Infraestruturas de transporte de energia e legislação da UE no domínio da Natureza : documento de orientação.
, Fortin, M. , Gélinaud, G. , Le Roch, A. , et al. (2004). Ecological impact of the "Erika" oil spill: Determination of the geographic origin of the affected common guillemots. Aquatic Living Resources, 17(3), 369-377. Camphuysen, C. J. , Dieckhoff, M. A. , Fleet, D. M. & Laursen, K. (2009) Oil Pollution and Seabirds. Thematic Report No. 5. 3. In: Marencic, H. & Vlas, J. de (Eds), 2009. Quality Status Report 2009. Wadden Sea Ecosystem No. 25. Common Wadden Sea Secretariat, Trilateral Monitoring and Assessment Group, Wilhelmshaven, Duitsland. Carrete, M. , Sánchez-Zapata, J. A. , Benítez, J. R. , Lobón, M. , Donázar, J. A. (2009) Large scale risk-assessment of wind-farms on population viability of a globally endangered long- lived raptor. Biological Conservation, 142(12): 2954-2961. Carter, L. , Burnett, D. , Drew, S. et al. , 2009. Submarine Cables and the Oceans – Connecting the World. UNEP-WCMC Biodiversity Series No. 31. ICPC/UNEP/UNEP-WCMC. Chandrasekara, W. U. & Frid, C. L. J. , 1998. A laboratory assessment of the survival and vertical movement of two epibenthic gastropod species, Hydrobia ulvae (Pennant) and Littorina littorea (Linnaeus), after burial in sediment. Journal of Experimental Marine Biology and op: www. sciencedirect. com/science/article/B6T8F-3S967BY- 3/2/8d8547d6fd13b48bcdb40c1fe171482c [Geraadpleegd op 20 april 2012]. Beschikbaar 191-207. Ecology, 221(2), blz. Clarke, D. J. & White, J. G. , 2008. Towards ecological management of Australian powerline corridor vegetation. Landscape and Urban Planning, 86(3-4), blz. 257-266. Beschikbaar op: linkinghub. elsevier. com/retrieve/pii/S0169204608000509 [Geraadpleegd op 27 april 2012]. CONCAWE, 2011. Performance of European cross-country oil pipelines - Statistical summary of reported spillages in 2010 and since 1971, Confer, J. L. , Pascoe, S. M. (2003) Avian communities on utility rights-of-ways and other managed shrublands in the northeastern United States. Forest Ecology and Management, 185: 193-205. Cooney, R. (2004) Better safe than sorry? The precautionary principle and biodiversity conservation. Oryx 38: 357-358. Crivelli, A. J. , Jerrentrup, H. , Mitchev, T. (1987) Electric power lines: a cause of mortality in Pelecanus crispus Bruch, a world endangered bird species, in Porto-Lago, Greece. Colonial Waterbirds 11: 301-305. Curtis, M. R. , Vincent, A. C. J. (2008) Use of population viability analysis to evaluate CITES trade-management options for threatened marine fishes. Conservation Biology 22: 1225- 1232. Daan, R. & Mulder, M. , 1996. On the short-term and long-term impact of drilling activities in the Dutch sector of the North Sea. ICES Journal of Marine Science, 53, blz. 1036–1044.  125 Beschikbaar op: 27 april 2012]. icesjms. oxfordjournals. org/content/53/6/1036. short [Geraadpleegd op Daan, R. , Mulder, M. & Van Leeuwen, A. , 1994. Differential sensitivity of macrozoobenthic species to discharges of oil-contaminated drill cuttings in the North Sea. Netherlands Journal of op: linkinghub. elsevier. com/retrieve/pii/0077757994900566 [Geraadpleegd op 27 april 2012]. Beschikbaar Research, 113-127. 33(1), Sea blz. Deeks, J. J. , Higgins J. P. T. , Altman D. G. (2005) Analysing and presenting results. Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions 4. 2. 5 [geüpdatet mei 2005]; Deel 8. op: www. cochrane. org/resources/handbook/hbook. htm. Beschikbaar Green. ). Higgins J. P. T. and (ed In: by S. De la Huz, R. , Lastra, M. , Junoy, J. et al. (2005) Biological impacts of oil pollution and cleaning in the intertidal zone of exposed sandy beaches: Preliminary study of the "Prestige" oil spill. Est. Coast. Shelf. Sci. 65:19-29. Demeter, I. (2004) Medium-Voltage Power Lines and Bird Mortality in Hungary. Technical Document. MME/BirdLife Hungary. Department of Energy and Climate Change, 2010. Planning For New Energy Infrastructure, Londen. Dernie, K. M. , Kaiser, M. J. & Warwick, R. M. , 2003. Recovery rates of benthic communities following physical disturbance. Journal of Animal Ecology, 72(6), blz. 1043-1056. Beschikbaar op: onlinelibrary. wiley. com/doi/10. 1046/j. 1365-2656. 2003. 00775. x/full [Geraadpleegd op 6 april 2012]. Deutsche WindGuard GmbH & Greenpeace International, 2005. Offshore Wind Energy - Implementing a New Powerhouse for Europe, Dierschke, V. & Bernotat, D. (2012): Übergeordnete Kriterien zur Bewertung der Mortalität im Rahmen von Projekten und Eingriffen – unter besonderer wildlebender Tiere Berücksichtigung 175 S. http://www. bfn. de/0306_eingriffe-toetungsverbot. html deutschen Brutvogelarten. 1. 12. 2012, Stand der Dodd, A. M. et al. , 2007. The Appropriate Assessment of Spatial Plans in England: a guide to why, when and how to do it, Beschikbaar op: www. rspb. org. uk/Images/NIAA_tcm9- 196528. pdf. Doody, J. S. et al. , 2003. Fauna by-catch in pipeline trenches: conservation, animal ethics, and current practices in Australia. Australian Zoologist, 32(3), blz. 410-419. Drewitt, A. L. , Langston, R. H. W. (2008) Collision effects of wind-power generators and other obstacles on birds. Annals of the New York Academy of Sciences, 1134: 233-66. Duhamel, B & Beaussant, H. (2011) EU Energy Strategy in the South Mediterranean. Directorate-General for Internal Policies. Policy Department A. Economic and Scientific Policy. 110 blz.  EASAC (2009) Transforming Europe’ s Electricity Supply – An Infrastructure Strategy for a Reliable, Renewable and Secure Power System. The Royal Society. Londen (UK) EGIG, 2011 Gas Pipeline incidents. 8th report of the European Gas Pipeline Incident Data group. EGIG 11. R. 0402 (versie 2). Ellis, D. H. , Smith, D. G. , Murphy, J. R. (1969) Studies on raptor mortality in western Utah. Great Basin Naturalist 29: 165-167. ENTSO (2012) ENTSO-E Grid Map. Beschikbaar op: www. entsoe. eu/nc/resources/grid- map/?sword_list[]=Kv 126 Environ & InterGen, 2010. Spalding Energy Expansion - Gas Pipeline - Environmental statement - Non-technical summary - Volume 1, Erfurt University of Applied Sciences, IBU Ingenieurbüro Schöneiche GmbH & Co. KG en 50Hertz Transmission GmbH (2010). Ecological management of overhead lines (EcoMOL): General op: www. 50hertz. com/en/file/100304_EcoMOL_ShortReport_eng_final_med. pdf. Beschikbaar overview. ERM Iberia, 2004. MEDGAZ natural gas transportation system - Environmental impact assessment - Final report, Europese Commissie (2000) Beheer van Natura 2000-gebieden. De bepalingen van artikel 6 van op: 92/43/EEG. ec. europa. eu/environment/nature/natura2000/management/guidance_en. htm Habitatrichtlijn Beschikbaar Brussel, België. de Europese Commissie (2002) Evaluatie van plannen en projecten die een significant effect kunnen hebben op Natura 2000-gebieden: methodologische richtsnoeren inzake de bepalingen van artikel 6, leden 3 en 4, van de Habitatrichtlijn 92/43/EEG. Impacts Assessment Unit School of Planning Oxford Brookes University, Oxford, UK. Europese Commissie (2007) Richtsnoeren bij artikel 6, 92/43/EEG. Brussel, België. lid 4, van de Habitatrichtlijn Europese Commissie (2011) Onze levensverzekering, ons natuurlijk kapitaal: een EU- biodiversiteitsstrategie voor 2020. Brussel, België. Europese Commissie (2012) Natura 2000-netwerk. Brussel, België. Beschikbaar op: ec. europa. eu/environment/nature/natura2000/index_en. htm Europese Commissie (2013) Streamlining environmental assessment procedures for energy infrastructure Projects of Common Interest (PCIs). Europese Commissie. Energie & Milieu. Europese Commissie, 2000. Beheer van Natura 2000-gebieden - De bepalingen van artikel 6 van de Habitatrichtlijn 92/43/EEG, Luxemburg: Bureau voor officiële publicaties der Europese Gemeenschappen. Europese Commissie, 2001a. Evaluatie van plannen en projecten die een significant effect kunnen hebben op Natura 2000-gebieden - methodologische richtsnoeren inzake de bepalingen van artikel 6, leden 3 en 4, van de Habitatrichtlijn 92/43/EEG, Luxemburg. Europese Commissie 2001b. Richtsnoeren voor de beoordeling van indirecte en cumulatieve effecten en voor de samenhang tussen effecten, Luxemburg: Bureau voor officiële publicaties der Europese Gemeenschappen. Europese Commissie, 2007. Richtsnoeren voor de toepassing van artikel 6, lid 4, van de Habitatrichtlijn 92/43/EEG - Verduidelijking van de volgende begrippen: alternatieve oplossingen, dwingende redenen van groot openbaar belang, compenserende maatregelen, algehele commissie: ec. europa.  eu/environment/nature/natura2000/management/docs/art6/guidance_art6_4_en. pd f. samenhang, advies van de Europese Commissie, 2010. Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's - Prioriteiten voor energie-infrastructuurprojecten voor 2020 en verder - Een blauwdruk voor een Europees geïntegreerd energienetwerk, Europese Commissie, 2011a. Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's - Onze levensverzekering, ons natuurlijk kapitaal: een EU-biodiversiteitsstrategie voor 2020 - COM(2011) 244 definitief, 127 Europese Commissie, 2011b. Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's - Energiestappenplan 2050 - COM(2011) 885 definitief, for a REGULATION OF THE EUROPEAN Europese Commissie, 2011c. Proposal PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL on guidelines trans-European energy infrastructure and repealing Decision No 1364/2006/EC /* COM/2011/0658 final - 2011/0300 (COD) */, for Europese Commissie, Energie-infrastructuur - Prioriteiten voor energie-infrastructuurprojecten voor op: ec. europa. eu/energy/infrastructure/strategy/2020_en. htm. Beschikbaar verder. 2020 en Europees milieuagentschap, 2010a. The European Environment - State and Outlook 2010 - Biodiversity, Europees milieuagentschap, 2010b. The European Environment - State and Outlook 2010 - Land use, Europees milieuagentschap, 2011 Landscape fragmentation in Europe - EEA Report No 2/2011 - Joint EEA-FOEN report, EWEA (2014) Wind in power. 2013 European Statistics. Februari 2014. The European Wind Energy Association. 12 blz. Faulkner, W. , 1999. AGL Central West Project: Marsden- Dubbo gas pipeline. Fauna impact monitoring. Draft report to NSW National Parks and Wildlife Service and AGL. , Fernie, K. J. & Reynolds, S. J. , 2005. The effects of electromagnetic fields from power lines on avian reproductive biology and physiology: a review. Journal of toxicology and environmental health. op: Critical [Geraadpleegd op 21 maart www. tandfonline. com/doi/abs/10. 1080/10937400590909022 2012]. Beschikbaar blz. 127-40. reviews, 8(2), Part B, Fernie, K. J. , Bird, D. M. , Dawson, R. D. , Lague, P. C. (2000) Effects of Electromagnetic Fields on the Reproductive Success of American Kestrels. Physiological and Biochemical Zoology, 73(1): 60-65. Fernie, K. J. , Reynolds, S. J. (2005) The effects of electromagnetic fields from power lines on avian reproductive biology and physiology: a review. Journal of Toxicology and Environmental Health, 8(2): 127-40. Ferrer, M. (2001) The Spanish Imperial Eagle. Lynx Edicions. Barcelona, Spanje Ferrer. M. , Hiraldo. F. (1992) Man-induced sex-biased mortality in the Spanish Imperial Eagle. Biological Conservation.  60: 57-60. Fischer, J. et al. , 2007. Mind the sustainability gap. Trends in ecology & evolution, 22(12), blz. 621-4. Beschikbaar op: www. ncbi. nlm. nih. gov/pubmed/17997188 [Geraadpleegd op 7 maart 2012]. Freemark, K. , 1995. Impacts of agricultural herbicide use on terrestrial wildlife in temperate landscapes: A review with special reference to North America. Agriculture, Ecosystems & op: Environment, linkinghub. elsevier. com/retrieve/pii/016788099400534L [Geraadpleegd op 26 april 2012]. Beschikbaar blz. 67-91. 52(2-3), Frost, M. T. , Rowden, A. A. & Attrill, M. J. , 1999. Effect of habitat fragmentation on the macroinvertebrate infaunal communities associated with the seagrass Zostera marina L. Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems, 9(3), blz. 255-263. Beschikbaar op: doi. wiley. com/10. 1002/(SICI)1099-0755(199905/06)9:3<255::AID-AQC346>3. 0. CO;2-F [Geraadpleegd op 2 mei 2012]. 128 Garcia-del-Rey, E. , Rodriguez-Lorenzo, J. A. (2011) Avian mortality due to power lines in the Canary Islands with special reference to the steppe-land birds. Journal of Natural History, Volume 45, nr. 35-36: 2159-2169. Gesteira, J. L. G. & Dauvin, J. -C. , 2000. Amphipods are Good Bioindicators of the Impact of Oil Spills on Soft-Bottom Macrobenthic Communities. Marine Pollution Bulletin, 40(11), blz. 1017- 1027. linkinghub. elsevier. com/retrieve/pii/S0025326X00000461 Beschikbaar [Geraadpleegd op 27 april 2012]. op: GIE (2012) Gas http://www. gie. eu/index. php/13-news/gie/161-gie-publishes-its-new-qkey-messages-energy- roadmap-2050q-brochure Infrastructure Europe Key Messages on Energy roadmap 2050. Gleason, N. C. , 2008. Impacts of Power Line Rights-of-Way on Forested Stream Habitat in Western Washington. In J. W. Goodrich-Mahoney et al. , eds. Environment Concerns in Rights-of-Way Management 8th International Symposium. Amsterdam: Elsevier, blz. 665- 678. Beschikbaar op: www. sciencedirect. com/science/article/pii/B9780444532237500757. González, L. M. , Margalida, A. , Mañosa, S. , Sánchez, R. , Oria, J. , Molina, J. I. , Caldera, J. (2007) Causes and Spatio-temporal Variations of Non-natural Mortality in the Vulnerable Spanish Imperial Eagle Aquila adalberti During a Recovery Period. Oryx, 41(04): 495-502. Goosem, M. & Marsh, H. , 1997. Fragmentation of a Small-mammal Community by a Powerline Corridor through Tropical Rainforest. Wildlife Research, 24(5), blz. 613. Beschikbaar op: www. publish. csiro. au/paper/WR96063 [Geraadpleegd op 27 april 2012]. Grande, J. M. , Serrano, D. , Tavecchia, G. , Carrete, M. , Ceballos, O. , Tella, J. L. and Donázar, J. A. (2009) Survival in a long-lived territorial migrant: effects of life- history traits and ecological conditions in wintering and breeding areas. Oikos, 118: 580-590. Granström, A. , 2001. Fire management for biodiversity in the European boreal forest.  Scandinavian Journal of Forest Research, 16(Supplement 3), blz. 62-69. Beschikbaar op: www. tandfonline. com/doi/abs/10. 1080/028275801300090627 [Geraadpleegd op 26 april 2012]. GRT gaz, Dossier du maître d’ouvrage - Débat public sur le projet Eridan, Guil, F. , Fernández-Olalla, M. , Moreno-Opo, R. , Mosqueda, I. , Gómez, M. E. , Aranda, A. , Arredondo, A. (2011) Minimising Mortality in Endangered Raptors due to Power Lines: The Importance of Spatial Aggregation to Optimize the Application of Mitigation Measures. PloS one, 6(11), e28212. Haas, D. , Nipkow, M. (2006) Caution: Electrocution! NABU Bundesverband. Bonn, Duitsland. Haas, D. , Nipkow, M. , Fiedler, G. , Schneider, R. , Haas, W. , Schürenberg, B. (2005) Protecting birds from powerlines. Nature and Environment, No. 140. Council of Europe Publishing, Straatsburg. HABIB, L. , BAYNE, E. M. & BOUTIN, S. , 2006. Chronic industrial noise affects pairing success and age structure of ovenbirds Seiurus aurocapilla. Journal of Applied Ecology, 44(1), blz. 176-184. Beschikbaar op: doi. wiley. com/10. 1111/j. 1365-2664. 2006. 01234. x [Geraadpleegd op 18 april 2012]. Hall-Spencer, J. M. & Moore, P. G. (2000) Scallop dredging has profound, long-term impacts on maerl habitats. ICES J. Mar. Sci 57:1407-1415 Harness, R. E. (1997) Raptor electrocutions caused by rural electric distribution power lines. Ft. Collins: Colorado State University; 110 p. M. S. thesis. Harness, R. E. , Wilson, K. R. , (2001) Utility structures associated with raptor electrocutions in rural areas. Wildlife Society Bulletin 29, 612-623. 129 Heubeck, M. , Camphuysen, K. C. J. , Bao, R. , Humple, D. , Sandoval Rey, A. , Cadiou, B. , Bräger, S. , et al. (2003). Assessing the impact of major oil spills on seabird populations. Marine pollution bulletin, 46(7), 900-2. Hirst, J. A. & Attrill, M. J. , 2008. Small is beautiful: An inverted view of habitat fragmentation in seagrass beds. Estuarine, Coastal and Shelf Science, 78(4), blz. 811-818. Beschikbaar op: linkinghub. elsevier. com/retrieve/pii/S0272771408000929 [Geraadpleegd op 2 mei 2012]. Hirst, R. A. et al. , 2005. The resilience of calcareous and mesotrophic grasslands following disturbance. Journal of Applied Ecology, 42(3), blz. 498-506. Beschikbaar op: onlinelibrary. wiley. com/doi/10. 1111/j. 1365-2664. 2005. 01028. x/full [Geraadpleegd op 9 april 2012]. Hollmen, A. et al. , 2007. The value of open power line habitat in conservation of ground beetles (Coleoptera: Carabidae) associated with mires. Journal of Insect Conservation, 12(2), blz. 163-177. www. springerlink. com/index/510hq085388q826h. pdf [Geraadpleegd op 12 april 2012].  Beschikbaar op: Horváth, M. , Demeter, I. , Fatér, I. , Firmánszky, G. , Kleszó, A. , Kovács, A. , Szitta, T. , Tóth, I. , Zalai, T. , Bagyura, J. (2011) Population Dynamics of the Eastern Imperial Eagle ( Aquila heliaca ) in Hungary between 2001 and 2009. Acta Zoologica Bulgarica, Suppl. 3, 2011: 61- 70. Horváth, M. , Nagy, K. , Papp, F. , Kovács, A. , Demeter, I. , Szügyi, K. , Halmos, G. (2008) Assessment of the Hungarian medium-voltage electric grid based on bird conservation considerations. MME/BirdLife Hungary, Boedapest (in het Hongaars). Hovel, K. A. & Lipcius, R. N. , 2001. HABITAT FRAGMENTATION IN A SEAGRASS LANDSCAPE: PATCH SIZE AND COMPLEXITY CONTROL BLUE CRAB SURVIVAL. Ecology, 82(7), blz. 1814-1829. Beschikbaar op: www. esajournals. org/doi/abs/10. 1890/0012- 9658(2001)082[1814:HFIASL]2. 0. CO;2 [Geraadpleegd op 2 mei 2012]. Hovel, K. A. & Lipcius, R. N. , 2002. Effects of seagrass habitat fragmentation on juvenile blue crab survival and abundance. Journal of Experimental Marine Biology and Ecology, 271(1), linkinghub. elsevier. com/retrieve/pii/S0022098102000436 blz. 75-98. Beschikbaar [Geraadpleegd op 2 mei 2012]. op: Hovel, K. A. , 2003. Habitat fragmentation in marine landscapes: relative effects of habitat cover and configuration on juvenile crab survival in California and North Carolina seagrass op: 110(3), beds. linkinghub. elsevier. com/retrieve/pii/S0006320702002343 [Geraadpleegd op 2 mei 2012]. Conservation, blz. 401-412. Beschikbaar Biological Howard, D. C. , Wadsworth R. A. , Whitaker J. W. , Hughes N. , Bunce R. G. H. (2009) The impact of sustainable energy production on land use in Britain through to 2050. Land Use Policy 26S blz. 284-292. HSE, (1997). The abandonment of offshore pipelines. Methods and Procedures for Abandonment. Health and Safety Executive. Offshore Technology Report 535. HSE Books. Jenssen, B. M. (1996) An overview of exposure to, and effects of, petroleum oil and organochlorine pollution in Grey Seals (Halichoerus grypus). The Science of the Total Environment 186:109-118. 2011a. IMO, Water www. imo. org/ourwork/environment/ballastwatermanagement/Pages/Default. aspx [Geraadpleegd op 13 april 2012]. Management. Ballast Beschikbaar op: IMO, 2011b. International Convention for the Control and Management of Ships’ Ballast op: Water Beschikbaar Sediments (BWM). and 130 www. imo. org/About/Conventions/ListOfConventions/Pages/International-Convention-for-the- Control-and-Management-of-Ships%27-Ballast-Water-and-Sediments-(BWM). aspx. Infante, S. , Neves, J. , Ministro, J. & Brandão, R. (2005). Estudo sobre o Impacto das Linhas Eléctricas de Média e Alta Tensão na Avifauna em Portugal. Quercus Associação Nacional de Conservação da Natureza e SPEA Sociedade Portuguesa para o Estudo das Aves, Castelo op: www.  spea. pt/fotos/editor2/relatorio_edp_icn_spea_quercus_avifaunai. pdf Beschikbaar publicado). (relatório Branco não SP 2005. IPCC Special Report on Carbon dioxide capture and storage Working Group III of the Intergovernmental Panel on Climate Change et al. , eds. , Cambridge, UK, New York, USA: Cambridge University Press. Jackson, C. W. et al. , 2011. Static electric fields modify the locomotory behaviour of cockroaches. The Journal of experimental biology, 214(Pt 12), blz. 2020-6. Beschikbaar op: jeb. biologists. org/content/214/12/2020. short [Geraadpleegd op 12 april 2012]. Jackson, M. J. & James, R. , 1979. The influence of bait digging on cockle, Cerastoderma edule, populations in North Norfolk. Journal of Applied Ecology, 16(3), blz. 671-679. www. mendeley. com/research/influence-bait-digging-cockle- Beschikbaar cerastodermaedule-populations-north-norfolk-england-uk-13/ [Geraadpleegd op 11 april 2012]. op: Jacques Whitford Limited, 2006. Vancouver Island Transmission Reinforcement Project Technical Data Report: Potential Effects of Alkylbenzene Release the Marine Environment. , to Janss, G. F. E, Ferrer, M. (2001) Avian Electrocution Mortality in Relation to Pole Design and Adjacent Habitat in Spain. Bird Conservation International, 3-12. Janss, G. F. E. (2000) Avian Mortality from Power Lines: a Morphologic Approach of a Species-specific Mortality. Biological Conservation, 95: 353-359. Jenkins, A. R. , Smallie, J. J. , Diamond, M. (2010) Avian collisions with power lines: a global review of causes and mitigation with a South African perspective. Bird Conservation International, 20(03): 263-278. Johnson, M. & Heck KL, J. , 2006. Effects of habitat fragmentation per se on decapods and fishes inhabiting seagrass meadows in the northern Gulf of Mexico. Marine Ecology Progress Series, 306, blz. 233-246. Beschikbaar op: www. int-res. com/abstracts/meps/v306/p233-246/ [Geraadpleegd op 2 mei 2012]. JRC-report "Evaluation of Smart Grid projects within the Smart Grid Task Force Expert Group 4 (EG4)" Karyakin, I. V. (2012) Birds of prey and power lines in northern Eurasia: What are the prospects for survival? Raptors Conservation 24: 69 - 86. King, D. I. et al. , 2009. Effects of width, edge and habitat on the abundance and nesting success of scrub–shrub birds in powerline corridors. Biological Conservation, 142(11), blz. 2672-2680. op: www. sciencedirect. com/science/article/pii/S0006320709002717 [Geraadpleegd op 23 maart, 2012]. Beschikbaar Klarić, S. , Pavičić-Hamer, D. & Lucu, Č. , 2004. Seasonal variations of arsenic in mussels Mytilus galloprovincialis. Helgoland Marine Research, 58(3), blz. 216-220. Beschikbaar op: www. springerlink. com/index/10. 1007/BF01606105 [Geraadpleegd op 27 april 2012]. Ko, J. -Y. & Day, J. W. , 2004.  A review of ecological impacts of oil and gas development on coastal ecosystems in the Mississippi Delta. Ocean & Coastal Management, 47(11-12), 131 blz. 597-623. Beschikbaar op: [Geraadpleegd op 13 april 2012]. linkinghub. elsevier. com/retrieve/pii/S0964569104000973 Kuijper, D. P. J. , Schut, J. , Van Dullemen, D. , Toorman,H. , Goossens, N. , Ouwehand, J. & Limpens, H. J. G. A. (2008) Experimental evidence of light disturbance along the commuting routes of pond bats (Myotis dasycneme). Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbescherming, 51(1), 37–49. Kunz, T. H. et al. , 2007. Ecological impacts of wind energy development on bats: questions, research needs, and hypotheses. Frontiers in Ecology and the Environment, 5(6), blz. 315- 324. www. esajournals. org/doi/abs/10. 1890/1540- 9295(2007)5%5B315:EIOWED%5D2. 0. CO;2 [Geraadpleegd op 12 april 2012]. Beschikbaar op: Kuussaari, M. et al. , 2003. Voimajohtoaukeiden merkitys niittyjen kasveille ja perhosille - Signiﬁcance of Power Line Areas for Grassland Plants and Butterﬂies Finnish Environment Institute, ed. , Helsinki. Kyläkorpi, L. & Grusell, E. , 2001. Livsmiljö scholar. google. fr/scholar?hl=fr&q=“Livsmiljö+i+Kraftledningsgatan"&btnG=Rechercher&lr=&a s_ylo=&as_vis=0#0 [Geraadpleegd op 30 april 2012]. i kraftledningsgatan, Beschikbaar op: Lasch, U. , Zerbe, S. , Lenk, M. (2010) Electrocution of Raptors at Power Lines in Central Kazakhstan. Waldökologie, Landschaftforschung und Naturschutz, 9: 95-100. Lehman, R. N. , Kennedy, P. L. , Savidge, J. A. (2007) The state of the art in raptor electrocution research: A global review. Biological Conservation, 136, 2: 159-174. Lensu, T. et al. , 2011. The role of power line rights-of-way as an alternative habitat for declined mire butterflies. Journal of environmental management, 92(10), blz. 2539-46. Beschikbaar www. sciencedirect. com/science/article/pii/S0301479711001745 [Geraadpleegd op 12 april 2012]. op: Lévesque, L. M. & Dubé, M. G. , 2007. Review of the effects of in-stream pipeline crossing construction on aquatic ecosystems and examination of Canadian methodologies for impact assessment. Environmental monitoring and assessment, 132(1-3), blz. 395-409. Beschikbaar op: www. springerlink. com/index/cu76l5guk3u28106. pdf [Geraadpleegd op 20 maart 2012]. Lewis, L. J. , Davenport, J. & Kelly, T. C. , 2002. A Study of the Impact of a Pipeline Construction on Estuarine Benthic Invertebrate Communities. Estuarine, Coastal and Shelf op: Science, www. sciencedirect. com/science/article/pii/S0272771401908984 [Geraadpleegd op 9 maart 2012]. Beschikbaar 213-221. 55(2), blz. López-López, P. , Ferrer, M. , Madero, A. , Casado, E. , McGrady, M. (2011) Solving Man- induced Large-scale Conservation Problems: the Spanish Imperial Eagle and Power Lines. PloS one, 6(3), e17196. London Array/National Grid (2007) Ecological Mitigation and Management Plan.  London Array Offshore Wind Farm Project and associated grid connection works. Oktober 2007. 17 blz. Lorne, J. K. & Salmon, M. (2007) Effects of exposure to artificial lighting on orientation of hatching sea turtles on the beach and in the ocean. Endangered species research, 1, 23–30. Macreadie, P. I. et al. , 2009. Fish Responses to Experimental Fragmentation of Seagrass Habitat. Conservation biology: the journal of the Society for Conservation Biology. Beschikbaar op: www. ncbi. nlm. nih. gov/pubmed/19183213 [Geraadpleegd op 23 maart 2012]. 132 Manville, A. M. (2005) Bird Strikes and Electrocutions at Power Lines, Communication Towers, and Wind Turbines: State of the Art and State of the Science – Next Steps Toward Mitigation 1. USDA Forest Service Technical report, 1051-1064. Marshall, J. S. & Vandruff, L. W. , 2002. Impact of selective herbicide right-of-way vegetation treatment on birds. Environmental management, 30(6), blz. 801-6. Beschikbaar op: www. ncbi. nlm. nih. gov/pubmed/12402095 [Geraadpleegd op 17 april 2012]. Martin, G. R. (2011) Review article Understanding bird collisions with man-made objects: a sensory ecology approach. Ibis, 239-254. Meissner, K. & Sordyl, H. (2006). Literature Review of Offshore Wind Farms with Regard to Benthic Communities and Habitats. In. Zucco, C. , Wende, W. , Merck, T. , Köchling, I. & Köppel, J. (eds. ): Ecological Research on Offshore Wind Farms: International Exchange of Experiences - PART B: Literature Review of the Ecological Impacts of Offshore Wind Farms. BfN-Skripten 186: 1-45. im Offshore-Windpark Nysted Havmøllepark Meißner, K. , Bockhold, J. & Sordyl, H. , 2006. Problem Kabelwärme? - Vorstellung der Ergebnisse von Feldmessungen der Meeresbodentemperatur im Bereich der elektrischen Kabel für Seeschifffahrt und Hydrographie (BSH), ed. Meeresumwelt- Symposium. Hamburg, Rostock. op: Beschikbaar scholar. google. fr/scholar?hl=fr&q=Problem+Kabelwärme?&btnG=Rechercher&lr=&as_ylo=&a s_vis=0#0 [Geraadpleegd op 13 april 2012]. In Bundesamt (Dänemark). Mendel, B. , Sonntag, N. , Wahl, et al. , (2008) Profiles of seabirds and waterbirds of the German North and Baltic Seas. Distribution, ecology and sensitivities to human activities within the marine environment. Naturschutz und Biologische Vielfalt 61, Bundesamt für Naturschutz, Bonn – Bad Godesberg, 427 pp MME/BirdLife Hungary (2011) "Budapest Declaration on bird protection and power lines". Beschikbaar op: www. mme. hu/termeszetvedelem/budapest-conference-13-04-2011. html Myers, N. (1993) Biodiversity and Precautionary Principle. Ambio, 22: 74-79. Nedwell, J. R. , Brooker, A. G. & Barham, R. J. (2012) Assesment of underwater noise during the installation of export power cables at the Beatrice Offshore Wind Farm. Subacoustech Environmental Report No.  E318R0106 Nedwell, J. , Langworthy, J. & Howell, D. , 2003. Assessment of sub-sea acoustic noise and vibration from offshore wind turbines and its impact on marine wildlife; initial measurements of underwater noise during construction of offshore windfarms , and comparison with background noise - Report No. 544 R, Nekola, J. C. , 2012. The impact of a utility corridor on terrestrial gastropod biodiversity. Biodiversity op: 21(3), www. springerlink. com/index/3357H23G15537M77. pdf [Geraadpleegd op 11 april 2012]. Conservation, blz. 781-795. Beschikbaar and Nellemann, C. et al. , 2003. Progressive impact of piecemeal infrastructure development on wild reindeer. Biological Conservation, 113(2), blz. 307-317. Beschikbaar op: linkinghub. elsevier. com/retrieve/pii/S000632070300048X [Geraadpleegd op 16 maart 2012]. Nikolaus, G. (1984) Large numbers of birds killed by electric power line. Scopus, 8: 42. Nikolaus, G. (2006) Where have all the African vultures gone? Vulture News, 55: 65-67. Oil and Gas UK, (2013) Decommissioning of Pipelines in the North Sea Region. Oil & Gas UK. 48 blz. OGB, 2010. Riser & pipeline release frequencies, Londen, Brussel. 133 Olendorff, R. R. , Motroni, R. S. , Call, M. W. (1980) Raptor Management: The State of the Art in 1980. Bureau of Land Management Technical Note No. 345. US Department of Interior, Denver, USA. Olson, C. V. (2002) Human-related causes of raptor mortality in western Montana: things are not always as they seem. In: Carlton, R. G. (Ed. ), Avian Interactions with Utility and Communication Structures, Proceedings of a Workshop. Electric Power Research Institute, Palo Alto, CA, USA, blz. 71-82. OSPAR Commission, 2008. Background document on potential problems associated with power cables other than those for oil and gas activities, OSPAR (2009) Assessment of the environmental impacts of cables. Biodiversity Series. 18 blz. OSPAR (2010) Background document for maerl beds. OSPAR Commission. 34 blz. OSPAR (2012) Guidelines on Best Environmental Practice (BEP) in Cable Laying and Operation. Agreement 2012-2. OSPAR 12/22/1, Annex 14. Parsons Brinkerhoff & Cable Consulting International Ltd, 2012. Electricity Transmission Costing Study - An Independent Report Endorsed by the Institution of Engineering & Technology, Prinsen, H. A. M. , G. C. Boere, N. Píres & J. J. Smallie (Compilers), 2011. Review of the conflict between migratory birds and electricity power grids in the African-Eurasian region. CMS Technical Series, AEWA Technical Series No. XX. Bonn, Duitsland. Beschikbaar op: www. cms. int/bodies/COP/cop10/docs_and_inf_docs/inf_38_electrocution_review. pdf. Prinsen, H. A. M. , J. J. Smallie, G. C. Boere & N.  Píres (Compilers), 2012. Guidelines on how to avoid or mitigate impact of electricity power grids on migratory birds in the African-Eurasian region. CMS Technical Series No. XX, AEWA Technical Series, Bonn, Duitsland. Beschikbaar www. unep- op: aewa. org/meetings/en/stc_meetings/stc7docs/pdf/stc7_20_electrocution_guidelines. pdf. Prommer, M. sakerlife2. mme. hu/en/content/electrocuted-sakers (2011) Electrocuted Sakers. Saker LIFE, BNPI, Hongarije. PSCW (2009) Electric Transmission Lines. Wisconsin, USA. Pullin, A. S. , Stewart, G. B. (2006) Guidelines for systematic review in conservation and environmental management. Conservation biology: the journal of the Society for Conservation Biology, 20(6), 1647-56. Raab, R. , Spakovszky, P. , Julius, E. , Schütz, C. , Schulze, C. H. (2010) Effects of power lines on flight behaviour of the West-Pannonian Great Bustard Otis tarda population. Bird Conservation International: 1- 14. Real, J. , Grande, J. M. , Mañosa, S. , Antonio, J. (2001) Causes of Death in Different Areas for Bonelli ’ s Eagle Hieraaetus fasciatus in Spain. Bird Study, 221-228. Reed, B. & Hovel, K. , 2006. Seagrass habitat disturbance: how loss and fragmentation of eelgrass Zostera marina influences epifaunal abundance and diversity. Marine Ecology www. int- Progress res. com/abstracts/meps/v326/p133-143/ [Geraadpleegd op 2 mei 2012]. blz. 133-143. Beschikbaar Series, 326, op: RenewableUK, (2013) cumulative Impact Assessment Guidelines. Guiding Principles for cumulative impacts assessment in offshore wind farms. Juni 2013. Rheindt, F. E. , 2003. The impact of roads on birds: Does song frequency play a role in determining susceptibility to noise pollution? Journal of Ornithology, 144(3), blz. 295-306. 134 Beschikbaar op: www. springerlink. com/index/10. 1007/BF02465629 24 april 2012]. [Geraadpleegd op Rich, A. C. , Dobkin, D. S. & Niles, L. J. , 1994. Defining Forest Fragmentation by Corridor Width: The Influence of Narrow Forest-Dividing Corridors on Forest-Nesting Birds in Southern New Jersey. op: onlinelibrary. wiley. com/doi/10. 1046/j. 1523-1739. 1994. 08041109. x/abstract [Geraadpleegd op 30 april 2012]. Conservation Beschikbaar 1109-1121. Biology, 8(4), blz. Rich, A. C. , Dobkin, D. S. , Niles, L. J. (1994) Defining forest fragmentation by corridor width: the influence of narrow forest-dividing corridors on forest-nesting birds in southern New Jersey. Conservation Biology, 8: 1109-1121. Rich, C. & Longcore, T. (Eds). (2006) Ecological Consequences of Artificial Night Lighting. Washington, Island Press. Roberts, D. A. , 2012. Causes and ecological effects of resuspended contaminated sediments (RCS) in marine environments. Environment international, 40, blz. 230-43. Beschikbaar op: www. sciencedirect. com/science/article/pii/S0160412011002704 [Geraadpleegd op 16 april 2012]. Robinson, S. P & Lepper, P. A.  (2013) Scoping study: Review of current knowledge of underwater noise emissions from wave and tidal stream energy devices. The Crown Estate, 2013. RTE, 2011. Liaison électrique souterraine à courant continu à 320 000 volts SAVOIE - PIEMONT - Etude d’impact, RTE, Projet de zone d’accueil de production d'électricité de Lavera-Fos - Etude d'impact, Russell, K. N. , Ikerd, H. & Droege, S. , 2005. The potential conservation value of unmowed powerline strips for native bees. Biological Conservation, 124(1), blz. 133-148. Beschikbaar op: linkinghub. elsevier. com/retrieve/pii/S0006320705000467 [Geraadpleegd op 17 maart 2012]. Schaub, M. , Aebischer, A. , Gimenez, O. , Berger, S. , Arlettaz, R. (2010) Massive Immigration Balances High Anthropogenic Mortality in a Stable Eagle Owl Population: Lessons for Conservation. Biological Conservation, 143(8): 1911-1918. Schreiber, M. et al. , 2004. Maßnahmen zur Vermeidung und Verminderung negativer ökologischer Auswirkungen bei der Netzanbindung und -integration von Offshore-Windparks - Abschlussbericht, Bramsche. Secretariat of the Convention on Biological Diversity, 2010. Global Biodiversity Outlook 3, [Geraadpleegd op Montréal. Beschikbaar op: www. ncbi. nlm. nih. gov/pubmed/22532583 27 april 2012]. Sergio, F. , Marchesi, L. , Pedrini, P. , Ferrer, M. , Penteriani, V. (2004) Electrocution Alters the Distribution and Density of a Top Predator , the Eagle Owl Bubo bubo. Journal of Applied Ecology, December: 836-845. Silva, J. P. , Santos, M. , Queirós,L. , Leitão, D. , Moreira, F. , Pinto, M. , Leqoc, M. , Cabral, J. A. (2010): Estimating the influence of overhead transmission power lines and landscape context on the density of little bustard Tetrax tetrax breeding populations. Ecological Modelling 221: blz. 1954-1963 Skonberg, E. R. et al. , 2008. Inadvertent Slurry Returns during Horizontal Directional Drilling: Understanding the Frequency and Causes. In J. W. Goodrich-Mahoney et al. , eds. Environment Concerns International Symposium. Amsterdam: Elsevier, blz. 613-621. in Rights-of-Way Management 8th 135 Slabbekoorn, H. & Ripmeester, E. a P. , 2008. Birdsong and anthropogenic noise: implications and applications for conservation. Molecular ecology, 17(1), blz. 72-83. Beschikbaar op: www. ncbi. nlm. nih. gov/pubmed/17784917 [Geraadpleegd op 4 maart 2012]. SmartGrids ERA-Net (2012) Mapping & Gap Analysis of current European Smart Grids Projects. Report by the EEGI Member States Initiative: A pathway towards functional projects for distribution grids. Austrian Institute of Technology, Oostenrijk. Söker, H. , Rehfeldt, K. , Santjer, F. et al. (2000) Offshore Wind Energy in the North Sea. Technical Possibilities and Ecological Considerations – A study for Greenpeace. 83 blz.  SP Transmission & National Grid, 2011a. Western HVDC Link - Environmental Appraisal Supporting Report - Northern Point of Connection: Hunterson - Ardneil Bay Undergournd HDVC Cable, SP Transmission & National Grid, 2011b. Western HVDC Link - Environmental Report - Marine Cable Route, Statoil, (2012) Mariner Area Development Environmental Statement. DECC Project Reference: D/4145/2012. Strevens, T. C. , 2007. Powerline easements: ecological impacts and effects on small mammal ro. uow. edu. au/theses/691/ movement. University of Wollongong. Beschikbaar op: [Geraadpleegd op 23 februari 2012]. Strevens, T. C. , Puotinen, M. L. & Whelan, R. J. , 2008. Powerline Easements: Ecological Impacts and Contribution from Linear Features. Pacific Conservation Biology, 14(3), blz. 159-168. to Habitat Fragmentation Summers, P. D. , Cunnington, G. M. & Fahrig, L. , 2011. Are the negative effects of roads on breeding birds caused by traffic noise? Journal of Applied Ecology, 48(6), blz. 1527-1534. onlinelibrary. wiley. com/doi/10. 1111/j. 1365-2664. 2011. 02041. x/full Beschikbaar [Geraadpleegd op 29 maart 2012]. op: Swannell, R. P. , Lee, K. & McDonagh, M. , 1996. Field evaluations of marine oil spill op: bioremediation. Microbiological www. pubmedcentral. nih. gov/articlerender. fcgi?artid=239447&tool=pmcentrez&rendertype=ab stract [Geraadpleegd op 6 juli 2012]. Beschikbaar blz. 342-65. reviews, 60(2), Swanson, C. & Isaji, T. , 2006. Simulations of sediment transport and deposition from cable burial operations in Nantucket Sound for the Cape Wind Energy project, Beschikbaar op: www. mms. gov/offshore/renewableenergy/DEIS/Report References - Cape Wind Energy EIS/Report No 4. 1. 1-2. pdf [Geraadpleegd op 17 april 2012]. Temple, S. A. (1986) The problem of avian extinctions. In: Johnston, R. F (ed. ) Current Ornithology, Vol. 3: 453-485 Plenum, New York. Thompson, P. M. , Wilson, B. , Grellier, K. , Hammond, P. S. (2001) Combining power analysis and population viability analysis to compare traditional and precautionary approaches to conservation of coastal cetaceans. Conservation Biology, 14: 1253-1263. Tintó, A. , Real, J. , Manosa, S. (2001) Avaluació del risc d’electrocució d’aus en línies elèctriques situades a Sant Llorenç del Munt i rodalies. V Trobada d’estudiosos de Sant Llorenç del Munt i l’Obac. Monografies, 35: 129-133 Tri-State (2009) San Luis Valley - Calumet – Comanche Transmission Project. Southern Colorado Transmission Improvements. Working with Landowners. Colorado, USA. Tucker, G. M. , Evans, M. I. (1997) Habitats for birds in Europe: a conservation strategy for the wider environment. Cambridge, UK: BirdLife International (BirdLife Conservation Series no. 6).  136 UNEP (2011) UN Wildlife Meeting Pushes to Make Power Lines Safer for Birds. UNEP COP 10 communication. Bergen, Noorwegen. Ussenkov, S. M. , 1997. Contamination of harbor sediments in the eastern Gulf of Finland (Neva Bay), Baltic Sea. Environmental Geology, 32(4), blz. 274-280. Beschikbaar op: www. springerlink. com/openurl. asp?genre=article&id=doi:10. 1007/s002540050217 [Geraadpleegd op 27 april 2012]. Vallejo, V. R. , Arianoutsou, M. & Moreira, F. , 2012. Fire Ecology and Post-Fire Restoration Approaches in Southern European Forest Types. In F. Moreira et al. , eds. Post-Fire Management and Restoration of Southern European Forests. Springer Netherlands, blz. 93- 119. Beschikbaar op: dx. doi. org/10. 1007/978-94-007-2208-8_5 [Geraadpleegd op 26 april 2012]. Van Rooyen, C. (2004) The Management of Wildlife Interactions with Overhead Lines. In The fundamentals and practice of overhead line maintenance (132 kV and above), blz. 217-245. Eskom Technology, Services International, Johannesburg. Van Rooyen, C. (2012) Bird Impact Assessment Report. Technical Document. Venus, B. , McCann, K. (2005) Bird Impact Assessment Study. Technical Document (blz. 1- 45). Vistnes, I. et al. , 2001. Wild reindeer: impacts of progressive infrastructure development on distribution and range use. Polar Biology, 24(7), blz. 531-537. Beschikbaar op: www. springerlink. com/openurl. asp?genre=article&id=doi:10. 1007/s003000100253 [Geraadpleegd op 27 april 2012]. Walker, L. J. and Johnston, J. (1999) Guidelines for the Assessment of Indirect and Cumulative Interactions. Europese Commissie. Impact ec. europa. eu/environment/eia/eia-support. htm as well Impacts as Wetlands International, Wings Over Wetlands - UNEP-GEF African-Eurasian Flyways Project (2011) The Critical Site Network: Conservation of Internationally Important Sites for Waterbirds in the African-Eurasian Waterbird Agreement area. Wetlands International, Ede, the Netherlands and BirdLife International, Cambridge, UK. Williams, R. J. & Bradstock, R. A. , 2008. Large fires and their ecological consequences: introduction to the special issue. International Journal of Wildland Fire, 17(6), p. 685. Beschikbaar op: www. publish. csiro. au/?paper=WF07155 [Geraadpleegd op 25 april 2012]. Woinarski, J. C. Z. et al. , 2000. A different fauna?: captures of vertebrates in a pipeline trench, compared with conventional survey techniques; and a consideration of mortality patterns in a pipeline trench. Australian Zoologist, 31(3), blz. 421-431. Wolff, A. , 2010. Plan de gestion 2010 - 2014 - Section A: Diagnostic et enjeux, Xu, J. , Pancras, T. & Grotenhuis, T. , 2011. Chemical oxidation of cable insulating oil op: contaminated www. ncbi. nlm. nih. gov/pubmed/21571353 [Geraadpleegd op 26 april 2012]. Chemosphere, Beschikbaar 272-7. 84(2), soil. blz. Zalles, J. I. , Bildstein, K.  L. (2000) Raptor watch: A Global directory of Raptor Migration Sites. Cambridge, UK: BirdLife International; en Kempton, PA, USA: Hawk Mountain Sanctuary (Birdlife Conservation Series, Vol. 9). Zozaya, E. L. , Brotons, L. & Saura, S. , 2011. Recent fire history and connectivity patterns determine bird species distribution dynamics in landscapes dominated by land abandonment. op: Landscape www. springerlink. com/index/10. 1007/s10980-011-9695-y [Geraadpleegd op 13 maart 2012]. blz. 171-184. Beschikbaar Ecology, 27(2), 137 Zucco, C. et al. , 2006. Ecological research on Offshore Wind Farms: International Exchange of Experiences - Part B: Literature Review of Ecological Impacts, Bonn. 138 Bijlage 1: Nationale en internationale initiatieven Voorbeelden van nationale wetgeving In dit deel worden een aantal voorbeelden gegeven van nationale wetgeving inzake de effecten van energietransmissiefaciliteiten op de biodiversiteit. Duitsland Artikel 41 van de Duitse wet inzake natuurbescherming en landschapsbehoud (Gesetz über Naturschutz und Landschaftspflege) bepaalt dat de masten en technische onderdelen van nog aan te leggen middenspanningskabels zo ontworpen moeten worden dat ze vogels beschermen tegen elektrocutie. Voor bestaande middenspanningskabels die een hoog risico voor vogels vormen, moeten tot 31 december 2012 de nodige maatregelen worden genomen om vogels tegen elektrocutie te beschermen. §4 van natuur- betreffende nr. 543/2002 de Slowaakse wet Slowakije Artikel en landschapsbescherming (zoals gewijzigd) bepaalt: "al wie een planmatige aanleg of technische reconstructie van bovengrondse elektriciteitslijnen uitvoert, oplossingen te gebruiken die vogelsterfte voorkomen" en "als te verifiëren valt dat telecommunicatiefaciliteiten vogelslachtoffers maken, kan de elektriciteitslijnen of natuurbeschermingsinstantie of telecommunicatiefaciliteiten gelasten maatregelen te nemen om vogelsterfte te voorkomen". De milieu-instantie van het district of de regio brengt voor elk territoriaal besluit en voor elke bouwvergunning (daaronder begrepen die welke op de elektriciteitsinfrastructuur betrekking hebben) advies uit. In 2007 zijn richtsnoeren opgesteld om een einde te maken aan door richtsnoeren bevatten een elektriciteitsinfrastructuur veroorzaakte vogelsterfte. Die samenvatting van rechtsinstrumenten, de beschrijving van geschikte technische oplossingen, zowel voor bergachtige als vlakke gebieden, en suggesties voor verdere oplossingen (zoals vrijblijvende besprekingen met energiemaatschappijen voordat het besluit wordt genomen). elektriciteitslijnen is verplicht beheerder een van Spanje In Spanje zijn regionale en nationale wetten betreffende elektrocutie van vogels aangenomen: besluit 178/2006 (10 oktober)59 houdende voorschriften ter bescherming van vogels tegen hoogspanningslijnen in de Junta de Andalucía, en koninklijk besluit 1432/2008 (29 augustus)60, houdende ter bescherming van vogels. Dit nationale besluit weerhoudt bedrijven ervan gevaarlijke elektriciteitslijnen aan te leggen in gebieden waar vogels kwetsbaar zijn (daaronder begrepen SBZ's).  Dit besluit geeft een aantal bindende technische voorschriften, onder meer voor het ontwerp van elektriciteitsmasten, maatregelen om botsingen te voorkomen en de indeling van werkzaamheden. technische maatregelen voor hoogspanningslijnen Tenuitvoerlegging van internationale verdragen Verschillende lidstaten leggen tevens aanbeveling nr. 110 van het Verdrag van Bern ten uitvoer door de technische normen voor de veiligheid van elektriciteitslijnen, planning en maatregelen ter voorkoming van botsingen om te zetten in nationale wetgeving. 59 DECRETO 178/2006, de 10 de octubre, por el que se establecen normas de protección de la avifauna para las instalaciones eléctricas de alta tensión 60 REAL DECRETO 1432/2008, de 29 de agosto, por el que se establecen medidas para la protección de la avifauna contra la colisión y la electrocución en líneas eléctricas de alta tensión 139 Vrijwillige overeenkomsten en instrumenten In dit deel worden een aantal voorbeelden gegeven van vrijwillige overeenkomsten betreffende de effecten van energietransmissiefaciliteiten op de biodiversiteit. European Grid Declaration inzake de ontwikkeling van het elektriciteitsnetwerk en natuurbehoud in Europa61 Verschillende ngo's, TSB's en ondersteunende organisaties hebben deze verklaring op 10 november 2011 ondertekend. Het voornaamste doel van deze verklaring is om een overeengekomen kader van principes te verschaffen dat de belanghebbenden houvast biedt bij hun pogingen om negatieve effecten van de aanleg van elektriciteitstransmissiefaciliteiten (zowel boven- als ondergrondse lijnen) op de natuurlijke omgeving (biodiversiteit en ecosystemen) tot een minimum te beperken. De verklaring bevat overkoepelende principes, principes voor strategische planning (waaronder afstemming over de noodzaak om milieuaspecten in de vroegste stadia in aanmerking te nemen (principe 4. 1. 1), het gebruik van instrumenten voor ruimtelijke ordening (4. 1. 4) enz. ) en principes voor projectplanning en effectbeperking van bestaande elektriciteitslijnen. Het Renewables Grid Initiative62 Dit is een samenwerkingsverband van ngo's en TSB's uit heel Europa. Wij promoten een transparante, milieuvriendelijke ontwikkeling van het netwerk om de gestage groei van hernieuwbare energie te laten voortduren en de energietransitie mogelijk te maken. Het Renewables Grid Initiative telt leden uit verschillende Europese landen, waaronder TSB's uit België (Elia), Duitsland (50Hertz en TenneT), Frankrijk (RTE), Italië (Terna), Nederland (TenneT), Noorwegen (Statnett), Spanje (Red Eléctrica) en Zwitserland (Swissgrid); en ngo's zoals WWF International, BirdLife Europe, Fundación Renovables, Germanwatch, Legambiente, the Royal Society for the Protection of Birds (RSPB), Climate Action Network (CAN) Europe en Natuur&Milieu. Het Renewables Grid Initiative is in juli 2009 van start gegaan.  Accessible sky-overeenkomst63 Deze overeenkomst tussen de Hongaarse vereniging voor ornithologie en natuurbehoud / BirdLife Hungary), het ministerie van Milieu en Water en een aantal (MME elektriciteitsmaatschappijen in Hongarije is op 26 februari 2008 gesloten om te voorzien in een langetermijnoplossing voor het probleem dat vogels geëlektrocuteerd worden. Op grond van deze overeenkomst heeft MME in 2008 een kaart gemaakt met de voornaamste gebieden in Hongarije waar elektriciteitslijnen en vogelpopulaties met elkaar in conflict komen. De elektriciteitsmaatschappijen hebben beloofd alle gevaarlijke elektriciteitslijnen in Hongarije tegen 2020 "vogelvriendelijk" te maken en "vogelvriendelijke" beheersmethoden voor recentelijk aangelegde elektriciteitslijnen te gebruiken. Elektriciteitsmaatschappijen en instandhoudingsdeskundigen werken richtlijnen voor de beste beschikbare technologie voortdurend gezamenlijk bij en testen nieuwe oplossingen in de praktijk. Verklaring van Boedapest inzake vogelbescherming en elektriciteitslijnen64 Deze verklaring is aangenomen op de recente conferentie "Power lines and bird mortality in Europe" (Boedapest, 13 april 2011). Deze conferentie werd mede georganiseerd door MME/BirdLife Hungary, het ministerie van Plattelandsontwikkeling van Hongarije en BirdLife Europe. De conferentie werd bijgewoond door belanghebbenden uit Europese en Centraal- Aziatische landen, de Europese Commissie, UNEP-AEWA, energie- en nutsmaatschappijen, deskundigen, bedrijven en ngo's. De verklaring riep alle belanghebbende partijen op een 61 Ga voor meer informatie naar: renewables-grid. eu/documents/eu-grid-declaration. html 62 Ga voor meer informatie naar: http://renewables-grid. eu/news. html 63 Ga voor meer informatie naar: www. birdlife. org/news/news/2008/03/Hungary_powerlines. html 64 Ga voor meer informatie naar: www. mme. hu/component/content/article/20-termeszetvedelemfajvedelem/1387- budapest-conference-13-04-2011. html 140 gezamenlijk programma met vervolgacties op te stellen om de door elektriciteitslijnen veroorzaakte vogelsterfte op het Europese continent en daarbuiten effectief te minimaliseren. Slowaakse technische norm In 2009 heeft de elektriciteitsmaatschappij van Oost-Slowakije een interne technische norm uitgevaardigd met de titel: "Bouw en aanpassing van elektriciteitslijnen van 22 kV met het oog op vogelbescherming". Het Energy & Biodiversity Initiative65 Toen toonaangevende energiemaatschappijen inzagen dat het belangrijk was om het behoud van de biodiversiteit te integreren in de winning en het transport van olie en gas, hebben een aantal van hen hun krachten gebundeld met die van de voornaamste organisaties voor natuurbehoud om praktijken voor het behoud van de biodiversiteit te ontwikkelen en bevorderen teneinde dit doel te bereiken. Dit in 2001 begonnen en in 2007 geëindigde samenwerkingsverband, het Energy and Biodiversity Initiative (EBI), heeft praktische richtsnoeren, hulpmiddelen en modellen opgeleverd om de milieuprestaties van energieactiviteiten te verbeteren, de schade aan de biodiversiteit te minimaliseren en de mogelijkheden voor natuurbehoud op plaatsen waar olie- en gasbronnen worden ontwikkeld te maximaliseren.  Het programma LIFE+66 Life+ is het instrument van de EU om milieu- en natuurbehoudprojecten financieel te ondersteunen. Verschillende LIFE+-projecten waren gericht op de effecten van elektriciteitsinfrastructuren op vogels en in veel vogelbeschermingsplannen zijn bepalingen over elektriciteitslijnen opgenomen. De tabel hieronder geeft een niet-uitputtend overzicht van deze projecten vanaf 2000. 65 Ga voor meer informatie naar:www. theebi. org/abouttheebi. html 66 Ga voor meer informatie naar: ec. europa. eu/environment/life/ 141 LIFE+-projecten in verband met elektriciteitsinfrastructuren en vogels Referentie Titel LIFE04 NAT/ES/ 00003467 LIFE06 NAT/E/ 00021468 LIFE10 NAT/BE/ 00070969 LIFE05 ENV/NL/ 00003670 LIFE00 NAT/IT/ 00714271 ZEPA eléct. Aragón — Aanpassing van de elektriciteitslijnen in de SBZ van Aragón Het algemene doel van het project was om een door de regering van Aragón bedachte strategie teneinde het bovengrondse hoogspanningsnet aan te passen aan de behoeften op het gebied van natuurbehoud van 16 SBZ's in de regio. ten uitvoer leggen te Tendidos Electricos Murcia — Aanpassing van gevaarlijke bovengrondse kabels in Speciale Beschermingszones voor vogels in de regio van Murcia Het project voert de strategie uit die door de regionale regering van Murcia werd uitgewerkt de natuurbehoudsvereisten van 5 SBZ's in het regionale Natura 2000-netwerk. bovengrondse passen kabels aan aan om de te ELIA — Ontwikkeling van de bodem onder het elektriciteitstransportnetwerk om de biodiversiteit te versterken Het biodiversiteitsproject van Elia beoogt innovatieve technieken te ontwikkelen voor de aanleg en het onderhoud van corridors onder bovengrondse lijnen om de potentiële voordelen daarvan voor de biodiversiteit maximaal te benutten. EFET — Demonstratie van een nieuwe milieuvriendelijke bovengrondse hoogspanningslijn Het doel van het project was om een nieuwe combinatie van een hoogspanningslijn met een mast te demonstreren die een veel zwakker magnetisch veld uitstraalt en daardoor minder nadelige effecten heeft op de gezondheid en het milieu. Po ENEL — Verbetering van de habitats door restauratie en/of transformatie van bestaande en in aanbouw zijnde elektriciteitscentrales in het Po Delta Park Het voornaamste doel van dit LIFE Nature-project was om het risico op botsingen en elektrocutie van vogels omlaag te brengen en weg te nemen langs circa 91 km aan elektriciteitslijnen in 20 als riskant aangemerkte gebieden.  LS ES ES BE NL IT Andere LIFE-projecten zijn gericht op het behoud van bepaalde vogelsoorten en omvatten bijgevolg maatregelen in verband met de effecten van elektriciteitslijnen op vogels, zoals Aquila heliaca in de Pannonische vlakte (LIFE02 NAT/H/008627 en LIFE03 NAT/SK/000098), OTISHU voor het behoud van Otis tarda in Hongarije (LIFE04 NAT/HU/000109), ZEPA La Serena voor het beheer van de SBZ-GBC 'La Serena y Sierras periféricas (LIFE00 NAT/E/007348), Grosstrappe — Grensoverschrijdende bescherming van de grote trap in Oostenrijk (LIFE05 NAT/A/000077 en LIFE09 NAT/AT/000225), Ochrona bociana białego — Bescherming van de populatie ooievaars in het Natura 2000-gebied Ostoja Warmińska (LIFE09 NAT/PL/000253) enz. BESTGRID-project72 BESTGRID is in april 2013 van start gegaan en bestaat uit vier proefprojecten in België, Duitsland en het VK. Tijdens het project hebben negen partners — TSB's, Europese ngo's en een onderzoeksinstituut — samengewerkt om de lokale en publieke acceptatie van 67 Projectinformatie: ec. europa. eu/environment/life/project/Projects/index. cfm?fuseaction=home. createPage&s_ref=LIFE04%20NAT/ES/0 00034&area=1&yr=2004&n_proj_id=2628&cfid=5499&cftoken=4d0dc811a13b045f-7045FECB-C948-3D16- E530CBE465C8D200&mode=print&menu=false 68 Projectinformatie: ec. europa. eu/environment/life/project/Projects/index. cfm?fuseaction=home. createPage&s_ref=LIFE06%20NAT/E/00 0214&area=1&yr=2006&n_proj_id=3158&cfid=5078&cftoken=60a9b7217d1cb752-60A07C25-BB06-B077- 2930A6DC7B2ADB22&mode=print&menu=false 69 Website van het project: www. life-elia. eu/ 70 Projectinformatie: ec. europa. eu/environment/life/project/Projects/index. cfm?fuseaction=search. dspPage&n_proj_id=2863 71 Website van het project: www. parcodeltapo. it/er/info/progetti. life/enel-parco/index. html 72 http://www. bestgrid. eu/ 142 netwerkontwikkelingsprocessen te verbeteren. Het project had ten doel om de transparantie en deelneming van het publiek te versterken, de vergunningsprocedures te versnellen door milieubeschermingsnormen na te leven of zelfs te overtreffen, en de invoering van constructieve inspraak van het publiek aan te moedigen bij vergunningsprocedures voor "projecten van gemeenschappelijk belang" in het kader van de Europese energie- is een handboek opgesteld over In het kader van het project infrastructuur. natuurbescherming bij het plannen van hoogspanningsnetwerken73. De European Business and Biodiversity-campagne74 De European Business and Biodiversity-campagne is opgestart door een consortium van Europese ngo's en bedrijven en wordt gecoördineerd door het Global Nature Fund om het engagement van de private sector voor diensten op het vlak van de biodiversiteit en het ecosysteem te versterken. De campagne wordt ondersteund door het programma LIFE+ van de Europese Unie. Business and Biodiversity-initiatieven worden op veel plaatsen in de wereld ontplooid en door verschillende actoren gestart, zowel door organisaties zonder winstoogmerk als door bedrijven en bedrijvenorganisaties zelf. Het Portugese Business and Biodiversity-initiatief75 Het Portugese Business and Biodiversity-initiatief wil via langdurige vrijwillige overeenkomsten een gemeenschappelijke basis creëren voor de samenwerking tussen deze twee verschillende systemen: het bedrijfsleven en de biodiversiteit. Het stimuleert de invoering van strategieën en beleidslijnen voor biodiversiteit bij bedrijven.  In het bijzonder werden richtlijnen met betrekking tot de effecten van energietransmissiefaciliteiten op de biodiversiteit ontwikkeld door de Portugese autoriteit (ICNB, instituut voor natuurbehoud en biodiversiteit) in samenwerking met de Portugese TSB en DSB. Acties in de context van het staatsnatuurbeheer van de Slowaakse Republiek76 Het staatsnatuurbeheer van de Slowaakse Republiek (deskundigenorgaan van het ministerie van Milieu) werkt samen met drie grote elektriciteitsdistributiemaatschappijen (werkzaam in het oosten, midden en westen van Slowakije). Deze samenwerking, die door de ornithologische ngo's wordt ondersteund, werd door verschillende LIFE-projecten versterkt. De samenwerking varieert van de schriftelijke overeenkomst tot de strategie om de bedreiging te elimineren die 22 kV-elektriciteitslijnen vormen voor vogels. De langdurige samenwerking, die door verschillende LIFE-projecten werd versterkt, heeft onder meer geleid tot het opzetten van jaarplannen, stapsgewijze inventarisatie van "prioritaire" delen, samenwerking op het gebied van methodologie en bevordering en toetsing van verzachtende maatregelen. 73 http://www. bestgrid. eu/uploads/media/D7. 2_Guidelines_Protecting_Nature. pdf 74 Ga voor meer informatie naar: www. business-biodiversity. eu/ 75 Ga voor meer informatie naar: www. business-biodiversity. eu/default. asp?Menue=132&News=70 76 Ga voor meer informatie naar: www. sopsr. sk/web 143 Relevante verdragen en overeenkomsten inzake natuur en biodiversiteit De Europese Unie, haar lidstaten en de meeste andere Europese landen zijn partij bij verschillende ter zake doende internationale milieuverdragen en -overeenkomsten. In Europese en nationale wettelijke kaders voor behoud van de natuur en de biodiversiteit moeten de uit deze verdragen voortvloeiende verplichtingen dan ook volledig in aanmerking worden genomen. Deze verdragen en overeenkomsten hebben mede het wettelijk kader voor biodiversiteitsbeleid en wetgeving in de EU gevormd en tevens geholpen de relatie tussen de EU en andere landen te definiëren. Hieronder volgt een overzicht van de verdragen en overeenkomsten die in de context van energie-infrastructuur en natuurbehoud in Europa het meest relevant zijn. In verschillende daarvan zijn ook specifieke aanbevelingen en resoluties ten aanzien van energie-infrastructuren en wilde fauna en flora opgenomen, met name inzake bovengrondse elektriciteitslijnen77. Verdrag inzake biologische diversiteit78 Het VBD is een in juni 1992 in Rio de Janeiro aangenomen mondiaal verdrag. Het heeft de reikwijdte van biodiversiteitsbehoud verruimd van soorten en habitats naar duurzaam gebruik van biologische hulpbronnen ten voordele van de mensheid. Tot op heden hebben 193 landen zich bij het verdrag aangesloten. Verdrag inzake het behoud van wilde dieren en planten en hun natuurlijk leefmilieu in Europa79 Het Verdrag van Bern is in 1982 in werking getreden.  Het heeft een belangrijke rol gespeeld bij het intensiveren van de inspanningen op het gebied van biodiversiteitsbehoud in Europa. Het is geratificeerd door 45 lidstaten van de Raad van Europa, door de Europese Unie en door vier landen in Afrika. Een belangrijk doel van het verdrag is de instelling van het Emerald-netwerk80 van gebieden van bijzonder belang vanuit het oogpunt van instandhouding (Areas of Special Conservation Interest — ASCI’s). Het verdrag is werkzaam naast het Natura 2000-netwerk van de EU. In 2004 heeft het Permanent Comité van het Verdrag van Bern een aanbeveling (nr. 110) aangenomen aangaande het minimaliseren van de elektriciteitstransmissiefaciliteiten (elektriciteitslijnen) voor vogels81. In 2011 heeft het Permanent Comité de partijen bij het Verdrag verzocht om elke twee jaar verslag uit te brengen over de voortgang van de tenuitvoerlegging van aanbeveling nr. 110. bovengrondse gevolgen nadelige van Verdrag inzake de bescherming van trekkende wilde diersoorten82 Het CMS (Conservation of Migratory Species of Wild Animals) of het "Verdrag van Bonn" heeft als doel om trekkende diersoorten in hun hele natuurlijke verspreidingsgebied te beschermen. Het is in 1983 in werking getreden en is inmiddels door 116 partijen ondertekend. Verschillende resoluties, aanbevelingen en overeenkomsten die krachtens dit verdrag zijn ondertekend hebben betrekking op het beheer van conflicten tussen trekkende dieren en energie-infrastructuren, met name bovengrondse elektriciteitslijnen: Resolutie 7. 483 van het CMS inzake de elektrocutie van trekvogels roept alle partijen en niet- partijen op het elektrocutierisico te beteugelen door gepaste maatregelen voor de planning en aanleg van lijnen te nemen. Catalogus van maatregelen in document UNEP/CMS/Inf. 7. 21. 77 Met ingang van 2 juli 2012. 78 www. cbd. int 79 www. coe. int/t/dg4/cultureheritage/nature/bern/default_en. asp 80 www. coe. int/t/dg4/cultureheritage/nature/EcoNetworks/Default_en. asp 81 https://wcd. coe. int/wcd/ViewDoc. jsp?Ref=Rec(2004)110&Language=lanEnglish&Ver=original&Site=DG4- Nature&BackColorInternet=DBDCF2&BackColorIntranet=FDC864&BackColorLogged=FDC864 82 www. cms. int 83 Bv. beschikbaar op www. cms. int/bodies/ScC/12th_scientific_council/pdf/English/Inf08_Resolutions_and_Recommendations_E. pdf 144 In het actieplan van het memorandum van overeenstemming inzake de instandhouding van roofvogels in Afrika en Eurazië (MvO roofvogels)84 worden elektriciteitslijnen als een van de voornaamste bedreigingen voor roofvogels beschouwd en wordt een prioritaire actie geformuleerd om de gevolgen ervan te beperken.  Onder b) beoogt het plan om voor zover mogelijk, bij de planning en bouw van structuren de naleving van strenge milieunormen te bevorderen, onder meer door middel van milieueffectbeoordelingen, om de effecten van die structuren op soorten, met name botsing en elektrocutie, tot een minimum te beperken en te trachten de effecten van bestaande structuren te minimaliseren wanneer duidelijk wordt dat ze negatieve effecten op de betrokken soorten hebben. In het actieplan worden de volgende vier activiteiten met betrekking tot elektriciteitslijnen en roofvogels voorgesteld:  1. 4 Toepasselijke wetgeving doornemen en waar mogelijk stappen ondernemen om te waarborgen dat die wetgeving ertoe verplicht alle nieuwe elektriciteitslijnen zo te ontwerpen dat elektrocutie van roofvogels wordt vermeden.  2. 3 Een risicoanalyse van belangrijke gebieden (waaronder die in tabel 3 van de MvO roofvogels) maken om daadwerkelijke of potentiële oorzaken van significante incidentele sterfte door menselijke oorzaken (waaronder brand, het leggen van vergif, het gebruik van pesticiden, elektriciteitslijnen en windturbines) te inventariseren en aan te pakken.  3. 2 Mits uitvoerbaar, de nodige maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat bestaande elektriciteitslijnen die voor roofvogels het gevaarlijkst zijn worden aangepast om elektrocutie van roofvogels te voorkomen.  5. 5 De effecten van elektriciteitslijnen en windmolenparken op roofvogels monitoren, onder meer door bestaande gegevens zoals ringgegevens te analyseren. De overeenkomst ter instandhouding van Afrikaanse en Euraziatische trekkende watervogels85 (AEWA) roept op tot gecoördineerde actie langs alle trek- of vliegroutes. Deze overeenkomst is in 1999 in werking getreden. De overeenkomst is door 119 landen ondertekend en heeft betrekking op 235 soorten watervogels. De Europese Gemeenschap heeft AEWA in 2005 geratificeerd. Illustratie: Richtsnoeren van UNEP/AEWA86 De Duitse energiemaatschappij RWE Rhein-Ruhr Netzservice GmbH (RWE RR NSG) en het secretariaat van UNEP/AEWA hebben op de 37e vergadering van het Permanent Comité van het CMS (Bonn, 23- 24 november 2010) een partnerschapsovereenkomst getekend. Als onderdeel van deze overeenkomst heeft RWE RR NSG financiering verstrekt voor het opstellen van een onafhankelijke beoordeling van het conflict tussen trekvogels en elektriciteitslijnen in de Afrikaans-Euraziatische regio (Prinsen et al. 2011) en voor het ontwikkelen van richtlijnen voor verzachting en vermijding van dat conflict (Prinsen et al. , 2012). Eind 2010 gaf het secretariaat van UNEP/AEWA, mede op grond van het CMS en het MvO van het CMS, een internationaal consortium van deskundige organisaties opdracht de beoordeling uit te voeren en de richtlijnen op te stellen.  Deze richtlijnen voorzien in verschillende technische en juridische methoden om de effecten van elektrocutie en botsing van trekvogels in de Afrikaans-Euraziatische regio te voorkomen of verzachten en geven suggesties voor het beoordelen en monitoren van de effectiviteit van verzachtende en preventieve maatregelen. 84 www. cms. int/species/raptors/index. htm 85 www. unep‐aewa. org 86 Beide documenten zijn beschikbaar op respectievelijk: www. cms. int/bodies/COP/cop10/docs_and_inf_docs/inf_38_electrocution_review. pdf en www. unep- aewa. org/meetings/en/stc_meetings/stc7docs/pdf/stc7_20_electrocution_guidelines. pdf 145 Na formeel overleg werden deze richtlijnen op de vijfde vergadering door de partijen aangenomen als Beschermingsrichtlijnen in de zin van artikel IV van de overeenkomst (ontwerpresolutie AEWA/MOP5 DR10 Herziening en goedkeuring van beschermingsrichtlijnen). De Europese Unie is partij bij deze Overeenkomst, net als de meeste van haar lidstaten. De richtlijnen helpen de partijen bij de tenuitvoerlegging van hun uit de Overeenkomst voortvloeiende verplichtingen. De overeenkomst inzake de instandhouding van populaties Europese vleermuizen87 (EUROBATS) heeft betrekking op de bescherming van alle 45 soorten vleermuizen die in Europa voorkomen. De overeenkomst is in 1994 in werking getreden. Momenteel hebben 32 landen de overeenkomst ondertekend. De belangrijkste activiteiten zijn het uitvoeren van strategieën voor instandhouding en het delen van ervaringen. De overeenkomst inzake de instandhouding van kleine walvisachtigen in de Oostzee en de Noordzee88 (ASCOBANS) is bedoeld om maatregelen ter beperking van de negatieve effecten van bijvangst, het verlies van habitat, mariene verontreiniging en akoestische verstoring te coördineren tussen de tien partijen. De overeenkomst dateert van 1991. In 2006 is een resolutie met betrekking tot de negatieve effecten van geluid op kleine walvisachtigen aangenomen die ook relevant kan zijn voor de effecten van energie-infrastructuren. De overeenkomst inzake de instandhouding van kleine walvisachtigen in de Zwarte Zee, de Middellandse Zee en het aangrenzende Atlantische gebied89 (ACCOBAMS) is een samenwerkingsverband voor het behoud van de mariene biodiversiteit in de Middellandse Zee en de Zwarte Zee. Het voornaamste doel ervan is de bedreiging te verminderen en de kennis over walvisachtigen in deze zeeën te vergroten. De overeenkomst is in 2001 in werking getreden. Overeenkomst inzake watergebieden van internationale betekenis90 De overeenkomst van Ramsar is een intergouvernementeel verdrag dat voorziet in een raamwerk voor nationale actie en internationale samenwerking voor het behoud en het verstandig gebruik van watergebieden. Het is gesloten in 1971 en gewijzigd in 1982 en 1987. Momenteel telt het verdrag 160 partijen en tot nu toe zijn er wereldwijd 2006 gebieden op de "Ramsar"-lijst met watergebieden van internationale betekenis geplaatst.  Het Verdrag voorziet niet in ratificaties door supranationale organen als de Europese Unie, maar alle lidstaten van de EU hebben het verdrag ondertekend. Verdrag inzake de bescherming van het mariene milieu in het noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan91 OSPAR stuurt internationale samenwerking op het gebied van uiteenlopende kwesties, waaronder het behoud van de mariene biodiversiteit en ecosystemen, de effecten van eutrofiëring en gevaarlijke stoffen, en monitoring en beoordeling. Het verdrag dateert van 1992 en komt voort uit de samenvoeging van het Verdrag van Oslo en het Verdrag van Parijs (uit 1972 en 1974). Onder auspiciën van dit verdrag zijn verschillende onderzoeken naar de mogelijke effecten van energie-infrastructuur op het mariene milieu ondernomen. Verdrag ter bescherming van het mariene milieu in het Oostzeegebied92 HELCOM, of het "Verdrag van Helsinki", heeft betrekking op het Oostzeebekken en alle binnenwateren in de aangrenzende stroomgebieden. Het is gesloten in 1980 en herzien in 1992. Het verdrag is ondertekend door alle landen rond de Oostzee en de EU. Verdrag inzake de bescherming van de Middellandse Zee tegen verontreiniging93 Het "Verdrag van Barcelona" beoogt in de eerste plaats de negatieve effecten van alle soorten verontreinigende stoffen in de Middellandse Zee te reguleren en beperken. Het is in 87 www. eurobats. org 88 www. ascobans. org 89 www. accobams. org 90 www. rasmsar. org 91 www. ospar. org 92 www. helcom. fi 93 www. unep. ch/regionalseas/regions/med/t_barcel. htm 146 1976 opgesteld en voor het laatst gewijzigd in 1995. De meeste landen aan de Middellandse Zee hebben het verdrag ondertekend. North Seas Countries' Offshore Grid Initiative Het North Seas Countries' Offshore Grid tussen Noordzeelanden inzake de ontwikkeling van offshore-netwerken, in het bijzonder met het doel om een strategische, gecoördineerde en kosteneffectieve ontwikkeling van offshore- en onshore-netwerken te vergemakkelijken.  is een overeenkomst Initiative 147 Bijlage 2 Systematisch gerangschikte lijst van de effecten van interacties tussen vogels en elektriciteitslijnen (Birdlife, 2013) Type effect Negatief - ecologisch en fysiologisch Mortaliteit Elektrocutie Botsing Verlies en versnippering van habitats Status van het effect1 Ernst / Significantie2 Omkeerbaarheid3 Schaal van het effect4 Cumulatief effect5 Direct Hoog Deels omkeerbaar Multinationaal Hoog Bewezen Hoog Deels omkeerbaar Multinationaal Hoog Potentieel Matig Deels omkeerbaar Regionaal Hoog Potentieel Matig Deels omkeerbaar Regionaal Gemiddeld Verstoring/verdringing Potentieel Matig Deels omkeerbaar Lokaal Gemiddeld Elektromagnetisch veld Potentieel Onbekend Onbekend Multinationaal Onbekend Negatief - economisch Inkomstenderving bij elektriciteitsmaatschappijen Inkomstenderving Bewezen Hoog Deels omkeerbaar Multinationaal Hoog Herstel van de stroomvoorziening Bewezen Hoog Herstel van materieel Bewezen Hoog Bewezen Matig Volledig omkeerbaar Volledig omkeerbaar Volledig omkeerbaar Multinationaal Hoog Multinationaal Hoog Multinationaal Gemiddeld Verwijdering van nesten en andere maatregelen om door dieren veroorzaakte schade te beheersen Administratie- en bestuurskosten Verlies van dienstverlening aan klanten en negatieve perceptie door het publiek Verminderde betrouwbaarheid van het elektrisch systeem Inkomstenderving bij grondgebruikers Bewezen Hoog Deels omkeerbaar Multinationaal Hoog Bewezen Hoog Deels omkeerbaar Multinationaal Hoog Bewezen Hoog Deels omkeerbaar Multinationaal Hoog Bewezen Hoog Deels omkeerbaar Multinationaal Hoog Jacht- en wildbeheer Bewezen Hoog Deels omkeerbaar Nationaal Landbouw, irrigatie Bewezen Laag Onomkeerbaar Nationaal Bosbouw Bewezen Matig Onomkeerbaar Nationaal Hoog Laag Matig Positief - ecologisch Nestondergrond, nestplaats Bewezen, direct Hoog Zit-, rust- en jaagplek Bewezen, Hoog - - Multinationaal Multinationaal - - 148 Type effect Status van het effect1 direct Ernst / Significantie2 Omkeerbaarheid3 Schaal van het effect4 Cumulatief effect5 Ontwikkeling en beheer van habitats Bewezen, direct Matig - Nationaal - (Gebaseerd op McCann, 2005; APLIC, 2006 en van Rooyen, 2012 en aangevuld met informatie uit deze beoordeling) 1. Status van het effect: Potentieel - bewezen Direct effect: Effecten op het milieu die direct door elektriciteitslijnen zijn veroorzaakt. Bijvoorbeeld: vogelsterfte door elektrocutie of botsing tegen elektriciteitslijnen. Indirect effect: Effecten op het milieu die niet direct door elektriciteitslijnen zijn veroorzaakt, vaak op afstand van of als gevolg van een complex tracé. Soms effect van het tweede of derde niveau, of secundair effect genoemd. Bijvoorbeeld: een infrastructuurproject wijzigt de grondwaterspiegel en tast daardoor de ecologie van een nabijgelegen watergebied aan. 2. Ernst/significantie van het effect: Laag - Matig - Hoog 3. Omkeerbaarheid Onomkeerbaar: Het effect is onomkeerbaar en er bestaan geen verzachtende maatregelen. Nauwelijks omkeerbaar: Het effect kan ook met krachtige verzachtende maatregelen waarschijnlijk niet worden omgekeerd.  Deels omkeerbaar: Het effect is deels omkeerbaar, maar daar zijn krachtigere verzachtende maatregelen voor nodig. Volledig omkeerbaar: Het effect is omkeerbaar wanneer eenvoudige verzachtende maatregelen worden ingevoerd. 4. Schaal van het effect: Gebied - Lokaal - Regionaal - Nationaal - Multinationaal 5. Cumulatief effect: Te verwaarlozen - Laag - Gemiddeld - Hoog Effecten die het gevolg zijn van door andere voorbije, huidige of redelijkerwijs voorzienbare acties veroorzaakte geleidelijke veranderingen in combinatie met de gevolgen van elektriciteitslijnen. Zo hoeven verschillende ontwikkelingen op zichzelf genomen niet significant te zijn, maar kunnen ze gezamenlijk een cumulatief effect hebben. De aanleg van een sectie van een elektriciteitslijn hoeft bijvoorbeeld geen significant effect op het habitatgebruik van vogels te hebben, maar wanneer ook de aanleg van verschillende nabijgelegen secties in aanmerking wordt genomen, kan dat een cumulatief effect hebben op de ecologie en het landschap ter plaatse omdat elektriciteitslijnen voor vogels een effectieve lineaire hindernis vormen om de habitats van hun voorkeur te bereiken. (Gebaseerd op Walker en Johnston, 1999 en van Rooyen, 2012) 149 Bijlage 3 Samenvatting van bewijsmateriaal met betrekking tot het effect van elektriciteitslijnen op populaties mondiaal bedreigde (IUCN, 2012) vogelsoorten Soort Kroeskop- pelikaan Pelecanus crispus Belang- rijkste effect Plaats Onder- zoeks- periode Slacht- offers Conclusies Bijkomende sterfte door botsing. Porto-Lago, Griekenland (overwinterings- gebied) 1985-1987 28 gedode exemplaren (69 % eerste jaar, 31 % onvolwassen) In combinatie met de effecten van illegale jacht naar schatting 1,3-3,5 % minder broedparen in Griekenland en Bulgarije in een periode van 3 jaar. Voor- naamste publi- caties Crivelli, 1988 Dwerggans Anser erythropus Bijkomende sterfte door botsing. Roodhalsgans Branta ruficollis Bijkomende sterfte door botsing. - - - - - - Kan de sterfte verhogen. Een potentiële van onbekende betekenis. Moet in MEB's worden meegenomen. factor, maar AEWA, 2008 geen of kwantitatieve Er zijn gegevens voorspellende modellen om het effect van sterfte door botsing op populaties van de roodhalsgans te schatten. Een potentiële bedreiging, maar van onbekende betekenis. BSPB, 2010 Aasgier Neophron percnopterus Bijkomende sterfte door elektrocutie. Port Sudan, Sudan 1982, 1983, 2005, 2010 48+2+5+17 dode exemplaren Alle vogels zijn gevonden onder hetzelfde elektriciteitslijnsegment van 31 km. 0,055 dode vogels per mast. De omvang van de sterfte sluit geheel aan bij de waargenomen verkleining van in mogelijke Israël, Syrië, Turkije en Jordanië en wijst erop dat sterfte door elektrocutie ruime geografische schaal effecten op populaties kan hebben. bronpopulaties op Angelov et al.  , 2012 Nikolaus, 1984, Nikolaus, 2006 Bastaardarend Aquila clanga Bijkomende sterfte door elektrocutie. Rusland, Kazachstan 1990 - 2010 6 exemplaren (bij een inspectie van 2 082 km) Een potentiële vermoedelijk betekenis. factor, maar geringe van Karyakin, 2012 Oostelijke keizerarend Aquila heliaca Bijkomende sterfte door elektrocutie. Hongarije 2001-2009 20 van 90 exemplaren totale vertegenwoordigt elektrocutie sterfte. 22,22 % van van Ondanks bijna 20 jaar inspanningen om elektriciteits- masten Hongarije in vogelvriendelijker te maken, is elektrocutie nog steeds een van de voornaamste sterfteoorzaken voor verschillende roofvogelsoorten, waaronder de keizerarend. Horváth et al. , 2011 Oostelijke keizerarend Aquila heliaca Bijkomende sterfte door elektrocutie. Bulgarije 2010-2011 van 5 exemplaren 15 Uit satellietgegevens blijkt dat elektrocutie 33 % van de totale sterfte vertegenwoordigt. BSPB, 2011 150 Soort Belang- rijkste effect Plaats Onder- zoeks- periode Slacht- offers Conclusies Spaanse keizerarend Aquila adalberti Bijkomende sterfte door elektrocutie. Doñana, Andalusië, Spanje 1974-2009 63 geëlektro- cuteerde exemplaren totale vertegenwoordigt elektrocutie van sterfte. 39,87 % in de voornaamste Kentering tussen twee sterfteoorzaken perioden: voor en na de goedkeuring van bindende regels om elektrocutie van vogels in de regio Andalusië te bestrijden. Na toepassing van verzachtende maatregelen is er een sterke daling van elektrocutiegevallen, zowel in Doñana (-96,90 %) als in Andalusië (-61,95 %). Voor- naamste publi- caties López- López, 2011 Spaanse keizerarend Aquila adalberti Bijkomende sterfte door elektrocutie. Doñana NP, Andalusië, Spanje 1957-1989 6 volwassen 33 en onvolwassen exemplaren Verantwoordelijk voor 46,1 % van de sterfte van volwassen dieren en 39,8 % van de sterfte van onvolwassen dieren. Ferrer, 2001 Spaanse keizerarend Aquila adalberti Bijkomende sterfte door elektrocutie en botsing. Spanje 1989-2004 + 115 exemplaren 6 botsing volwassen Elektrocutie is de oorzaak van 47,7 % van alle sterfgevallen een (waarschijnlijk overschatting), van 2,48 %. Bijna exemplaren werden vaker dan verwacht geëlektrocuteerd en vogels van 1-2 jaar vaker werden geëlektrocuteerd dan vogels van 3-4 jaar. Elektrocutie kwam het vaakst voor in de herfst en de winter en in tijdelijke vestigingsgebieden. Sakervalk Falco cherrug Bijkomende sterfte door elektrocutie. Kraagtrap Chlamydotis undulata Bijkomende sterfte door botsing. Grote trap Otis tarda Bijkomende sterfte door botsing. Hongarije, Slowakije, Oostenrijk, Oekraïne, Roemenië Fuerteventura, Lanzarote, Canarische Eilanden, Spanje 2007-2010 2008 5 van de 71 met satellieten gevolgde sakervalken 7,0 % bewezen sterfte (n=71). Alleen bewezen gevallen zijn in de berekening meegenomen, dus de werkelijke cijfers zijn beslist hoger. Naar schatting 25,5 % van de totale kraagtrappopulatie stierf in één jaar tijd.  zuidwest-Spanje 1991-1993 16 exemplaren Er werden 4+8+4 km onderzocht lijnsecties van Janss, 2000 151 González et al. , 2007 Prommer, Saker LIFE, 2011 Garcia-del- Rey en Rodriguez- Lorenzo, 2011 Bijlage 4 Voorbeelden van effecten van elektriciteitslijnen op metapopulaties van in bijlage I bij de vogelrichtlijn vermelde soorten Slachtoffers Conclusies Voor- naamste publicaties op 226 gevallen 1 185 ring- terugmeldingen De oorzaak terugmeldingen "bovengrondse draden" van de was & Riegel Winkel, 1971 van 195 416 gevonden dode Steekproefgrootte: 2 912 geringde exemplaren. vogels De sterfte door elektriciteitslijnen is hoog bij ooievaars. Circa 1 op de 4 onvolwassen dieren en 1 op de 17 volwassen dieren sterft jaarlijks als gevolg van botsing of elektrocutie. Schaub & Pradel, 2004 Ca. 1 % van de aanwezige ooievaars stierf tijdens de trek na het broedseizoen. 5-7 % van de populatie stierf tijdens de winter. Garrido & Fernández- Cruz, 2003 Soort Ooievaar Ciconia ciconia Ooievaar Ciconia ciconia Belang- rijkste effect Bijkomende sterfte door elektrocutie en botsing. Bijkomende sterfte door elektrocutie en botsing. Plaats Onder- zoeks- periode Duitsland - Zwitserland 1984- 1999 Ooievaar Ciconia ciconia Bijkomende sterfte door elektrocutie en botsing. Centraal Spanje 1999- 2000 Van de gevonden exemplaren waren er 51 geëlektrocuteerd en 101 gestorven als gevolg van een botsing Havikarend Aquila fasciata Bijkomende sterfte door botsing. Catalonië, Spanje 1990- 1997 van 2 12 broedende exemplaren Havikarend Aquila fasciata Bijkomende sterfte door elektrocutie. Catalonië, Spanje 1990- 1997 van 6 12 broedende exemplaren Elektrocutie veroorzaakt 50 % van de jaarlijkse sterfte en vormt daarmee een ernstig probleem voor de populatiegrootte. Om de populatie in evenwicht te houden jaarlijkse sterfte van mag de volwassen dieren maximaal 2-6 % bedragen. en sterfte Botsing veroorzaakt 17 % van de jaarlijkse vormt daarmee een ernstig probleem voor de populatiegrootte. Om de populatie in evenwicht te houden jaarlijkse sterfte van mag de volwassen dieren maximaal 2-6 % bedragen. Manosa & Real, 2001 Manosa & Real, 2001 Schaub, 2010 van dan Elektrocutie en botsing maakten de 50 % meer onnatuurlijke doodsoorzaken uit. De populatie was op een kritiek niveau, en zou na verzachting van onnatuurlijke doodsoorzaken afhankelijk zijn geweest van immigratie uit nabije populaties. de Sterk afnemende populatie door verlating van het territorium in verband met elektrocutie. Sergio, 2004 de van 1,5 % Portugese populatie sterft door botsing tegen bovengrondse draden. risico op mijding van Hoog gebieden met elektriciteitstransmissielijnen Silva, 2010 Oehoe Bubo bubo Bijkomende sterfte door elektrocutie.  Zwitserland - Oehoe Bubo bubo Bijkomende sterfte door elektrocutie. Italië Kleine trap Tetrax tetrax Bijkomende sterfte door botsing. Portugal - - - - - 152 Soort Belang- rijkste effect Plaats Onder- zoeks- periode Slachtoffers Conclusies Voor- naamste publicaties baltsplaatsen (beperkt de omvang en dichtheid tast van daarmee het voortplantingssucces aan). 