Memorie door den Kerkeraad der Nederduitsche Hervormde Gemeente te s Gravenhage, in zake Dr. J. C. Zaalberg Pz.
Memorie DOOR DEN KËRRERAAD DER NEDERDIIITSCHE HERVORMDE GEMEENTE TE 'S GEAVENHAGE, in zake Dr. J. C. ZAALBERG Pz., INGEDIEND BIJ HET KLASSIKAAL BESTUUR. OP 21 OCTOBER 1868. LITGEGEVEN DOOR DEN KERKERAAD. 'S GRAVENHAGE , A. VAN HOOGSTRATEN EN ZOON. 1868. Bij de verschillende geruchten en beoordeelingen, die de laatste stap van den Kerkeraad in de treurige zaak van Dr. J. C. Zaalberg Pz. heeft uitgelokt, achten wij ons verplicht de Memorie, daaromtrent bij het Klassikaal Bestuur ingediend, openbaar te maken. Wij doen dit om ons tegenover de gemeente te verantwoorden , opdat zij wete, dat door ons alles is verricht, wat geschieden kon, zonder den wettigen weg te verlaten, om het weder optreden van Dr. Zaalberg te verhinderen, en dus der gemeente deze bespotting en verguizing te besparen. Niet om eene eenmaal begonnen zaak vol te houden is dit geschied, maar door den drang van het geweten en de zucht, om voor de eer van den verheerlijkten Heiland en Zijne duurgekochte gemeente het uiterste te beproeven, terwijl wij volharden bij onze meening, dat de Evangeliedienst van Dr. 1. C. Zaalberg Pz. in deze gemeente eene ■zedelijke onmogelijkheid geworden is. Den kerkeraad der Ned. Herv. Gemeente, J. MOLL Jbz. , h. t. Praeses. G. H. LAMERS, h. t. Scriba. 's Qravenhage , 2 November 1868. Weleerwaardige Heeren ! Den 10"» Februari dezes jaars kwamen wij tot u met een op daarbij medegedeelde feiten gegrond verzoek, dat door u onmiddelijk maatregelen zouden worden genomen, welke het beklimmen van den kansel te 's Hage door Dr. J. C. Zaalberg Pz. zouden onmogelijk maken. Het gevolg daarvan was, dat uw Bestuur in zijne buitengewone vergadering van 24 Februari jl. gemeend heeft, onze bezwaren tegen de verdere amptsvervulling van Dr. J. C. Zaalberg Pz. ter beslissing te moeten opzenden aan hel Provinciaal Kerkbestuur van Zuid-Holland met toepassing van art. 37* van hel Reglement op de Vacaturen. Het Provinciaal Kerkbestuur van Zuid-Holland heeft zich met uwe beschouwing vereenigd en volgens genoemd art. 37* Reglement op de Vacaturen in zijne vergadering van 13 Mei jl. uitspraak gedaan, dat de predikant Dr. J. C. Zaalberg Pz. behoort ontslagen te worden. De bezwaarde kwam van die uitspraak in hooger beroep bij de Algemeene Synode onzer kerk, en deze hooge kerkvergadering, bij uitloting tot op de helft harer leden verminderd, heeft in hare zitting van 27 Juli jl. de uitspraak van het Provinciaal Kerkbestuur vernietigd. Wij meenden in die beslissing niet te mogen berusten en vroegen herziening daarvan bij de volle Synode, welke echter, daartoe buitengewoon vergaderd, op 5 October jl. de uitspraak der Synodus contracta heeft gehandhaafd. Deze zaak is hiermede afgedaan, en wij achten het doelloos in eene beschouwing te treden van de redenen, waarom wij meenen, dat door de Synode ten onrechte de uitspraak van het Provinciaal Kerkbestuur is vernietigd. Wij houden het er voor, dat uw oordeel en dat van het Provinciaal Kerkbestuur in volle kracht blijft tegenover de overwegingen der Synode. De Synode, betoogende dat in art. 37* eene absolute ongeschiktheid bedoeld wordt, heeft niet gelet op hetgeen door den Kerkeraad is aangevoerd om juist de beweerde ongeschiktheid van Dr. Zaalberg aan te duiden als absoluut. De Synode, ons tol christelijke liefde vermanende, heeft voorbij gezien, dat wanneer een predikant door verregaand wangedrag zich zijner betrekking onwaardig maakt, de christelijke liefde op zijne bekeering blijft hopen, terwijl hij toch afgezet wordt. Maar genoeg. Wij willen hier de Synodale uitspraken niet beoordeelen. Wij mogen echter niet verbergen, dat wij met diepe verontwaardiging bepaaldelijk ook van de uitspraak der volle Synode hebben kennis genomen. Op verschillende wijze bleek daarvan in den boezem onzer vergadering en na ernstige beraadslaging werd door ons besloten, dat wij wederom ons zouden wenden tot U, Weleerwaardige Heeren! om U bloot te leggen, wat ons op het hart ligt en op de verwijdering van Dr. Zaalberg uit den dienst der kerk op nieuw krachtig aan te dringen. Wij willen gaarne erkennen, dat wij, uit belangstelling in het persoonlijk belang van Dr. J. C. Zaalberg Pz., de poging hebben toegejuicht, om in dezen art. 37* Reglement op de Vacaturen toe te passen. Indien dan echter volgens de Synodale beslissing dat artikel hier niet kan toegepast worden, blijft tot bereiking van ons doel, waartoe niets anders dan oprechte belangstelling in het heil der Gemeente ons dringt, geen ander middel over dan, op grond van art. 3 Regie- ment voor opzichten tucht, de ontzetting te eischen van Dr. J. C. Zaalberg Pz. uit de Evangelie-bediening. Maar wij verwachten, WelEerwaardige Heeren I dat de gedachte by U aanstonds oprijst, dat deze zaak, welke wij thans voor ü nederleggen, niet door ü in behandeling kan worden genomen, dewijl hieromtrent reeds is beslist door de volle Synode, welke het tweede gedeelte der uitspraak van de Synodus contracta, waarin Dr. J. G. Zaalberg Pz. met toepassing van art. 3, Reglement voor opzicht en tucht, voor den tijd van vier weken in zijne bediening geschorst is, als voor geen herziening vatbaar, onaangetast heeft gelaten. Vóór dat echter dit bezwaar door ü als geldig wordt aangenomen, verzoeken wij U aan een nauwgezet onderzoek de vraag te onderwerpen of de handelwijze der Synodus coniracta, welke bij hare uitspraak op het gebied van opzicht en tucht overging, als wettig kan worden beschouwd. Naar onze bescheiden meening behoorde de bij de Synode dezes jaars door Dr. J. G. Zaalberg aanhangig gemaakte kwestie geheel en al op administratief terrein. Het door het Provinciaal Kerkbestuur toegepaste wetsartikel behoort bij het Reglement op de vacaturen. De Synode had onzes inziens alleen te beoordeelen of de uitspraak van het Provinciaal Kerkbestuur al of niet gehandhaafd moest worden. Door zich daartoe niet te bepalen, maar Art. 3 opzicht eu tucht toe te passen, is zij er toe gekomen eene schorsing uit te spreken, verkeerdelijk door haar in de uitspraak van 27 Juli jl. als geschied in hooger beroep, voorgesteld. Deze schorsing, in eersten aanleg, behoorde volgens uitdrukkelijke bepaling en den eenig mogelijken zin van de Artt. 47, SO en 52 opzicht en tucht in verband met elkander beschouwd, naar ons oordeel bij het Klassikaal Bestuur van 's Gravenhage, dat dus in dezen is voorbijgegaan, zoodat het recht heeft van beklag. Dewijl hier de geïncrimineerde fout door bet hoogste kerkbestuur is begaan, geeft Art. 14 Algemeen Reglement, het' middel tot beklag niet aan de hand, maar staande tegenover deze overmacht, richten wij aan Uw Bestuur de ernstige vraag, of het behoorlijk zoude zijn , als deze fout onopgemerkt bleef. Wij wenschen hierbij niet te vergeten, dat de volle Synode buiten - machte was, gesteld dat zij op het aangegeven punt of eenig ander het tweede gedeelte der uitspraak van de Synodus conlracta berispelijk vond, zoodanig gebrek te herstellen^ Des te meer bedenkelijk is ons daarom de handeling der Synodus contracta, welke daardoor blijkbaar de geheele zaak heeft willen termineeren. Maar aangenomen zelfs dat onze beschouwing over deze onwettigheid der Synodale uitspraak niet door U gedeeld wordt, toch meenen wij dat wij recht hebben nog eens ons tot U te richten. Toen wij ons in Februari jl. tot U wendden, lieten wij geheel aan U de bepaling over op welke wijze het best aan ons verzoek, in ons bezwaarschrift vervat, zoude kunnen worden voldaan. Gij hebt gemeend, dat art 37* Reglement op de vacaturen hier moest worden toegepast. In den verderen loop der procedure zagen wij dus ons den weg afgebakend, waarop wij ons te bewegen hadden. Wij ontfingen alzoo geen aanleiding om het gedrag van Dr. J. G. Zaalberg bepaaldelijk aan het Reglement van opzicht en tucht te toetsen, maar gaven alleen te kennen in de missive dd. 24 Maart jl. door ons aan U gezonden, dat er overvloedige redên zoude zijn; om met elk der in art. 3 Reglement voor kerkelijk opzicht en tucht, opgegeven bezwaren het gedrag van Dr. Zaalberg te meten. De Synodus contracta heeft dit op. naar hetgeen wij aanwezen, onwettige wijze gedaan. Wij zullen de overwegingen van haar vonnis niet nagaan, maar meenen ten volle recht te hebben tot de beweering, dat zij het eigenlijke punt in kwestie niet heeft aangeroerd. Wij hebben het weder-optreden van Dr. Zaalberg zedelijk onmogelijk genoemd, en daarin gezien immoraliteit — een vergrijp in leer en wandel. Ware ons de gelegenheid gegeven, met het oog op de toepassing van art. 3 Reglement voor kerkelijk opzicht en tucht, nader onze meening te ontvouwen, wij zouden niet verzuimd hebben, onze gedachte te verduidelijken. Dat de Synodus contracta onze meening in het geheel niet begrepen heeft, blijkt ten allerduidelijkste uit de bijzonderheid, dat zij, bij de bespreking va» de vraag of Dr. J. G. Zaalberg zich aan onchristelijken wandel heeft schuldig gemaakt, in hare uitspraak {.verwijst naar ons attest van 26 September 1867. Zij heeft dus niet in aanmerking genomen, toen zij dit stelde, dat ons bezwaar op den terugkeer in verband met het heengaan van Dr. Zaalberg betrekking had, waarvan natuurlijk op 26 September 1867 geene sprake was. Kon het duidelijker blijken dat zij ons hoofdbezwaar volstrekt niet heeft begrepen, veel minder het heeft gewogen en behandeld? Vergunt ons, Weleerwaardige Heeren! zoo kort mogelijk onze hoofdgedachte te ontwikkelen en beoordeelt dan zeiven met gelijken ernst, als welke reeds vroeger door u aan den eisch onzer consciëntie gewijd werd, of het billijk zoude zijn, als geoordeeld werd, dat de zaak, welke wij thans voor uwe vergadering brengen, moet worden afgewezen als niet meer ontfankelijk. Is er een fout begaan door de Synode tegenover u en ons — in eene zoo gewichtige zaak, als welke ons bezig houdt, dan mag toch de gemeente in geen geval daarvan het weerloos slachtoffer zijn. Bedriegen wij ons in de beoordeeling der Synodale handelwijze, wij verwachten van uwe welwillendheid, dat Gij ons beter inlichten zult. Intusscben brengen wij het navolgende onder Uwe aandacht: Dr. J. C. Zaalberg Pz. heeft in zijnen Afscheidsgroet, waarop wij overigens niet terugkomen, verklaard, p. 24 en 25, dat, gelijk andere modernen ten aanzien van hunne verhouding tot de kerk en het kerkelijk leven in de engte geraakt zijn, alzoo ook zijn hart was beklemd geworden. Zijn geweten verbood hem dus, p. 5, langer in den werkkring te blijven, die jaren achtereen de lust en de liefde zijns levens was. Wij willen eens aannemen met de Synodus contracta, dat dit Geschrift niet toerekenbaar is op zich zelf. Dit is in dezen geheel onverschillig. Dr. Zaalberg heeft, zooals door ons is medegedeeld, reeds bij den aanvang dezer treurige geschiedenis aan eene commissie uit ons midden verklaard niets van den Afscheidsgroet terug te nemen. De Synode heeft op deze mededeeling niet gelet, maar kon haar zeker niet als niet toerekenbaar ter zijde stellen, dewijl de in dienzelfden tijd verschenen verboden preek haar den grond heeft opgeleverd tot de vierweeksche schorsing van Dr. Zaalberg. Wij meenen dat Dr. Zaalberg bij zijn heengaan gevoeld heeft, dat te zware last op zijn geweten zoude drukken als hij langer in de kerk als haar dienaar bleef werken. Wij willen niet ontveinzen, dat wat hij daaromtrent schreef, onze belangstelling trok. De verklaring is gewichtig, door modernen, die de Evangelie-bediening neerlegden, 'afgelegd ten aanzien van hunne verhouding tot de kerk en het kerkelijke leven. Het is recht en billijk een streven naar strenge moraliteit op te merken in zoodanige beslissing ten aanzien van het kerkelijk ampt. Maarjuist daarom noemen wij het gedrag van Dr. Zaalberg immoreel. Zijne beschouwingen zijn onveranderd gebleven, aangaande de belijdenis der Nederduitsche Hervormde kerk. Zijne houding tegenover de Sacramenten, bepaaldelijk dat des H. Doops, bleef dezelfde. Het is onnoodig dat met aanhalingen uit de verboden preek te bewijzen. Intussehen wil hij terugkeeren als predikant, terwijl zijn geweten hem geboden heeft, heen te gaan, en hij zijne gewetens-bezwaren blijft erkennen, ten minste in hun betrekkelijk gewicht. Dat is niet te dulden. Het is onchristelijk op die wijze te willen blijven in eenen werkkring, als eens het geweten daartegen getuigd heeft en de verstandelijke inzichten, waarop die uitspraak der consciëntie rustte, inmiddels dezelfde zijn gebleven. Wij achten het gewetenloos gehandeld, als iemand zóó oordeelt over de leer en de ceremoniën der kerk, en over den geopenbaard en godsdienst in het algemeen, en toch dienaar blijven wil der gemeente en prediker van het Evangelie wil heeten. Dit is ons hoofdbezwaar. Wij meenen dat het gewichtig genoeg mag geacht worden, om althans beschouwd en beoordeeld te worden voor eene kerkelijke rechtbank. Wij wenschen dat die belangrijke vraag worde uitgemaakt. Wij kunnen niet anders dan, voor zooverre in ons is, trachten paal en perk te stellen aan de driestheid, waarmede de kerk wordt verwoest door zulke handelingen. Wij verwachten van Uwe vergadering, dat zij ernstig zal onderzoeken, of niet — wat wij bij dezen dringend verzoeken — deze aanklacht, strekkende tot verwijdering van Dr. J. G. Zaalberg, volgens het Reglement van Kerkelijk opzicht en tucht, moet worden opgezonden naar het Provinciaal Kerkbestuur, opdat dit Bestuur op nieuw de zaak tusschen Dr. J. G. Zaalberg Pz. en ons in behandeling neme. Wij achten het noodig hierbij op te merken, dal het hier geenszins geldt eene aanklacht op grond van beweerde afwijking van de Hervormde kerkleer op zich zelve beschouwd. Wij zouden althans voor de Hooge Kerkvergadering moeijelijk eene zaak kunnen neêrleggen.waaromtrent zij reeds bij vroegere gelegenheid heeft verklaard onbevoegd ter beoordeeling te zijn. De geschiedenis van vroegere jaren zoowel als van dit jaar heeft ons tot onze diepe droefheid doen zien, dat de Synode de handhaving der leer volstrekt niet wenscht te behartigen. Wij zijn ook niet vreemd van de meening, dat het licht wenschelijk is, afwijkende meeningen in de kerk zelve te bestrijden. Indien dan slechts in den boezem der kerk zoodanige leer wordt bestreden die tot eene handeling kan leiden, als welke wij in Dr. Zaalberg veroordeelen. Maar wij treden thans niet dieper in deze gewichtige zaak. Bovendien, het is de Algemeene Kerkeraad die zich bij dezen, als vroeger, wendt tot hooger Kerkbestuur. Even zeker als volgens art. 11 Algemeen Reglement de zorg voor de belangen, zoo van de Christelijke kerk in het algemeen, als van de Hervormde in het bijzonder, tot de roeping onzer vergadering behoort, even zeker zoude naar veler oordeel de bespreking van eene zuivere leer-kwestie in den Bij zonderen Kerkeraad moeten geschieden. Wij verzoeken U nadrukkelijk bij de behandeling dezer zaak niet voorbij te zien, dat het de Algemeene Kerkeraad is, die nu, zoo als vroeger, in deze kwestie zich tot U wendt. Nog ééne zaak brengen wij onder Uwe aandacht. Wat door de Synodus contracta misschien zijdelings kon geacht worden te zijn verondersteld, is door de Synodus plena in hare uitspraak dd. 5 October jl. — immers ook aan Uw Bestuur ter informatie in afschrift toegezonden — uitgesproken, dat wij namelijk, wat wij reeds aanvoerden, strijdig handelen met de Christelijke liefde, door aan te nemen, dat Dr. Zaalberg onverbeterlijk zoude zijn. Wij werpen die beschuldiging verre van ons af. De Synode zelve heeft in de bedoelde uitspraak door aanhaling van eene zinsnede uit de door ons bij haar ingediende Memorie, ons daartegen gerechtvaardigd. Wij maken daarom te minder hiervan een verwijt tegen de Synode. Maar wat de zaak zelve betreft, wij laten aan Uw oordeel ter beslissing de vraag over, of de gunstige verwachting door de Synode in dezen gekoesterd, aanvankelijk vervuld werd. Hierbij zoude in aanmerking moeten komen, wat Dr. Zaalberg in het Voorbericht dd. 1 Augustus jl. vóór zijne uitgave van de uitspraak der Synodus contracta schreef, alsmede wat door hem op dienzelfden dag werd medegedeeld in het Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage, waarop wij reeds de Synode wezen in bovengenoemde Memorie. Het is de vraag, of niet door een en ander nieuwe aanleiding tot bezwaren tegen Dr. Zaalberg gegeven is. Maar wij merken dit slechts in het voorbijgaan op. Wij willen zorg dragen, dat wat hier hoofdzaak is, als zoodanig'duidelijk bekend zij. Daarom voegen wij niets meer aan het geschrevene toe en zullen U ook niet wijzen op de onberekenbare moeijelijkheden, welke in kerkeraad en gemeente zullen opkomen als Dr. Zaalberg weêr als dienstdoend predikant optreedt. Wij vragen slechts of het overeenkomstig is met de eischen van den christelijken wandel, zóó te handelen als Dr. Zaalberg voornemens is te doen? Zijn Afscheidsgroet is blijkens zijne eigene verklaring te beschouwen als een kreet van zijn geweten, dat hem drong — gelijk het met anderen onder zijne geestverwanten 'reeds op dezelfde wijze geschiedde — heen te gaan uit den dienst der kerk. Dr. Zaalberg heeft niets gezegd of gedaan, waaruit zoude kunnen blijken, dat dit gewetensbezwaar op zedelijk-wettige wijze overwonnen is. Wij wenschen dus, dat gij Dr. Zaalberg bij deze vroegere uiting zijner consciëntie houdt, en den weg baant tot zijne ontzetting uit den dienst der Nederduitsche Hervormde Kerk. Wij hebben de eer ons te noemen met hoogachting en broederlijke genegenheid: WelEerwaardige Heeren! Uwe Dw. Dienaren, De kerkeraad der Ned. Herv. Gemeente van 's Gravenhage: (». g.) W. HOEVERS, qual. Praes. G. H. LAMERS, k. t. Scriba. 'tHage, 21 October 1868. 