Doopsgezinde bijdragen, 1870, 01-01-1870 
"Wij hebben reeds genoeg van die kleine gemeenten", — zeggen sommigen — "geef er ons toch niet meer." Zoo iemand dan voel ik de kracht van dat bezwaar, en heb ik de nadeelen van die al te kleine kuddekens leeren kennen. Hier doet een ledental, te klein om het kleinste kerkje te vullen, den leeraar weemoedig vragen: "is dat de studie mijner jeugd en den arbeid mijns levens waard?" Ginds is één ondeugend lid in staat veel kwaad te stichten en veel goed tegen te houden, door het al te groote gewicht, dat zijn wegblijven uit het kleine kringetje verkrijgen zou, of werkelijk verkrijgt. Men wordt dikwijls genoodzaakt al te veel door de vingeren te zien, om toch niemand te verliezen, of zoo mogelijk een te winnen. En, als de kinderen dezer eeuw zich aan het rekenen zetten , hoeveel wel elk lid van zulk een microscopische gemeente "kost" — ik heb het woord hooren gebruiken! — dan staat verlegen wie aan die telbare en tastbare waarheid slechts beginselen, slechts piëteit, slechts verwachtingen en zedelijke bedoelingen kan tegenover stellen. Ik zou hiertegen kunnen wijzen op lichtzijden aan die beperkte werkkringen, aan die wachten op de voorposten, verbonden. Mag ik namen noemen, dan staan mij van Knollendam en van Broek op Langendijk en zelfs hier, óók liefelijke beelden en herinneringen voor den geest. Als wij de gereformeerden zien worstelen met overmaat van wetsbepalingen van hoog kerkbestuur en afwezigheid van regelmaat in eigen boezem, — als we eiken O i) Zondag die weinigen met onverkoelbaren ijver zagen opkomen, -— nis we de zaakjes zoo broederlijk en vertrouwelijk steeds ten beste schikten, — is het mij, die geen optimist ben, toch menigmaal overkomen uit te roepen: "wat heeft "de toestand van een predikant in zulk een kleine doopsgezinde gemeente toch veel benijdenswaardigs, rustigs, "vrij's en opwekkends!" Maar ik heb afdoender tegenwerping. Dat Koudum van oudsher een doopsgezinde gemeente gehad heeft, laat ik rusten. Dit weegt slechts bij dezulken, die iets voelen trillen in het gemoed bij het denkbeeld, om in onze dagen te herwinnen, wat de platheid der 18e eeuw heeft verloren doen gaan. Maar ik bedoel dit. Het geldt hier. niet het stichten van eene kleine gemeente, maar omgekeerd het vergrooten van eene bestaande gemeente, of bestaande combinatie, die anders dreigt weg te kwijnen. Geen versnippering van krachten, maar samenraping; geen nieuwe stichting kunstmatig en lichtvaardig optrekken, maar een oude stichting liefdevol bewaren en bij tijds onderhouden, is het doel. Sedert jaren zijn Hindeloopen en Molkwerum gecombibineerd in dien zin, dat de eenvoudige broederen en zusteren dezer laatste gemeente zich tevreden stellen met den Hindelooper predikant de stormen en golfspatten van den zeedijk te zien trotseeren, om daar twee van de drie Zondagen te prediken en 's winters wekelijks te catechiseeren. Molkwerum blijft wat het was: een klein maar trouw en bescheiden gemeentetje. Doch Hindeloopen is in een bijzonder geval. Het eenmaal rijke stadje — misschien het rijkste van ons land — met eene doopsgezinde gemeente van 1000 leden (zegt men), — is zinkende en zinkende gebleven sedert het laatst of het midden der vorige eeuw, en het is of de doopsgezinde gemeente wel het meest onder de algemeene verachtering te lijden heeft gehad. Of men al de eene overgeblevene der twee kerken tot minder dan haar halven omvang heeft verbouwd, nog is dat gebouw veel te groot voor het arme, kleine overschot. Geen wonder dat Hindeloopen wel eens zeer groote moeite gehad heeft, om eene vacature, zoo die ontstond, vervuld te zien. En mocht die nog eens komen, dan zou dat wel eens onmogelijk kunnen worden, als alles zoo blijft. Nu woonden er sedert geruimen tijd te Koudum enkele doopsgezinden, die aan al de bezwaren van "doopsgezinden in de verstrooiing" blootgesteld waren. Steller dezes gaf nog aan de beroeping naar Hindeloopen gehoor mede met het doel, om iets voor die broederen te doen. Op ringvergaderingen en particulier van verschillende zijden was hem meer dan eens de wenschelijkheid onder 't oog gebracht, om de hand der liefde ook over die verstrooiden uit te strekken. Dit diene gedeeltelijk tot antwoord op de bedenking, die in de vergadering der Friesche societeit van een geachte zijde gemaakt werd. Van die vrienden te eischen, dat ze naar Molkwerum of Hindeloopen ter kerk en catechisatie zouden komen, ging wel aan in theorie, maar niet in de praktijk. De afstand van 1| uur in onze barre streken, de maatschappelijke toestanden en allerlei groote kleine bezwaren, maakten hier onmogelijk, wat elders, hoewel bij uitzondering, geschiedt. Toen vatte schrijver dezes dit plan op: De Hindeloopsche gemeente of Hindeloopsche combinatie vergrooten, door Koudum er bij te voegen, op gelijke wijze als tot nog toe Molkwerum zich er bijvoegt; — de predikbeurten zóó 3* regelen, dat ze door één predikant konden worden waargenomen; — en den predikant van Hindeloopen c. a. voor deze zijne meerdere werkzaamheden, geene rechtstreeksche verhooging van jaarwedde, maar alleen, zoo mogelijk, deze verlichting te bezorgen, dat hij zijn barre tochten, ook die naar Molkwerum, voortaan per rijtuig zou kunnen afleggen. Dan zou hij met den geest misschien iets meer, maar met het lichaam zeker minder behoeven te sloven. Hij zou zijne gemeente tot eene combinatie van omtrent 70 leden zien aangroeien, en ruimer en aangenamer werkkring hebben. — Ik weet wel, drie kleine gemeenten gecombineerd geven nog niet het opwekkende van ééne met dat ledental. Maar er is toch een zekere afwisseling en vergoeding. Reeds nu, als de kleine zaakjes van een of twee dier kleine gemeenten haren leeraar dreigden moedeloos te maken, is het hem meer dan eens gebeurd in het derde kuddeke opwekking genoeg te vinden, om met God en zijn geweten moedig voort te worstelen. Kortom, wie met de omstandigheden bekend is, zal mij dit toestemmen: bleven de zaken, zoo als ze nu waren, dan zouden, bij eene mogelijke vacature, Hindeloopen en Molkwerum eindelijk het punt bereikt hebben, dat ze te vergeefs aan predikanten en proponenten haar roepstem lieten hooren. En dan konden ze den weg van Dordreeht of menig andere vervloeide gemeente opgaan. In allen gevalle hadden we weder twee gemeenten en ééne predikantsplaats, in deze streken, de bakermat en oudtijds het bloei veld van ons genootschap, verloren. Wie dat niet bejammeren zou, die is — niet van doopsgezinde ouderen geboren. Daarentegen kunnen de drie gemeenten, aldus samen gevoegd, nog langen tijd een goed geheel en een vrij aan- genamen werkkring voor een leeraar vormen, in afwachting van 't geen de toekomst opleveren zal. Nog lang kan, en zoo lang het mogelijk is moet, Hindeloopen daarbij echter het middelpunt zijn. Dat is haar oud en eerwaardig recht, en tot nog toe heeft het wonen op dit rustige welwillende plaatsje veel aantrekkelijks. Derhalve, van een nieuwe stichting moet hier niet gesproken worden; het is: door het herstellen van eene vervloeide gemeente het mogelijk vervloeien van twee andere bovendien verhoeden. Daartoe is niet meer noodig dan eene kleine jaarlijksche subsidie van onze beide societeiten, gedeeltelijk reeds verleend, gedeeltelijk met eenig vertrouwen verwacht. Ten anderen een klein kapitaaltje, om een plaats van samenkomst te bouwen. Ik gebruik met opzet dat woord. Want het woord kerk schijnt o. a. eene onzer groote gemeenten aan een al te grootsche stichting te hebben doen denken. Ze meende, we konden het met een particuliere woning wel voor lief nemen. Gewisselijk. Als die maar te vinden ware geweest: zelfs niet in huur, al wilden we ook 10 percent van het nu benoodigde bouwkapitaal geven. Maar mag ik het zeggen? — er schuilen misschien hier en daar andere bezwaren. Ik spreek natuurlijk alleen van de openlijk bespreekbare sympathieën en antipathieën. Sommigen schijnen te vreezen, dat er eenige propagande van een zekere richting onder loopt, of althans dat de bloei van deze stichting afhangen zal van de omstandigheid, of er in de gereformeerde gemeente der plaats een modern of een behoudend prediker tegenover haar staan zal. Uit het besprokene blijkt dunkt mij genoeg, dat dit hier het geval en de bedoeling geenszins is. Doch hiermede zetten we den voet op een terrein, waar ik, ondanks de voetangels en klemmen, nog een paar stappen wil wagen. Naar aanleiding, niet enkel van ons Koudumer plannetje, maar ook van sommige verschijnselen en waarschuwingen, — kleine aardschokken en rookkolommen boven den vuurberg, — heb ik nog iets op het hart. Moge niemand mij hiervoor een "Woord van terechtwijzing" toesnauwen, omdat ik te jong ben! 't Schijnt me wel eens, dat de huiselijke handelingen en bewegingen, zelfs onder ons doopsgezinden, ook al meer en meer onder den druk komen van de groote questies dezes tijds: modern of niet modern, 't Is mij hier volstrekt niet te doen, om vóór of tegen eene dier beide richtingen iets te zeggen of te strijden. Ik heb het oog op eene andere nieuwigheid. Er is vrij wat veranderd, sedert mijn tijdgenooten en ik jong waren, in onze verhouding tot elkander. We gelijken op een groot gezin, waaruit de zonen, volwassen geworden, ieder zijn eigen huis en eigen kring beginnen te stellen boven de gemeenschappelijke familievereenigingen aan den ouden huiselijken haard. Zonder beeldspraak: er begint een zeer merkbare neiging te ontstaan, om zich te schamen voor de oude aanhankelijkheid aan elkander, die aan de "inenniste zusjes" en "menniste broêrtjes" met een glimlach werd nagegeven. Het wordt mode zich daar verheven boven te toonen; en er worden zoowel orthodoxe als moderne schouders over opgehaald. Merkwaardig, hoe in dit punt de verschillende richtingen elkander kruisen en dooreenwarren. De behoudsmannen zien zooveel onheil in de nieuwe en zooveel heil in de oude leer, dat ze meer gevoelen voor hun geestverwanten buiten, dan voor de afdwalende broeders in hun genootschap. En de mannen van het nieuwe dansen met zouaven-overmoed den cancan op al die oude scheidsmuren, waarvan ze niet hooren willen. Verouderd en kleingeestig is in hun oog die huiselijke band, dat streven en geven voor het behoud van het genootschap. Met een eigenaardig woord, waarbij de lip zich vrij verachtelijk krult, noemen zij het doopsgezindisme. Beiden coquetteeren liever met hun geestverwanten in het groote huis aan de overzijde, dan vreedzaam samen te leven in de gemeenschappelijke woning. Merkwaardig, omdat er uit blijkt, dat niemand zoo behoudend is, of er loopen moderne strepen door, en niemand zoo modern, of hij blijft met een zijner wielen in het oude spoor. Immers dat al te open oog van de eersten voor het goede dat anderen en het verkeerde dat wij zeiven hebben, — is een bepaald nieuw verschijnsel, zeer veel gelijkende op die overmaat van "waardeering," welke aan de meest nieuwerwetsche liberaliteit wordt nagegeven. En de neiging bij de anderen om de scheidsmuren gering te achten, nu het verschil in leerstelsel gering is, — wat is het anders dan, naar der ouden wijze, de leer bovenaan, in de leer vooral het onderscheid stellen? Moge ook het oude leerstellig verschil zijn weggevallen, of juister, dwars over de oude scheidsmuren heen, een geheel andere scheiding gekomen zijn, — het verschil van geest en karakter tusschen doopsgezinden en anderen bestaat nog, en kan nog onder hen zeiven den band der één- heid vlechten. Onze broederschap heeft nog hare eigen beginselen en haar eigen geest. Onder die beginselen mag toch altijd wel in de eerste plaats genoemd worden vrijheid. Niet enkel de heerlijke vrijheid van wetten en reglementen, maar ook de vrijheid van catechismus-druk. Wij zijn vrij in den goeden zin, namelijk, niet alleen vrij om zeer vrijzinnig te wezen, maar ook vrij om zeer behoudend of wat ook te zijn. En van doopsgezinden geest te spreken, is nog geen ijdele roem geworden. Bij anderen staan de kerk en de leer, de kerkmannen en de partijen altijd te veel op den voorgrond ; daarover wordt gestreden, en aan het eigenlijke, waarvoor een kerk bestaat, komt het dikwijls niet toe. Bij óns stonden die en staan die meer op den achtergrond, en zoo hebben we tijd en hart over voor de hoofdzaak. Wie onze kerkelijke zeden en kerkelijke toestanden met die der naburen vergelijkt, gevoelt dat hij in een geheel anderen kring is. Onze kerkeraden sukkelen niet met een Talmud van reglementen, die ze wel móéten overtreden, want ze kennen zé niet. Naar hun geweten schikken ze de zaken, en meestal goed. Onze vergaderingen zijn heel wat anders dan die tongen- en stemmen worstelingen, waar gediplomatiseerd wordt, als door de Europeesche gezanten te Munster en Osnabrück, of gewerkt en gebogen, als door de vóór- en tegenstanders van 's pausen onfeilbaarheid. Onze predikanten werken samen en blijven elkander vertrouwen en liefhebben, al staan hun leerstelsels zoover vaneen als Berlijn en Parijs. Onze gemeenteleden gevoelen iets voor hun gemeente en hun genootschap, als voor hun eigen zaak. Welnu, om den wille van die beginselen en dien geest zij er, en blijve er onder ons bovenal liefde voor de broederschap. En dit is mijn klachte, dat we beginnen te vervallen in de ondoopsgezinde fout, om onze leerstellingen te stellen boven die liefde. Men mag zich niet verwonderen, dat de rechterzijde getracht heeft onzen proponenten een soort van quia en quatenus, een belijdenisje op het geweten te binden. Maar dan zou om zijn leer menigeen afgewezen worden, die om zijn geest en beginselen ten volle onzer een was. Het is zeer billijk, dat van dezelfde zijde bezwaar is gemaakt tegen eene eenzijdigheid, die aan onze kweekschool schijnt te bestaan. Maar, mochten al onze alumni van Utrechtsche leerstoelen de leer opvangen, die hun de eenig ware toeschijnt, — het verkeer onder geheel andere kerkelijke personen zal hun zoo geheel andere kerkelijke manieren geven, dat ze vreemd tegenover ons allen zullen staan. Ik vraag niet wat leer er in zal komen, maar ik vrees: de doopsgezinde geest zal er uitgaan. En de broeders van de linkerzijde stellen op hunne wijze ook dikwijls hun moderniteit of liberaliteit, — dus ook weder hun leerstellingen, — boven die liefde. Omdat van hun kansels en die hunner gereformeerde geestverwanten dezelfde leer wordt gepredikt, schamen ze zich bijna, dat het verschil van genootschap nog een scheidsmuur zou zijn. Ik zeg niet, dat ze te liberaal zijn, maar ze zoeken de liberaliteit, waar ze niet gezocht behoeft te worden. Liberaliteit behoeft niet op zelfvernietiging uit te loopen. We spreken van doopsgezinden geest. Juist in naam van dat woord geest, worden we wel eens op de vingeren getikt, dat we te veel met stoffelijke middelen werken. Hier verontwaardigt zich er een, dat een jaarlijksche ver- gadering alleen over geldzaken handelt en niet over geloofszaken twist. Elders spot er een, dat de bronnen van dien Pactolus te gemakkelijk stroomen, om tot stand te brengen, wat alleen de geest moest nitwerken. Ze vinden iets kunstmatigs in die nette kerkjes en fraaie pastorijen, en zeggen, dat daarin het koninkrijk Gods niet gelegen is. Ze vergeten, dat die zeer stoffelijke krachten toch eigenlijk niets anders zijn dan de geest der vaderen in vertrouwde vaten voor het nageslacht bewaard, en zeker ten zegen, zoolang ze met die broederlijke onpartijdigheid worden besteed. Ze vergeten, dat juist uit die schijnbaar zoo prozaïsche geldkracht onze goede geest en onze heerlijke broederband zich zien laat. Wij collecteeren niet, zooals de zusterkerk, slechts ieder bij zijn eigen partij, meestal zelfs om de andere partij te drukken en te deuken, maar vrij kloppen we aan waar doopsgezinden wonen, niet vreezende dat de eerste vraag zal zijn: van wat kleur zijt ge? Ze vergeten misschien ook, dat de groote zusterkerk die naast ons staat, met haar grooter gemeenten en grooter indrukwekkendheid, in zoo menig ander opzicht weer sommige klassen aantrekt, dat we wel in haar zouden kunnen vervloeien, als we geen gebruik maakten van dit eenige uiterlijke voorrecht, dat wij hebben. De vraag waarop alles aankomt is, of we nog onze roeping, ons recht van bestaan hebben. Met warmte en vertrouwen schaar ik mij onder die, gelukkig nog, velen, die met driedubbelen nadruk op die vraag ja antwoorden. Uit Harlingen liet broeder cool op de vergadering der Friesche societeit een verstandig en toch warm woord in dien geest hooren '. 1 Zie deze Toespraak blz. 1—15. Niet zoozeer om onze leerstellingen, maar om onze beginselen en onzen geest. Wij die niet door kerkelijke reglementen en leerstellingen verhinderd, — ja verhinderd worden, om al onze krachten te besteden alleen aan het jagen naar den goeden geest, — we hebben meer nut gedaan, dan in een paar volzinnen te zeggen is. En voelen zij die daarbuiten staan ook te weinig neiging om tot ons te komen, wij hebben nog minder lust, 0111 daarom ons huis af te breken, waarin wij ons wèl bevinden. Ja waarlijk, als we op staatkundig gebied den oorlog vreeselijker dan ooit de groene velden rood zien verven, op kerkelijk gebied, meer dan ooit het eeuwenheugend twistgeschreeuw de gansche kerk met ontbinding zien bedreigen, — zijn we meer dan ooit geneigd en gerechtigd tot den wensch: "Och! of alle menschen doopsgezind waren!" Maar ten minste mogen we wenschen: dat alle doopsgezinden niet op zullen houden doopsgezinden te zijn. En dat blijven ze, van welke richting ook, als ze den ouden band bewaren en de oude liefde niet verloochenen. Wat heeft dat alles met dat kleine zaakje van Kouduin te maken? Zooveel ten minste, dat, al wie die liefde voor ons genootschap heeft, al wie het instandblijven van dat genootschap goed acht, ook de kleine deelen niet versmaden zal, waaruit dat genootschap bestaat. En nu over den stand der zaak nog een kort bericht. Zoo vol vertrouwen waren we op den doopsgezinden geest, als de bedoeling dezer stichting maar genoeg bekend werd, dat we reeds tot de aanbesteding en het bouwen zijn over- gegaan, hoewel we nog lang niet de vereischte som bij elkander hadden. Nu hebben we dit voorrecht, dat we zeker weten hoe groot onze behoefte wezen zal. Yoor ƒ 2100 is 't geheele gebouwtje aanbesteed. Yoor meubilair, omheining en verdere onkosten zullen ten hoogste nog ƒ 400 noodig worden. En het gevaar dat men zeggen zou: "ze zijn reeds begonnen, dus hebben ze niet meer noodig" — meenden we door openhartige blootlegging van den toestand te kunnen afweren. Tot op heden zijn nagenoeg duizend gulden aan giften van vier-en-dertig gemeenten en bijdragen uit eigen kring ontvangen. En met broederlijk vertrouwen twijfelen wij er niet aan, of nog menig kerkeraad zal door hen, die zoo goed voorgingen, — zelfs zij die eenmaal zeiden: "we doen er niet aan," zullen hiertoe toch niet te trotsch wezen — opgewekt worden om te toonen, dat er nog genoeg van den ouden doopsgezinden geest onder ons is overgebleven, om een gemeente die na zestigjarige verwaarloozing weder althans een kerkje verlangt, niet in de woestijn te laten roepen! Hindeloopen, Sept. 1870. D. I.ODEESEN. ONZE MARTELAAESBOEKEN. I. "Wie kent niet den Martelaarsspiegel van tieleman janszoon van braght? wie heeft zich niet reeds in de vroegste jaren zijner jeugd verlustigd, met een zeker gevoel -van ijzing, maar juist daardoor met des te meer geprikkelde aandacht, verlustigd iiji 't beschouwen dier ontzettende tooneelen van pijniging en moedwil, dier schavotten en brandstapels, door 't vindingrijk vernuft van jan luiken altijd weer anders en altijd nog vreeselijker voorgesteld op de "cierlijke konstplaten", die 't boek "opluysteren", in volkomene overeenstemming met den inhoud? Wie kent het niet? durf ik nu nog vragen, — al zou ik 't met vrij wat minder schroom vijf-en-twintig jaar geleden aan een vroeger geslacht gevraagd hebben, dat thans reeds voorbij is gegaan. De tijden veranderen; er zijn vrij wat nieuwere ijselijkheden in prent gebracht, waarmeê jong en oud zich vermaakt; als huislectuur hebben de folianten uitgediend, tenzij ze 't luchtig gewaad der illustratie-bladen aantrekken. Trouwens voor het lezend publiek zijn sedert lang de atlas-formaten door de kwarto's, de kwartijnen door de dikke oktavo's verslagen, en nadert de tijd, dat ook dezen bezwijken voor den stortvloed van de magere brochures en van de nog schraaldere vliegende blaadjes. Toch was er een tijd dat van braght's Martelaarsspiegel in geen bibliotheek van echt-doopsgezinden stempel ontbrak: en wat doopsgezinde, die zijn geloofsnaam met eere droeg en een weinig te koste kon leggen aan zijn liefhebberij. had destijds geen verzameling van boeken? hoe zou hij zonder deze zich de noodige kennis hebben eigen gemaakt voor zijn handel, nering en bedrijf, voor de opleiding van zijne kinderen, voor eigen ontwikkeling? hoe zonder deze de lange winteravonden zijn doorgekomen, die hij evenmin korten kon door diepzinnig gekeuvel over politiek, waarvan hij was uitgesloten, als door spel en drank in de herberg, dat zijn geweten veroordeelde? De Martelaarsspiegel, in juchtleêren band met koperen hoeken en sloten, stond op het boekenrek naast den Bijbel en nam meer dan eens diens plaats op het puitrum in. De hervormde mocht zich aan cats te goed doen, voor den doopsgezinde was 't werk van van braght het stichtelijke boek bij uitnemendheid, na de Heilige Schrift hem het liefst. Zóó ging het niet alleen hier te lande, maar overal, waar voorstanders leefden van den doop op belijdenis. De broeders in Noord-Amerika hunkerden naar een vertaling en brachten ze ondanks alle bezwaren tot stand 1; de Zwitsers en Duitschers, van Dantzig af tot aan den Rijn, gebruikten van braght in hunne landstaal overgezet als hun huisboek; de Baptisten, zoodra ze een verzameling van oude stichtelijke lectuur in het licht gaven, wisten niets beters te doen dan den Martelaarsspiegel te vertolken in't Engelsch 2; 1 Zie deze Bijdragen voor 1869, blz. 23. 2 De Hansartl Kmlly's society gaf dien in 1853 onder den titel: A martyrology of the ehvrch of Chrixt. en zelfs op 't Yogesisch gebergte kent de zoogenaamde anabaptist nog altijd aan zijn van braght de eereplaats toe naast den Bijbel '. Een boek, zóó lang en zoo hoog bij onze vaderen en onze geloofsgenooten gewaardeerd, verdient zeker wel eens opzettelijk besproken te worden, 't Heeft een geschiedenis gehad, waarvan ik hier de voornaamste en meest belangwekkende gedeelten wil nagaan, al was het alleen om den invloed, dien het jaren lang onder onze broederschap oefende en om de bijdragen, welke de mededeeling dier lotgevallen oplevert, tot juister waardeering en grondiger kennis van het leven en streven onzer voorzaten. Zij zullen zich ook hierbij aan ons doen kennen in hunne eerbiedwaarde ingenomenheid met de bloedgetuigen uit de dagen van ouds, in hunne vroomheid die hen tot deze geloofshelden aantrok, in hun ijver om door 't verzamelen van vele berichten hunne broederschap te verheerlijken, maar ook in hun gebrek aan streng wetenschappelijk onderzoek, in linn zucht tot verdonkeren waar het licht der waarheid wat al te veel naar hun wensch aan den dag bracht, in hun kleingeestig getwist over allerlei strijdvragen dat, zich vastklemmende aan een leerstuk, het leven Gods in de gemeente verwoestteen een scheuring voorbereidde, die haar anderhalve eeuw lang tot een kanker zou worden. Reeds het voorkomen van dien reusachtigen foliant, meer dan 1400 bladzijden van twee kolommen tellende, 1 Zie alfred michiels, Les anabaptist es dans les Vosges. dringt tot de vraag: hoe is dit werk, waarvoor de arbeid van bijkans een geheel menschenleven te kort schijnt, ontstaan? Wij zien er tegen op met een soort van eerbiedige verbazing als tegen een berg, moeielijk te beklimmen en hoog en naar alle zijden zich uitstrekkende, — maar die verbazing neemt toe, wanneer wij uit de geschiedenis vernemen, dat die geheele massa met enkele zandkorrels, één voor één, werd samengebracht. Zoo toch is 't inderdaad. Bij de vraag naar de wording der martelaarsboeken vinden wij ons allereerst verwezen naar vliegende blaadjes, losse katernen van vier of acht bladzijden, — niet meer. Zoodra een martelaar ter dood was gebracht , beijverde zich deze of gene drukker een kort verhaal van 't verhoor en van 's mans uiteinde onder de menigte te verspreiden, — vaak in zeer onoogelijken vorm, maar veelal met het meestgewenschte gevolg, daar het vlugschrift te gereeder aftrek vond, naarmate de algemeene belangstelling in 't gevoerde rechtsgeding grooter geweest was en het volk levendiger deelneming gevoelde voor den ongelukkige, die tot den einde toe onbezweken bij zijne overtuiging yolhard had. 't Verslag trouwens was daarop berekend en luidde zeer gunstig voor den veroordeelde. Geen wonder dan ook, dat de inquisitie-raden, gesteund door de overheid, zich gedurig van die vliegende blaadjes trachtten meester te maken en ze aan de koopgrage menigte te ontrukken. Bleven er enkele exemplaren in dien vinnigen kruistocht gespaard, — 't zijn er niet meer dan enkele: kostbare overblijfselen, door de liefhebbers van zeldzame boeken tegen goud opgewogen. Uit den oudsten tijd der geloofsvervolging hier te lande weten wij dat zulk een vlugschrift vervaardigd en rondgevent werd bij den marteldood van jan de bakker of pistorius (15 Sept. 1525) ' en van wendelmobt ci.aasdochteü (20 Nov. 1527). Over 't laatste nader; het eerste zou geheel verloren zijn, indien het niet herdrukt was als een bijvoegsel achter het zeer broedvoerig bericht omtrent het rechtsgeding van pistoriüs, ten zelfden jare door den Haagschen rector gnafeus bezorgd. Gelijk deze geleerde zich verplicht achtte door dit werk eene welverdiende hulde te brengen aan de nagedachtenis van zijn vriend, zoo rekenden ook andere mannen van naam een dergelijken arbeid niet beneden zich. Praepositus beschreef het uiteinde van hendrik van zütfen (11 DeC. 1524); bugenhagen dat van willem van zwol (20 Oct. 1529); franc, encenas dat van aegidius van brussel en justus imsberger (Jan. 1544); luther zelf dat van lf.onard kayser (16 Aug. 1527). Menige opmerking tot geduld onder de vervolging, tot volharding en trouw, naar 't voorbeeld door de martelaren gegeven, werd daaraan toegevoegd, zoodat vaak het historisch karakter voor een vloed van stichtelijke opmerkingen terugweek. Maar hoezeer het werk dier mannen op prijs werd gesteld, vrij wat hooger waarde kende tijdgenoot en nageslacht toe aan de brieven en geschriften van de martelaren zeiven. Wat dezen uit den donkeren kerker schreven, dikwijls ter sluik, bevreesd voor 't spiedend oog hunner bewakers, soms, indien 't hun werd toegestaan, toch met het gebrekkigst gereedschap en terwijl de hand trilde van uitputting na de folteringen der pijnbank, — wat zij te midden der roerendste klachten als hun "uiterste wil", 1 Zie mijne Geschiedenis der Hervorming, blz. 361 nt. (Studiën en Bijdragen, I blz. 543 nt.) 4 hun "testament" in het aanschijn des doods opdroegen aan hunne vrienden, nl. pal te staan in 't geloof, nooit voor de vervolging te wijken en hunner te gedenken in liefde, — met welk een aandoening werd het ontvangen, gelezen en nog eens gelezen, met hoeveel zorg en liefde bewaard! Wilt ge een voorbeeld? hoort dan hoe de zoon van een martelaar (adriaa.n willems) er over schrijft "van dese reden met die papen en monnicken en van mijns vaders belijdenis en andere brieven, die wylieden ontfangen hebben uyt de gevangenis geschreven, lagen ofte liebbe ik by den anderen gesteeken, achter de bedstede onder het dak, overmits de groote benauwtheyd van wegen het vervolgen en de groote tiranny die doen ter tijd was. Soo is 't daerna geschied, dat het water van den Diefdijk soo hoog ofte soo sterk quam in 't jaer onses Heeren Jesu Christi 1571 in Februarius, dat daer veele huysen wechdreven en sommige de muren uytsloegen, soodat de brieven toen in het water quamen en te niet gingen, daer ik groote droefheyd om gehad hebbe, overmids dat onse kinderen gesien ofte gelesen souden mogen hebben, hoe vroom en welgemoed dat haer grootvader was om het evangelium te belijden ende daervoor te sterven, en hoe vrolijk hy was als men hem besocht in de gevangenis, want ik hebbe selfs daerby geweest op groot peryckel." 't Is zoo: hier spreekt een zoon over de nagelaten geschriften van zijn vader. Doch ook waar de banden des bloeds niet bestonden, dachten de doopsgezinden dier dagen niet anders over de brieven en belijdenissen en testamenten hunner martelaren. Afschriften, gedurig daarvan genomen 1 Van braght, Martelaarsspiegel, II blz. 366 (uitg. van 1685). en vermenigvuldigd, gingen van hand tot hand. Maar 't gevaar van verminking en vérvalsching, dat daaruit ontstond, en bovenal de toenemende aanvraag brachten alras sommige uitgevers tot het besluit, om ze in druk te bezorgen. 't Oudste voorbeeld is, naar ik meen, het Testament door anneke jans van den briei., een vurige aanhangster van david jorisz. 1 "24 Jan. 1539 des morgens ten neghen uren overghelevert, als sy haer bereyde te sterven voor den name ende dat getuygenisse Jesu, ende nam daermede oorlof aen haren sone tot Rotterdam." Vele dergelijke boekjes in onderscheidene drukken volgden. Onze bibliotheek alhier bezit er (enkelen niet in de oudste, maar in de tweede of derde uitgaaf) behalve het genoemde Testament een twaalftal van, allen in klein 8°. of 16°., met name: de geschriften van michiel sadler (zadelmaker), thomas van Imbroek, wouter van Stoelwijk, valerius den schoolmeester, jacob den keersgieter (kaarsenmaker, cbandelier), thijs jurriaans, jan wouters van Knik.' hendrik alewijns, christiaan rijcen, adriaan jansz. ' •roos den tollenaar, soetje van den houte. Hoe rijk deze voorraad zijn moge, als wij de overgroote zeldzaamheid \an de meeste dier geschriften in aanmerking nemen, toch beteekent die weinig tegenover den schat, dien onze voorzaten in de tweede helft der zestiende eeuw zich konden aanschaffen. En dat ze het deden, dat ze met die boekjes hoog ingenomen waren, daarvoor staan ons die roerende woorden van den aanstonds genoemden joos den tollenaar 1 Dit vermoedde de Doopsgezinde Vereeniging tot evangelieverbreiding niet, toen ze in 1858 de uitgaaf van een boekje bekostigde, dat ANNEKE JANS onder onze nitnemendste martelaressen rangschikt. 4* borg-, als hij kort voor zijn marteldood aan zijn 14-jarig dochtertje schrijft *: "mijn kind bet je, soo ick sterve, soo wilde ick wel, dat uw moeder u gave tot een eeuwige memorie, een Testament, ende een dirk phtlips FondamentdoecJc, ende een liedboeck, ende een boecxken van jacob de keersgieter, ende wilt daerin veel lesen, want daer staen veel schoone vermaningen in." Bovendien werden er meer dan eens liederen op de martelaren door hunne vrienden gedicht, b. v. door hans van overdam op een viertal in 1550 te Lier ter dood gebracht, door adriaan corneliszoon op een ander viertal te Leiden in 1552 of door den Haarlemschen leeraar bod wen lubberts op jurriaan s1mons aldaar in 1557 2. Deze liederen, even kreupel van versbouw en arm aan gedachten als de meeste voortbrengselen van de rederijkers in dien tijd, bevatten doorgaans een zeer getrouw en omstandig verhaal van 't verhoor, de belijdenis, de terechtstelling, en hebben daarom nog altijd waarde voor den geschiedschrijver, die soms in twijfel staat, ze vergelijkende met de berichten in proza, aan welke van beiden de eer der oorspronkelijkheid toekomt. Zoo had men omstreeks 1560 een gedurig aangroeiende martelaren-literatuur, bestaande uit berichten van meer of min bevoegde hand over hun lijden en dood, — uit brieven en geschriften door henzelven opgesteld, — en uit liederen tot hun nagedachtenis. Maar 't waren dunne tractaatjes, losse bladen, die door onachtzaamheid licht verloren gingen 1 Van braght, t. a. p. blz. 777. 2 Dezelfde t. a. p. blz. 87, 138, 178. De liederen komen in het Offer des Heeren (1599) voor op f. 32, 36 en 39v°. of te veel sleten onder 't gebruik, terwijl bovendien de overheid een goed deel, dat ze in de boekwinkels of bij de marskramers machtig kon worden, als verboden waar in beslag nam. Geen wonder, dat de gedachte opkwam om ze te verzamelen tot een bundel, 't Geschiedde te eer daar mannen van andere gezindten reeds op die wijs waren voorgegaan. Yan 1552 af had ludwig rabe of, gelijk hij naar den smaak dier tijden zich noemde, lodovicus rabus van Memmingen in acht kwarto-deelen, onder den titel: Historiën der Heyligen Auszerwölten Gottes Zengen een verzameling gegeven, ten deele vertaald, van al die pamfletten en boekjes, waarin door lutiier of bugenhagen , door gnafeüs of praepositüs, door encenas of onbekende schrijvers de veroordeeling en 't uiteinde van dezen of genen martelaar was medegedeeld. Hier te lande noopte dit voorbeeld den hervormden leeraar te Antwerpen adriaan van haemstede tot navolging. Hij liet de afzonderlijke titels der bedoelde boekjes, die rabüs nog meestal behouden had, wegvallen, bekortte hier en daar de verslagen en verrijkte den bundel met hetgeen hemzelven van 1556 tot 1559 te Antwerpen ter oore of in handen gekomen was. Zóó voltooide hij den 18de" Maart 1559: de Geschiedenisse ende den doodt der vromer Martelaren, die om het getuyghenisse des Euangeliums haer bloedt ghestort hellen, van den tijden Christi af totten jare MDLIX toe, lyeen vergadert op het kortste, door adrianum corn. haemstedidm, kl. 4°. Werd de doopsgezinde broederschap door dit zoogenoemde gereformeerde Martelaarsboek tot jaloerschheid verwekt? verlevendigde het den wensch naar een dergelijk werk over hare bloedgetuigen? Deze gissing ligt voor de hand, als wij opmerken, dat reeds drie jaren later, in 1562, de begeerde verzameling verscheen, getiteld: Dit boec wort genaemt: Het offer des Heeren, om het inhout van sommighe opgheofferde hinderen Godts: dewelcJce voortgebracht heiben wt den goeden schat haers harten, belijdinghen, sendtbrieven ende testamenten, dewelcke sg metten moncle beleden, encle metten bloede besegeit hebben, tot troost ende verstercMnghe der slachtschaeplcens Christi, die totter doot geschiet zijn, tot tof, prijs ende eere de sg eens diet al in allen ver mach, wiens macht duert van eewicheyt tot eewicheyt, amen. Gelijk van HAEMSTEDE een tweede uitgaaf in 1565 verscheen, zoo wordt van 't Offer des Heeren een herdruk van 15G7 vermeld. Geen wonder: even groot als telkens weer de aandrang der koopers was, even streng zocht de censuur de verspreiding tegen te gaan en de exemplaren te vernietigen. In 1570 plaatste zij den bundel op de lijst der verboden boeken. Misschien is het daaraan wel toe te schrijven, dat mij nog nooit een eenig exemplaar van deze beide eerste uitgaven in handen kwam. Toch kunnen wij door vergelijking met de latere drukken vaststellen, wat ze bevat hebben, en als zeer waarschijnlijk aannemen, dat het formaat even als van dezen klein octaaf was, met aanhalingen van bijbelplaatsen op den rand, dat de gefigureerd leêren band met koperen hoeken en sloten prijkte en dat drukker en uitgever, beducht voor vervolging, zorgvuldig niet alleen hun naam, maar zelfs hun woonplaats verzwegen. In de eerste uitgaaf moeten zijn voorgekomen "belijdinghen, sendtbrieven ende testamenten" van de volgende personen: 1. Stefanus {Hand. VII). 5. Elisabet (Leeuwarden) 1549. 2. M-ichiel Satlei', 1527. 6. Hans van Overdam, 1550. 3. Anneke Jans, 1539. 7. Hans de kaaskooper, 1550. 4. Jan Claeszoon, 1544. 8. Hieron.Segers en vrouw, 1551. 9. Peter Bruinen, 1551. 16. Jacques, 1559. 10. Jand. o.kleerkooper, 1551. 17. Claesken, zijn vrouw, 1559. 11. Peter van "Wervick, 1551. 18. Adriaen Pan, 1559. 12. Adriaen Cornelisz., 1551. 19. Hans de Vette, 1559. 13. Jooskint, 1553. 20. Hans v. d. Maes, 1559. 14. Claes de Praet, 1556. 21. Lenaert Plovier, 1559. 15. Jurriaen Simons, 1557. 22. Gillis Bemaerts, 1559. Licht bemerkt men uit die jaartallen, vooreerst dat de meening van harten schagen alsof dit boekje reeds in 1542 het licht had gezien, een vergissing is, en ten anderen dat de aanteekeningen betreffende martelaren van 1559 de grootste plaats, — ik kan er bijvoegen nagenoeg de helft van 't geheel, — beslaan. De stukken onder 2 en 3 genoemd, zijn, 't behoeft nauwelijks gezegd te worden, aan de oudere afzonderlijke vlugschriften ontleend: ook de meeste volgenden zullen wel een gelijken oorsprong hebben, al kunnen wij die niet door 't overleggen der origineelen bewijzen. Bovendien voegde de verzamelaar bij elk dezer 22 rubrieken een lied, behalve dat hij 9 en 10 onder één gezang samenvatte. De uitgaaf van 1567 werd met twee martelaarsgeschiedenissen van 1564 (jan geertsenmayken boosers) en met daarop toepasselijke liederen vermeerderd. Belangrijker uitbreiding heeft de derde druk, die in 1570 't licht zag en waarvan een exemplaar op de doopsgezinde bibliotheek alhier voorhanden is. Na fb. 240, d. i. na blz. 481, volgen hier, door een afzonderlijken titel voorafgegaan "noch sommighe belijdinghen ende sendtbrieven, van opgheofferde kinderen Gods naegelaten, die noyt in druck en zijn gheweest, hebbende een yeghelijek bysonder een liedeken daer by." Hier treffen wij aan: 25. Weynken Claes, 1527. 26. Fije en Eelken, 1549. 27. Pieter Witses, 1553. 29. Gillis Matthijsz., 1564. 28. Willem droochscerer, 1557. 30. Clement Hendriks, 1569. Volgens f. 190 v°. zou ook een brief van claesken (n°. 17) "nu op nieu hier by gheset" zijn. Maar deden deze toevoegsels den bundel reeds uitdijen tot 280 folio's, d. i. 560 bladzijden, — er kwam bovendien, met nieuwe paginatuur, bij: Een lietboecxken, tracterende van den Offer des Heeren, int ivelcke oude ende nieuwe liedekens, wt verscheyden cojoien vergadert zijn, om by het Offerboeck ghevoecht te worden (55 folio's of 110 bladz.) '. Op een zang, die Vant bitter lijden Christi handelt, volgen daarin 20 berijmde verhalen van verhooren en terechtstellingen, waaraan nog 4 liederen, door martelaren in de gevangenis opgesteld, zijn toegevoegd. Bewijs genoeg, dat onze voorzaten zich beijverden den bundel zoo volledig mogelijk te maken en naar vermogen het oude voorschrift door iiaemstede aangeprezea te volgen: "De middelen om haer belydenissen te kryghen zyn dese: men krycht wel een wtschrift wt de raetkamer of griffie, daer de belydenissen bewaert werden; of de martelaren hebbent somwylen hare vrienden te kennen ghegheven, die sulcks vertellen moghen; of sy hebbent somwylen oock met liaer eygen handen beschreven ende tot hare medebroeders overghesonden." Trouwens, zij waren 't geheel eens met hetgeen de verzamelaar in de voorrede van het Offerboek schreef, dat in "dese periculoose tyden, nu alle poorten der hellen haer verheffen tegen alle deghene die metten bloede des Lams besprenget sijn, nu dat arme, onschuldige, 1 Volgens een aanteekening van prof. s. muller zou dit liedeboek reeds gedrukt zijn achter de uitgaaf van 1567. vreedsame, weerloose lammeken door des serpents nijdicheyt in zijn wtvercoren lidtmaten ghehaet, vervolcht ende gedoodt wort met sweert, water ende vyer," niets zoo dringend noodig was, als "te vergaderen belijdingen, sendtbrieven ende testamenten, van sommige opgheofferde kinderen Gods naeghelaten, waerin men mercken en verstaen mach, hoe crachtelyc Godt noch in zijn wtvercoren werct ende haer in den noot troost, sterct ende bystaet." Gaarne voldeden zij zonder twijfel aan 't verzoek, waarmee de verzamelaar zijn voorrede besluit: "wilt desencleynen arbeyt ten besten duyden ende ons in der liefden afnemen, hetwelcke wy hopen tot stichtinghe wesen sal." t Boek vond althans aftrek genoeg. Nieuwe uitgaven verschenen, volgens sommigen ééne (mij niet bekend) in 1576 1 en een andere, die geheel en al woordelijk met den druk van 1570 overeenstemt, maar door het bijvoegen van een gezang op den dood der Delfsche martelaars maerten en jan (1572) een nieuw nommer (26) aan het Liedeboek toevoegt, in 1578. Opmerking verdient het dat deze nieuwe zang in de uitgaaf van 1580 weer ontbreekt; nam een latere druk van 1589, nam willem janszoon büys in den zijnen van 1595 dien weer op? bij gebrek aan exemplaren dier uitgaven kan ik het niet beslissen. Wel vind ik dien in de lücitst& editie van 't O ff°.t bopJc door peter sebastiaans te Harlingen in 1599 bezorgd. Aan deze laatste, grooter van formaat dan al de overigen, werd veel zorg besteed. De chronologische orde is her- 1 In onze bibliotheek alhier niet voorhanden, schoon men op grond van den catalogus het tegendeel vermoeden zou, maar het jaartal 1576 daar voorkomende is een drukfout. steld door het inlasschen der bovenaangeduide nummers 25 -28 elk op de juiste plaats en de verzameling' vermeerderd met stukken betreffende henrick verstralen (31) en mayke deynoots (32), beiden in 1571 ter dood gebracht. Ook het Liedeboek telt twee nommers meer (in alles dus 28 zangen), die tusschen de nommers 25 en 26 zijn ingevoegd en ter gedachtenis strekken van 41 martelaren, terechtgesteld tusschen 1562 en 1569 te Gend en van gerrit corneliszoon, gedood te Amsterdam in 1571. Voor 't overige is het een getrouwe herdruk van al de vroegere uitgaven en beslaat het in zijn twee deelen 229 en 59 folio's , in alles 576 bladzijden. Het sluit het eerste tijdperk onzer martelaarsboeken af. Behalve enkele afzonderlijk uitgegeven "testamenten", boven reeds vermeld, die nog niet in den bundel waren opgenomen, had men nu bijeenverzameld 32 aanteekeningen over of van martelaren en, na aftrek van den zang over "tbitter lijden Christi" 27 liederen. Hoe vlijtig ze gelezen werden, misschien vaak voor huiselijke stichting, kunnen de overgebleven exemplaren getuigen, die op de beduimelde bladzijden en de zwartgeworden randen de sporen dragen van een zeer veelvuldig gebruik. 't Is dan ook niet vreemd, dat onze vrome voorzaten, hoe meer ze ingenomen waren met deze lectuur, ook des te vuriger verlangden haar te vermeerderen, — en dit te eer daar zij wisten, wat tal van martelaren, behalve de weinigen, wier gedachtenis bewaard was in de Offerboekjes, hunne broederschap had aan te wijzen en wat schat van aanteekeningen dezen betreffende nog hier en daar in handschrift bewaard werd. De verwachting jarenlang gekoesterd, dat iemand "die onder de cruyskercke gheleeft ende 't lijden deser heyligen aenschout had, de belijdingen ende testamenten met alder neersticheyt in één corpus vergadert" zou hebben, bleek ijdel te zijn. Spoedig werd reeds in verschillende samenkomsten, waarheen de gemeenten hare vertegenwoordigers afzonden om de gemeenschappelijke belangen te bespreken, de vraag aan de orde' gesteld: hoe men dit verzuim kon vergoeden? en besloten tot het zorgvuldig bijeenbrengen van alle bescheiden, die nog te bekomen waren. Vooral schijnt de ijverige oudste der Ylaamsche doopsgezinden te Haarlem, jacqdes outersian, de zaak ter harte te hebben genomen; trouwens zijn veelvuldig rondreizen bij de buitengemeenten, 'tgeen hem met velen, die dergelijke manuscript-bescheiden bewaarden, in aanraking bracht, stelde hem meer dan menig ander tot het bijeenbrengen der bedoelde verzameling in staat, evenzeer als de hooge achting hem door zijn geloofsgenooten toegekend. Maar ook de Friesche doopsgezinden te Hoorn, kweten zich wakker van de taak hun opgedragen; en terwijl outerman, een geboren Vlaming, "en zijn hulpers tot Haerlem" allermeest, gelijk in den aard der zaak lag, "vergaderden alle die sy conden bevinden in Vlaenderen om der waerheyt geleden te hebben, hebben joost govertsz. met zijn hulperen tot Amsterdam by een gesocht en vergadert, die men bevant in Brabant om der waerheyt ghestorven te zijn." Bovendien zonden de Waterlandschen, die met de Duitschers in de nauwste betrekking stonden, "zekere persoon in Hoochduytslandt, om aldaer op verscheyden plaetsen de schriften der martelaren te vergaderen ende byeen te krygen, — ende op te soecken die alomme gedoot zijn in Oostenrijk tot Weenen ende meer andere plaatsen 1 Eene en andere bijzonderheid is ontleend aan de voorrede van 'l Oj> deze wijze was een groote voorraad nieuwe bouwstof, vrij wat meer dan ooit vroeger, verzameld. Maar ook de oude werd zorgvuldig verwerkt, vooral het LiedeboeJc, dat achter de Offerboekjes stond. Op eene slee wert hy gesent Te Leeuwerden voor de heeren. Sy vraechden hem daer in present: "Waerom wilt ghy niet sweeren? "En houden met ons geen avontmael ? "Ter kercken in dat heylige zael "Daer wilt ghy oock niet wesen." Martelaarsboek, dat in 1626 het licht zag en aan het later te vermelden Tegenbericht van hans alenson. "Ghy edel Heeren! verstaet wel my, "Wy hebben een claer leere: "Matthei vijf spreect Christus vry: " "Geenssins en sult ghy sweeren!" " "Ghy zijt niet geloovich nochte reyn, "Dus word ick niet met u gemeyn, "U sonden 1 wil ick niet eten." Doen waren de heeren seer verstoort, De priesters daer beneven: "Wy zijn geen dieven! nochte moort ■'En hebben wy bedreven. "Ons dunct, ghy hebt een valsche leer: "Der ketters zijnder noch veel meer, "Die willen wy gansch wtroeden." 't Verhaal in proza lnidde nu als volgt: "Te Bolsweert in Yrieslant is geweest een recht schaepken Christi, ghenaemt fkans , die recht ende slecht in de vreese Gods leefde, daerover dat hy ghevanghen worde, ende op een slede nae Leeuwerden gevoert, alwaer hem voor den raet ghevraeght wierde: waerom dat hy niet zweeren en wilde, noch ook met haer het avontmael houden in de kerck? Hy antwoorde: Mijn Heeren! Christus leert ons dat wy in gheenderley wijse zweeren en sullen, ende omdat ghylieden ongheloovigh ende onreyn zijt, wil ick my met u niet gemeyn maken." Om sulck seggen werden de heeren verstoort ende seyden: "wy en zijn dieven noch moordenaers; wat onreynicheyt hebben wy dan? maer ons dunct, ghy hebt een valsche leere; ende dergelycko ketters zijnder noch meer, die willen wy gants uytroeyen." 1 D. i. uw zondig avondmaal. Omtrent vier martelaren te Gend in 1551 getuigde liet Liedeboek: Veel inonicken ende sophisten Hebben haer gevallen aen, Oft syse met valsche listen Mochten brengen van de rechte baen; Maer de christenen, na 'tbetamen, Wederstondense met Gods woordt, Dat sy haer moesten schamen, Die soecken der sielen moort. Sy hebben haer ordeel ontfangen Nae des Keysers mandament, Omdat sy zijn afgegangen 't Vleyschelijcke christendom blent, En in Gods gemeinte getreden, Die door 't woort Gods geestelick baert, Na 't geloof een doopsel beleden : Van geen kinderdoop die Schrift verclaert. Sonder worgen 1 zijn sy verwesen Te branden, elck aen eenen staeck. Doen seyde de vrouwe gepresen : "Wy dancken u, heer, van dese saeck." Grietken sprack met goeder meenen: "Spaert drie staeken, raetsheeren bemint! "Alle vier sterven wy wel aen éénen, "Want geestelick zijn wy alleens gesint." De proza-omwerker maakte er van: "Doe se nu van monicken ende ander sophisten aenghevallen werden, hebben 1 Vreeselijker straf dan de gewone, daar de martelaren anders, eer de brandstapel was aangestoken, geworgd werden. sy haer gheloove vrymoedigh beleden, daerse met glieen valsche listen en konden afgebracht werden, maer zy hebben met de waerheydt de verleyders, die haer zielen sochten te moorden, kloecklyck wederstaen, ende sijn daernae op des keysers mandament ter doot veroordeelt, omdat se van de Eoomsche kercke afgevallen waren, den kinderdoop verachteden ende haer op het gheloove hadden laten doopen. Sy werden verwesen om sonder worgen aen een staeck verbrandt te worden. Sy hebben de heeren gedanckt ende grietjen seyde: Mijn Heeren! spaert die paelen: wy sullen wel alle vier aen éénen sterven, want wy syn doch geestelyck al eens gesint." Eindelijk was de voorraad naar eisch geordend en gereed. Evenwel niet jacques outerman en de zijnen, die (wij weten niet door welke oorzaak *) verhinderd waren, maaide Waterlandsche leeraren, geholpen door doopsgezinden ook van andere afdeelingen, brachten de vrucht van den veeljarigen arbeid aan 't licht. Aan hun hoofd stond de bekende hans de ries. Drukker was jacob pouwels iiouwaert, uitgever daniëi, keyser te Haarlem, 't Werk zag er keurig uit: 't is een vrij zware kwartijn in juchtleêren band met koperen sloten of krappen. Het keurig gegraveerde titelblad draagt tusschen tien afbeeldingen, medaillonsgewijs omlijst, het volgende opschrift: Historie der martelaren ofte waerachtiglie getuygen Jesu Christi die d'evangelische waerheyt in veelderley tormenten betuygt ende met haer bloet bevesticht hellen sint het jaar 1524 tot desen tyt toe waerly oocJc gevoecht syn haer bekentenissen, dispu- 1 Outerman misschien door zijn leeftijd: hij was toen reeds omstreeks 70 jaar oud. 