Politieke verontschuldigingen in België. Enkele bedenkingen over een morele en politieke economie
bmgn - Low Countries Historical Review | Volume 129-4 (2014) | pp. 79-90 Inleiding ‘Taking Apology Seriously’, luidt de titel van een recent artikel.1 We doen 
er goed aan dit gebod ter harte te nemen, want verontschuldigingen lijken 
een steeds prominentere plaats in te nemen in de (internationale) politieke 
arena. Verontschuldigingen ernstig nemen betekent echter niet noodzakelijk 
dat we enkel moeten focussen op de meest ernstige verontschuldigingen of 
verontschuldigingen voor de meest ernstige vormen van (historisch) onrecht. In dit stuk wil ik het fenomeen van verontschuldigingen voor collectief 
historisch onrecht tegen de achtergrond plaatsen van de veel vaker 
voorkomende en schijnbaar trivialere (eisen tot) verontschuldigingen in een 
parlementaire democratie. Ik focus op het bicamerale federale parlement van België vanaf de 
vroege jaren 1990 tot op heden (2013). Deze benadering lijkt op het eerste 
gezicht weinig te zeggen over de eigenlijke problematiek van internationale 
verontschuldigingen voor ernstig historisch onrecht. Toch biedt deze 
intellectuele omweg voordelen: ze plaatst het fenomeen van excuses tegen een 
bredere politieke achtergrond en biedt ook een goed inzicht in de veelheid aan 
strategieën en motieven waaraan ‘excuuspolitiek’ gerelateerd kan worden. Ik 
ambieer in dit stuk geen diepgaande empirische studie te maken maar enkel 
de discussie over het onderwerp te stimuleren door een aantal bedenkingen te 
formuleren. De focus op de vroege jaren 1990 tot op heden is deels theoretisch 
gemotiveerd omdat de opkomst van de internationale politieke 
verontschuldigingen voor historisch onrecht gemeenzaam in deze periode 
gesitueerd wordt. Er is echter ook een pragmatisch motief  omdat er voor deze 
periode goede digitale archieven voorhanden zijn. 1	
Catherine Jenkins, ‘Taking Apology Seriously’: in: 
Max du Plessis en Stephen Pete (eds.), Repairing 
the Past? (Oxford 2007) 53-81. Enkele bedenkingen over een morele en politieke economie ­79 berber bevernage Political Apologies in Belgium: Some Reflections on a Moral and Political Economy
This article discusses the phenomenon of apologies for collective historical injustice 
against the background of the much more common and seemingly trivial political 
apologies in a parliamentary democracy. Berber Bevernage focuses on the bicameral 
federal parliament of Belgium from 1990 to 2013. Firstly, Bevernage discusses a 
series of grave international issues, followed by a series of smaller ‘incidents’ such 
as those that often occur in international politics. Secondly, he discusses a series of 
examples taken from domestic politics – the grave, the serious and the trivial. This 
approach affords a good insight into the great variety of strategies and motives to 
which excuse politics can be related. Despite the aspect of recognising guilt, the 
expression of apologies is politically attractive because it can yield political capital 
and because it can produce an effect of closure. Yet, the expression and demanding 
of apologies also comes with certain political risks. Dit stuk plaatst het fenomeen van verontschuldigingen voor collectief historisch 
onrecht tegen de achtergrond van de veel vaker voorkomende en schijnbaar 
trivialere politieke verontschuldigingen in een parlementaire democratie. Berber 
Bevernage focust op het bicamerale federale parlement van België vanaf de 
vroege jaren 1990 tot op heden (2013). Eerst bespreekt Bevernage een aantal 
zwaarwegende internationale kwesties, gevolgd door kleinere ‘incidenten’ zoals 
die in de internationale politiek vaak voorkomen. Daarna volgen zware, ernstige 
en triviale voorbeelden uit de binnenlandse politiek. Deze benadering biedt een 
goed inzicht in de veelheid aan strategieën en motieven waaraan ‘excuuspolitiek’ © 2014 Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
urn:nbn:nl:ui:10-1-10-1-10-1-110169 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0615-0505 © 2014 Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
urn:nbn:nl:ui:10-1-10-1-10-1-110169 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0615-0505 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   79 12-11-14   12:52 forum gerelateerd kan worden. Het uiten van verontschuldigingen is ondanks het aspect 
van het ‘schuld bekennen’ politiek aantrekkelijk omdat het politiek kapitaal kan 
opleveren en een afsluitend effect kan hebben. Toch houdt het uitten en eisen van 
verontschuldigingen ook politieke risico’s in. gerelateerd kan worden. Het uiten van verontschuldigingen is ondanks het aspect 
van het ‘schuld bekennen’ politiek aantrekkelijk omdat het politiek kapitaal kan 
opleveren en een afsluitend effect kan hebben. Toch houdt het uitten en eisen van 
verontschuldigingen ook politieke risico’s in. Excuses in de Belgische Kamer en Senaat sinds 1990: een beknopt overzicht In de archieven van de Kamer van Volksvertegenwoordigers (‘De Kamer’) en 
de Senaat zijn in de periode sinds 1990 een dertigtal gevallen van eisen voor 1	
Catherine Jenkins, ‘Taking Apology Seriously’: in: 
Max du Plessis en Stephen Pete (eds.), Repairing 
the Past? (Oxford 2007) 53-81. 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   80 en effectief geuite politieke excuses terug te vinden. Ik beschrijf hieronder 
een aantal casussen. Eerst noem ik een aantal zwaarwegende internationale 
kwesties, gevolgd door kleinere ‘incidenten’ zoals die in de internationale 
politiek vaak voorkomen. Daarna volgen voorbeelden uit de binnenlandse 
politiek. De volgorde gaat opnieuw van zwaar (Jodenvervolging) naar 
ernstig (falend gezondheidsbeleid) en ‘triviaal’ (haperende dienstverlening, 
schendingen van taalakkoorden et cetera). ­81
politieke verontschuldigingen in belgië
bevernage
	
Veruit de meeste eisen tot verontschuldiging en daadwerkelijk 
geuite verontschuldigingen vinden plaats in de sfeer van de internationale 
relaties of in binnenlandse debatten over internationale politiek. Dit is ook 
zo voor de twee bekendste gevallen van officiële excuses in België’s recente 
politieke geschiedenis. In 2000 uitte eerste minister Guy Verhofstadt in 
Rwanda excuses voor de terugtrekking van Belgische VN-troepen na de 
moord op tien militairen tijdens de eerste dagen van de Rwandese genocide. (De excuses waren  gericht aan de Rwandese bevolking en de familie van de 
Belgische militairen.) In 2002 uitte minister voor Buitenlandse Zaken Louis 
Michel excuses voor het Belgische aandeel in de moord op de Congolese 
premier Patrice Lumumba in 1961. Hoewel beide excuses uiteindelijk 
werden uitgesproken in een internationale politieke context, hebben ze elk 
een lange voorgeschiedenis van binnenlands debat en hadden ze ook op dit 
niveau kunnen blijven steken. De excuses aan de Rwandese bevolking door 
Verhofstadt in 2000, bijvoorbeeld, werden reeds enkele jaren voordien (in 
1997) door een groot aantal politici geëist van een voorgaande premier, Jean-
Luc Dehaene. Deze laatste uitte zijn medeleven aan de familieleden van de 
overleden Belgische militairen, maar weigerde zich tegenover de Rwandese 
bevolking te verontschuldigen. Tegen de bevindingen en aanbevelingen in 
van een speciaal ingerichte parlementaire onderzoekscommissie, oordeelde 
Dehaene dat er geen reden voor excuses was. Ook toen de ex-premier in 2007 
samen met enkele toenmalige collega’s gedagvaard werd tijdens één van de 
zogenaamde Rwanda-processen bleef hij bij dit standpunt. Ook de verontschuldigingen in 2002 voor de moord op Lumumba 
werden reeds een jaar eerder gevraagd door enkele parlementsleden maar 
werden toen door de minister geweigerd, waarop deze wel instemde 
met de oprichting van een parlementaire onderzoekscommissie. Excuses in de Belgische Kamer en Senaat sinds 1990: een beknopt overzicht Tijdens 
de debatten over de bevindingen van deze commissie – de basis voor de 
uiteindelijke excuses aan de familie Lumumba en de Congolese bevolking 
– eisten verscheidene parlementsleden ‘tegenverontschuldigingen’ van 
de Congolese regering voor de Belgische slachtoffers ten tijde van de 
onafhankelijkheidsstrijd. Deze eisen werden niet ingewilligd. Naast deze bekende gevallen waren er de afgelopen twee decennia nog 
een hele reeks (eisen tot) excuses die betrekking hadden op de internationale 
politiek. Een centraal thema in discussies over verontschuldigingen is het 
falen ten opzichte van internationale partners. Zo moest minister van Defensie 
(Pieter De Crem) zich in 2011 bij zijn Duitse collega verontschuldigen nadat 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   81 forum een Belgische militair in Afghanistan slaags geraakte met een Duitse soldaat. Een voorgaand minister moest zich in 1993 verontschuldigen tegenover het 
Verenigd Koninkrijk voor een mislukte munitielevering. Eveneens in 1993 
ontspon zich een parlementair debat omtrent officiële verontschuldigingen aan 
de Nederlandse bevolking na een chemische vervuiling van de Maas. In 2007 
vroegen enkele extreemrechtse parlementariërs aan de premier zich tegenover 
de Spaanse bevolking te verontschuldigen voor de terroristische aanslagen op 
11 maart 2004 in Madrid. Enkele van de betrokken terroristen hadden immers 
de Belgische nationaliteit of hadden tijdelijk in België verbleven. De parlementaire discussies betroffen in mindere mate ook 
eisen gericht aan buitenlandse overheden. In 1999 eisten enkele 
parlementsleden verontschuldigingen van de Verenigde Staten in naam 
van de Belgische slachtoffers bij een ramp in Italië waar een Amerikaanse 
straaljager een kabellift raakte en zo 22 mensen doodde. Bill Clinton sprak 
verontschuldigingen uit. Andere verontschuldigingen werden geëist van 
China en Tunesië na de slechte behandeling van Belgische journalisten. Een typisch onderwerp van internationale verontschuldigingen is dat van de 
belediging van buitenlandse personen of entiteiten door vertegenwoordigers 
van de Belgische staat. Minister van Buitenlandse Zaken Karel De Gucht zag 
zich in 2005 gedwongen excuses aan te bieden aan de Nederlandse premier 
Balkenende nadat hij deze in de media ‘stijfburgerlijk’ noemde. Tussen 2000 
en 2002 eisten rechtse en extreemrechtse parlementsleden herhaaldelijk 
officiële excuses van de premier, de minister van Buitenlandse Zaken en hoge 
ambtenaren omdat deze de extreemrechtse politieke partijen in Oostenrijk en 
Italië bekritiseerden – een (vermeend) beledigende inmenging in soevereine 
democratieën. Een bijzonder bitse discussie over verontschuldigingen vond plaats in 
2004 naar aanleiding van publicatie in een officieel militair informatieblad. Dit blad presenteerde een overzicht van de belangrijkste genocides uit de 
geschiedenis, met de uitroeiing van de Amerikaanse indianen op de eerste 
plaats. 2	
Francis Van den Eynde, Integraal Verslag 
Commissie voor de Landsverdediging, Belgische 
Kamer van volksvertegenwoordiger (criv 51 com 
250) 5 mei 2004, 6. 3	
Dit voorbeeld toont dat de opdeling binnenlandse 
versus buitenlandse politiek niet eenvoudige te 
maken is. Verhofstadt bood bijvoorbeeld te Israël 
excuses aan tegenover de internationale joodse 
gemeenschap. Excuses in de Belgische Kamer en Senaat sinds 1990: een beknopt overzicht Verscheidene parlementsleden claimden dat de publicatie een 
‘gigantische geschiedvervalsing’ beging en een ‘selectief geheugen’ tentoon 
spreidde door Stalins en Mao’s ‘genocides’ niet te vermelden. Ook vonden 
de parlementsleden het een ‘schandalige’ publicatie die de Verenigde 
Staten ‘schoffeerde’ en ‘beledigde’. ‘Wie aan buitenlandse politiek doet’, zo 
argumenteerde een parlementariër, ‘moet niet alleen de waarheid nastreven; 
van iemand die verantwoordelijkheid neemt op dit vlak mag ook een zeker 
realisme worden verwacht’.2 Spreken over een genocide op de indianen kwam 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   82 volgens een andere parlementariër neer op ‘figuurlijk in het gezicht spuwen’ 
van een machtige bondgenoot, een ‘schande’ die alleen door een officiële 
verontschuldiging ongedaan gemaakt kon worden. ­8
 	
Ook in de binnenlandse politiek spelen verontschuldigingen een 
belangrijke rol. Een klassiek voorbeeld is dat van de officiële excuses voor 
het Belgische aandeel in de Holocaust. Dat aandeel werd in 2007 officieel 
erkend naar aanleiding van een rapport dat de Senaat bestelde bij een 
gespecialiseerd studiecentrum.3 Voorts gaat het bij officiële excuses vaak 
om fouten of nalatigheden van de staat ten opzichte van de eigen bevolking. Een recent voorbeeld is het in 2010 in de Senaat ingediende voorstel voor 
de officiële erkenning van slachtoffers van het geneesmiddel Softenon 
dat in de jaren 1960 zware afwijkingen bij baby’s veroorzaakte. Volgens 
slachtoffers en sympathiserende politici bleef de Belgische staat vijftig jaar 
geleden in gebreke bij de controle van het geneesmiddel waarvoor nu officiële 
verontschuldigingen en reparatiebetalingen werden geëist. po
bevernage Een ander vaak voorkomend onderwerp van debat is de houding 
van politici of ambtenaren en staats(gerelateerde) bedrijven ten opzichte 
van de burgerbevolking. Zo eisten leden van verschillende politieke fracties 
in 2010 vergeefs dat de premier en de minister van Binnenlandse Zaken 
zich publiekelijk zouden verontschuldigen na een slecht georganiseerde 
herdenkingsplechtigheid van een treinongeval. Van een minister van Defensie 
werd in 2000 geëist dat hij zich verontschuldigde voor het achterhouden 
door de legertop van een gevoelig document over de Rwandese genocide 
(de minister verontschuldigde zich). Van een hoge ambtenaar werd in 1997 
geëist dat hij zich publiekelijk verontschuldigde nadat hij motorrijders in 
een slecht daglicht had gesteld. En in 2002 ontstond grote commotie nadat 
een parlementslid de beruchte misdadiger Marc Dutroux had bezocht in zijn 
gevangeniscel. Verontwaardigde parlementsleden eisten toen dat hun collega 
zich zou verontschuldigen bij de families van de slachtoffers. forum Naast de (eisen tot) verontschuldigingen die zich laten typeren 
doordat ze (voornamelijk) betrekking hebben op een internationale of 
binnenlandse politieke context, is er nog een derde categorie die een 
afzonderlijke vermelding verdient: communautaire excuses. De verhouding 
tussen de taalgemeenschappen speelt impliciet in vele van de bovengenoemde 
discussies, maar vaak ook vormt ze het expliciete onderwerp van excuses. Zo 
eiste het radicaal nationalistische Vlaams Belang in 2006 dat de Belgische staat 
zich zou verontschuldigen bij het ‘Vlaamse volk’ voor het opblazen van een 
Vlaams memoriaal  (de IJzertoren) in 1946. Deze vernieling gebeurde volgens 
het Vlaams Belang in opdracht van de Belgische staat en aangezien de regering 
‘immers geen problemen [heeft] met verontschuldigingen tegenover andere 
landen’4 moesten die er ook ten opzichte van ‘het Vlaamse volk’ komen. Eerste minister Guy Verhofstadt verwierp de eis door erop te wijzen dat de 
verantwoordelijkheid voor de aanslag nooit officieel was vastgesteld. In 2012 
eisten Vlaams-nationalistische parlementsleden publieke verontschuldigingen 
van de voorzitter van de Kamer nadat deze zich in een Franse publicatie 
neerbuigend had uitgelaten over de Vlamingen. Tenslotte vormt de 
communautaire insteek de basis voor een steeds terugkerende excuus-eis 
gericht aan ambtenaren en overheidsbedrijven die de taalwetgeving schenden, 
bijvoorbeeld door Vlaamse burgers in het Frans te adresseren. 4	
Belgische Senaat. Handelingen. 
Plenaire vergaderingen 23 maart 2006, 
namiddagvergadering (3-155) 24. Excuses in de Belgische Kamer en Senaat sinds 1990: een beknopt overzicht olitieke verontschuldigingen in belgië Een ander vaak voorkomend onderwerp van debat is de houding 
van politici of ambtenaren en staats(gerelateerde) bedrijven ten opzichte 
van de burgerbevolking. Zo eisten leden van verschillende politieke fracties 
in 2010 vergeefs dat de premier en de minister van Binnenlandse Zaken 
zich publiekelijk zouden verontschuldigen na een slecht georganiseerde 
herdenkingsplechtigheid van een treinongeval. Van een minister van Defensie 
werd in 2000 geëist dat hij zich verontschuldigde voor het achterhouden 
door de legertop van een gevoelig document over de Rwandese genocide 
(de minister verontschuldigde zich). Van een hoge ambtenaar werd in 1997 
geëist dat hij zich publiekelijk verontschuldigde nadat hij motorrijders in 
een slecht daglicht had gesteld. En in 2002 ontstond grote commotie nadat 
een parlementslid de beruchte misdadiger Marc Dutroux had bezocht in zijn 
gevangeniscel. Verontwaardigde parlementsleden eisten toen dat hun collega 
zich zou verontschuldigen bij de families van de slachtoffers. Politiegeweld is een ander vaak terugkerend onderwerp van (eisen tot) 
excuses, zeker als de slachtoffers nauwe banden hebben met politieke 
partijen (zoals bij de repressie van een extreemrechtse optocht in 2007) en 
als beelden van het geweld hun weg vinden naar het grote publiek (zoals 
na de dood van een gedetineerde psychiatrisch patiënt in 2010). Daarnaast 
worden overheidsbedrijven zoals de spoorwegen of de post vaak door politici 
aangemaand om zich te verontschuldigen voor zaken als vertraagde treinen en 
verloren zendingen. Politiegeweld is een ander vaak terugkerend onderwerp van (eisen tot) 
excuses, zeker als de slachtoffers nauwe banden hebben met politieke 
partijen (zoals bij de repressie van een extreemrechtse optocht in 2007) en 
als beelden van het geweld hun weg vinden naar het grote publiek (zoals 
na de dood van een gedetineerde psychiatrisch patiënt in 2010). Daarnaast 
worden overheidsbedrijven zoals de spoorwegen of de post vaak door politici 
aangemaand om zich te verontschuldigen voor zaken als vertraagde treinen en 
verloren zendingen. 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   83 Politieke excuses: enkele bedenkingen Wat kan op basis van deze sterk uiteenlopende casussen gesteld worden over 
het fenomeen van politieke excuses? Welk beeld krijgen we van politieke 
excuses wanneer we ons niet beperken tot de meest ernstige gevallen, maar 
ook letten op de meer triviale incidenten en niet alleen kijken naar de effectief 
geuite excuses maar ook naar niet gehonoreerde vragen en eisen? In de eerste plaats blijkt dat excuses vele vormen kunnen aannemen en 
dat ze gebaseerd zijn op een complexe en soms paradoxale morele economie. Op het eerste gezicht lijken politieke excuses te corresponderen met de morele 
code van de ‘verantwoordelijkheidsethiek’ – zoals Ed Jonker stelt, verwijzend 
naar Max Webers terminologie. In het bijzonder in de context waarop we ons 
hier richten – die van een parlementaire democratie – worden eisen tot excuses 
en effectief geuite excuses steevast gebaseerd op rationele reconstructies 
van politieke verantwoordelijkheden en op claims over persoonlijke of 
institutionele schuld. Zichzelf verontschuldigen betekent in deze context 
schuld bekennen. Dit verklaart waarom politici hun collega’s zo vaak tot 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   84 verontschuldigingen aanmanen of dwingen, maar ook waarom ze in discussies 
vaak retorisch claimen ‘blij te zijn een mea culpa te horen’ of tevreden te zijn 
‘dat X zich verontschuldigt’, zelfs als X expliciet stelt zich niet verontschuldigd 
te hebben en dit ook niet van plan te zijn. ­85
	
Naast deze rationele retoriek over verantwoordelijkheid en schuld 
bekennen, spelen in de parlementaire debatten waarop ik hier focus echter 
ook een aantal andere morele overwegingen die veel minder aansluiten 
bij de verantwoordingsethiek en veel dichter staan bij de zogenaamde 
gezindheidsethiek en de schaamtecultuur. Verontschuldigingen worden 
binnen het politieke discours zeer vaak als inherent goed of eervol 
omschreven. Wie zich verontschuldigt toont zich ‘groot’ of ‘grootmoedig’ en 
‘gedraagt zich als een heer’. Wie dat weigert te doen toont zich van zijn ‘kleine 
kant’ en zou zich moeten schamen. bevernage Verontschuldigingen worden steevast als ‘moedig’, ‘gedurfd’ of 
‘waardig’ omschreven, en ze ‘sieren’ hen die ze uiten. Zich verontschuldigen 
is binnen deze logica dus niet enkel schuld bekennen maar ook een activiteit 
die eer, respect en politiek kapitaal kan opleveren. Bovendien worden 
politieke verontschuldigingen in parlementaire debatten vaak omschreven 
met adjectieven als ‘beschaafd’, ‘Westers’ en ‘modern’. Deze laatste typeringen 
speelden, bijvoorbeeld, een bedenkelijke maar belangrijke retorische rol 
in de discussies die zich ontsponnen naar aanleiding van de rapportage in 
1997 van de zogenaamde Rwanda-commissie over het Belgische falen in de 
Rwanda-crisis. 5	
Belgische Senaat. Parlementaire Handelingen. 5	
Belgische Senaat. Parlementaire Handelingen. 
Vergadering van 17 december 1997, 4007. Vergadering van 17 december 1997, 4007. 5	
Belgische Senaat. Parlementaire Handelingen. 
Vergadering van 17 december 1997, 4007. Politieke excuses: enkele bedenkingen Zie bijvoorbeeld het volgende pleidooi waarin toekomstig 
premier Verhofstadt toenmalig premier Dehaene aanmaande om de ‘moed op 
te brengen’ de verantwoordelijkheid onder ogen te zien en namens de regering 
verontschuldigingen aan te bieden en zo ‘ons land (te helpen) om met dit 
drama in het reine te komen’. Dit was volgens Verhofstadt ook cruciaal voor de 
‘waardigheid van ons land’ want:
politieke verontschuldigingen in belgië Een land dat zich beschaafd noemt, moet pogen hierover met zichzelf in het 
reine te komen. Een land dat zich geciviliseerd noemt, moet in de spiegel durven 
kijken en durven erkennen welke fouten het heeft begaan. Het maakt een land, 
hoe klein het ook is en hoe gering zijn invloed ook moge zijn, groot wanneer het 
dit durft doen.5 Zoals eerder vermeld, excuseerde Verhofstadt zich in 2000, toen hij zelf 
premier was, in naam van de Belgische regering te Kigali bij de Rwandese 
bevolking en de familieleden van de overleden Belgische soldaten. Toen hij er 
door het extreemrechtse Vlaams Blok van beschuldigd werd aan het ‘westers 
syndroom’ van schuld-bekennen te lijden en zodoende de eigen bevolking ten 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   85 forum onrechte een ‘schuldcomplex’ aan te wrijven, verdedigde Verhofstadt zich met 
de woorden: ‘fouten toegeven en verantwoordelijkheid dragen zijn kenmerken 
van een beschaafd land’. De parlementaire meerderheid volgde de premier 
hierin: ‘Uw moed’, zo adresseerde een sociaaldemocraat de premier, ‘is het 
mooiste voorbeeld van wat een politiek leider met verantwoordelijkheidszin 
moet doen. De verontschuldigingen die u in Kigali heeft aangeboden kunnen 
ons land enkel tot eer strekken [...]’. Of zoals een partijgenoot van Verhofstadt 
het uitdrukte: ‘Het siert deze regering en het getuigt ervan dat wij een 
beschaafd land zijn. De lof die de premier met zijn houding geoogst heeft, 
straalt af op de hele bevolking’.6 Het gebruik van de adjectieven ‘modern’, ‘Westers’ en ‘geciviliseerd’ 
is natuurlijk niet onschuldig en gebeurde bij het duiden van de Belgische 
en Rwandese verantwoordelijkheden inzake de genocide ongetwijfeld niet 
zonder retorische bijbedoelingen. Ook bij het evalueren van andere landen of 
bevolkingsgroepen speelt het al dan niet uiten van verontschuldigingen een 
centrale rol. Zo beschouwde de Belgische regering de in 2010 geuite Servische 
verontschuldigingen voor de massamoord in Srebrenica als een belangrijke 
stap in een mogelijke toetreding tot de Europese Unie. 6	
Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers . 
Beknopt verslag van de openbare vergadering van 
de commissie voor de buitenlandse betrekkingen 
van 10 mei 2000. Politieke excuses: enkele bedenkingen Een ander typerend 
voorbeeld is de discussie over een geval van antisemitisch geweld door enkele 
Turks-Belgische jongeren waarin parlementsleden opriepen om de Turkse 
gemeenschap in België niet te viseren omdat deze zich reeds publiekelijk 
had verontschuldigd voor het gedrag van ‘hun’ jongeren. Indien de Turkse 
gemeenschap dit niet had gedaan dan was de toewijzing van collectieve schuld 
schijnbaar wel legitiem. De associaties met ‘eer’, ‘moed’ en ‘beschaafdheid’ verklaren deels 
waarom het uiten van verontschuldigingen ondanks het aspect van het ‘schuld 
bekennen’ toch politiek aantrekkelijk kan zijn: verontschuldigingen kunnen 
inderdaad gepresenteerd worden als een bewijs voor morele superioriteit 
en daardoor politiek kapitaal opleveren. Een andere reden waarom het 
uiten van verontschuldigingen aantrekkelijk is, ligt in het afsluitende 
of ‘closure’ effect dat ze kunnen bewerkstelligen. Verontschuldigingen 
worden inderdaad vaak opgevat als het einde van een incident. Aangeboden 
verontschuldigingen kunnen op politiek vlak slechts moeilijk afgewezen 
worden en er lijkt ook een taboe te rusten op het ‘oprakelen’ van een incident 
nadat er verontschuldigingen zijn geuit. Politici die dit taboe niet respecteren 
worden door tegenstrevers vaak kort van repliek gediend. Daarbij worden 
uitspraken gedaan zoals ‘ik heb me verontschuldigd. Punt andere lijn’ of ‘er 
zijn reeds excuses aangeboden en die zijn ook aanvaard, het incident is dus 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   86 gesloten’. Ook in de internationale politiek blijken excuses vaak een geslaagde 
manier om incidenten af te sluiten en verdere repercussies te vermijden. Zie 
bijvoorbeeld de volgende reactie van minister van Buitenlandse Zaken De 
Gucht op een parlementaire vraag over de aanval op een Belgische journalist in 
Tunis in 2005: Het spreekt vanzelf dat wij voor de eerbiediging van de mensenrechten moeten 
blijven ijveren; gelet op de aangeboden verontschuldigingen lijkt het mij echter 
niet wenselijk bepaalde samenwerkingsakkoorden op te schorten. Excuuspolitiek zorgt natuurlijk niet steeds voor politieke, legale of 
psychologische closure: Verhofstadts excuses te Kigali zorgden (gelukkig) 
niet voor het einde van het debat over het Belgische falen in het stoppen 
van de Rwandese genocide – een debat dat zoals boven vermeld ook een 
strafrechtelijke staart kreeg. Ook de familie van Patrice Lumumba nam geen 
genoegen met de officiële Belgische excuses en besloot een klacht in te dienen 
bij het Belgische gerecht tegen de voornaamste Belgische verantwoordelijken. Een proces is momenteel in voorbereiding. Het politieke spel / Winst- en verliesrekening Als verontschuldigingen politiek kapitaal kunnen opleveren en een afsluitend 
effect kunnen hebben, waarom hanteren politici dan niet vaker de excuus-
techniek? Waarom wordt slechts een klein aantal van de geëiste excuses ook 
effectief aangeboden door politiek verantwoordelijken? Waarom vragen 
oppositieleden zo vaak om excuses als ze daarmee een handige voorzet lijken 
te geven aan politieke tegenstrevers om zich moreel superieur op te stellen 
of een incident eenvoudig af te sluiten? Een evidente verklaring lijkt gelegen 
in het aspect van ‘schuld-bekennen’ dat voor politiek verantwoordelijken als 
een natuurlijke rem op het aanbieden van excuses fungeert maar het voor 
interpellerende politici juist aantrekkelijk maakt om excuses te eisen. Politiek 
schuld bekennen kan grote politieke en juridische gevolgen hebben waartegen 
de bovengenoemde, debattechnische voordelen niet opwegen. In het debat in 
1997 over de terugtrekking van de Belgische vn-troepen tijdens het begin van 
de Rwandese genocide enkele jaren voordien, bijvoorbeeld, vermoedden leden 
van de toenmalige politieke meerderheid een machiavellistische tactiek achter 
de oproep van toenmalig oppositielid Guy Verhofstadt om aan collectieve 
zelfreflectie te doen en excuses aan te bieden aan de Rwandese bevolking. Verhofstadt nam dan wel een deel van de collectieve schuld op zich en bood 
ook persoonlijke excuses aan, maar wanneer een oppositielid in de fout 
gaat, zo benadrukte een sceptisch parlementslid, dan zijn de consequenties 
doorgaans gering. Bij een regeringslid ligt dat echter helemaal anders. Hier 
kon dus alleen een listig politiek strateeg aan het werk zijn: 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   87 forum De heer Verhofstadt heeft dit natuurlijk geleerd van [...] Macchiavelli [sic]. Die zei 
reeds vijfhonderd jaar geleden dat als men iemand een zwaarwichtige schuld wil 
laten toegeven, men eerst zelf een kleine inconsequente schuld naar voren moet 
schuiven.7 Dit soort pogingen om politieke tegenstanders schuld te laten bekennen kan 
ongetwijfeld een verklaring vormen voor een deel van de excuus-eisen. Dit 
lijkt echter niet de belangrijkste en zeker niet de enige inzet van deze eisen, 
want deze maken slechts zelden gebruik van de vermelde machiavellistische 
tactiek. Sterker, ze lijken in hun aanvallende karakter vaak helemaal niet 
gericht op het uitlokken van daadwerkelijke excuses door tegenstrevers, 
integendeel. Vaak lijkt een andere politieke strategie gevolgd te worden die 
direct verbonden is met de eerder besproken gezindheidsethische evaluatie 
van verontschuldigingen. Een belangrijk deel van de aantrekkingskracht van 
(soms volkomen onrealistische) eisen tot excuses is dat ze een politieke catch-22 
creëren voor opponenten. 7	
Belgische Senaat. Parlementaire Handelingen. 
Vergadering van 17 december 1997, 4017.
8	
Spreken in naam van derden is natuurlijk niet 
vreemd voor volksvertegenwoordigers, maar 
opvallend genoeg vragen ze ook vaak excuses 
in naam van bevolkingsgroepen die ze niet 
electoraal vertegenwoordigen. Het politieke spel / Winst- en verliesrekening Ze leveren namelijk niet enkel politiek kapitaal op 
als opponenten zich gedwongen zien zich te verontschuldigen en dus schuld 
te bekennen, maar ook als deze weigeren om zich te verontschuldigen. Als 
excuses aanbieden tot eer strekt en waardig of beschaafd is, staat een weigering 
immers gelijk met het kleine, kleinmoedige en ongeciviliseerde. Er lijkt echter ook weer een zekere rem te zitten op het vragen om excuses. Het 
is opvallend dat politieke excuses zeer vaak in de naam van derden worden 
geëist, en zelden in eigen naam, en dat terwijl er in parlementaire debatten 
toch duchtig persoonlijk beledigd wordt. Deze vreemde afwezigheid van 
excuses op persoonlijke titel kan mogelijk verklaard worden door associaties 
met schaamte en kleinzieligheid.8 Naast het feit dat politieke excuses zelden in de eerste persoon worden 
gevraagd zijn ze door hun publieke karakter sowieso zelden te reduceren tot 
een privézaak tussen slachtoffers of eisers en daders of verantwoordelijken, 
maar situeren ze zich steeds in een bredere context waarin ook, of vooral, 
de opinie van derden speelt (binnen de internationale politiek meestal de 
‘internationale gemeenschap’). Men mag het fenomeen van collectieve 
politieke verontschuldigingen niet opvatten als een eenvoudige tegenhanger 
van het meer dagelijkse fenomeen van interpersoonlijke verontschuldigingen. Een belangrijk verschil ligt in het verband tussen verontschuldigingen en 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   88 gevoelens van berouw. Zowel in private interpersoonlijke relaties als in een 
formeel politieke context kan men steeds twijfelen aan de spontaniteit van 
excuses en de oprechtheid van berouw. Dat is zeker het geval als excuses veel 
potentiële voordelen opleveren voor de aanbieder. In de context van formele 
politieke verhoudingen en besluitvormingsprocessen komen excuses echter 
vaak op zo’n manier tot stand dat er sowieso weinig of geen ruimte is voor 
spontaniteit of oprechte emoties van berouw. Zo worden verontschuldigingen 
vaak afgedwongen via moties en resoluties of is de verplichting tot het 
aanbieden van excuses in bepaalde gevallen zelfs reglementair vastgelegd (bij 
overheidsbedrijven bijvoorbeeld). Wanneer het element van ongedwongenheid 
wegvalt, wordt het morele karakter van wat men in interpersoonlijke 
relaties als excuses beschouwt natuurlijk radicaal gewijzigd en wordt ook de 
relatie met berouw problematisch. Hetzelfde geldt trouwens voor de vaak 
aangehaalde karakteristieken als durf of grootmoedigheid. Tot slot is het interessant om de vraag te stellen of de opkomst 
van de politieke cultuur van (historische) excuses geïnterpreteerd kan 
worden als een bewijs voor een ‘postnationale’ situatie. Is de opkomst van 
de excuuscultuur verbonden aan de neergang van de natiestaat? Het politieke spel / Winst- en verliesrekening Duidt de 
internationale uitwisseling van (historische) excuses op een erosie van de 
‘zware gemeenschap’ van de natie die tot kort geleden het uiten van excuses in 
de weg stond? politieke verontschu Ongetwijfeld kunnen sterke nationale gevoelens het uiten van 
collectieve excuses bemoeilijken. De these over het post-nationale lijkt 
ook bevestigd als men enkel focust op de eigenlijke uiting van excuses op 
internationaal niveau. Deze excuses vormen echter slechts het topje van een 
politieke ijsberg. Men krijgt een geheel ander beeld als men de binnenlandse 
politieke processen in beschouwing neemt die doorgaans aan de uitwisseling 
van internationale excuses voorafgaan. Zoals de debatten over de Belgische 
excuses aan de Rwandese bevolking aantonen, zijn excuses soms gebed in 
sterke gevoelens van nationale trots en zelfs nationale superioriteit en zijn ze 
soms meer gericht op de eigen natie dan op de natie waaraan excuses worden 
aangeboden. De nauwe band met natie en natiegevoel blijkt in de Belgische 
parlementaire debatten duidelijk uit het communautaire aspect dat aan de 
meeste recente debatten over excuses kleeft. In België lijkt de (her)opleving van 
sterke nationalistische gevoelens bij zowel de Nederlandstalige als (in mindere 
mate) de Franstalige gemeenschap eerder voor een proliferatie van geëiste en 
aangeboden excuses te zorgen dan er een rem op te zetten. Dit is ongetwijfeld 
ten dele te wijten aan het feit dat er in een context van antagonistische 
nationalistische gevoelens vaker conflicten voorkomen en er dus ook vaker 
aanleidingen zijn voor excuses. Dat is duidelijk het geval bij excuses die 
handelen over geschonden taalregelgeving of (vermeende) beledigingen door 
vertegenwoordigers van de ene gemeenschap aan het adres van de andere. Excuses lijken bovendien ook gerelateerd aan nationalistische gevoelens 
omdat ze een handig instrument kunnen zijn om het bestaan en de belangen 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   89 forum van de eigen gemeenschap te profileren. Dit lijkt het geval bij de parlementaire 
vraag om excuses vanwege de Belgische staat aan het Vlaamse volk voor het 
opblazen van de IJzertoren 1946. Deze excuses zijn inderdaad alleen denkbaar 
binnen een nationalistische logica en lijken er in de eerste plaats op gericht 
deze logica te bestendigen. q Berber Bevernage (1980) is als universitair docent verbonden aan de Vakgroep 
Geschiedenis van de Universiteit Gent. Zijn onderzoeksinteresse ligt vooral op het 
gebied van de historiografie en de geschiedtheorie met een specifieke focus op 
de problematiek van geschiedschrijving in overheidsopdracht en de relatie tussen 
geschiedschrijving en rechtspraak. BMGN.2014.4.indd   90 Het politieke spel / Winst- en verliesrekening Hij is mede-initiatiefnemer van de interdisciplinaire 
werkgroep  ‘tapas/Thinking About the Past’ die focust op uiteenlopende vormen van 
academische en breder maatschappelijke omgang met het verleden. Recent lanceerde 
hij samen met een groep collega’s het ‘International Network for Theory of History’ 
dat zich tot doel stelt om de internationale samenwerking tussen geschiedtheoretici 
en geïnteresseerde historici te bevorderen en het onderwerp zowel op het vlak van 
onderzoek en onderwijs te promoten. In 2009 verdedigde hij zijn proefschrift, dat in 2011 
in boekvorm verscheen onder de titel History, Memory, and State-Sponsored Violence:Time 
and Justice  (New York 2011). E-mail: berber.bevernage@ugent.be. 12-11-14   12:52 BMGN.2014.4.indd   90 BMGN.2014.4.indd   90