Eiropas Ekonomikas un sociālo lietu komitejas Atzinums par Lielās mazumtirdzniecības nozari — tendencēm un ietekmi uz lauksaimniekiem un patērētajiem
9. 3 Il est difficile de procéder à des comparaisons entre les prix au producteur et les prix de détail sur l'ensemble du marché européen, parce qu'il est impossible de déterminer quels sont les coûts et les marges revenant au secteur de la transformation et au secteur de la distribution. Cependant, il est très clair que si les distributeurs adoptent la vente à perte pour les produits agricoles, les prix payés à l'agriculteur seront plus bas, dans la mesure où celui-ci se trouve en bout de chaîne et où le transformateur et le supermarché continueront à prendre une marge pour pouvoir rester compétitifs. 10. Autres questions Bien que les prix soient un élément très important dans le secteur de la distribution alimentaire, d'autres questions doivent être prises en compte: a) L'on fait confiance aux distributeurs pour fournir des produits alimentaires sûrs. b) Les grandes enseignes sont régulièrement en contact avec les consommateurs, puisque ceux-ci viennent y faire leurs courses hebdomadaires. c) Les cartes de fidélité fournissent un profil détaillé des habi- tudes d'achat du consommateur, permettant au distributeur Bruxelles, le 7 avril 2005. de se constituer une importante base de données de clients et une source cruciale de renseignements concernant le marché. d) Ils mettent en évidence les besoins des consommateurs au travers d'études de marché. e) Ils influencent les comportements de consommation par des promotions sur les prix, par des rabais, par le service aux clients ainsi que par la disposition et la conception des magasins. Dans un tel contexte, la possibilité d'influencer l'orientation du marché. les distributeurs ont 11. Conclusions 11. 1 Il conviendrait d'obtenir de meilleures informations ainsi qu'une plus grande transparence sur la structure des prix et les marges de profit entre les distributeurs, les fournisseurs (secteur de la transformation de produits alimentaires) et les producteurs. 11. 2 Les États membres doivent s'assurer qu'il existe une concurrence adéquate entre régions au sein des États membres et favoriser la coopération des petits producteurs agricoles, la concur- transformateurs et commerçants, préservant ainsi rence face aux grands producteurs agricoles, transformateurs et réseaux de distribution. En outre, les États membres et les insti- tutions européennes doivent veiller à ce que différentes formes de commerce existent et éviter une libéralisation totale du marché, qui aurait pour conséquence une accentuation de sa concentration. La DG marché 11.  3 continuellement enquêter sur les prix à la consommation dans toute l'UE et les évaluer pour assurer une concurrence adéquate et parfaitement visible dans l'ensemble de la Communauté. intérieur devrait 11. 4 L'un des domaines du droit de la concurrence qu'il conviendrait de préciser est la définition de l'intérêt général, qui ne devrait pas être limité aux seuls prix et forces du marché. 11. 5 Les autorités chargées de la concurrence doivent conti- nuer de se préoccuper de la puissance d'achat dont jouissent les grandes enseignes sur le marché de l'alimentation. 11. 6 Il est tout à fait possible que la distribution alimentaire soit plus tard dominée par un très petit nombre d'acteurs, ce qui pourrait déboucher à la fois sur une limitation du choix offert aux consommateurs et sur une hausse des prix. La les gouvernements des États membres ne Commission et doivent pas perdre de vue cette éventualité. 11. 7 L'UE doit assurer le maintien d'une production alimen- taire suffisante pour nourrir ses citoyens. Nous ne devons pas devenir dépendants de fournisseurs alimentaires extérieurs à l'UE. 11. 8 Il convient de procéder à des études et à une analyse détaillées de la répercussion des prix et des marges appliquées entre le prix au producteur et le prix au détail pratiqués par les grands distributeurs. La Présidente du Comité économique et social européen Anne-Marie SIGMUND C 255/50 FR Journal officiel de l'Union européenne 14. 10. 2005 ANNEXE à l'avis du Comité économique et social européen Les amendements suivants, qui ont recueilli au moins un quart des suffrages exprimés, ont été rejetés au cours des débats de la session plénière. Point 3. 1 Modifier comme suit: «Au cours des cinq dernières années, les principaux distributeurs alimentaires ont axé leur publicité sur les thèmes suivants “des prix bas tous les jours”, “un meilleur rapport qualité-prix”, “bien se nourrir pour moins cher”, “chaque jour, nous nous efforçons de vous faire faire des économies”. Il est sans cesse affirmé que les grandes enseignes sont pour les consommateurs les champions de la baisse des prix, ceux-ci étant par ailleurs considérés injustement élevés. C'est évidemment parce que les consommateurs attachent beaucoup d'importance à l'élément “prix”. En principe, cela ne peut que réjouir les consommateurs, surtout à court terme, mais il convient néanmoins de prendre égale- ment en compte les conséquences à long terme.  Il importe de payer aux agriculteurs un prix raisonnable afin de garantir un approvisionnement constant en denrées alimentaires de qualité, produites dans de bonnes conditions environnementales. Toutes les personnes impliquées dans la transformation et la distribution doivent également recevoir des bénéfices raisonnables» Exposé des motifs Cette affirmation à caractère général ne dit pas ce qu'est un «prix raisonnable». Le texte omet de définir cette notion, d'analyser quelles sont les composantes des bénéfices en agriculture, d'étudier les effets que les subventions pour la culture des terres produisent sur les revenus des agriculteurs ou de justifier la nécessité de préserver des producteurs agri- coles qui ne sont pas concurrentiels par rapport aux autres producteurs agricoles (en d'autres termes, faut-il assurer à tous les agriculteurs des bénéfices élevés aux dépens du consommateur?). Résultat du vote Voix pour: 38 Voix contre: 75 Abstentions: 17 Supprimer le paragraphe 4. 5 «Alors que les prix des produits alimentaires ont été réduits grâce à des tarifications concurrentielles, un accroisse- ment de l'efficacité de l'entreprise, notamment en matière d'achats, d'administration, d'entreposage et de commercia- lisation, ainsi que du fait de la bonne qualité des denrées alimentaires, “le fait est toutefois que l'alimentation bon marché tend à s'accompagner d'emplois bon marché, ce sur quoi nous devons engager une réflexion plus appro- fondie étant donné que nous encourageons dans le même temps les supermarchés à se livrer une guerre sur les prix”, Tim LAng, professeur à Thames Valley University. » Exposé des motifs Le sens de cette phrase n'est pas clair pour le lecteur. Signifie-t-elle, par exemple, que nous n'achèterons pas de pommes polonaises parce qu'elles sont moins chères que celles produites en Lettonie ou en Finlande?! Résultat du vote Voix pour: 56 Voix contre: 92 Abstentions: 12 Supprimer le paragraphe 4. 6 «Par ailleurs, nous devrions tenir compte des conditions de travail en vigueur dans les pays du tiers monde où nous nous procurons des produits que nous importons. » Exposé des motifs Le sens de cette phrase n'est pas clair pour le lecteur. Signifie-t-elle qu'il faut prendre en considération le salaire minimum fixé dans les pays du tiers monde? Qui déterminera, et de quelle façon, qu'un produit acheté dans tel ou tel pays a été fabriqué par des ouvriers avec un salaire «satisfaisant». Considère-t-on en fait que les consommateurs euro- péens doivent assurer des revenus convenables aux travailleurs du tiers monde? 14. 10.  2005 FR Journal officiel de l'Union européenne C 255/51 Résultat du vote Voix pour: 49 Voix contre: 104 Abstentions: 7 Paragraphe 7. 1 Modifier comme suit: «Déterminés à offrir des prix bas au consommateur, les distributeurs exercent une très forte pression sur leurs four- nisseurs pour que ceux-ci baissent les prix. Tel est notamment le cas du secteur de l'alimentation. Ils agitent en permanence la menace du déréférencement des produits afin d'obtenir de leur fournisseur des conditions encore plus avantageuses. Les grandes enseignes sont en outre nombreuses à muter régulièrement leurs acheteurs d'un rayon à un autre afin d'éviter que ne s'instaurent des relations personnelles entre eux et les fournisseurs. Le rôle de l'acheteur consiste à sans cesse tenter d'obtenir du fournisseur des produits alimentaires toujours moins chers. En déréférençant des produits et en changeant de fournisseur, les distributeurs ont le pouvoir de faire la fortune ou la ruine d'une entreprise, notamment lorsque celle-ci a fortement investi pour approvisionner un rayon particulier d'un distributeur donné. Les fournisseurs, les plus petits notamment, disposent rarement des ressources nécessaires pour satisfaire aux exigences de la grande distribution. Comment un agriculteur peut-il espérer obtenir des prix raisonna- bles alors que les distributeurs jouissent d'une telle puissance d'achat?» Exposé des motifs Ce constat à caractère général ne dit pas ce qu'est un «prix raisonnable» pour un agriculteur, ni comment le déterminer. L'on peut aussi bien demander à l'agriculteur de garantir des prix raisonnables aux consommateurs. L'agriculture de l'UE fonctionne avec un mécanisme de subventions. Il n'est pas possible d'instaurer en plus des prix de vente fixes pour les produits agricoles (qui les déterminera et comment?), sinon on ne pourra plus parler d'un marché à régulation libre. Résultat du vote Voix pour: 42 Voix contre: 114 Abstentions: 7 Paragraphe 8. 2 Modifier comme suit: «Les consommateurs devraient dialoguer avec les producteurs et les fournisseurs de produits d'alimentation afin d'avoir une vision plus équilibrée des politiques mises en place au niveau de la distribution. Il convient d'aider les consommateurs pour qu'ils puissent se faire une vision plus complète de la gamme de produits proposés par les producteurs de produits alimentaires et qu'ils obtiennent une information objective sur les différences de qualité de ces denrées» Exposé des motifs Actuellement, les consommateurs ne disposent que de possibilités réduites pour obtenir des informations sur les diffé- rences qualitatives parmi les produits alimentaires.  C 255/44 ET Euroopa Liidu Teataja 14. 10. 2005 Euroopa majandus- ja sotsiaalkomitee arvamus teemal “Suured jaemüügiketid: suundumused ning nende mõju talunikele ja tarbijatele” (2005/C 255/08) 1. juulil 2004 otsustas Euroopa majandus- ja sotsiaalkomitee vastavalt kodukorra artikli 29 lõikele 2 koos- tada arvamuse “Suured jaemüügiketid: suundumused ning nende mõju talunikele ja tarbijatele”. Põllumajanduse, maaelu arengu ja keskkonna sektsioon, mis oli vastutav komitee asjaomase töö ettevalmis- tamise eest, võttis oma arvamuse vastu 17. märtsil 2005. Raportöör oli hr Allen. 416. täiskogu istungil 6. –7. aprillil 2005. aastal (7. aprilli koosolek) võttis Euroopa majandus- ja sotsiaalko- mitee vastu järgmise arvamuse 115 poolt- ja 71 vastuhäälega, 10 jäi erapooletuks. 1. Sissejuhatus eriti muutustele tarbija vajadustes, Reageerides viimase 20 aasta sotsiaalsetele ja majandusli- 1. 1 kele muutustele, lõid Euroopa jaemüüjad suurte jaemüügikettide süsteemi. Põhiees- märk oli muuta poeskäimine tarbija jaoks mugavamaks, müües ühe katuse all koos laias valikus toidu- ja muid kaupu. Turun- duslikult püüavad suured jaemüügiketid üha enam tarbijaid kaupade atraktiivse väljapaneku ja konkurentsivõimeliste hinda- dega. Toidukaupade jaemüügis on toimunud kõige põhjali- kumad muudatused. Arvestades toidukaupade jaemüügi mahtu ja olulisust, on kõnealused muudatused mõjutanud kõige enam tarbijaid. Ühendkuningriigis ostetakse 80 % toidukaupadest jaemüügikettidest. See näitaja on üks kõrgemaid Euroopa Liidus. Super- ja hüpermarketid pakuvad tarbijatele ligi 20 000 tootesarjast koosnevat valikut. Aastate jooksul on suured jaemüügiketid toonud ostja- 1. 2 tele märgatavat kasu kaubavaliku ja konkurentsivõimeliste hindade näol. Eelkõige pakuvad suured jaemüügiketid tarbija- tele laialdast valikut toidukaupu ühe ja sama katuse all, sellele lisanduvad ruumikad ja tasuta parkimisvõimalused. Kõnealused laste- kui puuetega inimeste sõbralikud. kauplused on nii Mõned neist pakuvad lisaks pangateenuseid ning suupistete ostmise võimalust, samuti on kauplustes taaskasutatavate jäät- mete kogumise konteinerid. Paljudel jaemüügikettidel on oma internetikauplused ja nad pakuvad naabruskonnas kauba koju- toimetamise teenust. Võimalus teha vajalikud nädala sisseostud ühes ja samas kohas ning soodsa hinnaga muudab jaemüügi- ketid tarbijatele meeldivaks ja selgitab nende turuosa suurene- mist esmatarbekaupade üldisel turul. Enamikus uutest liikmesriikidest on jaemüügikettidel 1. 3 väiksem turuosa kui 15-liikmelise Euroopa Liidu riikides, kuid nende turuosa suureneb kiiresti. Suured jaemüügiketid kasutavad erinevaid äristruktuure: — hüpermarketid: suured jaemüügikauplused kuni 10 000 ruutmeetri suuruse müügipinnaga, mis müüvad märkimis- väärsetes kogustes tööstuskaupu ja on enamjaolt iseteenin- dusega; — supermarketid: kuni 3500 ruutmeetri suuruse müügipin- naga iseteenindusega toidukauplused, kus tööstuskaupade müük moodustab vähem kui 25 % käibest; — discounter-tüüpi kauplused: elementaarsed iseteenindusega toidukauplused, mis keskenduvad suure käibega toodete piiratud valikule — madal hind on peamine tõmbejõud. Kõnealuse sektori kasv on märkimisväärne.  erinevates Küll aga erineb märkimisväärselt suurte jaemüüjate 1. 4 turuosa liikmesriikides. Ungaris hoiavad kolm suuremat jaemüüjat enda käes 29 % esmatarbekaupade turust. Ühendkuningriigis kontrollivad kolm suuremat jaemüüjat 60 %, Iirimaal 66 % esmatarbekaupade turust. Esmatarbekaupade turu kolme peamise jaemüüja turuosad järgmistes liikmesriikides on: Poola 14,2 %, Tšehhi Vabariik 25,4 %, Slovakkia 42,6 %, Sloveenia 77,3 %. On täheldatav, et viimase 10 aasta jooksul on domineerinud toidukaupade jaemüügiturul väiksem arv väga suuri jaemüüjaid. Keskmiselt moodustab toidukaupade müük 70 % esmatarbekaupade turust. (Allikas: GfK Consumer Scan/ Household Panel). 2. Toidukaupade jaehinnad ja siseturg 2. 1 Siseturu peadirektoraat koostas AC Nielseni kogutud andmeid kasutades toidukorvi üleeuroopalistest margitoode- test (1), mis olid saadaval 14 Euroopa Liidu liikmesriigis ajava- hemikul 2002 september kuni 2003 oktoober, ning võrdles nende hindu. Järgnev hinnaindeks näitab, et erinevates riikides varieerusid hinnad märgatavalt. Võttes Euroopa Liidu keskmi- seks 100, on madalaimad ja kõrgeimad hinnad kõnealustes liik- mesriikides järgmised: (1) Üleeuroopalised tootemargid on margid, mis on saadaval viiest suuremast riigist neljas ja lisaks veel viies riigis; üldmargid on need, mis ei vasta kõnealusele kriteeriumile. Siin toodud analüüs viitab vaid käibemaksuvabadele eurohindadele. 14. 10. 2005 ET Euroopa Liidu Teataja C 255/45 Toode Riik Madalaim Riik Kõrgeim Kerrygold Butter Red Bull Fanta Evian Twix Haagen Dazs Nescafe lahustuv kohv Iirimaa Austria Hispaania Prantsusmaa Belgia Itaalia Kreeka Kelloggs' Cornflakes Ühendkuningriik Riis Uncle Ben's Barilla Dry Pasta Soome Itaalia 90 79 70 62 74 60 64 75 81 55 Saksamaa Soome Soome Soome Taani Kreeka Austria Prantsusmaa Ühendkuningriik Iirimaa 150 134 148 204 131 117 137 144 161 114 Eespool nimetatud üleeuroopalised kaubamärgiga tähistatud kaubad on tarbijate poolt tunnustatud 2. 2 kõikjal Euroopa Liidus. Hinnaerinevus on suurem üldmargi ja kaubamärgiga tähistamata toodete osas. Ka siin ei ole märgata mingit ilmselget seaduspärasust eri liikmesriikide hindade erinevustes: Toode Riik Madalaim Riik Kõrgeim Riis Jahu Jahvatatud kohv Lahustuv kohv Kõrgkuumutatud, vähese rasvasisaldu- sega piim Kuivsupid Külmutatud kala Jäätis Karboniseeritud mineraalvesi Imikutoit Ananassikonservid Suhkur Portugal Portugal Soome Belgia Saksamaa Hispaania Soome Soome Itaalia Hispaania Holland Portugal 45 45 71 40 71 43 65 40 47 66 53 93 Rootsi Rootsi Iirimaa Iirimaa Soome Belgia Prantsusmaa Ühendkuningriik Soome Itaalia Soome Rootsi 182 182 298 127 140 256 118 214 168 173 181 286 2. 3 Kui selline hindade varieerumine kaubamärgiga tähistatud ja tähistamata kaupade osas annab meile pildi hetkeolukorrast, aitab sagedane hindade kontroll kindlaks määrata, kas mainitud kaupade hinnad ühtlustuvad aja jooksul, nagu võiks oodata täielikult toimivalt siseturult.  Siseturu peadirektoraat on seisu- kohal, et tõhusalt toimival siseturul ei tohiks hindade erinevus olla nii suur, kui antud tabelist nähtub. USAs läbi viidud sarnasest uurimusest selgus, et USAs on hinnaerinevused väiksemad kui 14-liikmelises Euroopa Liidus. 2. 4 Hindade kõikumisel on mitmeid põhjuseid: erinevused tegevuskuludes (tööjõukulud, transpordi- kulud, jäätmekäitluskulud), kaupluste suuruses ja käibemahus, kohalikes maksudes ning ostja- ja müüja- poolses hinnakonkurentsi tasemes. Samuti võivad olulist rolli mängida tarbijate erinevad eelistused ja maitse, mis sõltuvad suuresti kultuurilistest tavadest. Lisaks tuleb arvesse võtta kohalikke turutingimusi, nagu näiteks rahvastikutihedus, kliima ning turustusketi seisukord. C 255/46 ET Euroopa Liidu Teataja 14. 10. 2005 3. Suurte jaemüügikettide hinnapoliitika töötamisest osalise naiste kohtadel. tööajaga ning madalapalgalistel end järgmiste reklaaminud Viimase viie aasta jooksul on toiduainete peamised 3. 1 jaemüüjad reklaamlausetega: “madalad hinnad iga päev”, “sama raha eest rohkem kaupa”, “hea toit maksab vähem”, “aitame teil iga päev vähem kulu- tada”. Pidevalt väidetakse, et suured jaemüügiketid vastutavad õigustamatult kõrgete hindade alandamise eest. Arusaadavalt on põhjuseks see, et tarbijad peavad hindu väga tähtsaks. Teoorias peaks see olema tarbijatele hea uudis, eriti lühiajaliselt, kuid arvesse tuleb võtta ka pikaajalisi tagajärgi. Et tagada pidev varustamine heades keskkonnatingimustes toodetud kvaliteetse toiduga, tuleb talunikele maksta mõistlikku hinda. Mõistlik tulu tuleb tagada ka kõigile teistele tootmis- ja turustamisprotsessis osalejatele. Ühendkuningriigi 3. 2 supermarket ASDA (omanik USA gigant Wal-Mart) on teinud hindade alandamisest heategeva ülesande, kuulutades, et nende eesmärk on muuta kaubad ja teenused kõigile taskukohasemaks. Tundub, et uue filosoofia kohaselt peaks toidule kulutatama võimalikult vähe. Paljudel juhtudel reklaamid panna meid arvama, et kõige tähtsam asi toidu juures on selle hind. Leib- konna toidule kulutatav summa väheneb jätkuvalt kogu Euroopas (vaata lisa 1). tahaksid jaemüügikettide Traditsiooniliselt viivad jaemüügiketid läbi väga agres- 3. 3 siivseid hinnakampaaniaid põhitoodetele, mis toimivad “käibe tekitajatena”, kuna neid tuleb sageli osta, ja samal ajal tõstavad kaupmehed teiste kaupade tulumarginaali, millest tarbijad ei ole teadlikud. Mõningates liikmesriikides müüakse neid “käibe teki- liikmesriikides on toidu tajaid” müümine omahinnast odavama hinnaga keelatud (nt Belgias, Prantsusmaal, Iirimaal, Itaalias, Luksemburgis, Portugalis ning teatud eritingimustel ka Hispaanias ja Kreekas). alla omahinna. Mõnedes 4. 2 Suured jaemüügiketid värbavad inimesi mitmetele erine- vatele töökohtadele, kuid kassapidajad ja need töötajad, kes kaupa riiulitele paigutavad, esindavad sageli palgaskaala kõige alumist otsa. Olenevalt liikmesriigi tööhõive olukorrast võivad palgad olla miinimumi piiril või pisut üle selle. 4. 3 Paindlik tööaeg võib sobida tudengitele ja osalise tööa- jaga töötajatele, ajutistele töötajatele ja nendele, kellel on pere- kondlikud kohustused või teine töökoht.  Kõige tähtsam on see, et osalise tööajaga töötajaid ei diskrimineeritaks. Euroopa jaemüügiketid peavad parandama 4. 4 tarbijale pakutavate teenuste kvaliteeti ja arendama kindlates ja heades tingimustes töötavat kompetentset personali. Suurte jaemüügi- kettide jätkuv koondumine toob kaasa uued konkurentsistratee- giad (nt hinnasõjad), kulude (sh tööjõukulude) piiramise surve tugevnemise, lahtiolekuaegade, hilisemate sulgemisaegade ja nädalavahetusel töötamise dereguleerimise. “Toidukauba hindu vähendatakse konkurentsivõimelise 4. 5 hinnakujunduse abil, ostmise, haldamise, ladustamise ja turusta- mise tõhustamise teel ning kvaliteetsete toiduainete hea kvali- teedi abil. Tegelikkuses kaldub odav toit tähendama odavat tööjõudu ja me peame hakkama sellele rohkem mõtlema, julgustades supermarketeid hinnasõjas üksteisega võistlema,” arvab professor Tim Lang, Thames Valley ülikoolist. Kauba importimisel kolmanda maailma riikidest ei 4. 6 tohiks me jätta sealseid töötingimusi tähelepanuta. Omahinnast odavamalt müümine ja agressiivne hinna- 3. 4 kujundus võivad lõpuks viia konkurentsi takistava tegevuseni. 5. Jaemüügikettide koondumine 4. Supermarketite tööjõud 4. 1 Kasvav jaemüügikettide sektor on kogu Euroopa Liidus loonud mitmeid tuhandeid töökohti, paljud neist on madalapal- galised (tihti osalise tööajaga). Euroopa Elu- ja Töötingimuste Parandamise Fondi koduleheküljel avaldatud hiljutises uuri- muses (võrdlev uuring Industrial Relations in the Retail Sector, oktoober 2004) väideti, et umbes 60 % jaekaubandustöötajatest on naised, samuti on suur noorte ja madala kvalifikatsiooniga töötajate hulk. Palk on suhteliselt madal ning sageli tuleb töötada osalise tööajaga ning nädalavahetustel. Tööstuses on toimumas suured struktuurimuutused, mis hõlmavad valdkonna tajutav on ka surve kontsentratsiooni restruktureerimiseks, dereguleerimiseks ning tööhõive vähenda- miseks. Iseloomulikuks jooneks on ka tavapärane märkimis- väärne lõhe meeste ja naiste sissetulekus, mis tuleneb paljude ja mitmekesistamist, Toidukaupluste koondumine on kogu Euroopas järsult 5. 1 suurenenud. Ajavahemikul 1993–2002 on viie suurima jaemüüja turuosa suurenenud keskmiselt 21,7 %, jõudes 15-liik- melises Euroopa Liidus keskmiselt 69,2 %ni. 2002. aastal ulatus kõnealune näitaja 37 %st Itaalias, 52,7 %ni Kreekas ning kuni 94,7 %ni Rootsis (allikas: London Economics'i 2003. aasta aruanne Ühendkuningriigi keskkonnaametile). liikmesriigis on turu ostu- ja müügipooled 5. 2 Mõnes võrdselt koondunud. Teistes liikmesriikides esindavad ostja- rühmad (tehniliselt) sõltumatuid jaemüüjaid (nt vabatahtlikud ketid), nii et riiklikul tasandil on ostjapoolne turuosa enam koondunud kui müüjapoolne. 5. 3 Hüpermarkerid laiendavad oma teenuseid ja tooteva- likut, samas kui discounter-tüüpi kauplused laiendavad oma sealjuures sortimenti madalatele hindadele. Discounter-kauplused võivad hakata pakkuma mõningaid kõrgema kvaliteediga tooteid võimalikult madalate hindadega. toidukaupade osas, keskendudes just 14. 10. 2005 ET Euroopa Liidu Teataja C 255/47 Hiljutine trend puu- 5. 4 ja köögiviljasektoris eemaldub tarbekauba turustamise lähenemisviisist. Müügiketid soovivad sooritada oma ostud üksikutelt laialdaselt eelistatud tarnijatelt, kes varustavad neid aastaringselt.  Ühes oma eelmises arvamuses ja sotsiaalkomitee (2), et “värskete tõdes Euroopa majandus- puu- ja köögiviljade suurt valikut peetakse hüpermarketite erili- seks eeliseks. Teiselt poolt kiidetakse iganädalasi turge nende parema kvaliteedi, värskemate toodete, laia valiku, usaldatavuse ja inimliku kontakti tõttu. ” 6. 4 Ühendkuningriigis 2002. aastal Riigi Talunike Liidu (National Farmers Union) läbi viidud uurimuse kohaselt oli loomaliha, mune, piima, tomateid ja õunu sisaldava leiba, supermarketis keskmiselt 55 eurot, toidukorvi maksumus talunik sai umbes 16 eurot, mis on vähem kui 1/3 selle jaehin- nast. Kaubaartiklite lõikes maksti talunikele 26 % lõplikust loomaliha jaehinnast, leiva puhul oli vastav näitaja 8 % ja peekoni puhul 14 %. 5. 5 Jaemüügiketid on õhutanud tarnijaid ja eelkõige toidu- kaupade tarnijaid ühinema. Pagaritoodetega varustamine on üks valdkond, kus kõnealune protsess on toimunud. Iirimaal ja eriti Ühendkuningriigis on hinnakonkurents leivamüügis viinud suure hulga pagariäride sulgemiseni ja turgu valitsevad nüüd vaid mõned väga suured leivatootjad. See võimaldab supermar- ketitel pakkuda tarbijale madala hinna ja alandatud toiteväärtu- sega leiba. Suurema toiteväärtusega leib on küll saadaval, aga kõrgema hinnaga. 5. 6 Paljud supermarketid on läinud üle pagaritoodete valmistamisele kohapeal. Tehases valmistatud ja külmutatud taignatooted tuuakse kauplusse ja küpsetatakse kohapeal valmis. 6. Taluhinnad ja tarbijahinnad London Economics tõdeb oma 2003. aasta aruandes, et 6. 1 2001. aastal ei paistnud ükski liikmesriik silma põllumajandus- tootja ja jaemüügihindade süstemaatiliselt suurima vahega. Üldiselt on tootja- ja jaemüügihinna erinevus ühe- kuni viie- kordne. Saia puhul, mille peamiseks koostisosaks on nisu, võib jaemüügihind olla kuni 30 korda taluhinnast kõrgem, mis peegeldab saiatootmise suurt mittepõllumajanduslikku osa. 2001. aastal suurenes talu- ja jaehinna erinevus lamba- 6. 2 liha osas Ühendkuningriigis ja Iirimaal ning vähenes Prantsus- maal ja Saksamaal. Puu- ja köögiviljade osas ei näita talu- ja jaehinna vahe olulist vähenemist. Puu- ja köögiviljade hulgi- müük on olnud mõnda aega madalseisus, samal ajal kui isetee- ninduskauplaused on säilitanud oma olulisuse värskete saaduste tõttu, mis võib mõnikord ilmast ja pakkumisest tulenevalt viia suurte hinnakõikumisteni. Suured jaeostjad sõlmivad järjest enam hooajalisi või aastasi lepinguid üksikute tarnijatega, et tagada stabiilne värskete toode pakkumine ja alandada kulusid. See stabiliseerib lõhet talu- ja jaemüügihindade vahel. Hinnasõja puhkemine võib tähendada, et esmaste tootjate kasum väheneb ja nende kulud suurenevad. 6. 3 Kui suurte jaemüügikettide ostujõud sunnib tarnijaid hindu alandama ja kui need alandatud hinnad edastatakse ka tarbijale, ei pruugi talunikele minev protsendimäär tingimata langeda, kuid tegelik tootjahind saab olema väiksem ja seetõttu võib talunik saada vähe või üldse mitte kasumit.  (2) EÜT C 95, 30. 3. 98, lk 36. (reaalhindades) tootjahinnaindeks Ajavahemikus 1990–2002 langes kõigi põllumajandus- 6. 5 15-liikmelises toodete Euroopa Liidus 27 %. Nominaalhindades jäid tootjahinnad samas ajavahemikus üldiselt stabiilseks. Suur erinevus tootja- ja tarbijahindades on küll äratanud märkimisväärset tähelepanu, kuid siiani ei ole jõutud üldisele üksmeelele hinnaerinevuste põhjustes(London Economics'i 2003. aasta aruanne). (Briti On tervitatav, et suured jaemüüjad pakuvad järjest enam 6. 6 Fair Trade'i (õiglane kaubandus) tooteid. Wall Street Journal'is 2004. aasta 8 juunil ilmunud Steve Stecktoni ja Erin White'i ar- tiklis kirjutavad autorid Fair Trade'i tooteid müüvate supermar- ketite kohta järgmist: supermarket) on “Sainsburys müünud Fair Trade'i banaane tavalistest banaanidest üle 4 korra kallimalt ning üle 16 korra kallimalt sellest hinnast, mida maks- takse banaanide kasvatajatele. Tesco lisas hiljuti Fair Trade'i kohvile 3,46 dollarit naela kohta, samas kui kohvikasvataja saab umbes 44 senti rohkem kui maailmaturuhind. ” “Supermar- ketid kasutavad suurema kasumi teenimiseks ära etikette, kuna teavad, et tarbijad on nõus rohkem maksma, sest tegu on õiglase kaubandusega,” ütleb Emily Dardaine, Saksamaal tegut- seva Fair Trade'i rühmade liidu rahvusvahelise õiglase märgista- mise organisatsiooni (Fair-Trade labelling organisation interna- tional) puuviljatoodete tegevjuht. 7. Tingimused supermarketite tarnijatele 7. 1 ELi liikmesriikide turgude koondumisastme ja koondu- misviisi erinevus on tegur, mida tuleb arvestada suurte jaemüü- jate tarnijaid puudutava tegevuse uurimisel. Nagu eespool on viidatud, avaldatakse jaemüüjatele hindade alandamise osas märkimisväärset survet, kuna tarbijad peavad hinda väga täht- saks ning tarbijate nõudlus mõjutab ka pakkumist. Suured jaemüügiketid on otsustanud kindlalt pakkuda tarbijale sood- said hindu, avaldades sellega tarnijatele survet hindade alanda- miseks. See kehtib toidusektori ja peamiselt väga kõrge koon- dumisastmega turgude kohta. Paremate tingimuste saamiseks ähvardavad müügiketid tarnijaid pidevalt tarnelepingute lõpeta- misega. Lisaks suunavad paljud väga suured jaemüügiketid oma sisseostjaid sageli ühest osakonnast teise, et ennetada isiklike suhete teket ostjate ja tarnijate vahel. Ostja ülesanne on üritada saada tarnijalt toidukaupu üha odavama hinnaga. Sisseostjad saavad otsustada ettevõtte käekäigu tarnelepingu sõlmimise või C 255/48 ET Euroopa Liidu Teataja 14. 10. 2005 tarnija vahetamisega, seda eriti juhul, kui tarnija on teinud olulise investeeringu, varustamaks üht suurt ketti konkreetse tootesarjaga. Sageli ei ole eelkõige väiksematel tarnijatel rahalisi vahendeid, et vastata müügikettide nõudmistele. Milline on talu- niku võimalus saada oma toodete eest mõistlikku hinda turgudel, kus suurtel müügikettidel on selline ostujõud? Lisaks oskusele saada tarnijatelt 7.  2 tehingute teostamisel allahindlust väljendub ostja võim lepingulistes kohustustes, mida jaemüüjad võivad tarnijatele kehtestada, nt tootenimekir- jamaks, tasu kauba hea paigutuskoha eest, tagasiulatuvad alla- hindlused juba müüdud kaupadele, jaemüüja reklaamitegevuse põhjendamatult kõrge kompenseerimine ning eksklusiivse varustamise nõue. 7. 3 tõsise Suurtele müügikettidele toidu tarnijad on tihti finantssurve all, mis on tingitud pikkadest viivitustest tarnitava kauba eest tasumisel — mõnikord võib tasumine viibida isegi kuni 120 päeva (harva 180 päeva). Tarbijad aga maksavad ostetud toodete eest kohe. Pikad makseviivitused suurendavad müügikettide kasumit, kuivõrd tarnijad annavad neile intressi- vaba laenu. 7. 4 Mõnikord sunnivad jaemüügiketid oma tarnijaid teatud perioodi jooksul müüma neile kaupa alla omahinna, et säilitada nende toodete esindatus supermarketi riiulil. Tarnijatele ja talu- nikele võib see põhjustada tõsist rahalist kahju. 7. 4. 1 Internetipõhise oksjonisüsteemi sisseviimine on samuti tugevdanud suurte müügikettide positsiooni odavate toodete isiklike tootemarkide tarbeks. Selles hankimisel müügiketi süsteemis otsivad jaemüügiketid pakkumisi, mis varustaksid neid toodetega (peamiselt teel. Tarnijad võistlevad üksteisega võimalikult madala hinna pakku- misel. isikliku margiga) Interneti Suuremate jaemüügikettide 7. 5 seas kiireneb omaenda (isiklike) tootemarkide esilekerkimine. Kõnealune suundumus on kõige märgatavam Iirimaal ja Suurbritannias, samuti arene- vatel turgudel. “Isiklike markide kiire kasv arenevatel turgudel on otseselt seotud globaalsete jaemüüjate laienemisega oma traditsioonilistest geograafilistest piiridest väljapoole,” Jane Perrin, AC Nielsen. Kuna teatavate isiklike tootemarkide kvali- teet on paranenud, on jaemüüjatel olnud võimalik tõsta kasu- meid vaid väheste müügiedenduskuludega. Isiklike tootemarkide süsteem annab supermarketile 7. 6 tarnijatega suheldes suurema võimu. 7. 7 Keskkonnas, kus võidukaid jaemüügikontseptsioone on võimalik kiirelt jäljendada, on jaemarkide strateegiatel oluline roll: nad aitavad konkurentsis marke üksteisest eristada. eelistustest raha kulutamisel. Seda arusaama süvendab veelgi jaemüüja iganädalane kokkupuude tarbijaga. Kui jaemüügiketid panevad rõhku jaemargi toodetele, 7. 9 näitab tarbijanõudlus, et tuntud margitooted peavad samuti riiulil olema. Jaemüügiketid soovivad siiski vähendada nendega ärisuhetes olevate margitoodete tarnijate arvu ning on kasutu- sele võtnud tooterühmapõhise haldussüsteemi. Jaemüügiketid kasutavad tooterühmapõhist haldussüsteemi üksikute tarnijate hulga vähendamiseks ning oma kulude pidevaks alandamiseks ja kasumi suurendamiseks. Iga tooterühma kohta valib jaemüü- gikett välja ühe juhtiva tarnija tootevaliku, kes hakkab talle hankima ja teda varustama kõigi selles tooterühmas vajalike toodetega. Tavaliselt tootemargiga ettevõte, kes hakkab ketti varustama ka teiste sarnaste kaupa- dega, et säilitada oma püsimine tootenimekirjas. Näiteks Ched- dari juustu kui margitoodet tarnivalt ettevõttelt võidakse paluda kõigi teiste müügiketile vajalike juustusortide tarnimist, mida muidu peaks hankima erinevatelt tarnijatelt. Süsteem soosib suurimaid tarnijaid ja see piirab nii väikeste kui kohalike tarni- jate turulesisenemise võimalusi. Samuti võib see vähendada tarbijate valikuvõimalusi.  valitakse juhtiva välja 7. 10 Paljud väikese ja keskmise suurusega toidukaupade tootjad on ülitundlikud eelkõige juhul, kui nad sõltuvad suures osas ühest jaemüügiketist. Müügiketid võivad nõuda 2-protsen- dilist hinnaalandust aastas järgmise kolme aasta vältel. Kõnea- luste nõudmiste mittetäitmine tähendab lepingu üleminekut teisele tarnijale. Äris püsimiseks peavad väikese ja keskmise suurusega ettevõtted alandama kulusid ja marginaale — mada- lamad hinnad talunikele, vähem töötajaid, piiratud kvaliteediga tooted tarbijatele. 8. Tarbijaküsimused Tarbijad nõuavad supermarketitelt jätkuvalt konkurentsi- 8. 1 võimelisi kõrgekvaliteediliste varustamist ohutute toiduainetega, kvaliteetset teenindust ja meeldivat ostu- keskkonda. pidevat hindu, 8. 2 Tarbijad tuleks kaasata dialoogi toiduainete esmatootjate ja tarnijatega, andmaks neile tasakaalustatum ülevaade jaemüü- jate poliitikast. Samuti 8. 3 tuleks tarbijaid teavitada sellest, kui rahastavad eriallahindlusi või teevad sooduspakkumisi. tarnijaid 8. 4 Tarbijaid tuleb igakülgselt harida toiduturu erinevate tahkude ning oma nõudmiste pikaajaliste tagajärgede osas. Suurtest väljaspool linna asuvad supermarketitest, kes reklaa- mivad toiduainete madalaid hindu, ei ole väikse sissetulekuga peredel sageli kasu, kuna puudub sobiv transport, mis võimal- daks sõita odavaid toidukaupu ostma. Kõnealune võimunihe tarnijalt jaemüüjale ületab riiuli- 7. 8 pinna omamisest ja isiklikust margist tõusetuva kasu. Tänu kaupluste kliendikaartidele on tänapäeva jaemüüjatel tarnijatega võrreldes oluliselt parem ülevaade tarbijast, tema omadustest ja 8. 5 Tarbijate jaoks olulised rasvumist ennetav ja säästev tarbimine. Jaemüüjad peavad võtma oma tegevuses seisukoha kõnealustes küsimustes. 14. 10. 2005 ET Euroopa Liidu Teataja C 255/49 9. Talunike küsimused nõudluse reformile kohta. Ühise põllumajanduspoliitika Tänu ühise põllumajanduspoliitika 9. 1 (seose kaotamine tootmise ja toetuse vahel) mõjutavad talunike toot- misotsuseid üha enam jaemüügisektorist pärit signaalid hinna ja osana toiminud toetuste süsteem ei taga enam talutoodangule ühesu- gust minimaalhinda. See tähendab, et jaemüügikettide roll hindade määrajana toiduahelas kasvab varasemaga võrreldes märgatavalt. Kui maailmaturu hinnad on madalad, alandab toidukaupade impordi kasv samuti tootjahindu. Lõppkok- kuvõttes hakkavad toiduainete hinnad pakkumisele ja nõudlu- sele vastavalt tõenäoliselt palju rohkem kõikuma. teatud ajavahemikul talunike tulud vähenevad ja 9. 2 Kui kulud suurenevad, lõpetavad paljud talunikud oma tegevuse. Kõnealune suundumus võib viia toiduainete tootmismahu vähe- nemiseni Euroopas, mis omakorda takistab multifunktsionaalse põllumajanduse arengut Euroopa Liidus. Samuti takistaks see elujõulise maapiirkonna säilitamise ja arendamise eesmärgi saavutamist. Selle vältimiseks peavad ka talunikud kasutusele võtma uusi lähenemisviise kasvatusmeetodite ja toodete osas, millesse nad investeerivad. Oma positsioonide kinnitamiseks võiks alternatiiviks olla nišiturgude leidmine, näiteks investeeri- mine kõrgema kvaliteediga toodetesse, täiesti uued tooted, uued turustus- ja koostöövormid (näiteks sisseostuühistud, talupoed linnades), ökoturism jne. 9.  3 Tootja- ja jaemüügihindade erinevuste võrdlemine kogu Euroopa Liidu turul osutub keeruliseks, kuivõrd on võimatu määrata töötleva ja jaemüügisektori kulusid ja marginaale. On siiski ilmselge, et kui suured jaemüügiketid kehtestavad talutoo- rea kõige dangule alla omahinna hindu, saab talunik kui viimane lüli madalamat hinda, sest töötlejad ja supermarketid säilitavad äris püsimise nimel oma marginaali. 10. Muud küsimused Kuigi hinnapoliitika on väga oluline element jaemüügisektoris, tuleb arvesse võtta ka muid küsimusi: a) suurte jaemüügikettide puhul võib kindel olla, et nad pakuvad ohutut toitu; b) suured jaemüügiketid puutuvad regulaarselt kokku tarbija- tega, kes teevad oma iganädalasi sisseoste; Brüssel, 7. aprill 2005 c) kliendikaartide saavad jaemüügiketid üksikasjaliku ülevaate klientide ostuharjumustest, tagades seega müügike- tile olulise klientide andmebaasi ja olulise turuseire allika; abil d) nad selgitavad turu-uuringute abil välja tarbijate vajadused; e) nad mõjutavad ostukäitumist hinnasoodustuste, allahind- luste, klienditeeninduse, kauba väljapaneku ja müügipinna kujundusega. Seega on jaemüügikettidel võime mõjutada turutrendi. 11. Järeldused 11. 1 ja esma- Jaemüüjate, tarnijate (toiduainete töötlejate) tootjate hinnastruktuuri ning kasumimarginaali kohta on vaja rohkem informatsiooni ning see peab olema läbipaistev. 11. 2 Liikmesriigid peavad tagama, et valitseks piisav konku- rents piirkondade vahel riigi siseselt, ning edendama koostööd väikeste põllumajandustootjate, töötlejate ja jaemüüjate vahel, et neil oleks võimalik jätkuvalt püsida konkurentsis suurte toot- jate, töötlejate ja jaemüügikettidega. Samuti peavad liikmesriigid ja ELi institutsioonid tagama kaubanduse eri vormide olemasolu ning selle, et turu täielik liberaliseerimine ei tooks kaasa selle liigset kontsentreerumist. Siseturu peadirektoraat peab jätkuvalt uurima 11. 3 ja analüüsima tarbijahindu kogu Euroopa Liidus, et tagada piisava konkurentsi olemasolu kogu ühenduses. 11. 4 kond, mis vajab ülevaatamist. See ei hindade ja turujõududega. Üldise huvi määratlemine on konkurentsiõiguse vald- tohiks piirduda vaid 11. 5 jätkuvalt konkurentsiasutuste vaateväljas. Suurte jaemüügikettide ostujõud toiduturul peab olema 11. 6 On võimalik, et tulevikus jääb toidukaupade jaemüük väga väheste ettevõtjate pärusmaaks, mis võib viia väiksema valiku ja kõrgemate hindadeni. Komisjon ja liikmesriikide valit- sused peaksid olema sellisest võimalusest teadlikud. 11. 7 Euroopa Liit peab tagama piisava toiduainete tootmise, et varustada elanikke toiduga. Me ei tohiks muutuda sõltuvaks Euroopa Liidu välistest toiduainevarudest. 11. 8 Vajalik on üksikasjalik uuring ja analüüs hindade edas- tamise ja tootjahindade ning suurelt jaemüügiettevõttelt toitu ostva tarbija poolt makstavate hindade erinevuse kohta. Euroopa majandus- ja sotsiaalkomitee president Anne-Marie SIGMUND C 255/50 ET Euroopa Liidu Teataja 14. 10. 2005 LISA Euroopa majandus- ja sotsiaalkomitee arvamusele Järgnevalt on esitatud muudatusettepanekud, mille poolt hääletas vähemalt üks neljandik hääletanutest ja mis jäid välja täiskogu istungi arutelu tulemusel.  Punkt 3. 1 muuta järgmiselt: Viimase viie aasta jooksul on toiduainete peamised jaemüüjad reklaaminud end järgmiste reklaamlausetega: “madalad hinnad iga päev”, “sama raha eest rohkem kaupa”, “hea toit maksab vähem”, “aitame teil iga päev vähem kulutada”. Pidevalt väidetakse, et suured jaemüügiketid vastutavad õigustamatult kõrgete hindade alandamise eest. Arusaadavalt on põhjuseks see, et tarbijad peavad hindu väga tähtsaks. Teoorias peaks see olema tarbijatele hea uudis, eriti lühiajaliselt, kuid arvesse tuleb võtta ka pikaajalisi tagajärgi. Et tagada pidev varustamine heades keskkon- natingimustes toodetud kvaliteetse toiduga, tuleb talunikele maksta mõistlikku hinda. Mõistlik tulu tuleb tagada ka kõigile teistele tootmis- ja turustamisprotsessis osalejatele. Motivatsioon Kõnealuses üldises märkuses ei täpsustata, mis on “mõistlik hind”. Kõnealune termin on jäetud määratlemata ning analüüsimata, millistest osadest moodustub kasu põllumajanduses, samuti pole uuritud põllumajandustoetuste mõju põllumeeste sissetulekutele ega põhjendatud vajadust säilitada põllumajandustootjaid, kes pole teiste põllumajandustoot- jatega konkurentsivõimelised (teisisõnu: kas tuleks tagada kõigile põllumajandustootjatele suurem kasu tarbija arvelt?). Hääletustulemus: Poolt: 38 Vastu: 75 Erapooletuid: 17 Punkt 4. 1 välja jätta: “Toidukauba hindu vähendatakse konkurentsivõimelise hinnakujunduse abil, ostmise, haldamise, ladustamise ja turustamise tõhustamise teel ning kvaliteetsete toiduainete hea kvaliteedi abil. Tegelikkuses kaldub odav toit tähen- julgustades supermarketeid hinnasõjas dama odavat tööjõudu ja me peame hakkama sellele rohkem mõtlema, üksteisega võistlema,” arvab professor Tim Lang, Thames Valley ülikoolist. Motivatsioon Kõnealuse lõigu mõte pole lugejale selge. Kas see tähendab näiteks, et me ei osta Poola õunu, kuna need on odavamad kui Läti või Soome õunad? Hääletustulemus: Poolt: 56 Vastu: 92 Erapooletuid: 12 Punkt 4. 6 välja jätta: Kauba importimisel kolmanda maailma riikidest ei tohiks me jätta sealseid töötingimusi tähelepanuta. Motivatsioon Lugejale ei ole selge lause tähendus. Kas see tähendab, et peame arvestama teatud miinimumpalgaga kolmanda maailma riikides? Kes määrab kindlaks ja kuidas, millised kaubad millistes riikides on toodetud töötajatele “sobivat” tasu makstes? Kas me tõepoolest arvame, et Euroopa Liidu tarbijad peaksid kindlustama kolmanda maailma töötajatele korrapärase sissetuleku? 14. 10. 2005 ET Euroopa Liidu Teataja C 255/51 Hääletustulemus: Poolt: 49 Vastu: 104 Erapooletuid: 7 Punkt 7. 1 viimane lause välja jätta. Suured jaemüügiketid on otsustanud kindlalt pakkuda tarbijale soodsaid hindu, avaldades sellega tarnijatele tugevat survet hindade alandamiseks. Eelkõige kehtib see toidusektori kohta. Paremate tingimuste saamiseks ähvardavad müügiketid tarnijaid pidevalt tarnelepingute lõpetamisega. Lisaks suunavad paljud väga suured jaemüügiketid oma sisseostjaid sageli ühest osakonnast teise, et ennetada isiklike suhete teket ostjate ja tarnijate vahel. Ostja ülesanne on üritada saada tarnijalt toidukaupu üha odavama hinnaga.  C 255/44 NL Publicatieblad van de Europese Unie 14. 10. 2005 Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „Grootwinkelbedrijven — Trends en gevolgen voor landbouwers en consumenten” (2005/C 255/08) Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 1 juli 2004 besloten overeenkomstig art. 29, lid 2, van zijn reglement van orde een advies op te stellen over „Grootwinkelbedrijven — Trends en gevolgen voor landbouwers en consumenten”. De afdeling „Landbouw, plattelandsontwikkeling, milieu”, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 17 maart 2005 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Allen. Het Comité heeft tijdens zijn op 6 en 7 april 2005 gehouden 416e zitting (vergadering van 7 april) het volgende advies uitgebracht, dat met 115 stemmen vóór en 71 stemmen tegen, bij 10 onthoudingen, is goedgekeurd. 1. Inleiding 1. 1 In reactie op de sociale en economische veranderingen van de voorbije 20 jaar, met name de veranderingen in de behoeften van de consument, hebben Europese detailhandelaars ervoor gezorgd dat er een systeem van grootwinkelbedrijven is ontstaan. Achterliggende idee was om het winkelgemak voor consumenten te vergroten door allerlei voedselproducten en andere artikelen samen onder één dak te verkopen. In marke- tingtermen streven de grootwinkelbedrijven ernaar om steeds meer klanten te trekken door producten aantrekkelijk te presen- teren en tegen scherpe prijzen aan te bieden. De grootste veran- deringen, met de ingrijpendste gevolgen voor consumenten, hebben zich voorgedaan bij de verkoop van voedselproducten. Momenteel wordt in het VK 80 % van de voedselproducten bij is in de EU één van de grootwinkelbedrijven gekocht; dit hoogste percentages. Super- en hypermarkten bieden consu- menten tot wel 20. 000 verschillende producten aan. 1. 2 Grootwinkelbedrijven hebben de consument door de jaren heen aanzienlijke voordelen gebracht door een breed assortiment artikelen tegen concurrerende prijzen aan te bieden. Zij maken het de consument vooral gemakkelijk door onder één dak een groot aantal verschillende soorten levens- middelen te presenteren en daarbij ook nog eens gratis voor ruime parkeergelegenheid te zorgen. Bovendien zijn zij gehan- dicapten- en kindvriendelijk. Bij sommige ervan kan men terecht voor een hapje en een drankje, voor het verrichten van bankzaken, of voor recycling van materiaal. Veel grootwinkel- bedrijven bieden de mogelijkheid online boodschappen te doen en deze te laten thuisbezorgen. Supermarkten trekken klanten doordat deze er de voor de hele week benodigde artikelen op één plek tegen interessante prijzen kunnen aanschaffen.  Dit verklaart waarom een steeds groter percentage levensmiddelen bij grootwinkelbedrijven wordt gekocht. 1. 3 In de meeste nieuwe lidstaten hebben de grootwinkelbe- drijven een kleiner marktaandeel dan in de EU-15, maar hun marktaandeel stijgt snel. Grootwinkelbedrijven kennen verschillende bedrijfsstructuren: — hypermarkten: grote detailhandelszaken, meestal gebaseerd op zelfbediening, met tot wel 10 000 m2 verkoopopper- vlakte, die ook veel non-foodproducten in de schappen hebben; — supermarkten: levensmiddelenzaken met zelfbediening en een verkoopoppervlakte van max. 3 500 m2. Non-foodpro- ducten vertegenwoordigen minder dan 25 % van de omzet. — discountzaken: zelfbedieningszaken zonder die levensmiddelen verkopen en zich vooral toeleggen op een beperkt gamma artikelen met een hoge omloopsnelheid. Hun aantrekkingskracht zit hem vooral in de lage prijzen. Deze sector maakt een aanzienlijke groei door. franje 1. 4 Het marktaandeel van grootwinkelbedrijven loopt tussen de lidstaten evenwel sterk uiteen. De drie grootste retailers vertegenwoordigen in Hongarije 29 % van de levensmiddelen- markt, in het Verenigd Koninkrijk 60 % en in Ierland 66 %. In enkele andere lidstaten gaat het om de volgende percentages: Polen 14,2 %, Tsjechië 25,4 %, Slowakije 42,6 %, Slovenië 77,3 %. De trend in de laatste tien jaar is dat de detailhandel voor voedselproducten gedomineerd wordt door een afnemend aantal zeer grote retailers. Gemiddeld zijn voedselproducten goed voor ca. 70 % van de omzet van levensmiddelenzaken (Bron: GfK ConsumerScan/Household Panel). 2. Detailhandelsprijzen voor levensmiddelen tegen de achtergrond van de interne markt Aan de hand van door AC Nielsen verzamelde gegevens 2. 1 heeft DG Interne markt in de periode september 2002/oktober 2003 een aantal pan-Europese merkproducten (1) die in 14 EU- lidstaten verkrijgbaar waren, in een boodschappentas gedaan en de prijzen met elkaar vergeleken. Uit de volgende index blijkt dat de prijzen in de 14 landen sterk uiteenlopen. Uitgaande van een EU-gemiddelde van 100 zijn in onderstaande tabel de laagste en hoogste prijzen weergegeven: (1) Pan-Europese merkproducten zijn merkproducten die in vier van de vijf grote landen en in vijf nog andere landen verkrijgbaar zijn. Generieke merken zijn merken die niet aan dit criterium voldoen. In de hier gepresenteerde analyse gaat het om prijzen in euro, excl. BTW. 14. 10.  2005 NL Publicatieblad van de Europese Unie C 255/45 Product Kerrygold boter Red Bull Fanta Evian Twix Haagen Dazs Nescafé oploskoffie Kelloggs cornflakes Uncle Ben's rijst Land Ierland Oostenrijk Spanje Frankrijk België Italië Griekenland Verenigd Koninkrijk Finland Barilla droge deegwaren Italië Laagst Land Hoogst 90 79 70 62 74 60 64 75 81 55 Duitsland Finland Finland Finland Denemarken Griekenland Oostenrijk Frankrijk Verenigd Koninkrijk Ierland 150 134 148 204 131 117 137 144 161 114 Pan-Europese merkartikelen zoals bovengenoemde worden overal 2. 2 herkend. in de EU vrij gemakkelijk Bij producten van generieke en witte merken zijn de prijsverschillen groter. Ook hier is er in de prijsver- schillen tussen lidstaten geen duidelijk patroon waarneembaar. Product Land Laagst Land Hoogst Rijst Bloem Gemalen koffie Oploskoffie Halfvolle melk (UHT) Pakjessoep Diepvriesvis IJs Koolzuurhoudend mineraalwater Babyvoeding Ananas in blik Suiker Portugal Portugal Finland België Duitsland Spanje Finland Finland Italië Spanje Nederland Portugal 45 45 71 40 71 43 65 40 47 66 53 93 Zweden Zweden Ierland Ierland Finland België Frankrijk Verenigd Koninkrijk Finland Italië Finland Zweden 182 182 298 127 140 256 118 214 168 173 181 286 2. 3 Deze prijsvariaties tussen merk- en niet-merkartikelen vormen vanzelfsprekend een momentopname. Worden prijzen echter regelmatig tegen het licht gehouden, dan kan mede op basis daarvan worden bepaald of de prijzen voor deze artikelen op den duur naar elkaar toegroeien, zoals je in een volledig func- tionerende interne markt zou verwachten. Naar de mening van DG Interne markt zouden de prijsver- schillen in een efficiënt functionerende interne markt niet zo groot mogen zijn als in de tabel is aange- geven. Op basis van een soortgelijk Amerikaans onderzoek blijken de prijsverschillen in de VS kleiner te zijn dan in de EU-14. 2. 4 Prijsvariaties kunnen diverse oorzaken hebben: verschillen in bedrijfskosten (zoals loon-, transport- en afvalverwerkingskosten), winkeloppervlakte en omzetcijfer, lokale belastingen en de mate van prijscon- currentie aan zowel in- als verkoopzijde. Verschillen in voorkeuren en smaken van de consument, die grotendeels cultureel bepaald zijn, kunnen ook een belangrijke rol spelen. Voorts moeten ook plaatselijke marktomstandigheden, zoals de bevolkingsdichtheid, het klimaat en de bevoorradingssituatie, in aanmer- king worden genomen. C 255/46 NL Publicatieblad van de Europese Unie 14. 10. 2005 3. Het prijsbeleid van grootwinkelbedrijven vrouwen in deeltijd actief zijn en veelal werk verrichten dat weinig aanzien geniet. In de laatste jaren zien we dat de grote levensmiddelen- 3.  1 detaillisten adverteren met leuzen in de zin van „Elke dag lage prijzen”, „Meer waar voor je geld”, „Goed voedsel kost minder”, en „Waarom zou je teveel betalen?” Grootwinkelbedrijven beweren voortdurend dat zij voor de belangen van de consu- ment opkomen door onverantwoord hoge prijzen te verlagen. Vanzelfsprekend doen zij dit omdat de klant veel waarde hecht aan de prijs. In theorie zou dit verschijnsel gunstig zijn voor de consument, met name op korte termijn, maar het is ook zaak dat de langetermijngevolgen in aanmerking worden genomen. Landbouwers dienen een redelijke prijs voor hun producten te krijgen om een ononderbroken levering van kwaliteitsvoedsel dat onder goede milieuomstandigheden is geproduceerd, te garanderen. Ook alle partijen die bij verwerking en distributie zijn betrokken, moeten een redelijke winstmarge kunnen halen. 3. 2 De Britse supermarkt ASDA (onderdeel van de Ameri- kaanse reus Wal-Mart) heeft zijn prijsverlagingen een filantro- is pisch tintje gegeven door te verklaren dat „het ons doel goederen en diensten voor iedereen betaalbaarder te maken”. Het lijkt een nieuwe filosofie dat zo weinig mogelijk geld aan voedsel besteed mag worden. Veelal willen grootwinkelbe- drijven ons met hun reclameteksten doen geloven dat het belangrijkste aspect van voedsel de prijs is. Overal in Europa geven huishoudens procentueel steeds minder uit aan voedsel (zie bijlage). Van oudsher gaat het in de prijzenslag tussen grootwin- 3. 3 kelbedrijven vooral om basisproducten die met grote regelmaat worden gekocht en die door grootwinkelbedrijven dan ook gebruikt worden om klanten naar hun winkel te lokken, terwijl ze de marges op producten waar de consument minder goed op let, verhogen. In sommige lidstaten worden deze zgn. traffic generators vaak onder de kostprijs verkocht. Het onder de kost- prijs verkopen van voedselproducten is bv. in België, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg en Portugal verboden, en in Spanje en Griekenland onder bepaalde omstandigheden ook. 3. 4 Uiteindelijk kan het de mededinging schaden als producten onder de kostprijs of tegen vechtprijzen worden verkocht. 4. Supermarktpersoneel 4. 1 Door de groei van de sector grootwinkelbedrijven zijn er over de gehele EU verspreid duizenden (veelal laagbetaalde deeltijd-)banen geschapen. Volgens een vergelijkende studie uit oktober 2004 die onlangs op de website van de Europese Stich- ting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden is bekendgemaakt (Industrial Relations in the Retail Sector), bestaat ca. 60 % van de supermarktmedewerkers uit vrouwen, en zijn er ook relatief veel jongeren en laagopgeleiden onder hen.  De lonen zijn betrekkelijk laag en veel arbeidskrachten werken in deeltijd of in het weekend. De sector is onderhevig aan ingrij- pende structurele veranderingen waarbij sprake is van concen- tratie en diversificatie. Er is druk om tot herstructurering en deregulering over te gaan en het aantal banen te verminderen. Kenmerkend is ook het doorgaans aanzienlijke verschil in belo- ning tussen mannen en vrouwen. Dit komt doordat relatief veel 4. 2 Bij het werk in grootwinkelbedrijven gaat het om vele verschillende soorten banen. Kassamedewerkers en vakkenvul- lers hebben de laagste lonen. Naar gelang van de arbeidsmarkt- situatie in de lidstaat kan het voorkomen dat zij slechts het minimumloon of net daarboven verdienen. 4. 3 Flexibele werktijden kunnen gunstig zijn voor studenten, deeltijdwerkers, tijdelijke arbeidskrachten en personen die nog ander werk of gezinsverplichtingen hebben. Het is van groot belang dat deeltijdwerkers niet gediscrimineerd worden. 4. 4 Europese grootwinkelbedrijven dienen ernaar te streven dat vakbekwaam, onder goede en veilige arbeidsomstandig- heden werkend personeel hoogwaardige diensten levert aan de consument. De voortschrijdende concentratie in de sector grootwinkelbedrijven leidt tot nieuwe concurrentiestrategieën (bv. prijzenoorlogen), grote druk om de kosten, m. i. v. de loon- laag te houden, deregulering van openingstijden, en kosten, meer avond- en weekendwerk. 4. 5 De voedselprijzen zijn lager geworden door een scherpe prijsstelling, meer efficiency op het gebied van inkoop, admini- stratie, opslag en marketing, en ook door een goede kwaliteit van de levensmiddelen. „De realiteit is echter”, aldus professor Tim Long van de Thames Valley University, „dat goedkoop voedsel doorgaans neerkomt op goedkope arbeid. We moeten hier veel meer over nadenken wanneer we supermarkten aanmoedigen om prijzenoorlogen met elkaar uit te vechten. ” 4. 6 Ook bij import van voedselproducten uit derdewereld- landen moeten we erop letten dat zij onder goede arbeidsom- standigheden zijn geproduceerd. 5. Concentratie in de sector grootwinkelbedrijven 5. 1 Concentratie in de levensmiddelendetailhandel heeft in heel Europa een hoge vlucht genomen. Tussen 1993 en 2002 is het marktaandeel van de vijf grootste levensmiddelendetail- listen met gemiddeld 21,7 % gestegen tot een gemiddelde van 69,2 % in de EU-15. In 2002 liep dit aandeel uiteen van 37 % in Italië en 52,7 % in Griekenland tot 94,7 % in Zweden (bron: Verslag 2003 van London Economics voor het Britse ministerie van milieu). 5. 2 In sommige lidstaten lijkt de markt aan de verkoopzijde even geconcentreerd te zijn als aan de inkoopzijde.  In andere lidstaten worden (in technische zin) onafhankelijke retailers (bv. op vrijwillige grondslag gevormde ketens) vertegenwoordigd door inkoopcombinaties, zodat er op nationaal niveau aan de inkoopzijde van de markt meer concentratie is dan aan de verkoopzijde. 5. 3 Hypermarkten breiden hun producten- en diensten- aanbod uit, terwijl discountzaken — vooral in de foodbranche — zullen blijven groeien, zich op lage prijzen concentreren, en er wellicht toe zullen overgaan om producten van een iets hogere kwaliteit tegen de laagst mogelijke prijzen aan te bieden. 14. 10. 2005 NL Publicatieblad van de Europese Unie C 255/47 5. 4 De jongste trend in de sector groenten en fruit is dat de afzetstrategie steeds minder op de afzonderlijke artikelen zelf is gericht. Grootwinkelbedrijven willen hun producten zoveel mogelijk betrekken van een klein aantal geprivilegieerde toele- veranciers op wie zij het hele jaar door kunnen rekenen. In een eerder advies (2) heeft het EESC terzake het volgende opge- merkt: „Vooral in het geval van de hypermarkten wordt veel de nadruk gelegd op de ruime keuze aan verse groenten en fruit. De wekelijkse markt wordt daarentegen met hoge kwaliteit, versheid, ruime keuze, vertrouwen en menselijke contacten geassocieerd. ” 5. 5 Grootwinkelbedrijven hebben toeleveranciers, en dan met name toeleveranciers van voedselproducten, ertoe aangezet zich aaneen te sluiten. Dit is onder meer gebeurd bij de levering van brood. Met name in Ierland en het VK heeft de prijsconcur- rentie bij de verkoop van brood ertoe geleid dat tal van bakke- rijen de deuren hebben moeten sluiten en dat de markt nu gedomineerd wordt door een klein aantal zeer grote bakkerijen. Hierdoor kunnen de supermarkten de consument nu brood met een geringere voedingswaarde aanbieden voor lage prijzen. Brood met een hogere voedingswaarde is voor een hogere prijs nog steeds beschikbaar. 5. 6 Ook beschikken veel supermarkten tegenwoordig over bakinstallaties binnen de eigen vestiging. Bevroren deegwaren die in een fabriek zijn voorbereid, worden in de supermarkt afgebakken. 6. Prijzen af boerderij en consumentenprijzen Volgens het Verslag 2003 van London Economics was 6. 1 er in 2001 niet één lidstaat die stelselmatig het grootste verschil tussen detailhandelsprijs en af-boerderijprijs vertoonde. Door de bank genomen kan men zeggen dat de detailhandelsprijs 1 tot 5 keer de prijs af boerderij bedraagt.  De prijs van brood, met als hoofdbestanddeel tarwe, kan echter wel 30 keer zo hoog zijn als de prijs van tarwe af boerderij, waaruit blijkt dat bij de productie van brood een groot deel van de kosten buiten de boerderij gemaakt worden. In 2001 is het verschil tussen consumentenprijs en af- 6. 2 boerderijprijs van lamsvlees groter geworden in het Verenigd Koninkrijk en Ierland en kleiner in Frankrijk en Duitsland. Bij groenten en fruit is er wat dit verschil betreft geen duidelijke trend te bespeuren, of het moet een lichte afname zijn. De groothandelsmarkt voor groenten en fruit vertoont al enige tijd een achteruitgang, terwijl de spotmarkt belangrijk blijft voor versproducten, waarbij er soms wel grote prijsschommelingen bestaan als gevolg van weersomstandigheden en de toeleve- ringssituatie. Teneinde de sector versproducten te stabiliseren en de kosten terug te dringen, schakelen inkopers van groot- winkelbedrijven ertoe over om seizoens- of jaarcontracten af te sluiten met een klein aantal leveranciers. Hierdoor zal het verschil tussen consumentenprijs en af-boerderijprijs stabieler worden. Het ontketenen van prijzenoorlogen kan tot lagere marges en hogere kosten voor producenten van basisproducten leiden. 6. 3 Is de inkoopmacht van de grootwinkelbedrijven zodanig dat zij bij hun leveranciers lagere prijzen kunnen bedingen, en worden deze lagere prijzen doorberekend naar de consument, dan betekent dat niet automatisch dat de procentuele marge voor de boer kleiner wordt, maar de daadwerkelijke af-boerde- rijprijs zal wel lager zijn, zodat de boer weinig of geen winst boekt. (2) PB C 95 van 30-3-1998, blz. 36 6. 4 Uit onderzoek dat de National Farmers Union in het VK in 2002 heeft verricht, komt naar voren dat een mand levens- middelen met daarin rundvlees, eieren, melk, brood, tomaten en appels in een supermarkt gemiddeld € 55 kost. Daarvan gaat ongeveer € 16 naar de boer. Dat is dus nog geen derde van de winkelwaarde. Uitgesplitst per product blijkt dat de boer 26 % van de winkelprijs van vlees krijgt, terwijl het bij brood en bacon om resp. 8 % en 14 % gaat. 6. 5 De (reële) producentenprijsindex voor alle landbouwpro- ducten is in de EU-15 in de periode 1990-2002 met 27 % in deze gedaald. Nominaal bleven de prijzen af boerderij periode min of meer stabiel.  Dat het verschil tussen de prijzen af boerderij en de consumentenprijzen voor voedselproducten steeds groter neigt te worden, heeft nogal wat aandacht getrokken, maar over de oorzaken hiervan is men het nog niet eens (Verslag 2003 van London Economics). 6. 6 Geconstateerd moet worden dat grootwinkelbedrijven steeds meer fair trade-producten aanbieden, hetgeen valt toe te juichen. In een artikel in de Wall Street Journal van 8 juni 2004 schrijven Steve Steckton en Erin White over de verkoop in supermarkten van fair trade-producten het volgende: „Sains- burys (Britse supermarkt) heeft fair trade-bananen verkocht voor een prijs die ruim vier keer zo hoog is als de prijs voor gewone bananen, en ruim 16 keer als de telersprijs. Tesco deed onlangs $ 3,46 bovenop een pond fair terwijl de teler slechts ongeveer 44 cent bovenop de wereldmarktprijs krijgt. „Supermarkten maken van dit speciale keurmerk gebruik om hun winst op te voeren, want ze weten dat de consument bereid is wat dieper in de buidel te tasten, juist omdat het om eerlijke handel gaat”, zegt Emily Dardaine, manager fruitpro- ducten bij FLO (Fairtrade Labelling Organisations), een internatio- trade-groepe- nale, ringen”. in Duitsland gevestigde koepel van fair trade-koffie, 7. Voorwaarden voor toeleveranciers van supermarkten Onderzoekt men het optreden van grootwinkelbedrijven 7. 1 m. b. t. hun toeleveranciers, dan dient rekening te worden gehouden met de uiteenlopende mate en aard van marktcon- centratie in de verschillende EU-lidstaten. Zoals hierboven is aangegeven en omdat de consument veel belang hecht aan de prijs en het aanbod mede door de consumentenvraag wordt bepaald, staan de retailers onder aanzienlijke druk om de prijzen te verlagen. Grootwinkelbedrijven streven ernaar de consument lage prijzen aan te bieden. Daarom zetten zij toele- veranciers onder druk om hun prijzen te verlagen. Dit geldt voor de voedingssector en met name voor markten met een zeer hoge mate van concentratie. Zij kunnen er altijd mee dreigen het product uit de schappen te halen, teneinde bij de leverancier nog gunstigere voorwaarden te bedingen. Daar komt nog bij dat de zeer grote grootwinkelbedrijven hun inko- pers regelmatig naar een andere afdeling overplaatsen, om te voorkomen dat er tussen inkoper en toeleverancier een persoonlijke band ontstaat. De rol van de inkopers bestaat erin om voortdurend te proberen steeds goedkopere voedselpro- ducten van de leverancier te betrekken.  Door producten uit het aanbod te verwijderen en op een ander bedrijf over te stappen, kunnen inkopers een toeleveringsbedrijf maken of breken, met name wanneer dit een grote kapitaalinvestering heeft moeten C 255/48 NL Publicatieblad van de Europese Unie 14. 10. 2005 doen om een specifieke productlijn aan één grootwinkelbedrijf te leveren. Toeleveranciers, vooral de kleinere, hebben vaak niet de financiële middelen om aan de eisen van de grootwinkelbe- drijven te voldoen. Hoe groot is de kans dat een landbouwer een redelijke prijs voor zijn producten krijgt op markten waar de grootwinkelbedrijven zo'n inkoopmacht hebben? De macht van inkopers uit zich niet alleen in de moge- 7. 2 lijkheid om bij toeleveranciers kortingen op transacties te bedingen, maar kan zich ook vertalen in contractuele verplich- tingen die retailers aan toeleveranciers opleggen. Zo kunnen zij een vergoeding vragen om een artikel in hun aanbod op te nemen en het een plaats in de winkel te geven, met terugwer- kende kracht kortingen vragen op reeds verkochte artikelen, onbillijk hoge bijdragen tot hun reclame-uitgaven vragen, en erop aandringen dat de leverancier uitsluitend aan hèn levert. 7. 3 Leveranciers die voedsel verschaffen aan grootwinkelbe- drijven komen vaak onder grote financiële druk te staan door late betalingen; soms krijgen zij hun geld pas 120 dagen (een enkele keer pas 180 dagen) nadat de voedselproducten zijn geleverd. Daarentegen betaalt de consument onmiddellijk bij aankoop van het product. Vertragingen in betalingen dragen in belangrijke mate bij tot de winst van grootwinkelbedrijven, in die zin dat de leveranciers hun in feite een rentevrije lening verstrekken. 7. 4 Soms worden leveranciers door grootwinkelbedrijven gedwongen levensmiddelen gedurende een bepaalde periode onder de kostprijs te leveren, zoniet dreigt hun product uit de schappen te worden gehaald. Dit kan leiden tot een grote finan- ciële aderlating voor leveranciers en boeren. 7. 4. 1 De invoering van elektronische veilingsystemen heeft de positie van de grootwinkelbedrijven versterkt bij het zoeken naar goedkope producten voor eigen merken. Dit systeem houdt in dat grootwinkelbedrijven op internet zoeken naar aanbiedingen voor de levering van producten (veelal eigen merken/huismerken). Leveranciers wedijveren met elkaar om tegen de laagste prijs te leveren. 7. 5 Alle belangrijke grootwinkelbedrijven bieden in toene- mende mate eigenmerk- resp. huismerkartikelen aan. Deze trend is het meest zichtbaar in Ierland en het VK en ook in „Dat huismerken in de opkomende opkomende markten.  markten zo'n sterke groei vertonen, houdt rechtstreeks verband met het feit dat er steeds meer grootwinkelbedrijven zijn die wereldwijd, d. w. z. buiten hun traditionele geografische grenzen, opereren” (Jane Perrin, AC Nielsen). Aangezien de kwaliteit van sommige eigenmerkartikelen is gestegen, konden de detailhan- delaars — zonder hoge reclamekosten — hun winsten de hoogte in stuwen. Het systeem van eigen merken geeft de supermarkt meer 7. 6 macht ten opzichte van zijn toeleveranciers. 7. 7 In de detailhandel kunnen succesvolle verkoopconcepten snel worden nageaapt. Tegen deze achtergrond worden de eigenmerk- of huismerkstrategieën van de detaillisten steeds belangrijker om zich van hun concurrenten te onderscheiden. 7. 8 Bij de machtsverschuiving van de toeleverancier naar de detailhandel gaat het echter lang niet alleen maar om de voor- delen die voortvloeien uit het feit dat de retailer eigenaar is van de schapruimte en eigenmerk- of huismerkproducten kan afzetten. Met behulp van kaarten voor trouwe klanten hebben de retailers tegenwoordig een beter inzicht in de identiteit, het profiel en het uitgavenpatroon van de consument dan welke toeleverancier dan ook. Dit inzicht wordt nog vergroot door het feit dat de retailer elke week in contact komt met de klant. 7. 9 Grootwinkelbedrijven promoten eigenmerk- en huis- merkartikelen, maar gezien de vraag van de consument moeten zij ook de A-merken in de schappen hebben. Zij streven er echter naar het aantal toeleveranciers van merkproducten te beperken, en hebben een systeem van „category management” ingevoerd. Dit houdt in dat grootwinkelbedrijven het aantal afzonderlijke toeleveranciers bij wie zij producten kopen, verminderen, teneinde hun kosten te reduceren en hun marges te verhogen. Het grootwinkelbedrijf kiest in elke productcate- gorie één toonaangevende leverancier om alle producten uit die categorie te leveren. Hierbij wordt doorgaans een onderneming met een A-merk geselecteerd om ook een aantal andere, gerela- teerde producten te leveren, zodat hun product in de schappen wordt gehouden. Zo kan een bedrijf dat cheddarkaas met een merknaam levert, gevraagd worden om ook alle andere door het grootwinkelbedrijf gewenste kaassoorten te verschaffen die systeem het van andere leveranciers moet betrekken. Dit bevoordeelt de marktleiders onder de toeleveringsbedrijven en maakt het voor kleine en lokale toeleveranciers moeilijker om een marktpositie te verwerven. Ook kan het tot minder keuze voor de consument leiden. 7. 10 Veel kleine en middelgrote levensmiddelenfabrikanten zijn uitermate kwetsbaar, vooral als zij grotendeels afhankelijk zijn van een van de grootwinkelbedrijven.  Grootwinkelbe- drijven kunnen een korting van 2 % per jaar vragen voor de drie komende jaren. Wordt dit streefcijfer niet gehaald, dan gaan zij naar een andere toeleverancier. Om te kunnen over- leven, moeten kleine en middelgrote fabrikanten hun kosten en marges verlagen. Gevolg: lagere prijzen voor de boeren, minder werkgelegenheid en achteruitgang van de productkwaliteit voor de consument. 8. Consumentenzaken 8. 1 Consumenten zullen van supermarkten scherpe prijzen, een constant aanbod van goed en veilig voedsel, goede dienst- verlening en een aangenaam winkelklimaat blijven verlangen. 8. 2 Consumenten moeten in overleg treden met produ- centen en leveranciers van levensmiddelen om een evenwich- tiger beeld van het reilen en zeilen van de detailhandel te krijgen. 8. 3 Wanneer speciale kortingen of voordeelaanbiedingen niet door de supermarkt zelf, maar door leveranciers worden gefinancierd, dienen consumenten daarvan bewust te worden gemaakt. 8. 4 Consumenten dienen beter te worden voorgelicht over alle aspecten van de levensmiddelenhandel en over de langeter- mijngevolgen van hun wensen en verlangens. Huishoudens met een laag inkomen hebben weinig aan buiten de stad gelegen hypermarkten die met lage voedselprijzen adverteren als zij niet over geschikt vervoer beschikken om daar hun inkopen te doen. 8. 5 Consumenten hechten groot belang aan kwesties als het overgewichtprobleem en duurzame consumptie. Ten aanzien hiervan dienen retailers in hun beleid stelling te nemen. 14. 10. 2005 NL Publicatieblad van de Europese Unie C 255/49 9. Landbouwaspecten 9. 1 Als gevolg van de GLB-hervorming (ontkoppeling van steun en productie) zal de landbouwer, wanneer hij besluit wat hij zal gaan produceren, gevoeliger zijn voor uit de detailhan- delsector afkomstige signalen over prijs en vraag. Hij zal immers niet meer dezelfde minimumprijs voor zijn product krijgen als onder de in het kader van het GLB toegepaste subsi- dieregeling. Hierdoor zullen grootwinkelbedrijven veel meer dan voorheen hun stempel drukken op de prijsvorming in de voedselketen. Ook door de toename van de invoer van voedsel van buiten de EU zal de prijs die de boer voor zijn product krijgt dalen indien de wereldmarktprijzen laag zijn. Dit zal er waarschijnlijk toe leiden dat de voedselprijzen veel sterker gaan schommelen, afhankelijk van vraag en aanbod. 9. 2 Er zullen meer boeren over de kop gaan als zij gedu- rende een langere periode met dalende inkomens en stijgende kosten te maken krijgen.  Een dergelijke trend kan tot gevolg hebben dat de voedselproductie in Europa terugloopt, hetgeen de ontwikkeling van een multifunctionele landbouw in de EU zou belemmeren. Ook zou het de instandhouding en verdere uitbouw van een leefbaar platteland bemoeilijken. Om dit te verhinderen moeten ook landbouwers over nieuwe verbou- wingsmethoden en producten gaan nadenken. Om hun positie te versterken zouden zij nieuwe niches moeten zoeken, zoals producten met een betere kwaliteit, geheel nieuwe producten, samenwerkingsvormen nieuwe distributiemethoden, nieuwe (bijvoorbeeld gebundelde inkoop, landbouwwinkels in steden) en ecotoerisme. Het 9. 3 is lastig om vergelijkingen te maken tussen de prijzen die boeren krijgen en de winkelprijzen voor levensmid- delen op de EU-markt, omdat er onmogelijk achter valt te komen wat de kosten en marges zijn in de verwerkende sector en de detailhandel. Duidelijk is echter wel dat als grootwinkel- bedrijven landbouwproducten onder de kostprijs verkopen, de boer — die helemaal aan het begin van de keten staat — een lagere prijs zal ontvangen. De verwerkende industrie en de supermarkt zullen immers een marge moeten blijven houden om te kunnen overleven. 10. Andere aspecten Het moge duidelijk zijn dat prijzen in de levensmiddelendetail- handel zeer belangrijk zijn, maar er zijn ook nog andere factoren die in aanmerking moeten worden genomen: a) Van grootwinkelbedrijven wordt verwacht dat zij veilig voedsel aanbieden. b) Grootwinkelbedrijven staan voortdurend in contact met de consument, die er immers zijn wekelijkse boodschappen komt doen. c) Dankzij het gebruik van klantenkaarten, die gedetailleerd inzicht bieden in het koopgedrag van de consument, Brussel, 7 april 2005 beschikken grootwinkelbedrijven over een uitgebreid klan- tengegevensbestand dat allerlei marktinformatie bevat. d) Zij stellen via marktonderzoek vast waar de consument behoefte aan heeft. e) Zij beïnvloeden het koopgedrag via speciale aanbiedingen, kortingen, klantenservice, de plaats en presentatie van de artikelen en de aankleding van de winkel. In dit verband zijn zij in staat om de markt mede te sturen. 11. Conclusies Het is zaak dat er meer transparante informatie 11. 1 beschikbaar komt over de opbouw van de prijzen en de winst- marges van detailhandelaars, leveranciers (voedselverwerkers) en primaire producenten. kleine tussen landbouwers, De lidstaten moeten ervoor zorgen dat er in hun 11. 2 regio's daadwerkelijk sprake is van concurrentie, en moeten de samenwerking verwerkende bedrijven en handelaars stimuleren, omdat die dan de concur- rentie met de grote landbouwproducenten, verwerkende bedrijven en distributienetwerken aankunnen.  De lidstaten en de EU-instellingen moeten er ook op toezien dat er verschil- lende handelsvormen blijven bestaan en voorkomen dat een totale liberalisering van de markt tot nog meer marktconcen- tratie leidt. 11. 3 DG Interne markt moet de consumentenprijzen in de EU voortdurend in de gaten houden en evalueren, om overal in de Unie een adequate mededinging te garanderen. In het mededingingsrecht moet goed worden gekeken 11. 4 naar de definitie van „algemeen belang”, waarin ook andere aspecten dan prijzen en marktwerking een plaats moeten hebben. De mededingingsautoriteiten moeten aandacht blijven 11. 5 hebben voor de inkoopmacht waarover de grootwinkelbe- drijven op de levensmiddelenmarkt beschikken. 11. 6 Het zou kunnen dat de levensmiddelendetailhandel in de toekomst in handen zal zijn van een zeer klein aantal bedrijven, met eventueel minder keuzevrijheid voor de consu- ment en hogere prijzen tot gevolg. De Commissie en de rege- ringen van de lidstaten moeten op deze mogelijkheid bedacht zijn. Om haar eigen burgers 11. 7 te voeden, moet de EU voldoende voedsel blijven produceren. Europa mag niet afhan- kelijk worden van voedselleveranciers van buiten de EU. De prijsoverdracht en de verschillen tussen de prijzen 11. 8 af boerderij en de prijzen die de consumenten in de grootwin- kelbedrijven voor levensmiddelen betalen, moeten grondig onderzocht en geanalyseerd worden. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Anne-Marie SIGMUND C 255/50 NL Publicatieblad van de Europese Unie 14. 10. 2005 BIJLAGE bij het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité De volgende wijzigingsvoorstellen, waarvóór ten minste een kwart van de stemmen is uitgebracht, zijn tijdens de beraad- slagingen door de voltallige vergadering verworpen: Par. 3. 1 als volgt te wijzigen: „In de laatste jaren zien we dat de grote levensmiddelendetaillisten adverteren met leuzen in de zin van „Elke dag lage prijzen”, „Meer waar voor je geld”, „Goed voedsel kost minder”, en „Waarom zou je teveel betalen?” Grootwin- kelbedrijven beweren voortdurend dat zij voor de belangen van de consument opkomen door onverantwoord hoge prijzen te verlagen. Vanzelfsprekend doen zij dit omdat de klant veel waarde hecht aan de prijs. In theorie zou dit verschijnsel gunstig zijn voor de consument, met name op korte termijn, maar het is ook zaak dat de langetermijn- gevolgen in aanmerking worden genomen. Landbouwers dienen een redelijke prijs voor hun producten te krijgen om een ononderbroken levering van kwaliteitsvoedsel dat onder goede milieuomstandigheden is geproduceerd, te garanderen.  Ook alle partijen die bij verwerking en distributie zijn betrokken, moeten een redelijke winstmarge kunnen halen. ” Motivering In deze in algemene bewoordingen gestelde bewering — die dus geschrapt zou moeten worden — wordt niet uitgelegd wat onder een „redelijke prijs” moet worden verstaan. Dit begrip wordt niet gedefinieerd, de veronderstelde voordelen van een „redelijke prijs” voor de landbouwers worden niet geanalyseerd, de gevolgen van subsidies voor de inkomens van landbouwers worden niet bestudeerd, en evenmin wordt gemotiveerd waarom er landbouwproducenten zouden moeten blijven bestaan die in vergelijking met andere landbouwproducenten niet concurrerend zijn (dient met andere woorden aan alle landbouwers een goed inkomen te worden gegarandeerd ten koste van de consument?). Stemuitslag Vóór: 38 Tegen: 75 Onthoudingen: 17 Par. 4. 5 te schrappen: „De voedselprijzen zijn lager geworden door een scherpe prijsstelling, meer efficiency op het gebied van inkoop, administratie, opslag en marketing, en ook door een goede kwaliteit van de levensmiddelen. „De realiteit is echter”, aldus professor Tim Long van de Thames Valley University, dat goedkoop voedsel doorgaans neerkomt op goedkope arbeid. We moeten hier veel meer over nadenken wanneer we supermarkten aanmoedigen om prijzenoorlogen met elkaar uit te vechten. ” Motivering De strekking van deze zin is voor de lezer niet geheel duidelijk. Wordt hiermee bedoeld dat wij geen Poolse appels zullen kopen omdat zij minder duur zijn dan appels uit Letland of Finland? Stemuitslag Vóór: 56 Tegen: 92 Onthoudingen: 12 Par. 4. 6 te schrappen: „Ook bij import van voedselproducten uit derdewereldlanden moeten we erop letten dat zij onder goede arbeidsom- standigheden zijn geproduceerd. ” Motivering Voor de lezer is niet duidelijk wat met deze zin bedoeld wordt. Betekent het dat moet worden uitgegaan van het in derdewereldlanden vastgestelde minimumloon? Wie stelt vast, en op welke manier, dat een product dat in een bepaald land wordt gekocht is vervaardigd door arbeiders die een „redelijk” loon ontvangen? Zijn we in feite van mening dat Europese consumenten ervoor moeten zorgen dat werknemers in de derde wereld aanvaardbare lonen ontvangen? 14. 10. 2005 NL Publicatieblad van de Europese Unie C 255/51 Stemuitslag Vóór: 49 Tegen: 104 Onthoudingen: 7 Par. 7. 1 laatste zin te schrappen: „Grootwinkelbedrijven streven ernaar de consument lage prijzen aan te bieden. Daarom zetten zij toeleveranciers onder enorme druk om hun prijzen te verlagen. Dit geldt in het bijzonder voor de voedingssector.  C 255/44 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 14. 10. 2005 Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Sektor wielkich deta- listów — tendencje i oddziaływanie na rolników i konsumentów” (2005/C 255/08) Dnia 1 lipca 2004 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinięw sprawie: „Sektor wielkich detalistów — tendencje i oddziaływanie na rolników i konsumentów”. Sekcja ds. Rolnictwa, Rozwoju Wsi Komitetu na ten temat, przyjęła swoją opinię dnia 17 marca 2005 r. Sprawozdawcą był Frank ALLEN. i Środowiska Naturalnego, odpowiedzialna za przygotowanie prac Na 416 sesji plenarnej w dniach 6-7 kwietnia 2005 r. (posiedzenie z dnia 7 kwietnia 2005 r. ), Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny stosunkiem głosów 115 do 71, przy 10 głosach wstrzymujących się, przyjął następującą opinię: 1. Wprowadzenie — hipermarkety: wielkie sklepy detaliczne o powierzchni handlowej do 10 tys. m2, sprzedające znaczne ilości arty- kułów innych niż spożywcze, głównie samoobsługowe; Europejscy detaliści, w odpowiedzi na zmiany społeczne 1. 1 i gospodarcze, które dokonały się w ostatnich 20 latach, w szczególności na zmianę potrzeb konsumentów, stworzyli system wielkich detalicznych sieci handlowych. Posunięcie to miało na celu ułatwienie zakupów konsumentowi poprzez zgromadzenie szerokiego asortymentu artykułów spożywczych wraz z innymi towarami pod jednym dachem. Z punktu widzenia marketingu, wielkie detaliczne sieci handlowe stawiają sobie za cel przyciągnięcie coraz większej liczby konsumentów dzięki atrakcyjnej prezentacji towaru i oferowaniu go po konkurencyjnej cenie. Sektor spożywczy przeszedł największe zmiany, co wynika z jego wielkości i znaczenia. Zmiany te miały też największy wpływ na konsumentów. W Zjedno- czonym Królestwie 80 % produktów spożywczych kupuje się w sklepach należących do wielkich sieci handlowych. Odsetek ten należy do jednych z największych w Unii Europejskiej. Super- markety i hipermarkety oferują klientom ponad 20 000 linii produktowych. Na przestrzeni 1. 2 lat wielkie detaliczne sieci handlowe przyniosły kupującym znaczące korzyści w zakresie asorty- mentu produktów i konkurencyjnych cen. W szczególności wielkie detaliczne sieci handlowe zapewniają klientom szeroki wybór różnorodnych produktów spożywczych, a dodatkowo oferują dużą ilość bezpłatnych miejsc parkingowych. Są przy- stosowane zarówno dla dzieci, jak i dla osób niepełnospraw- nych. Niektóre świadczą usługi bankowe i restauracyjne, udostępniają również pojemniki do recyklingu. Wiele prowadzi sprzedaż przez internet oferując dostawę w najbliższej okolicy. Możliwość dokonania zakupów na cały tydzień w jednym miejscu i po konkurencyjnych cenach stanowi o atrakcyjności supermarketów i wyjaśnia wzrost udziału wielkich sieci handlo- wych w ogólnym rynku spożywczym. 1.  3 W większości nowych państw członkowskich wielkie detaliczne sieci handlowe mają mniejszy udział w rynku niż w pozostałych krajach członkowskich, ich udziały w rynku szybko rosną. jednakże Duże detaliczne sieci handlowe działają w różnych strukturach handlowych: — supermarkety: samoobsługowe o powierzchni handlowej do 3 500 m2, których sprzedaż artykułów innych niż spożywcze stanowi mniej niż 25 % obrotów; spożywcze sklepy — dyskonty: podstawowe samoobsługowe sklepy żywnościowe, skupiające się na ograniczonym asortymencie towarów, przy jednoczesnym wysokim obrocie. Są one atrakcyjne głównie ze względu na niskie ceny. Zauważalny jest znaczący wzrost w tym sektorze. 1. 4 Jednak udział w rynku wielkich detalistów różni się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich. Na Węgrzech trzech największych detalistów stanowi 29 % rynku spożywczego w kraju. W Wielkiej Brytanii trzech największych detalistów kontroluje 60 % rynku spożywczego, podczas gdy w Irlandii wskaźnik ten sięga 66 %. Wskaźniki udziału trzech największych detalistów w rynku produktów spożywczych dla następujących państw członkowskich wynoszą: Polska — 14,2 %, Czechy — 25,4 %, Słowacja — 42,6 %, Słowenia — 77,3 %. W ostatnich 10 latach daje się zaobserwować na deta- licznym rynku spożywczym tendencję do dominacji coraz mniejszej liczby wielkich detalistów. Przeciętnie sprzedaż (Źródło: GfK żywności stanowi 70 % rynku spożywczego. Consumer Scan/Household Panel). 2. Ceny detaliczne żywności i rynek wewnętrzny Dyrekcja Generalna ds. Rynku Wewnętrznego, wyko- 2. 1 rzystując dane zgromadzone przez firmę AC Nielsen, wybrała koszyk paneuropejskich (1) markowych wyrobów dostępnych w 14 krajach UE w okresie od września 2002 r. do października 2003 r. , a następnie porównała ich ceny. Poniższy indeks iż ceny różniły się znacznie w badanych cenowy ukazuje, krajach. Przyjmując średnią unijną jako 100, najniższe oraz najwyższe ceny w oznaczonych państwach członkowskich kształtowały się następująco: (1) Marki paneuropejskie definiowane są jako marki, które można kupić w czterech z pięciu dużych krajów plus w pięciu innych krajach; marki rodzajowe nie spełniają tego kryterium. Przedstawiona analiza dotyczy tylko cen bez VAT wyrażonych w euro. 14. 10. 