2006/621/ES: Odločba Komisije z dne 2. avgusta 2004 o državni pomoči, ki jo izvaja Francija v korist podjetja France Télécom (notificirano pod dokumentarno številko C(2004) 3060)   (Besedilo velja za EGP)
Daarentegen lijkt het feit dat dit kortlopende- kredietinstrument is gebruikt in plaats van obligatie-emissies op langere termijn om een deel van de schulden van de onderneming te kunnen herfinancieren (175), veeleer te bevestigen dat France Télécom niet gemakkelijk toegang tot de kapitaalmarkt had. Deze situatie wordt trouwens bevestigd door de Franse autoriteiten in hun opmerkingen van 22 januari 2004, waarin zij verklaren dat het gebruik van een consortiaal krediet voor France Télécom minder duur was dan op de obligatiemarkt een beroep te moeten doen. gedurende meerdere maanden (252) Gelet op het voorgaande is de Commissie van oordeel dat France Télécom, in het eerste halfjaar 2002, moet worden beschouwd als een onderneming in moeilijkheden in de zin van de richtsnoeren (176). (253) Toch kunnen de betrokken maatregelen niet als reddings- en herstructureringssteun voor ondernemingen in moei- lijkheden worden aangemerkt, omdat zij niet aan de goedkeuringsvoorwaarden van de richtsnoeren voldoen. De Commissie onderstreept allereerst dat op dit punt de Franse autoriteiten geen enkel argument in die zin hebben aangevoerd, aangezien zij nooit hebben verklaard dat de steun voor de redding en herstructurering van France Télécom was bedoeld. Integendeel, de Franse autoriteiten hebben altijd weerlegd dat France Télécom als onderne- ming in moeilijkheden in de zin van de richtsnoeren zou gelden en hebben benadrukt dat de onderneming in goeie operationele gezondheid verkeerde. (254) De betrokken maatregelen kunnen geen reddingssteun vormen. Volgens de richtsnoeren dient voor het krediet een vergoeding te worden betaald, hetgeen in deze zaak niet het geval was. Evenzo dient de steun te worden gerechtvaardigd door ernstige sociale problemen, terwijl de Commissie over geen enkel gegeven beschikt waaruit blijkt dat zonder deze steun op sociaal gebied een noodsituatie zou ontstaan. 20. 9. 2006 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 257/55 Aangezien de activa van France Télécom uit operationeel oogpunt gezond waren, zouden er zich — in de aanname dat France Télécom verplicht werd activa af te stoten om haar financieringsproblemen het hoofd te bieden — hoogst waarschijnlijk geen ernstige sociale problemen voordoen. Volgens de richtsnoeren moet reddingssteun ook beperkt blijven tot hetgeen strikt noodzakelijk is om de onderne- ming in bedrijf te houden voor de periode dat de steun wordt goedgekeurd.  In dit geval beschikt de Commissie over geen enkel element dat haar in staat stelt zich ervan te vergewissen dat de verbintenis van de Staat om de onderneming te steunen tot de exploitatie van France Télécom beperkt zou blijven. Bovendien hebben de Franse autoriteiten de betrokken maatregelen niet formeel als reddingssteun aangemeld, noch hebben zij verklaard dat met deze maatregelen de redding van France Télécom werd beoogd. Reddingssteun moet worden terugbetaald binnen twaalf maanden vanaf het tijdstip van de uitkering van de laatste steuntranche. De terugbetaling in de vorm van aandelen France Télécom kan geen terugbetaling vormen in de zin van de richtsnoeren, maar is gewoon een kapitaal- inbreng, omdat niets garandeert dat de nominale waarde van de aandelen met het steunbedrag zal overeenstemmen. Ook mag de reddingssteun volgens de richtsnoeren slechts voor maximaal zes maanden worden toegekend. De kredietlijn werd echter geopend voor achttien maanden, een termijn die de toegestane termijn overschrijdt. (255) De betrokken maatregelen kunnen evenmin herstructure- ringssteun vormen. Na een verzoek in die zin van de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure hebben de Franse autoriteiten het plan „Ambition 2005” ingediend. Studie van dit plan bevestigde dat France Télécom een fase van grondige herstructurering inging, zowel wat bedrijfsvoering betreft als op financieel gebied. Bijgevolg is de Commissie van oordeel dat de financiële maatregelen die de Franse autoriteiten ten faveure van France Télécom hebben toegekend, reddingssteun in de zin van de richtsnoeren kunnen vormen. Onder die omstan- digheden kan de Commissie die maatregelen alleen op grond van artikel 87, lid 3, onder c), van het Verdrag en op grond van de richtsnoeren als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt aanmerken. Volgens de richt- snoeren dient er namelijk op te worden gewezen dat „herstructureringssteun specifieke problemen op[werpt] in verband met de mededinging”. Dit soort steun kan dus alleen worden toegestaan indien hij „aan strenge criteria voldoet en indien wordt verzekerd dat eventuele mededin- gingsvervalsingen voldoende worden gecompenseerd door de voordelen die voortzetting van de exploitatie van de onderneming meebrengt (…) en, in voorkomend geval, door voldoende compenserende maatregelen ten gunste van de concurrenten”.  In onderhavig geval bevatten de door de Franse autoriteiten verstrekte inlichtingen geen enkel element in dit verband en met name hebben de Franse autoriteiten de Commissie geen mededeling gedaan van bepaalde gegevens van Bijlage I bij de richtsnoeren, met name een nadere beschrijving van de steun (met voorstellen voor compenserende maatregelen) en marktstudies die onmisbaar zijn wil de Commissie zich bij haar onderzoek naar de verenigbaarheid van de steun kunnen uitspreken over de omvang van de mededingingsdistorsies die spelen en dus over de nodige compenserende maatregelen. (256) De Commissie komt tot de conclusie dat de door de Franse autoriteiten ten faveure van France Télécom toegekende financiële maatregelen onverenigbaar zijn met de gemeen- schappelijke markt uit hoofde van artikel 87, lid 3, onder c), van het Verdrag en van de richtsnoeren. 10. TERUGVORDERING VAN DE STEUN (257) In het licht van het voorgaande vormt het aandeelhou- dersvoorschot van december 2002 met de gemeenschap- pelijke markt onverenigbare staatssteun. Overeenkomstig artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 eist de Commissie in beginsel de terugvordering van de steun. (258) Het spreekt voor zich dat een voorafgaande voorwaarde om deze verplichting ten uitvoer te kunnen leggen is dat in de beschikking betrekkelijk precies het steunbedrag wordt berekend of, indien zulks onmogelijk blijkt, de parameters worden vermeld die de lidstaat in staat stellen om, in samenwerking met de Commissie, nadien tot de bereke- ning van dat bedrag over te gaan. (259) In dit verband is de Commissie in dit stadium niet in staat het precieze bedrag van de betrokken steun te berekenen. (260) Het onderzoek op basis van de marktsituatie vóór de verklaringen van juli 2002 lijkt er inderdaad te wijzen op een aanzienlijk voordeel dat aan France Télécom is toegekend. De Commissie acht het echter niet passend om zich bij het vaststellen van het steunbedrag uitsluitend op deze elementen te baseren. Maakt het gebruik van de marktsituatie vóór de verklaringen van juli 2002 het mogelijk rekening te houden met de impact op de markten van deze voorafgaande verklaringen van de Franse auto- riteiten, dan kan daarmee nog niet deze impact worden afgezonderd van andere mogelijke effecten van gebeurte- nissen zoals de verandering van het management van France Télécom of het plan „Ambition 2005”. Deze beoordeling biedt dus slechts een „ruw” beeld dat waar- schijnlijk niet precies met het door France Télécom ontvangen voordeel overeenstemt.  (261) Ondanks alle inspanningen van de Commissie is het haar niet mogelijk gebleken een redelijke inschatting te maken financiële impact van de aangemelde van de „netto” maatregelen, die zou moeten zijn gebaseerd op een theoretische berekening waarbij de impact van de aan de Staat toe te rekenen verklaringen en handelingen worden afgezonderd van iedere andere gebeurtenis die mogelijk invloed heeft gehad op de situatie van France Télécom of op de marktperceptie van deze situatie. Evenmin lijkt het mogelijk in de beschikking berekeningsparameters op te nemen die voldoende precies zijn om in het stadium van de tenuitvoerlegging van de beschikking de definitieve bereke- ning te kunnen uitvoeren. Onder die bijzondere omstan- digheden zou het vrijwaren van de rechten van verdediging van de lidstaat een hinderpaal voor de terugvordering kunnen vormen, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 naar luid waarvan „de Commissie geen terugvordering van de steun [verlangt] indien zulks in strijd is met een algemeen beginsel van het Gemeenschapsrecht”. in de lijn van artikel 14, (262) Deze conclusie te vloeien uit het lijkt ook voort vertrouwensbeginsel. Toegegeven, ten Frankrijk heeft aanzien van de Commissie geen enkel argument aangedra- gen over het bestaan van gewettigd vertrouwen in hoofde van de begunstigden van de steun. Toch vloeit uit rechtspraak van het Hof (177) voort dat de Commissie L 257/56 NL Publicatieblad van de Europese Unie 20. 9. 2006 ambtshalve de uitzonderlijke omstandigheden in aanmer- king dient te nemen die rechtvaardigen dat zij, overeen- komstig artikel 14, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/ 1999, afziet van terugvordering van de steun indien zulks in strijd is met een algemeen beginsel van het Gemeen- schapsrecht, zoals het gewettigd vertrouwen van de begunstigden. (263) De Commissie heeft de verklaringen van de regering mee in rekening genomen toen zij de betrokken maatregel op zijn verenigbaarheid toetste aan de regels inzake staatssteun. Op zich beschouwd zou het voornemen een aandeelhouders- voorschot toe te kennen waarschijnlijk zijn beschouwd als geen steun vormend uit hoofde van het Verdrag. Toch is de Commissie tot de bevinding gekomen dat de verklaringen ten gevolge hebben gehad dat de markt weer vertrouwen kreeg in de onderneming, hetgeen zodoende de toepassing van het beginsel van de voorzichtige particuliere investeer- der uitsloot en van het voornemen een aandeelhouders- voorschot toe te kennen de concretisering van de aan France Télécom toegekende steun maakte.  Voorzover de steun dus afhankelijk is van de gedragingen die aan de aanmelding van het voornemen een aandeelhoudersvoor- schot toe te kennen zijn voorafgegaan, had een voor- zichtige marktpartij vertrouwen kunnen hebben in de rechtmatigheid van het optreden van de betrokken lidstaat, die op zijn beurt het geplande voorschot naar behoren had aangemeld. Zoals Advocaat-generaal Darmon in zijn conclusies „mag [men] niet achteloos voorbijgaan aan de mogelijke twijfels van sommige ondernemingen over de noodzaak tot aanmelding bij „ongebruikelijke” vormen van steun”. in zaak C-5/89 (178) heeft verklaard, (264) Concluderend, komt de Commissie tot de bevinding dat France Télécom gewettigd vertrouwen had mogen hebben dat de gedragingen van Frankrijk geen staatssteun vorm- den. In het licht van het voorgaande is de Commissie van oordeel dat in onderhavige zaak de terugvordering van de steun gelasten met de algemene beginselen van het Gemeenschapsrecht strijdig zou zijn. 11. CONCLUSIES (265) De Commissie constateert dat het aandeelhoudersvoor- schot dat Frankrijk in december 2002 aan France Télécom toegekend in de vorm van een kredietlijn van heeft 9 miljard EUR, bezien in de context van de sinds juli 2002 afgelegde verklaringen, staatssteun vormt, HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN: Artikel 1 Het aandeelhoudersvoorschot dat Frankrijk in december 2002 toegekend in de vorm van een aan France Télécom heeft kredietlijn van 9 miljard EUR, bezien in de context van de sinds juli 2002 afgelegde verklaringen, vormt met de gemeenschap- pelijke markt onverenigbare staatssteun. Artikel 2 De in artikel 1 bedoelde steun dient niet te worden terug- gevorderd. Artikel 3 Deze beschikking is gericht tot de Franse Republiek. Gedaan te Brussel, 2 augustus 2004 Voor de Commissie Frederik BOLKESTEIN Lid van de Commissie 20. 9. 2006 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 257/57 Noten PB C 57 van 12. 3. 2003, blz. 5. Zie punten 1 tot en met 8 van het besluit tot inleiding van de procedure die moeten worden beschouwd als integraal deel uitmakend van de onderhavige beschikking. Zie noot 1. (22) Partij die om vertrouwelijke behandeling van haar identiteit heeft verzocht. In onderhavige beschikking ook „MCI” genoemd. Partij die om vertrouwelijke behandeling van haar identiteit heeft verzocht. Hieraan was een klacht gehecht die dezelfde ondernemingen op 22. 1. 2003 hadden ingediend. Partij die om vertrouwelijke behandeling van haar identiteit heeft verzocht. LDCOM heeft de Commissie een corrigendum meegedeeld dat op 16. 6. 2003 aan de Franse autoriteiten is gezonden.  (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) De Franse autoriteiten hebben bij e-mail van 30. 7. 2003 een (23) gecorrigeerde versie van een van de bijlagen gezonden. (11) (12) 2003/S 103-091487. Partij die om vertrouwelijke behandeling van haar identiteit heeft verzocht. (13) Deze brief bevatte een consultancyverslag van M. Sureau. (14) Deze brief bevatte drie verslagen van drie door France Télécom aangestelde deskundigen (C. D. Ehlermann, Y. Galmot en Sir Studzinski van de HSBC-bank). (15) Deze brief bevat studies van auteurs die anoniem wensen te blijven. Het gaat om een economische studie, een studie over het Engelse recht, een studie over het Amerikaanse recht en een studie over het Franse recht in verband met de dwingende kracht van verklaringen van de Staat. (16) Deze brief bevat de in deel 4. 13 beschreven deskundigenverslagen. (17) De staat heeft nog steeds een meerderheid van het kapitaal van France Télécom in handen; zie overweging 60. (18) Punten 9 tot en met 12 van het besluit tot inleiding van de procedure. Volgens het rapport L'État actionnaire 2003 heeft France Télécom 240 000 medewerkers in 39 landen. (19) Verhoor van Thierry Breton, bestuursvoorzitter van France Télécom, door de onderzoekcommissie over het beheer van openbare bedrijven, zitting van 4. 6. 2003. (20) „Credit ratings are used by investors as indications of the likelihood of repayment in accordance with the terms on which they invested. Thus, the use of credit ratings defines their function: „investment grade” ratings (international long-term „AAA” — „BBB” categories; short-term „F1” — „F3”) indicate a relatively low probability of default, while those in the „speculative” or „non-investment grade” categories (international long-term „BB” — „D”; short-term „B” — „D”) may signal a higher probability of default or that a default has already occurred” (website Fitchs Rating: http://www. fitchratings. com/) (eigen vert. : „Kredietratings worden door beleggers gebruikt als indicatoren van de waarschijnlijkheidsgraad dat zij zullen worden afgelost tegen de voorwaarden waarop zij hebben belegd.  Deze ratings worden gebruikt om de wanbetalingsrisico aan te geven: bij de ratings „investeringswaardig” (internationale catego- rieën „AAA” — „BBB” voor de lange termijn, en „F1” — „F3” op de korte termijn) is dat risico betrekkelijk laag, terwijl de categorieën „speculative” of „non-investment grade” (internationale categorieën „BB” — „D” voor de lange termijn en „B” — „D” voor de korte termijn) er kunnen op wijzen dat het risico op wanbetaling hoger is of dat wanbetaling al heeft plaatsgevonden”). ) (21) Moody's: „Moody's places France Telecom and Orange's long-term debt ratings on review for downgrade — Approximately EUR60 billion of Debt Securities Affected… The France Telecom ratings under review for possible downgrade relate to the following: Convertible global bonds, Euro MTNs, Eurobonds, Floating Rate Euro MTNs, Floating Rate French Franc Bonds, French Bonds, Swiss Franc Bonds, its issuer rating and bank loan rating…. any resulting rating action should not exceed more than one notch. ” regulatory the German stock-exchange „France Telecom's Long-Term „BBB+” Rating Placed on Credi- tWatch Negative; A-2 Rating Affirmed… The action follows news that authority will investigate a possible agreement between France Telecom, the main shareholder — Gerhard Schmid — of France Telecom's 28,5 % -owned German associate Mobilcom AG, and a consortium of European banks regarding the conditions for a change in control of Mobilcom” (eigen vert. : „France Télécoms langetermijn 'BBB+'- rating op CreditWatch Negative gezet; A-2 rating bevestigd. … Dit besluit komt er na berichten dat de toezichthouder van de Duitse effectenbeurs een onderzoek zal instellen naar een mogelijke overeenkomst tussen France Télécom, Gerhard Schmid (de hoofd- aandeelhouder van het Duitse Mobilcom AG waarin France Télécom een belang van 28,5 % heeft) en een consortium van Europese banken over de voorwaarden voor een verandering in de zeggenschap over Mobilcom. ”). „Moody's Investors Service has today placed the Prime-2 short- term rating of France Telecom (FT) on review for possible downgrade as a result of the rating agency's decision to expand the scope of the ongoing review of FT. The ongoing review for downgrade of the Baa1 long-term debt ratings of both FT and Orange plc will continue. Although Moody's has revised its guidance, indicating that a downgrade of up to two notches is now possible for the long-term ratings, the rating agency expects the ratings to remain investment grade.  The review of FT's Prime-2 rating reflects Moody's increasing concerns about FT's ability to execute its debt reduction strategy. The rating agency noted that FT's slow progress in finalising asset sales, coupled with continuing deterioration in capital market conditions in this sector, could further limit FT's ability to improve its financial flexibility and meet its debt reduction targets. ” „Standard & Poor's said today that the ratings on France Telecom (BBB+/Watch Neg/A-2) remain unchanged, including the group's short-term corporate credit rating. In its CreditWatch placement of France Telecom's long-term ratings on March 28, 2002, Standard & Poor's indicated that any long-term rating downgrade would be limited to one notch and that its short-term ratings were affirmed. This indication is still valid today. ” „(…) Despite expectations that FT’s EBITDA will grow to around €14 billion in 2002, FT’s substantial interest and capex require- ments means the company is not expected to generate material free cashflow for deleveraging in the near term. FT is dependant upon asset disposals and its treasury stock to make any significant inroads into reducing its debt: — Moody's regard FT's ability to reduce debt within a relatively short period as having become increasingly constrained by the fall in its equity value, which reduces the potential value of the treasury stock FT holds, reducing the probability of conversion of numerous convertible bonds and potentially implying a lower realizable value for expected non-core asset disposals, although Moody's acknowledges that it is possible this may change. Additionally, the positive impact of expected asset disposals is expected to be partly offset by various contingent liabilities adversely impacting upon FT; — The negative outlook attached to the Baa3 rating reflects the execution risks associated with FT's high debt refinancing needs of this highly leveraged company. Although Moody's does not have any immediate liquidity concerns, the rating agency notes that FT faces around €15 billion of total long- term debt maturities in 2003;” (24) (25) (26) „Standard & Poor's said today that it has lowered its long- and short-term corporate credit ratings on France Telecom (FT) to triple-„B”/„A-3” from triple-„B”-plus/„A-2”. The downgrade prima- L 257/58 NL Publicatieblad van de Europese Unie 20. 9.  2006 rily reflects Standard & Poor's expectations that FT will acquire the 71,5 % stake it does not already own in German wireless operator Mobilcom, as well as FT's inability to reduce debt sufficiently and rapidly enough to maintain credit measures consistent with the previous ratings. Standard & Poor's also lowered to triple-„B” from triple-„B”-plus its long-term corporate credit rating on Orange S. A. , FT's majority-owned wireless subsidiary. The long-term ratings on both companies remain on CreditWatch with negative implica- tions, where they were placed on March 28, 2002, reflecting FT's challenging refinancing needs, including €15 billion of financial obligations in 2003. ” (27) Fitch heeft de rating voor France Télécom op 5. 7. 2002 verlaagd en S & P op 12. 7. 2002. In het persbericht van 12. 7. 2002 herhaalde S & P dat „FT could face certain difficulties refinancing its debt obligations coming due in 2003” (eigen vert. : „France Télécom bepaalde moeilijkheden zou kunnen ondervinden om haar in 2003 vervallende obligatieschuld te herfinancieren”). (28) Verhoor van V. de la Bachelerie, accountant van France Télécom, door de eerder genoemde onderzoekcommissie (eigen vert. ): „Wettelijk gezien zijn we verplicht de alarmprocedure in werking te stellen zodra een bepaald aantal criteria en indicatoren in beeld komen. Deze procedure was niet van toepassing vóór medio 2002, toen er een duidelijk signaal van de markt kwam: de verlaging van de rating van France Télécom. In het kader van onze opdracht als accountant hebben we deze kwestie moeten behandelen in het auditcomité en in de raad van bestuur, met de eis dat de leden van de raad van bestuur een plan voor kortetermijn liquiditeit werd meegedeeld, om het probleem van de 'liquiditeitsmuur' aan te pakken. Deze dwingende eis is evenwel pas laat in beeld gekomen, omdat de onderneming tot dan toe de middelen had om zich te herfinancieren, en omdat zij trouwens ook aanzienlijke financiële maatregelen, met name jumboleningen, had genomen. Daarom hebben we, toen de liquiditeitsmuur na de verlaging van de rating in beeld kwam, een actualisering van de cashflowprognoses gevraagd. Bij de halfjaarrekeningen die begin september 2002 werden opgesteld en op de raad van bestuur van 12. 9. 2002 definitief werden vastgesteld, vond er een onderzoek plaats van de liquiditeitspositie op korte termijn — de visibiliteit van de liquiditeit wordt namelijk op korte termijn, op minder dan 1 jaar, beoordeeld.  De — toen kritieke — situatie werd op dat moment officieel bevestigd in de notities die aan de financiële staten van 30. 6. 2002 waren gehecht. ” (29) De tekst van de verklaringen van de Franse regering is in overweging 204 te vinden. (30) Goldman Sachs: „FT was on the brink of „junk” status with both Moody’s and S&P’s” (eigen vert. : „France Télécom stond op het punt tot junkbond te worden gedegradeerd door zowel Moody's als S & P's”). (31) Off Watch; Outlook Stable; Teleconf 3:30PM BST Today, Standard & Poor's Ratings direct, (12. 7. 2002). (32) Verhoor van Thierry Breton, bestuursvoorzitter van France Télécom, door de commissie Economische Zaken van de Assemblée nationale op 11. 12. 2002 (eigen vert. ): „Hij merkte op dat het financieringsplan dat ten uitvoer was gelegd, niet was aangehouden en dat de situatie begin 2001 verergerd was zodat voor de zomer 2003 een liquiditeitscrisis te voorzien viel. (…) Thierry Breton verklaarde dat de onderneming, met een dreiging van een staking van betaling boven het hoofd, in shock verkeerde (…) door de omvang van haar schuld, omdat zij liquide middelen moest vinden om 15 miljard EUR terug te betalen in 2003 en nadien in 2004, en 20 miljard EUR in 2005. ” (33) Senaat, 21. 11. 2002, advies gepresenteerd namens de Commissie voor Economische Zaken en het Plan over de ontwerp-financie- ringswet 2003, goedgekeurd door de Assemblée nationale (eigen vert. ). (34) Deze cijfers zijn afkomstig uit de bijlage bij het schrijven van de Franse autoriteiten van 3. 12. 2002. Niettemin ramen de Franse autoriteiten de obligaties die in 2003 vervallen, op 15 miljard EUR. Een dergelijk verschil is ook terug te vinden in de raming van de obligatieschuld die tegen eind 2004 vervalt: in bijlage 2 wordt hij op 18,8 miljard EUR geraamd en op bladzijde 20 van genoemd schrijven op 23,9 miljard EUR. (eigen vert. ): (35) Zie het verslag dat werd opgesteld namens de onderzoekcommissie over het beheer van de openbare bedrijven met het oog op de verbetering van de besluitvorming, dat op 3. 7.  2003 werd geregistreerd door de diensten van de Voorzitter van de Assemblée nationale (hierna: „verslag van de onderzoekcommissie” of kortweg „de onderzoekcommissie”) „De Commissie wilde minutieus de strategie en de werkwijze van France Télécom en EDF bij hun internationale acquisities onderzoeken, in het licht van de zware gevolgen voor de boekhouding van deze beide ondernemin- gen (voor France Télécom belopen de aan de bijzondere voorzieningen en afschrijvingen in verband met de acquisities in de periode 1998-2002 toe te rekenen verliezen 28,5 miljard EUR voor 2001 en 2002). Men vindt er nagenoeg dezelfde elementen: overhaasting bij grootschalige acquisities (in één jaar — van 1999 tot 2000 — heeft France Télécom hiervoor 65 miljoen EUR uitgegeven), onvoldoende aandacht voor economische, politieke of geopolitieke risico's, hoogst onvoorzichtige financieringsvoorwaar- den. (…) In dit klimaat van onrust, urgentie en twijfel heeft de onderneming zich vanaf 1999 in een ambitieuze en chaotische externe groei gestort, bij voorkeur door het betreden van de markten in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. ” (36) (37) (38) Zie ook het persbericht van de minister van Economie en Financiën van 5. 12. 2002 (eigen vert. ): „(…) de onderneming wordt vandaag geconfronteerd met een financiële situatie in onbalans en heeft behoefte aan eigen vermogen en herfinanciering op middellange termijn. (…) Deze situatie resulteert uit de mislukking van investeringen in het verleden, die slecht zijn uitgevoerd en afgehandeld op het hoogtepunt van de financiële „zeepbel” en, meer algemeen, de omslag van de markten. France Télécom kon haar groei alleen uit schulden financieren, hetgeen deze situatie alleen maar heeft verergerd. ” Besluit tot inleiding van de procedure, punten 20 en 21 (eigen vert. ): „Volgens de door Franse autoriteiten meegedeelde informatie valt de omvang van de schuld te verklaren doordat France Télécom sinds 1999 fors gegroeid is in het buitenland en dat zij deze groei uitsluitend uit leningen heeft gefinancierd zonder — zoals haar concurrenten — gebruik te maken van mechanismen van kapitaaluitbreiding of aandelenruil gezien de juridische verplichting dat de Staat een meerderheidsbelang in het kapitaal van France Télécom heeft. De Franse autoriteiten hebben trouwens ook de omslag van de markten aangevoerd als argument dat de opeenvolgende schuldplannen niet ten uitvoer zijn gelegd.  (…) In 2002 heeft de onderneming dus haar acquisities gefinancierd op de in 2000-2001 bedroegen France obligatie- en bancaire markt: Télécoms emissies op lange termijn 59 miljard EUR en was de kredietlijn van 15 miljard EUR slechts een gedeeltelijke herfinancie- ring van een bancaire financiering van het acquisitiebeleid dat medio 2000 was opgezet ten belope van 30 miljard EUR. (…)” Persbericht van France Télécom van 5. 12. 2002, blz. 2. Zie ook het verhoor van Thierry Breton, bestuursvoorzitter van France Télécom, van 11. 12. 2002 (eigen vert. ): „(…) in 2000 overgegaan tot acquisities, voor een totaalbedrag van 106 miljard EUR (acquisitie Orange plc, NTL, Equant, TPSA)”. Economische Zaken commissie door de Eerder aangehaald verhoor van Thierry Breton, bestuursvoorzitter van France Télécom, door de commissie Economische Zaken (eigen vert. ): „In totaal, zo deed hij opmerken, werden op circa 100 miljard EUR aan acquisities 75 miljard EUR gebruikt voor de uitbouw van de strategie in de mobiele telefonie, 10 miljard EUR werd geïnvesteerd in TPSA, 11,2 miljard EUR voor Mobilcom en 9 miljard EUR voor NTL”. Zie ook het verslag van Goldman Sachs van 26. 9. 2002 dat duidelijk maakte dat de schuld was „amassed through a series of transactions in 2000, mainly the acquisition of Orange and the Mobilcom joint venture” (eigen vert. : „opgebouwd door een reeks operaties in 2000, vooral door de acquisitie van Orange en de Mobilcom joint venture”). (39) Reeds genoemde onderzoekcommissie (eigen vert. ): „In het geval van Orange, dat op beslissende wijze heeft bijgedragen tot de schuldexplosie van de groep”. 20. 9. 2006 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 257/59 Informatieverslag nr. 274 van de Senaat, gevoegd bij de notulen van de zitting van 21. 2. 2002 (eigen vert. ): „Op 29 mei 2000 hebben France Télécom en de Vodafone-groep een overeenkomst gesloten waarbij France Télécom van Mannesmann alle aandelen moest verwerven die het kapitaal vormen van Orange plc, de Britse onderneming voor mobiele telecommunicatie. Deze overeenkomst is op 22 augustus ten uitvoer gelegd met de verwerving door France Télécom van 664 743 658 aandelen-Orange tegen betaling van 21,5 miljard EUR en de overdracht — door Vodafone aan France Télécom — van 544 559 931 aandelen Orange, betaald door de emissie van 129 201 742 aandelen-France Télécom tegen de prijs van 140,2 EUR/stuk, waarbij Vodafone afzag van de uitoefening van het aan die aandelen verbonden stemrecht.  Terzelfder tijd heeft France Télécom aan Vodafone een reeks verkoopopties toegekend op de aandelen-France Télécom die voor haar zijn geëmitteerd, en heeft Vodafone aan France Télécom een koopoptie gegeven op een deel van of al haar aandelen-France Télécom. France Télécom heeft van Vodafone onmiddellijk 15 355 531 aandelen-France Télécom gekocht tegen de emissie- prijs, zodat Vodafone niet meer dan 9,9 % van het kapitaal van France Télécom in handen heeft. (…) Na de beursintroductie van Orange SA op 13 februari 2001 hebben Vodafone en France Télécom op 28 februari 2001 een akkoord bereikt over de voorwaarden voor de verkoop aan France Télécom van de 113,85 miljoen aandelen-France Télécom die Vodafone nog in handen had. In dit akkoord worden algemeen de uitvoeringsvoor- waarden bepaald van de verkoop- en aankoopopties van de aandelen-France Télécom die Vodafone in handen heeft, en wordt de totale prijs van deze aandelen op circa 11,63 miljard EUR vastgesteld. (…) Over de derde tranche moet eventueel nog een supplement worden betaald. (…) Dit supplement kan tot circa 1,5 miljard EUR oplopen. (…) Op basis van dit akkoord bedraagt de kostprijs van de volledig acquisitie van Orange plc 35 472 miljoen EUR. ” Zie ook het reeds aangehaalde verslag van de onderzoekcommissie (eigen vert. ): „De inkoop ten belope van 43,2 miljard EUR (in februari 2001 teruggebracht tot 35,4 miljard EUR) werd voor de helft uit liquide middelen gefinancierd (21,5 miljard EUR) en voor de helft via aandelenruil (18,1 miljard EUR). Maar op dit laatste punt zegde France Télécom toe de gegeven aandelen in te kopen tegen een minimumkoers van 104 EUR. Het leed geen twijfel dat de verkoper zou eisen dat deze koopopties ook zouden worden uitgeoefend. (…) En gezien de beursval vanaf het najaar 2000, is het risico dat de Franse groep gedwongen werd Orange volledig in liquide middelen te betalen, werkelijkheid geworden, met twee betalingen aan Vodafone van 6,631 miljard EUR en 4,973 miljard EUR in maart 2001 en 2002”. (40) Onderzoekcommissie (eigen vert. ): „Onder die moeilijke omstan- digheden kwam het voornemen om toe te treden tot het kapitaal van Mobilcom (…).  Over de deelneming voor een erg hoog bedrag is duidelijk niet grondig nagedacht, ook al hield zij aanzienlijke In maart 2000 had France Télécom zodoende risico's in (…) 3,7 miljard EUR geïnvesteerd om 28,5 % van het kapitaal te verwerven, waarbij de onderneming gewaardeerd werd op 80-maal haar EBITDA (terwijl de beurswaarde 65-maal de EBITDA bedroeg vóór geruchten over de operatie), of een premie van 570 miljoen EUR. France Télécom was verplicht deze inbreng — in de vorm van een lening met een onherroepelijke garantie — te doen, zelfs indien de onderneming geen UMTS-licentie kreeg. Daarnaast heeft France Télécom zich, in het kader van een samenwerkingsovereenkomst waarvan uw Rapporteur kennis heeft genomen, ertoe verbonden om Mobilcom, zonder enige beperking, de financiële steun te verstrekken die nodig was om deel te nemen aan de veiling en de uitbouw van de UMTS-activiteiten in Duitsland. (…) Als tegenprestatie voor deze toezeggingen, waren de door Mobilcom gedragen risico's aanzienlijk. Het bedrijfsplan dat voor het doorvoeren van deze operatie werd opgesteld, lijkt erg onvolkomen te zijn geweest. Allereerst, wat de uitbouw van UMTS betreft, werd de prijs van de licenties geraamd op 2 à 3 miljard EUR, terwijl het verloop van de veilingen in het Verenigd Koninkrijk in maart en april 2000 duidelijk maakte dat er sprake was van prijsinflatie voor de licenties. In augustus 2000 zouden de Duitse licenties tot 8,4 miljard EUR oplopen, zonder dat France Télécom overwogen had zich terug te trekken, terwijl zij toch twee maanden voordien 43 miljard EUR had geïnvesteerd in de acquisitie van Orange. (. ) Het zou tot de zomer 2002 duren vooraleer twee audits werden georganiseerd over de vooruitzichten van de Duitse onderneming. Daaruit bleek dat de onderneming bijzonder kwetsbaar was, dat haar klantenbasis van zwakke kwaliteit was en dat het manifest onmogelijk was de investering ooit rendabel te maken. ” (nadruk toegevoegd). (41) Onderzoekcommissie (eigen vert. ): „Herhaald zij ook dat, naast deze zoektocht naar de verwerving van een meerderheidsbelang [NTL, Mobilcom, Orange], France Télécom ook bleef doorgaan met opportunistische acquisities, die slechts marginaal binnen haar internationale strategie pasten. Zelfs al was het zakelijke belang ervan vaak reëel, toch werd de onderneming hierdoor nodeloos blootgesteld aan zakelijke risico's en werden haar financiële engagementen verzwaard.  (…) Nogmaals, zelfs indien de investe- ring verleidelijk kon lijken, toch kunnen vragen worden gesteld bij de omvang ervan (7,69 miljard EUR, plus nog 1,5 miljard EUR voor de aan de partner toegekende verkoopoptie en een investe- ringsprogramma van 6,7 miljard EUR over zeven jaar dat nochtans voor het overgrote deel door de onderneming zelf moest worden gefinancierd), op een tijdstip dat, hoofdzakelijk door de acquisitie van Orange, de financieringsmogelijkheden van de groep reeds zeer sterk waren verzadigd (met een schuld van meer dan 2,7-maal het eigen vermogen) en dat er duidelijke tekenen van een beurscrisis waren. (…) Wat dan te denken van de verklaringen van Michel Bon voor onze commissie over deze operatie: „Het was verkieslijker geweest de zaak te onderbreken, maar de trein was vertrokken (…)”?”. Het voorbeeld van TPSA is verhelderend. De Franse exploitant was kandidaat voor de acquisitie van de gevestigde Poolse exploitant op het moment dat die in september 1999 werd geprivatiseerd. (42) Onderzoekcommissie (eigen vert. ): „in juli [1999] wilde France Télécom de kans grijpen om door te dringen op de Britse markt door hoofdaandeelhouder van NTL te worden. Zeker, de zakelijke argumenten die pleitten voor dit voornemen waren solide (…) In totaal heeft de Franse exploitant voor 8,122 miljard EUR toe- zeggingen gedaan bij een investering die, na de concrete plannen voor de overname van Orange, welhaast ieder strategisch belang verloor en bovendien zou het slechts om een minderheidsbelang gaan. De lichtzinnigheid waarmee de directie van de onderneming deze situatie heeft geanalyseerd, doet versteld staan. ” (43) (44) (45) Persbericht van de minister van Economie en Financiën van 12. 9. 2002, Comité technique paritaire ministériel (eigen vert. ): „Het ministerie van Economie, Financiën en Industrie ontkent berichten als zou Thierry BRETON aanvaard hebben voorzitter te worden van France Telecom ter vervanging van Michel BON. ” Persbericht van de minister van Economie en Financiën van 13. 9. 2002, Situation financière de France Télécom. „Moody’s changes France Télécom and Orange’s outlook to stable from negative and affirms the Baa3 long-term debt ratings and prime-3 short-term rating” MOODY'S INVESTORS SERVICES, 13. 9. 2002 (eigen vert. : „Moody's verandert de outlook voor France Télécom en Orange van „negative” in „stable” en bevestigt de ratings Baa3 voor de langlopende schuld en prime-3 voor kortlopende schuld”).  In het desbetreffende deel van het persbericht staat: „Moody's have taken increased comfort from the gover- nments statement, which once again confirmed their strong support for FT. Whilst Moody's concerns regarding the overall level financial risk and particularly FT's weak liquidity position of remain, Moody's has grown more comfortable with expectation that the French government will act in a supportive manner, if FT started to encounter difficulties with its debt repayment schedule. ” (nadruk toegevoegd) (eigen vert. : „Moody's twijfels zijn verder afgenomen nà de verklaring van de regering, die andermaal haar sterke steun voor France Télécom heeft uitgesproken. Het algemene niveau van het financiële risico en met name de zwakke liquiditeitspositie van France Télécom blijven Moody's nog zorgen baren, maar toch is Moody's nu meer gerustgesteld door de verwachting dat de Franse regering ondersteunend zal optreden, mocht France Télécom moeilijkheden beginnen te ondervinden met haar afbetalingsregeling voor haar schuld”. ) L 257/60 NL Publicatieblad van de Europese Unie 20. 9. 2006 (46) (47) (48) (49) Persbericht van de minister van Economie en Financiën van 2. 10. 2002, France Télécom. Persbericht van France Télécom van 5. 12. 2002, blz. 1. Brief van de Franse autoriteiten van 3. 12. 2002, blz. 27. Persbericht van de minister van Economie en Financiën van 4. 12. 2002, Soutien de l'Etat au plan d'action approuvé par le conseil d'administration de France Télécom. (50) Zie ook het jaarverslag 2002 van France Télécom (eigen vert. ): „France Télécom heeft op 29. 7. 2002 trouwens een obligatielening uitgeschreven, die verplicht in aandelen- ST Microelectronics, tegen een rente van 6,75 %, voor een bedrag van 442 miljoen EUR, met als vervaldag 6. 8. 2005. De bedongen rente is gebaseerd op die van de geldmarkt, verhoogd met een premie. ” converteerbaar is (51) Persbureau AFP van 13. 1. 2003 (eigen vert. ): „France Télécom vat een nieuwe etappe aan in haar plan voor herfinanciering via de obligatiemarkt, met een lening van 3 miljard EUR (…). De voorwaarden van de operatie zullen vóór het eind van de week bekend zijn. ” In een artikel van de Financial Times van 15. 1. 2003 luidt het als volgt: „FT will today settle investor doubt about its cash flow situation in 2003 by raising €5. 5 billion in the bond market.  (…) It would now have all the cash it needs to honor €15 billion of debts that falls due for repayment this year (…) FT also faces €35 billion of debt repayments in 2004 and 2005. ” (eigen vert. : „France Télécom gaat vandaag de twijfel van beleggers wegnemen over haar cashflowsituatie door 5,5 miljard EUR op te halen op de (…) De onderneming zou nu over alle cash obligatiemarkt. beschikken om haar schuld van 15 miljard EUR die dit jaar vervalt, af te lossen. (…) France Télécom moet ook in 2004 en 2005 nog 35 miljard EUR schulden aflossen. ”) (52) Research France Télécom, STANDARD & POOR'S RATINGSDIRECT, 17. 12. 2002: „Since July 2002, support from the French state has been a key rating factor, underpinning the group’s investment- grade status. ” (nadruk toegevoegd) (eigen vert. : „Sinds juli 2002 is steun van de Franse Staat een cruciale factor geweest voor de rating, die de basis vormde om de status „investment-grade” te hand- haven”). Deze verklaring sluit aan bij die van 5. 12. 2002: „Standard & Poor’s rating services said today that it has affirmed its BBB- long term and A-3 short term corporate credit ratings [on FT] … Since July 2002 Standard & Poor’s has indicated that expected support from FT’s 56 % shareholder, the French State, is a likely factor underpinning the group investments–grade status. The French State’s announcement today that it will immediately grant a 9€ billion shareholder loan to help FT face its 2003 debt obligations is viewed by Standard & Poor’s as strong evidence of this support. ” (nadruk toegevoegd) (Standard & Poor's, 5. 12. 2002) (eigen vert. : „Ratingbureau Standard & Poor's verklaarde vandaag dat hij zijn ratings [voor France Télécom] handhaafde op BBB- voor de langlopende en A-3 voor de kortlopende schuld van de onderne- ming. (…) Sinds juli 2002 heeft Standard & Poor's aangegeven dat de verwachte steun van France Télécoms 56 %-aandeelhouder, de Franse Staat, waarschijnlijke factor is voor het onderbouwen van de status „investeringswaardig” van de groep. De aankondiging van de Franse Staat van vandaag dat hij onmiddellijk een aandeelhouders- lening van 9 miljard EUR zal toekennen om France Télécom te helpen haar schuldverplichtingen na te komen, wordt door Standard & Poor's gezien als een stevig bewijs van deze steun. ”) (53) Research France Télécom, STANDARD & POOR'S RATINGSDIRECT, 17. 12.  2002: „The state's December 2002 announcement that it will grant a €9 billion shareholder loan, coupled with its commitment to subscribe to a €15 billion capital increase, underscores this significant credit protection for FT's support and provides debtholders. Although the rights issue's timing has not been specified yet, FT and the state's targets in this respect meet Standard & Poor's expectations for the ratings. While market conditions may challenge the operation, the state's commitment to subscribe to the equity injection — so as to at least maintain its stake — strongly mitigates execution risks. ” iii) in het onderdeel (54) Op 17. 12. 2002 is dit element nog erg belangrijk voor S&P. Evenzo is het in februari 2003 van fundamenteel belang voor Moody's. In zijn analyse van de fundamentals van de onderneming houdt deze ratingbureau rekening met de volgende elementen: i) France Télécom is de grootste Franse exploitant van vaste en mobiele telefonie; ii) de mogelijke privatisering van France Télécom: „FT’s path from Governement Entity to Private Corporation” (eigen vert. : „France Télécoms pad van overheidsbedrijf naar particuliere onderneming”); „Governement seen As Supportive”, het feit dat „The French government has consistently stated its support for FT and its willingness to provide financial support if required, thereby addressing potential liquidity concerns. This support has been evidenced by ERAP’s providing a €9 billion loan facility to FT, which pays cash interest, but is only repayable in FT’s equity, upon maturity in 18 months time (…). Moody’s factors governement support into the Baaa3 rating. ” (nadruk toegevoegd) (eigen vert. : „De Franse regering steeds haar steun voor France Télécom heeft uitgesproken en heeft aangegeven bereid te zijn financiële steun te verlenen mocht dat nodig zijn, om zodoende potentiële liquiditeitsproblemen aan te pakken. Deze steun blijkt uit het feit dat ERAP aan France Télécom een kredietfaciliteit van 9 miljard EUR heeft gegeven, waarop de rente in contanten wordt betaald, maar waarbij de aflossing — na een looptijd van 18 maanden — alleen in France Télécom-aandelen kan plaatsvinden (…). Moody's verrekent deze steun van de overheid in de Baaa3- rating”), en iv) in het onderdeel „Risks/Weaknesses Section”, het feit dat the highly leveraged FT is not commensurate with investment grade (compensated by strong operational performance/implicit support of French government)” (nadruk toegevoegd) (eigen vert.  : „het financiële risico van France Télécom die zwaar in de schulden zit, niet valt te verenigen met een rating „investeringswaardig” (gecompenseerd door sterke opera- tionele prestaties/impliciete steun van de Franse regering)”). „the financial risk of Toch wordt — na de kapitaaluitbreiding — dit element niet meer in aanmerking genomen en is de rating duidelijk gebaseerd op de financiële gegevens van France Télécom. Zo schrijft S & P bijvoorbeeld op 14. 5. 2003 „On May 14, 2003, S & P raise its long and short term corporate credit ratings on (…) FT to BBB from BBB- (…). The action follows FT’s recent €15 billion rights issue and S & P review of the new management’s business strategy for the group as well as the debt-reduction potential arising from its plan to boost cash flow generation during the next three years. ” (55) (56) (57) PB C 288 van 9. 10. 1999, blz. 2. Beschikking 2001/89/EG van de Commissie van 23 juni 1999 houdende voorwaardelijke goedkeuring van de door Frankrijk aan Crédit Foncier de France verleende steun, PB L 34 van 3. 2. 2001, blz. 36. BT vermeldt op blz. 25 van haar opmerkingen van 22. 1. 2003 een arrest van het Cour de Cassation, Chambre commerciale, van 9 juli 2002, arrest nr. 1414 FP-P. (58) Notitie van dhr. Sureau van 14. 1. 2004. (59) De auteur van deze studie heeft om vertrouwelijke behandeling van zijn identiteit verzocht. (60) (61) (62) Brief van het directoraat Begroting van 22. 7. 2003, Recensement des dispositifs de garantie implicite ou explicite accordée par l’Etat. BT verwijst in haar opmerkingen van 11. 4. 2003 (blz. 14) ook naar de inschakeling van ERAP om de ondersteuningsoperatie tot een goed eind te brengen, alsmede naar de diverse wetten betreffende ERAP, zoals bijvoorbeeld de wet betreffende de aanpassing van de status van ERAP of de toekenning van een expliciete garantie. BT verwijst in dit verband naar Beschikking 2000/536/EG van de Commissie van 2 juni 1999 betreffende de door Italië aan Seleco SpA verleende staatssteun, PB L 227 van 7. 9. 2000, blz. 24. (63) PB C 71 van 11. 3. 2000, blz. 14. (64) Zie Commissie Financiën, Algemeen economisch beleid en Plan, vergaderverslag nr. 26, zitting van 5. 12. 2002, verhoor van Thierry Breton, bestuursvoorzitter van France Télécom. 20. 9. 2006 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 257/61 Persbericht van het ministerie van Financiën van 12.  9. 2002. (91) Arrest van 16 mei 2002, zaak C-482/99, Frankrijk/Commissie (70) (71) (72) (73) (74) (75) (76) (65) (66) (67) (68) Beschikking 2001/723/EG van de Commissie van 18 juli 2001 betreffende de herkapitalisatie van Alitalia, PB L 271 van 12. 10. 2001, blz. 28, gerectificeerd in PB L 90 van 8. 4. 2003, blz. 54. Beschikking 96/278/EG van de Commissie van 31 januari 1996 betreffende de herkapitalisatie van Iberia, PB L 104 van 27. 4. 1996, blz. 25. In dit bedrag zijn drie onderscheiden voordelen begrepen: de hogere rating van France Télécom wanneer deze een beroep doet op de obligatiemarkten; de besparingen die werden behaald doordat de kwaliteit van de schuld niet verslechterde, en de besparingen die werden behaald door het gekozen tijdsschema. Beschikking 98/490/EG van de Commissie van 20 mei 1998 betreffende de door Frankrijk aan de groep Crédit Lyonnais verleende steun, PB L 221 van 8. 8. 1998, blz. 28, deel 8, laatste alinea. (69) Quelques mots de l’Etat venu rappeler que le risque de FT est finalement un risque „quasi-souverain” „Enkele woorden van de Staat om eraan te herinneren dat het risico van France Télécom uiteindelijk dat is van „quasi-overheidsschuld””), La Tribune van 3. 2. 2003. (eigen vert. : Punt 17 van de richtsnoeren. Thans „Neuf Télécom” genaamd. LDCOM verwijst naar een verslag van Deutsche Bank van 22. 7. 2002. LDCOM verwijst naar het arrest van het Internationaal Hof van Justitie, C. I. J. Recueil, 1974, blz. 267. Tribunal de Commerce Rouen 10 maart 1981, Jurisdata 1982- 00382, Soc. Chapelle Darblay. Jurisclasseur commercial, redressement et liquidation judiciaires 1995, fascicule 3110. (77) Arrest van 15 februari 2001, zaak C-99/98, Oostenrijk/Commissie, Jurispr. 2001, blz. I-1101. Aan de artikelen in de pers over de betrokken zaak kon geen bewijskracht worden ontleend omdat zij niet van de regering of de betrokken onderneming afkomstig waren. (78) Opmerkingen van LDCOM van 23. 6. 2003, blz. 23. (79) (80) (81) (82) (83) Ibidem. LDCOM hanteert de volgende definitie van „spread”: vergoeding van een lening op de obligatiemarkt. De spread stemt overeen met het verschil tussen de rentevoet die een emittent op basis van zijn kenmerken betaalt en het referentiepercentage (staatsobligaties in het kader van langlopende leningen). De omvang en de evolutie van de spreads maken het dus mogelijk de risico's zichtbaar te maken die markten aan een bepaalde emittent verbinden.  LDCOM merkt voorts op dat ook bij de aankondiging in het TOP- plan van de tenuitvoerlegging van een onderdeel „mobiliteit” om de overstap van werknemers-ambtenaren naar uiteenlopende over- heidsdiensten te faciliëren, van staatssteun sprake kan zijn. LDCOM stelt onder meer voor: een verbod op campagnes om klanten terug te winnen op de markten voor spraak, een plafond voor marketinguitgaven voor spraak en diensten voor breed- bandinternet, de beperking van de marketingmiddelen die Wanadoo ter beschikking krijgt. LDCOM stelt voor om tijds- of prijsklem voor ontbundeling te verbieden, Wanadoo te verplichten zich voor retailinternet bij derden te bevoorraden, de rentabiliteit van de alternatieve netwerken te verhogen door een verhoging van inkomende interconnectie op te trekken, en het voorbehouden aan con- currenten van overheidsubsidies voor de uitbouw van netwerken in weinig rendabele zones. (84) Alleen de beschouwingen in verband met toezicht op staatssteun zijn in onderhavige beschikking opgenomen. (85) Décret no2002-1409 du 2 décembre 2002 modifiant le décret no65-1117 du 17 décembre 1967 portant organisation admini- strative et financière de l’ERAP (eigen vert. : „Decreet nr. 2002-1409 van 2 december 2002 houdende wijziging van decreet nr. 65-1117 van 17 december 1967 betreffende de administratie en financiële organisatie van ERAP”). (86) Artikel 80 van Loi no 2002-1576 du 30 décembre 2002 portant loi de finances rectificative pour 2002 (eigen vert. : „wet nr. 2002- 1576 van 30 december 2002 betreffende de corrigerende financieringswet 2002”). (87) De eerste notitie is een studie van Yves Galmot van 7. 6. 2004, de tweede notitie is een studie van Claus-Dieter Ehlermann van Jeol die 1. 6. 2004, de derde notitie is een studie van Michel vergezeld gaat van een notitie van Pierre Kirch van 11. 6. 2004. Het economische verslag is een verslag van HSBC van 2. 6. 2004. (88) De Franse autoriteiten vermeldden onder meer obligatie-emissies, kredietlijnen, handelspapier, kortlopende leningen, effectiserings- operaties en derivaten. (89) In de periode van 26. 7. 2002 tot aan de presentatie van het plan „Ambition 2005” (op 4. 12. 2002) heeft France Télécom een obligatielening van 70 miljoen EUR uitgeschreven (op 26. 7. 2002) en heeft in een tranche van 150 miljoen EUR uitgeschreven die fungibel is met de in maart 2001 uitgeschreven obligatielening van 3,5 miljard EUR. (*) Zakengeheim (90) Zie overweging 39. („Stardust Marine”), Jurispr. 2002, blz. I-4397. (92) Opmerkingen van de Franse autoriteiten van 29. 7. 2003, blz. 8. In hun opmerkingen van 4. 4.  2003 geven de Franse autoriteiten aan dat het besluit van de overheidsaandeelhouder tot 4. 12. 2002. teruggaat (93) Arrest van 12 december 2000, zaak T-296/97, Alitalia/Commissie, Jurispr. 2000, blz. II-3871. (94) Besluit van de Commissie van 18 juli 2001 betreffende Steun- maatregel C 54/96 en N 318/02, Derde tranche van de steun voor herstructurering ten behoeve van de maatschappij Alitalia, op 18 juli 2001 door de Commissie goedgekeurd en nieuwe herkapitalisering van 1,4 miljard EUR, PB C 239 van 4. 10. 2002, blz. 2. (95) Opmerkingen van de Franse autoriteiten van 29. 7. 2003, blz. 27. (96) Zie de opmerkingen van de Franse autoriteiten van 29. 7. 2003, blz. 8. (97) Zie de opmerkingen van de Franse autoriteiten van 29. 7. 2003, blz. 9. (98) De woorden „afhankelijk van de marktomstandigheden” (eigen vert. ) zijn gecursiveerd in de opmerkingen van de Franse autoriteiten van 29. 7. 2003, blz. 8. (99) Zie de opmerkingen van de Franse autoriteiten van 29. 7. 2003, blz. 9. (100) Zie de opmerkingen van de Franse autoriteiten van 29. 7. 2003, ter aangehaalde plaatse. (101) PB L 83 van 27. 3. 1999, blz. 1. Verordening gewijzigd bij de Toetredingsakte van 2003. (102) Arrest van 12 december 1996, zaak T-358/94, Compagnie nationale Air France/Commissie, Jurispr. 1996, blz. II-2109. Zie ook Beschikking 94/662/EG van de Commissie van 27 juli 1994 betreffende de inschrijving door CDC-Participations op twee uitgiften van obligaties van Air France, PB L 258 van 6. 10. 1994, blz. 26. L 257/62 NL Publicatieblad van de Europese Unie 20. 9. 2006 (103) Het beginsel van het gewettigd vertrouwen is een algemeen beginsel van het Gemeenschapsrecht dat door vaste rechtspraak is bekrachtigd. Zie met name het arrest van 29 april 2004, gevoegde zaken T-236/01, T-239/01, T-244/01, T-245/01, T-246/01, T-251/ 01 en T-252/01, Tokai Carbon Co Ltd e. a. /Commissie (Grafiet- elektroden), punt 152 (nog niet bekendgemaakt). Zie ook het arrest van 9 juli 2003, zaak T-220/00, Cheil Jedang Corp/Commissie, punt 33 (nog niet bekendgemaakt); het arrest van 9 juli 2003, zaak T-223/00, Kyowa Hakko Kogyo Co Ltd/Commissie, punt 38 (nog niet bekendgemaakt), en het arrest van 9 juli 2003, zaak T-224/00, Archer Daniels Midland Company/Commissie, punt 62 (nog niet bekendgemaakt). (104) Arrest van 24 oktober 1996, gevoegde zaken C-329/93, C-62/95 en C-63/95, Duitsland e. a. /Commissie, Jurispr. 1996, blz. I-5151, punten 28 en 32.  ” (105) In het besluit tot inleiding van de procedure had de Commissie namelijk aangegeven dat deze verklaringen elementen konden zijn die mee in aanmerking moesten worden genomen. In punt 70 van dit besluit heeft de Commissie dit algemeen geformuleerd (eigen vert. ): „Voorts dient te worden opgemerkt dat staatsmiddelen reeds in het geding kunnen zijn wanneer de Staat aankondigt dat hij zich engageert, mits deze verbintenis onherroepelijk is en zodoende in de markt verwachtingen wekt en vertrouwen creëert, hetgeen is weerspiegeld in de waarde van het aandeel-France Télécom en in de positieve reactie van de ratingbureaus. ” Vervolgens heeft de Commissie de in de aanmelding vermelde feiten met deze verklaringen in verband gebracht, waarbij zij aantekende dat „(…) de aankondiging van de verbintenis van de Staat, gekoppeld aan de kennelijke beschikbaarstelling van het bedrag van het voorschot, de Commissie doen opmerken dat de steun daadwerkelijk als toegekend zou kunnen worden beschouwd, zelfs vóór de ondertekening van een eventueel akkoord tussen France Télécom en ERAP betreffende de beschikbaarstelling van de kredietlijn” (eigen vert. ). In een voetnoot (voetnoot 40 op blz. 15) maakte zij duidelijk (eigen vert. ) : „Op dit punt dient te worden herhaald dat vanaf juli 2002 en meer bepaald sinds september 2002 de markt al was gerustgesteld door de ruggensteun van de Staat voor France Télécom. ” Zo heeft de Commissie, bij de inleiding van de procedure, aangegeven dat haar onderzoek ook betrekking kon hebben op de gebeurtenissen in juli en september 2002. (106) Zie het arrest van 17 juni 1999, zaak C-75/97, België/Commissie, Jurispr. 1997, blz. I-3671, punt 25. (107) Arrest van 15 juli 1964, zaak 6/64, Costa/ENEL, Jurispr. 1964, blz. 1203. (108) Arrest van 13 juni 2000, gevoegde zaken T-204/97 en T-270/97, EPAC/Commissie, Jurispr. 2000, blz. II-2267, punt 65. (109) Zie het arrest van 14 november 1984, zaak C-323/82, Intermills/ Commissie, Jurispr. 1984, blz. 3809, punt 31. (110) Arrest van 27 januari 1998, zaak T-67/94, Ladbroke/Commissie, Jurispr. 19998, blz. II-1, punt 52. (111) Arrest Air France/Commissie, reeds aangehaald, punt 56. (112) Zie bv. „Moody’s now expects that a combination of this facility headroom under the existing EUR 15 billion syndicated facility and the free cash flow will enable debt maturities of EUR 15 billion to be repaid during the next 12 months. ”, Moody’s van 9. 12. 2002 (eigen vert.  : „Moody's verwacht nu dat een combinatie van het resterende saldo van de bestaande consortiale kredietlijn van 15 miljard EUR en de vrije cashflow het mogelijk zal maken om de 15 miljard EUR schulden die vervallen, in de komende 12 maanden af te lossen. ”). (113) Arrest Stardust Marine, reeds aangehaald, punt 36. Zie ook het arrest van 15 maart 1994, zaak C-387/92, Banco Exterior de España, Jurispr. blz. I-877, punt 14, en het arrest van 19 mei 1999, zaak C-6/97, Italië/Commissie, Jurispr. blz. I-2981, punt 16. (114) Arrest van 1 december 1998, zaak C-200/97, Ecotrade Srl/Altiforni e Ferriere di Servola SpA (AFS), Jurispr. 1998, blz. I-7907, punt 43 en het arrest EPAC, reeds aangehaald, punt 80. (115) Zoals de wet betreffende de verruiming van de statuten van ERAP of de goedkeuring van de corrigerende financieringswet waarbij ERAP een staatsgarantie van 10 miljard EUR werd toegekend. (116) Zie Commissie Financiën van de Assemblée Nationale, vergader- verslag nr. 28, verhoor van minister Alain Lambert (eigen vert. ): ERAP „heeft France Télécom nu al een aandeelhoudersvoorschot ter beschikking gesteld dat zal worden geconsolideerd wanneer het eigen vermogen van de onderneming worden versterkt” (nadruk toegevoegd). Zie ook slide 42 van de France Telecom presentation to investors of December 5th, 2002, waarin de kredietlijn van de Franse Staat („French state back-up facility”) als onmiddellijk beschikbaar („immediately available”) wordt beschreven. De markt was ervan overtuigd dat het voorschot voorhanden was. Zie bv. : „The French immediately grant 9€ State’s announcement today that it will shareholder „De aankondiging van de Franse Staat dat hij onmiddellijk een aandeelhouderslening van 9 miljard EUR zal toekennen (…)”); „the confirmation follows FT’s announcements that EUR9 billion loan facility has been put in place via ERAP …”, Moody's van 9. 12. 2002 (eigen vert. : „de bevestiging komt er na berichten van France Télécom dat een kredietfaciliteit van 9 miljard EUR via ERAP is uitgewerkt (…)”. ). loan …”, S&P van 5. 12. 2002 (eigen vert. : (117) Volgens de Franse autoriteiten werd dit ontwerp op 20 december aan France Télécom gezonden. Op dit ontwerp is evenwel geen enkele datum vermeld. (118) Zie het arrest van 17 september 1980, zaak 730/79, Philip Morris/ Commissie, Jurispr. 1980, blz. 2671, punt 11. (119) Arrest van 7 maart 2002, zaak C-310/99, Italië/Commissie, Jurispr. 2002, blz. I-2289, punt 85.  (120) Zo heeft France Télécom bijvoorbeeld in Italië samen met Deutsche Telekom en Enel een gemeenschappelijke onderneming opgericht. (121) Het belang van verklaringen van overheden in het kader van de toepassing van het Gemeenschapsrecht, is algemeen erkend. Er kan hier worden herinnerd dat, wat betreft de aanmoediging door een Staat van maatregelen die in een officieel betoog van een vertegenwoordiger van de regering worden gepresenteerd, maar die worden uitgevoerd door (rechtens) onafhankelijke instanties (die evenwel onder de controle van de Staat staan) en die met het Verdrag strijdige effecten sorteren, het Hof van Justitie heeft geoordeeld dat „een dergelijke praktijk niet op de enkele grond dat hij niet berust op voor ondernemingen bindende besluiten aan het verbod van artikel 30 EEG-Verdrag [kan] ontsnappen. Zelfs maatregelen van de regering van een lidstaat zonder bindende kracht kunnen van dien aard zijn, dat zij het gedrag van handelaren en verbruikers in die staat beïnvloeden en aldus de doelstellingen van de Gemeenschap, zoals opgesomd in artikel 2 en nader omschreven in artikel 3 EEG-Verdrag, verijdelen” (arrest van 24 november 1982, zaak 249/81, Commissie/Ierland, Jurispr. 1982, blz. 4005, punt 28). In dit verband kan ook het recente arrest van 13 december 2001 worden aangehaald in zaak C-1/00, Commis- sie/Frankrijk (Jurispr. 2001 blz. I-9989) waarin het Hof een niet- nakoming (waarbij niet werd voldaan aan een beschikking) die de vorm had van een in een perscommuniqué opgenomen weigering, heeft veroordeeld. Meer specifiek op het gebied van staatssteun, heeft het Gerecht van eerste aanleg bijvoorbeeld er op gewezen dat bij de beoordeling of er sprake is van een stimuleringsaspect, de beloften van overheden in aanmerking moeten worden genomen (arrest van 14 mei 2002, zaak T-126/99, Graphischer Maschinen- bau GmbH/Commissie, Jurispr. 2002, blz. II-2427). (122) Les Échos nr. 18695, Frankrijk, vrijdag 12. 7. 2002, blz. 2, interview France Télécom: Nous prendrons, en temps utile, les mesures adéquates. (123) Zie in dit verband het artikel in de Financial Times van 12. 5. 2004. (124) Dat er een verband is tussen deze verklaringen, blijkt bijvoorbeeld uit de woorden „zoals de Staat al heeft aangegeven” (eigen vert. ) in het persbericht van oktober 2002, waarmee naar de verklaringen van juli en september 2002 wordt verwezen. (125) „3)Gezien het actieplan dat het management heeft uitgewerkt en de vooruitzichten op return on investment zal de Staat, naar rato van 20. 9.  2006 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 257/63 zijn aandeel in het kapitaal, deelnemen aan de versterking van de kapitaalbasis met 15 miljard EUR — een investering van 9 miljard EUR. Als aandeelhouder is de Staat voornemens op te treden als een voorzichtige investeerder. Het staat aan France Télécom om de precieze voorwaarden en het tijdschema te bepalen voor de versterking van haar eigen vermogen. De regering wil dat bij het uitvoeren van deze operatie maximaal rekening wordt gehouden met de situatie van individuele aandeelhouders en de werknemers die aandelen in de onderneming bezitten. Om de onderneming de kans te geven een marktoperatie op het meest geschikte moment te starten, is de Staat bereid zijn deelname aan de versterking van de kapitaalbasis te vervroegen, in de vorm van een tijdelijk aandeelhoudersvoorschot dat France Télécom — tegen marktvoorwaarden — ter beschikking wordt gesteld. ” (eigen vert. ) (126) Zie het eerder aangehaalde persbericht van Moody's van 24. 6. 2002. (127) Zie artikel 1181 van de Franse Code civil (Burgerlijk wetboek) (vert. ): „Een verbintenis onder een opschortende voorwaarde aangegaan, is die welke afhangt ofwel van een toekomstige en onzekere gebeurtenis, ofwel van een gebeurtenis die reeds heeft plaatsgehad, maar aan partijen nog onbekend is. ” De tweede definitie is in deze zaak duidelijk niet van toepassing. (128) „(…) nevertheless the state's indication underpins FT's investment grade credit quality”. En voorts (eigen vert. ): „F. Mer heeft elke vorm van privatisering van de groep uitgesloten, maar helder de niet- aflatende ruggensteun van de Staat, die 54,5 % bezit, uitgesproken mochten er financieringsproblemen zijn. (…) Volgens een trader was het de eerste keer dat de minister van Financiën zich in het dossier-France Télécom zo duidelijk had uitgesproken. (…) Het komt er nu op aan te vernemen welke vorm die ruggensteun van de Staat zal aannemen. ” Factiva, Reuters van 12. 7. 2002, Bourse — FT s'envole après les propos de Mer. Of nog: „FT's short term risk has been mitigated by the French government said S&P analyst Guy Deslondes in a conference call. […] Friday's rating action took into account S&P's confidence that the French government will help FT refinance itself, at least for its 2003 obligations. The stable outlook shows that the rating has bottomed out, added Deslondes”. (eigen vert. : „Het kortetermijnrisico van France Télécom is door de Franse regering afgezwakt, verklaarde S&P-analist Guy Deslondes in een conferencecall.  (…) Bij het bepalen van de rating afgelopen vrijdag werd mede rekening gehouden met het vertrouwen dat S & P heeft dat de Franse regering France Télécom zal helpen zichzelf te herfinancieren, minstens voor haar verplichtingen in 2003. Uit de stabiele outlook blijkt dat de rating zijn dieptepunt voorbij is, zo voegde Deslondes nog toe. ”), France Telecom Avoids Liquidity Crisis Thanks To Gvt, Factiva, Dow Jones Capital Market Report, 12. 7. 2002. (129) Arrest Compagnie nationale Air France, reeds aangehaald. Zie ook Beschikking 94/662/EG, reeds aangehaald. (130) Dat de Staat zich direct tot de ratingbureaus richtte, maakt duidelijk dat deze verklaringen een welomschreven en goed doordachte wilsuiting waren. Het ratingbureau Standard & Poor's verklaart: „The French State — which owns 55 % of France Telecom — has clearly indicated to Standard & Poor's that it will behave as an aware investor and would take appropriate steps if France Telecom were to face any difficulties. ” (eigen vert. : „De Franse Staat, die 55 % van France Télécom bezit, heeft tegenover Standard & Poor duidelijk aangegeven dat hij zich zou gedragen als een voorzichtig investeerder en dat hij de nodige stappen zou zetten mocht France Télécom met moeilijkheden te maken krijgen”. ) France Télécom LT Rating cut to BBB-; Off Watch; Outlook Stable; Teleconf 3:30PM BST Today, Standard & Poor's Ratingsdirect, (12. 7. 2002). (131) Zie de verklaringen van de vroegere bestuursvoorzitter van France Télécom, Michel Bon, die in de pers verschenen: artikel in La Tribune van 16. 9. 2002 (eigen vert. ): „(…) de verlaging van de rating maakt de geplande herfinancieringsoperaties onmogelijk”; artikel in Le Monde van 16. 9. 2002 (eigen vert. ): „doordat het ratingbureau Moody's eind juni de rating van France Télécom heeft verlaagd (…) werd de toegang tot de markt voor ons afgesloten”; artikel in de Financial Times van 16. 9. 2002: „FT cannot continue to survive when no one wants to lend us money and, on the contrary, when everyone wants to be paid on the nail. In the current markets, the refinancing of our debt is simply out of question”. (132) Volgens sommigen was de onderneming zelfs niet in staat geweest op de markt de nodige liquide middelen te vinden, mocht haar rating zijn verlaagd. Zie bv. het eerder aangehaalde verslag van Goldman Sachs van 22. 7. 2002, blz.  9: „If these bonds moved from the investment grade segment of the fixed income market, to „junk”, i. e. high yield, they would swamp the current European high yield market(…) [and] we believe it would be difficult for the existing European investor base alone to absorb all France Telecom bonds” (eigen vert. : „Mochten deze effecten verhuizen van het segment „investeringswaardig” op de markt voor vastrentende obligaties, naar het niveau „junk”, dus hoogrentend, dan zouden zij de huidige Europese markt voor hoogrentende obligaties over- spoelen (…) [en] we denken dat het voor de bestaande groep Europese investeerders moeilijk zou zijn om alle France Télécom- papier op te nemen”. ) (133) Volgens een Frans auteur „bestaat er” namelijk „een veelheid van overheidsmechanismen die het mogelijk maken om voor een lening een garantieniveau te bieden dat overeenkomt met dat van een formele leninggarantie: al deze mechanismen hebben gemeen dat zij de risico's inzake onzekerheid over de bedragen waartoe de Staat zich verbindt, zozeer vergroten dat de omvang ervan volkomen ongewis is, zonder dat het Parlement evenwel zijn rol heeft kunnen spelen van het vooraf vastleggen van de overheids- uitgaven. ” (A. DELION, Les Garanties d'emprunt des collectivités locales et de l'Etat, in: Petites Affiches, nr. 72 van 17. 6. 1998, blz. 19 [eigen vert. ]). (134) Zie Com, 28. 3. 2000, D. 2000, cah. dr. aff. , blz. 210 (135) Via het begrip van de tegenwerpelijkheid aan derden dat zijn oorsprong in de wet van 1985 zou vinden. De vraag blijft echter in de eerste plaats verschillen van die naar het bindende karakter van de verbintenis en ten tweede lijkt zij zeker niet uitzonderlijk aangezien iedere tegenwerpelijkheid in laatste instantie van een wettelijke bepaling afhankelijk is. (136) De verbintenis kan namelijk worden gedefinieerd als een vast- rentende belegging uit hoofde waarvan de emittent zich ertoe verbindt de leninggever op een bepaalde datum in de toekomst een vast bedrag te betalen, alsmede een reeks rentebetalingen. Het gaat met andere woorden om een belofte het kapitaal plus de rente te betalen op vooraf vastgestelde data. (137) Zoals in het NERA-verslag werd opgemerkt: „economists and game theorists have studied extensively the importance and value of reputation. In almost any economic relationship there is some degree of uncertainty regarding the nature of the counter party.  However, very often a party is involved in not a single but a whole series of similar transactions over a period of time. It is a common observation that one or both parties may seek to establish a reputation for themselves, as this may be beneficial later on”. (David M. Kreps and Robert Wilson, Reputation and Imperfect Information, 27 JOURNAL OF ECONOMIC THEORY 253-279 (1982). „Economists have studied the phenomenon of reputation acquisi- tion rigorously over the past 25 years, and the list of publications in leading journals is sizeable. Applications of the basic notion to various fields abound, but we confine ourselves to three examples, i. e. central banking, industrial organization and sovereign debt markets. (…) The acquisition of reputation is also important in the area of (international) borrowing and lending. A sovereign entity, as well as a private debtor, that fails to pay back a loan will find it difficult to attract new funding in the future. That is why countries sometimes seem to prefer an economic downturn, with all its hardships, to a situation of defaul”. (Jeremy Bulow and Kenneth Rogoff, Sovereign Debt: Is to Forgive to Forget?, 79 AMERICAN ECONOMIC REVIEW 43-50 (1989). „In the same vein, the French government benefits from a reputation for honouring the commitment it makes regarding its management of many commercial enterprises, and matters affec- ting the fiscal position of the government. It would be very costly if L 257/64 NL Publicatieblad van de Europese Unie 20. 9. 2006 in: Information, its word could not be believed in these matters”. (eigen vert. : „(…) economen en speltheoretici hebben het belang en de waarde van een reputatie diepgaand bestudeerd. In bijna alle economische betrekkingen is er een zekere mate van onzekerheid over de aard van de tegenpartij. Toch is een partij zeer vaak betrokken niet in één, maar in een hele reeks vergelijkbare transacties over een bepaalde periode. Het is een algemene vaststelling dat één of beide partijen voor zichzelf een reputatie kunnen proberen op te bouwen, omdat zulks nadien van pas kan komen [D. M. KREPS — R. WILSON, Reputation and Imperfect Journal of Economic Theory, 27 (1982), blz. 253-279]. Economen hebben het verschijnsel van het verwerven van een reputatie de afgelopen vijfentwintig jaar grondig bestudeerd, en de lijst van publicaties in vooraanstaande vakbladen is aanzienlijk.  Het basisbegrip vindt toepassing op talrijke gebieden, maar hier beperken we ons tot drie voorbeelden: centrale banken, industriële organisaties en markten voor landenschuld. (…) Het verwerven van een reputatie is ook belangrijk op het gebied van lenen en ontlenen (op internationaal niveau). Evenals een particuliere debiteur zal een overheidslichaam dat een lening niet aflost, het moeilijk hebben om in de toekomst nieuwe middelen aan te trekken. Daarom lijken landen soms de voorkeur te geven aan een economische conjunctuurdaling, met alle problemen die dat meebrengt — boven een situatie van wanbetaling [J. Bulow — K. Rogoff, Sovereign Debt: Is to Forgive to Forget?, in: American Economic Review, 79 (1989), blz. 43-50]. Datzelfde geldt ook voor de Franse overheid die de reputatie heeft dat zij de verbintenissen die zij aangaat, nakomt wat betreft de talrijke commerciële ondernemingen die zij beheert, maar ook wat betreft de begrotingspositie van de overheid. Het zou dus erg duur zijn, mocht de overheid in dit soort aangelegenheden niet op haar woord worden geloofd. ”) (138) Zie het verslag van het ministerie van Economie en Financiën, L'Etat actionnaire 2003 (te vinden op: http://www. paris-europlace. net/links/doc062197. htm) (eigen vert. ): „Per 31. 12. 2002, had de Staat volgens de laatst beschikbare statistische gegevens, al dan niet middellijk, zeggenschap over 1 616 ondernemingen, waarvan 97 van eerste orde. Het gaat hier om ondernemingen die hun maatschappelijke zetel in Frankrijk hebben. ” les objectifs, (139) Voor meer informatie over dit punt zie La gestion de la dette publique en France: les instruments et la gestion des risques van Christian Esters (Ecole Nationale d'Administration, 2000; beschik- baar op: http://www. ena. fr/tele/mcil99/master99esters. pdf) (eigen vert. ): „Vastgesteld moet worden dat de Franse obligatiemarkt in de loop van de jaren 1990 is toegenomen. Het aandeel van de emissies van de Schatkist op de obligatiemarkt is sterk gestegen in de periode 1989-1993 en blijft sindsdien rond 50 % bedragen, met als uitzondering 1995, toen de overige obligatie-emissies op de Franse markt de tweede daling op rij kenden. Daardoor is het aandeel van de emissies van de Schatkist, ook al is het in absolute cijfers stabiel gebleven, sinds dat jaar fors toegenomen. (…) Dat het aandeel van de Staat op de obligatiemarkten op lange termijn is gestegen, is het gevolg van de hervorming van het beheer van de overheidsschuld in Frankrijk sinds 1986. 