Controlling: controllersopleiding en rol en positie van de (register) controller
Controlling: controllersopleiding 
en rol en positie van de (register)
controller Jelje van der Meer-Kooistra en Ed Vosselman de praktijk centraal te stellen. Een belangrijke reden 
daarvoor is dat de postinitiële Controllersopleidingen 
het vakgebied Controlling onderwijzen en registercon-
trollers dan wel Certified Public Controllers opleiden, 
die de opgedane kennis gebruiken voor het analyseren 
en oplossen van vraagstukken waarmee zij in de prak-
tijk worden geconfronteerd. Het themanummer Controlling richt zich op het over-
koepelende vakgebied Controlling en meer in het bij-
zonder op de postinitiële Controllersopleiding ofte-
wel Executive Master of Finance and Control, de 
opleiding waarin dit vakgebied centraal staat, en op 
de rol en positie van de afgestudeerden van deze op-
leiding: de registercontrollers. Bovendien wordt aan-
dacht besteed aan controlling en controllership in de 
publieke sector. Controlling omvat verschillende vak-
gebieden, waarvan de volgende vakgebieden als de be-
langrijkste worden gezien: management accounting 
& control, financieel management, bestuurlijke infor-
matieverzorging & informatiemanagement en exter-
ne verslaggeving. Daarnaast is (basis)kennis noodza-
kelijk van de vakgebieden ondernemingsrecht, 
belastingrecht, ondernemingsstrategie, risicomanage-
ment en ethiek & gedrag. Teneinde een beeld te geven van de kwaliteit van de 
postinitiële Controllersopleidingen en van belangrij-
ke thema’s die in deze opleidingen spelen, is gebruik 
gemaakt van het onderzoek dat door de visitatiecom-
missie is uitgevoerd, die in het najaar van 2010 en in 
het eerste kwartaal van 2011 de opleidingen heeft ge-
visiteerd. Op basis van dit onderzoek kan inzicht wor-
den gegeven in de betekenis van de opleidingen voor 
het beroep van (register)controller en in actuele the-
ma’s die van belang zijn voor de kwaliteit en de inhoud 
van de opleidingen. Voorts is gebruik gemaakt van de 
ervaringen van opleidingsdirecteuren met de aanstu-
ring en inhoud van de opleidingen en met de wijze 
waarop het onderwijsprogramma wordt aangeboden. Tevens is de Vereniging van Registercontrollers (VRC), 
de beroepsorganisatie van registercontrollers, gevraagd 
naar haar bevindingen met het bewaken van de eind-
termen van de opleidingen en van de toegang tot in-
schrijving in het Register van Controllers. De veelomvattendheid van het vakgebied Controlling 
vindt zijn oorsprong in de vraagstukken in de prak-
tijk van organisaties waarop het vakgebied zich richt. Deze vraagstukken raken meerdere aspecten en kun-
nen niet met behulp van de kennis van één vakgebied 
worden geanalyseerd en opgelost. Daarom kan het 
vakgebied Controlling worden gezien als een transdis-
ciplinair vakgebied, waarbij de concepten van verschil-
lende vakgebieden worden gebruikt voor het analyse-
ren en het ontwerpen van oplossingen voor 
vraagstukken in de praktijk. THEMA THEMA Controlling: controllersopleiding 
en rol en positie van de (register)
controller Zij doet enkele aanbe-
velingen waarmee de opleidingsdirecties en de VRC de 
kwaliteit van de opleidingen verder kunnen verhogen. Het themanummer wordt afgesloten met een artikel 
van Henri van Horn, voorzitter van de Vereniging van 
Registercontrollers. Hij beschrijft de ontwikkelingen 
in de internationale instituties en bespreekt de eisen 
die enkele vooraanstaande beroepsorganisaties aan de 
financiële functie stellen. Hij concludeert dat het on-
derwijsprogramma van de Controllersopleidingen in 
Nederland in hoofdlijnen aan deze eisen voldoet. De 
onderwijsprogramma’s behoeven aanpassing waar het 
gaat om de eisen die de beroepsorganisaties stellen aan 
de persoon van de controller. De volgende twee artikelen geven een diepgaand in-
zicht in de rol en positie van de controller. In het twee-
de artikel stelt Arco van de Ven de vraag waarom con-
trollers niet de rol van business partner vervullen, zoals 
vaak in vaktijdschriften wordt bepleit. In het beant-
woorden van deze vraag analyseert hij de uitkomsten 
van wetenschappelijke onderzoeken naar de rol en po-
sitie van de controller, die in de afgelopen decennia zijn 
uitgevoerd. Hij concludeert dat deze normatieve op-
roep van vaktijdschriften weinig zinvol is en dat bij het 
invullen van de rol van de controller aansluiting dient 
te worden gezocht bij de kenmerken van de organisa-
tie, de behoeften van anderen werkzaam in de organi-
satie en de persoonlijke kenmerken van de controller. De redactie hoopt dat het themanummer een bijdra-
ge levert aan een verdere versterking van de postiniti-
ele Controllersopleidingen. Voorts hoopt de redactie 
dat het themanummer aanzet tot een discussie over 
de rol en positie van de controller in verschillende ty-
pen organisaties, waarbij uitdrukkelijk rekening wordt 
gehouden met ontwikkelingen die in organisaties 
plaatsvinden. In het derde artikel beschrijven Hans Bossert en Ed 
Vosselman de ontwikkeling van controllership bij de 
overheid. Deze ontwikkeling hangt nauw samen met 
de ideeën van New Public Management, die de afgelo-
pen jaren veel invloed hebben gehad op de inrichting 
en aansturing van overheidsorganisaties. Bossert en 
Vosselman betogen dat New Public Management 
slecht past bij overheidsorganisaties die worden gecon-
fronteerd met toenemende complexiteit en onzeker-
heid. Zij beschrijven de rol van de controller die kan 
functioneren in een complexe en onzekere organisatie-
omgeving, en bespreken de eisen die aan deze rol wor-
den gesteld. De redactie wenst de lezers veel plezier met het thema- De redactie wenst de lezers veel plezier met het thema-
nummer. nummer. Prof. dr. J. Controlling: controllersopleiding 
en rol en positie van de (register)
controller In de interactie tussen de 
verschillende vakgebieden kunnen bovendien nieuwe 
concepten ontstaan die de achterliggende vakgebie-
den overstijgen. Op deze wijze kan de praktijk de voe-
dingsbodem zijn voor het ontwikkelen van nieuwe 
theoretische inzichten. Zowel in de wetenschappelijke literatuur als in de vak-
literatuur wordt regelmatig aandacht besteed aan de 
rol en positie van de controller in de praktijk van or-
ganisaties. De uitkomsten van wetenschappelijk on-
derzoek naar de rol en positie van de controller zijn 
niet eenduidig en leiden tot verschillende en af en toe 
tegenstrijdige conclusies. Daarom kan een overzicht 
van deze literatuur in het themanummer niet ontbre-
ken. Daarbij is het van belang dat niet alleen aandacht 
wordt besteed aan de belangrijkste uitkomsten van het De redactie van het themanummer heeft er voor geko-
zen de ervaringen met de postinitiële Controllersop-
leidingen en de rol en positie van de afgestudeerden in 76      88E JAARGANG      MAART troller, en anderzijds door de studenten te laten reflec-
teren op de vraagstukken waarmee zij in de praktijk te 
maken hebben. Op deze wijze wordt de wetenschappe-
lijke basis van de opleidingen verankerd met de prak-
tijk van de studenten. onderzoek, maar dat ook inzicht wordt gegeven in het 
gezichtspunt van waaruit het onderzoek is opgezet en 
informatie is verzameld. Het gekozen onderzoeksper-
spectief en de daarop afgestemde onderzoeksopzet en 
informatieverzameling zijn mede bepalend voor de uit-
komsten van het onderzoek. Ook het type organisatie 
waarin registercontrollers werkzaam zijn, is mede van 
invloed op de rol die zij vervullen. In het themanum-
mer wordt ook specifiek aandacht besteed aan de rol 
van de (register)controller in overheidsorganisaties. In het vijfde artikel geeft Jan Bots, opleidingsdirecteur 
van de postinitiële Controllersopleiding van Nyenro-
de, zijn visie op de kwaliteit van de postinitiële Con-
trollersopleidingen. Hij doet dit mede op basis van een 
enquête die recent is gehouden onder afgestudeerden 
van de eigen opleiding. Hij is eveneens van mening dat 
de opleidingen wetenschappelijk ingebed dienen te 
zijn. Voorts stelt hij dat in de opleiding aandacht moet 
worden geschonken aan persoonlijke vaardigheden en 
het leren omgaan met dilemma’s. In het eerste artikel beschrijft Jeltje van der Meer-
Kooistra op basis van de visitatie van de postinitiële 
Controllersopleidingen eind 2010/begin 2011 de kwa-
liteit van de opleidingen en actuele thema’s en ontwik-
kelingen die van betekenis zijn voor de inrichting en 
aansturing van de opleidingen. Controlling: controllersopleiding 
en rol en positie van de (register)
controller van der Meer-Kooistra is emeritus hoogleraar Fi-
nancieel Management aan de Faculteit Economie & Bedrijfs-
kunde van de Rijksuniversiteit Groningen. Haar onderzoek 
richt zich met name op de beheersing van strategische alli-
anties en de governance van laterale relaties. Prof. dr. E.G.J. Vosselman is hoogleraar Accounting aan de 
Radboud Universiteit Nijmegen en hoogleraar Management 
Control in de Publieke Sector aan de Vrije Universiteit. In het vierde artikel gaat Frans Roozen, opleidingsdi-
recteur van de postinitiële Controllersopleiding van de 
VU, in op de eisen die aan postinitiële Controllersop-
leidingen worden gesteld. Hij bepleit een synthese tus-
sen wetenschap en praktijk. Deze synthese is mogelijk 
enerzijds door docenten aan te stellen die geworteld 
zijn in zowel de wetenschap als de praktijk van de con- 88E JAARGANG      MAART      77