G.N.M. Vis, Oud en arm. Hervormde bejaardenzorg in Alkmaar 1744-1994
G.N.M. Vis, Oud en arm. Hervormde bejaardenzorg in Alkmaar, 1744-1994 G.N.M. Vis, Oud en arm. Hervormde bejaardenzorg in Alkmaar, 1744-199 Stavenuiter, M.M.J. Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden DOI:
10.18352/bmgn-lchr.4296 IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below. Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record Publication date:
1996 Link to publication in University of Groningen/UMCG research database Citation for published version (APA):
Stavenuiter, M. M. J. (1996). G.N.M. Vis, Oud en arm. Hervormde bejaardenzorg in Alkmaar, 1744-1994. Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 111(3), 385 - 386. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4296 Citation for published version (APA):
Stavenuiter, M. M. J. (1996). G.N.M. Vis, Oud en arm. Hervormde bejaardenzorg in Alkmaar, 1744-1994. Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 111(3), 385 - 386. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4296 Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons). University of Groningen University of Groningen University of Groningen Citation for published version (APA):
Stavenuiter, M. M. J. (1996). G.N.M. Vis, Oud en arm. Hervormde bejaardenzorg in Alkmaar, 1744-1994.
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 111(3), 385 - 386.
https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4296 Recensies klaagverhaal van onderdrukking en seksuele uitbuiting. Nu is daar zeker veel voor te zeggen. In haar analyse copieert ze echter een aantal reeds lang achterhaalde standpunten over het 
familieleven van de slaven. Zo meent de auteur dat de zwakte van de gezinsband onder de slaven 
voornamelijk het gevolg zou zijn van het verbod om te trouwen. Deze stelling is onhoudbaar. Trouwens, in een volgend hoofdstuk blijkt dit verbod grotendeels overeen te stemmen met de 
eigen keuze van de slaven. Slechts weinigen van hen hadden interesse in het sluiten van een 
'verbond', dat de Herrnhutters hun aanboden als substituut voor het wettig huwelijk en 
bovendien blijkt er na de opheffing van het verbod om te huwen nauwelijks sprake te zijn van 
een explosieve toename van het aantal huwelijkssluitingen. Voor sommige 'gender' aspecten van de slavernij kan Lenders trouwens wel waardering op 
brengen, zoals voor het eigen inkomen van de slavinnen en hun kinderen. Ze betreurt dan ook 
het feit dat de planters na de emancipatie deze vrouwen niet langer op hun plantages lieten 
werken en dat het seksistische kolonialisme de vrouwelijke ex-slaven in toenemende mate 
afhankelijk maakte van hun mannelijke partners. De meeste literatuur geeft echter een heel 
andere voorstelling van zaken. Er was de planters aanvankelijk juist veel aan gelegen om de 
voormalige slavinnen als plantagearbeidsters te behouden. De vrouwelijke vrijgelatenen 
trokken zichzelf terug van de arbeidsmarkt en maakten blijkbaar andere keuzes dan de jonge 
doctor hen graag had zien doen. Uit het bovenstaande blijkt nog eens, dat de meeste kritiek op dit proefschrift betrekking heeft 
op die onderwerpen, die voor een goed begrip van de geschiedenis van de Herrnhutter zending 
in Suriname geen centrale plaats innemen. De geschiedenis van de sekseverhoudingen in de 
kolonie is een onderwerp apart. Twee boeken in één is te veel van het goede. P. C. Emmer G. N. M. Vis, Oud en arm. Hervormde bejaardenzorg in Alkmaar, 1744-1994 (Hilversum: 
Verloren, 1994, 206 blz., ƒ29,-, ISBN 90 6550 502 4). Wie een geschiedenis van arme ouderen wil schrijven, ziet zichzelf voor een groot probleem 
geplaatst: waar vinden we arme ouderen in het verleden en wanneer noemen we ze 'oud'? De 
simpelste oplossing zou zijn de archieven van achttiende- en negentiende-eeuwse 'oudelieden-
gestichten' te gebruiken. De bewoners van deze instellingen waren arm en — naar de nonnen 
van de betreffende tijd—zeker ook oud. Copyright strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of th
or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons). The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license. More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverne-
amendment. Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim. Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim. down policy
believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the wo
vestigate your claim. Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum. Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum. Download date: 24-10-2024 385 Recensies Recensies Toch hebben maar weinig historici het aangedurfd een 
sociale geschiedenis over arme ouderen te baseren op de archieven van dergelijke instellingen. De archieven worden meestal gebruikt voor het schrijven van gedenkboeken als zo'n instelling 
haar 'zoveel'-jarig bestaan wenst te vieren. Ook het boek van Vis is een gedenkboek, al blijkt 
dat niet direct uit de titel. De auteur beschrijft de geschiedenis van het Diakoniehuis van de 
hervormde gemeente in Alkmaar dat in 1994—onder de naam christelijk woon- en zorgcentrum 
De Vleugels — zijn 250-jarig jubileum vierde. Vis geeft een helder overzicht van de geschiedenis van het tehuis, van de oprichting in 1744 
tot de opening van het nieuwe zorgcentrum in 1994. Het is een geschiedenis van langzame 
veranderingen. Vernieuwing vond vooral de laatste 75 jaar plaats. Dit wordt alleen al weerspie-
geld door de naamswisselingen die de instelling onderging. De eerste kleine tweehonderd jaar 
van haar bestaan werd de instelling het Diakoniehuis genoemd, bedoeld voor 'oudelieden'. In 
1939 veranderde de naam in Hof van Sonoy. Tehuis voor ouden van dagen en in de jaren zestig 
werd het een 'bejaardentehuis', De Vleugels genaamd. In de jaren negentig werd het voormalige 386 Recensies bejaardentehuis een 'zorgcentrum', bestaande uit een verzorgingsflat en aanleunwoningen. In 
het boek krijgt de geschiedenis van de eerste tweehonderd jaar de meeste aandacht. In de achttiende eeuw waren de bewoners van het Diakoniehuis verplicht te werken en 
instituutskleding te dragen. Ze kregen slecht te eten, sliepen op grote slaapzalen en echtparen 
werden gescheiden. Wie zich schuldig maakte aan laakbaar gedrag, zoals dronkenschap of te 
laat thuis komen, werd gestraft. De lichtste straf was een reprimande, de zwaarste een houten 
blok aan het been, dat meestal enkele weken moest blijven zitten. Het dragen van uniforme 
kleding werd pas in 1915 afgeschaft en vanaf de jaren twintig van deze eeuw hoefden de 
bewoners ook niet langer verplicht te werken. Verder werd in de jaren twintig de hygiëne 
verbeterd en werden er 'gezellige avondjes' georganiseerd (de aanschaf van een radio vond men 
overigens in 1925 nog een overbodige luxe). Het is aardig dat Vis in een gedenkboek aandacht 
besteed aan deze 'modernisering', maar helaas roept hij daarmee ook vragen op die hij in dat 
kader niet kan beantwoorden. De lezer zou graag willen weten waarom de modernisering in de 
ouderenzorg zo laat op gang kwam, zeker als we die vergelijken met de zorg voor zieken, 
krankzinnigen en delinquenten. Recensies Ook de kwestie van disciplinering is een aspect dat door de auteur slechts kan worden 
aangestipt. Met name de geschiedenis van het tehuis in de achttiende eeuw is het verhaal van 
regenten die voortdurend probeerden de bewoners te 'beschaven' (zelfs het begrip Selbstzwang 
wordt door de auteur genoemd, pagina 79). Jammer is dat Vis de bewoners louter als slachtoffers 
van het disciplineringsproces heeft afgeschilderd. Maar was Abraham Lommert die regelmatig 
stomdronken thuis kwam, en soms hele nachten helemaal niet thuis kwam, wel louter slachtof-
fer? Betekent 'oud en arm' per definitie 'oud en afhankelijk'? Of probeerden Lommert en zijn 
mede-bewoners met de weinige middelen die ze hadden hun oude dag te verlichten en zelf vorm 
te geven? Die vragen kan de auteur wellicht in een ander kader nog eens beantwoorden. Monique Stavenuiter MIDDELEEUWEN EN NIEUWE GESCHIEDENIS M. W. J. de Bruijn, Husinghe ende Hofstede. Een institutioneel-geografische studie van de 
rechtspraak over onroerend goed in de stad Utrecht in de middeleeuwen (Dissertatie Univer-
siteit van Amsterdam 1994, Stichtse historische reeks XVIII; Utrecht: Het Spectrum, 1994,464 
blz., ISBN 90 274 4443 9). M. W. J. de Bruijn, Husinghe ende Hofstede. Een institutioneel-geografische studie van de 
rechtspraak over onroerend goed in de stad Utrecht in de middeleeuwen (Dissertatie Univer-
siteit van Amsterdam 1994, Stichtse historische reeks XVIII; Utrecht: Het Spectrum, 1994,464 
blz., ISBN 90 274 4443 9). Zoals bekend schonk Karel Martel in 723 het (terrein van het Romeinse) castrum met het 
daaromheen gelegen koningsgoed aan de kerk van Sint Maarten. De bisschop van Utrecht werd 
daarmee grondheer en tevens bezitter van de rechtsmacht in dit voortaan van de koninklijke 
jurisdictie uitgezonderde, 'immune', gebied. Al in de tiende eeuw vond een verdeling plaats 
tussen de bisschop en de aan de collegiale kerken verbonden kapittels, die voortaan elk over 
'tiend, tijns en gerecht' (62) in het hun toegewezen terrein beschikten, en ook de naar Utrecht 
verplaatste Paulusabdij kreeg zijn deel. Op het oude koningsgoed ontstond de stad Utrecht, 
waaraan de jurist De Bruijn zijn proefschrift wijdde. Zijn doel is tweeledig: het vaststellen van 
de niet steeds gelijk gebleven grenzen en de bebouwing van de door kapittels en abdij gevormde 
kerkelijke enclaves, de zogenaamde claustraliteiten, voorts de afbakening van de districten 
waarbinnen kapittels en abdij de 'dagelijkse' (dat is: lage) rechtspraak konden uitoefenen. Aan