Tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap, 1876, 01-01-1876 
In deze stad kwam men eindelijk den 29 Maart 1864 aan, na een afwezigheid van anderhalf jaar. Maar welk een terugkeer in vergelijking van de blijde afvaart! In plaats van de fier wapperende vlaggen, droegen de masten thans het teeken van rouw. Eu nu nog scheen het, als of het lot niet moede was freule Tinne te vervolgen; het was, als of het noodlot besloten had, door inspanning van alle krachten, te beproeven of werkelijk die fiere geest zieh niet zou buigen onder de overmaat van ramp. Freule van Capellen, die te Khartoem achtergebleven was, en reeds sterk geleden had door den invloed van het klimaat, overleefde het doodsbericht harer zuster niet; zij stierf den 20 Mei. //De afmattende moeielijkheden en de eenzame toestand //mijner jeugdige bloedverwante," zoo schrijft de Heer J. F. Tinne, //en de afgetrokkenheid en droefgeestigheid, die zij ondervond //gedurende dezen moeielijken en treurigen tijd, dien zij zelf //zoo bijzonder treffend in haar brieven aan mij beschrijft, //kunnen gemakkelijk begrepen worden." Freule Tinne trok zich in de nabijheid van Khartoem terug, en leefde er gedurende verscheidene weken in een volslagen eenzaamheid. (2) Eindelijk dacht zij aan de terugreis, en v. Heuglin stelde haar voor om over Berber en Soeakin door de Boode zee naar Egypte terug te keeren. Dit geschiedde, en m het laatst van 1864 waren de reizigers weder te Kaïro. Drie jaar was freule Tinne in Soedan geweest, en gedurende dien tijd was haar het zoo onbekende, barbaarsche Afrika, in weerwil van al zijn verschrikkelijkheden, als een tweede va- (1) Von Ilcuglin geiooft, dat (leze meening onjuist is, en denkt dat dit ontzaggelijke planteneiland door de natuur gevormd was. (2) Gedurende haar verblijf te Khartoem was door haar en v. Heuglin en proces begonnen tegen de slavenhandelaars aan de Djoer. derland hef geworden. Zij wilde niet weder naar Europa terugkeeren, en welke moeite haar broeder, die opzettelijk daartoe van Liverpool was overgekomen, daartoe ook aanwendde, niets kon hem baten. De kleederdracht onzer Europeesche dames had zij sinds lang afgelegd, terwijl het vlugge gewaad der Arabische vrouwen haar schoone gestalte omgaf. Zij duldde slechts Arabische bedienden om zich; in haar huis was alles op Oostersche wijs ingericht, terwijl hetgeen aan Europa herinnnerde, daaruit verbannen was; de wanden harer kamer waren versierd met wapenen en andere uit de Nijllanden medegebrachte ethnografische voorwerpen, en de nevenvertrekken waren bewoond door achttien vertegenwoordigers der verschillende Afrikaansche volksstammen, met welke freule Tinne in aanraking was gekomen. (1) Toen de cholera in (1) Wilhelm Gentz, de biograaf van freule Tinne in „die Gartenlaube 1869 N°. 38" zegt: „Het huis -van freule Tinne geleek van buiten „geheel op een ruine. Door de donkere gangen der benedenste verdieping, welke onze aan den Nijl onbekende kelders vervangen, kwam ik, ! „door een kleinen Egyptenaar vergezeld, op een open plaats, waar ik „weder vrij ademen kon; de donker azure hemel, de toppen van drie „groote palmen, welke door de zonnestralen verguld werden, gaven aan „het ruineachtige gebouw dat pittoreske, hetwelk schilders met recht „zoo gaarne opzoeken. Op alleenstaande steenen trappen, welke naar „vervallen achtergebouwen leidden, koesterden zich apen in de zon; „kleine negerslaven, zoo jongens als meisjes, lagen in den warmen zonneschijn op den grond; volwassen Soedansche meisjes staken haar „wollige hoofden, met schitterende oogen en tanden, nieuwsgierig door „de gebroken vensterruiten; langharige iN'ubische jachthonden sprongen „mij te gemoel; een oude, witgebaarde Berber, zooals die in Egypte „voor portier in de aanzienlijkste huizen gebruikt worden, ontving mijn „kaartje om mij bij de freule aan te dienen. Spoedig teruggekeerd, „bracht hij mij op een tweede plaats, waar ik voorbij groote, open „kamers kwam, in welke de niet gerangschikte ethnografische verzamelingen zich bevonden, die door vijftig kameelen uit het hart van Afrika „aangevoerd waren. Zeldzame wapenen, opgezette vogels, allerlei horens „van antilopen en rhinocerossen, gereedschappen van Soedansche volkeren „lagen daar op elkander gehoopt. „Freule Tinne kwam mij te gemoet; zij droeg een Ooslerschen doek „om het hoofd, en een Egyptisch kleed van grijze zijde met lange „wijde mouwen over haar zwart rouwkleed; haar voeten staken naar „Arabische gewoonte in maroquirilederen laarzen. De groote, schoone, „bleeke, door gramschap en ziekte getroffen gedaante, met sprekende „geestvolle trekken, met vrije maar beschaafde manieren moest wel op „ieder een aangenamer! indruk maken. Haar salon, in welke ik geleid „werd, was een oude harem, welks eene wand alleen uit vensters bestond; „van buiten echter was het niet mogelijk door deze vensters te zien „omdat er fijn gesnedene, getraliede uitstekjes voor waren; daardoor „was er een mat schemerlicht in de kamer, hetgeen een zeer mystieke bekoorlijkheid gaf. De vloer bestond uit gekleurde marmersleenen. „De zoldering was van hout, met Turksch snijwerk versierd. Langs de I „muren stonden de gewone divans, die van palmhout gemaakt waren. „In het midden stonden eenige eigenaardige, lage stoelen met drie pooten Egypte heerschte, wijdde zij met de treffendste mensehlievendheid haar zorgen aan diegenen onder hen, welke door die ziekte waren aangetast. Zij had nu plan om op het eiland Khoda, in den Nijl bij Kaïro, zich een paleis in Moorschen stijl te doen bouwen; maar de Khedif schijnt dit voornemen verijdeld te hebben, omdat hij de nederzetting van freule Tinne niet gaarne zag. Zij was hem lastig, daar zij met onverbiddelijke gestrengheid den gouverneur van Soedan, Moesa-Pasja, voor de Egyptische rechtbanken vervolgde wegens zijn begunstiging van den slavenhandel, en de onderkoning zag deze onaangename zaak, welke zijn regeering natuurlijk compromitteerde, niet gaarne aangeroerd. Zij moest dus haar wenach opgeven, doch bleef nog eenigen tijd te Kaïro, waar zij algemeen bekend was onder den naam van de //contessa ollandese," en waar zij door haar vriendelijkheid en milddadigheid aller harten won. In den loop van het jaar 1865 scheepte zij zich te Alexandrië in, met een groot gedeelte van haar gevolg op een vacht, dat zij gehuurd had, en bezocht het eiland Kandia, een gedeelte van Griekenland en de ltaliaansclie kusten. Zij kwam in de lente van het volgende jaar in Frankrijk aan om aldaar in de haven van Toulon de stoomboot af te wachten, welke haar broeder in Engeland gekocht had, en welke hij in Nederland met uitmuntende matrozen had doen bemannen. (1) Yan Toulon begaf zij zich naar Algiërs, waar zij den winter sleet op een buitenplaats in den omtrek der stad. Na de aard- ,,phantastisch gesneden, uit het land der Nyam-nams. Van Europeesch „huisraad ontdekte ik slechts een eenvoudige, houten tafel, waarop een „groote Arabische lantaren stond, welke tegenwoordig zelfs nog bij de pasja's „in gebruik is. Daarnaast lagen boeken en teekeningen van von Heuglin. „Voor mij als schilder waren de bezoeken hij freule Tinne in zooverre „van groot belang, als ik daar gelegenheid vond om de vele slaven van „allerlei soort uit zoo moeielijk te bereiken landstreken te teekenen. „Freule Tinne kwam mijn wenschen te dien opzichte met de meeste „lieftalligheid tegen. Onder de meisjes onderscheidde zich vooral een .jong schepsel van ongeveer veertien jaar, dat uit den stam der Gallas „die om zijn schoonheid bekend is, voortsproot. Zij had wel tot model „kunnen dienen voor een koningin van Candacé, De kinderen haastten „zich om voor mij armen en borst te ontblooten, ten einde de scor,,pioenen, slangen en krokodillen, welke in zeer priuaitief-phaiitastische „heraldische vormen daarop getatoeëerd waren, te doen bewonderen. De „achttien ethnografisch merkwaardige, bruine en zwarte menschen-exem„plaren waren, zoo vertelde mij freule Tinne, haar vrijwillig gevolgd, „wijl zij in hun onbeschaafd vaderland door de altijd voortdurende „slavernij aan bestendige wreedheid blootgesteld waren." (1) De Heer D. C. Rietbergen te Rotterdam, aan wiens vriendelijke inlichtingen ik verscheidene mededeelingen ontleend heb, heeft in overleg met Jhr. van Capellen de uitstekende equipage van het yacht „de Meeuw" samengesteld. Op de rol van dat yacht stond freule Tinne als kapitein, doch de werkelijke gezagvoerder was de heer L. J. W'ilhelmie, vroeger kapitein op een O. I. vaarder. beving, welke in Januari 1867 plaats liad, en welke zooveel verwoestingen veroorzaakte, was zij als het ware een reddende engel, bezocht de meest geteisterde plaatsen en verschafte overal rijkelijk hulp. Te Algiers vatte zij een nieuw, een grootsch reisplan op ; gelijk zij vroeger het Heidensche, oostelijke deel van Soedan bezocht had, wilde zij thans ook met het Mohammedaansche, westelijke gedeelte van dat land bekend worden. Zij wilde de Algerische Sahara leeren kennen, van daar tot in het hart van Afrika^ bij het Tsadmeer, door dringen, en vervolgens in oostelijke richting door T\ adaï, Darfoer en Kordofan den Xijl trachten te bereiken. Ware het haar gelukt dit plan in zijn geheel ten uitvoer te brengen, en het land te vinden, op welks weg Yogel en Beurmann reeds waren omgekomen, en dat ten vorige jare door den beroemden Nachtigal is bereikt, zij zou zeker de gewichtigste reis hebben gedaan die in onze eeuw is geschied; aan belangrijke geografische vraagstukken zou zij oplossing hebben gegeven, en de witte plek op de kaart van Afrika zou merkelijk zijn ingekrompen. Met den aanvang dezer reis begint een nieuwe, helaas! de laatste periode in het leven der zoo merkwaardige vrouw. De geschiedenis van dit tijdvak hebben wij voornamelijk getrokken uit de brieven van freule Tinne zelve aan de heeren Zurcher en Margolle, door hen gedeeltelijk medegedeeld in de September-afievering 1871 van Le tour du monde, uit de brieven van den bekenden reiziger von Maltzan, geplaatst in de Allgemeine Zeitung van 16 April, 4 Augustus en 10 September 1869 en vooral uit de dagboeken van de beide Hollandsche matrozen C. J. Oostmans van Groningen (?) en Adriaan Jacobse van Zierikzee, welke met hun meesteres de reis gedaan hebben, en ook met haar zijn omgebracht. (1) Het eerste vangt aan den 12 Nov. 1S67, het andere den 5 Juni 1869; beide gaan geregeld voort tot den 31 Juli 1869, den dag vóór den moord. Door de welwillendheid van den heer Hora-Siccama zijn mij beide dagboeken ten gebruike afgestaan, en is mij ook de toestemming verleend om ze op deze vergadering ter bezichtiging te stellen. Die dagboeken zijn uiterst merkwaardig, niet alleen om de interessante bijzonderheden en schoone, ongekunstelde natuurbeschrijvingen, welke zij bevatten, maar ook om het gezond verstand, het eenvoudige, het naïve, dat men op elke bladzijde aantreft; zij vergunnen ons een diepen blik te slaan (1) Twee zusters van Oostmans wonen nog in of in de nabijheid van Antwerpen; de moeder van Jacobse woont te Zierikzee. Door de familie van freule Tinne met de meeste edelmoedigheid behandeld, hebben deze bloedverwanten der omgebrachte matrozen de dagboeken gaarne aan den Heer Hora-Siccama afgestaan, met verzoek evenwel dat, als te eeniger tijd een verhaal der reis het licht mocht zien, zij een exemplaar ter gedachtenis zonden ontvangen. in het gemoedsleven der eerlij ke, nmke matrozen en m üat van hun waardige meesteres. (1) Den 12 November 1867, den dag waarop het dagboek van Cornelis Oostmans aanvangt, verliet het reisgezelschap Algiers, en trok in zuidelijke richting ten einde door het Fransche gebied de Sahara te bereiken. Men passeerde onder anderen (1) Wij kunnen niet nalaten hier een paar aanhalingen uit de dagboeken te geven ter staving van het beweerde. De gebrekkige taal en stijl hebbeu wij gemeend daarbij te moeten behouden. In het dagboek van Oostmans lezen wij dato 1 Juni 1869: „Zoo is dan het leven van een Afrikaansche rijziger zoras vrolijk of ,,zoms zeer verdrietig daar men aan alle gebreken bloot staat waaraan „een Europeaan niet gewoon is en door aanstrenging van verMoeienis „en verduring der geweldige hitte zeer veel te lijden heeft; doch hier „moet men zich in getroosten zoo men het wilde en woeste met zijn ,,schoone natuur in oogenschouw wild nemen want daar dit land voor „het grooste land der werelt en tevens voor het woeste word beschouwt „zoo verwondert men zich tog wanneer men naar eenige i^agen een zeer „vruchtBaare valeij vind alwaar in overvloed van dadels ook tevens „veel tarw en Gerst word gebouwt door de Arebeid van het mensch„dom daar zulks alles door aanbrengen van water moet geschieden ook „vind men in zulke streeken eenige vruchten als vijgen grenaten per„zieken en eenige abricosen verders vind niets Dan Dorheid en groote „zantbergen die nog de schoonheid van het gezigt vermeerderen die als „de golven der zee zich schijnen te bewegen door hnnnegroote golvende „heuvels waar tusschen zums eenig kruit groeijt tut voedsel der kameele „hetwelke het nuttigste dier is wat in deze omstreeke word gevonden „daar door deze alle koophandel van de eene naar de andere word verboert hetwelke hier door geen ander middel kan worden vervangen daar „men zoms zelfs met deze dieren nog veel gevaar doorstaat van in het „diepe der valeijen neder te storten daar men zoms bergen neder moet „die meer dan duizent voeten hoog zijn dog door de voorzigtigheid van „deze beesten gaat alles zeer goed " Den 20 Juni vertelt Oostmans dat hem zijn horologie ontstolen is, en daarop laat hij den 21 Juni volgen: Zerka tien nur werd ik geroepe door de freule dewelke mij tot „vergoeding het geld wat mijn horlogie gekost had tereug geven dog ik „kon zulks niet aannemen om van haar Edeles goedheid misbruik te ma„ken of hiets aantenemen wat ik niet verdient heb vooral voor hiets wat mij ontstolen is of wat ik verloren heb Wel is waar dat haar „Edele in zulke zaake met ons handelt als of men haar zoons en dochters ,waren schoon dezen schoon alles aannemen of zelfs er staat op make „dat wanneer zij hiets kwijt zijn dadelijk met een huient gezigt of met „het een oog lachcnt tot haar komen daar zij wel weeten dat zij meer „dan dubbelt de waarde tereng krijgen zoo moest ik dan weder een staaltje van „haar goedheid ondervinden hetwelke mij zeer tegen het moet ging „om haar Edele daar Niet dankbaar voor te kunnen zijn hoewel ik van „haar edelmoedigheid geen misbruik mag nog koude raaake zoo wijgerde „ik dan het geld en verzogt teveos dat zij mij zulks niet kwalijk zoude nemen hetwelk zij mij dan ook niet deed en beloofde mijn het dan op „een andere manier te zullen vergoeden al waar ik niets kan op Ant„worden dan dat ik haar dan mogelijk beter dankbaar zoude zijn dan Laglioeat, Berrian en Gardeia, de beide laatste in de landstreek Mzab. Ik kan niet nalaten door een aanhaling van haar karakteristieken brief, van 6 Juni 1868, haar zelve te laten spreken: „tans daar ik bij het aanemen van geld zulks altijd moest beschouwen „als hiets wat mijn niet heerelijk toenkwam " Den 29 Juni verhaalt Oostmans o. a. het volgende: „Tevens was ik tusschen dien tijd met Arie Jacobse te paard uitiijde „gegaan naar een oude ruine die nog van de romijne afstamde om Deze „in een goede oogenschouw te nemen of er ook zoms nog oude insehreeften „te mogen vinden schoon men vond er niets dan een vervalle vierkant „gebouwt uit slijk en klijne steentjes te zamen schoon op een vadzoen„delijke manier waardoor men kon onderschijden dat zulk uit vroeger „dagen dog de waare ouderdom kon ik van het gebouw Niet te weeten „komen daar hier het niemand weet ook onze Gids Die ons er had ge„bragt wist zulks niet dit gebouw lag in de rigting N. N. O. van ons „kampplaats omtrent een half uur van de waterput verwijder dog op de „kaart van een franse reiziger is een ruine aangeteekend in de rigting „Z. Z. W. schoon ik in deze rigting een uur ver was weg geweest dog „had niets gevonden schoon men zegt dat er drie in den omtrek moete „zijn zoo mij ook door de Gids werd gezegt dat in de rigling N. N. O. //Ik weet niet of ik u in mijn laatste brieven van Laglioeat //gezegd heb, dat ik mij den 12 der vorige maand op weg meende //te begeven; in allen gevalle zijn wij er dien dag in geslaagd //om ons op weg te begeven, na het doorstaan van alle moeie//lijkheden, die men gewoonlijk op den dag van het vertrek //eener karavaan heeft. //Onze reis is begonnen door de schoone dayas, een soort //van oasen, vol groen en met terpentijnboomen, die gevormd «zijn door een inzinking van den grond, waarin zich in den //winter het water verzamelt. Deze plaatsen zijn bekoorlijk, *en eiken avond bracht onze gids er ons heen om er te kam//peeren. Overigens is de Sahara in dit jaargetijde geen woestijn. //Bedekt met welriekende planten en een oneindige verscheidenheid van mooie bloempjes, heeft zij meer een landelijk dan een //doodsch voorkomen. Het is ongetwijfeld nog niet mijn grootsche, //verschrikkelijke woestijn van Soedan met gloeiend zand, zwarte, //kalkachtige steenen en schitterende kleuren, maar toch heb //ik veel genoten van het tochtje van Laghoeat naai hier. //Het was een genoegen de vreugde te zien van Abdallah en //de andere Soedaniërs; zij schenen zoo gelukkig zich in een «landstreek te bevinden, welke hun de gewoonten van hun //vaderland voor den geest riep. //De eerste stad van de Mzab op onzen weg is Berrian geweest, //een klein ideaal plaatsje, gelegen in een zandvallei. Zijn tui//nen, het eerste waarlijk Afrikaansche, dat wij gezien hebben, //herinneren mij eenigszins aan Soedan. De massa palmen en //vruchtboomen stak af op het schoone, gele zand; de wijngaarden vormden gewelven tusschen de palmen; het was een //bekoorlijke plaats. Ik was verrukt, en kon niet besluiten //weder te vertrekken, bovendien weerhouden door de goede //ontvangst, welke men ons aandeed, en welke wij te danken //hadden aan de aanbevelingen van den kommandant van //Laghoeat. //Wij zijn thans te Gardeia, of liever, wij kampeeren in de //prachtige tuinen van palmen, abrikozen-, granaat- en vijgen//boomen, die deze stad omgeven. Zij vormt met vijt andere, //dicht bij elkander, de eigenlijk gezegde Mzab. Om naar //Métlili te gaan, wachten wij op tijdingen omtrent een troep opstandelingen, van wie gezegd wordt dat^ zij met vijandige //bedoelingen in de omstreken rondzwerven. Men was dus op de grenzen van het Fransche gebied gekomen, en meende de eigenlijke Sahara in te trekken De tijdsomstandigheden maakten echter de reis hoogst gevaarlijk, en legden aan freule Tinne den plicht op haar onbepaald uit 1 te stellen. Zij sloeg dus een N. O. richting in naar Biskra, hetgeen, volgens haar beschrijving, een in alle opzichten onaangename reis was, die twee maanden duurde. Yau Biskra meende zij in Z. O. richting te trekken, doch het bericht dat op dien weg reizigers vermoord waren, deed haar besluiten over Constantine naar Philippeville te gaan. Hier scheepte men zich in, bezocht Tunis en het eiland Malta en kwam den 13 October te Tripoli aan, waar men ruim drie en een halve maand bleef. Freule Tinne beschrijft zelf in een brief vau 16 Nov. 1868 haar reis van de Mzab naar Tripoli aldus: «I)e laatste maal, dat ik u geschreven heb, was ik in de "Mzab, en de reis begon een gunstige wending te nemen. «•Het land begon Afrikaansch te worden. Ik had hoop verader te gaan: ik was te vreden. Ongelukkig duurde dat alles /'niet lang. Steeds meer verontrustende tijdingen, welke uithielden dat oproerlingen van de Marokkaansche grenzen het «land afliepen, noodzaakten ons eerst om van de reis naar »Wargla aftezien, en vervolgens om een noord-oostelijken weg //inteslaan en ons naar Soef te begeven. Eiudelijk waren wij //genoodzaakt naar het leelijke land terugtekeeren, dat ik gelukkig had kunnen verlaten door een grooten omweg te makken ten einde het oosten te bereiken. Deze reis, die bijna //twee maanden duurde, was iu alle opzichten uiterst onaan//genaam. Zig-zagsgewijze trekkende, om degenen op het dwaal* spoor te brengen, die ons bespiedden, hadden wij veel tijd //noodig om een korten weg afteleggen door een buitengewoon «leelijk, dor land, zonder karakter, zonder iets bijzonders of «verhevens, dat slechts bedorven en meestal ondrinkbaar water //had, terwijl wij gekweld werden door de zandstormen, en onze «kameelen, die wonden begonnen te krijgen, de bagage neder//wierpen en verbrijzelden. Kortom, het was een vervelende, «ontmoedigende, walgelijke tocht. »Op korten afstand van Biskra gekomen, waar ik buiten «gevaar meende te zijn, hoopte ik eindelijk mij naar Soef en //het zuid-oosten te kuunen begeven, toen de kommandant van //Biskra mij schreef, dat reizigers op dien weg vermoord warren. Ik moest dus wel onbepaald wachten, totdat de toestand /-verbeterde. Maar het vooruitzicht om lang in dit ongelukkig //land te wachten was zoo treurig, dat ik besloot over zee naar /'Tripoli te gaan, en, even als zoovele andere reizigers, van daar «naar het zuiden door te dringen. «Wij sloegen dus de richting iu naar de kust, en begonnen //een nieuwen tocht, die gemakkelijk scheen te moeten zijn in //een beschaafd en door Europeanen bewoond land, maar die «juist daardoor het moeielijkst van alle was. Gij weet dat de /'kameelen van Algerië gewoon zijn om zonder teugels troeps/'gewijze te loopen, tegen elkander stootende zoodra de weg «smal is. Toen wij ons bij Constantine met bijna honderd verschrikte en teugellooze kameelen en met luie en domme kameel- «drijvers op een smallen weg bevonden, aau welks zijden men «dikwijls afgronden heeft, en die druk bezocht wordt door meestal //onbeschofte, ruwe koetsiers, welke niet wilden wachten, kan //ik u niet zeggen, wat ik te lijden had. Wij hadden bovendien «elk oogenblik twist met de eigenaars, wier boomgaarden in //het voorbijgaan door onze kameelen geplunderd werden. Wij «maakte dagreizen van twaalf uren om ons uit deze verveling «te verlossen. Menschen en dieren waren even vermoeid toen «wij op een avond aankwamen, en, als Zigeuners langs den «weg gezeten, moesten wij lang zoeken om een kampeerplaats «te huren, daar alles bezaaid en bebouwd was. In één woord, «ik zal die reis nooit vergeten. Ik betreurde toen de leelijke «waterlooze steppen, die wij zoo zeer vervloekt hadden. «Wij kwamen uitgeput te Phillippeville aan. Wij hoopten «daar uitterusten alvorens ons in te schepen; maar, tot over«maat van ongeluk, had men ons (zeer dom) bij een moe«ras doen kampeeren, en wij werden allen door koortsen aan«getast, die ons sedert niet verlaten hebben. Dat was een ramp; «gedurende verscheidene dagen waren slechts twee negerinnen «en ik op de been, en wij moesten iedereen verzorgen. Ein«delijk een weinig hersteld zijnde, scheepten wij ons op een «zeilschip in naar Tunis, waar ik acht dagen bleef, en dat mij «weinig beviel. Wij vertrokken van daar naar Malta, van wel«ke plaats wij vervolgens naar Tripoli zouden gaan. Maar «mijn volk en ik waren nog altijd van de koorts zoo ziek, «dat wij verplicht waren er eenige weken te blijven alvorens «hier te kunnen komen. «Het is nu omtrent een maand geleden, dat ik aangekomen «ben; ik ben steeds lijdende geweest, en heb den tijd door«gebracht met talrijke bezoeken te ontvangen en groote toe«bereidselen te maken. //Mijn plan is naar Ghadames te gaan, van daar naar Moer«zoek, naar Ghat en zoo mogelijk nog verder. Ik zal eens zien, «naar de omstandigheden, wat ik doen zal. Ik hoop binnen twintig //dagen te vertrekken." Tripoli scheen op dat oogenblik de plaats van bijeenkomst van beroemde reizigers te zijn. Behalve freule Tinne bevonden zich daar von Maltzan, de bekende reiziger in Arabië, Bohlfs, die reeds zijn sporen in Afrika verdiend had en Nachtigal, die ze ging verdienen. Gaarne zou freule Tinne, even als vroeger v. Heuglin, thans Kohlfs aan haar expeditie hebben verbonden, doch dit mocht haar niet gelukken. Den 30 Januari 1869 verliet zij Tripoli, terwijl haar een eindweegs uitgeleide gedaan werd door den Nederlandschen consul aldaar, Jhr. E. Testa en diens familie, benevens dooiden Spaanschen consul. Cornelis Oostmans merkt omtrent dezen laatsten zeer schalksch aan, dat hij gelooft «dat hij meer «uit verlieftheid op een der dochters der consul dan uit ge//hechtheid aan de freule was mede gegaan." Langzaam ging de expeditie van freule Tinne vooruit, het- geen niet te verwonderen ïvas, de groote bagage in aanmerking genomen, welke zij met zich voerde. Zes en dertig dagen had zij werk gehad om Moerzoek te bereiken Van uit deze plaats schrijft zij in een brief: «Ik zal vrij lang hier blijven, want ik heb groote plannen! "Volgens inlichtingen, die ik ontvangen heb, en die zeer gunstig zijn, heb ik besloten naar Bornoe te gaan, en ik heb "daartoe vele zaken noodig, die ik mij moet laten komen. "Dat zal tamelijk lang duren, en om niet hier te blijven, heb "ik het voornemen eerst naar de Toearegs te gaan, indien een "hunner opperhoofden, Ikhenoekhen, aan wien wij geschreven "hebben, mij zijn bescherming wil verleenen. Koeka, de hoofdstad van Bornoe, ligt ongeveer zestig reisdagen van hier; het »water is overvloedig, en het gevaar zal, zegt men, door een "sterk geleide worden te boven gekomen." Gedurende haar verblijf te Moerzoek had freule Tinne een zware ziekte doortestaan; de geneeskundige hulp van Dr. Nachtigal, die juist in de nabijheid der plaats was, heeft zeker niet weinig tot haar spoedig herstel bijgedragen. De aan Ikhenoeken verzochte bescherming (waarvan wij zoo even spraken) werd haar bereidwillig toegezegd; het schijnt, dat dit Toeareghoofd het eerlijk meende; hij beloofde haar eeu escorte te harer bescherming te zullen zenden. Bij een persoonlijke samenkomst, die freule Tinne den 14 Juni met Ikhenoekhen te Wadi-Sjerghi, eenige dagreizen ten N. W. van Moerzoek, had, werd de vriendschapsbond tusschen beide bezegeld, hoewel hij zich ontevreden betoond had over den aanbevelingsbrief van den Pasja van Tripoli; met de Turksche regeering toch was hij niet in de beste verstandhouding. Daar echter Ikhenoekhen juist een krijgstocht tegen eenige opstandelingen moest ondernemen, kon hij de reizigster niet, zooals haar wensch was, dadelijk naar Ghat of Rhat, waar ze heen wilde, geleiden. Zij keerde dus naar Moerzoek terug, wachtende op het beloofde escorte. Dit kwam eindelijk aan, en tot haar meerdere beveiliging werd haar een invloedrijk persoon, een hoveling van Ikhenoekhen, n. 1. Hadsji Achmedboe-Selah ter zijde gesteld. Nadat het vertrek van Moerzoek door een ongesteldheid aan de oogen van freule Tinne nog eenigen tijd was uitgesteld, begon den 21 Juli de verdere tocht, die zich door allerlei onaangenaamheden kenmerkte: een slechte geest bleek er te heerschen onder het ontrouwe, diefachtige, brutale, uit allerlei vreemdsoortige bestanddeelen samengesteld geleide. Bij elke gelegenheid betoonden de Toearegs hun overmoed en hebzucht; de Arabische bedienden waren oproerig en onder elkander twistende, terwijl op een groot gedeelte der Negers ook al niet veel te rekenen viel. De beide Hollandsche matrozen doen in hun dagboeken uitkomen, dat zij den toestand zeer goed inzagen, en zelfs de freule, die zoo lichtelijk verschooning vorid voor de gebreken van zulke halve natuurmenschen, schijnt van plan geweest te zijn naar Moerzoek terug te keeren, doch werd door haar geleider daarvan teruggehouden. (1) Hierbij kwam nog dat den 24 een andere maraboet, n. 1. Hadsji Hasam, een vijand van Ikhenoekhen en van Hadsji Achmed, bij de karavaan was aangekomen, en daar voorspelde dat binnen twee of drie dagen de reizenden zouden vermoord worden, hetgeen door de Toearegs en Arabieren, die alles wat een maraboet vertelt voor waar aannemen, bepaald werd geloofd. Den 25 Juli wendde een onderhoorige van dezen maraboet, n. 1. Hadsji Sjeik, pogingen aan om Hadsji Achmed van het geleiden der freule te doen afzien, en toen hem dit niet gelukte, bood hij zich zelf als medegeleider aan, welk aanbod, wat al te lichtvaardig, werd aangenomen. De volgende dagen ging het schijnbaar iets beter, hoewel de Toearegs het toch nog vaak vrij lastig maakten. Den 31 Juli, den dag vóór den moord, besloot de matroos Oostmans zijn dagboek met deze woorden: //deze menschen zijn meer bedelaars //dan wat anders, dog wat moet men doen om gerust in dit //land te kunnen rijsen onder zoo een soort van menschen, die //meer roovers zijn dan vadzoendelijke lieden schoon zij dit hier »te lande alle zijn " Daaronder, evenals in het dagboek van Adriaan Jacobse staat geschreven: Alzoo 1 Augustus 1869. Dood! De Ned. Consul. Emile Testa. Ja, den 1 Augustus 1869 had de gruweldaad plaats, welke aan freule Tinne het leven kostte, zoowel als de aan beide trouwe Hollandsche matrozen, die hun meesteres te hulp wilden snellen. Zij stierf als offer van het zwarte werelddeel, dat reeds zooveel Europeesche menschenlevens geëischt heeft. Ik zal u thans niet bezighouden met de verschillende verhalen, die gedaan worden omtrent de omstandigheden, welke bij den moord plaats hadden. Genoeg zij het hier te zeggen, dat hebzucht naar de groote schatten, welke freule Tinne volgens het gerucht met zich voerde, de voornaamste drijfveer bij de moordenaars schijnt geweest te zijn. Men mag echter ook gerust aannemen, dat het fanatismus bij deze droevige gebeurtenis een aanzienlijke rol heeft gespeeld. (1) (1) De eerlijke Sjeik van Moerzoek, Hadsji Ibrabim, had haar, toen zij van Wadi-Sjerghi weder te Moerzoek teruggekeerd was, ten sterkste het voortzetten van den tocht ontraden. (1) Voor dat het laatste gedeelte dezer biografie ter perse ging, heb ik door vriendelijke tusschenkom9t van den heer P. N. Muller te Amsterdam eenige belangrijke bescheiden ontvangen van den Nederlandschen Consul generaal te Tripoli, Jhr. E. Testa, en daaronder het getuigen verhoor van Beya, een der vrouwelijke bedienden van freule Tinne. De mededeeling der omstandigheden, welke vóór, bij en na den 12 In het Bulletin de la Société de géograplde zegt de Fransche reiziger Duveyrier, dat hij meent dat het Fransche en Engelsche gouvernement in hun belang verplicht zijn aan dat van ^Nederland hun steun te verleenen ter verkrijging eeuer genoegzame voldoening voor dezen moord. Doch tevens verzoekt hij, dat men de verantwoordelijkheid van zulk een snoode daad niet uitstrekke over den geheelen stam der Toearegs, wier goede hoedanigheden hij gedurende zijn verblijf onder dat volk heeft leeren waardeeren. moord plaats hadden, zijn, volgens Jhr. Testa, in dit verhoor het best te vertrouwen. Ook komen daarin de omstandigheden vóór den moord geheel overeen met hetgeen de matrozen Oostmans en Jacobse in hun dagboeken verhalen, terwijl het verhaal van den trouwen Soedaniër Fourré voor de rechtbank te Tripoli (medegedeeld in Le tour du Monde, Sept. 1872) in de hoofdzaken hetzelfde is. Volgens al deze mededeelingen schijnt de aanslag reeds eenige dagen voor den moord beraamd te zijn, en was een Arabisch bediende, Mohammed el Kebir van Tunis, een der voornaamste medeplichtigen. Den morgen van den 1 Augustus, toen men bezig was de kameelen opteladen, had er een twist plaats tusschen twee Arabische kameeldrijvers, die weldra tot daden overging. De negerbedienden Fourré en Denghi wilden de twistenden scheiden, doch de freule verbood hun zich in het geschil te mengen. Thans kwam ook Hadsji Sjeik met zijn acht Toearegs er bij. Een der kameeldrijvers maakte zich meester van het geweer van Oostmans, en toen deze het hem wilde ontnemen, zeide Hadsji Sjeik tot een zijner onderhoorigen; *Anki!" (stoot), waarop Oostmans een lanssteek bekwam, die hem den buik geheel doorboorde, en waarbij ook Fourré aan de dij gekwetst werd. De freule, die dit zag, ging eenige schreden vooruit, en zeide: «wat is dit, Hadsji Achmed?" Toen zij geen antwoord kreeg, herhaalde zij haar vraag, waarop Boebaker, een der Toearegs, haar een sabelhouw over den schouder gaf, en een andere Toeareg, een bediende van Hadsji Sjeik haar met zijn sabel een wond in den hals toebracht, die haar deed ter aarde storten. Het schijnt, dat de toegebrachte wonden niet doodelijk geweest zijn, maar, aan haar lot overgelaten, overleed zij des namiddags ten vier ure ten gevolge van bovenmatig bloedverlies. Beya verhaalt dat zij de freule herhaaldelijk aan Arie en Kees, die zij nog in leven waande, en daarna aan de andere bedienden om hulp heeft hooren roepen, doch deze laatsten wilden, konden of durfden daaraan niet voldoen. Aan Arie Jacobse was reeds bij den aanvang door een sabelslag de schedel verbrijzeld. De Arabische en negerbedienden hadden den moed niet hun ongelukkige meesteres te naderen, wijl zij door de Toearegs met den dood bedreigd werden, als zij het deden; sommigen van hen maakten zelfs met demoordenaars gemeene zaak en namen deel aan de plundering der karavaan. Hadsji Achmed kreeg ook zijn aandeel van den schandelijken buit. Deze man had zijn gegeven woord, dat anders aan een Mohammedaan zoo heilig is, op een laaghartige wijs verbroken: Jhr. Testa houdt hem voor medeplichtig aan den moord, en voert ook als bewijs aan, dat hij nooit weder te Moerzoek is teruggekeerd. Dit is zeker, dat hij niets gedaan heeft om freule Tinne te verdedigen. De bedienden, die niet, als medeplichtigen, vrijwillig met de Toearegs medetrokken, werden gedeeltelijk vrijgelaten en zijn naar Moerzoek teruggegaan, waar de Sjeik een gestreng onderzoek liet instellen: enkele en daaronder Jasmina (het Het is mij niet bekend welke stappen door onze regeering te dien opzichte gedaan zijn. De Heer Hora-Siccama had de vriendelijkheid mij in een brief van 6 dezer daaromtrent o. a. het volgende te schrijven: '/de Heer E. Testa, Ned. Consul generaal //te Tripoli, voor korten tijd van hier huiswaarts vertrokken, //heeft mij beantwoordingen toegezegd van eenige vragen op //schrift, die ik hem heb voorgelegd, ook betreffende den afloop *van het proces, door de Turksche regeering tegen de in han//den gevallen misdadigers gevoerd." (1) II. Ik moet thans kortelijk wijzen op de resultaten, welke de reizen van freule Tinne voor de wetenschap gehad hebben. Dikwijls heb ik, wanneer ik met anderen over freule Tinne sprak, de uitdrukking gehoord: //Een buitengewone vrouw! //jammer dat haar reizen zoo weinig resultaat hebben opgeleverd!" In het Fransche tijdschrift Année geographique 1870 wordt het volgende oordeel uitgesproken: //de wetenschap had weinig //te verwachten van die gevaarlijke tochten." En niet alleen dat vreemdelingen zoo spreken, ook bij ons kan men vaak het zelfde oordeel vernemen. Omdat nooit een geschrift van haar hand is verschenen, omdat geen dagboek van haar schijnt te bestaan, matigt men zich het recht aan om haar voor een toeriste te houden, die door freule Tinne zoo beminde negermeisje) werden in slavernij weggevoerd. Het is opmerkelijk, dat (volgens de berichten) dezelfde stam der Toearegs, onder welken onze Nederlandsche reizigster het leven liet, zich dit jaar aan een gelijke euveldaad heeft schuldig gemaakt door het vermoorden der Fransche reizigers Dournaux-Bupere en Joubert. (1) Jhr. Testa bericht mij hieromtrent, dat hij een afschrift en vertaling van het geheele rechtsgeding aan den heer J. A. Tinne te Liverpool heeft gezonden. Hij deelt mij verder mede dat door hem, als ook door het Nederlandsch gezantschap te Konstantinopel, stappen gedaan zijn om voldoening te krijgen voor den gepleegden moord. Als een gevolg daarvan zijn meer dan dertig personen in hechtenis genomen, waarvan verscheidene nog in de gevangenis zijn. Ali Riza Pasja, de Turksche gouverneur van Tripoli, heeft alles gedaan wat in zijn vermogen was om de werkelijke misdadigers op te sporen, maar deze zijn in het land der Toearegs, buiten het gebied van het Tnrksche rijk gebleven. Slechts een enkele uitspraak is door de rechtbank van Tripoli gedaan, n. 1. de vrijspraak van vier gevangenen, die reeds meer dan twee jaar voorloopig in hechtenis geweest waren, en wier onschuld men voor uitgemaakt hondt. Tegenover de andere gevangenen duurt de voorloopige straf nog voort en kan nog lang voortduren, want volgens de gebruiken in Barbarije wordt tegen een Mohammedaan nooit een doodvonnis uitgesproken wegens het vermoorden van een Christen, maar men laat hem daarentegen jaren lang, dikwijls tot den dood, zonder vonnis in de gevangenis. enkel voor haar genoegen of uit zucht naar avonturen groote reizen ondernam. Zelfs de Duitsche reiziger v. Maltzan (die het ten minste beter moest weten) schrijft: //Freule Tinne //schijnt de pen te hebben afgezworen, en schijnt zekeren tegen//zin te hebben tegen iedere openbare mededeeling." Ik meen deze verschillende beweringen ten sterkste te mogen tegenspreken. Dat zij de pen zou hebben afgezworen, wordt van zelf wederlegd door de vele brieven, die door haar gedurende haar laatste reis zijn verzonden, zooals blijkt uit de dagboeken der beide matrozen; (1) en van welk gehalte deze brie- (1) Ofschoon deze niet van wetenschappelijk belang is, acht ik het niet ondienstig hier een vertaling te geven van een der laatste brieven door freule Tinne geschreven, en gericht aan den Consul-generaal der Nederlanden te Tripoli. Deze brief is tot heden niet openbaar gemaakt. l)e aanteekeningen zijn opmerkingen van Jhr. Testa, die ook van meening is, dat de brief geschreven is den 29 of 31 Juli. Ik geloof, dat 29 Juli de juiste datum is: op dien dag toch lees ik in het dagboek van Jacobse voor de laatste maal: „de freule schreef nog eenige brieven die „naar Moerzoek werden gebracht om met de post mede te gaan." Sjaraba (zonder datum). Waarde Mijnheer de Consul! Ik kan niet berekenen, wanneer gij dezen brief zult ontvangen: wij zijn te Sjaraba, twee of drie dagreizen van Moerzoek, waar een legerplaats is van Toearegs uit Fezzan, en een van hen heeft mij beloofd dezen brief naar Moerzoek te brengen, maar zij zijn langzaam en grillig, en ik weet niet wanneer hij zijn belofte zal vervullen. Wij hebben verscheidene dagen noodig gehad om dezen korten afstand afteleggen, vooreerst om dat onze kameeldrijvers, alle Toearegs, overal in deze streken stilhouden, die door hun bloedverwanten bewoond zijn, en ten andere omdat, daar wij vier dagen zonder water in het vooruitzicht hebben, men de kameelen spaart, ten einde zij die woeste plaats snel zouden doortrekken. Onze beschermer en geleider Hadsji Achmed boeselah is bij ons, en tot heden ben ik zoo tevreden over hem als mogelijk is, en ik hoop dat dit zoo zal blijven. Ik verzoek u aanteekening te houden van zijn naam, want hij heeft zich bijna officieel voor ons verantwoordelijk gesteld bij Hadsji Ibrahim, en heeft beloofd om in geval van mijn dood al mij n volk terugtebrengen. Hij heeft groote bezittingen met dadelboomen in WadiSjerghi, zoodat hij van het Turksche gouvernement afhankelijk is. Hij kan gevangen genomen worden, ingeval ons iets overkomt. («) Ik heb veel bagage in bewaring gegeven aan Hadsji Ibrahim. Deze goede Sjeik heeft mij ook beloofd mij om de drie dagen een post te zenden, en als er geen gelegenheid is, zal hij een extra-post zenden. Hij is met ons overeengekomen, dat de courier ons zal opzoeken tot hij ons vindt. Ons tegenwoordig doel intusschen is Taharat, waar het kamp van Ikhenoekhen zich bevindt. Ik heb u nu nog een verzoek te doen, waarvan (volgens Hadsji Achmed) veel van onze veiligheid afhangt. Het zou namelijk zijn om van den Pasja van Tripoli, die de goedheid gehad heeft mij reeds verscheidene malen (a) Later is gebleken, dat deze dadelboomen bijna geen waarde hadden. ven waren, zien wij genoegzaam uit de drie, welke door de Heeren Zurcher en Margolle zijn openbaar gemaakt. Een verzameling van zulke geschriften zoude een belangrijke bijdrage zijn voor de land- en volkenkunde van Noord-Afrika. En het intéressante werkje van den Heer J. A. Tinne, Geographical Notes enz. berust immers voornamelijk op brieven van zijn zuster en moeder. in het Fransch te schrijven, te verkrijgen, dat hij mij nu een Arabischen brief schrijft, in welken hij mij moet zeggen, dat het hem zeer verheugt te vernemen, dat Ikhenoekhen mij goed onthaald heeft en waarin hij dezen prijst als machtig, dapper, enz. enz. Deze brief zou vervolgens door mij aan Ikhenoekhen worden voorgelezen. Een woord van blaam jegens de Imanghasaten (i) zou veel goed doen. Een brief van den Pasja aan Ikhenoekhen, waarin hij hem bedankt, dat hij mij goed ontvangen heeft, en hem aanbeveelt op deze wijs voorttegaan, zou het beste van alles zijn, maar ik durf den Pasja niet verzoeken ook nog aan Ikhenoekhen te schrijven. Ik mag in mijn haast niet vergeten u te bedanken voor uw brieven van 26 Juli; hartelijk dank voor de goede en gevoelvolle woorden, die gij mij in den laatsten zegt. (c) Het heeft mij verbaasd toen ik u zag spreken van een christenbediende tegen 300 mabboets per maand (d); ik geloof dat voor dien prijs de Pasja van Fezzan zelf bediende zou willen worden! ... Gelukkig heb ik bedienden van dat gehalte niet noodig met Arie, Kees, Fourré en Denghi; ik heb genoeg vertrouwde lieden en zoek eenvoudig slechts kameeldrijvers. Een christen-inboorling zou hier zeer ongelukkig zijn en de bron van vele twisten, want hij zou door de Muzelmannen teruggestooten worden en geen goed onthaal vinden bij mijn zeelieden. Hij zou tweeslachtig zijn. [II serait ni chair ni poisson]. Vergeef mij dat ik u zoo afgebroken schrijf; ik word onophoudelijk door de lieden gestoord, die mij om raad komen vragen; duizend kleine reisomstandigheden hinderen mij en bovendien ben ik gehaast, want morgen moeten wij zeer vroeg opstaan. Ik eindig dus, in de hoop dat den eerstvolgenden keer, dat ik u weer zal schrijven, wij Ghat zullen gepasseerd zijn, en u verzoekende duizend, duizend, duizend groeten te doen aan uw waarde familie, en te gelooven dat ik ben Uw toegenegene (get) Alexine Tinne. (i) De naam van den tegen Ikhenoeken opgestanen stam; hij had Djaboer tot opperhoofd, die gevangen naar Tripoli gebracht werd. (c) Mijn brief van 3 Juli uit Tripoli was de laatste brief aan haar geschreven. De brieven van Tripoli naar Moerzoek blijven gewoonlijk 15 & 20 dagen, die van Moerzoek naar Sjaraba ongeveer 3 dagen onder» weg. Mijn brief had zij derhalve omstreeks 25 tot 27 Juli, dus enkele dagen vóór haar dood, ontvangen. Natuurlijk hebben die laatste betuigingen van dankbaarheid voor mij de grootste waarde. (d) Deze man was eigenlijk geen dienstbode, maar een Officier van Gezondheid in het Turksche leger, een bedaard man, die haar groote diensten had kunnen bewijzen, daar hij reeds verscheidene reizen binnen '8 lauds gedaan had; misschien zou hij wel voor de helft, cirka 40Ü0 gulden, zijn te krijgen geweest. 12* Ik geloof, dat er hier eii daar nog een aantal brieven van freule Tinne zullen bestaan, die, als zij konden bijeen verzameld worden, een gewichtig werk zouden uitmaken. Dat er geen dagboek van de reizigster bestaat, schijnt waar te zijn; doch dat er geen bestaan heeft, kómt mij ongeloofelijk voor. De dagboeken der matrozen zijn, dunkt mij, blijkbaar aangelegd en ingericht door iemand van een veel hooger ontontwikkeling, dan die eerlijke lieden, te oordeelen naar hun taal en stijl, schijnen bezeten te hebben. Ik houd het ervoor, dat freule Tinne aan die dagboeken de richting heeft gegeven. Wanneer ik b. v. op bladz. 67 en 68 van het dagboek van Oostmans de beschrijving lees van een oud-Eomeinsche ruïne, die op aansporing van zijn meesteres door hem bezocht was, wanneer ik daar zelfs het Komeinsche opschrift vind opgegeven, wanneer ik elders lees dat de freule de beide matrozen op natuurmerkwaardigheden opmerkzaam maakte, of hun last gaf die te gaan opnemen, of hun beval het haar te komen mededeelen wanneer zij iets belangrijks ontdekt hadden, dan geloof'ik, dat zij wel degelijk de hand heeft gehad in die dagboeken, en tevens ook, dat zij zelve even goed aanteekeningen heeft gehouden. Indien men mij nu dit alles toegeeft, maar dan nog meer rechtstreeksche resultaten verlangt, dan verwijs ik naar de reeds meermalen genoemde Geographical Notes en naar het Ergiinzungslieft N° 15, behoorende bij Petermann's Mittheilungen, waarin de resultaten van die Tinnesche Expedition im JVestlichen Nil-Quellgebiet door v. Heuglin worden aangetoond. De ligging van de Mesjra el Kek werd aangewezen; de gesteldheid van de Balir el Ghazal, de middelloop van de Djoer en van de Kosanga werden nauwkeurig bepaald en vastgesteld, en in het algemeen werd niet weinig licht geworpen over het zoo ingewikkelde stroomstelsel en ook over de landstreek ten westen van de Bahr el Abiad. De zeden en gebruiken der Denka-, Dor- en Djoernegers leerde men goed kennen, terwijl men belangrijke inlichtingen inwon omtrent de zuidelijker wonende Nyam-nams en de kannibalenstammen van de Barembo en Basa (1) Nog kreeg men voor het eerst eenig bericht omtrent de Sena, die in het land der Nyamnams naar het westen stroomt, en breeder dan de Witte Nijl moet zijn, en eveneens heeft men toen de eerste tijding gekregen van het bestaan van een groot meer, dat later naar een Italiaan den naam van meer van Piaggia kreeg, doch aan welks bestaan tegenwoordig weder zeer wordt getwijfeld. (2) Voeg ik hier nu nog bij de gewichtige zoölogische, meer (1) Zie het boven aangehaald Ergiinzungslieft No. 15, bl. 30. (2) Ik geloof dat men voldoende reden heeft om de ligging van dit meer te ontkennen op de plaats, waar dit op de kaarten voorkomt, maar of de twijfel aan het geheele bestaan van het meer wel volkomen gewettigd is, zon ik nog zoo gaaf niet durven aannemen. 