Praktisch volksboek; museum voor natuur, kunsten en wetenschappen, vooral in hare toepassing op het dagelijksch leven, 1870, 01-01-1870 
Overal en ten allen tijde treffen wij de armoede aan in duizende vormen; overal vergiftigt en verworgt zij hare offers; overal woekert zij voort, nu eens langzamer dan weer sneller, naar gelang der omstandigheden. Nu eens treedt zij ons onder de oogen als slavernij, dan weder als proletariaat. Kunstenaars en geleerden zelfs geven u vaak de armoede in hunne personen te aanschouwen; wij vinden haar onder den glans van kroonen en wapenen, inde woningen van staatsambtenaren zoowel als in de nederigste stulpen, m fabrieken, hospitalen, gevangenissen en op de openbare wegen. „Te veel om te sterven, te weinig om te leven," zietdaar de klaagtoon en het wachtwoord der armoede tevens. Hoewel de aarde zooveel voortbrengt, dat al hare bewoners in overvloed zouden kunnen bestaan, zijn toch de maatschappelijke toestanden en verhoudingen van dien aard, dat aan eene gelijkmatige verdeeling der goederen in de verste verte niet kan worden gedacht. Zij brengen den één tot schitterenden rijkdom, den ander tot de bitterste armoede. En — uit die armoede leidt geen weg tot eene betere gesteldheid, bijaldien het zoo ver is gekomen, dat de mensch tot een zeker minimum van physieke en zedelijke kracht is gedaald; hij komt in zijne ellende om, omdat hij niet in de mogelijkheid is, zich zeiven te helpen, en omdat hulp van buiten of geheel ontbreekt, öf op ongeschikte en onvoldoende wijze hem wordt aangeboden. Gelijkmatige verdeeling der goederen kan nooit de regte weg zijn om de armoede uit te roeijen. Alleen de arbeid en de liefde tot den naaste zijn in staat haar te bestrijden, haar bij haar ontstaan te keeien : de arbeid, zoo als hij uit den aard der zaak met zelfhulp gaat gepaard en door de maatschappij wordt beschermd, — de liefde tot den naaste in de volle openbaring harer kracht, niet besmet door het alledaagsche egoïsme, 't Is er evenwel nog verre van daan dat de arbeid overal gewaarborgd zou zijn, en de naastenliefde is M. N. K. EN W. X. 2de SERIE. 15 in duizend gevallen slechts eenmaal waarheid en werkelijkheid. Vandaar dat de armoede ons overal onder de oogen treedt, waarheen wij onze blikken ook wenden, zich nu eens bepalend bij enkele individuën, dan weder zich uitstrekkend over groote massa's. Zekerheid van loon voor stoffelijken zoowel als voor geestelijken arbeid — zietdaar de eerste voorwaarde voor een normaal maatschappelijk leven, voor de verwezenlijking van al wat men zaamgenomen maatschappelijk geluk pleegt te noemen. Wordt de arbeider, die in den volsten zin des woords zijn pligt heeft gedaan, niet zóó beloond, dat hij op voldoende wijze kan voorzien in zijne levensbehoeften, dan vervalt hij, omdat het hem aan den noodigen waarborg voor het loon op zijn arbeid ontbreekt, tot armoede. De werkgever moet er voor zorgen, dat het loon van elken arbeid, hoegenaamd ook, behoorlijk zij gewaarborgd. Daardoor voorkomt zij den ondergang van enkele individuën, en daarmede te gelijk het ontstaan der armoede. Want armoede verschijnt altijd daar, waar enkele individuën physiek of moreel te gronde gaan. Er wordt een aantal individuën gevonden, die, niettegenstaande de arbeid op voldoende wijze is gewaarborgd, onder alle toestanden te gronde gaan. 't Zijn of de verwaarloosden, of dezulken die niet gerekend kunnen worden tot eenige rubriek in de maatschappij te behooren. Nu is 't evenwel ons grondbeginsel: niemand mag verloren gaan, al vervult hij ook niet of min getrouw de voorschriften van het wetboek der pligten, al maakt hij alleen gebruik van zijne regten. Daarom is het te wenschen, dat naast den waarborg, aan den arbeid gegeven, onder alle omstandigheden de liefde tot den naaste hare volle kracht doe gelden, dat m. a. w. de oeconomische maatregelen door morele worden ondersteund. Die liefde tot den naaste is intusschen nog geene werkelijkheid. Zij zetelt meer op de lippen dan zij zich openbaart in het leven. De barmhartigheid der eerste Christenen, de werkdadige liefde der eerste Christentijden zij ons daarom een beschamend en opwekkend voorbeeld tevens. Zonder liefde is een gelukkig maatschappelijk leven ondenkbaar. Evenals gebrek aan de noodige warmte de oorzaak is van vele ziekten, zoo ontstaat en woekert de armoede voort, overal waar de gloed der liefde ontbreekt. De voornaamste bronnen, waaruit de armoede voortvloeit, zijn : gebrek aan eigendom, gebrek aan gezond verstand en gebrek aan liefde. Drie middelen worden er gevonden om die bronnen te stoppen : arbeid, verlichting, veredeling. Hoe meer de arbeid in zijne waarde wordt erkend, hoe meer door het onderwijs voor verlichting, door de opvoeding voor veredeling wordt gezorgd, des te meer neemt de armoede af en treedt de welvaart op den voorgrond. Een normaal levensbestaan is gegrondvest op eigendom. Gemeenschap van goederen leidt tot algemeenen ondergang, omdat zij het individu verhindert, zijne krachten tot ontwikkeling te brengen en hem bijkans een nul maakt in het groote geheel. Elke huiselijke en burgerlijke deugd moet op den grond van individuele zelfstandigheid zich ontwikkelen. Gebeurt dat niet, dan groeit de mensch op tot een automaat. Eigendom bevordert de welvaart, en in nog hoogere mate, wanneer hij door eigen kracht is verworven. Nu moet elk en een iegelijk in staat gesteld worden om zijne eigene kracht te ontwikkelen. Hij behoort, indien hem de middelen ontbreken om zijn arbeidsplan ten uitvoer te brengen, door de maatschappij te worden geholpen en ondersteund. Deze moet middelen aanwenden om hem in de gelegenheid te stellen om eigendom te verwerven. Zij levert hem een huis, gereedschappen enz. op afbetaling. Er wordt nog meer vereischt. Zal het individu zijne kracht tot ontwikkeling brengen, dan moet hij zich bewegen in eene vrije maatschappij, vrij bovenal van vooroordeelen, en hij moet in staat zijn, dat is, de noodige kracht bezitten, om zich zeiven te helpen. De eigendom is, onzes inziens, de beste waarborg voor vruchtdragenden arbeid. Wie zelf eenig bezit heeft, zal steeds arbeiden met een gevoel van zekerheid, dat de arbeider die niets het zijne kan noemen, niet kent. Hij zal de vrucht van zijn arbeid zoo voordeelig mogelijk zoeken te gelde te maken, de bespaarde gelden te beleggen, zijn eigendom te vermeerderen. Huiselijke en maatschappelijke deugden zullen zoodoende worden bevorderd. De invloed er van zal, onder gunstige omstandigheden, zich uitstrekken tot de nakomelingschap. Waar ontwikkeling en beschaving gevonden wordt in den edelen zin des woords, d&ar vindt men geene armoede, of de toestanden van staat en maatschappij moeten in den grond zijn verdorven. Ontwikkeling ten halve daarentegen en onwetendheid werken het tegen- 15* deel uit; zij bestendigen en bevorderen de armoede. De statistiek heeft het bewezen, dat armoede aan de ééne en onwetendheid en gebrek aan beschaving aan de andere zijde tot elkander in juiste evenredigheid staan, en dat overal degelijke kennis en reine gevoelens de krachtigste bestrijders der armoede, ja, hare overwinnaars zijn. Zal het verstand evenwel worden gevormd en het hart veredeld, dan moeten ook de noodige middelen worden beraamd, om den mensch in staat te stellen om schatten des gemoeds in zich op te nemen en tot effectieve waarde te maken. Dat geschiedt door middel van behoorlijke ligchaamsverzorging. De mensch dus, die in verstand en hart wapenen zal erlangen om tegen de armoede te strijden, moet eerst door zuiver stoffelijke middelen gerukt worden uit de rampzalige atmosfeer, waarin hij zich vroeger bewoog. Gebeurt dat niet—dan zijn alle pogingeu, die men in het werk stelt om den arbeider te ontwikkelen en te beschaven, ijdel en nutteloos. Werpen wij een blik op de gevolgen, die aan de armoede verbonden zijn voor het individu en voor de maatschappij. Waar nood en armoede zijn gehuisvest, daar beantwoorden voedsel, kleeding, woning, ligchaamsverpleging, gemoedsindrukken niet aan de eischen van het individu; de mensch ontbeert in elk opzigt, hij verkeert altijd of bijna altijd in gemoedsspanning. Welke zijn de gevolgen van zulk een beklagenswaardigen toestand ? Onvoldoend voedsel en gebrekkige ligchaamsverpleging verhinderen eene goede bloedmenging, doen afbreuk aan de ligchaamskracht en geven aanleiding tot het ontstaan van allerlei ziekten, die in hoogen graad worden bevorderd door den onnatuurlijken gemoedstoestand waarin de mensch verkeert. Geen wonder dus, dat ziekte en dood hunne vreeselijkste verwoestingen aanrigten juist onder de arme volksklassen. Talrijke ziektevormen vinden middellijk of onmiddellijk in de armoede de aanleiding, zoo niet den oorsprong van hun ontstaan. Wij behoeven maar te noemen: de klierziekten, het cretinisme, de longtering en andere ziekten meer. Alle berigten, die ons aangaande die ziekten gegeven worden , komen in dit ééne punt overeen: de armoede is de eerste bron waaruit zij voortvloeijen. Werpen wij een vlugtigen blik op de sterfte-tabellen, dan blijkt het op overtuigende wijze, dat de grootste getallen evenredig zijn aan dat deel der bevolking, dat in armoede leeft, en dat, waar de welvaart toeneemt, het sterftecijfer daalt. De mensch , die in welvaart, verkeert, weet aan zijne levensbehoeften te voldoen en het leven aangenaam te maken. Hij is in het bezit van een palladium, dat hem beschermt tegen, ziekte en vroegtijdigen dood. Waar armoede heerscht, blijven de eerste levensbehoeften onbevredigd, moet men het noodigste ontberen, en heerscht eene gedrukte stemming des gemoeds. Vandaar dat de arme niet in staat is aan uitwendige invloeden weerstand te bieden, al ras er onder bezwijkt. Het bloed en de sappen in het ligchaam van iemand die in ellende en armoede leeft, zijn van ziekelijk gehalte; vandaar dat zijne kinderen bij hunne geboorte reeds de kiem des verderfs in zich omdragen en in zwakheid de ouders vaak nog overtreffen. De fabrieks-bevolking van Londen, Liverpool enz. levert levende getuigen voor de waarheid mijner bewering. Is het waar, dat alleen in een gezond ligchaam een gezonde geest kan huisvesten, dat over 't geheel alleen een mensch van normale ontwikkeling in staat is volgens zedelijke grondbeginselen te leven en te werken , dan valt het niet moeijelijk te verklaren, waarom er juist onder de arme volksklassen zooveel geestelijk en zedelijk verval wordt gevonden, zooveel ondeugd, onverschilligheid, stompzinnigheid. Middellijk of onmiddellijk zijn ze de gevolgen der armoede, t Ontbreekt aan de noodige prikkels, en waar ze gevonden worden, hebben ze vaak geene uitwerking, omdat het organisme gebrek lijdt aan het allernoodigste, en in een toestand verkeert, waarin de dierlijke aandrift om het noodig voedsel te erlangen en de zucht naar stoffelijke dingen alle andere betere ingevingen verdringen. Uit dien onnatuurlijken toestand der individuën volgt van zelf de beklagenswaardige toestand, waarin de noodlijdende klasse der maatschappij, als geheel genomen, verkeert. Al wat kwaad is en verkeerd, vindt ligt ingang en navolging; al wat goed is en edel, wordt vaak in de geboorte gestikt, niet alleen door bet kwade voorbeeld, gegeven door dezulken die in gunstiger toestanden verkeeren, maar ook door de magt van den honger, van de koude, en door de verachting en mishandeling, waaraan zij, helaas! maar al te zeer in de maatschappij zijn blootgesteld. Zoo worden de holen der armoede tevens de broeinesten van allerlei zonden en misdaden. Al wat men gewoon is humaan, menschelijk te noemen, wordt tot eene karikatuur, de mensch zelf een voorwerp van spot en smaad in de geschiedenis van zijn geslacht. En zulke vreeselijke toestanden bestaan en blijven bestaan in de hooggeroemde eeuw van voortuitgang, beschaving, veredeling! Hoe is 't mogelijk ? Het antwoord ligt voor de hand: de liefde ontbreekt, de liefde, die alleen allen nood kan verdrijven, den weg banen, die door alle menschen moet worden bewandeld: den weg tot ware deugd, tot gelukzaligheid! Armoede en gebrek doen den mensch ontaarden; hij wijkt gedurig meer af van de type van zijn geslacht. De ouderdom doet vroegtijdiger zijne regten gelden, geheel het ligchaamsgestel wordt ondermijnd en verliest zijne kracht en energie, er openbaren zich gewoonten, die de mensch vroeger niet kende, er ontstaan neigingen, die geheel het individu tot in zijne grondvesten aantasten. De gevolgen, die aan de armoede zijn verbonden, zijn van zeer verschillenden en uiteenloopenden aard, naarmate wij haar aantreffen bij jongeren of ouderen van jaren. Hoe jeugdiger en hoe ouder van leeftijd, des te minder is de mensch in staat aan de armoede weerstand te bieden. Op middelbaren leeftijd draagt hij, is zijn ligchaamsgestel voor 't overige goed, de armoede het ligtst. Het vrouwelijk geslacht staat in betrekkelijken zin veel meer onder den nadeeligen invloed der armoede dan het mannelijk geslacht. Van den toestand der vrouwen vooral hangt het lot der nakomelingen af, hunne levensvatbaarheid, hunne welvaart. Is die toestand niet voldoende, worden de vrouwen door nood en ellende gedrukt, door den kommer verteerd, hebben zij den zwaren strijd te strijden, om de huisgezinnen te bewaren voor het diepste zedelijk verval, dan daalt hare physieke kracht tot op een laag minimum, dan zijn ze al ras niet meer in staat om aan de invloeden der buitenwereld weerstand te bieden, en de komende geslachten dragen het brandmerk der ellende hunner vaderen op het voorhoofd. Grijsaards, die met ontberingen, ellende en armoede hebben te kampen, zinken binnen korten tijd ineen en verwisselen hunne woonstede met het koele graf. Kinderen, in armoede geboren en opgevoed, sterven in zulke verhoudingen, dat men slechts een blik op de sterfte-tabellen behoeft te werpen, om van schrik terug te beven. Blijven zij 't leven behouden, dan vervallen zij na korteren of langeren tijd in ziekelijken, kwijnenden toestand, en geheel hun leven wordt gewoonlijk eene onafgebroken keten van allerlei lijden naar ligchaam en geest. De armoede houdt sterke, forschgebouwde gestellen tegen in hunne ontwikkeling, en ontneemt aan levendige temperamenten niet zelden alle vuur en veerkracht. Kinderen, geboren uit gezonde, krachtige ouders, en waarvan men, hun ligchamelijken wasdom in aanmerking genomen, de beste verwachtingen zou mogen koesteren, worden, onder den druk van nood en armoede, ziekelijk, traag, stompzinnig, zijn geneigd tot lediggang en loopen gevaar zich over te geven aan gebreken en gewoonten, die strijden tegen alle godsdienst en zedelijkheid. Wie in armoede leeft, heeft eene geheel andere levensbeschouwing dan hij die in welvaart verkeert. En omdat de levensbeschouwing bij het individu den grond uitmaakt, waarop zijne zedelijke beginselen rusten, heeft de mensch, die nood en gebrek lijdt, eene zedeleer, zeer verschillend van die, welke door de meer gegoeden wordt gevolgd. Willen we de daden en handelingen èn van noodlijdenden en van meergegoeden beoordeelen, dan mogen wij, om den wille der billijkheid en regtvaardigheid, nooit denzelfden maatstaf bij beiden gebruiken; bij de eersten daalt de toerekenbare schuld tot een zeker minimum, omdat wij den mensch niet voor ons hebben in zijn geheel; de laatsten zijn meer verantwoordelijk, omdat hun organisme langs veel meer natuurlijken weg de levens-tijdperken doorloopt, hunne behoeften op voldoende wijze worden bevredigd, zoodat zij een meer helder inzigt verkrijgen in de wederzijdsche verhouding tusschen de regten, waarop zij aanspraak maken, en de pligten, die zij hebben te vervullen. 't Is onzes inziens een eerste vereischte voor het bevorderen en handhaven van goede zedelijke beginselen en eene echt humane levensbeschouwing, dat het organisme van den mensch op voldoende wijze worde verzorgd en verpleegd. Gebeurt dit laatste niet, dan kan men moeijelijk hem voor zijne daden en handelingen ten volle verantwoordelijk stellen. Men heeft de armen, om hen te vertroosten en hun lot dragelijk te maken , op godsdienst en Christendom gewezen, en meer bepaald op een toekomstig zalig leven. Menig arme heeft er ook ver- troosting in gevonden en het juk, hem opgelegd , gemakkelijker leeren dragen; maar het geloof alleen was niet in staat de armoede uit te roeijen, en de groote menigte noodlijdenden werd er niet door opgeheven uit den droeven toestand waarin zij verkeerde. Geen wonder, de grondslag ontbrak, waarop betere zedelijke beginselen bij den arme moesten worden opgebouwd Waar de godsdienst de armoede gaat bestrijden , daar moet zij zich in de eerste plaats rigten tot de welgestelden, en bij hen den geest opwekken van liefde en barmhartigheid. Zij moet voortdurend prediken de regten van den mensch, den nood der armoede ontsluijeren in al hare oorzaken, verschijnselen en gevolgen; zij heeft aan te toonen, hoe uit den ellendigen toestand van enkele klassen der maatschappij het zedelijk bederf voortvloeit van alle andere, en hoe aan de andere zijde epidemische ziekten de grootste verwoestingen aanrigten juist daar, waar wij de diepste ellende aantreffen. Dat alles is goed en edel. Maar er moet meer worden gedaan. De godsdienst vertrooste niet alleen, predike niet alleen liefdadigheid ; zij wijze bovenal aan, laugs welken weg die drukkende levenstoestand kan worden verbeterd, zoo mogelijk uit den weg geruimd; zij helpe den hulpbehoevende door stoffelijke en zedelijke middelen; zij helpe den ondergang van enkele individuen, van huisgezinnen en geheele volksklassen voorkomen met alle krachten die haar ten dienste staan. Onder die voorwaarden kan de godsdienst in waarheid heil aanbrengen, ook aan dat gedeelte van het menschdom , dat in diepe ellende nederzit. Maar — nadeeligen invloed oefent zij uit overal, waar men bij een dor, voor vast afgesloten leerstelsel zich bepaalt, en de martelaren der armoede niet zelden geheel ontzenuwt door hen te verwijzen naar de blijdschap en zaligheid eens anderen levens en voor 't overige hen aan hun lot over te laten, 't Kan zijn, dat voor menigeen, die door eigen onverstand of verharding des harten zich het kruis der armoede heeft op de schouders geladen, de vertroosting met gelukzaligheid in een volgend leven iets bekoorlijks heeft, dat zijn lijden hem ligter doet dragen, de toestand evenwel der noodlijdenden in 't algemeen wordt er slechts door verergerd, omdat alle dusdanige spiegelbeelden de arbeidskracht verlammen en de individuële zelfstandigheid te niete doen. Doet een beroep op de arbeidskracht, die in elk mensch gevonden wordt, vormt hem tot een zelfstandig wezen — en gij hebt de eerste schrede gedaan om hem los te rukken uit de noodlottige atmosfeer waarin hij zich beweegt. Er is nog iets anders, dat den jammer der armoede bestendigt. Ik bedoel het vooroordeel, dat de welgestelde klassen der maatscliappij jegens eiken noodlijdende koesteren. Hij wordt in 't openbare leven, in de maatschappij niet geteld, niet gerekend. Ware de liefde tot den naaste het overheerschend beginsel, dan zou men van zulk een vooroordeel niet weten. Zoo kan men b.v. in de burgerlijke instellingen, in de wetten vooral, soms naauwelijks sporen van liefde, mildheid en barmhartigheid ontdekken; zij ademen meestal den geest van wedervergelding en onderstellen eene mate van toerekenbaarheid, die de goden van den Olympus ons des noods zouden kunnen benijden. Bij dat alles komt nog de lafhartigheid van zoo velen, die altijd door aan zwakke, hulpelooze en hongerlijdende wezens hun moed zoeken te koelen. Er worden nog maar al te veel menschen gevonden, die de armen op den nek treden en kruipen voor de rijken der aarde; daardoor worden de wetten nog wreeder en het vooroordeel, dat eenmaal jegens den arme bestaat, verzwaard. Burgerlijke instellingen en staatswetten staan in evenredige verhouding tot den toestand, waarin de maatschappij op zeker gegeven tijdstip zich bevindt; hoe redelijker beginselen er worden gevolgd, hoe meer de liefde haar invloed doet gelden, des te zachteren geest ademen ook de wetten, des te meer worden alle maatschappelijke instellingen langs natuurlijken weg veredeld. Zien wij dus uit naar middelen om de armoede met wortel en tak uit te roeijen, dan moet er allereerst worden gedacht aan de vorming en ontwikkeling van alle klassen der maatschappij. Hoe ruimer de horizon des geestes zich uitstrekt en t menschelijk hart in staat wordt gesteld zich tot hoogere dingen te verheffen, des te meer zal men den mensch van alle zijden leeren kennen, medelijden en deernis hebben met zijne zwakheden en gebreken, en yele van deze, zoo niet alle, zoeken te verklaren uit bijzondere toestanden van het organisme, uit gebrekkige opvoeding enz. De handelingen en daden onzer medeburgers zouden dan minder streng worden beoordeeld. Men treft hier en daar het vooroordeel aan, als zou de arme ellendige in de maatschappij geene waarde hoegenaamd bezitten; hij wordt behandeld als een dier, hij moet zich bukken in 't stof. Zulk eene ellendige zienswijze kan onmiddellijk en middellijk worden bestreden: onmiddellijk door zedelijke en verstandige wapenen, middellijk door de zedelijke en physieke krachten in den noodlijdende op te wekken, opdat hij, zoo mogelijk, er toe worde gebragt om „zich zeiven te helpenen zoo doende aan den rampzaligen toestand, waarin hij verkeert, een einde te maken. Dan zal de arme volksklasse tegen de rijken eene bepaalde magt vormen, en alle vooroordeelen , die jegens haar worden gekoesterd , zullen verdwijnen , als zij door eigene kracht het juk der armoede gaat verbreken. Hoe die kracht bij den arme tot ontwikkeling te brengen? Men vorme tot dat doel vereenigingen , die het lot van den arme zich aantrekken, hem zedelijk ondersteunen en aan stoffelijke hulp het hem niet doen ontbreken. Langs dien weg zou hij aan de genade der maatschappij en meteen aan de vooroordeelen, die haar beheerschen, worden ontrukt. Wij willen ook onderzoeken, in hoe ver oorlog, heerschende ziekten en natuurtoestanden er toe medewerken, de armoede te vermeerderen. Zij doen dat, naar ons inzien, doordien zij aan eene goede oeconomie afbreuk doen, en het organisme zelf in zijn diepsten grond aantasten. Alle drie leiden tot staking van den arbeid, waaruit de bevolking haar levens-onderhoud moet putten. Zij worden de oorzaak van duurte en hongersnood, doen de physieke en morele krachten tot op zeker minimum dalen, om er niet van te spreken, hoe zij, die door eene heerschende ziekte worden aaugetast, hun leven in gevaar zien gesteld, of althans worden teleurgesteld in hunne verwachtingen voor de dagen die komen zullen. Door den oorlog worden de degelijkste krachten aan het land onttrokken; grijsaards, vrouwen en kinderen, onbekwaam tot allen arbeid van eenige inspanning, blijven achter, zonder steun, zonder beschermer, zonder kostwinner. Zij verdienen minder dan zij noodig hebben voor levensonderhoud , en — vallen der armoede ten prooi. Nu komt het voor het doel dat wij ons hebben voorgesteld er op aan, aan oorlogen en heerschende ziekten paal en perk te zien gesteld, ja, ware 't mogelijk, beide te bannen. Wat de laatste aanbelangt, kunnen er vele voorzorgsmaatregelen worden genomen; men kan gebruik maken van de maatschappijen van levens-verzekering, men kan zorgen voor goede arbeiders-woningen, het verschaffen van gezond drinkwater enz. Of t eenmaal zoo ver zal komen, dat in naam der humaniteit de oorlog voorgoed onmogelijk wordt gemaakt? Wij willen die vraag laten rusten. "Wel ware het te wenschen, dat allen, die nog een hart voor de menschheid in zich omdragen, met vereende krachten er toe gingen zamenwerken, om den oorlog in zijn duur zooveel mogelijk te bekorten, hem te beperken binnen de kleinst mogelijke ruimten, en aan de bevolking, die door den oorlog tot armoede vervalt, zoo spoedig mogelijk hulp te verschaffen. Tegen heerschende ziekten kan naar evenredigheid meer worden verrigt dan tegen oorlogen, omdat de eerste minder berusten op menschelijke hartstogten, dan de laatste. Waar besmettelijke ziekten heerschen, behooren allereerst zij de handen aan het werk te slaan, die geroepen zijn om ze in hare ontwikkeling te keer te gaan. Waar zij gesteund worden door eene ontwikkelde bevolking, die liefde jegens den evenmensch in zich omdraagt, kunnen zij in hooge mate er toe bijdragen de arme volksklasse tegen dreigende rampen te beveiligen. De ervaring leert, dat daar, waar eene goede gezondheids-policie wordt gevonden en waar humane beginselen heerschen, de bevolking óf van heerschende ziekten geheel blijft verschoond, of er althans veel minder onder heeft te lijden. Breken zulke ziekten uit onder eene welvarende bevolking en zij is voor 't overige onontwikkeld, ruw , onbeschaafd en weet van geene middelen, waardoor de gezondheidstoestand kan worden verbeterd, dan eischen zij niet alleen vele offers, maar brengen ook armoede en ellende, waar welvaart kon heerschen. Nog eene vraag. Oefenen de hartstogten ook invloed uit op het ontstaan en de verspreiding van nood en ellende? Wie zijn er eerder aan blootgesteld, menschen, die door hartstogten worden beheerscht, of zij, die aan hun invloed zich onttrekken ? Afgezien van het geluk, de gunst van het fortuin, die aan enkele individuën te beurt valt, mogen wij veilig beweren, dat al degenen, die in staat zijn hunne hartstogten te beteugelen, zich zei ven te beheerschen, ook beter der armoede het hoofd zullen bieden, dan zwakkelingen, die elk oogenblik de slaven hunner hartstogten zijn. Eene opvoeding, die den mensch zoo ver brengt, dat hij zijne hartstogten leert over- winnen, zich zeiven beheerschen, zal eender beste middelen zijn, om de armoede öf te keeren , of, waar zij eenmaal bestaat, haar meer dragelijk te maken. Havtstogten beperken onze gezigtskring, stellen ons buiten staat met bezonnenheid te handelen, bijtijds dreigende gevaren te zien en te voorkomen. Daarom bevorderen ze in zoo hooge mate allen jammer, nood en ellende. Dat er hartstogten zijn, die onmiddellijk ten verderve voeren, bewijst de dagelijksche ervaring. Wie kent niet de jammerlijke gevolgen van een losbandig leven, van dronkenschap, spel enz. ? Zeker leeraar schildert de gevolgen der dronkenschap aldus: „een groot verderf doortrekt het land en niet één die het keeren kan. Een verpestende adem doorwaait steden en dorpen, en laat meer lijken achter dan de cholera. Een verzengende stormwind uit de woestijn, een drukkende samoem beweegt zich voort door alle landouwen en zuigt den mannen het merg uit liet gebeente, het vuur uit de oogen, de kracht uit de hersenen. Slap hangen de armen naar beneden, de beenen waggeleb, het oog werpt glanzige, wellustige blikken, de tong stamelt onverstaanbare woorden. Angst en kommer, moedeloosheid, vertwijfeling zijn de medgezellen van dien helschen démon, en ellende, ziekte, dood zijn zijne trawanten. Waar hij zich vertoont, daar is 't gedaan met de welvaart, het huiselijk geluk, den vrede tusschen echtgenooten, de blijdschap der ouders. Toorn, tweedragt en haat maken zijn gevolg uit. Bedelaars, landloopers, domkoppen, waanzinnigen, misdadigers van allerlei soort, doodslagers en moordenaars, een onafzienbaar vreeselijk heirleger van vuige dienstknechten volgt hem op den voet. Een woest geschreeuw , het moet vrolijkheid, een razend gebrul, het moet lustigheid heeten, brengt de atmosfeer in beweging, waar de slaven van dien démon hunne feestgelagen houden. De zinnen worden krachteloos, het redelijk verstand sterft weg-, de onreine geesten trekken binnen; wat heilig is, wordt met voeten getreden, bespot, gelasterd ; vloekwoorden, vuile taal, razende onzin stroomen ons tegen van des dronkaards bevende lippen. Ontmenscht, als krankzinnigen, ja, als woedende beesten tuimelt het zinneloos gezelschap huiswaarts; jammerkreten der vrouwen, der kinderen vervullen de woningen waar zulke echtgenooten en vaders binnentreden. Trees en ontzetting treden met hen de deur binnen, en twist, krakeel, verwonding en doodslag zijn de vruchten , die er geoogst worden uit de bekers, die, zoo meende men, alleen kracht, nieuwe kracht moesten schenken en vrolijkheid des harten." En zoo leiden alle kwade harfcstogten en gewoonten vroeger of la ter tot armoede en ellende en doen den mensch niet zelden zóó diep zinken, dat redding en behoudenis bijkans onmogelijk worden. Het zoogenaamd praktisch materialisme, dat elke verheffing des harten, elke hoogere vlugt des geestes buitensluit en geheel alleen zich bepaalt bij het verdienen van geld, mag gerekend worden meer dan iets ter wereld armoede en ellende in de hand te werken, ja, maakt pene magt uit, die den jammer der armoede zou kunnen vereeuwigen. De praktische materialist ziet in den arbeider niets meer dan een werktuig, dat gebruikt moet worden om het eigen bezit te vermeerderen ; voor zoo ver onderhoudt hij het ook, maar meer ook niet. Wat de materialisten welstand, welvaart noemen, steunt bij gevolg op de ellende van vrije slaven, namelijk in hunne verbeelding, niet in de werkelijkheid. Zij weten dien ellendigen toestand te bestendigen , en meenen hunne werktuigen langs dien weg geheel in hunne magt te houden. Zulk eene handelwijze is even onzedelijk als onredelijk, ja, de welstand van den ondernemer wordt er op den duur weinig of niet door bevorderd, veel minder in allen gevalle dan dddr, waar de arbeiders regt humaan en grootmoedig worden behandeld. Menschen, die in staat zijn, op voldoende wijze in hunne levensbehoeften te voorzien, leven langer, blijven gezond en arbeiden met lust en kracht. De humane arbeidgever, die tegenover zijne werklieden zich grootmoedig gedraagt, zal altijd veel betere vruchten oogsten, dan de praktische materialist, die op de armoede en de slavernij der arbeiders speculeert. Één gezond en krachtvol arbeider bewijst meer diensten, dan vijf anderen die in ziekelijken en kwijnenden toestand verkeeren. Eene bevolking van gezonde, ferme arbeiders biedt veel meer weêrstand aan heerschende ziekten en andere rampspoeden, dan eene bevolking, die in armoede en ellende omkomt. De praktische materialisten hebben een zeer beperkten gezigts- kring; zij beoordeelen alles naar den eersten indruk dien liet maakt, en naar het belang dat zij er in stellen , ten einde hunne zelfzucht te bevredigen. Daarom treden zij alles wat edel, schoon en goed is, in het stof en zijn niet zelden de oorzaak van de ellende van duizende natuurgenooten. Daarom moet het praktisch materialisme met alle zedelijke en paedagogische wapenen worden bestreden, en in zijne verderfelijke en verpestende magt worden gefnuikt. Ook het klimaat oefent zijn invloed uit. Er zijn luchtstreken die eene normale ontwikkeling van den mensch in physisch en zedelijk opzigt beide niet toelaten, alle nijverheid bijna buiten sluiten , landbouw en veeteelt zoo goed als onmogelijk maken. Men denke slechts aan de bergvlakten, waar het cretinisme en te gelijk armoede en ellende gevonden worden, aan sommige gedeelten der Cordilleren, moerassige oorden, onvruchtbare landstreken. De mensch is afhankelijk van het luchtgestel, waarin hij leeft. De ervaring heeft het voldoende bewezen. Daarom behoeven we dat punt niet nader uiteen te zetten. Wij willen alleen opmerken, dat het klimaat nu en dan of onmiddellijk de gezondheid aantast, of nadeeligen invloed uitoefent op de arbeidskracht en zoo de armoede op tweeërlei wijze bevordert. Maar ook hier kan men wapenen gebruiken, om het onheil te keeren. Stellen we ons landstreken voor, gelegen buiten den weg van het algemeen verkeer en waar de lucht met ongezonde dampen is vervuld, waar slecht drinkwater wordt gevonden en onvruchtbare grond. Zulke streken zijn vaak de broeinesten van stoffelijken nood en ellende; de gezondheids-toestand laat er veel, zoo niet alles te wenschen over, bloei en welvaart worden er niet gevonden. Zulke landstreken verbinde men door middel van straat- en spoorwegen met de overige wereld; men zorge voor eene goede ventilatie, voor goed drinkwater, verbetere den grond door bemesting, drainage enz. Men zal langs zulken weg de ellende te keer gaan en nieuwen jammer verhoeden. In vele moerassige oorden vindt men een kwijnend, ziekelijk menschengeslacht en verbazende armoede. Het sterfte-cijfer bereikt er den hoogsten graad. De mensch komt naar ligchaam en geest om in zijne ellende. Worden die moerassen droog gemaakt, de landbouw en de industrie er bevorderd, of liever mogelijk gemaakt, dan zullen gezondheid en welvaart treden in de plaats van kommer en ellende, de levensduur zal worden verlengd, en krachtvolle nakomelingen zullen het voorgeslacht vervangen. Er bestaat een oorzakelijk verband tusschen woning en ellende der armoede. Het steunt op den invloed, dien de woning uitoefent op de gezondheid van ligchaam en geest. Menschen, die gebrek lijden, gaan gewoonlijk slechte huizen of kamers betrekken; er wordt niet geventileerd, verpestende dampen vervullen de meestal kleine ruimten, t is er vochtig en koud of ook bovenmatig heet. Nu beginnen zich reeds ziekelijke toestanden te openbaren, als 't den bewoners aan het noodig voedsel, aan de noodige verpleging ontbreekt. Komt de nadeelige invloed van slechte woningen er nog bij, dan dalen de krachten nog meer, de verdienste moet er onder lijden, de ellende neemt toe, om er niet van te spreken, dat menigmaal langdurige ziekte de menschen aan 't bed, of althans aan het woonvertrek houdt gebonden. De arbeid wordt dan beperkt, zoo niet geheel onmogelijk gemaakt. Ook op den gemoedstoestand oefenen slechte woningen een hoogst nadeeligen invloed uit, nadeeliger welligt nog dan op den ligchamelijken toestand der bewoners. Slechts weinige menschen zijn in staat, in eene donkere, koude, vochtige, stinkende spelonk of in een heet dakkamertje een vrolijk en opgeruimd hart te bewaren; verreweg de meesten geven onder zulke toestanden zich over aan sombere mijmeringen, die nooit een bron zijn van veel goeds. Moet een mensch, die zijn dagwerk heeft volbragt, in een verpest woonvertrek zijne „rust" genieten, dan wordt niet alleen zijn bloed van minder gehalte en zijn ligchaamsgestel verzwakt, maar ook het gemoed ter neder gedrukt, en ook dit laatste oefent weder schadelijken invloed uit op het voedingsproces en op het leven des geestes. Zoo komt bij menigeen de aanleg tot allerlei ondeugden en misdaden en tot tallooze Hgchaamsgebreken tot volle ontwikkeling. Werd dat gedeelte der bevolking, dat leeft onder den vloek der ellende, uit de kelders, dakkamers enz. verplaatst naar ruime en gezonde woningen, men zou, de ervaring heeft het meer dan bewezen , er heerlijke vruchten van oogsten. De ellende zou er door worden verminderd, het bloed zou zijn normaal gehalte herkrijgen, het gemoed bevrijd worden van de lasten, die het drukken, dé mensch zou een nieuw leven in zich voelen ontwaken , met lust voor zijn werk en met betere gevoelens worden vervuld; de oude wrok zou wijken, hij zou zich met zijn levenslot weten te verzoenen. Despotisme, 't zij van wereldschen of van geestelijken aard, vindt zijn steunpunt in de ellende der volksmassa's, of ook wordt de oorzaak er van. Raadpleegt slechts de feitelijke toestanden. Waar ellende heerscht, ontwikkelt het despotisme zijne kracht, want — 't valt zoo ligt, een armzalig volk te beheerschen. Raadpleegt de geschiedenis. In de landen b.v., die te lijden hadden onder den geesel van den dertigjarigen oorlog, trad het despotisme op den voorgrond in dezelfde verhouding waarin de ellende toenam, en in de landstreken, die het allermeest hadden geleden, steeg met den nood en den jammer ook het despotisme ten top. Armoede en ellende klimmen vooral daar, waar eene geheele klasse der maatschappij het despotisme huldigt. De alleenheerschappij zoekt menigmaal den nood der armen nog te verligten. Het veelhoofdig despotisme der rijke kooplieden en fabrikanten kent evenwel geen erbarmen en zet den voet op den nek van elk, die in rang, stand of bezit tot eene lagere klasse behoort. Daarom is het kastendespotisme de ergste geeselroede voor het arm, lijdend menschdom. De Tamerlans en de Gengiskans hebben veel minder onheil aangebragt dan de mannen van den geldzak, die bovendien nog vaak politieke beteekenis hadden. De geestelijke standen der maatschappij oefenen vaak grooten invloed uit, vooral bij de onwetende en armere volksklassen, vooral dan, als zij den nood van het oogenblik zoeken te verzachten. "Wij noemen dat goed en edel. Maar wat weldaden en zegeningen zij ook over de noodlijdenden mogen uitstorten, zij zijn niet in staat de ellende der armoede uit te roeijen. Zij ondersteunen alléén, en zijn niet in staat om den arme uit zijn rampzaligen toestand op te heffen en hem zóó ver te brengen, dat hij zegt: „ik zal mij zeiven helpen." Er komt nog iets bij. Er zijn geestelijken, die met alle kracht zich verzetten tegen allen vooruitgang, alle ontwikkeling, en de laatste maken juist de scherpste wapenen uit, waarmede de armoede met goed gevolg kan worden bestreden. Waar men zweert bij de vast en voor goed geformuleerde leerstellingen van een of ander kerkelijk geloof, daar verwachte men niet de toepassing van de noodige middelen, om eene arme volksklasse uit hare ellende op te heften. Waar de priester-kastengeest den toon aangeeft, daar wordt aan de nationale welvaart groote afbreuk gedaan. Daar heeft men verkeerde staathuishoudkundige inzigten en denkbeelden, dddr wordt de kracht van het volk verlamd! 't Kent alléén lijdelijke gehoorzaamheid, ziet in elke ramp eene beschikking eener hoogere magt en wil van geene zelfhulp weten. Het houdt 't voor eene zonde er zelfs maar aan te denken. Na deze algemeene beschouwingen willen we nog spreken over de verschillende vormen, waaronder de armoede in haar ellende zich aan onze oogen voordoet. Wij beginnen met het ligchamelijk en zedelijk proletariaat. Wat moeten wij onder dat woord verstaan? Wie is proletariër? 't Antwoord op die vraag is kort: een mensch die uit de hand iu den mond leeft en op aarde niets meer heeft te zoeken, dan wat het oogenbhk hem aanbiedt. Een mensch van normale ontwikkeling zonder eenig bezit is ondenkbaar in eene beschaafde maatschappij, even ondenkbaar als eene slak zonder huis; wordt het haar ontnomen, dan leidt zij een schijnleven en komt in haar ellende om De mensch zonder bezit leidt een plantenleven en loopt voortdurend gevaar, het offer zijner ellende te worden. Waar moeten de wortels van het proletariaat worden gezocht, onverschillig onder wat vorm het zich laat aanschouwen? Bovenal in de abnormale ontwikkeling van staat en maatschappij. Een bepaald aantal menschen wordt nooit in de gelegenheid gesteld een eigen kapitaal te verwerven. Zij hangen dus af van het oogenblik en worden genoodzaakt, gedwongen hunne krachten aan den eersten den besten liefhebber te verkoopen. Die rampzalige toestand van den vrijen slaaf, dat slingeren tusschen leven en dood, dat afhankelijk zijn van de genade of de ongenade van elk uur, elke minuut — foltert den proletariër zijn leven lang, vergalt zijne levensdagen , verzwakt zijn ligchaamsgestel, ruïneert zelfs zijne nakomelingen. Er bestaat geene harmonie tusschen arbeid en voeding, die toch de voorwaarde uitmaakt voor elke normale levensontwikkeling; arbeid boven de krachten, voedsel ver beneden de meest bescheidene mate — zietdaar het hellend vlak, waarlangs het offer al dieper en dieper zinkt. De proletariër van den arbeid en de proletariër des geestes wordt zonder eenige bescherming ter prooi gelaten aan allerlei aanvallen M. N. K. EN w. X. 2de SERIE. 1 A en alzoo het offer van speculatie, laagheid , arglistigheid en bedrog. Hij bezit geen kapitaal: daardoor mist hij alle zekerheid, allen steun, alle hoop voor de dagen der toekomst en komt niet zelden z66 ver, dat hij geen geloof meer schenkt aan 't geen anderen hem leerden, dat n.1. ook den verdrukte regt moet wedervaren. Zoo ontzinkt hem dan ook die laatste steun! Hij wordt pessimist, ziet alles wat hem voorkomt donker in, en wordt hoe langer zoo meereen offer der diepste ellende. Er bestaat slechts één radikaal middel om het proletariaat in zijn voortgang te stuiten. Elk arbeider moet de zekerheid er van hebben, dat hij eigendom kan verwerven, en zooveel verdienen, dat niet alleen de levensbehoeften op voldoende wijze kunnen worden bevredigd, maar hij ook in de gelegenheid wordt gesteld, een eigen kapitaal aan te leggen. Dan eerst is voor den mensch de grond gelegd voor een zelfstandig leven. Alle andere middelen hebben alleen eene palliatieve uitwerking, d. w. z. de ellendige toestanden worden in hunne uitwendige verschijnselen voor eene wijle tijds verzacht en schijnbaar weggenomen, terwijl de kwaal zelve blijft voortbestaan; zij verligten alleen den nood van het oogenblik, maar brengen den arme geen stap vooruit. Is de proletariër eens in 't bezit van eenig eigendom , dan kan hij tot welvaart komen en tevens tot hoogere ontwikkeling. Krankheid, onzedelijkheid, al de vroegere jammer zal wijken. Welvaart, verstandelijke vorming, gezondheid en zedelijkheid kunnen niet gedacht worden zonder eigen bezit en een goed familieleven. Daarom moet de arbeid ook nooit de aanwezige kracht te boven gaan, en de arbeider over zooveel vrijen tijd kunnen beschikken, als noodig is om aan zich zeiven en zijn huisgezin de noodige zorg toe te wijden. Eene natie, die haar hoogste toppunt van ontwikkeling heeft bereikt , moet overeenkomstig de algemeene wet van den eeuwigen cirkelloop na korteren of langeren tijd het tooneel harer heerlijkheid weder verlaten, om langzamerhand tot het niet weder te keeren. De opeenstapeling van den rijkdom aan de eene zijde heeft, volgens den gewonen loop van zaken, aan de andere zijde armoede der massa's ten gevolge. Uit al te groote rijkdommen ontstaat, omdat ze meestal op verkeerde wijze worden gebruikt, stoffelijk en zedelijk verval. Daur waar zeden en gewoonten ontaarden en het redelijk verstand niet meer spreekt, verdwijnen de rijkdommen en de natie verarmt. Waar de ellende der arbeidende klassen tijdig wordt bestreden en het verworven kapitaal op verstandige wijze besteed, kan een geheel volk voor den ondergang blijven bewaard. Men heeft, om de armoede te keer te gaan, de liefdadigheid aanbevolen. Zij rigt schade aan, 't zij ze in 't openbaar of in 't verborgen geoefend wordt, zoo zij den mensch van de genade zijner medemenschen afhankelijk maakt en hem niet zoo ver opheft, dat hij er aan begint te denken, zich zeiven te helpen. Anders bevordert zij de stoffelijke en zedelijke ellende, in plaats van haar fe onderdrukken. Het stelsel van liefdadigheid deugt bij gevolg niet. Wij willen daarmede geenszins te kennen geven, dat de nood van het oogenblik niet zou mogen worden in aanmerking genomen en verholpen ; integendeel, wij zijn doordrongen van de overtuiging, dat alle nood met alle humane middelen moet worden uitgeroeid; maar wel wenschen wij, dat de noodlijdenden, die ondersteuning erlangen, niet komen te staan onder de drukkende curatele van staat, kerk of maatschappij, zooals dat helaas niet zelden het geval is, waar het stelsel der liefdadigheid wordt gevolgd. Het proletariaat des geestes zal het best worden bestreden doordien staat en maatschappij de ontwikkeling van het genie bevorderen en het nooit onderdrukken. Elk mensch moet gelegenheid hebben, de plaats te bereiken, die voor hem is bestemd, en mag in zijn streven volstrekt niet belemmerd worden door bureaucratische maatregelen. Genie en dwang staan tot elkander in verhouding als evenaar en pool. Zij sluiten wederkeerig elkander uit. Waar dwang uitgeoefend wordt, waar 't genie een keurslijf wordt aangelegd, waar de mensch woidt beoordeeld niet naar zijne zedelijke waarde, maar naar vleesch en beenderen, daar woekert het proletariaat des geestes. Ook de bedelarij is een vorm, waarin de ellende zich openbaart. Zij berust op lediggang. Evenals, ter uitroeijing van de armoede der massa's, de harmonie tusschen arbeid en voeding moet worden hersteld, zoo moet, zal aan de bedelarij een einde worden gemaakt, de arbeid op ruimer schaal worden toegepast, en ook daar zijn terrein vinden, waar hij vroeger door lediggang werd buitengesloten. In sommige gevallen, b. v. wegens ziekte, ouderdom enz., die allen arbeid onmogelijk maken, kan de bedelarij alleen worden geweerd dooi het toebrengen van onmiddellijke hulp en trouwe verpleging. 16* Niet zelden wordt de bedelarij bevorderd door maatschappelijke toestanden. In landen , waar de zoogenaamde werkheiligheid zich tot den hoogsten bloei ontwikkelt, leeft eene bijzondere klasse van bedelaars. Zij dragen evenwel de ellende niet als wachtwoord op hunne lippen. De leden van dat eerbaar gild zijn bedelaars van professie, en behooren vaak meer tót de welgestelde burgers dan tot de armen. Met zulke bedelaars hebben we hier niet te doen. Wij bedoelen alleen dezulken, die bedelen uit armoede, onverschillig of die wordt geleden zonder eigen schuld of het gevolg is van lediggang, verkwisting enz. Arbeid is in dezen het eenig geneesmiddel , mits de vrucht van dien arbeid zij gewaarborgd, 't Is er verre van daan dat wij den bedelaar alleen zouden toeroepen i ga heen en arbeid, gij luiaard! — maar t blijft toch onze vaste overtuiging, dat den bedelaar werkelijk gewaarborgde arbeid moet worden aangewezen. Gebrek aan arbeid is vaak de oorzaak van bedelarij, 't Zou bij gevolg dwaas zijn, den bedelaar toe te voegen: ga werken! waar de arbeid ook met den besten wil onmogelijk is. Traagheid, vrees voor arbeid, luiheid worden vaak bevorderd door ligchaamsgestel, voedingswijze, klimaat enz. Komen er dan nog verkeerde invloeden van buiten bij, dan wordt de toestand erger van dag tot dag, en de armzalige grijpt naar den bedelstaf om zijn leven te rekken. Om in dezen den regten weg te betreden, is t niet voldoende, arbeid aan te wijzen en te waarborgen; ook het ligchaamsgestel moet worden verbeterd, de voedingswijze geregeld, de schadelijke invloeden van het klimaat moeten, zoo mogelijk, worden weggenomen. Welke weg moet daartoe worden ingeslagen? De middelen, die de gezondheidsleer aan de hand geeft om het ligchaamsgestel te verbeteren, kunnen bij bedelaars alleen dan met vrucht worden aangewend, als zij in gestichten zich bevinden, en daar op zorgvuldige wijze in alle opzigten worden verpleegd en verzorgd. Zulke gestichten, asvlen, verdienen onze volle deelneming, mits zij voldoen aan de eischen, die de gezondheidsleer en eene goede moraal met zich brengen. Al die inrigtingen werken evenwel schadelijk, als er, in plaats van echt humane beginselen, een geest heerscht van onverdraagzaamheid , bekeeringzucht, huichelarij en schijnheiligheid, en in plaats van eene goede, gezonde verpleging, nalatigheid, wanorde, liefdeloosheid en onverstand. Zijn die gestichten zóó ingerigt, dat door middel van ligchaamsverpleging, beschaving en veredeling geest en hart worden opgebeurd, uit den sluimer gewekt, dan zal de burgerlijke maatschappij er de voordeelen van inoogsten. Er wordt dan nieuwe, degelijke arbeidskracht in 't leven geroepen en tegen den vooruitgang der ellende een sterke dam opgeworpen. In elk gesticht of asyl, zoo als wij 't het liefst ons voorstellen, komt het bovenal hierop aan, de physieke en morele krachten van den ellendige gelijktijdig en gelijkmatig te verhoogen. Tot dat doel moet er allereerst aan worden gedacht, het ligchaamsgestel te verbeteren , te versterken. Eerst dan kan men gezegende vruchten verwachten van de middelen die er worden aangewend om den arme ook zedelijk te hervormen. Worden er geene maatregelen aangewend om den gezpndheidstoestand te verbeteren, dan zijn alle zedelijke en geestelijke middelen vruchteloos. Zijn 't klimatische toestanden, die de werkkracht doen dalen en zoo de bedelarij bevorderen, dan wende men de zelfde stoffelijke en zedelijke middelen aan. Want niet altijd zijn wij in staat, alle nadeelige invloeden van het klimaat weg te nemen, en het allerminst vermogen wij het, eene bovenmatige zomerhitte voor zoo vele arbeiders-woningen te temperen en dragelijker te maken. Men kan de bedelarij verbieden, maar doe dat liefst niet, voordat alle maatregelen zijn genomen, om de bedelarij radikaal en zonder nadeel voor het individu te keeren. Zoo lang de staatswetten, de maatschappelijke inrigtingen en de vooroordeelen der menschen het individu er toe noodzaken, den bedelstaf in de hand te nemen, is het verbod om te bedelen eerder misdaad dan onregt. Bij de ongelukkigen, die gedwongen zijn te bedelen, wordt aan de ellende nog de kroon opgezet door het lijden naar ligchaam en geest, dat gewoonlijk het gevolg is van gebrek aan de noodige verpleging en verzorging van beide. Uit verwaarloozing ontstaat altijd krankheid, ondeugd, misdaad. Dat alles is besmettelijk als de pest. Daarom is de bedelarij gevaarlijk, en maken de bedelaars in waarheid eene gevaarlijke klasse der bevolking uit, en moeten er door maatschappij en individu alle humane middelen worden beproefd, om de bedelarij in den grond uit te roeijen. 