Het gildeboek; tijdschrift voor kerkelijke kunst en oudheidkunde, jrg 1, 1873, Deel: Eerste Deel, no. 1, 1873 
21 ONZE PATROON. Ziedaar alles, wat wij van onzen heiligen Patroon weten te verhalen als historische waarheid; maar genoeg voorzeker om de keuze te rechtvaardigen, die het Gilde heeft gedaan, als het zijn streven en arbeid onder de hoede vaneen Nederlandschen heilige wenschte te stellen. Wij willen den heiligen Bemulphus navolgen in zijn ijver voor het huis des Heeren en in zijne zorg voor den uiterlijken eeredienst; wij willen den echten, zuiveren, heiligen, katholieken kunstzin der middeleeuwen bij ons zelven en bij anderen opwekken en vernieuwen, en stellen ons daartoe onder de bescherming, en roepen de vermogende voorspraak in van den grooten Utrechtschen bisschop, den heiligen bouwmeester van Sint Pieter en Sint Jan, van Sint Paulus en Sint Lebuinus. J. J. van der Horst. 22 PROEVE EENER VOORSTELLING VAN DEN H. JOSEPH ALS PATROON DER H. KERK. Zoo als bekend is, verklaarde op den 8 December 1870 Z. H. de thans regeerende Paus Pius IX den H. Joseph tot Patroon der Kerk. In het decreet dier verheffing mocht de Paus met waarheid zeggen, dat het de vervulling was der wenschen, die bijna eenparig al de Vaders van het Concilie, zoowel uit hun eigen naam als ook uit naam hunner geloovigen, aan den H. Stoel gericht hadden. De godsvrucht der geloovigen toont zich ook heden nog, zooals zij zich reeds toonde inde allereerste tijden des Christendoms. Ofschoon de katholiek weet, dat zijne eeredienst eene godsdienst in geest en waarheid is , zoo weet hij tevens , dat daarom het maken der beelden van Gods Heiligen niet verboden is. Op het gevaar af van zelfs in onze dagen nog van enkelen het domme verwijt van beeldaanbidding en afgoderij te moeten hooren, vereert hij in zijne beelden de Heiligen, die zij voorstellen, en gebruikt die beelden als middel tot opwekking zijner godsvrucht. De nieuwe eeretitel aan den H. Joseph geschonken gaf er aanleiding toe, dat allen, die nog geen beeld van DE H. JOZEPH ALS PATROON DER KERK dien Heilige bezaten, zich haastten om in dit gemis zoo spoedig mogelijk te voorzien. Elke parochie verlangt haren H. Joseph, Maar zij verlangt, en te recht, hem voorgesteld te zien als Patroon der H. Kerk. Hoe nu deze voorstelling in beeld te brengen ? Zoowel voor den beeldenden kunstenaar als voor de vrienden der kunst heeft deze vraag hare belangwekkende zijde. Eene proeve van beantwoording, hoe stout zij ook moge schijnen , is door de zaak zelve eenigzins gewettigd. De H. Joseph möet dan voorgesteld worden als patroon of beschermer der H. Kerk. Nu vindt men den H. Joseph dikwijls afgebeeld met den bloeienden staf, die zijn ontstaan te danken heeft aan het apokriefe verhaal, volgens hetwelk de hoogepriester, bij de keuze des bruidegoms voor de H. Maagd, aan eik der mededingers naar de hand der Gebenedijde een tak zonder bladeren gaf onder voorwaarde, dat hij, wiens staf zoude bloeien, de door God verkoren echtgenoot van Maria zoude zijn. Later werd die staf ' verwisseld tegen een lelietak als symbool der maagdelijkheid. weergegeven, wat hij gewenscht had. Zulk een beeld zou noch beantwoorden aan het doel van den maker, noch aan de billijke eischen van den beschouwer. Wil men den H. Joseph voorstellen als Beschermer der H. Kerk, dan moet io. het beeld kenbaar zijn als dat van den H. Joseph, 2°. de houding van het beeld bescherming uitdrukken, en 30. het voorwerp, dat hij beschermt, duidelijk zijn en in het oog vallen. Alvorens deze punten nader te bespreken is het raadzaam een oogenblik stil te staan, bij eenige algemeene wenken en voorschriften der H. Kerk omtrent de beelden der Heiligen, die den weg aanwijzen, welke men ook bij deze voorstelling van den H. Joseph moet volgen. Reeds in het Concilie van Nicea werd gezegd, dat de voorstelling der beelden niet de uitvinding der kunstenaars, maarde wettelijke voorschriften en de overlevering der Kerk tot regel heeft. Paus Urbanus VIII verbood in zijne constitutie van den 15 Maart 1642, om de beelden des Heeren , der Maagdelijke Moeder Gods Maria, der Engelen, Apostelen en Heiligen in eene andere gestalte of kleeding te beeldhouwen of te schilderen , dan inde Katholieke Kerk van oudsher gebruikelijk is. Men ziet hieruit dat de studie der christelijke oudheidkunde wel kerkelijk is , en door de Kerk wordt gewenscht en aangeraden, en tevens, dat men ook bij deze voorstelling van den H. Joseph mag en moet vasthouden aan de overlevering, en navolgen de voorbeelden onzer kunstrijke vaderen. Het zou echter den schijn kunnen hebben , alsof hiermede de poging om den H. Joseph anders voor te stellen, dan wij hem inde kunst-nalatenschap onzer voorvaderen vinden, reeds veroordeeld en verboden is. Den schijn want een ander verbod van de H. Kerk leert ons , dat het verbieden van elke nieuwe voorstelling niet in hare bedoeling lag. Het Concilie van Trente zegt immers in zijne XXV' zitting : „dat het niemand vrijstaat in eenige plaats „of kerk eenig ongewoon beeld te plaatsen of te doen plaatsen, tenzij het „door den bisschep ware goedgekeurd.” Dus met de goedkeuring van den bisschep is het wel geoorloofd een ongewoon beeld te plaatsen. De echte kunstenaar vindt hierin geen beletsel, maar een waarborg voor zijne vrijheid. Doch niet alleen is het ons onder bisschoppelijke goedkeuring geoorloofd 4 25 DE H. JOSEPH ALS PATROON DER KERK. om eene nieuwe voorstelling van den H. Joseph te geven, maar het is ook de wensch der Kerk, dat wij het beproeven. In het Decreet der verheffing van den H. Joseph heeft zij met woorden gesproken tot ons geloof, en het is geheel in haren geest, dat de christelijke kunstenaar hare woorden naspreekt op zijne wijze. Zij verlangt dat de beelden aan onze zintuigen ter beschouwing gegeven ons opvoeren tot het bovenzinnelijke; dat zij de vrome predikers zijn harer leer met de schoone en krachtige taal der kunst. Het blijft evenwel steeds onze plicht, om de voorschriften van het Concilie van Nicea en van Urbanus VIII zooveel mogelijk na te komen, door zoo getrouw, als wij kunnen, vast te houden aan de traditie der Kerk. Wij willen daarom, én het beeld , én de houding , én het voorwerp der bescherming van den H. Joseph niet uitvinden , in zooverre wij die reeds bezitten in de rijke schat der overlevering. Is de samenstelling nieuw, dan nog willen wij, dat het samengestelde zoo veel mogelijk worde ontleend aan de traditie der Kerk en het voorbeeld der kunstenaars uit den goeden tijd. I. Het beeld moet kenbaar zijn als eene afbeelding van den H. Joseph. Het mag geen twijfelachtige voorstelling wezen , waarin men ook een anderen Heilige zou kunnen vinden. Jacob in zijn werk „Die Kunst im Dienste der Kirche” geeft hierbij de volgende opmerkingen : „bij het beelden van den H. Joseph moet alles wat zijner onwaardig is, „b. v. overdreven ouderdom , gramstorig uiterlijk , wat men vroeger, ter wille „der maagdelijke eer van Maria, bijzonder sterk meende te moeten aanduiden, „zorgvuldig vermeden worden , doch evenzeer ook al het opgesmukte in zijne „kleeding, baard en hoofdhaar. Zijne gestalte moet als die van den na de H. „Moeder Gods verhevenste der Hemelbewoners hooge waardigheid aantoonen, „gepaard aan diepen ootmoed.” Deze vingerwijzing van den verdienstelijken Jacob toont ons reeds den verderen weg. Bij een keuze uit de kenteekenen, die de traditie ter onderscheiding aan den H. Joseph geeft, verkiezen wijden bloeienden staf, waar het zijne voorsteles geldt als beschermer der H. Kerk. Wat men ook aanneme van het apokriefe verhaal, waaraan men dien bloeienden staf ontleend wil zien, er ligt 26 DE H. JOSEPII ALS PATROON DER KERK. in dien staf een schoone, diepzinnige beteekenis. In dien staf toch zien wij eene navolging van den bloeienden, hoogepriesterlijken staf van Aaron. Voorzeker, als hoogepriester is Aaron de type van Christus, maar als bewaarder en beschermer van de Ark Gods, den zetel, waarop Gods Majesteit op aarde nederdalend troonde, is Aaron de duidelijke en onloochenbare type van den H. Joseph. Of was misschien de Ark Gods geen beeld van de onbevlekte Maagd, in wier schoot het Wetgevend Manna des N. V. geborgen werd, waarin de Zoon Gods, den Vader gelijk in Majesteit, van den hemel nederdalend negen maanden troonde om zich te bekleeden met ons vleesch. Aan Aaron alléén was de Ark Gods, aan Joseph alléén Maria toevertrouwd. Aan Aaron alléén was het vergund, om met het heilige om te gaan, aan Joseph alléén was de innigste omgang met Maria veroorloofd, onder dezelfde beperking voor beiden, n. 1. van het heilige, waar zij mede omgingen niet slechts niet te onteeren, maar vooral om het goddelijke in het heilige, dat aan hen was toevertrouwd boven en tegen alles, wat laag enaardschis, te beveiligen. De bruidegom van Maria moest hare maagdelijkheid van alle verdenking vrijwaren, tegen elke aanranding beschermen, maarte gelijk moest hij zelf maagd zijn en immer blijven, mocht hij geen daad verrichten, die aan de goddelijkheid van het kind van Maria ook zelfs maar zou kunnen doen twijfelen. Bovendien de beschermer van Maria, zelve het heerlijkste beeld der kerk, is ook de aangewezen beschermer der Kerk. Deze redenen, dunkt mij, zijn voldoende, om bij onze voorstelling' van den H. Joseph, de voorkeur te geven aan den bloeienden staf van Aaron. In dien staf toch lag reeds de beteekenis van het beschermheerschap der H. Kerk niet al te diep verscholen. Eene verwarring tusschen den H. Joseph en Aaron was in dit geval niet te vreezen, omdat deze laatste steeds in zijn hoogepriesterlijk gewaad wordt afgedeeld, en aan hem nimmer een nimbus wordt gegeven. 11. Veel duidelijker echter zoude nog het denkbeeld van bescherming spreken uit de houding van het beeld zelf. De lezer ziet op de schets (PI. II j, die bij dit opstel behoort, dat de H. Joseph het voorwerp zijner bescherming in de linkerhand aan zijn hart laat rusten. Nu moge het hart te recht of te onrecht de zetelplaats der liefde genoemd worden, deze gedachte schijnt zoo diep 27 DE H. JOZEPH ALS PATROON DER KERK. in het gevoelen van den mensch geworteld, dat men schier algemeen, ook onbedacht, een dierbaar voorwerp aan zijn hart drukt, en wat men tegen onbescheidenheid of vijandelijken aanval wil beschermen , verbergt men aan zijn hart. Die plaatsing der Kerk aan Josephs hart geeft dus in elk geval zeer duidelijk zijne liefde en zorg voor haar te kennen. Onder den titel van „Eglise sur la main” geeft Cahier in zijne „Caractéristiques des Saints” de verschillende beteekenissen der kerken, die men inde hand van vele Heiligen vindt. Gewoonlijk duidt het den stichter aan eener kerk, zoowel in geestelijken als in stoffelijken zin. Men denke hier slechts aan de afbeelding van den H. Willibrordus, den Patroon van het Aartsbisdom Utrecht; somtijds ook den Heilige, die met vrome mildadigheid de kosten bestreed van den bouw eener voorname, meestal eener kathedrale kerk. Een enkele maal vindt men dit ook bij H. Kerkleeraren, als beschermers en verdedigers der Kerk met woord en pen. Doch al die Heiligen houden hunne kerk inde vrije hand, terwijl zij bij onze voorstelling in eene disque (schijf) gevat door den H. Joseph wordt gedragen. Dit laatste vindt men ook bij den H. Joannes den Dooper, die gewoonlijk het Lam Gods , dat hij met de rechterhand aanwijst, in eene disque met de linkerhand op den linkerarm laat rusten. Met het plaatsen op die gulden disque wil de kunstenaar het heilige aanduiden van het voorwerp, dat hij tegen te groote gemeenzaamheid wil vrijwaren. Én de Kerk én de disque ter invatting van het embleem zijn dus ontleend aan de overlevering. Genoegzaam in getal en waarde schijnen de redenen , die de Kerk door den H. Joseph aldus gedragen, op eene schijf doen plaatsen. Men houde in het oog, dat deze schijf den nimbus, den stralenkrans der heiligheid verbeeldt. Vooreerst wordt reeds dadelijk door deze ongewone invatting de algemeene Kerk van den H. Joseph onderscheiden van de kerken eener provincie of bisdom, die andere Heiligen dikwijls inden vorm hunner kathedraal op de hand dragen. Tevens wordt daarmede de heiligheid der Kerk en hare onstoffelijkheid aangeduid. Verder dat ofschoon de H. Joseph de Kerk in bescherming neemt, hij toch niet de hand heeft in die kerk, waarvan hij noch de stichter, noch de schenker, noch de leeraar, noch de wetgever is. Onder meer andere redenen zou men ook deze nog kunnen aanvoeren; dat het n.L 28 DE H. door de geloovigen van alle eeuwen gekend en bemind. Dat schip draagt de Kerk, is e'én met de Kerk, die het draagt. Zijne masten zijnde drie torens dier Kerk, ieder bekroond met de bloem des kruizes. Hoog van den top der groote mast wappert de kruisvaan, het teeken van strijd en overwinning. Ja, dat kerkschip op den woelenden oceaan des tijds, heraldisch opgevat en uitgevoerd, is dat niet het juiste beeld der Kerk in onze dagen. Hoog loopen de golven, breed rollen de baren, en het woest geslingerd vaartuig schijnt den ondergang nabij. De Meester van het schip is wel aan boord, maar Hij slaapt. Hij schijnt ongevoelig voor het geroep en de bede der beangstigde schepelingen. Hij slaapt en de nood rijst hooger. Is er dan niemand die den Heer kan doen ontwaken? Ja één is er aan wien de Meester onderdanig was op aarde, aan wien Hij gehoorzaam is ook inden hemel. Één was er slechts, die recht had om over Jesus te gebieden, krachtens de macht door God hem toevertrouwd. Die man is de H. Joseph, de Voedstervader van den Zoon Gods. Dezen H. Joseph heeft de H. Kerk tot haren beschermer gekozen in deze dagen, opdat hij door ons vereerd en aangeroepen den Meester, Die over de winden en de zee gebiedt ten bekwamen tijde niet bidde maar bevele : Mijn Zoon sta op en spreek nog eens het woord, dat op het meer van Genesareth den storm bedaarde, en de hooge golven vlak en effen streek. Dit was naar ons inzien de gedachte en het doel des Pausen bij de verheffing van den H. Joseph tot Patroon der H. Kerk. Dat denkbeeld na te spreken inde taal der kunst is de taak van den Christelijken kunstenaar. Mochten deze weinige opmerkingen er toe bijdragen, om hem die taak gemakkelijk en aangenaam te maken. A. AUKES. 30 VLOERTAPIJT DER METROPOLE YAN ST. CATHARINA TE UTRECHT. Mocht de St. Catharina-Kerk met alle recht grootsch gaan op den vloer van Minton-tegels, waarmeê bij haar jongste restauratie niet enkel het hooge en lage koor, maar ’tgeheele kerkruim werd belegd, toch deed zich de behoefte gevoelen, om bij grootere plechtigheden en vooral bij het toedienen der h.h. wijdingen 1 een vloertapijt te hebben, dat harmonisch den luister zou verhoogen, welke zich bij die gelegenheden aan en om ’t Hoogaltaar ten toon spreidt. Het voorbeeld der Vrouwen en Jonkvrouwen van Paderborn 2, Keulen 3 en 1 Gelijk een ieder weet is het bij de wijding van Subdiakens, Diakens en Priesters voorschrift van ’t Pontificale Rom., dat de Litanie van Alle Heiligen wordt gebeden of gezongen. Onderwijl liggen de wijdelingen plat ter aarde uitgestrekt. 2 In ’t jaar 1856 op de algemeene vergadering van ’t Diöcesan-Kunstverein te Paderborn, werd door Mgr. Dr. Fr. Bock en profr. J. Kreuser het plan geopperd, om ter gelegenheid der ophanden zijnde Consecratie des verkozen Bisschops van Paderborn, Mgr. Dr. C. Martin, het majestueuse koor der Romaansche Domkerk met een vloertapijt te versieren, dat door rijkdom van ideeën en strenge vormen een passend ornament zou zijn. Het voorstel vond algemeenen bijval en aan den op gebied van middeleeuwsche paramentiek éenigen Dr. Bock werd de taak opgedragen, om voor ontwerp en teekening te zorgen. OndA zijne leiding vervaardigde de decoratieschilder M. Welter uit Keulen het inde kunstwereld beroemd geworden Liborius-tapijt. De grondgedachte in dit tapijt ontwikkeld komt hier op neer: De geheele zichtbare schepping moet den lof des Heeren verkondigen In ’t centrum is de sterrenhemel aangebracht met de spreuk uit Daniël 111, 36. Benedictus es, Domine, in firmamento coeli. Dan nietenkei het firmament, maar bok de aarde en wat op haar bodem leeft, zingt den lof des Scheppers. Dit idee vindt zijne uitdrukking tn de zinnebeeldige voorstelling der vier elementen op de hoeken van het tapijt. De Olifant treedt op als representant van de Aarde, de Adelaar van de Lucht, de Visch van het Water en de Salamander van het Vuur. Streng gestyleerde ornamenten uit het dieren- en plantenrijk vullen de overige ruimten, terwijl spreukbanden een en ander nader verklaren. 3 Behalve een drietal tapijten voor de altaren in ’t Priesterkoor borduurden Keulsche Vrouwen en VLOERTAPIJT. Aken i, die inde laatste jaren voor hunne kolossale domkerken even zinrijke, ais prachtige vloertapijten met eigen hand vervaardigden, bewees niet alleen de mogelijkheid, maar wees ook tevens den weg aan, die moest worden ingeslagen ter voldoening eener hoe langer hoe meer gevoelde behoefte. Een vijftigtal Dames uit de steden Utrecht en Zwolle, bekendom haar kunstzin en milddadigheid, werden uitgenoodigd om ieder een stuk stamijn van ruim een vierkante el oppervlakte met wolle in te vullen, naar de teekening door het penseel van Mr. Kleinertz op de stamijn zelve met lijmverf aangegeven. Met liefde werd de uitnoodiging aangenomen en met ijver het groote werk begonnen. Eer drie maanden verstreken waren lagen de stukken gereed en restte nog slechts de lastige taak, om ze aan een te zetten en de naden te bedekken, alsof het kleed van 7,30 Ned. El lengte en 5,50 Ned. El breedte uit één stuk gewerkt was. Den 10 Augustus 1867 ter gelegenheid der jaarlijksche priesterwijding prijkte het priesterkoor met zijn nieuwen tooi, en zij, wier kunstvaardige handen dit monumentale stuk het aanzijn schonken, mochten met fierheid zeggen, dat zij een monument hadden gesticht, ’t welk voor tijdgenoot en nageslacht getuigenis aflegt van hoogen kunstzin zoowel als van offerwilligheid voor God en Godsdienst. De grondgedachte, welke den kunstenaar bij ’t ontwerp van zijn tapijt voor Utrechts Kathedraal heeft geleid, is de symbolisch-allegorische voorstelling der Verlossing, waaraan het menschelijk geslacht en geheel de schepping deelachtig werd door Christus onzen Heiland. Ter wille dier Verlossing jubelt heel de Schepping. Deze idee voert ons allereerst naar het Paradijs, dat volgens de opvatting der middeleeuwen, even als de aarde een langwerpig vierkant is. Was het een gelukkig denkbeeld van den ontwerper deze niet voor de hand liggende voorstelling van Edens hof dooreen rijk ornament uit het plantenrijk te verduidelijken, hij maakte zijn bedoeling geheel klaar door de allegorische beelden der vier Paradijsstroomen. In het midden van ’t langwerpig vierkant (het Paradijs) staat de boom des levens (arbor vitae) en verheft zijn kruin ten blauwen hemel. Herinnert deze boom van den eenen kant aan den zondenval van den eersten Adam, waardoor wij allen aan den geestelijken en lichamelijken dood werden onderworpen, van den anderen kant doet hij (arbor Jonkvrouwen rugbekleedingen (dorsalia) voor de kanunniken-banken der Domkerk, Het symbolum van Athanasius door de meesterhand van wijlen den Conservator L. Ramboux op middeleeuwsche wijze in beeld ontworpen werd in applikatie- en contourstikwerk nitgevoerd. 32 VLOERTAPIJT. salutis) denken aan den levensboom van Golgotha, waaraan Christus de tweede Adam stierf en ons het leven baarde. Deze heenwijzing op ’t kruis van Calvarie wordt voor den inde middeleeuwsche kunst eenigszins ingewijde niet weinig opgehelderd door de Zon en Maan, welke hij aan weêrszijde van den Arbor Vitae ziet, zij toch ontbreken zelden of nooit op oudere voorstellingen der kruisiging. De vier steden rondom het cirkelvormig veld , waarop de levensboom zich verheft, vertegenwoordigen in ’t algemeen genomen de Wereld aan de Verlossing deelachtig geworden; meer in’t bijzonder stellen zij de vier heilige plaatsen voor, welke hiei inde geschiedenis der Verlossing op den voorgrond treden. Bethlehem als de stad, waar de Heiland is geboren en het verlossingswerk een aanvang nam; Jerusalem als de stad, waar Hij door zijn lijden en doodde verlossings voltrok; Rome de heilige stad, de zetel van Petrus en zijne opvolgers als stedehouders van Christus, stelt de Kerk voor, die de verlossing voortzet en voltooit door de onafgebroken verkondiging des Evangelies en de uitdeeling der Sacramenten; Utrecht eindelijk treedt op als het katholieke Nederland, dat van Rome uit door den H. Willibrord gezonden door paus Sergius het licht des geloofs en de genade des heils ontving. Tusschen de vier steden, welke inde geschiedenis der Verlossing op zoo bijzondere wijze deel hadden, zijnde twaalf teekenen van den Dierenriem aangebracht. Gezamenlijk genomen of in vier groepen verdeeld, zag men vanaf de vroegste middeleeuwen hierin de twaalf maanden des jaars of de vier jaargetijden. Dit in aanmerking genomen, zal men den ontwerper niet van eene te ver gezochte symboliek kunnen beschuldigen, indien hij aan deze symbolen des wisselenden tijds hier deze gedachten wil verbonden hebben: Het rijk van den inden tijd menschgeworden Zoon Gods zal voortduren tot aan ’t einde der eeuwen en alle geslachten zullen Hem danken en loven tot in eeuwigheid ter wille der Verlossing. De middeleeuwsche symbolisten zagen inde teekenen van den Dierenriem onder anderen ook nog de twaalf Apostelen, die door de verkondiging des Evangelies de wereld aan de Verlossing deelachtig maakten. 33 VLOERTAPIJT. Rondom het tapijt leest men in het latijn het opschrift: Ter verheerlijking van den Almachtigen God en ter eere der H. Maagd Maria onbevlekt ontvangen en onze martelaresse Catharina, patronesse dezer eerwaardige kathedraal, hebben vrome Vrouwen en Jonkvrouwen van ’t Aartsbisdom Utrecht dit werk met de naald uitgevoerd. Mogen hunne namen in ’t Boek des levens opgeteekend worden. In ’t jaar des heils 1866. Behalve het tapijt, waarvan wij hier eene afbeelding en beschrijving geven, werden door dezelfde handen voor de St. Catharina-kerk nog een looper en een tapijt voor ’t Moeder-Godsaltaar vervaardigd. Een vierde vloerkleed op dezelfde wijze gewerkt 1, prijkt sinds eenige maanden voor het hoogaltaar der Lieve-Vrouwkerk te Zwolle 2. Het werd ontworpen en op stamijn geteekend door den kerkschilder Chr. Lindsen te Utrecht. Laat ons de ruimte niet toe dit stuk breedvoerig te beschrijven, toch meenen wij van dit kunstwerk met een paar woorden melding te moeten maken. Hoe zinrijk en prachtig de tapijten door Mr. Kleinertz uit Keulen ontworpen ook mogen zijn , toch zullen zij de goedkeuring van den deskundigen niet onder elk opzicht wegdragen. Onze kerkschilder •—■ gewoon om op muurvelden zijne meesterlijke ornamentschilderingen aan te brengen heeft bij zijn teekening voor stamijn-stikkerij niet genoeg in ’t oog gehouden, dat eene eigenaardige techniek ook eene daarvoor uitsluitend berekende teekening verlangt. Het zich kruisend weefsel der stamijn en de musivische invulling met veelkleurige wolle, eischen uit den aard der zaak , dat het ontwerp der voorstelling ook deze wijze van behandeling aangeve. De middeleeuwsche kunst, waar zij ons, hetzij in weefsels of in kantwerken of in stamijn-stikkerijen, ornamenten uit het planten- of dierenrijk te zien geeft, veroorlooft zich nooit met voorbijzage der techniek, waarin zij uitgevoerd zullen worden, dessins te componeeren. Deze fout heeft Mr. Lindsen in het Zwolsche tapijt met zorg vermeden en onder dit opzicht verdient het verreweg de voorkeur boven het werk van Mr. Kleinertz. Wat het ontwerp van Mr. Lindsen ook nog eene bijzondere waarde geeft is dit: hij heeft een geheel nieuwe idee daarin ontwikkeld n.I. de aanbidding van het Lam door de 24 Oudsten. De wijze, waarop dit thema ineen vloerkleed is bewerkt, mag meesterlijk genoemd worden, alleen betreuren wij het, dat het plante grootsch is voor de betrek – 1 Onder de leiding van den Zeer Eerw. Hr. A. P. 34 VLOERTAPIJT, kelijk kleine oppervlakte. De uitvoerigheid van behandeling, ineen dergelijk stuk verlangd, ging bij het vele min of meer verloren. Wij wenschen de L. V. Kerk van Zwolle intusschen geluk met het heerlijke tapijt, dat door keurige bewerking, fijne kleurschakering en geheel nieuwe compositie tot nog toe eenig in zijn soort is. In der tijd meende prof. J. Kreuser het als een gelukkig verschijnsel te mogen begroeten, dat Vrouwen der XIXde eeuw weder het voetspoor harer middeleeuwsche voorzaten gingen bewandelen en in plaats van haar tijd met handwerkjes voor salon-gebruik te verbeuzelen, hare kunstvaardige handen bezig hielden met de vervaardiging van echt kerkelijke kunstwerken. Waar de vrouw zeide hij de echt kerkelijke kunst weder in ’t leven invoert, daar is voor hare beginselen de baan gebroken en de zegepraal bereid. Het woord van den in kunst en leven even scherpzienden Kreuser zal voor ons een spoorslag zijn om te zorgen, dat Het Gildeboek ook langs dezen weg der kerkelijke kunst bevordelijk zij. Ofschoon het inden Prospectus niet is uitgedrukt, zullen de driemaandelijksche afleveringen patronen bevatten voor lijnwaad-stikkerijen enz. Er zal gezorgd worden, dat de fouten en leemten, welke inde Kirchenschmuck en andere tijdschriften van dien aard, gevonden worden, zoo veel mogelijk worden vermeden en niet alleen inde Borduurkunst reeds ervaren handen, maar ook leerlingen op dit gebied met behulp van Het Gildeboek hare talenten aan de kerkelijke kunst kunnen dienstbaar maken. G. W. VAN HEUKELUM. 35 STUDIE-BLADEN. Onder deze Rubriek zal in beeld en bijschrift eene reeks van kunstvoortbrengselen uit vroegeren tijd weêrgegeven en besproken worden, die vooral welkom zullen zijn aan den practischen kunstenaar, wien het niet altijd gegeven is eene verzameling van kostbare boek- en plaatwerken ter beschikking te hebben, waarin hij modellen of althans de motieven voor zijn uitte voeren werk zou kunnen vinden. Leerde ons een langer verkeer met kerkelijke kunstenaars de behoefte aan dergelijke studie-bladen kennen, zij stelde ons ook tevens in staat te weten, wat den bouwmeester, beeldenaar, kerkschilder, glasschrijver, borduurwerker, goud- en zilversmid het meeste dienstig is, wil hij bij ’t ontwerpen en voltooien van zijn arbeid eenen gids hebben, die hem op den goeden weg houdt. „Willen onze kunstenaars, zegt Aug. Reichensperger, een kunstwerk voortbrengen, dat in opvatting en vormen den stempel zal dragen vaneen echt middeleeuwsch kunstgewrocht, dan moeten zij zich steeds de vraag stellen: Hoe hebben „die Alten” dat gewild en uitgevoerd? Men behoeft de werken onzer vaderen niet slaafs te kopiSeren, maar men moet ze zien en bestudeeren, opdat zij ons inspireeren en leiden.” De praktische kunstenaar is niet altijd archeoloog, niet altijd kenner der kunstgeschiedenis; de noodige tijd, om door eigen volhardende studie, door het doorvorschen der bronnen deze hem toch niet onnoodige kennis te verkrijgen, wordt door het uitvoeren zijner werken ingenomen. Door teekenblad en bijschrift zij het ons vergund eene poging tot aanvulling dezer leemte te beproeven. Bemerkingen, die soms bij ’t eerste inzien overbodig schijnen , vinden inde goede bedoeling haar reden van bestaan. Wij openen de reeks der Studie-bladen met een viertal afdrukken van platen, voorkomende in eene Missale Trajectense, door Wolfgang Holpijl in ’t jaar 1507 te Parijs gedrukt. STUDIE-BLADEN. Van dit onder meer dan één opzicht merkwaardig boekwerk bezit de bibliotheek van het Aartsbisschoppelijk Museum te Utrecht nog een tweede exemplaar bij den zelfden drukker in ’t jaar 1515 van de pers gekomen. 1 Hoe hoog de Heer A. D. Schinkel, tot wiens rijke verzameling van oude drukwerken dit exemplaar der tweede uitgave behoorde, den druk van 1515 ook schatte, toch haalt hij in lange niet bij dien van 1507, welke overigens niet ter zijner kennis schijnt gekomen te zijn. 2 Gelijk uiteen nadere beschouwing der afdrukken (PI. IV en V) blijkt, had de Parijsche drukker, pas uit zijne geboorteplaats Keulen naar Frankrijks hoofdstad verhuisd, in 1507 nog Rijnlandsche kunstenaars ten zijnen dienste, die het spoor van Meister Stephan en zijn school nog niet bijster waren. Men ziet bij den eersten blik dat de graveur geheel op de hoogte stond van zijn eigenaardig kunstvak en zelf ontwerper en teekenaar al de raoeielijkheden zijner techniek niet slechts kende, maar ook wist te overwinnen. Aan de oude manier der platschildering getrouw, houdt hij zijne hoofdcompositie vlak en tracht het geheel in hetzelfde decoratieve karakter door te voeren. In bloote omtrekken, en zonder lichteffect, doen deze gravuren eene werking , welke onder elk opzicht bevredigt. De glasschrijver, de kerkschilder, de borduurwerker, de goud- en zilvergraveur, die op hun terrein aan dezelfde beginselen zijn gebonden en met dezelfde moeielijkheden van techniek en materiaal hebben te kampen, zullen een en ander beter begrijpen dan wij het in woorden vermogen uitte drukken. Wanneer zij voor eene Gothische kerk uit de laatste periode der Gothiek, gelijk er hier te lande zoovele gevonden worden, geschilderde vensters of muurschilderingen moesten maken, dan hebben zij misschien te vergeefs naar modellen of motieven omgezien, welke hun dat boden, wat onze anders onbeduidende plaatjes verschaffen. In de-volgende aflevering zal een tweede viertal gegeven worden. PI. VI geeft op natuurlijke grootte de afbeelding vaneen zilveren wierooksvat uit de eerste hèlft der XVde eeuw, berustende ter St. Eusebius-kerk te Arnhem. Komen de middeleeuwsche goud- en zilversmeedwerken bij ons spaarzaam genoeg voor, om al wat er van dien aard nog wordt gevonden om de hooge zeldzaamheid alleen te waardeeren, het stuk dat wij hier in teekening mededeelen heeft hiervan afgezien hooge waarde. Het kan zich meten met de beste kunstwerken van dezen tijd, welke elders 1 Een derde exemplaar, get. 37 STUDIE-BLADEN. gevonden worden, en van Gothische wierooksvaten weten wij vooralsnog geen exemplaar aan te wijzen, dat schooner afmetingen en edeler vormen heeft. De architekt, die voor den aurifaber het ontwerp maakte, heeft het begrepen, dat deze in zijn metaal andere constructiën en andere vormen behoeft, dan hij aan zijn steenen Dom gewoon is aan te brengen. Wij meenen dat nevensgaande teekening voor den deskundigen werkman voldoende is om een vrij getrouwe kopie van dit wierooksvat te vervaardigen. Wij raden echter aan het origineel te gaan zien en des noods de détails in was af te drukken. Juist in het streng doorvoeren dier détails ligt het struikelblok van velen onzer meesters, die inde bijzonderheden maarte dikwijls den stijl van het geheel verloochenen. Zoolang men niet tot de levende en diepe kennis van den gpthischen stijl is doorgedrongen, behoort men zich niet te schamen over eene eerlijke navolging. De meester wordt niet geboren en wie het abc kent schrijft nog geen Engelenrei. G. W. VAN HEUKELUM. 38 VERSLAG OVER HET ONTSTAAN EN DE WERKZAAMHEDEN VAN HET S. BERNULPHUSGILDE. TE UTRECHT. x Op den zondag van den Advent in het jaar O. H. 1869, had de Z.Ew. Heer G. W. van Heukelum, de verdienstelijke Conservator van het Aartsbisschoppelijk Museum te Utrecht, de Geestelijkheid van de stad Utrecht en een tiental kunstenaars en kunstvrienden bijeengeroepen, om aan hen zijn plan tot het oprichten van eene vereeniging mede te deden, die de liefde en beoefening der kerkelijke kunst ten doel zoude hebben. Dit plan werd met algemeenen bijval begroet. De Z.Ew. Heer van Heukelum stelde voor, om die vereeniging naar de wijze van onze kunstlievende voorouders eene gilde te noemen en het nieuwe gilde te stellen onder de vermogende bescherming van den H. Bernulphus, Nadat hij het doel en de inrichting der vereeniging eenigzins nader besproken had, legde hij aan de vergadering een concept voor van de algemeene statuten. De warme taal van den ontwerper , en de gezonde beginselen door hem aan het gilde ten gronde gelegd, bewogen al de aanwezigen tot deelname aan de vereeniging, en nog dienzelfden avond werd het S. Bernulphus-gilde met geestdrift als opgericht verklaard. Op den 2oen December daaraanvolgende hield men de ie vergadering. Met algemeen goedvinden werd de leiding der vergadering opgedragen aan den Z.Ew. Heer van Heukelum. Hij bracht ter kennis van de leden, dat Z. D. H. de VERSLAG OVER HET ONTSTAAN ENZ. Aartsbisschop van Utrecht, Mgr. A. J. Schaapman, destijds te Rome, met vreugde de oprichting van het gilde vernomen, en gaarne het beschermheerschap daarvan had aanvaard. Vervolgens kwam de beoordeeling van het concept der statuten aan de orde. Zorgvuldig werd dat concept door de leden onderzocht en besproken en, na een paar verbeteringen, die men wenschelijk achtte, vastgesteld als de inhoud der statuten van het S. Bernulphus-gilde. Daarna ging men over tot de keuze vaneen bestuur. Tot Deken van het gilde werd benoemd de Z.Ew. Heer G. W. van Heukelum; tot Vice-Deken de ZEw. Heer H. Kloppenborg, Plebaan der Kathedraalkerk te Utrecht; tot Secretaris den Z. Ew. Heer A. J. Aukes, Secretaris van het Aartsbisdom Utrecht; tot Penningmeester den Z.Ew. Heer A. F. Zweinenberg, destijds Kapelaan van de H. Martinuskerk te Utrecht. Inde vergadering van den ien Mei 1870 en de vier volgende vergaderingen gaf de Deken een beknopt overzicht van de ontwikkeling der kerkelijke bouwkunst. Spreker daalde af inde katakomben, ten einde reeds inde onderaardsche bedeplaatsen der eerste Christenen, de grondlijnen der latere baziliek te zoeken, en wees er op, hoe de oud-christelijke bazilieken, wat hun grondplan en opbouw betreft, werkelijk de vruchten waren van het christelijk bouwgenie. Vervolgens doorliep hij het tijdperk van den z. g. romaanschen bouwstijl. Duidelijk toonde hij aan, hoe de bouwmeester van dit tijdperk er naar streefde om zijn gebouw met een gewelf te overdekken, dat hem in staat zoude stellen, om elke ruimte te overhuiven en tevens de massieve muren te verlichten en te doorbreken, welke voor het vroegere tongewelf noodzakelijk waren. Slechts gedeeltelijk slaagde hij hierin met de aanwending van het romaansche kruisgewelf. Aan den gothischen bouwkunstenaar echter, was het gegeven , om dat vraagstuk geheel en al op te lossen door de toepassing van het spitsbogig kruisgewelf, dat zijne zwaarte en zijdelingsche drukking langs de gewelfribben op de vier door beren geschraagde draagpunten ontlastte. Hiermede werd het mo' gelijk niet slechts om elke ruimte te overhuiven, maar ook om de muurmassa tusschen de beren lichter te maken en sierlijk en stout te doorbreken. Vooral was het den spreker bij de behandeling van zijn onderwerp te doen, om zijne hoorders bekend te maken met de technische benaming der verschillende bouwdeelen, wat hun bij eigen studie zeer van dienst kon zijn. Inde 3' helft der vergadering werd door den Heer W. derkunst inde kerk van Kalkar kende en liefhad, droeg hiertoe niet weinig bij. Inde algemeene vergadering, op het stadhuis van Kalkar voerden onder anderen Kapelaan Schultz van Aken en de voorn. Vicarius Wolff het woord. De eerste had tot onderwerp zijner kernachtige en schoone rede gekozen: het recht en de plicht der geestelijkheid bij de behartiging en beoefening der christelijke kunst. De tweede bewees uit de geschiedenis, dat Kalkar voor den bloei en het behoud van zijne godsdienst en kunst veel te danken heeft aan het Aartsbisdom Utrecht, maar dat het ook wederkeerig, door het zenden van groote mannen, binnen zijne muren geboren en opgevoed, zich dankbaar had getoond voor de weldaden, die het ontvangen had. Inde vergadering van den 6en September hield de Heer W. Mengelberg eene hoogstbelangrijke voordracht over de glasschildering der kerkramen. Hij wees er op, hoe die kunst, door onze voorvaderen tot zulk eene verbazende hoogte opgevoerd , ruimschoots gedeeld had in het verval, dat zich na de 16® eeuw inde christelijke kunst openbaarde. Wel deelt zij ook inde herleving dier kunst in onze dagen, maar schijnt, wat zeer te betreuren valt, minder belang in te boezemen dan b. v. de bouwkunst. Niet zelden toch, zeide hij, wordt het werk van den bouwmeester gedeeltelijk door den glasschilder bedorven. Als hoofdoorzaak van het minder gelukkig slagen van de meeste onzer tegenwoordige glasschilders beschouwde spreker het verwaarloozen der manier en techniek, die men inde middeneeuwen volgde. In onzen tijd maakt men het glas en het venster dienstbaar aan zijne karton, terwijl integendeel de middeneeuwsche kunstenaar zijne karton ondergeschikt maakte aan het materiaal, dat hij verwerken moest in harmonie met het gebouw. Het treurig gevolg hiervan is, dat men in plaats van beschilderde vensters, schilderijen levert op glas. Na de pauze gaf Vicarius Wolff, dien wij het genoegen hadden als gast in ons midden te zien, eene episode uit het leven van Jan van Kalkar, die vooral merkwaardig was, omdat zij plaats vond in ons vaderland, n. 1. te Dordrecht. Belangrijk waren nog zijne mededeelingen omtrent de plaats waar ■— en den tijd waarop deze meester geboren is en gewerkt heeft. Inde 8® vergadering hield de architect A. Tepe eene goed doorwerkte voorlezing over den baksteen-bouw in het algemeen en betoogde, dat deze meer dan eenige andere op onzen bodem tehuis behoort. 41 42 VERSLAG OVER HET ONTSTAAN EN DE WERKZAAMHEDEN ENZ. De Deken van Heukelum hield eene rede tegen de kruisweg-statieën, waarmede de industrie en halve kunst onze kerken ontsiert, en wees den weg aan, om statiën te verkrijgen, die in onze kerken zouden passen. Inde vergadering van den 10 Januari 1871 beproefde de Heer W. Mengelberg om aan zijne hoorders een duidelijk begrip te geven van de verhouding der beeldhouwkunst tot de architectuur van het kerkgebouw, dat zij te bemeubelen heeft. Daarna opende de Deken van Heukelum op dien avond eene reeks van doorloopende voorlezingen over de liturgische gewaden, die hij begon met de vraag: waaraan ontleende de H. Kerk de gewaden, welke zij bij hare plechtigheden gebruikt. Inde i2e Vergadering bracht de Deken het voorstel ter tafel om door middel vaneen tijdschrift voor kerkelijke kunst de veraf wonende leden inde gelegenheid te stellen, kennis te nemen van hetgene inde bijeenkomsten van het gilde verhandeld werd. Dit was de aanleiding tot de uitgave van ons gildeboek. Reeds dadelijk werd aan eene commissie van vier leden de taak opgedragen, om dat plan nader te onderzoeken en de noodige middelen ter uitvoering te beramen. Inde 13“ Vergadering opende Dr. Schaepman eene reeks van verhandelingen over de ontwikkelings-geschiedenis der kerkelijke kunst. Bij wijze van inleiding wees hij op het verband en de tegenstelling der heidensche en christelijke kunst. Inde 14® Vergadering vervolgde de Deken zijne voordrachten over de liturgische gewaden, en gaf na de pauze eene verklaring van het ontstaan en de beteekenis der zoogenaamde kruisjes van Caravacca, waarvan ook' hier te lande vele exemplaren worden gevonden, o. a. zes in het Aartsbisschoppelijk Museum te Utrecht. De spreekbeurt der volgende vergadering werd vervuld door den Architect P. Cuypers. Hij stelde en verdedigde als beginsel; dat ieder kerkelijke kunstenaar in het oog moet houden, wat hem op zijn gebied het Evangelie, de geschiedenis en de rede leert. De spreker toonde daarbij aan, hoe vooral de bouwkunst der XHD eeuw aan dit beginsel haren bloei en hare grootheid te danken heeft. Indeiie6e vergadering hield de Heer J. Lindsen andermaal eene lezing over de kerkelijke muziek. Sprak hij de vorige keer vooral over den gregoriaanschen zang of plain-chant, nu behandelde hij meer het ontstaan en den bloei der kerkelijke figuraal-muziek. Op den xiden Juli mocht de vergadering eene keurige en belangwekkende voorlezing hooren van den Architect A. Tepe over de beginselen der Nederlandsche kerkelijke bouwkunst. thiek, inde 12® eeuw ontstaan, bloeide inde 13® eniie4e eeuw in Frankrijk en Duitschland en ging ten onder inde 15® eeuw. De meeste monumenten der bouwkunst in Nederland dagteekenen van de 14® en 15® eeuw, • dus moeten wijde fransche en duitsche gothiek van de 13® en 14® eeuw nabouwen. Men sloeg daarbij geen acht genoeg op onzen bodem, het gebrek aan materiaal en middelen, waarover onze naburen mogen beschikken en de eigenaardige behoeften en smaak van ons volk. Ten slotte meende hij de volgende beginselen te mogen stellen: 1. dat ieder kunstenaar zijne voorbeelden zooveel mogelijk moet zoeken binnen de grenzen van het land, waarvoor hij werkzaam is; 2. dat hij op het tijdperk van bloei der aan het land eigenaardige kunst zijne meeste oplettendheid wijde; 3. dat hij het voor de behoeften van zijn land meest geschikte materiaal met alle zorg bestudeere en trachte te volmaken. De buitenlandsche kunst mogen wij bewonderen en waardeeren, doch de kunstmonumenten onzer niet misdeelde voorvaderen niet minachten maar navolgen. Na de pauze nam Dr. Schaepman den vooravond der Pius-feesten tot aanleiding, om de beteekenis der pausen op het gebied der kunst te schetsen, en aan hunne verdiensten voor de kunst eene passende hulde te brengen. Inde 18® Vergadering bood de Commissie van redactie het programma aan voor de uitgave van Het Gildeboek. De leden betuigden daarover hunne tevredenheid en brachten der Commissie hunnen welgemeenden dank. De Heer W. Mengelberg hield daarna eene korte maar duidelijke voordracht over de inrichting en het beschilderen der orgelkasten. Wegens voortdurende ongesteldheid van den Deken van het gilde werd er inde 19® vergadering besloten, om de kunstreis uitte stellen tot een volgend jaar. Verder bood de Deken op dien avond nog ter bezichtiging aan, een ontwerp voor het wapen en zegel van het S. Bernulphus-gilde. Ten gevolge van het wegblijven der sprekers voor de 2oste vergadering, werd er behalve eenige huishoudelijke zaken, dien avond weinig belangrijks behandeld. Inde 2i® Vergadering hield de Z.Ew. Heer A. Aukes eene lezing over de voorstelling van den H. Joseph als Patroon der H. Kerk. (Zie het opstel onder denzefden titel in deze aflevering). Na-de pauze werden de aanwezigen aangenaam verrast door Dr. Schaepman, die aan hen zijn gedicht »Parijs” ten gehoore bracht. Inde 22® Vergadering besprak de Heer J. Lindsen even uitvoerig als duidelijk de brandverwschildering of emailleer-kunst. 43 VERSLAG OVER HET ONTSTAAN ENZ. De beknoptheid, binnen welker grenzen dit verslag moest blijven, was de oorzaak , dat het zeer onvolledig werd. Ofschoon ondankbaar was de taak toch niet onaangenaam. Zij gaf een terugblik op hetgeen er reeds door het gilde werd verricht , en wat vertrouwen geeft voor zijne toekomst. In ruim twee jaren is het S. Bernulphus-gilde eene vereeniging van kunstvrienden geworden, die onder hare 200 leden de verdienstelijkste mannen telt, welke in ons vaderland, in Belgie en Duitschland naam hebben op het gebied der Christelijke kunst, en zich verheugen mag in de hooge bescherming van de Dodrluchtige Kerkvoogden der vijf bisdommen van Nederland. 44 PI. t PI. IV. <&. =C. ©witte 25aoöfdjap. <&. IC. ©rautae ©imitatie. Repro du et e, V. W.v. d. Wkijei PI. V (JpiïjEl&QortE Cïjrféti. iSuttbprinrtïtiv INHOUD. I. Christendom en Kunst. Ter inleiding- op het Gildeboek. Dr. H. J. A. M. SCHAEPMAN. 81. I 11. Onze Patroon. J. J. van der Horst. „ 10 111. De h. Joseph als Patroon der Kerk. Proeve eener Voorstelling. A. Aukes, n 23 IV. Het vloertapijt der Metropole te Utrecht. G. W. van Heukelum. „ 31 V. Studiebladen, G. W. van Heukelum. ~ 36 VI. Verslag over het ontstaan en de werkzaamheden van het St. Bernulphus-Gilde te Utrecht. 11 42 X LIJST DER PLATEN, I. S. Bemulphus. Ontworpen en geteekend door H. Geuer, 11. S. Joseph als Patroon der Kerk, ontworpen en geteekend door W MENGELBERG. 111. Vloertapijt der Metropole te Utrecht, ontworpen door A. KLEINERTZ. IV. 1 y j Reproductie van vier houtsneden uit het Missak Ultrajectense door P. W. van de Weijer. VI. Wierooksvat der St. Eusebiüs-kerk te Arnhem , geteekend door W. MENGELBERG. YOORWAARDEN VAN INTEEKENING. HET GILDEBOEK wordt uitgegeven in driemaandelijksche Afleveringen in gr. 4„. ledere aflevering bevat 3 a 4 vel tekst en verschillende platen. ledere aflevering verschijnt in stevigen omslag, terwijl bij de laatste aflevering de omslag voor de vier Afleveringen te samen, de inhoud en de titel gratis worden gevoegd. De prijs is bij inteekening f 6. per Jaargang, franco per post f 7. waarover na het verschijnen der laatste aflevering wordt beschikt. De gewone leden van het Gilde kunnen zich een exemplaar van het Gildeboek aanschaffen voor de helft van den inteekenprijs, f 3.—; franco per post f4. . Alle Boekhandelaren nemen bestellingen aan. DE UITGEVERS, j’ L. BEIJERS. ÜTR,tCHT’ Wed. J. R. VAN ROSSUM. Bijdragen én andere stukken, de Redactie van het GILDEBOEK betreffende, moeten worden verzonden aan onderstaand adres; AAN DE REDACTIE VAN HET GILDEBOEK AAkrIéISSCHOPFELTJK MUSEUM, NIEUWE GRACHT Franco. UTRECHT. Stoomdruk van F. W. v. D. Weijer, te Utrecht. 