Wijsheid en schoonheid uit Indië
Ik voel mij vreemd, zoo onder al die superbe oostersche gewade-kleuren,
in mijn zwarten, Europeeschen rok, ik weet mij leelijk in dat midden van
prachtige natuurmenschen, die bewegen als bloemen, maar mijn ziel is
toch zéér verheugd, dat zij de ziel dier menschen en dingen heeft
gevoeld, en zich niet vreemd hieronder weet, als mijn bleeke lichaam
onder die bronzen. En ik voel tegelijk dat dit rustige Preanger-volk mij
zéér lief is, voor altijd, en Indië mij eindelijk intiem en verwant is
geworden. Zóó, tot laat in den avond-nacht loop ik droomend door de straten, en
over de wijde aloen-aloen, stil genietende van die superbe kleuren, die
langzaam langs mij heen en weder gaan, bewegende als de rhythmen van
melodieuze muziek, en overal gaan die menschen, kalm en zacht, als
woonde wondere wijsheid in hun zielen, die hen tot dat harmonieus
bewegen stuwt. Mijn blanke rasgenooten, zij drinken nu whiskey-soda en champagne in de
kaboepáten van den regent, er zijn er onder die rood zien, en dronken
schreeuwen schor geluid. Grof zijn hun gebaren, en er is een wilde gloed
op hun gezicht. Ik heb zoo even grove taal gehoord, en heb schaamte
gevoeld, een blanke te zijn als zij. Maar het zachte volk van de Preanger viert feest in wijze, voorname
kalmte, en als een volk van kleurige bloemen is hun langzaam-wuivende
beweeg.... _Soekaboemi, Augustus 1904._

[Illustratie]




WARINGIN. Als een heel groot ding in mijn leven, innig als een vriend of een
heilig boek of een berg, staat de statige waringin op het voor-erf van
mijn huis in Indië. Hoe zoo’n boom machtig in je wezen kan komen te
staan! Hij praalt daar in zijn pracht als een cathedraal, en in de
breede spreiding van zijn takken gebaart hij heilige devotie en liefde. Hij geeft zijn zachte schaduw als een groote wijsgeer zijn zachte
wijsheid, en leeft zoo stil en zonder beweeg een eigen, mystiek leven. Zijn neerhangende wortels zijn als de majestueuze baard van een grijzen
patriarch, en in het donker van zijn dichte bladerkroon broeit een
geheim als in het hoofd van een ouden wijze. Het lijkt zoo maar een
boom, een groote reuzen-boom, met een perk in zijn schaduw, waar een
paar herten loopen, maar het is een wondere creatie, waar geen
menschen-ziel het innigste wezen van vermoedt. Welk machtig wezen leeft
daar in de stilte van zijn bladeren-woud, wát is de transcendente
heiligheid, die mij ontzet en vol van vreemden eerbied doet staren naar
de majesteit van zijn statuur? Het moet hetzelfde zijn, wat mij zoo
plechtig beven deed bij den aanblik van den somberen Bromo en den
machtig rijzenden Gedeh, wat mijn ziel deed luisteren naar het ademend
deinen van de zee, en wat zij hoorde in de stilte van zacht in ’t
maanlicht wachtende palmen, het moet hetzelfde zijn wat leeft in mijne
ziel en wat van ééne essence is met dat alles. O! Die wondere waringin in den nacht, als ik laat thuis kwam, en vóór
mijn kamer zittend, nog even staren bleef naar zijn donkere macht! Mijn
ziel was stil en die heilige boom stond zoo roerloos mij aan te zien, en
tóch praatten zij samen zacht, en waren in gemeenschap van pracht. En o! ’s ochtends, heel vroeg, als ik op was gestaan in ’t eerste
schemeren van den dag, voelend de zon, die al geheimde door de lucht! Langzaam, langzaam begon dan het eerste zonnelicht te goudelen door de
donkere kroon van blâren. Gouden flitsen schoten dan door de takken, als
pijlen van vuur. Ergens hing al een tros groen af, gedoopt in goud, al
gouder en gouder, tot hij druipend was van goud licht. En uit ’t dichte
binnenste, waar bladeren en takken het innigste zijn, begon een zacht
kleurengegloei, als een orgel van licht, dat heel zacht aanvangt te
spelen, schoon als de gedempte gloed in een oude, gothieke
kathedraal.... Dan was mijn ziel zéér verheugd, en onuitsprekelijk lief had ik het
schoone Oosten. En zóó als het heerlijk is, ergens vèr een goeden, wijzen vriend te
weten, van wien het innigste verwant is aan het beste in mijn ziel, zóó
is het een zéér gewichtig ding voor mij te weten, dat vèr, over wijde
oceanen, die wijze waringin leeft, die zoo ontzaglijk sterk is van trots
en kracht, en zoo’n zachte-machtige is van schaduw. De dingen zijn ook ganschelijk niet enkel boomen en bergen en bloemen,
zooals de menschen ze wel zien, want de ziel dier dingen is van een zéér
subtiel en wonder wezen, en verwant aan ’t allerinnigste in ons als een
goede broeder, een zachte vriend. O! Wijze, wondere waringin van het Oosten, ik heb de taal van uw
machtige pracht verstaan, en in het zachte gebaar van de uit uw sterkte
neêr-schaduwende takken heb ik het gebaar gevoeld van Één, die leeft in
bergen en boomen, en in bloemen en in deinende zee.... _Walden, Mei 1905._

[Illustratie]




BIDDENDE HADJI. Op het paviljoen van de lange pier in zee zat ik heimwee-droomerig voor
mij uit te staren over het water. Dit is de gewone avond-wandeling van
het Riouwsche publiek, de pier op, om wat lucht te krijgen van de zee,
en dàn weer terug, de chineesche passar over, en naar huis, altijd in
een kringetje rond, als op een ballingsoord. Dáár, op de pier zie je
wijd uit over de zee, met eilandjes als boeketten in het water, en
onbewust is ’t het verlangen naar dat ruime, verre, dat de menschen
drijft naar dat paviljoen in ’t water. Het is of je dan je ziel wat
voelt uitdeinen over dat verre en opene heen. Hier en daar glijdt een
wit zeiltje over het water, heel zacht, heel langzaam, deint wat,
wiegelt wat, kalm in den avond-vrede, die valt over de dingen. De zon
zinkt weg in ’t Westen, en rustig goud drijft daar over de zee. Hoe klein en nietig dat stadje Riouw daar achter je, met de witte
residents-woning, waar hooge tjemara’s zachtjes voor staan te wuiven,
en hoe wijd en ver dat eindelooze van lucht en horizonnen en zee.... Daar zit je stil over de leuning van de pier-balustrade te droomen, en
voelt het zoete heimwee in je opkomen naar Holland, naar heiden en
weiden en duinen, en staart naar de langzaam voortglijdende witte
zeiltjes van visschersscheepjes en naar de sampans met inlanders, die
van ’t Lingasche Penjingat komen, de roeier een prachtige figuur
ópstaand uit de boot, bewegend de riemen met gelijkmatigen slag,
rhythmisch, met klagelijk piepend geluid in de lucht. Zacht glijdt het
vlakke zeeëwater onder je door, zacht drijven wat wolken aan den hemel,
en ’t is of er langzaam iets uit je gaat zweven, in ’t wijde, ruime,
opene van horizonnen en verschieten. En dit is het echte, oostersche
genot, je oogen nu dicht te doen en je zacht te voelen zweven, langzaam
te voelen weg-wemelen in ’t wijde, zonder bewustzijn, in een droomerig
vergaan met de dingen òm je, die weg-wemeren tot niets. Toen hoorde ik een zachten stap naast mij, en ik zag een ouden, grijzen
hadji naderen, in paars zijden kaftan, een gelen hoofddoek om het hoofd. Hij droeg een mantel over den arm, dien hij zachtjes uitspreidde op den
grond. Hij stond éven stil en staarde over de zee, naar de ondergaande
zon, die goud reflecteerde op zijn donkerbrons gezicht. Toen viel hij op
de knieën op den uitgespreiden mantel, bracht de handen éven devoot
voor het voorhoofd, en begon zacht te bidden tegen het rossig-gloeiende
Westen, alsof hij daar iets zéér eerbiedwaardigs had gezien. Dit gebeurde vlak bij mij, maar de hadji scheen mij niet te zien, zoo
ganschelijk geabsorbeerd als hij was in zijn vroom gebed. Zijn bidden
was eerst een zacht geklaag, maar werd al luider en luider, steeg op tot
een melancholiek gezang, al sneller en sneller, en een vreemde gloed
blonk over zijn donker gezicht. Nú boog hij het hoofd diep voorover, tot
laag op den grond en lag daar geprosterneerd voor de eindelooze zee, een
kleine, devote figuur, prachtig van paarse kleur, tot hij langzaam weer
oprees, de handen eerbiedig voor het voorhoofd geheven. Een sampan ging vlak onder hem voorbij. De gele chineesche roeier er in
deed de wrikriemen piepen, spotte wat hardop tegen den vreemden
mohamedaanschen barbaar, die zoo raar deed tegen de ondergaande zon. Er
kwamen nu ook een paar europeesche soldaten aanwandelen, hard lachende,
met zware stappen van logge schoenen, gingen luidruchtig zitten op de
bank. „Nu zal de hadji bang zijn voor een gek figuur,” dacht ik, „nu zal hij
opstaan, en ergens ver, in een veilig hoekje van het eiland, voortzetten
zijn heilig avond-gebed.”

Maar de prachtige paarse figuur bleef even devotelijk gebogen, en zóó
ganschelijk was die biddende oosterling verdiept in zijn innerlijke
contemplatie, dat hij van alles om zich heen niets had gezien. De blik
van zijn gloedvolle oogen scheen onverstoorbaar naar binnen gekeerd, en
in de sfeer, waarin hij uitzegde zijn gebed, kon geen enkel geluid
doordringen van buiten. Klagelijk, melancholiek klonk zijn neuriënd gezang, met een oneindig,
heimweeënd verlangen. Zóó, diep deemoedig, lag hij in zijn superbe kleur
op den grond, en neeg somtijds met het hoofd laag bonzend tegen den
vloer van het paviljoen. De zon was nu bijna geheel in de zee gezonken,
en het was als een laatste onherroepelijk afscheid van het licht, waar
de ziel van den biddenden hadji om weende. De ruwe soldaten lachten grof, trappelden met hun zware schoenen op den
grond, om den biddende af te leiden van zijn gebed. Maar de hadji hoorde
het niet. Hartstochtelijker klonk zijn gezang, met een smeekend
„Allah”-geroep er tusschen, als een kind, dat schreit om zijn vader, en
veelvuldiger prosterneerde hij zich diep tegen den grond, met de gebogen
lijn van zijn rug als een ander, zwijgend gebed. Zóó lag hij daar, niet
als een lichaam meer, als een ziel, die devotelijk neigt naar het groote
Licht.... Toen ben ik heengegaan, eerbiedig bevangen, en voelende het groot
mysterie van het Oosten, dat in die donkere, bruine menschen leeft, die
onderworpen zijn aan ons geweldig gezag van wapenen, maar aan wier
innerlijke ziel wij tóch nooit hebben geraakt. Ze gaan ons voorbij, ons
bleeke, nuchtere westerlingen, zij neigen, en maken „sembah” voor de
gouden pet en de pajong van staatsie, maar het vuur, dat in hun zielen
brandt, is een heilig vuur, waar zij ons geen vonk van geven, en dat
nooit wordt uitgebluscht. Het blinkt in de gloedvolle oogen van den
biddenden hadji, in het gelaat van den simpelen koelie, als hij even van
den arbeid rust, en ik weet het achter den schijnbaar onderdanigen blik
van mijn baboe, die in slaap zingt mijn kind. Mijn heel eenvoudige,
gewillige bedienden, zij bewaren het diep in zich, het heilige vuur, en
hun ziel is verder van de mijne dan de aarde van de zon. En menigmaal zie ik hem nog voor mij, den biddenden, paarsen hadji, zoo
soeverein onverschillig voor wat hij de barbaren dacht om zich heen,
aandachtig geknield voor het rossige Westen, waar de zon verdween,
zingend zijn klagelijk bidgezang van heimwee en Godsverlangen, zonder
vreeze voor het lachen en hoonen om hem heen. Hoe ontzaglijk sterk moet het sentiment zijn in de ziel van zoo’n
oosterschen, geloovigen mensch, dat hij de wereld om zich vergeet, en
zijn innigste gedachten geconcentreerd houdt op één goddelijk doel van
devotie! De wijde, wijde zee, de rossige hemel in ’t Westen, de superbe paarse
geloovige, in diepen deemoed geknield, voor altijd is het bewaard in
mijn ziel, dit ontzaglijke beeld uit het Oosten, dat geen tijd ooit
vervaagt, daar het is afgedrukt in de sfeer van het tijdelooze.... [Illustratie]




KOELIES. Als beesten hebben ze gezwoegd en gesjouwd, hun bruin-gele lichamen
druipend van zweet, kreunend onder zware kisten en pakken, de arme
koelie-beesten, met wangkangs[26] uit China aangevoerd als ladingen vee,
in Tandjong Pinang op een menschen-markt verkocht[27] aan wien het
meeste bood, als ossen of schapen. Het zijn maar koelies, ’t zijn maar
vuile, bruine werkdieren, waar makelaars in Singapore in handelen,
koelies die opgesloten worden in Singapore in „koelie-depôts”, zooals er
rijst-depôts zijn en depôts van paarden, het zijn maar koelies, die ge
trapt en slaat, als ze te lui zijn, beesten, die ge enkel te eten geeft,
omdat ze anders niet meer werken. Den ganschen dag door hebben ze
gekruid en gegraven en geroeid en gedragen tot hun knoken kraakten, het
glimmende lijf in de zon, dat hun huiden brandden. Zóó zwoegen ze en
zeulen ze de dagen door, en lijken niet te leven ’t leven van menschen,
schijnen dieren enkel, die hun werk doen, zonder denken, zonder ziel.... [26] Chineesche zeilschepen. [27] In Riouw heb ik met eigen oogen gezien hoe koelies, uit China
        weg geronseld, openbaar voor 20 tot 36 dollars aan den
        meestbiedende werden verkocht onder toezicht van den
        kapitein-chinees. Maar tóch leven die donkere beest-menschen een eigen leven, een leven
van droom en heerlijkheid, dat zelden een blanda[28] vermoedt. Ziet ze
liggen, ellendig, als versuft in doffen roes, op de houten banken van de
opiumkit, het hoofd hard op een houten blok, het lichaam uitgestrekt op
houten planken! Ze lijken nu als dood, als wèggeteerde dieren in misère,
en wat daar van hun lichaam over is schijnt nu een miserabel hoopje
vleesch maar, afschuwelijk om te zien.... [28] Hollander. Maar weet ge, dat hun ziel nu zweeft in wondere, heerlijke sferen, dat
zij wèg zijn, vèr boven de ellende van hun jammerlijke aardsche leven,
dat hun lichaam achterbleef in vuil en jammer, maar hun geest nu vrij
is, en in schoone droomen woont? Wie weet welke zaligheden zij aanschouwen, die ons oog niet ziet, wie
weet de glorierijke schoonheid waar hun ziel in zweeft, wie weet de
wondere horizonnen en vage verten, waar hun geest in weggezworven is,
van dat ellendig lichaam weg, dat daar in doffen sluimer ligt, en achter
is gebleven? Die koelie leeft een dubbel leven, waar wij enkel één van
weten, het leven van een moeizaam zwoegend beest, maar op de wolken van
de geurige opium stijgt de ziel in dat laag verdierlijkt lichaam op tot
lichter, teêrder sferen, die wij blanda’s niet vermoeden, en wie weet in
welke weelderige prachten de geest niet straalt, in welke zoete
zaligheden de ziel van dat koelie-beest niet zweeft, waar zijn miserabel
lichaam als een lijk daar achterblijft, op de vuile planken van een kit? Maar ook ánders nog zien die donkere werkbeesten in schoone droomen,
waar een nuchtere westerling niets van vermoedt. Kom ’s avonds, op de markt in Tandjong Pinang, waar de dobbel-matjes
liggen op den grond, en het chineesche theater speelt. ’t Is een
armzalige houten stellage, en ’t tooneel is zonder décor. Maar keizers
en helden en toovenaars bewegen daar in superbe, van goud schitterende
gewaden, maar feeën en prinsessen zweven daar over dat zoo poovere
tooneel, als bloemen zoo broos en teer. De chineesche wájang staat daar
als een licht paleis van rood en goud en zilver te vlammeren, te
laaieren in den nacht, al is ’t maar van ruwe planken, al staat het zóó
maar open in de lucht, voor iedereen te zien. En honderden naakte, of in
vuile lompen gehulde koelies staan er doodstil naar te kijken, met open
monden, en door de schittering van al dat goud, door het subliem
bewegen van die gracieus gebarende tooneelfiguren, breekt de
werkelijkheid om hen heen, en zien hun oogen in een droom. Het lijkt zoo
maar een vuile passar-markt, waar warongs staan met stinkende visschen
en vruchten, het schijnt zoo maar een poover, hout tooneel, overal staan
vieze, zweeterige koelie-lijven, en de lucht riekt kwalijk om hen heen,
maar boven ál die misère uit licht de schoone droom, waar hun bevrijde
geesten in zweven, de almachtige oostersche fantazie omtoovert alles in
een hooger, lichter sfeer, en de zielen van die arme koelie-dieren zien
in pralende apothéozen van pracht, waarin de gouden helden van ’t
chineesche tooneel stralend schrijden, waarin hun toelachen de
droome-zachte bloeme-gezichten der feeën en princessen, waarin alles
glorie is en grootheid en gouden glans. De nuchtere blanda, hij ziet
niet verder dan de werkelijkheid van vuil en poover décoratief en houten
stellages, de gloeiende oosterling, al is ’t de gewoonste koelie maar,
hij droomt zich door den waan van ’t reëele heen, en zweeft in pracht
van teêrder, ijler sferen, waar zijn lichaam vèr van achter blijft, als
van een, die schoone droomen ziet in slaap. Zóó heb ik die arme duivels
menigmaal zien staan, met hun bezweete lijven, voor ’t armzalige
chineesche tooneel van planken en stellage. Maar hun geest wist ik vèr
weg gezworven, zwevende in pracht van droomen, waar ’t gebaren der
acteurs in hun superbe gouden gewaden hen wenkend heen wees.... Maar ’t kan nóg simpeler, in nóg grooter eenvoud van décor. ’s Avonds,
in een hoek van een straat, op een rieten stoeltje, met een walmend
lichtje naast zich, zit de chineesche verteller „kóng kó”, gebogen over
een boek, waaruit hij oude legenden en verhalen vertelt. Om hem heen
staan.... geen kinderen.... maar groote menschen, koelies en andere
chineezen, die in spanning naar hem luisteren, met de grootste aandacht. Het is maar een heel gewone, sjofele chinees, die verteller, maar een
acteur van den allereersten rang. Die man vertelt niet alleen met zijn
mond, maar met zijn oogen, met zijn geheele gezicht, met zijn lijf, met
zijn handen. Hij heeft gebaren, waar hij de fijnste ziele-dingen mee
zegt, zijn oogen schitteren met al den hartstocht van de personnages uit
zijn verhalen, en met één lichte, bijna onmerkbare beweging van zijn
wijsvinger geeft hij een onverwachte wending aan van zijn sprookje. Die
simpele, eenvoudige verteller heeft de genade van ’t koninklijk gebaar,
die de grootste europeesche acteur hem zou benijden. Wat daar in dien
donkeren straathoek gebeurt is zuivere, ware kunst, die, als zoovéél wat
groot is in ’t Oosten, tot de heel natuurlijke dingen van ’t leven
behoort. En iedere oosterling heeft eigenlijk die gave van ’t gebaar,
die een zwijgende taal is van de ziel.... En òm dien pooveren spreker, wiens gebaren in de droome-sferen wijzen
boven ’t reëele, staan de afgebeulde, ellendige koelie-beesten héél stil
en aandachtig, in groote spanning van hun onbewuste ziel, en hun
oostersche verbeelding voert hen hoog naar verre droome-landen, waar ze
alles in lichte werkelijkheid gebeuren zien, wat de fijn-gebarende
verteller hun verhaalt. Ze zien de helden en de koningen uit de
chineesche middeneeuw-verhalen, de „Tsing See” en de „Saam Kok Tsi”, zij
zien ze in hun gouden en zilveren gewaden, de lange helm-veeren
wijd-trillend boven hun hoofd, de fonkelende zwaarden doorflikkeren de
lucht, de lange lansen lijnen, de draken en feniksen vliegen op gulden
wieken door de lucht, en op een blanke, sneeuwen wolk, wuifwaaiend met
’t witte droom-gewaad, komt reddend aangedreven de zachte genade-godin,
Kwan-Yin.... In de donkere straat staan schamele koelies om een sjofelen verteller,
vuil en ellendig.... Maar bóven die werkelijkheid van misère zien hun verbeeldingsvolle oogen
in de glorie van een droom.... [Illustratie]




ARDJOENÅ. Met een kennis, een journalist uit Parijs, die een studiereis maakte
door Java, rijd ik in een zwiepende „sado” van Soekaboemi uit den
grooten postweg naar Tjiandjoer op, in den vroegen morgen. Hij is een
gevaarlijk anarchist geweest, die vervolgd en gejaagd is als een hond,
hij haat de europeesche beschaving met een woesten, doodelijken haat,
maar op het simpele, gracieuze Preanger volk is hij gecharmeerd, en hij
spreekt er vroolijk uitbundig over, als een kind. Hij kan uren zitten
praten met oude inlanders, of spelen met kinderen, die hij lokt met
lachjes en lekkernijen. Telkens is hij opnieuw weer verrast door de
superbe kleuren van sarongs en baadjes, en uit zijn vreugde met
schittering van oogen en levendig gebaar. „Kijk die lui daar nu eens aankomen!” zegt hij, en dan komen een paar
inlanders aanstappen, die naar de passar gaan, vrouwen in prachtige
gele, groene sarongs, mannen met bronzen goden-koppen onder bloedrooden
hoofddoek, naakte koelies met een golf blinkend goud van gesneden padi
op den rug, allen gaande met dien veerenden gang, op dat luchtige
rhythmusje, waar je een zachte muziek door hoort in je ziel. „Wat een pracht-volk!” roept mijn enthoesiaste kameraad, „kijk ze nu
eens loopen, wat een gratie, hè? en wat een superbe kleuren! Denk nu
eens om al die kerels en juffrouwen bij ons in Europa, die verwaten
snuiten van kantoorpoenen en allerlei sjappen! En wat hebben die bronzen
lui hier een prettige gezichten, wat is dat alles natuur van hen! Wat
gaan ze daar mooi onder die hooge spatodea-boomen en kijk eens al die
vuurroode bloemen daar overal in dat groen! En wat een landschap, hè? Die sawahs daar, en kijk, daar links in de verte, de Gedeh! Wat
heerlijk, die witte wolken, die daar zoo heel statig en langzaam om zijn
blauwe toppen drijven! Telkens rijst hij er weer even machtig boven uit! Altijd verandert het om hem, allerlei mooie, prachtige dingen gaan aan
hem voorbij en bedekken hem ook wel eens, maar telkens rijst hij er weer
ongeroerd, onaangetast boven uit! Wat een land, hè, wat een land! Kerel,
kon ik hier maar mijn hééle leven blijven!”

Ik antwoordde hem niet, want ik wil het eigenlijk voor mijzelf nog niet
weten, hoe lief ik Indië begin te krijgen, nu ik in de Preanger woon,
hoe ’n machtig, nooit-meer-te-verliezen ding van schoonheid die
grandioze Gedeh nu weer in mijn leven is geworden, hoe kleurig-diep de
roode bloemen in de spatodea-boomen mij hebben aangedaan, en hoe de
gratie en het bevallige beweeg der simpele Soendaneezen mijn ziel met
zachte muziek vervullen. Ik voel dat Indië nu eindelijk intiem voor mij
geworden is, dat mijn ziel zich thuisvoelt onder al die tintelende
kleuren, bij al dat gratievolle gebaren, en dat het een zoete wonne is,
hier in die pracht te leven. De koele bergwind gaat frisch langs mijn
hoofd, zacht buigen de rijst-halmen op de sawahs langs den weg, en
zeggen iets heel innigs en liefelijks. „Tabeh! tabeh![29] roept mijn enthoesiaste reisgenoot tegen ieder die
voorbijkomt, en vriendelijk groeten die menschen terug, passeeren ietwat
gebogen, gracelijk, maar niet slaafs, uit eerbied voor den toewan
blanda, die voorbijgaat. Dit is geen serviel gebuig van den loonknecht
voor rijken heer, dit is een voornaam-bevallig gebaar van oerouden,
heiligen hormat. Het wrakke sadótje, waar we in zitten, kraakt en
waggelt op de veeren, en telkens bonzen we onzacht tegen elkaar aan,
maar ’t kleine paardje draaft lustig voort, en vroolijk sjokken wij daar
in dien koelen, indischen morgen, blij met al die kleuren, die ons
voorbijgaan, en die we in de verte zien naderen, telkens weer een andere
schoonheids-pracht, die naar ons toekomt in de natuur. Achter de
golvende sawahs staat de Gedeh hoog en ontzaglijk over het landschap
heen en laat de witte wolkenstoeten gelaten onder zich voorbijdrijven. Zacht neuriënd zit de bruine sadó-koetsier voor ons, en weet het zelf
niet wat hij zingt.... [29] Goeden dag. Zóó hotsen wij een uur lang den breeden postweg naar Tjandjoer door, tot
we bij een kampong komen, waar de dessa Ngadiredjo ligt. Hier staan een
paar bamboe-warongs, waar een oude, rimpelige „nènèh” koffie schenkt en
„ajer-djeroek”, en waar op een schamel bankje wat inlanders gehurkt
zitten, genoegelijk en gezellig, in de knusse buiten-intimiteit van het
Oosten. Wij stappen uit het wagentje, en spreken ’t gezelschap aan, om naar den
weg te vragen. Wij zoeken Oessin, den ouden marskramer, die
wandelstokken vent, en wájang-poppen en krissen. Een naakt, glimmend
godenkindje, prachtig slank van leden, springt van de bank, zijn bronzen
snoetje lachend onder den vuurrooden hoofddoek. Hij is slank als een
jonge palm, zijn lokken zijn zwart als de nacht, en zijn sprong is als
die van een zachten panter. Wah! Oessin! die woont in de kampong, ginds,
tusschen de palmen, hij zal ons wel wijzen, als wij maar mee willen
gaan. En wij loopen links, ter zijde van den weg, het palmbosch in, over
dorre bladen, over bamboe-bruggetjes, waaronder water zacht-pratend
voort haast. De breede palmbladen hangen boven onze hoofden als waaiers. En daar, onder de cathedralen-pracht van de pralende bladen-bogen, staan
op palen, van den grond op, wat simpele bamboe-huisjes, luchtig en
primitief, als in een sprookje van „Daar woonde eens in het woud....”

Wat naakte kinderen dartelen over den grond, vlug als katten. Een jonge
vrouw staat voor de hut, de prachtige, volle borsten bloot, zoogend haar
kind. Als zij ons naderen ziet trekt zij haastig haar slendang er voor,
wetend de schending der westersche oogen, die in naakt het vuile zien,
die het heilige moederschap zouden ontwijden. En ik voel een vage
schaamte in mijn ziel, dat die vrouw voor mij bedekt, wat zij iederen
inlander zou durven toonen, wiens blik het heilige niet besmet.... Wij vragen zeer beleefd naar Oessin, wij roepen „djangan takoet!”[30]
naar de kinderen, die ijlings weg vluchten, schuw als welpen van dieren. En de jonge moeder roept haar vader, met een hooge, melodieuze stem.... [30] Niet bang zijn. Dáár gaat een rieten voorhang open, en Oessin komt te voorschijn, een
oud, grijs mannetje in roode lompen, een prachtfiguur eigenlijk, met die
wijze rimpels in zijn voorhoofd, en het vage droomen van zijn donkere
dieren-oogen. Hij kwam geregeld venten in ’t hôtel, met arèn-stokken, met gesneden
goden-koppen van buffelhoorn, met krissen, met waaiers van vlechtwerk en
bamboe-doozen. Die zwarte koppen waren het vooral, die mijn aandacht
trokken, en mij iets verrieden van zijn innerlijke ziel. Het zijn de
goden-koppen van de wájang, van Råmå en Ardjoenå, en Petroek, die koppen
met hun fijn, ijl profiel, die als schaduwen te zien zijn op het scherm,
alsof zij bevende op de grens zijn waar materie in geest vervloeit, en
waarvan hij het teêre gebaar bewaart, de vage droom-expressie, in den
harden, glanzenden hoorn van den karbouw, besneden met een simpel, grof
mesje als éénig materiaal. Voor veertig, voor vijftig centen verkoopt
hij ze aan den blanda[31], die er het mooie niet van ziet, ’t werk van
dágen achtereen hard prutsen in de harde, weerbarstige stof. Zóó knutst
dat oude mannetje daar in zijn bamboe-huisje, uren en uren achtereen,
met een pieterig mesje in de zwarte buffelhoornen, en snijdt er het
fijne, gevoelige profiel in van Ardjoenå, dat zijn ziel in de wájang
heeft gevoeld, en lijnt er het gracieuze gebaar om, dat vaag is als een
schaduwencontour, en ritselt met de mespunt langs de teêre omtrekken van
neus en wangen, en schaaft en vijzelt en polijst, tot uit de harde,
hoornen stof het zachte, geestelijke gezicht te voorschijn komt van den
wijzen, volschoonen god, waarvan hij het beeld draagt in zijn ziel, in
ongeweten pracht. Hij heeft geen voorbeelden, hij heeft geen platen of
model, de schoone goden-beelden staan diep in zijn ziel, als in een
stillen tempel, dien hij zelf niet weet. Dat oude, rimpelige mannetje,
in schamele lappen gehuld, hij heeft de schoonheid onbewust in zijn
gemoed, met lijnen ijl als van vèr-droomende bergen, met gracelijke
gebaren, gevoelig als van een bloem, met het vaag bevende van
geestelijke teêrheid, als ’t weifelen van een schaduw. [31] Hollander. Dit alles had ik vermoed in de zéér gebrekkige poppen en figuren, die ik
van hem gekocht had, dingen voor den verkoop aan europeanen gemaakt,
maar waar tóch iets van de groote schoonheid in doorbreekt, omdat de
schoone ziel het mes nu eenmaal heeft gestuwd. Één ronding van een wang,
één fijn gebaar van arm, één krul omhoog van ’t ópgolvende kapsel, dáár
voelde ik de ziel in van dien man, die zich niet ganschelijk uiten kon,
in ’t prutsen van verkoop-goed voor den onverschilligen blanda. Zóó had
ik ook veel dingen gezien in de toko van „Oost-en-West” in Batavia,
artikelen, in der haast geknutseld, om het brood te verdienen voor den
dag, maar waar tóch altijd schoonheid weifelend in beeft, omdat het
bewegen van de hand gestuwd is door een schoon-gevormde ziel, die
schrikken zou van grofheid en geweld. Nú vroegen wij hem, ons al zijn schatten eens te laten zien, waaraan hij
bezig was te werken. Hij lachte genoeglijkjes, ik méénde ook lichtelijk
geringschattend, zooals een oosterling altijd lacht voor europeanen. En
hij haalde een hoopje materiaal te voorschijn, wat harde buffelhoornen,
wat scherpe mesjes, en onafgewerkte koppen van goden, voor knoppen op
een stok, en beeldjes, grof van afwerking, zooals wij al meer hadden
gezien. Heel het godenvolk van de wájang had hij gereproduceerd in den
harden hoorn, knutselend met zijn mesje, in onuitputtelijk geduld. Die
beeldjes en koppen lagen daar verward dooreen, als uit een
speelgoeddoos, prachtig glanzend als glimmend zwart ebbenhout, en hij
bood ze ons glimlachend te koop aan, zooals hij al zoo véél malen had
gedaan in de voorgalerij van het Hôtel. Maar ik vroeg hem dadelijk, of hij niet wat mooiers had. Ik wist wel dat
die gewone dingen goed genoeg waren voor de toewans blanda, zeide ik. Nu
wilde ik eens wat beters zien, wat fijners, dat „aloes sekali”[32] was. Ik zag het oude, rimpelige gezicht bedenkelijk, ongeloovig kijken. Toén
glimlachte hij weer even stilletjes. O ja, hij hàd wel mooier, maar dan
moest het ook méér geld kosten. Toewan was altijd zoo aan ’t
tawarren[33] in ’t Hôtel, en moest alles zoo goedkoop hebben, dan kon
hij ook niet zoo iets heel bizonders geven. Hij hád wel beter werk,
Oessin, maar dat zou ook méér kosten. [32] Zeer fijn. [33] Pingelen. En uit een grauwen zak haalde hij een glanzend zwart beeldje van
Ardjoenå, waar mijn ziel van werd bewogen als van een vreemde, vage
muziek. Ik kan het niet goed zeggen wat het was, ik weet het nú nog
niet. Het is een buste van Ardjoenå, een goden-kop met hals en borst, in
harden buffel-hoorn gesneden, ebbenzwart als diepe nacht, en tóch zacht
glanzend, als van innerlijk licht; het hoofd is even fijn en ijl omlijnd
als de schaduw, die een wájang-figuur afdroomt op ’t scherm; de schedel
is wonder gaaf gerond, of wijsheid van binnen uit hem vormde; de borst
is spiegelglad als ijs, dat schittert in nacht; de schuin gewelfde, half
geloken oogen bewaren een blinden blik, die naar binnen, in de ziel is
gericht, de superbe haarwrong krult met een grandiozen boog hoog naar
boven op, als een óprijzende golf uit de zee. Het is een tot glanzende,
ebbenzwarte materie verstoffelijkte schaduw, die in allerfijnste
expressie, op ’t punt van in ’t ijle te vervloeien, is verstard. Maar
dit alles is ’t innige niet er van; het vage wonder van dit
schaduwachtig beeldje is de vreemde glimlach, die om den halfgeopenden
mond weifelt, waar fijne tandjes in zijn te zien, en die een mysterieuze
expressie geeft aan ’t gansche donkere goden-gezicht. Het is niet de
glimlach van een sterfelijk wezen, maar de glimlach van een ziel, die in
teerdere, etherischer sferen heeft gezien dan het reëele. Die glimlach
lacht zoo héél zachtekens, weifelend weg in een vèr mysterie, over
ongeweten dingen, die ik niet begrijp en toch soms even twijfelend
voorgevoel, als ik lang dat wondere beeld aanzie. Het is een glimlach,
die door bovenzinnelijke geheimen is geplooid, alsof ’t nu eindelijk is
opengegaan, ’t groote mysterie van ’t leven, en alles zóó eenvoudig
lijkt als een duister-diep raadsel, waarvan de simpele oplossing opeens
in één woord is gevonden, zoodat de rader om de nuchtere vondste lacht. Het is niet somber-mystisch, als ’t starre lachen van een sfinx, ’t is
een wereldwijs glimlachje, als van een, die de nietigheden der aardsche
dingen heeft erkend, en er nu op neerziet, als een vader op een jokkend
kind. En ik voelde die óp-stormende begeerigheid in mij branden, om dit
wondere ding van schoon te bezitten, met schrijnenden, scherpen angst
van binnen, dat het mij ontgaan zou, zooals ik, jaren geleden, in China
had gebrand van verlangen naar een maanlicht-blanke godin Kwan Yin. Ik stotterde den ouden inlander wat tegen van hoeveel? en of ik dit zoo
fijne beeldje nu ook koopen kon. En schrikte, kón ’t niet gelooven, toen
hij slechts enkele guldens vroeg. Hoe kon die vreemde, bruine man dit
kostbaar ding nu willen afstáán, dat dágen werk gekost had, in een stage
spanning van zijn ziel? Of gaf hij er zooveel niet om, dit schoone beeld
te missen, omdat hij tóch de essentieele schoonheid, waaruit hij het
weerkaatst had, zéér veilig omdroeg in zijn ziel? Ik zag hem aan in spanning, wilde dóórdringen in zijn vreemde innerlijk
van mysterieuzen Aziaat, dat ergens achter zijn verbergend lachje moest
geheimen. Maar ik kwam niet verder dan zijn oude, rimpelige gelaat, en
den uiterlijken glans van zijn donkere, Javaansche oogen. Ik haalde enkele rijksdaalders te voorschijn, ik kreeg het beeldje in
mijn handen, in een stuk donker gevlamd doek. Het leek zoo heel gewoon
maar, een blanda, die van een ouden inlander iets koopt. Hij zeide
„banjak trimakassi”[34], en streek de blinkende ringits naar zich toe,
met zijn bruine knokkige vingers, en scheen ’t ganschelijk niet te
beseffen, wat een kostelijk geschenk mijn leven van hem kreeg. [34] Wèl bedankt! Toen zijn wij later heel gewoon weer heengegaan, na wat centen
rondgedeeld te hebben aan een troepje naakte kinderen, dat nieuwsgierig
om ons heen gekomen was. En toen wij een eind weg waren, en ik nog eens
omkeek, zag ik dat de jonge vrouw den doek weer had genomen van haar
moederborst. In de hotsende sadó, waar wij terugreden langs de van roode bloemen
pralende spatodea-boomen, dacht ik om den simpelen kunstenaar, die daar
zoo gansch eenvoudig woonde in een bamboe-hut onder de palmen, en de
grootheid van zijn eigen kunst niet weet. Zóó als in ’t wondere land van
China leeft in ’t eeuwig groene Indië de kunstenaar ongeweten, zonder
glorie, als een gansch gewone werkman, in wien Schoonheid woont
onbewust. Hij maakte de mooie dingen argeloos en vanzelve, en voelt zijn
eigen begenadigd groot-zijn niet. Is dan alles in ’t Oosten zuiverder en reiner dan ’t Westersche leven,
waar ik, bleeke blanda, mij ééns superieur in dacht? En met een vage schaamte groette ik de kleurige, gracieuze menschen,
die lichtelijk het hoofd bogen waar wij kwamen, die donkere, bronzen
Soendaneezen, wier zachte, rhythmische gang gaat als op wiegingen van
melodische muziek.... [Illustratie]




EEN BEZOEK BIJ DEN SULTAN VAN LINGA. Op de receptie van den resident van Riouw had ik hem voor ’t eerst
gezien. Een klein, mager mannetje, spichtig, van over de veertig jaar, met een
pseudo-westersch air, in smoking, met verlakte schoenen. Alleen de
zilveren bloemhouder in zijn knoopsgat, schitterend van diamanten, met
een veel te groote, witte orchidee er in, was iets bizonders aan hem, en
een lage, kleine kolbak, als van onze artillerieofficieren, waarop een
ster stralende van brillanten, met een kolossalen steen in ’t midden,
die een fortuin waard was. Behalve deze twee ornamenten, een beetje
parvenu-achtig doende op het zwart lakensche europeesche costuum, was er
niets aan hem, dat aan een oosterschen vorst deed denken, en zonder deze
had hij ook een welgestelde indo kunnen zijn. „De sultan van Linga!” zeide een controleur tegen mij, „die op Penjingat
woont, het eiland hier over Tandjong-Pinang.”

En ik dacht opeens aan al de wondere pracht, vroeger op Java gezien bij
regenten, ik, die de laatste vijf jaren door Europa gezworven had met
telkens dat hongerende heimwee naar het oostersche mooi, ik dacht aan
melancholieke gamӗlans, droomerig in den nacht, aan fonkel-oogige
ronggèngs[35], zacht tandakkend op wiegenden cadans, zwevende als
bevende zielen, aan vage wájang-schaduwen met weifelende contoeren in
het manelicht. Een groot verlangen welde in mij op om die pracht weêr te
zien.... [35] Dansmeisjes. Ik liet mij aan den sultan voorstellen en raakte al gauw met Zijne
Hoogheid in gesprek. In mijn enthoesiasme van eindelijk weer met een
oostersch vorst te spreken, met het vooruitzicht, weer eens echt mooie,
oostersche dingen te zien, vertelde ik hem van mijn bewondering voor de
gamӗlan, voor de wájang, voor den dans der ronggèngs. Zijn bruin,
indolent gezicht lachte ietwat slapjes, alsof hij er niet veel van
geloofde, van een Westerling, die mooi zou vinden de pracht van het
Oosten. Hij had geen gamӗlan, zeide hij, en ook geen wájang, daar moest
je voor op Java zijn, en hij was een volbloed Maleier, maar als ik zijn
paleis wilde zien, en zijn „bangsáwan”[36], en zijn ballet, dan zou ik
hem welkom zijn, wánneer ik maar komen wilde. Morgenavond bijvoorbeeld,
dan was hij vrij. En ik ging van de stijve residents-receptie naar huis
met het idee van iets heel superieurs, een evenement voor den volgenden
dag.... [36] Maleische komedie. Om half zeven, toen het donker al dóór kwam duisteren, was ik aan de
pier van Tandjong-Pinang, waar de groote zeilsloep van den sultan mij
wachtte. En de overtocht naar ’t eiland Penjingat, over een kalme,
vlakke zee, met weifelende berg-lijnen in de verte, en altijd donkerder
wordende schaduwen, met den hemel in ’t Westen in rossen gloed van
aangestoken branden in gambir-tuinen, was als de inleiding tot de pracht
van een oostersch sprookje. Wat was alles stil en plechtig op zee! Achter in de sloep speelde een
matroos op een „soeling”[37] een droomerige, mineure melodie.... [37] Inlandsche fluit. Toen ik de pier opklom bij Penjingat dacht ik: „nu gaat het komen....”

Nog een klein eind wandelen en wij stonden voor den ingang van het
paleis. Een buigen, wat beleefdheidsfrasen tegen den ontvangenden sultan
en een paar rijksgrooten, en ik sloeg de oogen op, pracht-verwachtend. Welk een ontgoocheling! Ik stond in een groote, ruime voorhal, een soort galerij, aan drie
kanten open, waarin opeen was gehoopt al de affreuze luxe van modern
Europeeschen wansmaak, zonder één schijntje van kunst. Het
„furniture-department” van John Little en Robinson in Singapore had dit
alles geleverd, in roekeloozen overdaad, zonder éénigen stijl. Moderne
fantazie-stoeltjes, met fluweel en trijp, portières, tafelkleedjes,
afschuwelijke imitatie-moorsche beelden op voetstukken, terra-cotta,
schrikkelijk leelijke vazen, mora-standaardjes, muurborden met engeltjes
en feeën, portretten in pluche-lijsten, hoorns van overvloed met
bloemen. Affreus, heidensch, een nachtmerrie voor een fijnvoelenden
kunstenaar, zóó was mijn eerste indruk van dit „paleis”. De sultan dien
ik nu, in zijn eigen huis, in schilderachtige oostersche dracht had
verwacht, was in een geruit engelsch colbertje met gele schoenen, hoogen
boord en rood dasje, tiré à quatre épingles, maar géénszins orientaal. Hij had bovendien, om te ontvangen, een indische nonna bij zich, die „de
honneurs waarnam”. De inlandsche bedienden, die hier en daar stonden,
waren óók al op zijn Europeesch uitgedost, met korte kniebroek, zwarte
kuit-kousen en lage schoentjes, in liverei met goudgalon. En nu begon iets pijnlijks, dat ik niet licht zal vergeten. De sultan
scheen trotsch te zijn op zijn Europeesche inrichting. Ik moest het toch
vooral héélemaal zien, zijn paleis. En nu ging het van de eene groote
zaal naar de andere, als door een magazijn van Hoynck of Fortmann, maar
nóg erger, want hier en daar waren meubelen Empire, en Louis Quinze, en
zelfs midden-eeuwsche, die apart misschien mooi zouden gedaan hebben, in
wanorde door elkaar gezet. Aan de muren monsterachtige platen en
schilderijen, rekjes met leelijke snuisterijen, hondjes, poesjes,
kaboutertjes van steen, in alle denkbare nuances. Uit beleefdheid moest
ik tusschenbeide wel uitroepen: „bagoes! bagoes sekali!”[38], maar ik
voelde dat het mij slecht afging, en telkens antwoordde de sultan met
een glimlach, die mij totnutoe een raadsel is gebleven. Was het
genoegdoening en trots over al zijn moois? Of was het fijn gesavoureerde
minachting voor den smaak van den dommen Westerling? Alle Oosterlingen
hebben zoo’n glimlach, die voor de oningewijde Europeanen een
ondoordringbaar mysterie blijft. [38] Mooi! héél mooi! In een receptie-zaal prijkten twee groote portretten in lijst van de
Koningin en Prins Hendrik, met eigenhandig-geschreven opdracht, die de
sultan ons, alweer vreemd glimlachend, toonde. Later vertelde de nonna van de „honneurs” mij er de geschiedenis van. De
sultan had als huwelijks-geschenk een prachtig cadeau aan Hare Majesteit
gezonden, een te Penjingat geheel van inlandsch werk vervaardigd
rozenstruikje, de stam van goud, de blâren van zilver, vol edelsteenen
schitterend daartusschen, een vorstelijk geschenk, dat duizenden en
duizenden had gekost.--In plaats van de verwachte en gehoopte
Bintang[39] kwamen deze portretten als tegen-geschenk, die meer een
cadeau leken voor een stationschef of trouwen kamerdienaar, dan voor een
oosterschen sultan. [39] Ridderorde. Ik voelde mij benauwd worden in al dien parvenu-rijkdom van
wanstaltigheden. Ik zag nu, tot overmaat van ramp, óók nog veel vergulde
spiegels aan de muren, met dikke lustres voor kaarsen. De recipieerende
indische dame vertelde mij, hoe de sultan geregeld bezocht werd door
agenten van groote firma’s in Singapore, die hem overhaalden weêr nieuwe
meubels te koopen, waarmede het paleis dan werd opgevuld, dat op een
groot meubelmagazijn begint te lijken. Zijne Hoogheid kocht maar aldoor
op nieuw, als een groot kind, dat alles hebben wil wat het maar ziet. Hij heeft automobielen zonder wegen om op te rijden, tientallen fietsen
die staan te roesten, enorme speeldoozen, waar het mechaniek van
stilstaat en die honderden hebben gekost. Hij heeft een half millioen
per jaar te verteren en steekt, naar men mij vertelde althans, zóó diep
in de schulden, dat in een Singapore-blad presenties op hem te koop
zijn geboden. Hij wordt bestolen in zijne huishouding op een
fabelachtige manier en laat zich dit doen met vorstelijke, oostersche
onverschilligheid, omdat het immers véél te veel „soesah” zijn zou, er
een eind aan te maken. Van de groote wereld heeft hij niets gezien dan Singapore en Java,
hoewel zijn fortuin voldoende is om hem, evenals zijn neef den sultan
van Johore, Europa te doen bezoeken. Wat zou hij, met zijn westersche
neigingen en zijn penchant voor vrouwen, niet een Eldorado hebben
gevonden in Parijs! De wijze, waarop zulk een oostersche vorst reist,
doet aan de oostersche sprookjes denken. Toen de sultan een bezoek had gebracht aan den Soesoehoenan van
Djocjacarta, liet deze hooghartige potentaat weten, dat hij wèl een
tegenbezoek wilde brengen, maar dat dit slecht gaan zou, omdat het
Hôtel, waar de Linga-vorst logeerde, niet prinselijk genoeg was
ingericht. De sultan van Linga liet toen voor dat ééne bezoek het deel
van ’t hôtel, waar de gasten zouden komen, op zijn kosten opnieuw
meubileeren. In de ontvangzaal kwamen nieuwe stoelen en sofa’s met gele
zijde,--de officieele galakleur,--en alles werd weelderig ingericht,
voor meer dan drie duizend gulden, enkel voor die ééne visite. Toen den
volgenden dag, na het bezoek, de sultan eenige beeldjes en andere
dingen wilde medenemen die hem waren opgevallen, bleek al het nieuws,
dat hij zelf betaald had, al door de hôtel-houdster geplunderd te zijn. Een Oostersch vorst, die zijn waardigheid bewust is, maakt zich hier
niet zenuwachtig over, en met een „soedah!” zag de sultan er verder maar
van af. Een vreemden indruk moet het gemaakt hebben aan het Djocjasche hof, waar
de Soesoehoenan en al de rijksgrooten in hun superbe inlandsche gewaden
waren gezeten, toen daar die hypermoderne, fin-de-siècle sultan van
Linga binnenkwam.... in een rok, met hoogen boord, en witte das!.... Ook de „bangsáwan” was een teleurstelling, zonder een schijn van mooi. Het tooneel was buiten opgesteld en ik kwam, met den sultan, te zitten
onder een „atap” afdak. Het was niet beter, eerder slechter dan de
gewone „komedie Stamboel” die ik op Java had gezien, en een onbeduidend
stuk werd door slecht geoefende, zesderangs maleische acteurs en
actrices gespeeld. Het éénige waarlijk mooie van deze voorstelling,
buiten in het maanlicht, was het doodstille, eerbiedige publiek. Honderden stille, zwaargesluierde vrouwen in ’t wit kwamen zwijgend, als
in droom aangeschreden, en hurkten neder, bleven roerloos als beelden. Die vrouwen zaten heel vooraan, want de plaats der mannen was áchter,
en overal òm mij zag ik die witte gedaanten, zwijgend, plechtig, het
gelaat geheel bedekt. Alleen nu en dan, tersluiks, werd een tipje
weggeschoven van den sluier, en zag ik een paar schitterende, fonkelende
oogen, als van een loerende kat.... Als intermezzo in het komediestuk traden de ballet-danseressen op van
den sultan, alle favorieten, die hem gewoonlijk óók aan tafel bedienen. De danseressen waren ongracieuze, ietwat logge wezens zonder distinctie,
de meeste nog eer kinderen dan vrouwen. Zij leken dom en onschadelijk,
van een bête, dierlijke sensualiteit, maar toch hebben onder die logge
favorieten dikwijls tragedies plaats. De sultan wees mij er eene, die
hij van kinds af aan had opgevoed en gekoesterd, en die hij een week te
voren juist nog bijtijds op de vingers had getikt toen zij, in zijn
eigen „steamlaunch” nog wel, er van door wilde gaan met haar amant en
met voor 20 mille aan juweelen, die zij van hem ter bewaking had! Zijne
Hoogheid praatte over die vrouwen en kinderen van het ballet, die hem
absoluut toebehooren, evenals slaven uit de oudheid, zooals een
westersch vorst over zijn paarden en honden zou spreken. En het dansen zélf, hoe armzalig, hoe zielig deed het mij aan! Ik voelde
wèl wat die dans had moéten zijn, maar niet wás, een héél zacht
vooruit-zweven van het lichaam, licht voortglijdend op de beenen,
roerloos, statig, met alléén het héél voorzichtig even óp en weer neder
heffen der voeten, waaraan zilveren belletjes rinkelen, die den dans
rhythmisch begeleiden. Zóó schijnt dan dat lichaam, als zonder materie,
vooruit te stuwen op een zachten adem van ziel. In een goed-geoefend,
echt maleisch ballet, als dat in Johore bijvoorbeeld, zal dit
wonder-teêre ook wel te zien zijn. Maar hier was alleen de bedoeling te
zien, en de sultan scheen niet te voelen, welk een indruk het
kunstlooze, leêge gedans op mij moest maken. Midden onder het ballet werden door de lakeien schotels rondgediend, die
ik wel in een europeesch restaurant, maar niet in een oostersch paleis
had verwacht. De bouillon was uitstekend, de kippen-côteletjes met
doperwtjes ook, en de Rijnwijn die er bij werd geschonken, was
voortreffelijk. Maar hoe vreemd dit leek alles, met al die zwijgend
neergehurkte, gesluierde witte vrouwen in het rond, in dat orientale
décor! En diep voelde ik de décadence van zoo’n oer-oud, vorstelijk geslacht
als dat van Linga, ééns machtig-heerschend tot zelfs in Celebes toe, en
langzamerhand ontaard onder den druk van den bleeken Westerling, tot de
alleruiterste degeneratie toe, zoodat zijn laatste afstammeling zich
opdirkt met europeesche jasjes en boordjes, en zich omgeeft met de
wanstaltige producten der europeesche galanterie-industrie. O! Dat zoo’n
indisch potentaat het niet voelt, hoe diep hij zinkt, als hij de kunst
van zijn voorvaderen verlaat, en daarmede de ontzaglijke superioriteit,
die hij er altijd door behoudt boven de burgerlijke westerlingen, die
als caricaturen zijn in een omgeving van oostersche pracht! En welk een
vernedering als zoo’n inlandsche prins, wiens afkomst voor het volk iets
goddelijks heeft, zooals ik wel eens heb zien gebeuren, een controleur
of resident neigend moet ontvangen, aan wiens arm een gewone inlandsche
vrouw uit de kampong hangt, met wie hij gehuwd is! Toen het ballet uit was, zag ik den sultan vragend aan. Maar zijn
vreemde, raadselachtige glimlach lachte mij weer tegen, waarachter hij
zijn ziel ondoorgrondelijk verborg, als achter een lichtend waas. Even was het, later in den avond, alsof er iets moois zou komen, toen
hij mij een paar rijkssieraden liet zien, zwaarden en krissen van goud,
met kostbare edelsteenen van onschatbare waarde. Het waren zwaarden als
uit de Duizend en een Nacht, fonkelend en schitterend, met het vuur van
roode robijnen vlammend óp uit het goud, en het stralend gesterrel van
brillanten, maar die hij zóó maar liet aandragen door gewone bedienden,
om ze in mijn onreine christenhanden te leggen. Hij, de vorstelijke
muzelman, bewees daardoor, dat hij niet eens de veneratie meer in zich
voelde voor de „poesáka’s”[40] zijner voorvaderen. [40] Heilige familie erfstukken. Hij stond zelfs toe dat ik, ofschoon zelf aarzelend toen ik het deed,
bang voor zijn eindelijk uit te barsten toorn, een heilige kris uit de
scheede trok, en met mijn handen van christenhond streek langs het
gevlamde lemmet. Welk een verschil met de vorsten op Java! De sultan van Djocjacarta,
wien een mijner kennissen, een controleur, eens een zeer oude kris ter
bezichtiging stuurde, zond dit heilige wapen terug met een
hoogwaardigheidsbekleeder, die haar droeg op een zijden kussen, onder de
gele „songsong”. De kris was hem namelijk gebleken een zeer oud wapen te
zijn, dat eens aan de vorstelijke familie had toebehoord, en was hem
heilig, van een goddelijke wijding omgeven. Nooit zal een javaansche
prins een heilige kris uit de scheede trekken zonder er een „sembah”
voor gemaakt te hebben, met een teeken van aanbidding der handen boven
het hoofd. Maar zonder éénig gebaar van eerbied liet de sultan van Linga
de heilige rijks-zwaarden en krissen door zijne handen gaan, en
onverschillig stond hij toe, dat ik ze betastte en bekeek. Toen ik afscheid nam van den sultan, trachtte ik nog ééns zijn gelaat
te doorgronden, maar het stereotype glimlachje hield onverbiddelijk
verborgen wat er misschien toch wel mocht omgaan in de ziel van den
would-be westerschen dandy, die tóch iets van den mystieken gloed van
het Oosten had in zijn donkere oogen. Ik wist, achter dit moderne, europeesche galanterie-paleis was nog een
andere, inlandsche woning, een half dorp van huizen en hutten. Op weg
naar de „bangsáwan” waren wij door eene vóórplaats er van gegaan, waarop
aan weêrszijden de deuren uitkwamen van vrouwen-vertrekken. Éven had ik
geruisch gehoord van zijde, geritsel van armbanden en oorbellen, hier en
daar hadden donkere oogen mij bespied toen ik voorbij ging, en had ik
pailletten zien schitteren van bayadère-gewaden.... Ik wist óók, dat in dit oostersche dorp nog het mysterie broeide van
middeneeuwsche tyrannie en willekeur, hoe hier een menschenleven was als
niets, en hoe, ondanks de nabijheid van het westersche bestuur op
Tadjong-Pinang, hier op Penjingat nog tragedies werden afgespeeld
bloedig als die van Blauwbaard uit de sprookjes van Grimm. Het wàs er
dus wel, het verschrikkelijke oostersche geheim, en achter het geruite
colbertje en ’t hooge boordje loerden de vlammende, ongebreidelde
passies van den vurigen, somberen Aziaat.... En toen ik weer wègvoer over de zee, terug naar mijn veilige huis aan
anderen oever, gewiegd op den rustigen maatslag der bruine,
zacht-neuriënde roeiers, ging áldoor de gedachte in mij om: „Is dit
westersche, would-be europeesche nu wel het eigenlijke, innige wezen van
dezen vreemden sultan van Linga, òf dient dit alles slechts om te
verbergen voor den verachten „blanda”[41] het mysterie van zijn diepste,
oostersche ziel? En zwijmelt hij nu op het oogenblik misschien niet weg,
in dat andere, oostersche paleis, in de armen van de allerschoonste,
donkergebronsde, goud-oogige favoriete--die mijne onheilige blikken niet
mochten aanschouwen,--de ééne, allergoddelijkste uit den heiligen harem
van liefde, door géén westersch oog ontheiligd, waar altijd door zijn
ziel van droomt, terwijl zijn lippen leegjes lachen tegen den bleeken
Europeër, wiens enkele adem al ontwijdt?... [41] Hollander. _Riouw, Januari 1904._

[Illustratie]




EEN INDISCHE FAUST. In een jinrickisha, een japansch wagentje op twee wielen, getrokken door
een naakten, kaneel-gelen, zweetenden chinees, rennende door de
eindeloos lange North-Bridge Road, met overal aanschietend en weer
wèg-duizelend de lantaarnlichtjes van andere wagentjes, over den
donker-rooden zandgrond, met aan weerszijden kobaltblauwe chineesche
huizen vol rood en goud, in een oostersch geschreeuw van stemmen, door
een roezemoezende herrie van chineezen, klinganeezen, tamils,
hindoestanners en arabieren, zóó ging ik, verbijsterd en het zélf niet
geloovend, naar eene opvoering van „Faust” in Singapore. Ik moest dat toch absoluut eens gaan zien, hadden ze gezegd, dien
maleischen en soendaneeschen komedie- en operatroep, de „Indra-Zanzibar
Royal Theatrical Company of Singapore”. De laatste dagen was ’t succes
al aan het tanen, maar nog kort te voren was deze komedie de rage
geweest van Singapore, waar de jeunesse dorée elkaar rendez-vouz gaf
als in de parijsche opera, en waar zelfs de gouverneur was heen geweest
met den russischen admiraal Alexeïew, op zijn doortocht naar
Port-Arthur. Het was een even groote sensatie als in Parijs de eerste
Cake-Walk, dat maleische acteurs en actrices hun inlandsche coupletten
zongen op de wijsjes van Daisy Bell en the Honeysuckle and the Bee, en
elken avond was het komedie-gebouw stikvol ontaarde westerlingen, die
van dit mélange van indisch en europeesch tooneel kwamen genieten. Maar het was niet bij liedjes gebleven en bij stukken uit de Duizend en
één Nacht. Na „Aladdin en de Wonderlamp” werden „Othello”, en „Hamlet”,
en zelfs „Faust” gespeeld door maleische en soendaneesche
tooneelsterren. En ik vond dit enkele feit al zóó oostersch-fabelachtig,
dat ik er expres met de chineesche boot van Riouw voor overkwam om mij
te overtuigen, dat ik het niet enkel in een droom gehoord had. Een oogenblik, vóórtvliegende over den rooden weg met de blauwe huizen,
aarzelde ik nog. Ik vóórgevoelde pijn en akeligheid. Waarom niet liever
den avond dóór blijven rennen in dit lichte, veerende wagentje, door die
oostersche pracht hier, waar het rood en het goud úitschitteren van
chineesche winkels, dán straks door de chineesche wijken van Sago-street
en Tringannu-street en Banda-street, waar de thee-huizen zijn met hun
open galerijen vol feestende lichten, met vrouwen in blauwe en roze
zijden gewaden, die gitaren tokkelen en luiten, en dan eindigen in een
chineesche wájang, en mij dronken kijken aan sublieme kleuren? Maar vóór ik het wist zette de hijgende jinrickishapuller mij neer voor
het komediegebouw. In Godsnaam dan maar! Eerst een wijde, vieze gang door, toén een kaartje nemen aan een
loketje, waar een gluiperige tronie achter loerde, en door een houten
deurtje kwam ik in een theatertent, lijkende op de kermisspellen van
Spriet of Basch, vroeger op de kermis. Donker, druilerig licht van gebrekkig brandende gasballons en een walm
van slechte tabak, met weeë, niet te definieeren oostersche geuren
vermengd. De achterste rijen banken en de galerij waren geheel bezet,
door een mengelmoes van alle aziatische rassen, vooral klingaleezen en
arabieren, met donkerbruine gezichten, tot op zwart af. De voorste
rijen, de dure, waarvan de banken met rood katoen waren overtrokken,
waren leeg. Ik was de eenige Europeaan in deze „stalles” dien avond. Zoo om me heen kijkende leek het een benauwde droom. Faust!.... daarbij
denk je aan roode loges met blanke, juweel-omfonkelde vrouwen en
gerokte heeren, een zaal, schitterend van licht, van slepende,
liefde-zware muziek, van klinkende koren en wiege-wuivend ballet. En nu,
hier, dat schunnige, kermisachtige zaaltje met vuile, houten banken, en
dat smerig-gekleede, inlandsche schorriemorrie, sirih-kauwend,
tabak-spuwend, katjang-etend, wachtend op dat wondere, altijd nieuwe
mysterie van de Liefde, in „Faust” verklankt! Maar toen het scherm was opgegaan werd de benauwing nog drukkender, en
het plat-leelijke werd tot een ontzetting. Stel u voor: Faust als een gevaarlijken, gluiperigen Indo--de „held” van
den troep--bruin, op zwart af, in een paardrijderspakje, met een moderne
sabel om, „Felantain” (Valentijn) gekleed als een slangenmensch en een
musketier door elkaar, Mefisto als een pikzwarten schoorsteenveger, een
boeman, en „Siti Merhaji” (Margaretha), als een dikke, logge,
Soendaneesche meid met rooden sirihmond en een scherp, krijschend
blêr-geluid, dat de fijnste vezeltjes van binnen in je van pijn doet
trillen. En dat alles, niet als parodie of klucht bedoeld, maar als
heilige ernst, te goeder trouw, als opera, met pathos en gejammer! Maar het comble was de muziek. De maleische woorden werden gezongen op
bekende europeesche wijsjes, van de „Cake-Walk”, van „Daisy-Bell”, van
„Fischerin du kleine” en „En revenant de la Revue”. En dán, opeens, totaal „er uit”, en nog steeds niets met Faust gemeen
hebbend, maar héél apart, en mooi, om van te wéénen, een paar oude
javaansche liedjes, roerend van eenvoud en innig sentiment. Liedjes van
vóór eeuwen en eeuwen, gezongen in de kampongs en dessa’s, door minnaars
voor hun lief, door moeders voor hun kinderen, liedjes, waarin de
droomerige javaansche volksziel lacht en schreit. En ’t was merkwaardig, hoe dan tegelijk het orchestje veranderde, een
armzalig zoodje van een stuk of vijf, zes verongelukte Indo’s, een piano
bespelend, een paar violen, een bas en een valsche clarinet. Díe muziek
kenden zij, díe muziek voelden zij verwant aan hun eigen omnachte,
altijd maar heel vaag bewuste ziel. De violen klaagden wonderlijk, en er
was er één bij die, ongeweten, nu en dan sublieme dingen streek,
trillende van gevoel. O! Hier wás dan toch het mooie, wel niet van
„Faust”, maar tóch het mooie, en de avond was dus niet verloren. Als je nu de oogen dicht deed en niet zag, enkel luisterde, was je in de
sfeer van het heel echte mooi. Maar het prachtigste van alles moest nog komen. Na de europeesche
liedjes en de javaansche wijzen, begon een instrument achter de schermen
te spelen, met een geluid als van harmonium. Die muziek zal ik niet
licht vergeten. Zij was van oer-oude tijden, van de hindoes, vertelde
een der violisten mij; hoe zij precies heette wist niemand, maar
iedereen kende ze en alle acteurs wisten de liederen, die zij
begeleidde. En onder het weeklagen van de leelijke, zwarte Margaretha
klonk de muziek, langzaam voortzwevend, in allerlei vreemde figuren, als
een trage, mineure fuga van een hindoeschen Bach, zoo tragisch als ik in
den werkelijken „Faust” van Gounod nooit iets heb gehoord. Het leek mij
muziek van meer dan duizend jaar geleden, toen de volksziel zélf nog
bijna muziek was, in haar primitieven eenvoud, en daar in dat miserabele
zaaltje, met dat schunnige zoodje komedianten in acrobaten- en
carnavalspakjes, ruischte het geluid op van de hooge, gruwzaam naakte
tragiek van leven en dood en eeuwigheid. De man aan het orgel, achter de
schermen, was niet te zien, maar ik voelde zijn ziel in die mystieke
muziek. Maar dán opeens, midden in dien toover, onverwacht weer een dolle
ópsprong van de piano, en de valsche fausset van Siti Merhaji begon weer
een mop te zingen uit de „Country Girl” en „San Toy”. De toeschouwers vonden het allemaal prachtig, en luisterden in gespannen
aandacht. Ze hadden vreeselijk te doen met Margaretha, die onder al
haar emoties den sirihpruim nog vast achter de kiezen hield, en
tusschenbeide behoorlijk op den grond spuwde. Faust, mager en knokig in
zijn circuspakje met veel pailletten en glimmende knoopen, die
erbarmelijk door zijn neus zong, vonden zij een ontzagwekkenden
indischen Don Juan, en de opkomende vrouwen en meisjes van de koren
waren Hoeri’s uit het paradijs. De meeste waren dan ook werkelijk
„bagoes”[42] en „manis”[43] en er waren er bij, die de fijne huidskleur
hadden, welke de inlander „itam manis” noemt. Een dikke chinees, zijn
vingers vol brillantringen, zat knipoogjes te geven aan een der
soldaten-vrouwen uit het koor, en een jonge arabier, in een geel-zijden
kaftan, keek met zijn zwarte, fonkelende oogen ál maar naar Siti
Merhaji, als een wild beest naar zijn prooi. [42] Mooi. [43] Zoet, lief. Alles eigenlijk hetzelfde als bij een opera in Holland, maar de blanke
sopraan is nu een zwarte Preangermeid, en de gerokte gentleman een
chinees of een arabier. Aardig was het, eens goed rond te zien naar de gezichten in de zaal. Over de balustrade van de galerij boven hingen twee kleine chineesche
meisjes, prachttypen die de vermenging van een chineeschen vader geeft
met een maleische moeder, met transparante, ivoorgele gezichtjes, als
van heel oud porselein, en een heel zacht, rood blosje er over, zoo teêr
als wel op herfstvruchten ligt. Haar zwarte oogjes, klein en scheef,
schitterden daarin als muisjesoogen doen. Papa-chinees had een
sequah-hoed op voor deze gelegenheid, en mama had een kostbare sarong
aan. Zóó was dit oostersche huishoudentje óók eens „uit”, om de „Faust”
te zien. Ik was blij toen Siti Merhaji eindelijk ten hemel was gevaren en Faust,
zooals dit hier gebeurde, door Mefisto in het vuur was gesmeten, want de
geheele uitvoering, met al die donkere menschen op het tooneel, die
weenende javaansche volkswijzen en die grandioze oude hindoe-muziek, met
die banale, westersche tingel-tangel-deunen daartusschen, was eigenlijk
één lange pijniging. En door een wonderlijk toeval was ’t precies een
jaar geleden dat ik voor ’t laatst in Europa „Faust” hoorde, in Nizza,
met Sigrid Arnoldson als Marguérite. Ik kon ’t niet helpen, maar zelfs
in ’t grandioze rood-blauw-en-gouden Singapore, met al zijn oostersche
grandeur, kwam weer het schrijnende heimwee in mij op naar Europa, waar
zooveel minder pracht is en zooveel minder wijsheid, maar waar een
westerling nu eenmaal thuishoort, omdat hij er geboren is. En toen ik in mijn jinrickisha, met een glimmenden Aziaat er voor, weer
door de roode straten rende, door klingaleezen en hindoes en chineezen
heen, vond ik me tòch zielig, als ik dacht aan het thuiskomen in Parijs
b. v., uit de opera, tusschen de raampjes van een fiacre, door de van
heerlijk europeesch leven wriemelende boulevards, waar het toch niet
half zoo mooi is als in die prachtstad van oostersche kleuren, die
Singapore heet.