De vrije kerk, jrg 5, 1879, 01-02-1879 
Den 14-den Nov. 1673 werd Lodesteijn in den laten avond ontboden bij den Franschen gouverneur. Met anderen werd hij genoodzaakt den volgenden morgen in allerijl onder een geleide van 300 ruiters te vertrekken, teneinde mede borg te staan voor de nog verschuldigde som. Twee maanden bewoonde hij de sombere verblijven van het fort Ileis in Kleefsland. In die stille eenzaam- heid, geheel aan zichzelven overgelaten, vervaardigde hij cenige liederen, waarin hij tot bemoediging van zijne achtergelaten gemeente en tot stichting van zijn lotgenooten zijn gemoed lucht gaf. De gewilligste onderwerping en de verhevenste gedachten over Gods alwijs bestuur bezielen die zangen. Geen woord van ontevredenheid kwam er over zijne lippen. Integendeel, volmondig erkende hij dat God als de Souvereine Majesteit doet wat llem behaagt. Hoort : Waar blijft daar het Vaderland? Ja, waar blijft die zoete band, Daar mijn magen, daar mijn vrienden, Daar het vroom gezelschap mij Moe te vangen, mee te binden Wist, in zoete slavernij? waarop het antwoord aan het slot luidt: Ik ben maar tot Godes eer, Krijgt Hij die, wat wensch ik meer? En Ilij zal die zonder feilen, Altijd krijgen, wat Hij doet; Zoo zal ik mijn heil bezeilen, In het kwaad en in het goed. In den omgang was hij een vertrouwd vriend en een sprekend voorbeeld van hetgeen hij zijne hoorders en gemeenteleden voorhield. Des morgens te 3 a 4 ure begon zijn dagwerk. De eerste uren waren gewijd aan zijne studie, vervolgens onderwees hij zijne huisgenooten. Evenals Paulus werkte hij bij nacht, bij dag predikende en bij de huizen leerende. W; nt een groot gedeelte van den dag bracht hij in de huizen der armen en der zieken door. Niemand klopte bij hem te vergeefs aan. De ellendige» naar ziel en lichaam vonden bij hem een geopend oor en een warm nart. Hij spaarde zichzelf niet. Geen besmettelijke ziekte weerhield hem om den stervende in de laatste uren troost te bieden. Hij ontzag geen gevaar. Aanzien des persoons was bij hem onbekend. Hoogst bescheiden jegens zijne meerderen, hulpvaardig voor zijne minderen. Bij allen getrouw. Meestal was hij in dezelfde gemoedsstemming. Niet stuursch, maar zachtmoedig. Zelfs als hij gelasterd werd behield hij zijne kalmte. Zoo had een zijner vijanden liet volgende spotdicht op hem gemaakt. De liefdelooze Lodesteijn, Zoo koud van liefd' als lood en stein. Toen men hem dit mededeelde, glimlachte hij slechts, ja vond het zelfs aardig. 11 ij was zeer bevreesd, om vreemd vuur op den altaar des Heeren te brengen. — Daarbij leefde hij buitengewoon matig. Zich bijna geheel geneerende met wat op den halm groeit en met moeskruiden, kwam er meestal slechts vleesch op tafel, om van daar te worden uitgedeeld aan hen, die het minder konden bekomen, en het meer noodig hadden. Terwijl hij zijnen wijn niet dan in geringe mate, en niet anders dan met water gemengd placht te drinken, was er voor zieken en zwakken altijd een open kelder. Zich vergenoegende met hetgeen waarlijk noodig en nuttig was, scheen er bij hem een pakhuis te zijn van goederen, waarmede de schamele armoede gekleed en de bedstede der lijdenden tegen de koude des winters beschut werd. Zijn vermogen besteedde hij te ruimer voor anderen, naarmate hijzelf minder behoefte had. Dit kon hij destebeter doen, daar hij ongehuwd was. Zijn eenvoud blonk in alles wat hij deed. Hij had in een godsdienstig gezelschap zelden het hoogste woord. Uitnemend verstond hij de spreuk : nederigheid gaat voor de eere. Zelfs in zijn prediken straalde dit door. Loopjens achtte hij maar voor lompjens, bloempjes niet beter dan de bloemen tusschen 't koorn, die meestal 't graan bederven. Sierlijke woordenpraal stelde hij gelijk met geschilderde kerkglazen, die door hunne kleuren het licht eer verminderen dan verhelderen. In echte bijbeltaal verkondigde hij de grondwaarheden van het evangelie. Voor het aanschijn des Hceren beschouwde Ij ij zich als zand en stof, en zijn gewone uitdrukkingen waren : wij miertjes en wurmpjens komen tot U, o Heere ! Boven alle menschelijke instellingen stond bij hem Gods AVoord als eenig richtsnoer zijner daden. Zeer nauw van geweten zijnde, was zijn stelregel in dubiis abstinendum. Vandaar ook zijne beslist weigeren van het toedienen des H. Avondmaals aan lieden, die in hun gedrag duidelijk deden zien, dat zij niet leefden naar Gods inzettingen. En niettegenstaande, zijne ambtsbroeders hem dikwijls las tig vielen om niet zoo enghartig te zijn, toch bleef hij standvastig in zijne overtuiging, dat geen onheilige handen de heilige bondzegelen mochten bezoedelen, „liet is of mij een emmer koud water over 't hart wordt gestort, als ik denk om het Avondmaal te moeten bedienen aan menschen die in de zonde leven," zeide hij dan. ,,'t Is niet genoeg, ging hij voort, dat de Kerk in de leer gezuiverd is, ook de zeden moeten rein zijn." Wierp men hem voor de voeten, dat hij toch geen hartekenner was, dan antwoordde hij : „Aan de vruchten kent men den boom. Vooral in de laatste dagen zijns levens gaf hij treffende bewijzen van zijne vrome gemoedsstemming. Onder alle pijnen, die hij leed, ontsnapte hem geen bittere klacht. Al wat de Ileere deed was welgedaan. Toen men hem mededeelde, dat de doctoren vreesden voor het koude vuur, antwoordde hij: „Ik weet daar zoo weinig van, dat het mij is alsof ik op rozen lig." Met kalmte zag hij 't naderen van den dood. Toen zijn oogen begonnen te breken en zijn krachten zichtbaar verminderden, vroeg hij nog met vol bewustzijn: „Is dat sterven, dan sterf ik zacht." En weldra was zijn levenslamp uitgebluscht. Juist op het uur, waarop hij gewoon was optestaan en zijn dagwerk begon, blies hij den laatsten adem uit. Voor hem rees nu niet meer de aardsche zon boven de kimmen, maar hij aanschouwde de Zonne der gerechtigheid. Hij was in den hemel, waarvan hij gezongen had: De hemel zelf, dat schoon gewest, Daar 't dag is zonder nachten, Is 't hoog vertrek, daar 't Englenkoor Al zingend ons blijft wachten. De droefheid bij het overlijden van dien beminden leeraar was algemeen. En 't verwondert ons niet. Als wij vernemen wat zijn lijkprediker van hem getuigt: Lodesteijn, zoo sprak deze, was een leidsman, een herder, een wegwijzer voor de gemeente. Een trouwe wachter op Sions muren, een raadgever, voor wie in verlegenheid zat. Dc heerlijkheid der kudde was weggenomen, het zout der aarde, dat ontzag onzer wereld, die puikste der leeraren, dat wonder van den predikstoel. Treffend te meer was dit verlies, daar de Heere behalve de zware rampen, die Hij over Nederland bracht, door oorlog en dure tijden, ook nog zijne gemeente beproefde, door het wegnemen in korten tijd van vele zijner gefcrouwste dienaren, zooals een v. d. Bogaart, een Voet en anderen. Maar Lodesteijn bleef voortleven in de harten van de vromen. Zijne liederen hadden den toegang gekregen tot de meeste woningen zijner volgelingen. En de gedurige herdrukken bewezen hoezeer zij in den smaak vielen. Nu nog worden ze door oprechte Christenen met genot gelezen en herlezen; en ze zijn het waard ook. Zijn uitspanningen, behelzende stichtelijke zangen en gedichten, strekten langen tijd tot een geliefkoosd huisboek bij de Protestanten. In de voorrede wijst hij op den ontzaglijken invloed, dien de zang op het hart van den mensch heeft. Overvloedige bewijzen zijn aanwezig om dat gevoelen te staven. Te allen tijde gebruikte God zang en poëzie, om Zijne geheimen aan 't menschdom bekend te maken. Aanzienlijken en geringen, zelfs koningen tokkelden de harp en zongen lofliederen ter eere van hunnen Maker. En dit weet de duivel ook. Vandaar het veelvuidig gebruik van zang en spel in allerlei vormen, om de harten der menschen te lokken. Lodesteijn ontleent dan ook onderscheidene van zijne melodieën aan wereldsche liederen. Waarom, zoo vroeg hij zich af, moeten de kinderen der wereld de schoonste wijsjes hebben. Die komen eigenlijk ons toe. Zij worden door hunne woorden ontsierd. En hij dichtte er liederen voor ter eere van zijn God en prees ze zijne gemeenteleden aan. — In 1743 verscheen de 12de druk „vermeerderd met voyzen en eene onderrigting voor de gene, die opgemelde liederen op de instrumenten willen leeren spelen." — Na het een en ander medegedeeld te hebben van het leven van den godzaligen Lodesteijn, willen wij nog eenige bewijzen geven, dat hij niet slechts een vrome rijmelaar is geweest, maar dat hij in zijne „Uitspanningen" meer dan eens toont gevoel voor poëzie te hebben gehad. Ons dunkt zelfs, dat eene bekwame hand in staat zou zijn en gegevens genoeg zou hebben, om eene bloemlezing uit zijne gedichten saam te stellen, die met genot door de tegenwoordige Christenen zou worden ontvangen. Wij hebben voor ons liggen den achtsten druk van bovengenoemde Uitspanningen, behelzende eenige stichtelijke liederen en andere gedichten, verdeeld in vier ileelen, met een aanhangsel, 1721. De gedichten uit het eerste deel hebben meest allen tot onderwerp een gedeelte uit den Bijbel. Het gebed des Heeren, de lofzangen van Zacharia, Maria en Simeon, verscheidene Psalmen „uitgebreid" zooals hij dat noemt, enz. Ziehier een paar coupletten uit den lofzang van de heilige maagd, Gods moeder. Vroolijk hart maak groot den Heer, Geef Hem eer; Halleluja! zij mijn reitrant, Jeugdig hart en Geest verheugd, Prijst de deugd, Van mijn God, mijn Rots, mijn Heiland. Arm, veracht, verschopt, versmaad, Was mijn staat; Op mij zag Hij door de wolken; Zag en keerde zoo mijn druk, In geluk, Dat verbaasd staan land en volken. Die verheven zijn in eer Werpt hij neer; Wondre God ! En die verschoven Zijn, herstelt en richt hij op In den top; Daartoe komt zijn Zoon van Boven. Onder zijne gedichten vinden we ook Psalmen, die hij, zooals hij schreef, heeft uitgebreid. Bijv. Psalm 1, 2, 42, 111, 126 enz. Psalm 42 begint aldus: « Mijn hart, gelijk een hert door doornen En struiken van de wereld gejaagd, Blijft aan de struiken met zijn hoornen Gestrengeld hangen en vertsaagt. Vooral toen hij ver van vrienden en betrekkingen in •fc land van Kleef gevangen zat, zocht hij zijne uitspanning in het bezingen van onderscheidene onderwerpen onder den naam van Aandachten, en bracht beschouwingen over sommige van Gods eigenschappen in dichtmaat over. Dit is nagenoeg de inhoud van het eerste deel. Het tweede deel van zijne Uitspanningen begint met Jezus aanspraak aan een geloovige in droefheid. Onnoozel hert! O Duive zonder gal, Die door eeu slag bewaard werd voor een val, En daarop dringt uw zucht door wolk en lueht; Wat verslijt gij all' (Duive zonder gal! Wat verslijt gij all' uw dagen, O duiv'! o zoete duiv'!) in klagen. Kom geef Mij dan uw tenger harte weer: Is 't ruw, Ik zal het vormen naar mijn leer ; Ik zal 't verwarde, schikken naar mijn dienst. Zoo hebt gij mijn hert, ('t einde van uw smert, Zoo hebt gij mijn hert te huwen, O duiv'! o zoete duiv'), aan 't uwen. Vervolgens vinden we in dat 2de deel Een liecl der minne tusschen Emanuel en Snlamith op de maniere van Harders sang. Sulamith begint: a. 0 minnelijkste Emanuel! Emanuel mijn leven, b. Kom zet u bij mij neder wel. et Maar wat zal ik u geven ? d. Ik zal een kroon, Van lauwerieren schoon, Uw dierbaar hoofd omweven. Waarop Emanuel antwoordt: e. O onbedachte Sulamith ! ƒ. Sulamith zoet van wezen; ff. Waar kondt gij bloemen rood en wit, Waar zoudt gij 't kruidje lezen, li. Dat mij het brein i. Dat uwe minne rein, Gevoegelijk zou wezen? enz. Zoo gaat hij voort tot het 12de couplet toe. Bijna elke regel verwijst naar eene bijbelplaats. — Jezus' voorbeeld, werd met eenige wijziging in den Gert. De bruid bemint Jezus boveual. Pliil. I vs. 21. b. Zoekt Zijne gemeenschap. Ps. I'S vs. 21; 2 Tim. 2 vs. 22. c. Zoekt Hem iets goeds te doen, Ps. 116 vs. 12. d. Kan slechts iets vinden door Hem te verneerlijken in linnr lichaam en ziel, 1 Cor. 0 vs. 20. e. 't Is onbedacht te meenen dat ons goed den Heer raakt, Ps. 10:1. ƒ. Zie Hooglied 1 vs. 16 en 4 vs. 1 en 7. ff. Niets ter wereld is waardig genoeg h. Om Jezus naar waarde to verheerlijken, lloogl. 5 vs. 10 enz. Zie Hoogl. 8 vs. 6. zangbundel overgenomen. Zie Gezang 62. liet eerste vers van liet oorspronkelijke is : Heiige Jezus! Hemelseh voorbeeld! Der englen heiligheid, Werd als duisternis veroordeeld Bij uwe zuiverheid. Jezus is mijn onbesmet, lloofd en hert; mijn Geest en wet. Heilig mij, heilig mij Ik moet Jezus zijn als Gij. — Zoo is ook gezang 43 genomen uit dezen tweeden bundel. liet slotvers van het oorspronkelijke luidt: Ach! dat aller menschen tongen Aller englen wakkerheid 't Zamenspanden, 't zamen zongen Jezus' lof en Heerlijkheid! Waakt op, hert, mond en hand, Waakt op mijn citer; want Jezus is te loven, loven, loven, Waakt all' op hier is stof, Zingt zonder einde Jezus' lof. — Ook gezang 21, waarin we dat nederige maar tevens zoo krachtige »Gij alleen zijt alles waardig, Wij, die stof zijn niet met al; Alles zij ten dienst U vaardig, Of het sta, dan of het vall. Zoo uw luister maar mag blinken Doe dan vrij al wat Gij doet; Of wij drijven, of wij zinken, Wrat Gij doet is even goed." lezen, en gezang (58, over de zelfverloochening, zijn we aan Lodesteijn verschuldigd. Wie heeft nooit met genot en stichting gezongen dat Zalig, zalig niets te wezen In ons eigen oog voor God, Eigen zin en lust te vreezen, Steeds te rusten in ons lot, Needrig, kinderlijk en stil Ons te voegen naar zijn wil.— Het derde deel zijner Uitspanningen is gewijd aan verschillende Stichtelijke Invallen op verscheidene voorvallen. Vooral ging het verval der Kerk hem ter harte, en menig lied in dien derden bundel draagt het werk van zijne bezorgdheid voor de toekomst van Gods Gemeente. Al wat maar eenigszins kon medewerken om den algemeenen afval grooter te maken, bracht hij het volk onder 't oog, én gebruikte hij als poging om het weder tot de godsvrucht zijner vaderen terug te voeren. Zoo schreef hij o. a. bij den dood van den zaligen Bogaart: Vraagt niet. waarom de hemel slaat met zooveel plagen, En Bogaart wegrukt! 's Lands ondraaglijk' hoovaardij Verkeerde zucht tot Kerk, of landenheersehappij Veel hoon den Naam door vloek of laster toegedragen Den Rusttijd, rust- en nutloos zondig doorgeslagen; Het kind hardnekkig leer- en tuchtloos opgevoed, Den haat, de twist, de wraak zoo graaglijk geboet; d'Onreine stank, en snood doortrapte kuisheids lagen Den buikdienst; overdaad, diinksnoep en lekkernij Het ongedoode vleesch; de pracht in tooverij; Den werelozen 't zijne ontrukt en stout genoten, Door leugentaal der mensehen ommegang vernield Door lust en eigenzin des waarheids leer ontzield; Bestraft, en ongeheeld, den hemel heeft verdroten, enz. Voorwaar een treurig tafereel van den godsdienstige» toestand uit die dagen, welke men zoo gaarne aanvoert, om onzen tegenwoordigen tijd te brandmerken, 't Was toen ook alles geen rozengeur en zonneschijn, al was de godsdienstzin nog algemeener dan thans. Zooals wij opgemerkt hebben, was Lodesteijn een liefhebber van vroeg opstaan, en aan die gewoonte hebben we een zijner fraaiste zangen te danken, getiteld: „Morgenlicht" zie Dl. I, waaruit hier een drietal coupletten volgen : Wat voert de lieve morgenstond Hem lekkernijen in den mond, Die zonder lust tot lekkernij, En zonder zucht naar staat en eer, En zonder zorg voor altijd meer Leeft altijd aller zorgen vrij. Te nacht bedekten hem gewis De vlerken van de duisternis, En braken zjjn vermoeidheid af; Dewijl de heilige eeuwigheid De vleuglen van voorzienigheid (In 't schut der Eng'len) om hem gaf. Ontwakend eer de zonne rijst, (Want hem noch spook, noch duister ijst.) Rijkhalst hij naar des werelds oog, Dat hem in 't onbedwelmd gezigt Niet is dan door en weerdoor licht, En rijzend ligt zijn hart omhoog. In den tijd van onzen dichter had men zeer veel op met het zoogenaamde vergeestelijken. Ook hij schepte er behagen in, maar moest menigmaal zijne allegorie laten varen en kon haar niet ten einde brengen. In zijne Meditatie op de engte van zeker pad, is hij zich echter getrouw gebleven. Na in de eerste coupletten gewezen to hebben op het nietige van allen overvloed, en te hebben aangetoond, dat tevredenheid boven alles gaat, eindigt hij deze overdenking inct de volgende coupletten : Een and're schat van hooger waarde Is 't daar ik met mijn lust naar hijg, En mij genoeg, als ik op aarde Den kost maar voor dit leven krijg. En of 't een smalle weg moet wezen, Die mij geleidt ten Hemel aan, Geen ongemak en wil ik vreezen, 't Is mij maar om den weg te gaan. En zal 'k mijns vaders wijsheid laken, Die 't zoo bestelde naar zijn zin? 't Is mij genoeg, kan ik maar raken Het smalle pad ten Hemel in. Ik laat het ruime, voor wiens herte Cezuren zal den zielen-wroeg; Voor mij, mij zijn de korte smerten Van 't smalle pad al ruim genoeg. Dat Lodesteijn ook als burger van den Staat een hart had voor vaderland en volk, blijkt uit inenig lied, dat tintelt van vaderlandsliefde. Lees zijn zegezang op de overwinning door de Euijter bevochten in den vierdaagschen zeestrijd legen de Engelschen. Rechtvaardig was de straf, die God over Nederland bracht, dnor den lievigen oorlog met de Britsche Natie. Maar toen ook onze Engelsche naburen, van hoogmoed dronken, waanden de Hollanders in hun macht te hebben en te kunnen vernietigen, greep God het schild voor Neerland op, en Daar stoof de trots Van hooge kielen heen! En kiest het heir onordentlijk de vlucht. En de Brit leerde, wat Batavieren Zijn, als de Hemel strijdt voor Nederland. Aandoenlijk schoon is de lijkzang, dien hij vervaardigde bij het ontslapen van een kind. Ilenderikjes, Zoete blikjes, Hertestrikjes, Hadden 't hert Van de Vader, En (kon 't nader) Van de Moeder, Zoo verwert. Dat zij stonden, Vastgebonden Aan de vonden, Van zijn oog. Met ontglipte, Met ontslipte Hij, en gaf zich naar omhoog, enz. Mij dunkt gij denkt aan Vondels „Zalig kijndje" bij het lezen van dit lied. Ten slotte willen we nog een paar Puntdichten aanhalen. EEN VOORGANGER. Gij zegt dat gij Voorganger op den weg zijt, Die door deez wildernis ten loven leidt, Leeraar! en gij bedriegt uzelf; want (zeg mij) lijdt Gij wel een smaad der Christenen ? En verbreidt Uw leven 's Heeren naam? hoe gaat gij voor Met hart of stem? Ei laat u niet valseh voorstaan, Want wijst uw stem slechts niet uw gang het spoor, Gij gaat zelf niet, hoe zoudt gij anderen voorgaan. VERDRAAGZAAMHEID. Verdraagzaamheid, riep Diotreeph, verdragen Moet d een den and'ren, en hij had het noest, Met vrome Leeraars van haar plaats te jagen. Nu zie 'k, hij meend' verdragen naar het icoe»t. En hiermede eindig ik njijn overzicht. Mocht dit weinigje er toe bijdragen 0111 te doen zien, dat er hier en daar bij onze vrome en godzalige voorvaderen voorraad genoeg aanwezig is om eene verzameling van liederen te maken, die met genot en zonder vooroordeel kannen gezongen worden. Kampen. J. A. G. dk Waal. EEN EN ANDER. »ONS PROGRAM." liet is onzen lezers bekend, dat namens zeker centraal Comité, (van wie het zijn mandaat had schijnt niemand recht te weten) op 1 Jan. 18 78 een soort politieke geloofsbelijdenis voor de Antirevolutionaire richting hier te lande is in het licht gegeven, onder den titel „Ons Program." Wij hebben in den 4den jaargang bladz. 4i—47 van „üe Vrije Kerk" dit program medegedeeld. Het was onderteekend door Dr. A. Kuyper als voorzitter, door J. A. Wormser als secretaris en door E. W. tleyblom als thesaurier. Het is niet twijfelachtig, uit wiens brein en pen geheel dit „Program" gevloeid is. Het bestond toen uit 18 artikelen, waaraan later door Dr. K. nog drie (zijnde nu art. 13, 14 en 15) zijn toegevoegd. Wat den inhoud der artikelen van dit Program betreft, over het algemeen kan de V. K. zich daarmee uitnemend vereenigen, al had ze de wijze waarop „Ons Program ' in de wereld kwam, wel wat anders gewenscht. Dat de Staat en het volk van Nederland, wat de hoofdlijnen van „Ons Program" aangaat, dien weg op moet, wil het voor de toekomst heil verwachten, is volgens mijn oordeel aan geen billijken twijfel onderhevig. En al doet „dc Vrije Kerk" weinig aan staatkunde, zij verblijdt er zich niet te min over, dat „Ons Program" met liet oog op de a. s. verkiezing voor de Tweede Kamer, door vele Antirevolutionaire kiesvereenigingen tot grondslag van haren arbeid is gelegd. Waar ik hier echter op komen wilde is, dat Dr. A. Kuyper, na afloop en mede naar aanleiding van de bekende beweging van het „Volkspetitionnement" tegen de schoolwet van Kappeyné ten vorige jare, ons volk een bock heeft geleverd van meer dan 1300 pagina's groot, eveneens onder den titel van „Ons Program." Dit boek is een veel omvattende commentaar op de 21 artikelen van bovengenoemd staatkundig Program der Antirevolutionaire richting. Zulk een boek ontbrak tot nog toe ons volk, maar ook deszeifs leiders. Het voorziet, mijns inziens, op meesterlijke wijze in een zeer groote en lang govoelde behoefte. Wel hadden we de onwaardeerbare geschriften van Mr. Groen van Prinsterer, maar hoe weinigen waren er, die ze lazen en begrepen. liet volk kon ze in het geheel niet genieten. Zij bevatten de groote beginselen van het Chr. historisch staatsrecht, maar die door andere pennen dienden te worden gepopulariseerd en bevattelijk gemaakt. Dit doet „Ons Program" van Dr, Kuyper op uitnemende wijze. Schier geen vraagstuk van maatschappelijk of staatkundig belang of het wordt in dit boek ter sprake gebracht. Zonder dat we in alle onderdeelen en in iedere minder belangrijke zaak met den geleerden schrijver instemmen, kunnen wij toch van harte den Heere danken, dat Hij ons Christenvolk een man verwekte, die met zooveel veerkracht en talent onze beginselen op staatkundig, oekonomisch en sociaal gebied weet te bepleiten. Ook do uitvoering van 't boek is meesterlijk : papier, letter, band alles is royaal... maar ook, duur. Het boek kost ruim f 15. Dat is voor een ruim debiet veel te veel. En al is liet boek zijn geld wel waard, men had, dunkt me, toch moeten bedenken, dat de meeste gedeelten van den inhoud reeds in de Standaard hadden gestaan, en dus hun geld daardoor in zekeren zin reeds hadden opgebracht; waarom het nu niet zóó duur had moeten zijn. Nu ik toch over dit kostelijk en kostbaar boek aan 't woord ben, maak ik gaarne van deze gelegenheid gebruik, om den heer S. v. Velzen Jr. te 's Hage mijn dank en instemming te betuigen voor en met de wijze, waarop hij dit boek heeft aangeprezen in de Wetitem. Een paar van de hoofdaanmerkingen door hem geopperd, waren ook de mijne. Yinde „Ons Program" van Dr. A. Kuyper veel, vooral veel oordeelkundige lezers als de heer van Velzen bleek te zijn, en drage het in ruime mate bij, om juistheid, eenheid en vastheid van beginselen bij ons Christelijk historisch volk te bevorderen. Vooral zal op een zuivere en eerlijke toepassing van de in het Program beleden beginselen dienen gelet te worden, dat ze niet weer door „een gedienstigheid der praktijk" of door een vleeschelijke kansberekening op nonactiviteit worden gebracht. Dat in naam van de heiligste beginselen en met beroep op het betrouwbaarste boek vaak de ellendigste praktijken zijn bedreven, is bekend. Kiest men b. v., om nu maar een zaak te noemen — mannen voor de Tweede Kamer, die wel billijkheid en recht voor de vrije school willen bepleiten en wel aan het herzien van de kieswet willen meewerken; maar die volstrekt geen vinger willen uitsteken voor de eerlijke toepassing van de scheiding tusschen Kerk en Staat, opdat toch het Ilerv. Genootschap over einde gehouden worde, dan baten de beste beginselen en programma's op 't papier niet met al. En dat we op dit, punt niet zonder vreeze zijn, zij hier openlijk uitgesproken, nu men mannen als Ds. Buitendijk, die zich evenzeer door de ethisch-irenische partij als door de Gereformeerden heeft laten gebruiken, in het Centraal-Comité heeft opgenomen, zonder dat er van beroeping of loslating van vroegere beginselen iets vernomen is. De irenische partij, die op kerkelijk gebied door dik en dun kan, kleint zich op staatkundig gebied, om 't Herv. Kerkgenootschap overeinde te houden, aan art. 168 der Grondwet vast. Ons Chr. Ger. volk kan — al wil het ook al den hoon en het onrecht van het Wageningscli Weelblad en diens geestverwanten geleden vergeten, — uit kracht van zijn christelijk historisch beginsel met zulke handelingen niet gediend zijn. Werkt men daar nu overheen, en doet alsof men van al deze dingen niets begreep, dan kunnen zulke zaken niet anders dan een totale scheiding ook op ander dan kerkelijk gebied helpen voorbereiden. Zullen we met al ons ij\eren en strijden niet voor de irenischen, d. i. voor de kerkelijke conservatieven en alzoo ten vu re arbeiden, dan moet evenzeer op een eerlijke toepassing als op de zuivere beginselen van „Ons Program" worden aangedrongen. IIET ONDERTEEKENINGS-FORMULIER VAN DORDRECHT. Onze vaders hebben in de synode te Dordt 1618 en 19 een formule opgesteld, die door alle dienaren der Kerk moest worden onderteekend, ten bewijze dat ze met de „formulieren van eenigheid" d. i. met den Heidelb. Catechismus, met de 37 geloofsartikelen tegen de Remonstranten, die samen de belijdenisschriften der Geref. kerk in Nederland uitmaken, instemden. Deze onderteekeninï, in het Herv. kerkgenootschap al lang door iets geheel anders vervangen, wordt in de Chr. Geref. kerk nog tot op dezen dag volgehouden, gelijk dat vroeger in de kerk der vaderen geschiedde. Nu was het bekend, dat in 1620 de theologische professoren aan de akademie van Leiden deze Dordsche formule niet onderteekend hebben. Evenzeer is het bekend, dat de ethisch irenische richting in de Herv. kerk heden ten dage, al kon ze de kerk ook naar hartelust herstellen, de Dordsche onderteekenings-formule, die beweert dat de belijdenisschriften in alle stukken der leer in alles met Gods Woord overeenkomen, veel te kras vinden. De Gereformeerden in 't Herv. genootschap daarentegen willen van het nieuwmodisch ongeloofsgeknulsel met zijn „geest en strekking" enz. niets weten, maar willen daarentegen naar de oude beginselen terug. Nu had onlangs Dr. J. J. v. ïoorenenbergen van Botterdam, die tot eerstgenoemde partij in de Herv. kerk behoort, beweerd, dat de bovenbedoelde Leidsche theologische professoren, nl. Wallaeus, Thysius, Palyander en Rivet in 1620 de Dordsche formule uit beginsel niet hadden geteekend, maar wel onder een ruimere en mildere formule hun hand hadden gezet. Hiertegen is Dr. A. Kuyper opgekomen in een afzonderlijke brochure, getiteld: „Be Leidsche professoren en de executeurs der Dordsche nalatenschap." In langen tijd heb ik geen stuk gelezen, dat zoo degelijk en zoo helder gesteld is en van zooveel studie en zaakkennis getuigt. Hij wijst uit de officieele stukken en uit de bronnen zelve aan, dat van schier elke beweering, in deze zaak, door den anders zoo bekwaam gebleken Dr. van ïoorenenbergen aangevoerd, het tegendeel waar is. Had Dr. v. T. beweerd, dat de professoren op de Sy- node, waar de formule ontworpen was, geen andere dan adviseerende stem bezaten; Dr. K. toont aan, dat ze wel terdege een beslissende stem hadden. Had Dr. v. T. beweerd, dat de Leidsche professoren eigenlijk tegen het „in omnibus," (dat de belijdenisschriften in alles met Gods noord overeenkomen nl.) en voor een gedurige en vrije herziening der belijdenisschriften waren; Dr. K. bewijst dat ze voor het „per omnia" en tegen zulk een vrije revisie waren. Dr. v. T. had gezegd, dat de Staten en de curatoren, onder wier macht en toezicht de academie geplaatst was, reeds voor 25 Aug. 161S waren veranderd en van Remonstrantschgezind, Gereformeerd waren geworden, weshalve zij den professoren niet hinderden in het teekenen der formule; Dr. K. bewijst, dat de Staten toen nog de ouden waren, en dat ze eerst later door het doortasten van prins Maurits zijn uitgezuiverd; edoch ook nog slechts zóó, dat de latere Staten en curatoren Gereformeerd waren in zake de theologie, maar nog llemonstrantsch bleven in zake de kerkregeerir.g; weshalve ze de professoren hunner school niet onder de macht der Kerk wilden laten komen. Had Dr. v. T. verklaard, dat Wallaeus, Thysius, Polyander en Rivet niet hadden geteekend, omdat ze de Dordsche formule „niet eerlijk, niet ruim en niet eenvoudig" genoeg achtten; Dr. K. toont aan — dat ze zelf dit stuk mee hebben opgesteld; — dat zij volkomen bereid waren om te teekenen; — maar dat ze de formule niet teekenden, omdat het huil door hun superieuren verboden werd. Zonder te beweeren, dat Dr. Rutgers in de Heraut en Prof. van Velzen in de Bazuin, die beiden den arbeid van Dr. K. om het zeerst roemen, maar tevens ieder van een onnauwkeurigheid in een der aanhalingen spreken, geheel Afl. Juni. 19 ongelijk hebben, blijkt ons uit de brochure van Dr. K. en uit al de citaten, die hij uit verschillende bronnen heeft opgediept en letterlijk heeft laten afdrukken, toch zonneklaar, dat Dr. K. zijn mededinger ridderlijk heeft overwonnen. Van heeler harte danken wij Dr. K-uyper voor dezen zijn moeielijken arbeid. En als wij de stukken, die Dr. K. uit de Notulen der Prov. Synode van Zuid- en Noord-Holland liet afdrukken, waarin dit vruchteloos tobben om de kerkorde van Dordt erkend te krijgen in den breede beschreven is, nu vergelijken met wat door Prof. v. Yelzen uit de werken van Te Water is aangevoerd, waarin beweerd wordt dat de Staten van Holland eigenlijk de kerkorde wel erkend hebben, dan dunkt ons dit duidelijk te zijn: dat de Staten terstond na den coup door Maurits op de Neude te Utrecht gewaagd, zich wel wat toegeeflijker uitgelaten hebben dan eenigen tijd na dato bleek, dat ze werkelijk waren, maar dat van een onvoorwaardelijke en officieele erkenning en autoriseering der kerkorde van Dordt door de Staten als zoodanig, niet gekomen is. Dat de kerkorde erkend zou zijn en de Prov. Synoden het zelve niet zouden hebben geweten, is al te naïef. Het is daarom dat wij instemmen met het slot van Dr. Kuyper's geschrift: „En zegge nu niemand, dat het de moeite niet loonde van deze dorre stukken af te drukken. „Want deze dorre stukken leveren dan toch eene eminente bijdrage voor de ongelooflijke onbeholpenheid, waarmede men eertijds kerkhistorie schreef. „Verbeeld u toch, dat jaren lang verteld is, dat de Staten van Holland die kerkorde wel geauthoriseerd hadden, en dat zelfs Ypey nog niet dan schoorvoetend hieraan twijfelt. „Bovendien nog deze vraag: „Leveren deze stukken ons niet een kostelijke bijdrage, om kennis te maken met al den smaad en den hoon, dien de Kerk in deze landen, om de eer van een Staatskerk te genieten, van de Edelmogende Heeren verduren moest?" OEFENAARS-PRACTIJKEN TE NIEU W-AMSTERDAM. Door de Drentsche veenen werden voor eenige jaren kanalen gegraven. Aan deze ontstonden hier en daar nieuwe koloniën, waarvan Nieuw-Dordt, Erica en NieuwAmsterdam nog al bekend zijn. Nieuw-Amsterdam kwam reeds tot aanmerkelijken bloei. Men vindt er ten minste reeds een Hervormde, een Chr. Gereformeerde en een Koomsch Katholieke kerk. De Chr. Geref. gemeente was er in korte jaren vrij wat toegenomen. Zij had een goede kerk, maar tot dusver nog geen leeraar. Een zeker oefenaar Meijering, was gewoon de gemeente voor te gaan, en werd daarvoor, gelijk van zelf spreekt, behoorlijk voldaan. Zijn we goed ingelicht, dan was er in den lateren tijd wel een groot deel der gemeente, dat liever niet langer van den oefenaar gediend wenschte te wezen; zij zagen liever dat de gemeente een leeraar trachtte te krijgen. De kerkeraad echter was, voor het meerendeel althans, op de hand van M. Bij de periodieke aftreding schijnt men er daarenboven behoorlijk voor gezorgd te hebben, dat geen andere dan besliste voorstanders van M. op de nominatie kwamen, waardoor de kerkeraad het gemakkelijk tegenover de gemeente kon volhouden. Hij had daarbij Meijering, die ook ouderling was, tot leidsman. Als men den kerkeraad op de classis of bij kerkvisitatie vroeg: Waarom beroept uwe gemeente, die zoo groot wordt, toch geen leeraar? dan was liet antwoord: „Omdat wij onmo- gelijk een leeraar kunnen onderhouden." Daarmee moest de classis Coevorden natuurlijk tevreden zijn. Wie kan ook het onmogelijke vergen. Zoo bleven de zaken te Nieuw-Ainsterdam zooals ze waren en M. bleef oefenen. Eindelijk werd de meerderheid der gemeente dien toestand en die onwaarheid moede. Enkele leden kwamen met een klacht tegen den kerkeraad op bij de classis, en begeerden dat er een leeraar mocht worden beroepen, wat, volgens hen, niet nableef, omdat men er geen onderhouden kon, maar enkel en alleen omdat de oefenaar M. niet van 't kussen wilde en zijn vrienden er hem op handhaafden. Nadat deze zaak nog eenigen tijd gehangen had, nam de classis eindelijk het kloek en waardig besluit, bij 't welk den kerkeraad gelast werd de middelen aan te wenden om een leeraar te beroepen. Tegen de volgende classis moest het geschied zijn. Meijering, die ook ter vergadering was, hoorde de besluiten aan, die er gemaakt werden, zonder echter te protesteeren. Tehuis gekomen zou hij evenwel zijne maatregelen wel nemen. Ziende dat hij gevaar liep zijne betrekking als oefenaar, te Nieuw-Amsterdam althans, te verliezen, besloot hij zich met zijne getrouwen, evenals de heer Smitt in (Oud-) Amsterdam gedaan had, aan de Chr. Geref. Kerk en alzoo aan die lastige classis Coevorden te onttrekken. Nu was goede raad duur, hoe het aan te leggen om toch rle Kerk en kerkelijke goederen te behouden voor de nieuwe gemeente, die natuurlijk nu ontstond. De oefenaar M. schijnt naar (Oud-) Amsterdam getogen te zijn om raad, hoe men zulk een zaakje moest aanvatten. Het schijnt wel dat men hem daar geraden heeft, dat hij met zijn gezin in de kerk moest gaan wonen. M. liet althans zijn bedden en eenige meubelen in de kerk dragen en bivouacceerde met de zijnen aldaar. Daargelaten of zulk een raad heel eerlijk en godvruchtig kon heeten, maar dat hij geslepen en van iemand, der zake kundig afkomstig was, zal wel niemand ontkennen. Dat de gemeente en het publiek, voor zoover ze van de zaak kennis droegen, met spanning den e.k. Zondag verwacht hebben, is niet te verwonderen. De toeleg om de kerk, die toch niemand dan de Chr. Geref. gemeente toebehoorde, ten behoeve van één persoon en het door hem in 't leven te roepen clubsje, in te pakken, gelukte ditmaal echter niet. De consulent der gemeente, Ds. Breitsma van Schoonebeek nl., ging naar den officier van de rechtbank te Assen, en legde aldaar de geheele zaak bloot. Hier doorzag men den toeleg der oppositie en gebood de kerk gesloten te houden. Den volgenden Zondag werd, toen de consulent aankwam om op te treden, de deur geopend, en hij door de tegenwoordigheid der politie voor overlast van de ontevredenen gevrijwaard, naar den kansel geleid. Nadat gepredikt en de toepassing der kerkelijke tucht op de schuldige personen namens de Classis aan de gemeente bekend gemaakt was, liep alles in goede orde af. Die mij deze zaak vertelde, voegde er met een heel ondeugend gezicht bij: „Ziet ge nu wel, dat men te ÏWefw-Amsterdam veel beter op de hoogte is dan in het Oude?" Wat zou ik er tegen zeggen. Ik merkte alleen op : dat niet alle kwaaddoeners even slim zijn; dat plaatselijke omstandigheden machtig veel verschillen, en — last not least — dat ik van harte hoopte, dat al onze gemeenten er op zullen aandringen, dat het beheer der kerkelijke goederen eerlang zóó geregeld worde, dat dergelijke praktijken niet meer mogelijk zijn. II. Beuk kr. PINKSTERPSALM 1). Daal, o Heiige Geest, van Boven, Biddend door ons ingewacht; Trooster, eeuwig waard te loven, Zend uw zegen uit met kracht. Stort uw gaven ons in 't harte: Hoop, geloof en strijdensmoed, Liefde, die den smaad vergoedt Van een wereld, die ons tarte... Liefde, die 't verruimd gemoed 't Abba, Vader, spreken doet! Deel, o Heiige Geest, uw gaven Aan het zuchtend schepsel meê; Dat een elk de ziel moog laven Aan uw Woord, die Bron van vreê. Blaas, o Geest, de doodsvalleien Koesterend, bezielend aan, Dan — ten leven opgestaan — Zal, wie dood was, zich verbleien In het heil den mensch bereid, Met uw schatten overspreid! Volken, natiën en tongen Prijzen dan hun zalig lot, In het lied U toegezongen, Eenig en drieëenig God. »U, die uit den dood ten leven «Ons woudt wekken door uw macht, sZij de aanbidding toegebracht, sZij alleen de roem verbleven; »U, die Eeuwgo Liefde zijt, »Zij de lof in eeuwigheid!" 1) Wijze: Ev. Gez. 38. RANDTEEKENINGEN OP PLAATSEN UIT I1ET OUDE TESTAMENT. Op bladzijde 115 van dezen jaargang sloot ik mijne stukken over „de Assyrisch-Babjlonische keil-inschriften" inet de verzekering, dat „door hetgeen deze bronnen ons leeren, niet weinige moeieiijke plaatsen gemakkelijk verklaard, enkele profetiën beter verstaan en vele gedeelten des Ouden lestaments als volkomen geloofwaardig bevestigd worden. Nadat ik deze woorden aan de drukpers had toevertrouwd, heeft men mij verzocht, enkele plaatsen in velband met genoemde bronnen ter sprake te brengen. Ik wil mij daaraan niet onttrekken. Maar, terwijl ik dit verklaar, moet ik er terstond de opmerking aan toevoegen, dat mijne ambtsbezigheden, waaraan ik vóór alle dingen mijne krachten behoor te wijden, mij voorshands niet toelaten, over elke plaats een behoorlijk afgeronde studie te geven. Daarom koos ik den bovenstaanden titel, die mij veroorlooft opmerkingen te maken, zonder juist aan een bepaalden voim, of aan meerdere of mindere seriëusiteit verbonden te zijn. HOSEA X : 14. „Daarom zal er een groot gedruisch ontstaan onder uwe volken en al uwe vestingen zullen verstrooid worden gelijk Scilt}ici7i 1^ Beth-Arbel verstoorde ten dage des krijgs; de moeder werd er verpletterd niet de zonen". 1) Ook in het vervolg zal ik in de teksten de woorden, waarover ik opmerkingen wil maken, cursief doen drukken. Afl. Juli. 20 Het is de vraag, wie „Salman" is, van wien de profeet melding maakt. Op zicli-zelven beschouwd, zou iemand licht de meening kunnen koesteren, dat de beantwoording dezer vraag van bijzonder weinig beteekenis is. Maar zoo mogen wij niet denken over een woord der H. Schrift. Reeds elke lezer der Schrift behoort van de overtuiging uit te gaan, dat de II. Geest nimmer iets noodeloos heeft doen beschrijven en in gedachtenis te houden: „Al wat te voren geschreven is, dat is tot onze leering te voren geschreven"; hoeveel te meer dan de uitlegger der H. Schrift. Genoemde koningsnaam is echter volstrekt niet zonder beteekenis, want hij speelt een niet onbeteekenende rol bij liet opmaken van een oordeel over den tijd, waarin de profeet hoofdstuk VI : 4—XI heeft uitgesproken, zoo noodig te kennen tot juist verstand dezer perikope. Zelfs staat hij in onmiddellijk verband met de echtheid van het opschrift, hoofdstuk 1:1, waarin ons bericht wordt, dat Hosca in de dagen van Uzzia tot Hizkia heeft geprofeteerd. Dat opschrift is „onecht", zegt Prof. Kuenen 1) en anderen met hem. Voor dit oordeel brengt hij, onder andere bewijzen, ook dit aan : „nergens toont de profeet, dat li ij kennis draagt van den Syrisch Ephraïmietischen oorlog, of den daarop gevolgden inval van Tiglath-Pileser in liet rijk der tien stammen". 2) Slond nu deze bewering alleen, wij zouden, natuurlijk, op haar geen acht slaan, wijl uit stilzwijgen niets zekers 1) Historisch-kritisch onderzoek, enz., II bl. 313. '2) Over dien oorlog en de hulp door den Assyrisclien koning Tiglath-Pileser aan Aehaz gebracht, kan men lezen 2 Kon. XVI: 1—9 en 2 Chron. XXV111:1—21. Genoemde oorlog duurde ongeveer vier jaar van 743- 739 vóór Christus. Wij houden ons bij deze bepaling voorloopig aan de Liijbelscho chronologie. kan afgeleid worden, en het ook elders blijkbaar is, dat iets geschied is, zonder dat de profeet, die het beleefde, er juist melding van maakt. Doch K's bewering staat in verband met andere opmerkingen. Daarom slaat, onder anderen, de hoogleeraar Keil er acht op en beweert, 1) dat „onder Salmau moeielijk een andere koning is te verstaan dan Salraanassar", die, naar de keil-inschriften, van 727 tot 722 over Assyrië regeerde en derhalve even na Hizkia aan de regeering kwam. En zoozeer gevoelt Kuenen de beteekenis van Keii's gezegde, dat hij bladz. 315 schrijft: „Toch zouden wij haar (zijn eigen bewering namelijk) moeten opgeven, indien werkelijk, gelijk beweerd wordt, hoofdstuk X : 14 eene zinspeling bevatte op een feit, dat eerst eenigen tijd na 741 vóór Ghr. kan hebben plaats gehad." „Maar", laat Kuenen er op volgen, „de identiteit van Salman en Salmaneser is niets dan eene — in zich-zelve onwaarschijnlijke gissing." Van tegenovergestelde zijde beriep men zich echter, ter verdediging van Keii's meening, er op, dat in 2 Kon. XX : 12 de naam Baladan verkort, in plaats van Meiodach-Baladan, 2) voorkomt. Doch men vergat a te bewijzijn, dat Merodach-Baladan's vader juist zóó heette als zijn zoon; b dat, toegestemd eens, dat de naam des vaders aan dien van zijn zoon gelijk was, deze afkorting niets bewijst, daar die naam op zoodanige wijze uit twee namen is samengesteld, dat de eerste gemakkelijk kon weggelaten worden, wat met den naam Salmaneser niet het geval was, die bovendien, verkort, Eser had moeten luiden. 3) 1) Handboek der historisch-kritische inleiding 1879, bladz. 317. 2) In 2 Kon. XX : 12 staat Berodac/i, inplaals van Merodach. De eerste schrijfwijze ia èn blijkens Jes. XXXIX: 1 èn naar luid der keil-inschriften een fout, die bij het overschrijven van het boek der Koningen later is ingeslopen. 3) Beide namen zijn samengesteld met een godsnaam. Merodach-B. Vele geleerden verklaarden dan ook, dat van het feit, door den profeet vermeld, niets bekend is en de verklaring zijner woorden dientengevolge zeer onzeker. 1) In de gegeven omstandigheden was deze verklaring verreweg de beste. Thans behoeven wij echter niet zoo te spreken. De keil-inschriften, die ons berichten geven aangaande Tiglath-Pileser's tochten en daden van 745—728, hebben licht aangebracht. ' Dit de eerste helft 2) der regeering van dezen vorst bezitten wij een plaat, welke bericht, dat tot hem, ergens in West-Syrië, schatting brachten: Kustasp van Comagene, Rezin van Damaskus, Menahem van Israël, Hiram van Tyrus, Sibittibihli van Byblos, Uriki van Kui, Pisiris van Karkemisch, Iniel van Hamatli .... Zabibich, koningen van Arabië." Men ziet, op deze plaat is noch van den koning van Juda, noch van den koning van Edom, noch van den koning van Ammon, noch van den koning van Moab, noch van dien der Filistijnen sprake. En daar deze plaat juist te dezer plaatre volkomen is, volgt, dat deze koningen toen nog niet door den koning van Assyrië overwonnen waren. beteekent: nMerodach schenkt een zoon", dat verkort kan luiden: Baladan, »hij schenkt een zoon" ; Salmaneser beduidt: tSalman is goed'' (of recht), en zou verkort: Eser »hij is goed" (of recht) kunnen luiden. 1) Zóó o a. nog in 1872, ü. Schraoller S. 00 ïheil XVIII ü. T. van Lange's Bibelwerk. 2) Opzettelijk geef ik niet nader het jaar op, wijl het niet geheel zeker is in welk jaar de schatting gebracht is. De oorzaak daarvan is, dat Asarhaddon de beschreven platen uit het paleis van Tiglath-Pileser heeft laten wegnemen, om daarmede zijn eigen, het zuid-west paleis te Nineveh te bouwen, zoodat de inschriften hier en daar afgebroken of uiigeboiteld zjjn. De door ons aangehaalde plaat vindt men bij Layaid. Inscriptions, London 1851, plaat 67a reg. 50—54. Anders is liet in het pronk-inschrift van Tiglath-Pileser uit zijn laatste regeeririg-sjaar. 1) Daar lezen wij. op een, helaas, hier en daar corrupte plaat, dat aan Tiglath-P. schatting brachten: Kustasp van Coraagene, Urikki van Kui, Sibittibihli van ..., Iniel van Haraath.... Sanib van Ammon, Salman van Moab, Mitinti van As/calon, Joachaz (= Achaz) van Jucla, Kosmalak van Edom, Musi...., llanno van Gaza. Uit deze plaat, die ons in den laatsten tijd van Tiglath-P, 734—728, verplaatst, blijkt duidelijk: a. dat toen over Moab een koning Salman 2) regeerde, wiens naam juist overeenstemt met den door Ilosea genoemde; b. dat hij ongeveer in denzelfden tijd met Achaz van .Tuda, de Ammonieten, de Edomieten en de Filistijnen, door den koning van Assyrië onderworpen is. Wanneer kwamen nu deze vorsten onder de macht van Assyrië ? Reeds wezen wij in noot 3 aan, dat de Syrisch-Ephaïmietische krijg tegen Achaz, den koning van Juda, valt gedurende de jaren 713—739 vóór Christus. Naar den Bijbel, 2 Ken. XVI : 1—9, voerden Reziu van Syrië en Pekah van Israël tegen Achaz een geweldigen oorlog, waarvan, naar 2 Chron. XXVIII : 17 en 18, ook de Edomieten en de Filistijnen handig gebruik maakten. Maar Achaz riep Tiglath-Pileser's hulpe in, die de tegenstanders versloeg en hen, zoowel als Achaz, aan zich schatplichtig maakte. Wel maakt de Bijbel slechts van Tiglath's overwinning op Syrië en Israël melding, 2 Kon. XV : 29 en XVI : 7—9, doch de Assyrische inschriften bewijzen de waarheid onzer voorstelling. 1) Rawlinsou, The cuneiform inscript. London, II, 67, reg. 57—62 2) Assyrisch Salamanu, oon naam, dio geheel met dien, in Ilosea X : 14 gebruikt, naar de wetten der transponeering, overeenstemt. 