk die hij vond, en sprak mede over geologie,
teekende uit het hoofd een veelkleurige kapel, wees de fouten in de
Fransche dictionnaire de l' académie aan, bestudeerde Puységur en
Deleuze, bevestigde niets, zelfs geen mirakelen, loochende niets,
zelfs geen spoken, doorbladerde de collectie van den Moniteur, en
dacht na. Hij verklaarde, dat de toekomst in des onderwijzers hand
ligt, en hield zich met opvoedingskwestiën bezig. Hij wilde, dat de
maatschappij onvermoeid werkzaam zou zijn aan 's volks verstandelijke
en zedelijke ontwikkeling, aan de uitbreiding der wetenschap, aan
het in omloop brengen der ideeën, aan den wasdom van den geest in de
jeugd, en hij vreesde dat de tegenwoordige gebrekkige leerwijze, het
armzalig gezichtspunt op de letterkunde, tot twee of drie zoogenaamde
klassieke eeuwen beperkt, de tyrannieke leer van officiëele pedanten,
en de schoolsche vooroordeelen en sleur onze collegiën eindelijk tot
kunstmatige oesterbanken zouden maken. Hij was geleerd, puristisch,
nauwgezet, polytechnisch, en tot onderwerp zijner gedachten nam
hij het "oneindige", zooals zijn vrienden zeiden. Hij geloofde aan
alle droombeelden: aan spoorwegen, aan onderdrukking der pijn bij
heelkundige operatiën, aan het vormen der beelden in de camera
obscura, aan de electrieke telegraaf en de besturing van den
luchtbol. Overigens was hij niet zeer bevreesd voor de sterkten,
allerwege door bijgeloof, despotisme en vooroordeel gebouwd. Hij
behoorde tot dezulken, die meenen, dat de wetenschap den toestand
zal omkeeren. Enjolras was opperhoofd, Combeferre gids. Met den
een zou men hebben willen strijden, met den ander willen gaan. Niet
wijl Combeferre onbekwaam was in den strijd; nimmer weigerde hij een
hindernis te bekampen en met geweld aan te grijpen; maar 't was hem
liever, langzamerhand door het onderwijzen van grondstellingen en
't verkondigen der positieve wetten het menschelijk geslacht met zijn
bestemming in harmonie te brengen; en zoo hij aan beide kanten gloed
zag, was hij meer voor verlichten dan voor verbranden. Een brand kan
zekerlijk ook ochtendrood geven, maar waarom het aanbreken van den
dag niet afgewacht? Een vulkaan verlicht, maar de dageraad verlicht
nog beter. Combeferre gaf misschien aan de blankheid van het schoone
boven de vlammen van het verhevene de voorkeur. Een door rook benevelde
helderheid, een door geweld verkregen vooruitgang, zij voldeden dien
teederen, ernstigen geest slechts ten halve. De nederstorting van
een volk in de waarheid, een 93, verschrikte hem; en toch had hij
van stilstand nog meer afkeer: hij gevoelde er verrotting en dood
in; alles bijeengenomen had hij liever schuim dan bedorven lucht,
en boven den modderpoel verkoos hij den stortvloed, den val van den
Niagara boven het meer van Montfaucon. Kortom, hij wilde stilstand,
noch overhaasting. Terwijl zijn onstuimige vrienden, in ridderlijke
liefde voor het absolute, voor de schitterende revolutionnaire
avonturen dweepten, was Combeferre voor een gepasten vooruitgang;
misschien koel maar zuiver; methodiek maar onberispelijk; bedaard maar
onwrikbaar. Combeferre zou met saamgevouwen handen hebben geknield,
opdat de toekomst in al haar reinheid mocht komen en niets der volken
grooten ommekeer tot de deugd mocht storen! "Het goede moet schuldeloos
zijn," herhaalde hij gestadig. En inderdaad, zoo de grootheid der
revolutie is, om het verblindend ideaal goed in de oogen te zien en
er, te midden van den bliksem, met bloed en vuur aan de klauwen op aan
te vliegen, dan is de schoonheid van den vooruitgang ook, vlekkeloos
te zijn; en tusschen Washington, die de eene vertegenwoordigt, en
Danton, die de andere verlichamelijkt, bestaat hetzelfde verschil
dat den engel met donzen wieken van dien met arendsvleugelen scheidt. Jean Prouvaire was van nog zachter aard dan Combeferre. Hij noemde
zich Jehan uit een zekere vluchtige grilligheid, welke zich aan de
machtige en diepe beweging paarde, waaruit de zoo noodige studie
der Middeleeuwen is voortgekomen. Jean Prouvaire was verliefd,
kweekte bloemen, speelde op de fluit, maakte verzen, had het volk
lief, beklaagde de vrouw, beweende het kind, vermengde in hetzelfde
vertrouwen God en de toekomst, en laakte de revolutie omdat zij een
koninklijk hoofd, dat van André Chénier, had doen vallen. Zijn stem
was gewoonlijk zacht, doch kon plotseling mannelijk worden. Hij was
geletterd en geleerd, en bleek min of meer thuis in de oostersche
talen. Bovenal was hij goedhartig, en gaf in zake van poëzie,
de voorkeur aan het grootsche--iets dat zeer begrijpelijk is voor
hem die weet, hoe na goedheid aan grootheid is verwant. Hij kende
Italiaansch, Latijn, Grieksch en Hebreeuwsch, en dit diende hem
om slechts vier dichters Dante, Juvenalis, Eschylus en Jesaja te
lezen. In 't Fransch stelde hij Corneille boven Racine, en Agrippa
d'Aubigné boven Corneille. Hij wandelde gaarne op roggevelden met
korenbloempjes en hield zich schier evenveel met de wolken als met
de gebeurtenissen bezig. Zijn geest helde naar twee zijden over, aan
de eene zijde naar God, aan de andere naar den mensch; hij studeerde
of aanschouwde. Den geheelen dag bepeinsde hij de maatschappelijke
vraagstukken: het werkloon, het kapitaal, het crediet, het huwelijk,
den godsdienst, de vrijheid van denken, de vrijheid van beminnen, de
opvoeding, het strafrecht, de armoede, de vereeniging, den eigendom,
de productie en de verdeeling, het raadsel hier beneden, dat de
wemelende menschendrommen met zijn duisternis omhult; des avonds
aanschouwde hij de sterren, deze ontzaggelijke wezens. Hij was,
evenals Enjolras, rijk en een eenige zoon. Hij sprak zacht, boog het
hoofd, sloeg de oogen neder, glimlachte verlegen, gedroeg zich links,
bloosde om niets en was zeer bedeesd. Overigens was hij onverschrokken. Feuilly was een ouderlooze waaiermakersgezel, die met moeite drie
francs daags verdiende en slechts ééne gedachte had, de wereld te
verlossen. Ook had hij nog een andere zorg, namelijk zich zelven te
onderrichten, hetgeen hij ook verlossing noemde. Hij had uit zich
zelven lezen en schrijven geleerd; alles wat hij kende had hij uit
zich zelven. Feuilly had een edelmoedig hart, dat de geheele wereld
omvatte. Deze wees had de volken als kinderen aangenomen. Bij gemis
eener moeder had hij aan het vaderland gedacht. Hij wilde niet,
dat iemand op de wereld zonder vaderland zou zijn. In hem gloeide,
bij den diepen zienersblik van den man des volks, wat wij thans het
nationaliteitsgevoel noemen. Hij had opzettelijk geschiedenis geleerd
om zijn verontwaardiging met kennis van zaken te kunnen toonen. In dien
jeugdigen kring van utopisten, welke zich vooral met Frankrijk bezig
hielden, vertegenwoordigde hij het buitenland, en wel voornamelijk
Griekenland, Polen, Hongarije en Italië. Gestadig sprak hij deze
namen te pas of te onpas met de hardnekkigheid van het recht uit. De
verkrachting van Griekenland en Thessalië door Turkije, van Warschau
door Rusland, van Venetië door Oostenrijk vertoornde hem. Bovenal de
groote moord van 1772, de verdeeling van Polen. Er is geen krachtiger
welsprekendheid dan de ware verontwaardiging; en hierdoor was hij
welsprekend. Zoo hij van dat schandelijke jaar 1772, van dat edele,
dappere, door verraad onderdrukte volk sprak, van dat misdadige
drietal, van die monsterachtige aanranding, dat toon- en voorbeeld
van al die schrikkelijke landverbrokkelingen, welke sinds dien tijd
zoovele edele natiën troffen en, om zoo te spreken, haar doopakte
verscheurd hebben, was hij onuitputtelijk. Alle maatschappelijke
aanrandingen van den tegenwoordigen tijd komen uit de verdeeling
van Polen voort. De verdeeling van Polen is een theoretische daad,
waarvan al de tegenwoordige politieke misdrijven gevolgen zijn. Er is
geen despoot, geen verrader, sedert bijna een gansche eeuw, die Polens
verdeeling niet beoogd, goedgekeurd, gecontrasigneerd en ne varietur,
geparafeerd heeft. Zoo men de lias van het hedendaagsche verraad
doorbladert, verschijnt zij het eerst. Het congres van Weenen heeft
deze misdaad geraadpleegd vóór het de zijne volbracht. 1772 doet het
jachtgeschal weerklinken, 1815 velt het wild. Dit was Feuilly's gewone
tekst. De arme werkman had zich tot voogd der gerechtigheid verheven,
en zij beloonde hem door hem groot te maken. Immers er is eeuwigheid in
het recht. Warschau kan evenmin Tartaarsch als Venetië Duitsch zijn. De
koningen geven vergeefs moeite en eer verloren. Vroeg of laat drijft
het overstroomde vaderland boven en verschijnt weder. Griekenland
wordt weder Griekenland, Italië weder Italië. Het protest van het
recht tegen het feit blijft immer volharden. De roof van geheel een
volk verjaart niet. Die hooge afzetterijen hebben geen toekomst. Men
kan het merk eener natie niet uittornen zooals men 't een zakdoek doet! Courfeyrac had een vader, dien men mijnheer de Courfeyrac noemde. 't
Was een valsch begrip der burgerij tijdens de Restauratie in zake van
aristocratie en adel, om aan het de nog waarde te hechten. Men weet
dat het de volstrekt geen beteekenis heeft. Maar de burgerij uit den
tijd van la Minerve waardeerde dat arme de zoo hoog, dat men zich
verplicht achtte er afstand van te doen. De heer de Chauvelin liet
zich Chauvelin, de Caumastin Caumastin, de Constant de Rebecque,
Benjamin Constant, de Lafayette Lafayette, noemen. De Courfeyrac
wilde niet achterblijven en noemde zich kortaf Courfeyrac. Wij zouden ons ten aanzien van Courfeyrac hierbij schier kunnen bepalen
en, wat het overige aangaat, zeggen: voor Courfeyrac, zie Tholomyes. Courfeyrac had inderdaad dat jeugdig vuur, 't welk men de schoonheid
der duivelsche geestigheid kan noemen. Later verdwijnt dat, evenals
de liefheid van het jonge katje, en al die bevalligheid loopt bij
den tweebeenige op den ploert en bij den vierpoot op den kater uit. De geslachten welke de scholen doorloopen, die elkander opvolgen,
de lichtingen der jongelingschap, dragen aan elkander deze soort van
geestigheid over; zij gaat quasi cuisores van de eene in de andere
hand en blijft bijna immer dezelfde, zoodat de eerste de beste die,
gelijk wij gezegd hebben, in 1828 Courfeyrac gehoord had, gemeend zou
hebben, dat hij naar Tholomyes in 1817 luisterde. Maar Courfeyrac was
een braaf jongeling. Onder de schijnbare overeenkomst van oppervlakkig
verstand, was het onderscheid tusschen Tholomyes en hem zeer groot. In
beiden school de man, bij dezen echter geheel anders dan bij genen. In
Tholomyes een pleitbezorger, in Courfeyrac een dolend ridder. Enjolras was het hoofd, Combeferre de gids, Courfeyrac het centrum. Zoo
de anderen meer licht gaven, hij gaf meer warmtestof, en had werkelijk
alle hoedanigheden van een middelpunt: rondheid en straling. Bahorel had in den bloedigen oploop in Juni 1822, bij gelegenheid
der begrafenis van den jongen Lallemand een rol medegespeeld. Bahorel was een vroolijk wezen, maar lastig in gezelschap,
moedig, verkwistend, verspillend, soms edelmoedig, praatachtig en
welsprekend, soms stoutmoedig en driest; de beste drommel ter wereld,
met onbeschaamde vesten en roode denkbeelden; een rumoermaker in 't
groot, die niets liever had dan twist of 't moest oproer, niets liever
dan oproer of 't moest revolutie zijn, die immer gereed was de glazen
in te slaan, de straatsteenen op te breken of een gouvernement om te
werpen om er de gevolgen van te zien, en thans studeerde in zijn elfde
academiejaar. Hij was student in de rechten, maar studeerde niet. Zijn
leuze was: "nooit advocaat!" en zijn wapenschild een nachttafeltje met
een rechtersbaret er in. Telkens wanneer hij voorbij de academie ging,
't geen zelden gebeurde, knoopte hij zijn jas dicht,--de paletot was
toen nog niet uitgevonden,--en "ging voor zijn gezondheid zorgen." Het
portaal der academie noemde hij "een mooien grijsaard!" en den deken
Delvincourt: "een monument!" In een cursus zag hij een onderwerp voor
een liedje en, in zijn professoren slechts caricaturen. Door aldus
niets te doen, verteerde hij een aanzienlijk jaargeld, zoo iets als
drie duizend francs. Zijn ouders waren landlieden, welke hij steeds
eerbied voor hun zoon had weten in te boezemen. Van hen sprekende zeide hij: 't Zijn boeren en geen burgers; daarom
hebben zij verstand. Bahorel, een grillig mensch, was in alle koffiehuizen te vinden;
de anderen hadden gewoonten, hij niet. Hij flaneerde. Dwalen is
menschelijk. Flaneeren is parijsch. In den grond was hij scherpzinniger
en diepdenkender dan hij eigenlijk scheen. Hij was de vereenigingsband tusschen de vrienden van het A. B. C. en
andere nog ongevormde genootschappen, die later duidelijker te
voorschijn zouden treden. In dit conclave van jonge hoofden was een kaalkop. De markies d'Avaray,
wien Lodewijk XVIII tot hertog benoemde, wijl hij hem, toen hij het
land ontvluchtte, in een huurrijtuig geholpen had, vertelde dat in
1814 bij zijn terugkomst in Frankrijk, juist toen de koning te Calais
ontscheept was, iemand hem een request aangeboden had. "Wat verzoekt ge?" vroeg toen de koning. "Een postkantoor, sire."

"Hoe heet ge?"

"L'Aigle."

De koning fronste de wenkbrauwen, beschouwde de onderteekening van
het request en zag den naam Lesgle. Deze volstrekt niet bonapartische naam trof den koning en hij
glimlachte.--Sire, hernam de resquestrant, mijn grootvader was
hondenjongen, en werd Lesgueules bijgenaamd. Deze bijnaam werd
mijn naam. Ik heet Lesgueules, door samentrekking Lesgle en door
verbastering l'Aigle.--De koning lachte en gaf opzettelijk of bij
vergissing den man later het postkantoor te Meaux. [4]

Het kaalhoofdig lid van het genootschap was een zoon van dezen Lesgle,
of Lègle, en teekende Lègle (de Meaux.) Bij verkorting noemden zijn
vrienden hem Bossuet. Hij was een vroolijk jongeling maar niet gelukkig, zijn eigenaardigheid
toch was dat hij in niets slaagde. Daarentegen lachte hij om alles. Op
zijn vijf-en-twintigste jaar was hij reeds kaal. 't Was zijn vader
gelukt, eindelijk een eigen huis en akker te krijgen, terwijl hij, de
zoon, niets haastiger had kunnen doen dan door een verkeerde speculatie
dien akker en dat huis te verliezen. Niets was hem gebleven. Hij
had verstand en wetenschap, maar 't baatte hem niet. Alles ontbrak,
alles bedroog hem; wat hij bouwde, stortte in. Zoo hij hout hakte,
hieuw hij zich in den vinger. Zoo hij een minnares had, ontdekte hij
spoedig dat hij ook een vriend bezat. Elk oogenblik trof hem een ramp,
maar van daar juist zijne vroolijkheid. Hij zeide: "Ik woon onder een
dak, waar de pannen afvallen." Nooit verwonderd--want voor hem was
een ramp iets dat hij verwachtte--onderwierp hij zich gelaten aan het
ongeluk en glimlachte om de plagerijen van het noodlot, als iemand die
een schertsend woord verneemt. Hij was arm, maar had een zak vol goede
luim. Zijn beurs was al spoedig uitgeput, zijn vroolijkheid echter
nooit. Zoo de nood zijn intrek bij hem nam, groette hij zijn ouden
kennis beleefd; treurige voorvallen klopte hij vertrouwelijk op den
schouder, en met het noodlot stond hij op zulk een gemeenzamen voet,
dat hij 't zonder plichtplegingen "schalk!" noemde. Deze vervolgingen van het lot hadden hem vindingrijk gemaakt. Hij
had allerlei hulpmiddelen. Geld bezat hij niet, maar toch vond
hij middelen om, wanneer hij er lust toe had, "dolle verteringen"
te maken. Op zekeren nacht gaf hij honderd francs uit voor een soupé
met een meisje, en sprak te midden der slemppartij deze gedenkwaardige
woorden: "Meisje van vijf louisd'or; trek mijn laarzen uit."

Bossuet ging langzaam het advocaatschap te gemoet, want hij studeerde
op dezelfde wijze als Bahorel. Bossuet had zelden een woning, soms
in 't geheel niet. Nu logeerde hij bij dezen dan bij genen, meestal
bij Joly. Joly studeerde in de geneeskunde en was twee jaren jonger
dan Bossuet. Joly was de jonge ingebeelde zieke. Dit had hij bij de geneeskunde
gewonnen, dat hij meer patiënt dan wel geneesheer was. Op
drieëntwintigjarigen leeftijd achtte hij zich verloren en bracht zijn
leven door met zijn tong in een spiegel te bekijken. Hij beweerde, dat
de mensch evenals de kompasnaald magnetisch wordt, en plaatste daarom
zijn bed met het hoofdeinde naar de zuidzijde zijner kamer en met het
voeteneinde naar het noorden, opdat de omloop van zijn bloed des nachts
door den grooten magnetischen stroom des aardbols niet verhinderd zou
worden. Wanneer het donderde, voelde hij zich den pols. Overigens was
hij de vroolijkste van allen. Al die tegenstrijdigheden: jonkheid,
inbeelding, zwakheid en vroolijkheid hielden samen zeer goed huis
en vormden een zonderling, aangenaam wezen, dien zijn kameraden
Jollllly noemden. Ge kunt met vier L (ailes, vleugels) vliegen,
zei Jean Prouvaire tot hem. Joly had de gewoonte den knop van zijn stok tegen zijn neus te houden,
't geen het kenteeken van een schranderen bol is. Al deze zoo verschillende jongelieden, van welke men trouwens slechts
ernstig spreken mag, hadden denzelfden godsdienst: Den Vooruitgang. Alle waren de eigen zonen der Fransche Revolutie. De lichtzinnigsten
werden plechtig bij het uitspreken van het jaar 89. Hun vaders naar
den vleesche waren óf feuillanten óf koningsgezinden óf doctrinairen
geweest. Om 't even; dit mengelmoes, dat hun, jongeren, vooraf was
gegaan, zag hen niet; het zuiver bloed der beginselen vloeide in hun
aderen. Zonder zich aan eenige kleur te hechten, hielden zij zich
aan het onomkoopbaar recht, aan den absoluten plicht, vast. Als broeders en gewijden, werkten zij heimelijk aan het ideaal. Onder deze hartstochtelijke gemoederen en overtuigde zielen was
een ongeloovige. Hoe was hij er onder gekomen? Door uitwendige
aangroeiing. Deze ongeloovige heette Grantaire en teekende zich
gewoonlijk R. (grand R.) Hij was iemand, die zich er wel voor
wachtte aan iets te gelooven. Overigens was hij een der studenten,
die gedurende hun academietijd te Parijs het meest geleerd hadden;
hij wist dat het beste koffiehuis dat van Lemblin, het beste biljart
in het Café Voltaire was; dat men goede wafels en goede meisjes in
de Hermitage op den boulevard du Maine, gebraden hoenders bij moeder
Saguet, uitmuntende waterzoodjes aan de barrière de la Cunette en
een lekker wit wijntje aan de barrière du Combat vond. Kortom, hij
kende alle goede plaatsen; bovendien verstond hij de scherm- en de
danskunst en was een duchtig batonnist. Maar bovenal muntte hij uit in
het drinken. Hij was ontzettend leelijk; de liefste laarzenstikster van
dien tijd, Irma Boissy, had, over zijn leelijkheid gebelgd, dit vonnis
gewezen: "Grantaire is onmogelijk!" Maar Grantaire's zelfbehagen werd
toch niet geschokt. Teeder en strak aanschouwde hij alle vrouwen met
een blik, die scheen te zeggen: "Zoo ik wilde!" en hij poogde zijn
vrienden te doen gelooven, dat hij algemeen gezocht werd. Al deze woorden: rechten des volks, rechten van den mensch,
maatschappelijk verdrag, Fransche Revolutie, republiek, beschaving,
democratie, menschelijkheid, godsdienst, vooruitgang, zij waren
voor Grantaire bijna alle zonder eenige beteekenis. Hij glimlachte
er om. De twijfelzucht, die beeneter van het verstand, had in zijn
geest geen enkel volledig denkbeeld overgelaten. Hij leefde van
spotternij. Zijn leenspreuk was: Dit alleen is zeker, dat mijn glas
vol is. Hij stak den draak met den opofferingszin aller partijen,
of het die van Robespierre den jonge, dan wel die van Loizerolles
gold. Zij hebben het ver gebracht nu zij dood zijn! riep hij dan. Het
kruis noemde hij: Een galg, die geluk heeft gehad. Als nachtlooper,
speler, losbol en dronkaard zong hij voor deze jonge denkers tot hun
verdriet gestadig: J'aimons les filles et j'aimons le bon vin; air:
Vive Henri IV. (Leven de meisjes, leve de wijn!)

Toch was deze twijfelaar op één punt nog fanatiek. Dat fanatisme
was geen idee, of geen dogma; geen kunst, of geen wetenschap;
't was een man: Enjolras. Dezen bewonderde, beminde en vereerde
Grantaire. Bij wien sloot zich deze bandelooze twijfelaar,
in dezen phalanx van absolutisten aan? Bij den meest absoluten
van allen. Op welke wijze onderwierp Enjolras hem? Door zijne
ideeën? Neen. Door zijn karakter. En dit verschijnsel is dikwerf
waargenomen. De aansluiting van een twijfelaar bij een geloovige
is even eenvoudig als de wet der tusschenkleuren. Wat wij missen,
trekt ons aan. Niemand heeft het licht meer lief dan een blinde. De
dwerg bewondert den tamboer-majoor. De padde richt immer de oogen ten
hemel; waarom? Om den vogel te zien vliegen. Grantaire, in wien de
twijfel rondkroop, zag in Enjolras gaarne het geloof opzweven. Hij
had behoefte aan Enjolras. Zonder er zich een duidelijk begrip van
te kunnen vormen, en zonder dat het hem in de gedachte kwam het
te verklaren, bekoorde hem die kiesche, gezonde, standvastige,
regelmatige, harde, eerlijke natuur. Instinctmatig beminde hij
zijn tegenpartij. Zijn weeke, slingerende, ontwrichte, ziekelijke,
wanstaltige ideeën hechtten zich aan Enjolras als aan een ruggestreng
vast. Zijn zedelijke ruggemergziekte vond steun in deze vastheid. Bij
Enjolras werd Grantaire iets. Van zich zelven was hij uit twee
schijnbaar onvereenigbare elementen samengesteld. Hij was ironisch en
hartelijk. Hij had een beminnelijke onverschilligheid. Zijn geest wist
geloof te ontberen, en zijn hart kon de vriendschap niet missen. Groote
tegenstrijdigheid voorzeker, want vriendschap is overtuiging. Zóó was
zijn natuur. Er zijn menschen, die geschapen schijnen om steeds keer-
en weerzijde te moeten zijn. Tot dezulken behooren Pollux, Patrocles,
Nisus, Eudamidos, Ephestion en Pechmeja. Zij kunnen niet leven dan
door tegen een ander te steunen; hun naam is een aanhangsel en wordt
niet anders dan met het voegwoordje en geschreven; hun leven behoort
hun niet; het is de andere zijde van een bestemming, die de hunne
niet was. Grantaire was een dier menschen. Hij was de keerzijde
van Enjolras. Men zou schier kunnen zeggen dat reeds in de letters van het alphabet
verwantschap is. O. en P. zijn in de volgreeks onafscheidbaar. Men
kan naar verkiezing O. en P., of Orestes en Pylades zeggen. Grantaire, een wezenlijke wachter van Enjolras, verkeerde in dien
jongelingskring; hij leefde er in; alleen daar behaagde het hem;
hij volgde hen overal. 't Was hem een lust, die schaduwen te midden
der wijndampen heen en weder te zien gaan. En om zijn goede luim werd
hij verdragen. Als geloovige, verachtte Enjolras dezen ongeloovige; als sober en
matig, verachtte hij dien dronkaard. Hij verwaardigde hem met een
weinig trotsch medelijden. Grantaire was een miskend Pylades. Immer door Enjolras ruw behandeld en teruggestooten, en toch
terugkomende, kon hij nog van hem zeggen: "Wat fraai marmer!"






TWEEDE HOOFDSTUK. LIJKREDE VAN BOSSUET OP BLONDEAU. Op een namiddag, die, zooals men zien zal, eenigermate samenhangt
met de hiervoor verhaalde gebeurtenissen, stond de "arend van Meaux,"
behagelijk tegen den deurpost van het café Musain geleund. Hij leek
veel op een cariatide die vacantie had; want hij droeg niets dan zijn
peinzerijen. Hij keek het plein St. Michel rond. Tegen iets leunen
is een manier van staande te liggen, die den denkers niet onaangenaam
is. De arend van Meaux dacht zonder treurigheid aan een klein ongeval,
hem den voorlaatsten dag aan de academie overkomen, en dat zijn plannen
voor de toekomst, die trouwens zeer onbepaald waren, veranderen moest. Het in gedachten zijn belet niet dat een cabriolet voorbijrijden en
zelfs dat men die zien kan. De arend van Meaux, wiens oogen onbestemd
en verward ronddwaalden, zag in dien toestand van wakend droomen
een voertuig met twee wielen, dat stapvoets en besluiteloos over het
plein reed. Wat wilde deze cabriolet? Waarom reed ze stapvoets. De
arend lette er op. Naast den koetsier zat een jongeling, en voor dien jongeling lag een
tamelijk groote reiszak. Op dezen reiszak konden de voorbijgangers
een kaart gehecht zien, waarop met groote zwarte letters: Marius
Pontmercy stond. Die naam deed L'aigle van houding veranderen. Hij richtte zich op en
riep den jongeling in de cabriolet toe:

"Mijnheer Marius Pontmercy!"

De aangeroepen cabriolet hield stil. De jongeling, die ook diep in gedachten scheen, sloeg de oogen op. "Nu?" zeide hij. "Zijt ge mijnheer Marius Pontmercy?"

"Ja gewis."

"Ik zocht u," hernam L'aigle de Meaux. "Waarom?" vroeg Marius; want hij was 't werkelijk, die het huis
zijns grootvaders verlaten had en nu een gestalte voor zich zag,
die hij nog nooit gezien had; "ik ken u niet."

"Ik u evenmin," antwoordde L'aigle. Marius meende nu met een grappenmaker te doen te hebben, die hem op
de publieke straat voor den gek wilde houden. Daar hij hiertoe op dit
oogenblik niet best geluimd was, fronste hij de wenkbrauwen. L'aigle
van Meaux hernam echter gelaten:

"Ge waart eergisteren niet bij de lessen?"

"'t Is mogelijk."

"'t Is zeker."

"Zijt gij dan student?" vroeg Marius. "Ja, mijnheer, evenals gij. Toevallig was ik eergisteren op de
academie. Ge weet, men heeft soms zulke gedachten. De professor was
bezig aan het appèl. Gij weet niet, hoe bespottelijk hij er op zulk
een oogenblik uitziet. Zoo men driemaal op het appèl ontbreekt,
wordt men van de lijst geschrapt. Zestig francs naar de maan!"

Marius begon te luisteren. L'aigle ging voort:

"'t Was Blondeau, die de namen afriep. Ge kent Blondeau met zijn
spitsen, sluwen neus, die altijd met vreugd nasnuffelt wie er afwezig
is. Listig begon hij met de letter P. Ik luisterde niet, wijl deze
letter mij niet aanging. Het appèl liep goed af. Geen uitschrapping;
allen waren tegenwoordig. Dat verdroot Blondeau. Ik dacht: neen,
lieve Blondeau, vandaag is er geen terechtstellinkje voor u te
doen. Eensklaps roept Blondeau: "Marius Pontmercy." En hij neemt
zijn pen op. Ik heb een goed hart, mijnheer. Ik dacht haastig bij
mij zelven: zou men zoo'n goeden jongen laten schrappen? Opgelet! Een
fiksche jongen kan niet altijd op zijn tijd passen. Hij is een blokker,
die altijd studeert; geen pedante melkbaard, bedreven in de letteren,
de theologie en de wijsbegeerte, en geen vervelende snaak, maar
een beste luiaard, die veel aan wandelen doet, zich met een lieve
grisette ontspant, schoone meisjes het hof maakt en misschien nu
wel juist bij zijn liefje is. Hem moeten wij redden! De duivel hale
Blondeau! Hij doopte juist zijn van 't doorschrappen reeds zwarte
pen in den inktpot, liet zijn bespiedersoog over zijn gehoor gaan
en herhaalde ten derde male: "Marius Pontmercy!" Toen antwoordde ik:
Present! En gij zijt dus niet geschrapt."

"Mijnheer," zei Marius. "Maar ik ben wèl geschrapt," voegde de arend van Meaux er bij. "Ik begrijp u niet," zei Marius. L'aigle hernam:

"Niets eenvoudiger dan dat. Ik maakte dat ik bij den catheder was
om te antwoorden en bij de deur om heên te gaan. De professor zag
mij eenigszins strak aan. Eensklaps springt Blondeau, die de sluwe
neus moet zijn, waarvan Boileau spreekt, tot de letter L over. L nu
is mijn letter. Ik heet Lesgle en ben van Meaux."

"L'aigle!" herhaalde Marius, "een fraaie naam."

"Nu, mijnheer Blondeau komt aan dien fraaien naam en roept: L'aigle! Ik
antwoord, Present! Toen ziet Blondeau mij met de teederheid van een
tijger aan, glimlacht en zegt: Als ge Pontmercy zijt, kunt ge L'aigle
niet zijn,--woorden die voor u onaangenaam, voor mij echter treurig
waren. En toen hij dit gezegd had, schrapte hij mij."

"Mijnheer!" riep Marius, "het doet mij waarlijk leed!"

"Vóór alles," hernam L'aigle, "zou ik Blondeau wel in eenige diep
gevoelde lofredenen willen balsemen. Ik wil hem voor dood houden. Aan
zijn magerheid, bleekheid, kilheid, stijfheid en geur zou niet veel
veranderd behoeven te worden. En dan zeg ik: Erudimini qui judicatis
terram. Hier ligt Blondeau, Blondeau nasica, de os der discipline,
bos disciplinæ, de rekel der orde, de engel van 't appèl, die recht,
vierkant, nauwkeurig, streng, eerlijk en leelijk was. God schrapte hem,
zoo als hij mij geschrapt heeft."

"'t Doet mij leed," hernam Marius nogmaals. "Jonkman," zei de arend van Meaux, "dat u dit tot een les diene! Wees
in 't vervolg wat nauwgezetter."

"Ik vraag u duizendmaal vergeving."

"Stel er u niet meer aan bloot, dat uw evenmensch om uwentwil
geschrapt worde."

"Ik ben wanhopig..."

Daar begon L'aigle luidkeels te lachen. "En ik verheugd.