De Heraut; eene Nederlandsche stem voor Israels koning, het hoofd der gemeente, jrg 15, 1864, no. 51, 16-12-1864 
En nu moet ik van die verandering, die ik vooruitgang acht, maar die door anderen weiligt achteruitgang zal genoemd worden, rekenschap geven. De Minister van Binnenlandsche Zaken, onlangs sprekende van de groote dingen, onder zijn bestuur tot stand gebragt, gewaagde van „ eene beweging op materieel en intellectueel gebied, zóó groot als onze geschiedenis geen tweede époque kent." Ik weet niet of daaronder ook begrepen is die beweging op kerkelijk gebied, die men gewoonlijk inet den naam van moderne rigting aanduidt. Ik erken gaarne dat ik voor die beweging, die ik ontwijfelbaar acht, de oogen niet sluit, ofschoon de Minister meende, dat ik haar niet zag. Zóó weinig sluit ik daarvoor de oogen, dat ik daarin alleen een voldoenden grond meen te vinden om de bijzondere scholen thans, meer dan vroeger nuttig en wenschelijk te achten. Be beweging toch die op kerkelijk gebied met iederen dag toeneemt, kan op den duur niet zonder invloed blijven op de openbare scholen, en zoo zij daar nog niet is doorgedrongen , zij laat toch reeds haren invloed gevoelen bij velen, die met het geven van onderwijs of met het toezigt daarover zijn belast. En nu wensch ik dat naast die openbare scholen zich vrij en onbelemmerd vestige en ontwikkele de bijzondere school; de bijzondere school als bewaarplaats van datgene, wat aan velen, ja aan zeer velen boven alles dierbaar is. Ik acht het nuttig en wenschelijk dat in die bijzondere scholen het eenvoudig, ootmoedig, kinderlijk Christelijk geloof worde bewaard en beschermd tegen den klimmenden vloed van radicale godsdienstige begrippen. Ik verlang dus dat aan hen, die hunne kinderen in dat geloof willen opvoeden , zooveel immer mogelijk, mogt het zijn overal, de gelegenheid daartoe worde gegeven. Ziedaar, waarom ik de klagten ondersteun en in de wenschen deel, die gewoonlijk bij deze gelegenheid van gindsche bauken werden vernomen. Mijne rede is geene rede van oppositie; zij heeft in mijne schatting een conciliant karakter, want zoo ik redres verlang van grieven, die mij voorkomen gegrond te zijn, ik verwacht dat niet minder, vertrouwen stellende op de regtvaardigheid van deze zaak. De Minister van Binnenlandsche Zaken heeft mij onlangs uitgenoodigd de gevallen te willen opgeven, waarin met opzet aan de wet eene verkeerde, onbillijke en illoyale toepassing werd gegeven. Met opzet, ik zou dat opzet moeten bewijzen, en dat bewijs is niet te leveren. Maar wat doet het er ook toe? Opzettelijk of niet wordt het bijzonder onderwijs bemoeijelijkt; opzettelijk of niet wordt aan dissidenten schoolgeldpligtigheid opgelegd voor een onderwijs, dat zij veroordeelen. Mag zoo iets in dezen tijd bestaan? Mag zoo iets blijven voortduren? De Minister van Justitie beeft reeds eenmaal die vraag ontkennend beantwoord, toen hij in de zitting van 26 November 1861 verklaarde //vruchteloos te zoeken naar eenen liberalen, grondwettigen geest in de toepassing der onderwijswet, waaromtrent — voegde hij er bij — zoo vele klagten werden vernomen." Ik wenschte wel, dat de Minister van Binnenlandsche Zaken in dat gevoelen van zijnen ambtgenoot mogt deelen. Dan zouden, geloof ik, velen zijn bevredigd en gerust gesteld. En wat verlang ik nu van dit Gouvernement? Wat verlang ik van dezen Minister, om tot herstel te geraken van de grieven, die ik heb aangevoerd? Een voorstel tot grondwetsherziening? Neen, Mijne Heeren, dat verlang ik, noch verwacht ik. Een voorstel tot wijziging van de wet? Ik zou het kunnen verlangen, maar durf het niet verwachten. Maar wat ik verlang en verwacht tevens, is dit, dat de regering door voorlichting en, waar het noodig is, door teregtwijzing eene behoorlijke, zuivere, regtvaardige toepassing van de wet verzekere; dat deze Minister, die er niet tegen opziet bij menige andere gelegenheid de hand van het centraal gezag te doen voelen, nu ook hier, waar het niet geldt eene locale, maar eene algemeene zaak, waar het geldt de toepassing van eene wet, waarbij iedereen belang heeft en waarop velen meer dan op eenige andere prijs stellen, — dat nu ook het centraal gezag zorge, dat die wet niet in hare teederste bepalingen gedenatureerd, en tegen den geest waarin zij werd ontworpen, tegen de duidelijk uitgesproken intentie van den wetgever worde verwrongen en misvormd. AMSTERDAM — H. DE HOOGiï. 