De vrije kerk, jrg 5, 1879, 01-02-1879 
(Calvyn en Servet. Art. 36, in de Heraut.) Men hoort in onze humane revolutie-eeuw soms de leer verkondigen: dat de afschaffing der doodstraf aan het Evangelie ontleend is( niet aan den revolutie-geest. Dat de revolutie in de praktijk de schreiendste tegenstellingen van deze éénzijdige leer heeft doen zien, weten we uit de dagen der „heilige" Guillotine, der Septembrireurs, Terroristen en Commune-mannen, toen het tusschenbeiden scheen, alsof de hel op aarde heerschte en het menschen-bloed met bezems en emmers van de straten werd opgevaagd. De ijzingwekkendste kontradiktie dier leuze kunt ge ook lezen, als Hamerling b. v. den demonisch killen maar konsekwenton Robespierre een toast laat instellen, zegge, een lang-leve, op den dood! Of als bij Tennyson de Spaansche gezant Renard zoo koel de „bloedige Maria" tot 't dooden van de zoo jeugdige als schoone, geleerde als vrome Jane Gray aanhitst met de woorden: „teveel genade is gebrek aan genade, en verspilt nog meer levens." Maar hebben 011- of bijgeloof geen recht de afschaffing der doodstraf in hun vaandel te schrijven, hieruit volgt nog niet de tegenstelling: dat het Christendom of het Nieuwe Testament geen doodstraf meer kent. Wel zegt het Evangelie der genade: leef, ja in uwen bloede leef; wel is genade uitteraard oneindig lankmoedig; wel is liefde haar krachtigst en scherpst geneesmiddel; wel neemt zij Afl. Juni. ie alle rechtsvervulling op zich; — doch daarom blijft hier beneden de tijdelijke dood nog heerschen; daarom vernietigt de genade zichzelve niet; daarom uit hare liefde zich soms toch in pijn en straf; daarom heeft zij het recht niet uitgewischt, nog niet ten einde toe vervuld. Het is een Evangelisch beginsel, dat de gevangenissen tevens tot verbeterhuizen en opvoedings-gestichten tracht te maken voor jong en oud, en alzoo steeds mest om den boom legt; —doch wie met apokalyptische lessen schermt, als: laat het onkruid opwassen enz., houde eerst rekening met den schrikwekkenden dood in de eerste Christelijke kerk van Ananias en Saffira, om ecu leugen slechts! Naar mijn bescheiden meening moeten wij ons wel wachten het objektieve met het subjektieve, of het voorwerpelijke met het cnderwerpelijke, te verwarren; wij moeten steeds meer naar het zuiver objektieve zoeken. Doch evenzeer moeten wij ons wachten het dualistische, of wilt ge, het tweezijdige, tc willen opheffen of wegredeneeren, dat zoowel in ons bestaan als mensehen en Christenen, als in de zichtbare Kerk en maatschappij aanwezig is en blijven zal. Dit streven maakt ons tot dwepers, gelijk de Anabaptisten. 1) Men verdenke mij niet van te willen verduidelijken of af te bakenen, wat ten allen tijde het voorwerp van strijd onder Christenen en niet-Christenen geweest is, — toch waag ik het mijn gevoelens, kort naar 't bestek van dit tijdschrift, over 't bovengenoemde te uiten. Meenende, in verband met de nieuwerwetsche kritiek over vele historische vraagstukken, dat wij in onze eeuw allerminst mo- 1) En waarom ook niet de Luthcrschen, Baptisten en Darbisten, in zake do Sacramenten en de Kerk, doordien zij voor ons, Calvinisten, het gegeven medium tusaohen 'tgeen men ziet en 'tgeen men niet ziet te éénzijdig beschouwen? gen pretendeeren, de kwadratuur van den cirkel, den steen der wijzen, of het verband tusschen geest en stof, genade en recht, onzichtbare en zichtbare kerk, kerkelijke en politieke plichten, eeuwig en tijdelijk recht, en nog zooveel meer, gevonden te hebben. Neen, niet gevonden te hebben, want ook daarnaar zal 't hier wel altijd zoeken blijven en gelukkig ook ! — zeg, juister begrepen of geformuleerd ta hebben! Me dunkt, de verwarring in de begrippeu omtrent Kerk en Staat en beider bevoegdheid is liet sprekendst bewijs. Inderdaad had Gr^en van Prinsterer gelijk, als hij met Stahl e. a. de oplossing van verschil in gevoelens altijd daarin zocht; — ongerekend de feilen, dat wij zoo incnigwerf den rok der theorie pasklaar maken voor onze praktijk; — ongerekend, dat wij zoo menigwerf afzonderen en samenvoegen en waar wij moesten samenvoegen, afzonderen. Men hoort in onze rebelleerende, en even daardoor schismatiseerende, eeuw een groot man als Vinet zoo sleik aftrekken en afscheiden, dat hij de onmogelijke stelling uitspreekt: de Staat is de mensch minus zijn geweten. Nuchterweg kan men theologen liooren zeggen : dat een overheid, laat staan een Christelijke overheid, hoerekotten en Mormonen-dom moet toelaten, als de subjektieve gewetens zulks meenen te behoeven! 't Wordt soms beweerd, dat de overheid den Sabbat li-schender en den vloeker niet moet, ja niet mag straffen. Of men wil, gelijk er meer geweest zijn, de vervulling van de Tweede tafel der Wet voor den Staat en die der Eerste voor de Kerk overlaten. En dat in dagen, waarin rooken en overmatig drin ken steeds meer door de politie wordt tegengegaan; terwijl Sabbaths-wetten altijd bestonden, en nog uit respekt voor anderer godsdienst worden gehandlianfJ, om welk motief dan ook; terwijl vloeken in de krijgsartikelen verboden is, enz. En op grond waarvan komt men tot die redeneeringen? Op den valschen grond dor sofisterijen van den dag. Alsof de raensch optredende als staatsburger zijn kerkburgerschap als een mantel aan den kapstok kan hangen; alsof de overheid staatsgevaarlijke onzedelijkheid mag palenteeren en codificeeren, waar ze die toch niet geheel kan tegengaan; alsof er gewetens-vrijheid denkbaar is, zonder zeker gewetens-gezag; alsof de Overheid niet onder de menschen verplicht is tegen te gaan, wat Gods eigen wet verbiedt; alsof Kerk- en Staats-politie ieder een verschillende zedewet hadden, en niet hadden te dienen één Heer en Koning . .. Zijn deze dan niet onderscheiden ? Zeer zeker. Zelden, ja nimmer is het aanschouwd, behalve in Israël, (en bij sommige Heidensche natiën!!) dat die twee in 't zelfde spoor, of als in een tweelingslijn evenwijdig naar éénzelfde hooger doel liepen. Vooral in de dagen van het Christendom zijn de koninkrijken verdeeld, of des duivels... maar zij moeten worden Christi en Zijns Gods. En om de wereld voor het Christus-rijk in te nemen, trachten wij die twee tot 'tzelfde einddoel te leiden, ondanks haar verscheidenheid. »Staats-politie en Kerk-politie zijn één. Maar Janus-gezichten: ze wijzen op twee verschillende wegen ..." Niet alzoo. Een ander is de Kerk, een ander is de Staat, maar beiden hebben één Meer te gehoorzamen. Er zijn geen twee zedewetten, één voor mij als Christen en één als burger, want in beide verhoudingen moet ik denzelfden God en Vader dienen. Wat der wereld, wat des staats, wat des lichaams zij, gaat te niet, en is in tweede orde, terwijl wat der Kerk en des geesles is den eersten rang bestaat. Doch voor God en 't geweten en de menschen moeten beide sferen zich in 't zelfde uitspansel verliezen. En dit heeft immers metterdaad plaats ? Wat God samengevoegd heeft, scheide de mensch niet! Edoch, men vermenge ook niet: Christus' Koninkrijk is niet van deze wereld ! — wordt geriposteerd. Zeer goed. Maar zeg liever: men verwarre niet. Geef den Keizer wat des Keizers, en Gode wat Gods is. Elk zijn funktie. Geen ongeroepen gezag trede in de zaken der Kerk: ongeroepen is onbevoegd, onheilig. Geen onwettig, onhistorisch gezag trede in de zaken van Staat: onhistorisch en onwettig is onbevoegd. Kerk of Staat, onder of boven ? Zooals de dobbelsteenen rollen P . .. Geen van beiden. Kerk en Staat zijn de twee machten, die harmonisch naast elkander tot heil der inenschheid, tot heil van het groote huisgezin moeten werkzaam zijn. Drijft gij mij echter tot de konsekwentie, omdat ik de Kerk en geestelijke belangen vóór den Staat en tijdelijke belangen plaats? Ook goed : de Kerk boven, minstens voor, den Staat dan. En ik getroost me des de scheldnamen van Klerikaal, Protestantschen Ultrainontaan et tutti quanti, — want ziet: Heidenen, Joden, Mahoinedanen en on- en naam-Christenen deden en doen allen desgelijks. Aller godsdienst geeft de wet. E11 we kunnen gerustelijk den wedstrijd aannemen om uit te maken, welke godsdienst die twee machten Kerk- en Staats-politie 't best en 't billijkst heeft uit elkaar gehouden. Het Calvinisme wint het altijd. A propos van bet Calvinisme. Woudt ge me dat een model-systeem van burgervrijheid noemen? Dat straf liet stellen op te weelderige kleeding boven zijn stand, op kraamvrouwen-dracht enz.? Mijn landgenoot, weet ge niet, dat dergelijke plakkaten van regeeringswege ook bij ons genoeg te vinden zijn? Dat men in Duitschland straks weer op dezelfde baan is? Nu, maar Calvvn was dan toch de man, die Servet liet verbranden ? . .. Calvyn liet even weinig Servet ter dood brengen, als Oldenbarnevelt „op de Dordlsche Synode" werd gevangen genomen, — welke onzin door den gerenommeerden geschiedschrijver G. Weber wordt gedebiteerd in zijne Algeineene Geschiedenis. Reeds in mijn eerste artikel in de J rije Kerk, naar aanleiding van Vondel's Decretum horribile, beloofde ik op dezes beschuldiging tegen Calvyn, Servet met groen hout te hebben laten martelen en den aankleve van dien, terug te komen. Doch overmits de J rije Kerk slechts stuksgewijze een volledige kritiek kan opnemen, dacht me, dat zulks diende te wachten op beter gelegenheid. Ik zal dus mijn oordeel bekorten, hoewel ik de tegenkritiek gaarne zal hooren. Met de vijandelijke recensie over Servet's terechtstelling hebben wij niet van doen, wel met die van Christenen en Calvinisten zeiven. Er valt daarom niet te onderzoeken of Calvyn, Earel en de Geneefsche kerk qualitate qua Servet hebben op den brandstapel gebracht, — dit is onbetwist onwaar. De vraag is, welk aandeel hebben zij eraan gehad ? En dit moet weer getoetst worden aan de volgende vragen: a. Was de ketterij van Servet strafbare misdaad? b. Heeft Calvyn of de Kerk de herderlijke plichten wel vervuld? c. Hebben zij niet te veel geijverd en liet ambt dcc Kerk met dat der Overheid verward ? d. Of ook langs linksche wegen geheimen invloed gebruikt? e. Of den tijd der genade niet zooveel doenlijk was doen verlengen ? f. llebben zij de straf niet, zooveel mogelijk was, doen verzachten ? g. Was de doodstraf. noodzakelijk ? h. Was zij wettig? Achtereenvolgens willen wij hierop kort antwoorden. En t zal duidelijk worden, hoe b. v. Jlenry, om niet van anderen te spreken, zeggen kon : „Ja, elk die de zaak in haar waarachtig verband zal hebben leeren kennen, zal, bedriegen wij ons niet, moeten toestemmen, dat hij in dien tijd, en onder die omstandigheden gehandeld zou hebben gelijk Calvin gedaan heeft." — a. Was de ketterij van Servet strafbare misdaad? Het antwoord hierop is eenvoudig. Dat de ketterij verregaande brutaal was, bewijst ze zelf, als men leest, dat Servet lachend beweerde, dat de duivel ook een stuk van God is, en do God der ürieëenheidsleer een duivel, een driehoofdige Helhond is. Dat Jezus Christus een guit, een dwaas, een bedrieger, een verleider was; Zijne wonderen waren naaperijen; Maria was een ontuchtige vrouw; het Evangelie heeft minder zin dan de fabelen van Ezopus. Strafbaar was deze misdaad ook bij de menschelijke wetten te Geneve. 1". Omdat de konfessie van Earel was aangenomen. 2°. Omdat die ketterij staatsgevaarlijk werd, doordien ze door den druk de publieke rust stoorde, en Servet medewerking en steun had bij de partij der Liber- tijnen. 3°. Omdat het volk van Genève den 10 Nov. 1536 hun magistraten het recht had toegekend, overtredingen der Goddelijke wet te straffen. — b. Hebben Calvyn, Parel of de Kerk hun Evangelische herderlijke plichten wel vervuld? Calvyn heeft eerst jarenlang Servet met scherpe en zachte woorden trachten te overtuigen van zijn godslasterlijke dolzinnige ketterij; ook als de man in zijn waan zoo ver ging, dat hij Calvyn tot kompagnon wilde engageeren, en zijn ketlerschrift in plaats van institutie, restitutie, d. i. herstel van den Christelijken godsdienst noemde. Hun herderlijkheid hebben zij betoond door hem, zoo veel en zoo lang doenlijk, ook in de gevangenis zijn kwaad onder het oog te brengen; door alle persoonlijke beleedigingen en schuldnamen te dulden; en door hem ten einde toe bij te staan, al moest Farel tot op 't laatst nog kras tegen zijn overmoed teweer gaan. c. Hebben zij niet teveel geijverd en het ambt der Overheid met dat der Kerk verward ? Neen. Wel deden zij hun plicht naar ambt en geweten, door als konsistorie de Overheid op de aanwezigheid van Servet te wijzen : alhoewel Calvyn in zijn Verklaring niet loochenen wilde, dat S. door zijn toedoen gevangen was genomen. Doch zij lieten zich ambtshalve niet uit over den aard der straf; ook deden de predikanten der kantons in hun gevraagd advies zulks niet. En Calvyn schreef kort maar klaar in zijn Verklaring: „Sedert Servet overtuigd was van zijne ketterijen, heb ik geenerlei aandrang gebruikt om hem ter dood te doen brengen, en wat ik hier zt^g, zullen alle welwillende menschen met mij getuigen, maar ook daag ik alle kwaadwilligen uit, te bewijzen, dat het niet zoo is." Toch wischt dit niet weg, dat Calvyn reeds in 1516 aan \iret schreef: „Servet heeft mij onlangs geschreven en een lijvig boekdeel van zijn droomerijen erbij gedaan, mij, fabelachtig pedant, verwittigende, dat er verbazende en ongehoorde dingen zouden gezien worden; hij biedt mij aan hier te komen, als ik wil; maar ik wil mijn woord niet geven, want indien hij kwam, zou ik, voorzoover mijn gezag beteekenis heeft, niet (lulden, tlat hij er levend afkwam." Deze uitdrukking wordt als een lapsus calami, een ontvallen woord, of als een zegswijze voorgesteld, o. a. door llenry, doch dit mag niet zoo. Tijdens het proces tcch, den 20 Aug. 155a, schreef Calvyn aan Farel: Ik hoop dat het vonnis de doodstraf zal zijn; maar wenscli, dat hij van 'l afgrijselijkste bevrijdblijve." 1) Calvyn wist dus, wat hij wilde. Maar wist ook te onderscheiden, of hij aan zijne vrienden privaat schreef, of als leeraar bij de rechters eischen deed. De twee laatste citaten behoeven niet in tegenspraak te zijn met de eerste. De Kerk deed wat der Kerke, en de Stads-overheid wat het hare was, gelijk nog verder zal blijken. Het vonnis tegen Servet veroordeelde hem dan ook op grond van daden', het drukken en verbreiden van zijn laster en beleedigingen tegen God en medeburgers. Alzoo: hij werd niet gevonnisd om zijn gevoelens, als onnaspeurlijke daad des geloofs, maar als ketter, rebel en misdadiger. d. Heeft men langs linksche wegen heimelijken invloed gebruikt ? Servet heeft Calvyn wel willen beschuldigen, dat deze hem persoonlijk haatte, doch zijn brieven aan S. bewijzen het tegendeel. 1) Dezen brief van 20 Aug. 4553 vermeldt Bungener, en hij is dan ook mot de uitdrukking te vinden achter Calvyn's Latijnsche Instu~ tie bij Schipper uitgegeven. Ook heeft Servet Calvyn verweten, dat hij hem bij den Inkwiziteur van Vieune had aangebracht; waar Servet, door de Roomsche kerk, ook tot de houtmijt veroordeeld werd, doch ontsnapte. Calvyn ontnam liem echter e]k bewijs, en spiak het tegen, al was er schijn voor. L) Dat de zaak in Genève bedektelijk werd behandeld, zal men ook niet kunnen verwijten. Zie de bovengenoemde bekentenis van Calvyn, dat hij tot Servei's gevangenneming had medegewerkt. Niet alleen dit. In Genève moest de aanklager zich met de beklaagden gevangen geven, tot de schuld van den laatste bewezen was, op poene van zelf de straf des schuldigen te ondergaan, bij gebleken valsche aanklacht. Ook dit onderstond Calvyn, hoewel zijn sekretaris zijn plaatsvervanger werd, in de gevangenis ging, en een akte met de acht-en-dertig punten van beschuldiging inleverde. Later trad Calvyn in de gevangenis persoonlijk als aanklager op. Een advokaat werd Servet door den prokureur-generaal geweigerd, omdat hij te goed liegen kon. Zelfs had Calvyn gewild, dat Servet's aanvraag om een openbaren redetwist in de kerk over zijn gevoelens, niet door den llaad ware geweigerd. Verklikkers- of inkwizitie-politiek was hier dus geenszins in 't spel. 1) Do kwestie : met welk recht hield Genese Servet gevangen, en leverde hem niet aan Vienne uit, is mij niet helder. — Henry zegt, dat Servet de keus werd gelaten, naar Vienne te worden uitgeleverd, of in Genève te worden gjvonnisd: met tranen en smeeken verzocht hij 't laatste. — Bungener zegt, dat het tot haar staatsrecht behoorde geen uitleveringen te doen; zelfs den koning van Frankrijk en den Senaat van Savoye waren zulke aanvragen geweigerd. — De schijn is er, alsof Genève en Rome nu wilden wedijveren in het ketterstraifen; voorzeker mag men, hoe objektief Calvyn, Farel en Melanchton ook dachten en handelden, dien prikkel niet buiten rekening laten. — Zie verder het j>. s. e. „Of zij den tijd der genade niet, zooveel doenlijk was, hebben doen verlengen ? Geduld en uitstel was er zoo veel, dat Servet intusschen steeds brutaler werd, hopende op de Libertijnsche partij, met den eersten Syndicus aan 't hoofd. Dat Farel hem dreigde, niet mede naar den brandstapel te zullen gaan, kunnen wij lichtelijk vatten. En de elhisch-ireuische beoordeelaars zouden wij wel eens lammeren willen zien blijven, bij de onbeschaamde, profaneerende, pantheïstische uitspraken van zulk een doldriesten ongeloovige. En we wenschten hen wel eens in dispuut te hooien met bervet, of zij dan niet in dezelfde „cirkelredeneering" als Calvyu zouden moeten vervallen. Ook kunnen wij niet zien, dat Calvyn door „niet één woord, niet eene beweging, door goedheid of medelijden trachtte te buigen." 1) Plaats ontbreekt oin veel aan te halen, vooral uit Calvyns laatste woorden, als deze: „Denk liever, tot God om genade te roepen, dien gij gelasterd li ebt door de drie personen in Zijn wezen te willen wegvagen ; vraag den Zoon Gods vergiffenis, dien gij geschonden en geloochend hebt als Zaligmaker . . ." f. lleeft men de straf niet, zooveel mogelijk was, trachten te verzachten ? De citaten uit Galvyn's brieven onder c. bewijzen dit reeds. Ook heeft hij met zijne ambtsbroeders bij de magistratuur verzocht, dat de brandstapel door het zwaard zou vervangen worden, doch te vergeefs. En wat het groene brandhout betreft, wordt beweerd : dat dit toch verzachting der straf zou geweest zijn, indien 't i) Ik heb hier het oog op Calvyn, naar F. Bunyener, van J. 1\ Hasebroek pp. 287—289. waar was, daar het offer dan soms door den rook gestikt is voor hij verbranden kan, als de rook bij windstilte recht opstijgt. g. Was de doodstraf noodzakelijk ? Het gaat hier als met de doodstraf aan Oldenbarnevelt en aan een Karei I voltrokken. Gaarne wilde men ze afkeuren, doch in verband met alle omstandigheden, moet men vragen: was het daardoor niet geboden ? Immers: van uit het Protestantsohe Genève was het Roonsche Vienne gewezen op de ketterij van Servet. Rome toonde haar ijver voor de zaak des Heeren, in het vervolgen en vonnissen dier ketterijen. Kon toen Genève achterblijven zonder het Protestantsclie beginsel van vrijheid als bandeloosheid te hooren schandvlekken? Dat beginsel had genoeg te verduren, nauwelijks terrein verworven hebbende. Jaren later en in onze dagen heeft het 't prestige zijner historie; kan dus meer kritiek verdragen. Daarbij: hoewel niet vlakweg in 't vonnis uitgedrukt (evenmin als bij Oldenbarnevelt) de val van Servet of Calvyn was ook liet zijn-of-niet-zijn van den Geneefschen staat; menigwerf vreesde Calvyn het ergste: dat is een omwenteling in 't bestuur. „De dood van Servet was voor de staatkunde en de maatschappij even noodzakelijk als voor den godsdienst," — zegt Bungener. Men houde dit in 't oog. „In de pvoces-dngen was Genève soms maar een vingerbreedte van den rand des afgronds," — schreef Beza. De moderne Michelet, die zich partijman van Servet noemt, schrijft na onderzoek in de archieven te Genève: „Ik geloof dat die partij Genève aan Frankrijk zou overgeleverd hebben; een onberekenbare ramp voor Europa. Servet rekende op de Libertijnen en verlengde daarom zijn verblijf te Genève, dat zijn ongeluk was." 1) Men had dus door Servet te sparen of te verbannen, de ketterij en de revolutie gevoed of verplaatst, om elders te heviger te barsten. h. Was d ie doodstraf wettig: was ze naar den eisch van 't Evangelie? Voorzoover mijn antwoord daar nog niet op gegeven is, neein ik de vrijheid een enkel woord te zeggen over de beschouwing van art. 36 onzer Geloofsbelijdenis door Br. Knijper in de Heraut. Men herinnert zich de als altijd doorwrochte artikelen in de lleraut No. 59—03 over art. 36 en het veel besproken ambt der Overheid: 1°. „om de hand te houden aan den heiligen kerkedienst, 2°. om te weren en uit te roeien alle afgoderij en valschen godsdienst, 3". om het rijk des Antichrists te gronde te werpen." Vooraf iets over het eerste. Aangaande het „de hand houden aan den heiligen kerkedienst" besluit de heer Ruyper, m. i. wat al te klakkelings tot den plicht oin de Kerk te salariëeren, zeggende, „dat de kwestie van het kerkelijk salaris te Dordt reeds uitgemaakt was door het feit zelf, dat de Staten alle vroeger kerkgoed genationalizeerd hadden." — Of l)r. Kuyper hiervoor nieuwe historische gronden heeft, weet ik niet. Maar me dacht, lettende op den inhoud van sommige plakkaten en studiën, dat de kwestie nog altijd open staat; dat de kerkegoederen niet alle genationalizeerd, maar wel onbeheerde loss.; goederen voor den oorlog gebruikt werden. — Dit is echter slechts een opmerking, daar vroeger over de historische beschouwing van kerkbeheer geen ver- 1) Histoire dc la Réformation par F. Puaux. schil bestond, meen ik; en ik houd mij vooralsnog aan het oordeel uit de Vi ij making der kerk. „Men begaat een fout. Want wel was vóór 1795 de invloed der plaatselijke besturen op het kerkbeheer groot, maar de Staat der Yereenigde Nederlanden, als zoodanig, had zich nimmer het recht aangematigd, cm geheel het Kerkbeheer der Hervormden te organizeeren." Men kan nooit zeggen, dat onze voorvaders beleden in art. 36 : „dat de Overheid de Kerk salariëeren moet." Ze waren immers van meet af met de Oldenbarneveltsche staats-suprematie ook op dit punt in strijd; al zullen er wel geweest zijn, die anders dachten of wilden. De Synode van Dordrecht en mannen als Trigland en Yoetius handhaafden sterk het kerkbeheer tegenover staatfbe heer. De regeeringen hebben wel als administrateurs der kerkgoederen of bijwijze van subsidie betaald, nooit ex officio. Brochures over: de predikanten-traktements-kwestie te Kampen, de Friesche Floreenplichtigen enz. staven dit. Doch dit tot hiertoe. Over de zaak in kwestie kan ik slechts puntsgewijze mijne gedachten mededeelen. 1°. Zie ik niet in, dat art. 36 zegt, dat de Overheid zich rechtstreeks in de zaken van godsdienst moet mengen. In een verkeerden negentien-eeuwschen zin n. 1. (In een goeden zin is zij 't verplicht, — en elke, ook de revolutionaire, overheid verplicht, hoewel door eigen goddeloosheid dikwijls onbevoegd, — voor de eere Gods en het welzijn der ware Kerk te ijveren, in eigen sfeer.) Terecht wordt in dezelfde artikelen door Dr. Kuyper erop gewezen, dat llome de twee politiën door en in haar Pauselijken kroon-staf verwart-, maar het Gereformeerde beginsel houdt die twee uit elkander; kan zelfs den Staat uit de Kerk doen groeien ; en heeft opening voor alle regeerings- vormen. Ja, moet een zendeling onder de Heidenen niet 't zelfde gelooven? De konfessie schrijft een regeering geen burgerlijk kiezers-cahier of program voor. Wanneer men in eene geloofsbelijdenis de plicht der overheid zal opnemen, — het kan de vraag zijn, of dit moet, — dan kan men met niet minder dan art. 86 toe. Bovendien, wanneer ik tegen de objektieve of formeele uitdrukking geen bezwaar heb, behoef ik nog niet den subjektieven of materiëelen zin te aanvaarden. 2". Waarotn moet ik, volgens Ileraut No. 60, lezen: gewelddadig uitroeien, of voor „te gronde werpen "geweld dadig den kop indrukken? Ik neem liever de vertaling der Latijnsche woorden in hetzelfde artikel van Dr. K. over: t medio tollere: makex dat wat er was vardwijne; diruere: het gelouw der ketterij aan stuk kun en brokken uiteen halen, tot het neerstort. Die vertaling is kras genoeg. Wat is er tegen om te zeggen: de Beeldenstorm van 1566 was de feitelijke verklaring van art. 36; —daarbij denkende, dat de dralende Overheid het gewelddadige ervan hier en daar had kunnen voorkomen? 3°. Waar staat in art. 36, dat de Overheid den ketter en afgodendienaar ten doode moet straffen ? Docli neemt die eenigermate historisch-traditioneele exegeze aan, dan nog lioude men d i I in het oog. De door Dr. K. aangehaalde gevoelens van Polyander, Voetius, Maresius en de Moor gaan van het beginsel uit, dat ik aldus in 't kort vertolk: —■ de strafmiddelen bepalen wij niet; de doodstraf stellen wij zoover mogelijk uit; als Kerk raden wij er zelfs niet toe aan, maar te zeggen: nooit mag of moet een Overheid de doodstraf op een misdadigen ketter toepassen, —. dit durven we ook, niet. Welnu, is dus de onmogelijkheid dei' plichtmatigheid van de doodstraf door de Overheid niet volstrekt to poneeren, — dan is in art. 36 geen bezwaar. Ik behoef niet ineer in art. 36 te lezen, en met mijn handteekening toe te stemmen, dan daar staat. Maar dan moet gij dit ook van de Ministers Thorbecke, v. cl. Vutte en Kappeyne gelooven, zegt men. Eilieve, gelooft gij dan niet, dat die mannen voor God tot de handhaving Zijner eer en het tegengaan van 't kwaad verplicht waren? Gelooft gij dan niet, dat zij er rekenschap van zullen hebben af ie leggen in den dag der dagen? Wat bezwaar is er dan tegen art. 36 ? De menschelijke wetten kunnen nooit de goddelijke te niet doen. En mijn belijdenis is geen voorschrift voor een ander. Konfessie is nog niet program, al tracht ik ze dat te doen worden. - Onze voorvaderen en voorgangers waren toch niet zoo onnoozel of optimistisch van te denken, dat weldra in Nederland geen Roomschen meer zouden zijn? Hebben zij art. 30 vaststellende of herziende, niet aan het samengesteld godsdienstig karakter van onzen staat, ja van alle staten gedacht? Ja? En toch stelden en behielden zij art. 36. De Konfessiën zijn de historische akten der Kerk, maar ze zijn veel meer objektief, d. i. de hernieuwde registreering van de dogmata en de feiten des Christendoms, doordien deze bestreden werden. Met Israëls staats-inrichting kan of mag geen staat gelijkgesteld worden. Israël had een bijzondere roeping, als geen staat ooit heeft gehad of 'hebben zal. Maar het begrip Staat of maatschappij is geen gevolg der zonde, want in den hemel is immers ook een ordelijke maatschappij? Onze Staat is echter een menschelijke, en daarom zondig, en daarom moet hij jagen naar de volmaaktheid, en Israël blijft een model tot vergelijking. Is de losmaking tusschen Kerk en Slaat, tusschen godsdienst en wereld, vooral door den afval begonnen; en is toch verdere scheiding ons program, — dit geschiedt len onzent onder protest tegen hot Godverzakend on- en bijgeloof, om het behoud van Gods Kerk. Verder mogen we niet gaan; en die oude vormen zullen slechts plaats maken voor nieuwe. Idealizeercn is niet goed, objektiveeren wel. De plichten der burgerlijke Overheid zijn voor God altijd dezelfde. Doch haar macht en staatsplichten niet. Deze gaan met den tijd op en neer, gelijk zij slechts tijdelijk zijn. Maar beider gronden moeten op Gods bevelen rusten, en het doel erop gericht zijn; dan zal ook bij de strengste administratieve scheiding de Staat de Kerk aanvullen, en Gods einddoel bevorderen. Nergens spreekt Gods Woord van scheiding, of vcreeniging van Kerk en Staat. Maar wel rekent- liet met de tweeheid van het wereldburgerlijk leven. Op elke bladzijde staat: dat de Kerk onafhankelijk moet blijven en zich niet met de wereld verwarren moet. Op elke bladzijde : dat zoowel de koning als de kantonnier rekenschap zullen afleggen van hun rentmeesterschap. Om samentetrekken. Ik ondertecken niet en heb niet onderteekend: dat de Overheid een ketter-misdadiger of afgodendienaar nooit of nimmer ten lijve zal mogen en moeten straffen; — al gaan wij steeds meer van dien lijd af, wat de richting der menschelijke wetten betreft. Doch 't kan in één punt tijds keeren en o/akeeren ! Wil een Christelijke Synode, om mogelijk misverstand of misbruik te voorkomen, de redaktie veranderen, of het artikel ter griffie deponeeren, — rooieereu kan men 't nooit: 't is kerk-historie — om der broederen wil, — ik zal haar er niet om verketteren, Afl. Juni 17 Doch ik heb nog niet gevoeld, dat art. 36 onchristelijk, streng, of ontijdig is geworden, omdat de zeden en tijden zijn veranderd. Wie licht mij s. v. p. voor? K. April '79. C. M. P.S. Ik schreef in mijn laatste artikel, dat een volksuitgaaf van Mamix' Bjencorf wenschelijk zou zijn. Men wees mij op de her-uitgave door Dr. Alb. v. Toorenenbergei., bij Schierbeek verkrijgbaar sedert 1863, vroeger bij van Dorp en Heringa te Utrecht, en L. van Bakkenes te Amsterdam. Doch dat degelijk bewerkte stuk zal men wel geen rotósuitgave noemen. — Sedert dit opgesteld werd, kwam er druk sprake over Prof. Hofstede de Groot's scheeve omwerking van Wyliës „Geschiedenis van het Protestantisme," waarin J. S. in de Pead. Bijdr. en de Caiholic I'resb. zijn voorgegaan. Omdat ook ik Prof. de G. daarover heb aangevallen in de Kamper Ct., wijs ik hier op een staaltje van zijn kritiek, en wel over Calvyn's aandeel in het aanbrengen van Servet, bij den inkwiziteur van Vienne, als schrijver van zijn „Hersteld Christendom." Calvyn zegt, den draak stekende met de bewering, alsof hij in vriendschappelijke briefwisseling met de Pauselijke trawanten zou gekomen zijn, kort en bondig, „dat er niets van waar is." De aanbrenger zelf, de Trie, pleit Calvyn geheel vrij, want de brieven van Servet — die de overtuigingsstukken werden — had hij van Calvyn afgedwongen. Zelfs schrijft hij, dat Calvyn meer van weerlegging dan lijfstraffelijk onderdrukken der ketterijen hield!... Maar ziet Prof. de Groot zegt, ondanks deze gegevens, dat hij Calvyn niet op zijn woord gelooft. Ook niet de Trie. Wel gelooft hij een uitroep van een kardinaal, die zicli over 't geval vroolijk maakte: dat de eeno ketter den anderen aanbracht!... Is dit wetenschappelijke kritiek bij geval ? NOG IETS OVER GEZANGEN IN DE OPENBARE GODSDIENSTOEFENING. Haast had ik den redacteur voorgesteld, om onder dezen of genen titel een rubriek te openen voor losse opmerkingen. Somtijds wellen er gedachten in ons op en ontvangen wij indrukken van het een of ander, die wij, uit gebrek aan tijd of om een andere reden, niet tot een geordend en afgesloten geheel kunnen verwerken, en tocli wel onder de aandacht van anderen zouden willen brengen. Van dien aard zijn de opmerkingen, die ik in verband met het stukje van broeder A. van der Sluijs: „Gezangen in onze openbare godsdienstoefening" wil geven. Enkele pennekrassen, niets meer. Niemand meene echter, dat ik een lans wensch te breken voor het zingen van gezangen, allerminst voor de gezangen, welker doorgaande inhoud ik evenmin boven rechtmatige bedenkingen verheven acht als hunne invoering gewettigd. Ik vind zoo iets even onpraktisch als liet twisten over de huid alvorens de beer is geschoten. Waar zijn de onder ons „geboren liederen"; waar is liet kerkbestuur, dat dwaas genoeg is, om het fabriceeren van zulke liederen te verzoeken of te gelasten, of, wat nog dwazer zou zijn, reeds bij voorbaat tot invoering te besluiten? In onze kerk niet. O, zoo gaarne merkte ik, dat men dit ge loofde en niet ncodeloos de gemeente van Christus verontrustte of discrediteerde. Daarom las ik dan ook met genoegen liet stukje van Ds. van der Sluijs. Juist, dacht ik, laat ons uit Gods woord en de geschiedenis leeren. Ik heb echter thans een enkele opmerking over zijn historisch overzicht en de daaruit gemaakte gevolgtrekking, „dat de kerk, juist waar ze zich het zuiverst naar Gods woord openbaarde, zoowel in de 4de als inde 17de eeuw, in den bloeitijd des geestelijken levens er meer tegen dan voor heeft gesproken," n.1. tegen het „zingen van gezangen in de openbare godsdienstoefening." 't Komt mij voor, dat dit niet geheel juist is, wijl de geschiedkundige gegevens niet altijd goed bezien zijn. Ik beweer dit evenwel niet tengevolge eener opzettelijke studie over dit onderwerp, maar alleen in verband met hetgeen ik, bij gelegenheid mijner navorschingen over de geschiedenis des Bijbels, in de kerkelijke letterkunde lieb gevonden. V. d. Sluijs zegt, bl. 200: ,,'t Christelijk lied dagleekent reeds uit het begin der tweede eeuw;" „de Christenen versterkten zieli door lofliederen, waarin de eer van Christus bezongen werd", gelijk Plinius getuigt 1). „Bij de liefdemaaltijden was dit gewoonte. Langzamerhand begint men zich van zulke liederen te bedienen, waar de gemeente samenkomt", gelijk „duidelijk blijkt in de geschiedenis van Paulus van Samosata", die 260 jaar n. Chr. aldaar bisschop werd. Vergis ik mij niet, dan wil de schrijver hiermede tweeërlei zeggen, a. dat het zingen van liederen in de 2de eeuw na Chr. een aanvang heeft 1) lk wit er niet over twisten of v. d. S. recht hoeft de uitdrukking van Plinius (so) oinvicem" niet van hot zingen bij »beurte" to verstaan, lk maak slechts de opmerking, dat de eenvoudigste verklaring van do uitdrukking niet is zonderlingmaar: bij afwisseling, beurtelings, over en weder, gelijk de eerste beteekenis is, en dat ook bij do Israëlieten zoodanige gewoonte gebruikelijk is geweest bij liet zingen van enkele psalmen. genomen, en b. eerst later (in elk geval in ile 3de eeuw) in de gemeentelijke samenkomsten doordrong. Noch het een, noch het ander is echter volkomen juist. Plinius was 10-3—104 proconsul van Bithynië en Pontus. Zon gen nu de Christenen toen reeds liederen ter eere van Christus, dan moet dit gebruik in het Oosten reeds zijn ontstaan in de eerste eeuw, welker laatste gedeelte Johannes de Apostel nog beleefde. En ik zeg dit met alle vrijmoedigheid, omdat Eusebius in zijne kerkgeschiedenis vóór 324 geschreven, uit een zekeren schrijver, die den ketter Arternon, laatste helft der 2de eeuw, heeft bestreden, het volgende citeert: „dat er zoovele psalmen en gezangen van den beginne door gcloovige broeders zijn geschreven, om met lofzangen het Woord Gods, Christus te verheerlijken." 1) „Jan den beginne" derhalve, d. i. van de eerste tijden der gemeente van Christus af, en niet slechts „uit het begin der tweede eeuw" dagteekent het „Christelijk lied." En ook reeds uit de eerste eeuw dagteekent het zingen van zulke liederen in de gemeentelijke bijeenkomsten. Dit blijkt duidelijk uit denzelfden brief van Plinius, door v. d. S. niet volledig aangehaald. Plinius zegt niet slechts dat de Christenen vóór het aanbreken van den dag samen kwamen om... Christus te bezingen, maar dat „zij geiooon waren op een bepaalden dag („stato die") vóór zonsopgang samen te komen (convenire), een lied bij beurte op Christus als een God te zingen" etc. „Daarna scheid- 1) Ilistoria Eccles. V, 28 (begin). Daar deze schrijver zich van do Grioksche taal bediende, kan ik, uit gemis van zulke drukletters, zijne woorden evenmin mededeelen als die van de andere Grieksche schrijvers, die ik nog zal citeeren. Ook Jusl. Martyr, gestorven in 166, spreekt in epist. ad Zen. van yihymnen, psalmen, liederen en lofzeggingen" der Christenen. den zij gewoonlijk weder, om opnieuw samen te komen tot liet nuttigen van gebruikelijke en onschuldige spijzen." Zoowel woordelijk als zakelijk blijkt het, dat dit gezegde op de gemeentelijke samenkomsten des Zondags betrekking heeft. Want die „bepaalde dag" (stato die) kan, in verband met het „gewoon zijn" (essent soliti), slechts op den Zondag zien, welken men toen reeds, naar het getuigenis van Barnabas (vóór 100) cap. XV, „in vreugde doorbracht, (wijl) daarop ook Jezus uit de dooden is opgestaan." Bovendien : Plinius spreekt duidelijk en onderscheiden van de morgen- en de middag- of avondbijeenkomst. In de laatste hield men de liefdemaaltijden. Het lijdt dus geen twijfel of hij spreekt hier van de gemeentelijke bijeenkomsten, die op den Zondag plaats hadden. In deze. zong de gemeente liederen. Ook Origenes, Contra Celsum lib. VIII pag. 775, schreef, in do eerste helft der 3de eeuw, waar hij, in het verband, over den cultus spreekt: ongetwijfeld zingen wij hymnen, zoowel ter eere van God als van zijn eeniggelorene, het JFoord Gods. Doch daar traden in Syrië, gedurende het laatst der 2de eeuw, gnostischgezinden, als Bardesanes op, die niet door prediking, maar door schoone hymnen in de landstaal hunne leer ingang zochten te verschaffen. En wat deed de kerk? De beroemde Ephraëm Syrus van Edessa dich te 1) ook zoodanige hymnen ter bestrijding der ketters en de gemeente zong ze. Erger dan de gnostici deed Paulus van Samosata in de 3de eeuw. Hij veranderde de liederen naar zijne afwijkende meeningen, zooals ook v. d. S. herinnerde, en de beruchte Arius deed in de 4de eeuw hetzelfde. W ant Alhanasius 2) en Nicephorus 3) deelen mede, 1) Sozomenus Hist. Eccles. cap. XV. 2) De decretis Syn. Niceae. 3) Lib. X cap. 11. dat hij o. a. de in de kerkelijke hymnen opgenomen doxologischc formule : „Eere zij den Vader en den Zoon en den Heiligen Geest", heeft veranderd. Toch besloot du kerk niet tot afschaffing van de liedeven. Want v. d. S. vergist zich als hij bl. 201 meent, dat de provinciale Synode van Laodicea in 363 dit deed. In can. 50, door hein aangehaald, is geen spraak va\\ zingen, maar evenals in den daarmede samenhangenden 60sten canon van de II. Schriften, die in de kerk mochten voorgelezen worden. Die canon luidt aldus: Het betaamt niet, dat in de kerk eigengemaakte psalmen of niet gecanoniseerde boeken voorgelezen worden, maar alleen de canonieke des O. en N. Verbonds", terwijl can. 60 die boeken optelt. Slechts in can. 13 is sprake van het zingen, waar bepaald is, „dat geen andere dan de canonieke 1) zangers, die het spreekgestoelte beklimmen en uit het boek zingen, in de kerk zullen zingen." 2) Een zangkoor dus, voor de aanstelling van welks leden het Concilie van Karthago, dat onder den invloed van Augustiuus stond, zelfs een formulier maakte. Waarschijnlijk echter was dit verbod van het Concilie van Laodicea slechts een tijdelijke bepaling tot verbetering van het gezang. Doch zoo blijkt, dat de kerk in het Oosten, zelfs niet in hare beste tijdperken, iets legen het zingen van liederen in de kerk heeft bepaald. Ileeds vóór dien tijd had ook in de Westersche kerk het zingen van schrift-liederen ingang verkregen. Maaide groote Ambrosius verbeterde vóór 397 haar kerkgezang, 1) lk onderschrap, om uit te doen komen, dat het woord canoniek ook toen reeds in den zin van »kerkelijk aangesteld, goedgekeurd ' word ge'jezigd. 2) Canones apostolorum et conciliorum, cd. Bruns, pag. 75. maakte zelf enkele schoone hymnen en voerde uit het Oosten het beurtgezang en (met Augustinus?) eene vertaling in van den zeer ouden Griekschen avondzang, ter O' eere van de heilige Drieëenheid : „Te Deum laudamus." "V an „dat soort ' van zangen zegt Augustinus, Confes. lib. IX cap. 7: „Niet lang geleden begon de Melodiaansche kerk dit soort tot vertroosting en opwekking aan te wenden." En elders getuigt hij, dat het „ook reeds door bijna alle kudden (gemeenten) en per caetera orbis is nagevolgd." Hoe gunstig of ongunstig Augustinus daarover dacht, blijkt uit hetgeen hij in cap. 6 zegt: „Ik ben in die dagen niet verzadigd van met aangename bewondering te overdenken de verhevenheid van uw inzicht met betrekking tot het welzijn des menscluloms. Hoe heb ik geweend bij uwe hymnen en liederen; de stemmen vloeiden mijne ooren in, de waarheid werd in mijn hart gedisteleerd en de godvruchtige aandoening vloeide over in zoete vreugdetranen." In zijn brief aan Januarius 1) lezen wij, waar hij een zeker kerkelijk gebruik verdedigt: „Allermeest dit, dat het ook, evenals wat betreft het zingen van hymnen en psalmen, uit de Schriften kan verdedigd worden." Echter hekelt hij in denzelfden brief heftig de Donatisten, die ter propageering van hunne meeningen de psalmen hadden gewijzigd. In het licht van een en ander moet het woord uit Augustinus inleiding op Ps. 34, door v. d. S. op bl. 201 aangewend, bezien worden en in dien zin gevat, dat de inhoud van hetgeen de gemeente zingt, om met Gijsbert "Voetius 2) te spreken, behoort te bestaan uit: „heilige •1) Epistola CX1X. 2) Polit. Eccles. pars I, lib. II bl. 524. of goddelijke zaken in de II. Schriften voorgesteld of daaruit geput cn daarmede overeenstemmend." Dit tcch zegt Augustinus: „Dus zal ik zingen, (maar) Hem, Ilem zal ons hart, Hjin zal onze tong waardig zingen, indien Hijzelf zich zal verwaardigen te schenken dat men zingt. A iemand zingt Ilem waardig, tenzij hij van Hem ontvangt hetgeen hij zingen kan. Dientengevolge zingen wij slechts wat zijn Geest heeft gesproken door zijne Profeten en in die woorden, waaruit wij ook Hem kennen." Trouwens op niet een der Synoden, tijdens en onder den invloed van Augustinus gehouden, is iets tegen het zingen van liederen, die den tekst der II. Schrift ten giondslag hadden, of tegen de Ambrosiaansche gezangen, besloten. Maar lioe dan te verstaan de provinciale Synode, in 563 door acht bisschoppen te Braga gehouden, welke in haar 1 ~den canon verklaarde: „Behalve de psalmen en canonieke geschriften worde niets dat dichterlijk samengesteld is, in de kerk gezongen."? 1) Zeer juist merkte van v. d. S. op, dat de Synode deze bepaling* tegenover de Priscillianen heeft gemaakt. Ook zij deden wat de Arianen en de Donatisten gedaan hadden ter verspreiding van hunne gevoelens, en hielden er apocryphe geschriften op na, waardoor, blijkens de toespraak van het lid der Synode, Lucretius, sommigen verleid werden. Weet men nu bovendien dat in die Provincie de kerkelijke bepaling bestond: „de vijftigste psalm worde vóór het lied gezongen," dan blijkt dat de kerk in dat ressort zich tegenover de praktijken der Priscillianen hield aan de psalmen en de liede- 1) Ik merk echter dat do lezing van dezen canon alles behalve zeker is, maar ik ben met in staat, om te beslissen. De door v. d. S. en mij gevolgde lezing komt mij, om meer dan een reden de waarschijnlijkste voor. ren, die den tekst der H. Schrift tot inhoud hadden, juist gelijk ook Augustinus wilde. Sedert 590 echter verwekte de invoering van het Gre goriaansche gezang in Frankrijk, Duitschland, Nederland en Engeland veel tegenstand. Daarna voerde men niet al- KJ O leen muzikaal veel verandering in, maar ook in andere opzichten. Het was gelijk Petrus Martyr zegt op 1 Cor. XIV :23: „nalatige herders stellen koper boven goud en "even in plaats van psalmen en geestelijke liederen, waarmede God lof wordt weggezongen, hjmnos, sequentias, graduales et tractus, gelijk zij spreken, door welke zij menigmaal absurde, fabelachtige en bespottelijke zaken aanbevelen." Is het wonder, dat, toen het -ide provinciale Concilie van Toledo in G33 door 6G bisschoppen gehouden werd, er „eenige" leden gevonden werden, die alles verwierpen wat „niet naar de schriften der heilige canones en de Apostolische overlevering ontstaan was," gelijk uit den 13deu canon van dat Concilie blijkt? Tegenover dezen beweerden de bisschoppen, met een beroep op de II. bcnrift, dat er in de kerken ook wel gebeden en liederen mochten gezongen worden, al stonden ze niet met even zooveel woorden in de Schrift, „daar toch geen der onzen elders gebeden en hymnen, tot lof van God samengesteld, af keurt." Gelukkig „bracht de Hervorming met Gods ^ oord de Psalmen weer in eere," zeggen wij met van der Sluijs, en waren onze vaderen wijs genoeg, om, zooals Mamix van St. Aldegonde zich uitdrukte, niets in te voeren „dan hetgeen uit de heilige en alleen geloofwaardige Schriften de3 O. en N. ïestainents eigenlijk getogen is," of „eigenlijk op" die Schriften „gegrond zij." Naar dat beginsel is dan ook o. a. het besluit der Haagsche Synode anno 1586 art. 62: „De Psalmen Davids zullen in de kerken gezongen worden, latende die gezangen, die men niet vindt in de Heilige Schrift." Naar dat beginsel, schoon met breeder toepassing, ook het besluit der Dordsche Synode 1618 en 1619 sessie 162, dat behalve „de 150 Psalmen Davids," o. a. ook „de tien Geboden," ja, zelfs „de Artikelen des Geloofs, en 't Gezang: o, God! die onze Vader zijt" „gezongen" mochten worden. Maar daaruit volgt dan ook, dat de Dordsche Synode in beginsel niet tegen het zingen van liederen Was, welker inhoud „eigenlijk uit de H. Schrift getogen," of daarop „gegrond" is. Onze Dordsche vaderen wisten te onderscheiden. Vandaar dat zij enkele gezangen aanvaardden, maar de andere, „al waren ze airede in de kerken ingevoerd,' „afstelden." Dit laatste besloot men met het oog op de 58 gezangen, die op last van de remonstrantsch gezinde provinciale Synode van Utrecht vervaardigd en ingevoerd waren, gelijk ook uit Gijsbert Voetius, Polit. eccles. pars I. lib. II duidelijk is. Neen, haduen zij anders geoordeeld, da;i zouden zij slechts de Psalmen Davids hebben laten zingen, en Voetius, zelf lid der Dordsche Synode, op bl. 527 van genoemd werk, niet gezegd hebben : „De Hervorming heeft wel alle gezangen, in eenig opzicht strijdig tegen de II. Schrift, afgeschaft, maar nergens is bepaald, dat alleen onmiddellijk goddelijke gezangen, die in den Bijbel staan, in de kerken moeten gezongen worden." Daar het mij slechts te doen was om het getuigenis der geschiedenis, heb ik alles zooveel mogelijk met de woorden der vaderen zeiven voorgesteld. Volgens dat getuigenis meen ik echter, had de conclusie b van v. d. Sluijs, ongeveer aldus behooren te luiden : De Oostersche,W estersche en Nederlandsche kerken hebben zich in bare beste tijden, uitsluitend voor psalmen en liederen verklaard, welker inhoud zooveel mogelijk woordelijk getrouw aan het Oude en Nieuwe Testament is ontleend; terwijl in tijden van verval cn bij de meeste sekten, gezangen en liederen van eigen maaksel boven du Psalmen werden gesteld, gelijk thans bijvoorbeeld ook bij Darbisten het geval is. Wij bevelen dan ook het woord van Marnix zeer ter overweging nan! Kampen, 8 Mei IS79. Noordtzij. JODOCUS VAN LODESTEIJN. Het zag er op godsdienstig gebied in dc laatste helft der 17de eeuw, niet zeer gunstig uit. De berichten, ons nagelaten door mannen van naam, n elden ons niet veel goeds. Eene koude onverschilligheid had zich meester gemaakt van de gemoederen. Van den kansel zelfs werden de vromen meer ontsticht dan opgebouwd. In plaats van de redelijke onvervalschte melk des Evangelies, werd de gemeente op onderscheidene plaatsen spijze voorgezet, die geen zielevoedsel bevatte, zoodat eene algemeene dorheid volgde en kracht en glans ontbrak aan 't geestelijk leven. Trouwe predikers werden met minachting bejegend. Vooral had men onder de hoogere standen een zekeren afkeer van de bedienaren dos Woords. Het werd eene schande gerekend als een edelman, ja, zelfs een gegoed burger zich wilde voorbereiden tot predikant. Slechts enkelen waagden het dan ook, om de boetbazuin aan de lippen te zetten. Slechts enkelen durfden hunne hoorders do waarheid openlijk zeggen, 't Was alsof zelfs de ge- loovigen met een soort van vreesachtigheid waren bevangen. En in stede van als helden door 't slijk der straten te treden, lieten zij de handen slap hangen en waren zij bedacht oor de bespottingen der onverschilligen, liet spreken over geloof en bekeering geraakte in onbruik. Uiterlijk godsdienstig zijn was voldoende. liet duurde dan ook niet heel lang, of allerlei dwalingen slopen de kerk binnen. De drieëenheid, do voldoening van Christus, het werk des Heiligen Geestes, enz. werden ondermijnd. In dien duisteren nacht blonken slechts hier en daar aan den hemel der Nederlandsche kerk eenigc sterren, zooals: Ivoelmans, Voetiers, de Rijp en vooral ook Lodcsteijn, wiens naam ge hierboven laast. Mij dacht het kon zijn nut hebben eenige bijzonderheden van dien zaligen prediker mede te deelen. liet nette Delft, was de geboorteplaats van onzen Lodesteijn. In deze voor elk Nederlander zoo gewichtige plaats, zag hij het levenslicht den 16 Febr. 1620. Onderscheiden leden van zijn geslacht bekleedden na elkander reeds meer dan eene eeuw verschillende betrekkingen in de plaatselijke regeering. Zijn vader, Joost Cornelisz. van Lodesteijn, gezegd van Berendrecht was er Raad, Schepen en Burgemeester. Zijne familie stamde af van het oud adellijk geslacht der graven van der Marckt. De loopbaan van Jodocus scheen dus aangewezen. Zijne ouders zagen hem dan ook wellicht reeds in 't verschiet eene staatsbetrekking vervullen. Doch al vroeg openbaarde hij een gans:h andere richting in zijn leven. Hot leeraarsambt en de herderlijke bediening lachten den Burgemeesterszoon meer toe. En deze lust werd niet onderdrukt. Hij aanvaardde, na de jongensjaren doorloopen te hebben, zijne studiën aan de Iloogeschool te Utrecht, alwaar hij in 16M tot predikant werd bevorderd. Hij had dus zijne begeerte verkregen, niettegenstaande menige vriend hem geraden had eene andere betrekking te kiezen, vooral met het oog op zijne moeielijke uitspraak. Doch de vurige liefde tot zijn Heiland cn de brandende dorst om aan zondaren de blijde boodschap des lieils te verkondigen deden hem die bezwaren overwinnen, God zegende hem hierin dermate, dat hij inplaats van een onduidelijke stem, een liefelijken en innemenden preektoon verkreeg. Zijn eerste standplaats was Zoetermeer, gecombineerd met Zegwaart. Na een zesjarig verblijf aldaar werd hij te Sluis in Vlaanderen beroepen. Hier diende hij de gemeente slechts anderhalf jaar. Dit nederige plaatsje verwisselde hij met de Academiestad Utrecht. Vijf-en-twintig jaar mocht hij in de Bisschopsstad de gemeente des Heeren voorgaan. Lief en leed deelde hij met haar. Zoo behoorde hij onder degenen, die in 1672 en '73 in hunne woonplaats bleven, toen eene menigte gevlucht waren naar Holland bij het naderen van Lodewijks krijgsbenden. Hij ondervond in dubbele mate den overlast van dien geweldenaar. Want toen de oorlogskans voor de Franschen ongunstig werd, eischten zij, vóór hun vertrek, van de ingezetenen nog 500,000 gulden als brandschatting. Slechts 250,000 gulden kon er bij elkaar gebracht worden. Voor de andere helft echter vorderde men gijzelaais uit de aanzienlijksten en geachtsten der stad. 