Entomologische berichten
Subscriptions and claims should be sent to: Administration Netherlands Entomological Society, Plantage Midden¬ laan 64, 1018 DH Amsterdam, The Netherlands. Subscription price: Dfl. 220. per year. Correspondence about exchange of publications should be sent to: Librarian Netherlands Entomological Society, Plantage Middenlaan 64, 1018 DH Amsterdam, The Netherlands. Omslag: Gonatopus sepsoides (Hymenoptera: Dryinidae), tekening Jeroen de Rond. Zie Ent. Ber. 49(1): 18. Druk: Grafisch bedrijf Ponsen & Looijen b.v., Wageningen Lay-out: Ingeborg Leeftink. De onderbemonstering van de Nederlandse loopkeverfauna (Coleoptera: Carabidae) Th. Heijerman, C. J. H. Boon & K. Alders HEIJERMAN, TH., C. J. H. BOOIJ & K. ALDERS, 1989. THE UNDERSAMPLED STATE OF THE DUTCH CARABID FAUNA (COLEOPTERA: CARABIDAE). ENT. BER, AMST 49 (lî): 161467. Abstract. To develop and to test criteria for undersampling in carabid mapping projects, an inventory was made of nine underworked grids in the province of Brabant. Using only a limited number of pitfall series combined with sampling by hand, at least 60 species were collected in each grid. In grids that were more intensively sampled, using about 20 pitfall series, more than 100 species were coEected, The results indicate that the knowledge of carabid species distribution is still very fragmentary. The usefulness of mapping data on a 10 X 10 km2 scale is discussed. Tfa, Heijerman, Laboratorium voor Entomologie, Postbus 8031, 6700 EH Wageningen, C. J. H. Booij, Instituut voor Planteziektenkundig Onderzoek, Postbus 9060, 6700 GW Wageningen. K. Alders, Instituut voor Taxoeomische Zoölogie, afd. entomologie, Plantage Middenlaan 64, 1018 DH Amsterdam. Inleiding Het inventariseren van onderbemonsterde uurhokken op insekten ten behoeve van karte¬ ring kan een waardevolle bijdrage leveren aan onze kennis van de verspreiding van bepaalde soorten. Desondanks lijkt het erop dat veel entomologen dit tot doel op zichzelf hebben verheven, zonder zich bezig te houden met de vraag naar wat de gegevens opleveren. Zijn de schaal waarop geïnventariseerd wordt, en de volledigheid van de inventarisatie, dusdanig dat de gegevens bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden ten behoeve van natuurbeheer of eco geografisch onderzoek? Reeds eerder gingen wij in op de onvolledig¬ heid en vertekening van veel verspreidings kaarten (Heijerman & Booij, 1985). Onder bemonstering en selectieve bemonstering van bepaalde milieutypen of terreinen geven een scheef beeld van wat er werkelijk aanwezig is in een bepaald gebied. Dat onze kennis van de verspreiding van loopkevers nog erg fragmen¬ tarisch is, blijkt opnieuw uit de hieronder ge¬ presenteerde gegevens. De leemtes in onze ken¬ nis zullen in hoge mate beperkend blijken te zijn voor de bruikbaarheid van karteringsgege vens. Op grond van een globale inventarisatie van een aantal onderbemonsterde EIS-hokken (10 X 10 km2) in het betrekkelijk weinig gevari¬ eerde Friese laedschap, hebben we, voor de Nederlandse situatie, een tweetal onderbemon Fig. 1. Ligging van de bemonsterde EIS-hokken. De nummers komen overeen met die in tabel 1. 162 Ent. Ber., Amst. 49 (1989) (/) Q tr O O LU tr < I z < < 1000 900 800 700 600 500 400 300 200 100 O 1 23456789 10 SOORT RANGNUMMER Fig. 2. Verdeling van het aantal records over de Nederlandse loopkeversoorten. Op de X-as zijn de soorten gerangschikt naar afnemend aantal records in de loopkeveratlas (Turin et al., 1977). sterings-criteria voor de loopkeverfauna gefor¬ muleerd (Heijerman & Booij, 1985). Het eerste criterium stelde dat hokken waaruit minder dan vijftig soorten bekend zijn, als onvol¬ doende geïnventariseerd dienen te worden be¬ schouwd. Volgens het tweede criterium moe¬ ten in ieder geval de meest algemene soorten van Nederland zijn aangetroffen. We hebben een vergelijkbaar bemonste ringsprogramma uitgevoerd in een aantal hok¬ ken in Noord-Brabant, om te toetsen of deze criteria inderdaad enige algemene geldigheid hebben. Daarnaast hebben we onderzocht hoeveel soorten loopkevers zeer intensieve bemonsteringsacties kunnen opleveren. Methode Op basis van de loopkeveratlas (Turin et al, 1977) zijn in Noord-Brabant negen hokken geselecteerd waaruit vrijwel geen loopkeverge gevens bekend waren (fig. 1). In zeven van deze hokken werden, in uiteenlopende habitats vijf series van vijf vangpotten geplaatst. Bovendien werden in elk hok handvangsten gedaan. De twee overige hokken (hok 1, Batenburg en hok 9, Mariaveen) werden zeer intensief bemon¬ sterd met een groter aantal vangseries (resp. 22 en 26 series), terwijl ook op vele plaatsen hand¬ vangsten werden gedaan. Tabel 1 geeft onder¬ meer voor elk hok het aantal vangseries, het aantal soorten dat reeds bekend was uit de atlas en de vangresultaten. We zullen tevens een aantal gegevens gebruiken van twee inten¬ sieve bemonsteringen uitgevoerd resp. in een hok van de Amsterdamse Waterleiding Dui¬ nen (1978, 22 jaarseries) en een hok van de Hoge Veluwe (1984, 17 jaarseries). De vangseries in hok 1 en 7 hebben in de periode van eind april tot begin oktober van Ent. Ber., Amst. 49 (1989) 163 1985 in het veld gestaan, die in de hokken 2 1/ m 6 slechts gedurende de maand mei van dat jaar, en die in de hokken 8 en 9 gedurende het tweede halfjaar van 1987, van eind juni tot half oktober. Alle vangpotten hadden een doorsnede van 12 cm, waren voorzien van formol (4%) en tegen inregenen en inwaaien van bladeren e.d., afgedekt met dekplaatjes. De intensiteit waarmee hand vangsten zijn gedaan ie de verschillende hokken is niet goed te kwantificeren. Voor ons betoog is dit echter ook minder relevant. De onderbemonstermgs-criteria Uit tabel 1 blijkt dat bij een bemonstering met vijf series bodem vallen, aangevuld met hand vangsten, tenminste zestig soorten verzameld werden. Het onderbemonsterings-criterium van vijftig soorten, gebaseerd op de bevindin¬ gen in Friesland, is dus zeker niet te hoog gesteld. De keuze van vijftig soorten blijft enigszins arbitrair, maar kan zeker gehanteerd worden als een minimum, conditie. Het tweede criterium, dat we het „vulgaris eriterium” zullen noemen, hanteren we hier in een iets aangepaste vorm. Van eurytope soor¬ ten die in Nederland niet aan de rand van hun areaal leven, kan men verwachten dat ze in ieder hok wel zullen voorkomen. Voor vogels bijvoorbeeld is de spreeuw ( Sïurnus vulgaris) zo’n soort. Uit de vogelatlas (Teixeira, 1979) blijkt inderdaad dat deze soort in 96% van de (5X5 km2) hokken broedend is aangetroffen. Als het verspreidingskaartje van de spreeuw grote hiaten had vertoond, zou men dit direct aan een gebrekkige inventarisatie hebben toe¬ geschreven. Uit fig. 2 kan men aflezen wat de talrijke loopkeversoorten van Nederland zijn. Per soort is namelijk het aantal records, volgens de loopkeveratlas, uitgezet op de Y-as, terwijl de soorten op de X-as gerangschikt zijn in volg¬ orde van afnemend aantal records. Pterosti chus melanarius lUiger (= P. vulgaris Linnae¬ us) blijkt volgens dit criterium de meest talrijke soort van Nederland. P melanarius is tevens een soort die niet aan bepaalde biotooptypen is gebonden en dus overal in Nederland te verwachten. Ook bevindt Nederland zich niet aan de rand van het areaal van de soort. Als we alle hokken aangeven waarvan deze soort bekend is (zie fig. 3) ontstaat een patroon dat overeenkomsten vertoont met fig. 4, waar alle hokken zijn aangegeven die niet, volgens het 50-soorten criterium, onderbemonsterd zijn. In de afgelopen j aren hebben we 24 onderbem¬ onsterde hokken geïnventariseerd, en in 23 daarvan werd E melanarius inderdaad aange¬ troffen. Hieruit blijkt dat het 50-soorten crite¬ rium consistent is met het „vulgaris-criterium”. Het Yijkste” hok van Nederland In hok 1, het meest intensief bemonsterde, wer¬ den 137 soorten verzameld. Volgens het EIS bestand van 1988 (124.000 records), zijn er 49 hokken met meer dan 137 gevonden soorten (Turin, pers. med.). Het betreft hier echter ge¬ gevens die vanaf 1850 verzameld zijn! Volgens Turin (pers. med.) liggen Wijlre en Arnhem in Tabel Î . Samenvatting van de vangstresultaten per EIS -hok. Per hok zijn het aantal gevangen soorten en exemplaren (cursief) aaegegeven. De laatste kolom geeft het aantal bekende soorten voor de betreffende hokken volgens de loopkeveratlas (Turin et al., 1977). Hoknr. EIS-coord. Series BodemvaUee Handvangsten Totaal Atlas 22-20 22 109 4292 90 694 137 4986 0 22-19 5 23 138 53 347 60 485 5-8 22-18 5 43 987 44 568 69 1555 0 23-18 5 46 999 26 205 61 1204 0 24-18 5 48 990 54 241 75 1231 5-8 23-19 5 62 528 47 232 88 760 5-8 26-21 13 70 2103 45 135 84 2238 1-2 27-21 5 46 372 43 167 65 539 9-16 27-22 26 83 7486 77 875 lil 8361 0 9 164 Ent. Ber., Amst. 49 (1989) Fig. 3. Verspreiding van Pterostichus melanarius in Ne¬ derland. Gegevens ontleend aan Turin et al. (1977), aan¬ gevuld met eigen waarnemingen. de twee rijkste hokken van Nederland. Het maximum aantal soorten ooit in één decen¬ nium verzameld, is voor Arnhem 160, voor Wijlre 170. In het licht van deze gegevens kan men stellen dat hok 1 als één van de rijkste hokken van Nederland mag worden be¬ schouwd, terwijl vóór de start van dit onder¬ zoek van dit hok nota bene geen enkele soort bekend was! Dit moge illustratief zijn voor het onderbemonsteringsprobleem bij de Neder¬ landse loopkevers. Bemonsterings-intensiteit Gezien het fiet dat nog zeer veel hokken in Nederland onderbemonsterd zijn, is het mis¬ schien zinvol een optimale bemonsterings-stra tegie te bepalen. Hoeveel vangseries moet men bijvoorbeeld plaatsen om binnen redelijk tijds¬ bestek voldoende informatie te verzamelen uit een bepaald hok? Met de gegevens van de intensief bemonsterde hokken is hiervoor een indicatie te verkrijgen. In fig. 5 is op de Y-as cumulatief het aantal gevangen soorten voor Fig. 4. De EIS-hokken van Nederland die niet onderbe¬ monsterd zijn volgens het 50-soorten criterium. Gebaseerd op gegevens uit de databank voor de nieuwe loopkeverat las (Turin, in prep.), bij een tussenstand van 124.000 re¬ cords, aangevuld met eigen waarnemingen. hok 1 (Batenburg) uitgezet, op de X-as het aantal betrokken vangseries. De bovenste lijn in de grafiek geeft de situatie weer waarbij de volgorde van toevoegen van vangseries zoda¬ nig is gekozen dat iedere keer de toename in aantal soorten maximaal is. Met de middelste lijn is het resultaat gegeven als de volgorde van toevoeging willekeurig is. (De lijn geeft in feite het gemiddelde weer van 100 van dergelijke op willekeurige volgorde gebaseerde grafieken.) De onderste lijn tenslotte is het resultaat wan¬ neer de volgorde zodanig wordt gekozen dat de toename iedere keer minimaal is. Uit deze gra¬ fiek kan worden afgeleid dat iemand die de meest ideale plekken binnen het uurhok wist te selecteren, slechts twee vangpotseries nodig zou hebben gehad om meer dan vijftig soorten te verzamelen. Iemand die hetzelfde resultaat zou willen bereiken door de potten op goed geluk neer te zetten, zou vier series nodig heb¬ ben, en als door toeval de meest ongeschikte plekken werden gekozen, dan hadden zelfs ten¬ minste negen series moeten worden ingegra¬ ven. Ook kan men uit deze grafiek aflezen dat Ent. Ber., Amst. 49 (1989) 165 AANTAL SOORTEN AANTAL VANGSERIES Fig. 5-8. Cumulatief aantal soorten uitgezet tegen het aantal vangseries voor vier onderzochte hokken. Bovenste lijn in elke grafiek: beste volgorde; middelste lijn: random volgorde; onderste lijn: slechtste volgorde (voor nadere verklaring: zie tekst). een verzamelaar met grote veldkennis slechts 16 van de 22 series nodig zou hebben gehad om alle gevonden 105 soorten te verzamelen. Het verloop van de bovenste lijn kan goed benaderd worden door de negatief-exponen tiële functie Y = ae_cX, warin Y het cumulatief aantal soorten is, X het aantal vangseries, a het maximum niveau van de functie, en c een con¬ stante die een maat is voor de snelheid waar¬ mee niveau a bereikt wordt. Als we a bereke¬ nen voor de bovenste lijn van fig. 5, vinden we a = 113. Als we de benadering berekenen op grond van de gegevens van de vijf beste vang¬ series, dan vinden we a = 96, een fout van ongeveer 10% ten opzichte van het werkelijk gevonden maximum. De figuren 6, 7 en 8 laten overeenkomstige grafieken zien voor een drietal andere intensief bemonsterde hokken, respectievelijk van hok 9 (Mariaveen), een hok op de Hoge Veluwe en een hok van de Amsterdamse Waterleiding Duinen. We kunnen uit al deze grafieken con¬ cluderen dat een verzamelaar met een goede veldkennis in alle gevallen slechts twee vangse¬ ries nodig zou hebben gehad om minimaal vijftig soorten te vangen. Een verzamelaar die de vangseries op goed geluk plaatste, had vijf series nodig gehad, en in het ongunstigste geval hadden er elf of meer series moeten worden ingegraven. Wordt voor deze drie hokken het maximaal aantal te vangen soorten berekend, gebruik makend van de vijf beste series, dan vinden we voor a de waarde 80, 87 en 105, bij werkelijke maxima van respectievelijk 83, 76 en 95. Let wel dat het bij dit alles uitsluitend pot vangsten betreft. In alle gevallen bleek dat het aantal soorten door handvangsten met zo’n 25 kon worden vermeerderd. Selectie monsterplekken Uit het bovenstaande blijkt dat het optimale aantal vangseries sterk gekoppeld is aan de veldkennis van de onderzoeker, en dus aan de keuze van de vangplekken. Wat zijn nu de biotopen die men moet selecteren om met een klein aantal vallen zo veel mogelijk soorten te vangen? Op grond van de grafieken van de fig. 166 Ent. Ber., Amst. 49 (1989) Tabel 2. Overzicht van een aantal gevangen zeldzame soorten uit de negen Brabantse hokken. Voor iedere soort is tevens het aantal reeds bekende grids en records volgens de loopkeveratlas (Turin et al., 1977) aangegeven. Soort aant. records atlas 1977 aant. grids atlas 1977 aant. grids Brabant aantal exempl. Amara kulti Fassati 6 2 1 27 Bembidion fluviatile Dejean 16 5 1 1 Agonum ericeti (Panzer) 56 7 1 57 Bembidion octomacuiatum (Goeze) 14 8 2 2 Agonum viridicupreum Goeze 18 8 1 1 Bembidion modesium Fabricius 17 10 1 1 Tachys parvulus (Dejean) 29 11 3 5 Bembidion humerale Sturm 19 12 1 2 Bembidion elongatum Dejean 37 12 1 10 Badister unipustulatus Bonelli 31 17 3 11 Tachys micros Fischer 41 14 1 8 Agonum livens (Gyllenhal) 41 24 1 1 5-8 kan bepaald worden welke plekken de grootste bijdragen hebben geleverd aan het totaal aantal soorten van de betreffende hok¬ ken. Als voorbeeld geven we de drie beste vangplekken van hok 1 (Batenburg) die teza¬ men bijna zeventig soorten opleverden. De eerste van deze drie betrof een plek in de uiter¬ waarden, aan de rand van een weiland en te¬ vens aan de oever van een oude kleiput. De tweede vangserie stond op de grens van een eikenbosje en een roggeakker op droge zand¬ grond, en de derde in een zeer vochtig rietland op klei. In het algemeen blijkt dat men contras¬ terende habitat-typen moet selecteren (nat ver¬ sus droog, dicht versus spaarzaam begroeid etc.). Vanzelfsprekend is het dat men de vallen zoveel mogelijk in grenssituaties plaatst, zodat soorten uit verschillende biotopen met dezelfde vangserie bemonsterd worden. Ook werd weer bevestigd dat ruderale en andere anthropogeen beïnvloede terreinen vaak zeer soortenrijk zijn. Uiteraard worden bij dergelijke inventarisa¬ ties altijd wel min of meer zeldzame soorten gevangen. Tabel 2 geeft een opsomming van een aantal van de meest zeldzame. Voor de bepaling van de zeldzaamheid is gebruik ge¬ maakt van het criterium uit de loopkeveratlas (zie fig. 7 in Turin et al., 1977). Conclusies Gezien onze ervaringen, zowel in Friesland als in Brabant, moeten we concluderen dat onder bemonstering een zeer algemeen verschijnsel is. Dit heeft tot gevolg dat verspreidings-patronen zoals die bijvoorbeeld tot uitdrukking komen in de loopkeveratlas, veelal afbeeldingen zijn van verzamelactiviteit en -intensiteit. Hierdoor is alleen in triviale gevallen een relatie duidelijk tussen het verspreidingspatroon en de oecolo gische preferentie van een bepaalde soort, zoals het feit dat de zoutminnende soort Dyschirius salinus Schaum langs de kust voorkomt. Dat dergelijke relaties vaak niet aanwezig lijken te zijn, ligt zowel aan de grote mate van onderbemonstering als aan de schaal waarop gekarteerd werd, nl. 10 X 10 km2. Op zand op¬ slagplaatsen, die in het Friese kleigebied in bijna elk hok wel voorkomen, is bijvoorbeeld de stenotope, zandminnende soort Omophron limbatum (Fabricius) aan te treffen (zie fig. 4 in Heijerman & Booij, 1985). Ook fig. 9 illustreert dat de schaal van 10 X 10 km2 veel te grof is om een relatie te kunnen vinden tussen de verspreiding van loopkevers en hun oecologische preferenties. In deze fi¬ guur is de gezamenlijke verspreiding gegeven van de vijftien Nederlandse stenotope bossoor¬ ten (Turin & Heijerman, 1988). Het patroon is zeker geen weerspiegeling van het bos-areaal, maar vertoont daarentegen een grote overeen¬ komst met fig. 4, waar de verspeiding van de niet-onderbemonsterde hokken is weergege¬ ven. Om relaties tussen verspreidingspatronen en habitatpreferenties wel aan te tonen zou men Verenigingsnieuws Onder redactie van de secretaris M.J. Sommeijer, Afdeling Sociale Insecten R.U.Ü. Postbus 80.086, 3508 TB Utrecht november 1989 49e HERFSTVERGADERING tevens 117 bijeenkomst van de Sectie Experimentele en Toegepaste Entomologie (SETE) zaterdag 25 november 1989 Het Bestuur wil alle leden van harte uitnodigen deze interessante vergadering bij te wonen. Ook dit jaar is het de Sectie gelukt een aantal bijzondere onderwerpen aan de orde te laten komen. 's Middags duiken we het verre verleden in, 's morgens heeft het traditionele optreden van de Plantenziektenkundige Dienst plaats gemaakt voor een gewaardeerde medespeler uit Wageningen. Plaats (traditiegetrouw): Rijksmuseum voor Natuurlijke Historie, Doezastraat 2 , Leiden. Komt u met de trein via Utrecht dan kunt u het beste uitstappen bij de halte Lammenschans. Vandaar is het via de Lammenschansweg een klein kwartier lopen naar het museum. Komt u met de trein via Haarlem, Schiphol of Den Haag, dan stapt U uit op het hoofdstation. U heeft in dit geval de keus tussen een wandeling van zo'n 20 minuten en een busrit (nrs. 40, 41, 42 en 60) naar de Korevaarstraat . Vlakbij vindt U de Raamsteeg, deze loopt U door (langs de hoofdingang van het museum) tot in de Doezastraat. Agenda : 10 . 30 uur ontvangst met koffie 11.00 uur opening en enkele bestuursmededelingen 11.10 uur P. Grijpma (Dorschkamp, Wageningen) entomologische berichten uit het stedelijk groen en de bosbouw. 12.00 uur lunch 13.30 uur S.C. Willemstein bloembezoek in het Tertiair. 14.30 uur T. Hakbij (Univ. van Amsterdam) entomologie toegepast in de archeologie. DE EERSTE NEDERLANDSE ENTOMOLOGENDAG georganiseerd door SETE, 15 december 1989 te Utrecht. Zie de informatie in Verenigingsnieuws van september 1989. Na opgave, door het overmaken van f.27, 50 voor deelname op postgiro 2515973 t.n.v. M.J. Sommeijer en/of J. van der Blom, SETE, Postbus 80.086, Utrecht, wordt nadere informatie toegestuurd. SUBSIDIE BEIJERINCK POPPINGFONDS Bij dit fonds van de KNAW is voor 1990 een bedrag van fl. 45.000, beschikbaar voor oecologisch veldonderzoek, in de eerste plaats op hydrobiologisch gebied. Aanvragen moeten voor 1 december zijn ingediend. Info:. Drs. P. Leentvaar, secretaris, Oosterdorpsstraat 46, 3871 AD Hoevelaken. WESTDUITSE ENTOMOLOGENBIJEENKOMST De ’’Westdeutscher Entomologentag” wordt gehouden van 25-26 november a.s. in het Löbbecke-Museum und Aquazoo te Düsseldorf. Info.: Dr. Siegfried Löser, Postfach 1120, 4000-Düsseldorf 1. Tel. 0211/899-6151 xxxxi NIEUWE AANWINSTEN VOOR DE BIBLIOTHEEK NR . 145 Actes des colloques Insectes Sociaux, Edités par la section française de l'Union international pour l'Étude des insectes Sociaux. 1, 1983; 5, 1984. British Red Data books. 2, Insects, 1987. D. B. Shirt ed. Denmark, H. A. & M. H. Muma, 1989. A revision of the genus Amblyseius Berlese, 1914 (Acari : Phytoseiidae) . Occ . Pap. Florida State Col¬ lection Arthropods 4. Dugdale, J. S . , 1988. Lepidoptera annotated catalogue, and keys to family-group taxa. Fauna New Zealand 14. Goot, V. S. van der, 1989. Zweefvliegen. Veldgids k. nederl. Natuurh. Veren. 1 = EIS-Meded. 40. Holloway, J. D . , 1989. The Moths of Borneo. 12. Noctuidae, Noctuinae, He liothinae, Hadeninae, Acronictinae, Amphirynae, Agaristinae. Hunt, J. M. Chalmers, 1989. Local lists of Lepidoptera or a bibliographi¬ cal catalogue of local lists and regional accounts of the butterflies and moths of the British Isles. Illustrated guide for identification of Japanese Odonata, 1988. Ishida a . o . , eds. Jamnback, H., 1956. An illustrated key to the blackfly larvae commonly collected in New York State. Ludwig, H. W . , 1989. Tiere unserer Gewässer. Merkmale, Biologie, Lebens¬ raum, Gefährdung. Moths and butterflies of Great Britain and Ireland 7(1), 1989. Hesperii dae Nymphalidae. The Butterflies. A. M. Emmet & J. Heath eds. Naumann, I. D. 1988. Ambositrinae (Insecta: Hymenoptera: Diapriidae ). Fauna New Zealand 15. Nikam, T. B. & V. V. Khole, 1989. Insect spiracular systems. Noyes, J. S . , 1988. Encyrtidae (Insecta: Hymenoptera) . Fauna New Zea¬ land 13. Ooi, P. A. C . , 1988. Insects in Malaysian agriculture. Pesticides and non-target invertebrates, 1989. P. C. Jepson ed. Provisional keys to British plant galls, 1988. F. B. Stubbs ed. Riba, G. & C. Silvy, 1989. Combattre les ravageurs des cultures. Enjeux et perspectives. Rupais, A., 1989. The Aphids (Aphidodea) of Latvia. Schwartz, A. 1989. The butterflies of Hispaniola. Séméria, Y. & L. Berland, 1988. Atlas des Névroptères de France et d ' Europe . Mégaloptères Raphidioptères Névroptères Planipennes Mécoptères . ed . 2 Slug and nettle caterpillars, 1987. The biology, taxonomy and control of the Limocodidae of economic importance on palms in South-east Asia. M. J. W. Cock, H. C. J. Godfray & J.D. Holloway eds. Tetsusaburo Tachikawa, The works of . . ., 1989. Compiled ... to commemo¬ rate his retirement. Vermeulen, J. W. C. & A. L. Spaans, 1987. Feeding ecology of the Javan Pond heron Ardeola speciosa and Cattle Egret Bubulcus ibis in North Sulawesi, Indonesia .... RIN Con tr. Res. Man. nat . Resources 1987 2. Volgin, V. I., 1989. Acarina of the family Cheyletidae of the World. Keys Fauna USSR 101 (vertaling) Wachmann, E . , 1989. Wanzen beobachten kennenlernen. Westrich, P., 1989. Die Wildbienen Baden-Württembergs, 1, Lebensräume, Verhalten, Ökologie und Schutz; 2, Die Gattungen und Arten. Zehn Janhre Rote List gefährdeter Tierarten in der Bundesrepublik Deutschland, 1989. J. Blab & E. Nowak eds. Schriftenreihe Landschaftspflege Naturschutz 29. xxxxii AANBIEDING ENTOMOLOGISCHE BOEKEN Méhely, 1935, Naturgeschichte der Urbienen, 214 pg . , 70 Tf. 50. Chamberlain, 1952, Entomological Nomenclature and Literature, 3e ed. , 141 pg. 5. Erichson, 1848, Bericht über die wissensch. Leistungen im Gebiete der Entomologie, während des Jahres 1847, 113 pg . , 5. Internat. Regeln für die Zoolog. Nomenklatur, 2e ed . , 1970, met aanvulling 1973. 10. Shuttlesworth, 1967, All kinds of bees, 62 pg . , 5. J. P. Thijsse, 1962, De levende natuur, 192 pg . 10. Shipley, 1915, The minor horrors of war, 178 pg., 2e dr . 10. Hagberg, 1946, Carl Linnaeus, 288 pg . 15. Uyldert, 1980, De taal der kruiden, 263 pg . , 10e dr . 10. Richards & Davies, 1978, Imms1 Outlines of Entomology, 6e ed., 254 pg. 10. Schuurmans Stekhoven, 1948, Het liefdeleven in de natuur, 150 pg. 5. v.d. Hoeven, 1952, De vuren spreken (Nw. Guinea), 359 pg . 10. v.d. Vecht, 1928, Andrena, Fauna v. Ned. IV, 144 pg . 15. Wilcke, 1943, De Ned. Pompilidae, 88 pg . 15. Kruseman, 1939, De wonderwereld der Biologie, 363 pg. 15. Joannis, 1928 & 29, Lépidoptères hétérocères du Tonkin, 602 pg., 6 Tf. (geb. in Ann. Soc. Ent. Fr.) 25. Richter, 1943, Einleitung in die Zoologische Nomenklatur, 154 pg. 15. Ferton, 1923, La vie des Abeilles et des Guepes, 376 pg . 40. Fabre, Souvenirs entomologiques , 4e Serie, geb. 15. Fabre, " " , 5e " " 15. Fabre, Nouveaux Souvenirs entomologiques, 3e Serie, geb. 15. Pulawski, 1971, Les Tachyspex Kohl de la région paléarctique occidentale et centrale, 464 pg . 25. Leclercq, 1954, Monographie syst., phylogen . et zoogéograph. des Hym. craboniens, 371 pg . , 84 cartes. 35. Porto voor koper. G. van der Zanden ing . , Jongkindst raat 2, 5645 JV Eindhoven. Tel. 040 11 13 59. xxxxiii VERGADERINGEN VAN DE SECTIE "SNELLEN De vergaderingen van de sectie zullen worden gehouden op: zaterdag 2 december 1989, en zaterdag 31 maart 1990, op de bekende plaats in "Achter de Aula" te Wageningen. De vergaderingen beginnen om 11 uur. Nadere inlichtingen bij de secretaris van de sectie: K. J. Huisman, Plein 7, 3248 BJ Melissant, tel . 08177-14 12. xxxxiv Ent. Ber., Amst. 49 (1989) 167 Fig. 9. Verspreiding van stenotype bossoorten in Neder¬ land. moeten karteren op een schaal die in de grootte-orde is van de landschapselementen zelf. Als het dan nodig zou blijken te zijn hok¬ ken te gebruiken van 1 X 1 km2, zou het aantal hokken in Nederland ruim 40.000 bedragen. Een intensieve bemonstering van deze hokken zou de carabidologen een veelvoud van het werk kosten dat tot nu toe in inventarisatie is geïnvesteerd. Een en ander betekent dat de gegevens zoals die bijvoorbeeld in de huidige atlas worden gepresenteerd, niet gebruikt kunnen worden voor eco-geografische doeleinden. Wel lijkt het mogelijk de gegevens te gebruiken om patro¬ nen te herkennen op een schaal waarop soorts arealen worden weergegeven, maar dan zal men kunnen volstaan met een kartering op basis van veel grotere hokken dan 10X10 km2. Voor projecten op Europese schaal worden hokken gebruikt van 50 X 50 km2, en dit lijkt goed te voldoen. Nederland omvat dan vijftien te inventariseren hokken, en de gegevens die gebruikt zijn voor de ’’oude” atlas zijn in dit geval van ruim voldoende kwaliteit en kwan¬ titeit om Nederland als ’Voldoende geïnventa¬ riseerd” te beschouwen. Bij de samenstelling van de loopkeveratlas is slechts gebruik gemaakt van eenvoudige pre¬ sentie gegevens per soort per hok. Natuurlijk beschikken de verzamelaars die de gegevens geleverd hebben, over meer informatie. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om vangdata, aantallen en gegevens over het habitat. Het zijn juist deze gegevens, die doorgaans niet in atlassen wor¬ den gepresenteerd, die inzicht kunnen geven in de habitatbinding van soorten, hun fenologie etc. Echter, bij de interpretatie van dergelijke gegevens is het wel noodzakelijk te weten hoe representatief deze zijn. Mede op grond van de gegevens van de Nederlandse loopkeveratlas werd bijvoorbeeld door Desender & Turin (1986) een studie verricht naar de voor en achteruitgang van loopkeversoorten. Dergelijk onderzoek is uiteraard zeer gevoelig voor de kwaliteit van de gegevens waarop het is geba¬ seerd. De ’’nieuwe” loopkeveratlas (Turin, in prep.) zal gebaseerd zijn op bijna drie maal zo veel records als de ’’oude”. Toch zullen de ver spreidingskaarten in de ’’nieuwe” atlas ten op¬ zichte van die in de ’’oude”, met name laten zien in welke hokken verzamelaars hun best hebben gedaan zoveel mogelijk soorten te ver¬ zamelen. Vele verzamelaars, waaronder wij¬ zelf, zullen tevreden kunnen bladeren in een atlas die een neerslag is van vele uren nuttige vrijetijdsbesteding. Literatuur Desender, K. & H. Turin, 1986. Overeenkomsten en ver¬ anderingen in de samenstelling van de loopkeverfauna in vier Westeuropese landen (Coleoptera: Carabidae). Nieuwsbrief 17: 23-32. Centraal Bureau EIS, Leiden. Heijerman, TH. & C. J. H. Boon, 1985. De Friese loop¬ keverfauna: Soortenarm of onderbemonsterd?. Ent. Ber., Amst. 45: 183-188. Teixeira, R. M., 1979. Atlas van de Nederlandse broed vogels : 1-431. Vereniging tot behoud van Natuurmonu¬ menten, ’s-Gravenland. Turin, H., J. Haeck & R. Hengeveld, 1977. Atlas of the carabid beetles of The Netherlands. Verb. k. ned. Akad. Wet., Afd. Natuurkunde , [2]68: 1-228. Turin, H. & TH. Heijerman, 1988. Ecological classifica¬ tion of forestdwelling Carabidae (Coleoptera) in The Netherlands. Tijdschr. Ent. 131: 65-71. Geaccepteerd 8. vi. 1989. Sphaeridium marginatum reinstated as a species distinct from S. bipustulatum (Coleoptera: Hydrophilidae) Arno van Berge Henegouwen BERGE HENEGOUWEN, A. L. VAN, 1989. SPHAERIDIUM MARGINATUM REINSTATED AS A SPECIES DISTINCT FROM BIPUSTULATUM (COLEOPTERA: HYDROPHILIDAE). ENT BER„ AMST 49 (11): 168-170. Abstract : Sphaeridium marginatum Fabricius, 1787, is found to be a good species, well separated from S. bipustulatum Fabricius, 1781. Lectotypes are designated for both species. The species are described, illustrated and their distribution is outlined. A key to all Palaearctic species of Sphaeridium is given. Museon, Stadhouderslaan 41, 2517 HV Den Haag. Introduction In 1781 Fabricius described Sphaeridium bi¬ pustulatum. In 1787 he described S. margina¬ tum. From the middle of the last century the synonymy of S. marginatum with S. bipustu¬ latum became widely accepted. While studying the type material of the genus Sphaeridium in the collection of Fabricius, I found that part of the type material of S. marginatum is distinct from S. bipustulatum. The synonymy of the species will be treated in a forthcoming revi¬ sion. Sphaeridium bipustulatum Fabricius, 1781 figs. 1, 4, 5, 9 Sphaeridium bipustulatum Fabricius, 1781:78 Type-material. In the Fabricius collection in the Zoological Museum in Copenhagen there are four specimens under this name of which one is a large specimen of Cercyon obsoletus Gyllenhal, 1808. The remaining three speci¬ mens, two males and one female, agree with the original description of Sphaeridium bipus¬ tulatum by Fabricius. One of the males is here¬ by designated lectotype. It is labelled as fol¬ lows: “Sphaeridium / bipustulatum Fabr. / lectotype male des. / A. L. v. Berge Hene¬ gouwen / 1989”. The remaining male and fe¬ male are paralectotypes. Type-locality: Kiel (Germany). Diagnosis Characterised in both sexes by the distinct rows of larger punctures on the elytron (fig. 9) and the obsolete reticulation on the elytral in¬ terspaces. In the male the relative small tarsal claw (fig. 4), the smooth parameres and in the female the elytral sutural line which is con¬ tinued around the apex of the elytron (fig. 5) are conspicuous. Length 4.4-63 mm. Sphaeridium marginatum Fabricius, 1787 figs. 2, 6 Sphaeridium marginatum Fabricius, 1787: 43 (ex parte) Type-material. There are two female and three male specimens under Sphaeridium margina¬ tum in the Fabricius collection. The three males are conspecific with S. bipustulatum. The females belong to S. marginatum. One of the females is hereby designated lectotype. It is labelled as follows: “Sphaeridium / margina¬ tum Fabr. / lectotype female des. / A. L. v. Berge Henegouwen / 1989”. Type-locality: Sachsen (Germany). Ent. Ber., Amst. 49 (1989) 169 Figs. 1-9. Characters of Sphaeridium species. 1, 4, 5, 9, S. bipustulatum, 2, 6, S. marginatum ; 3, 7, S. scarabaeoides 8, S. lunatum. 1, 3, left lateral margin of pronotum, dorsal view; 2, 4, ultimate segments of left fore-tarsus in male; 5 6 apex of left elytron in female, dorsal view; 7-8, elytra and scuteilum, dorsal; 9, lateral margin and longitudinal rows of punctures of left elytron. (Scale-line = 0.3 mm to figs. 1-6, 1 mm to figs. 7-9.) Diagnosis Characterised in both sexes by the absence or very obsolete, larger elytral punctures and the stronger reticulation on the elytron. In the male the larger tarsal claw (fig. 2), the smooth parameres and in the female the elytral sutural line, which is not continued around the apex of the elytron (fig. 6), are conspicuous. On an average longer than bipustulatum. Length 5.0 6.7 mm. Key to the Palaearctic species of Sphaeridium Fabricius, 1. Pronotal hind angle ca 90° (fig. 1). Side margin of pronotum yellow. Male para¬ meres smooth . 2 — Pronotal hind angle greater than 90° (fig. 3). Side-margin of pronotum yellow or black. Male parameres smooth or striolate . . . . 3 2. Elytral striai punctures distinct (fig. 9), es¬ pecially near the side-margin; elytral sur¬ face with obsolete reticulation or smooth between the punctures. Female: sutural line continued around apex (fig. 5). Male: enlarged fore-tarsal claw relatively small compared with marginatum (figs. 2 and 4) . . . bipustulatum Fabricius — Elytral striai punctures obsolete or absent; elytral surface with distinct reticulation be¬ tween punctures. Female: sutural line not continued around apex (fig. 6). Male: en¬ larged fore-tarsal claw more robust than in bipustulatum (compare figs. 4 and 2) . . . marginatum Fabricius 3. Elytron with distinct striai punctures; ely¬ tral surface smooth between punctures. Pronotum mostly black, or side-margins yellow. Small species. Male parameres striolate . . substriatum F aid ermann — Elytron without larger striai punctures; elytral surface especially towards the apex with obsolete reticulation between punc¬ tures. Pronotum mostly with yellow  in dorsal view not in a straight line, shoulders slightly projecting forwards (fig. 7). Pronotum with either lateral margins or anterolateral margins only, mostly yel¬ low. Meso and metafemora mostly yel¬ low or yellowish red with dark median spot. Male genitalia with acute median lobe ........ scarabaeoides (Linnaeus) — Anterior margins of elytra and scuteilum in dorsal view in a straight line (fig. 8). Pronotum black. Meso and metafemora black. Male genitalia with truncate me¬ dian lobe . lunatum Fabricius 170 Ent. Ber., Amst. 49 (1989) Distribution S. bipustulatum and S. marginatum occur in Europe, Northern Africa, the Near East, the Middle East and North America. S. margina¬ tum is the commonest species in the Palaearc tic region. I have not yet seen enough material to conclude the same for the Nearctic. Acknowledgments I thank Dr. Garth Foster (Ayr, Scotland) for his comments on the text. References Fabricius, J. C, 1781. Species insectorum 1: i-viii, 1-552. Hamburgi et Kilonii. Fabricius, J. C, 1787. Mantissa insectorum 1: i-xx, 1-348. Hafniae. Accepted 23.vi.1989. Ent. Ber., Amst. 49 (1989) 171 Nieuwe literatuur ieüwe literatuur NI iiwf litliatoir V.svAï? pjerafl fmïlitJiiO iili'UC" Niet weli-e sïiiarNiei Brown, P. A., 1989. Keys to the alate Aphis (Homoptera) of northern Europe. Occasio¬ nal Papers on Systematic Entomology 5: 1-29; 42 figs., 1 1 refs. British Museum (Natural His¬ tory), Cromwell Road, London SW7 5BD UK. ISBN 0-565-01110-3. Prijs (gebrocheerd) £ 3,50. Het geslacht Aphis telt een aantal zeer schade¬ lijke soorten. Deze publicatie geeft een tabel tot de ruim honderd soorten van noordelijk Euro¬ pa. Veel soorten zijn variabel en moeilijk te determineren. Twee tabellen geven een soor¬ tenlijst met verwijzing naar de voornaamste literatuur, en een overzicht van de variatie¬ breedte bij ruim twintig soorten. V. S. van der Goot, 1989. Zweefvliegen. KNNV Veldgids 1: 1-52 (tevens EIS Medede¬ ling 40). ISBN 90-5011-030-4, gebrocheerd. Uitgeverij KNNV, te bestellen door overma¬ king van ƒ21, (leden KNNV, jeugdbonden en NEV ƒ 14,-) op postgirorekening 13028 tnv Bureau KNNV, Hoogwoud. Als eerste in de nieuwe reeks Veldgidsen van de KNNV verscheen deze inleiding tot de studie van de zweefvliegen. De biologie, fenologie en de verspreiding in Nederland worden kort be¬ sproken en 112 representatieve en gewone soorten worden in kleur afgebeeld. Insect pheromones in plant protection, 1989. A. R. JuTSUM & R. F. S. Gordon eds. pag. xvi, 369, species index 9, subject index 17 kolom¬ men. J. Wiley & Sons, Chichester, New York etc. ISBN 0-471-92019-3. Prijs (gebonden) £ 42,50. Na een hoofdstuk van de editors, over het belang van feromonen voor insekten en hun rol bij plaagbestrijding, volgt in dit sterk prak¬ tijkgerichte boek één hoofdstuk over feromo¬ nen en gedrag, drie over de evaluatie en het gebruik van gedrag-beïnvloedende feromonen, vijf over produktie, formulatie en toepassing van feromonen en tenslotte vier over commer¬ ciële toepassingen en verwachte toekomstige ontwikkelingen. D. Logemann & E. F. Schoorl, 1989, Verbindingswegen voor plant en dier. Reeks Natuur en Milieu 23: 1-76; illustr., ca 70 refs., index 4 kolommen. Uitgave van de Stichting Natuur en Milieu, Utrecht, en het Instituut voor Milieuvraagstukken V.U., Amsterdam. ISBN 90-70211-38-6. Te bestellen bij Milieu Boek, Henri Polaklaan 42, 1018 GT Amster¬ dam. Prijs (gebrocheerd, excl. verzendkosten) ƒ 10,-. In dit goed verzorgde en geïllustreerde boekje wordt in kort bestek de betekenis uiteengezet van lijnvormige landschapselementen voor de bescherming van onze flora en fauna, insekten niet uitgesloten. In dit verband is er ook ruime belangstelling voor kleine landschapselemen¬ ten en planning. Het boekje besluit met een nuttige verklarende woordenlijst en een adres¬ lijst van natuurbeschermingsinstanties. 172 Ent. Ber., Amst. 49 (1989) T. B. Nikam & V. V. Khole, 1989. Insect spi racular systems: 1-136, illustr., refs., index 8 kolommen. Ellis Norwood, series in entomo¬ logy and Acarology. Ellis Horwood, Chiche¬ ster, UK. ISBN 0-7458-0293-1. Prijs (gebon¬ den) £ 30,-. In dit dure en slecht verzorgde boek worden achtereenvolgens besproken de ontogenie van de spiracula, de spiraculaire systemen der ver¬ schillende insektenorden, de rol van spiracula in ademhaling en waterhuishouding, hun res¬ pons op endo en exogene prikkels (ook pesti¬ ciden), niet-respiratoire functies van spiracula, en de thermoregulatie van insekten. J. M. Revier & V. S. van der Goot, 1989. Slakkendodende vliegen (Sciomyzidae) van Noord westEuropa. Wetenschappelijke Me¬ dedelingen KNNV 191: 1-64; 51 fig., ca. 80 refs., index tot de vliegen 3, tot de slakken 2 kolommen. Prijs (gebrocheerd) ƒ 22,50 (leden KNNV, NEV en jeugdbonden/ 15,-). Te be¬ stellen door overmaking van dit bedrag op girorekening 130.28 t.n.v. Bureau KNNV, Hooghoud. Deze WM biedt een uitvoerige bespreking van de biologie (in algemene termen, en, voorzover bekend, ook van de afzonderlijke soorten) van deze interessante en goed herkenbare vliegen. Daarnaast is er een geïllustreerde tabel tot de soorten, waar men ook gegevens vindt over de globale verspreiding van de soorten en de col¬ lecties waar zich materiaal bevindt. Paul Westrich, 1989. Die Wildbienen BadenWürttembergs. 1, Allgemeiner Teil: Le¬ benräume, Verhalten, Ökologie und Schutz; 2, Spezieller Teil: Die Gattungen und Arten. In totaal 972 pagina’s, 496 kleurenfoto’s, 396 ver spreidingskaarten, ca. 1750 referenties, index 60 kolommen. Eugen Ulmer Verlag, Stuttgart; ISBN (beide delen) 3-8001-3307-5. Prijs (beide delen tesamen, gebonden) DM 107,-. Hoewel Westrich volgens de titel slechts de bijenfauna van westelijk Beieren behandelt, schreef hij de best denkbare inleiding tot de studie van wilde bijen in het algemeen. Oeco logische eisen, relaties met voedselplanten, pa¬ rasieten en predatoren, en voortplantingsbio logie worden in het eerste deel besproken en met foto’s geïllustreerd. Deel 2 bespreekt voor elk der 429 behandelde soorten de globale ver¬ spreiding, oecologie, nestelgewoonten, voed¬ selplanten, fenologie en beschermingsstatus. Veel soorten worden afgebeeld met spectacu¬ lair mooie foto’s. Een uitvoeriger bespreking van dit ongewoon mooie en goedkope boek zal later verschijnen. Zehn Jahre Rote List gefährdeter Tiere in der Bundesrepublik Deutschland; Situation, Er¬ haltungszustand, neuere Entwicklungen, 1989. Josef Blab & Eugeniusz Nowak eds. Schriftenreihe für Landschaftspflege und Na¬ turschutz 32: 1-321. Kilda Verlag, D-4402 Gre¬ ven 1, BR Duitsland. ISBN 3-88949 157-X. Prijs (paperback) DM 39,80. Naar aanleiding van het tweede lustrum van het bestaan van de Duitse Rode Lijst van be¬ dreigde diersoorten kwam in mei 1988 een aan¬ tal natuurbeschermers bijeen om de resultaten van het werken met dit beschermingsinstru ment te bespreken. Dit boek bevat 31 voor¬ drachten over dit thema. Ruim een derde van de voordrachten heeft een insektengroep als onderwerp. Aanwijzingen voor publiceren in Entomologische Berichten Entomologische Berichten publiceert originele artikelen die betrekking hebben op entomologie en het resultaat zijn van eigen onderzoek, korte mededelingen en boekbesprekingen. In het algemeen worden alleen boekbe¬ sprekingen geplaatst van entomologische boeken, die ter recensie aan Entomologische Berichten zijn aange¬ boden. Recensie-exemplaren zijn bestemd voor de bibliotheek van de Nederlandse Entomologische Vereniging (NEV). Entomologische Berichten is in de eerste plaats bestemd voor publikaties van leden van de NEV; als de ruimte het toelaat worden ook publikaties van niet-leden opgenomen. Artikelen over faunistiek worden opgenomen als de resultaten van het onderzoek in wijder verband worden geplaatst en duidelijk is dat de determinaties betrouwbaar zijn. Dit betekent onder meer dat lijsten van soorten, gevonden in een bepaald gebied alleen voor publikatie in aanmerking komen, als het belang van de waarnemingen wordt aangegeven. Artikelen, korte mededelingen en boekbesprekingen dienen geschreven te zijn in het Nederlands, Engels, Duits of Frans, maar beschrijvingen van nieuwe vormen mogen niet in het Nederlands gesteld worden. Artikelen mogen in het algemeen niet langer zijn dan acht gedrukte pagina’s. Manuscripten moeten bij voorkeur in tweevoud worden ingediend. De vellen dienen eenzijdig getypt te zijn met een dubbele interlinie en een marge van 4 cm breed. Namen van genera, soorten en lagere systematische categorieën worden in de tekst (echter niet in de literatuurlijst) onderstreept met een enkele rechte lijn. Data in opsommingen en lijsten worden gespeld als „ lO.iv. 1986”, in de lopende tekst als „10 april 1986”. Onder de titel en de naam van de auteur volgt een Engelse abstract en het adres van de auteur, eventueel voorafgegaan door de naam van het instituut. Tabellen dienen op een apart vel te worden ingeleverd. Lijntekeningen, kaarten en grafieken dienen uitgevoerd te zijn in zwarte inkt op tekenpapier of transparant papier bij voorkeur 1,5 tot 3 X zo groot als de gewenste grootte in druk. Foto’s dienen glanzend afgedrukt te zijn. Alle illustraties (incl. foto’s) worden genummerd in arabische cijfers (niet in letters). Het combineren van figuren en platen dient zodanig te geschieden dat reductie op paginabreedte mogelijk is. Bij de montage dient rekening te worden gehouden met de benodigde ruimte voor het onderschrift. De redactie is eventueel bereid bij het monteren van platen te helpen. Onderschriften van de figuren dienen op een apart vel te worden bijgevoegd. Wetenschappelijke namen van dieren worden bij de eerste citering in de hoofdtekst voorzien van de correcte, voluit geschreven auteursnaam, die waar nodig tussen haakjes wordt geplaatst. Voor namen van planten die in Nederland voorkomen gebruike men de nomenclatuur van de laatste druk van „Heukels” Flora van Nederland. Bij het gebruik van de Nederlandse en de Latijnse naam komt eerst de Nederlandse naam en dan tussen haakjes de Latijnse naam. Literatuurverwijzingen in de tekst kunnen als volgt gebruikt worden: „Mosley (1932) zegt...” of „(Mosley, 1932)”. Aan het eind van ieder artikel wordt de lijst van geciteerde literatuur gegeven in alfabetische volgorde van de namen van de auteurs en chronologisch per auteur. Voor tijdschriftartikelen dienen achtereenvolgens gegeven te worden: naam en voorletters van de auteur, jaar van publikatie, volledige titel van het artikel, titel van het tijdschrift (afgekort volgens de „World List of Scientific Periodicals” of de laatste editie van de „List of Serial Publications in the British Museum (Natural History) Library”), deelnummer, en nummers van de eerste en laatste pagina van het artikel, en van eventuele platen buiten deze paginering. Boeken worden geciteerd door achtereenvolgens te geven: naam en voorletters van de auteur, jaar van publikatie, volledige titel, eerste en laatste pagina, eventuele platen buiten deze paginering, uitgever en plaats van publikatie. Voor interpunctie en nadere toelichting zie de volgende voorbeelden. Tijdschriftartikelen: Cassagnau, P. & C. Delamare Deboutteville, 1955. Mission Henri Couffaut au Liban. Archs. Zool. exp. gén. [2] 91: 365-395. Boeken: Greenberg, B., 1973. Flies and diseases 2: i-xvi, 1-235. Junk, The Hague. Artikelen in boeken: Whittle, J. R, R., 1976. Mutations affecting the development of the wing. In: Insects Development (P. A. Lawrence ed.): 75-115. Blackwell, London. Voor details van opmaak, kopjes, enz. wordt men verzocht zich zoveel mogelijk te richten naar een recent nummer van EB. Een drukproef en het originele manuscript of een fotocopie worden ter correctie toegezonden aan de (eerste) auteur. De drukproef dient zonder vertraging gecorrigeerd te worden en tezamen met het manuscript terug¬ gezonden te worden aan de redactie. Een tweede drukproef wordt in het algemeen niet aan de auteur toegezonden. Tezamen met de drukproef wordt de auteur een formulier toegezonden waarop het gewenste aantal over¬ drukken opgegeven kan worden. De (eerste) auteur ontvangt 50 overdrukken gratis, meerdere overdrukken zijn tegen betaling beschikbaar. De artikelen worden zoveel mogelijk geplaatst in de volgorde waarin zij geaccepteerd zijn voor publikatie. Incidenteel, ter beoordeling van de redactie, kunnen artikelen voorrang krijgen. Inhoud ISSN 0013-8827 Th. Heijerman, C. J. Booij & K. Alders De onderbemonstering van de Nederlandse loopkeverfauna (Coleoptera: Carabidae) _ 161 The undersampled state of the Dutch carabid fauna (Coleoptera: Carabidae) _ 161 Arno van Berge Henegouwen Sphaeridium marginatum reinstated as a species distinct from S. bipustulatum (Coleoptera: Hydrophilidae) _ _ 168 Nieuwe Literatuur Brown, R A., 1989. Keys to the alate Aphis (Homoptera) of northern Europe _ 171 Goot, V. S. van der, 1989. Zweefvliegen _ _ 171 Insect pheromones and plant protection, 1989. A. R. Jutsum & R. F. S. Gordon eds. _ 171 Logemann, D. & E. F. Schoorl, 1989. Verbindingswegen voor plant en dier _ 171 Nikham, T. B. & V. V. Kohle, 1989. Insect spiracular systems _ 172 Revier, J. M. & V. S. van der Goot, 1989. Slakkendodende vliegen (Sciomyzidae) van Noord west-Europa _ _ 172 Westrich, R, 1989. Die Wildbienen BadenWürttembergs 1-2 _ 172 Zehn Jahre Rote Liste gefährdeter Tiere in der Bundesrepublik Deutschland, 1989. J. Blab & E. Nowak eds. _ 172 Entomologische Berichten Maandelijkse uitgave van de Nederlandse Entomologische Vereniging Redactie (Editorial Board): Dr. J. P. Duffels, Instituut voor Taxonomische Zoölogie, Universiteit van Amsterdam. Dr. W. N. Ellis, Instituut voor Taxonomische Zoölogie, Universiteit van Amsterdam. Dr. P. Oosterbroek, Instituut voor Taxonomische Zoölogie, Universiteit van Amsterdam. Redactie-adres (Editorial Office): Redactie Entomologische Berichten, Instituut voor Taxonomische Zoölogie, Plantage Middenlaan 64, 1018 DH Amsterdam, Nederland. Entomologische Berichten publiceert de resultaten van origineel, systematisch, faunistisch en descriptief-oecologisch onderzoek van de leden van de Nederlandse Entomologische Vereniging. Systematische artikelen betreffen bij voorkeur de Westeuropese fauna. Faunistische en ©ecologische artikelen hebben betrekking op de Nederlandse en Westeuropese fauna. Bij voldoende plaatsruimte kunnen ook bijdragen van niet-leden worden opgenomen. Artikelen kunnen in het algemeen niet langer zijn dan acht gedrukte pagina’s. Lidmaatschap van de Nederlandse Entomologische Vereniging: Voor inlichtingen over het lidmaatschap en voor de aanmelding als lid kan men zich wenden tot de secretaris van de vereniging (adres zie hieronder). Het lidmaatschap kost ƒ 75, per jaar. Leden van de vereniging ontvangen Entomologische Berichten gratis. Bestuur Nederlandse Entomologische Vereniging: voorzitter: Drs. J. Krikken, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Postbus 9517, 2300 RA Leiden, vice-voorzitter: Dr. S. A. Ulenberg, Plantenziektenkundige Dienst, Geertjesweg 15, 6706 EA Wageningen. secretaris: Dr. M. J. Sommeijer, Afdeling Sociale Insekten RUU, Postbus 80086, 3508 TB Utrecht. Ie penningmeester: Dr. L. P. S. van der Geest, Doomenburg 9, 1121 GP Landsmeer. 2e penningmeester: A. P. J. A. Teunissen, Strausslaan 6, 5251 HG Vlijmen, bibliothecaris: Dr. J. P. Duffels, Plantage Middenlaan 64, 1018 DH Amsterdam, lid: Drs. C. J. Zwakhals, Onderweg 19, 4241 XD Arkel. Diverse adressen: Bibliotheek Nederlandse Entomologische Vereniging, Plantage Middenlaan 64, 1018 DH Amsterdam. Sectie Toegepaste Entomologie: Dr. Ir. A. van Huis, Vakgroep Entomologie, L.U. Wageningen, Postbus 8031, 6700 EH Wageningen, 083370-89 111. Sectie ”S nellen” (studie Microlepidoptera): K. J. Huisman, Plein 7, 3248 BJ Melissant, 01877-1412. Sectie ’’Grieks-Turkse Dagvlinders”, voor Nederland: H. van Oorschot, Riet wij kerstraat 711, 1059 VV Amsterdam, 020-174827; voor België: A. Olivier, Luitenant Lippenstraat 43, bus 14, 2200 Antwerpen. Sectie ’’Everts” (Coleoptera): H. J. Vallenduuk, Kempenaar 06-06, 8231 VB Lelystad, 03200-21013. Sectie ’’Mieren werkgroep”: M. Zijlstra, De Haar 84, 7823 CW Emmen, 05190-27630. 