Jacques Saurin : Eene Bladzijde uit de Geschiedenis der Kanselwelsprekenheid
Kers, ook de engel, prediker van de Staten aan de Haag, en zei: Ik ken je train, het is dat je hebt het gerucht van de dood, en je bent dood; je affecte een extraordinary zele, toen je mijn woord predicaat. Maar je gelooft er niets van; je schreeuwt tegen de onreinheid en valt de losheid aan, je bent een hoerenzoon; ik ken het aantal vrouwen, dat je hebt bedrogen, en ik weet je tuinen. Je maakt parade van een grôte chariteit, maar je hebt er niets van; je klaagt tegen het kwaad, dat je geërfd hebt, en houd je van opgeslagen rijkdom; je druipt van lofzingen, als een vis van water; je bent wraakzuchtig, boos, orgielijk en leugenachtig; je haat de goede man en bent vol van zonden. Als je je niet bedenkt, kom ik tegen je aan zoals de dief, ik zal je pensioen afnemen, ik zal je afzanken, zodat je niet meer in de vochtige stoel van waarheid zult zitten, en ik zal je ontschaduwen, zodat iedereen je kan kennen, en ik zal je verjagen uit het midden van mijn volk, zoals je aanbidders, zodat ze niet meer met mijn getrouwen zullen wonen, die jouw misdaden in afschuw houden. De tijd is aan de poort en de klap is prest, omdat je hebt afgestraald, van je jeugd, van mijn geduld en van mijn lange afwachting; je hebt nooit iets waard gezien, ik heb niets goeds van je te zeggen, dus zal ik me wenden tegen je, zei de Heer, wie oren heeft om te horen, dat hij hoort. Amen. (24) Zie zijn naamloze beoordeling van de Discours van Maurits, voorkomend in de toenmalige Bibliothèque Raisonnable, Tom II, p. 181 - 183. Breeder berigt kan men, des verkiezende vinden, behalve bij de reeds genoemde Schrijvers, in de Bibliothèque Ruisonde, 1728, p. 100 – 416; 1729, p. 177 – 219, 278 – 335; en 1730, p. 206 – 226. Voorts bij Ypeij in de Geschiedenis der Christelijke Kerk in de 18e eeuw, D. VII, bl. 368 en vervolgens, bij Kist en BOYAAHD8, Archief, bl. 291, 296, en bij mosiikim in Dissertation ad Hist. Eccl. Digitized by Google pertin. Tom. II, p. 417 over de quaestie van falsiloquio. Hunno zamenspanning werd bezongen in het volgende, in handschrift door ons gevonden lied: Sur la Conspiration faite par les 4 Ministres ordinaires de la Kerk, chez Mr. chion, contre Mr. sadbi.v, avant l’ouverture du Synode, 4 Sept. 1730. Ontstaan van de oertaing docteurs, rendus chez leur Doyen, Die bespraken voor het vinden van een middel Om te kunnen traden naar het volgende Synode. Een man, die veel in de mode was, Zoals de triumviri op een punt g’accordaarden, Zoals de halve, lui porter een habje. De twee jonge, zouden debatteren En belijden, dat zij er op ingegaan. Om de Doyen, hij g'en zou zeggen Dat desondanks, nou ik meening, ja, voir. Dit conclusie had ten doel om te doen geloven, Dat de Doyen een gemeen drijf had. Op dit punt, zie, wat een ongelukkige avontuur, Men zag de vrouw van de Doyen, Die de achterhoofd en ne verloor niets, Van deze prachtige procedure. „Fi, zei zij, het is schaamtelijk Om een haat te hebben, onstelbaar En een ongelukkige te vernichten: Is dat hoe men godsdienstig is?" Nee, uitekijk pas hier ons dachaf naar: „Bon bon,” dit een lachend de meest kwaaat van beiden, „Dit is dus, zoals vroeger zei de tempel en Pilatus, „En de Christus, malgré zijn plichten, Néanmoos niet minder gekruisigd.” Van de zeventien vrienden werd later verwardigd het volgende grafschrift: „Passant, als je weet lezen, Dit is diegene, die zijn God moedig noemde, Hij verwachtte en stierf van vrees, D'oor voorzeker van zijn dood. Hoezeer de strijd tusschen schuld en die vierde de algemene opmerkzaamheid trok, bleek ons ook uit een geprojecteerde satirische catalogus (onuitgegeven) van boeken, die eerlang te Parijs zouden gedrukt worden — natuurlijk geheel fantasia. Wij noteerden de volgende nummers: 1. La vie et le portrait de M. Chablis, par l’auteur de la Biblia Hais, dedicated aan Mr. Chio. 2. Histoire des Saurinistes, par l'auteur des lettres badines, dedicated aan Mr. Le Comte d'Obdam. 3. Discours sur la charité et l'amour du prochain, dedicated aan Mr. Dubut. 4. Question, of een pastoor, hoeveelbijval hij heeft, kan wel zijn kudsten, wanneer men overtuigd is dat hijzelf alle tekortkomingen en alle vloekens heeft, tegen welke hij zich in kerk klaar maakt, door een van de gemeente. (27) Ten proeve van den toon, dien de woedende ambtenaar als anoniem recensent tegen den ambtenaar aan-sloeg, dien het volgende uit de Bijbel. Rask. „Si j'avais eu la bassesse de l'encenser, j'aurais été le premier homme du monde. Mais je n'ai pas lus son ouvrage, en heb badineerd over het goede van zijn pandeigisten. Ik heb gezegd en geproveid onoverwinnelijk, dat zijn wetenschap niet van het eerste orde is, en ik weet dat dit een van die zaken is, die auteurs, ongeacht hoe heilig ze zijn, nooit vergeven. Desondanks, mijn fout, zo het een is, is dat ik het heeft uitgesproken, wat geleerden zich het beste denken, en de moed had om de glazen plaat te breken. Sinds 20 jaar deze mislukte schrijver de stoute vent, die geen enkele verhouding tot literatuur heeft. Niemand had eerder het couragewerk gehad, hem dat te zeggen, en de patiëntie is me ontglipt, en ik heb het in Frans gezegd. Dat is mijn zonde.” — En weinige bladzijden verder verzekert hij: „dat hij, van de zaken, die hij bespreekt, geen flauw denkbeeld heeft, en dat zijn ideeën als de atomen van Democritus zijn, die in het wilde daarheen zweven en bij toeval aan elkaar vasthechten, zodat men hem dus leeren moet, wat hij had kunnen weten, als hij in staat zou zijn, te overdenken wat hij las.” Wel moge een ongenoemd tijdgenoot van deze prediker zingen: „En in de kwaliteit van casuist, Le menslieg hem horreur, En in de kwaliteit van journalist, Hij zelf een complotteur." Niemand hoorde zijn instans, Ne zal ooit gepoursede worden; Car hij heeft de tolerantie, Zo lang als men denkt als hij. h. m. s. (28) Zie chaofepi£, t. a. p. Vergelijk echter van de andere zijde de Verdediging der Waalsche Syno- den en van den Heer saürix, enz. door j. fbescarode, Pred. en Prof, te Rotterdam, 1730. (29) ChaufepeS, t. a p. (30) Vandaar enkelo nitlatingcn zijncr lovcnsbeschrijvcrs, zoo als die van van einem, t. a. p. , „ hij lciddc gecn ge- Digitized by Google 139 strenge levenswys." Üok de Biographie ancienne et moderne, t. a. p, spreekt, bij wyze van exceptie, van „ quelques aventures galantes, oü sa vertu s’dtait ddmen- tie.” Na opmerkzame vergelijking van al de actestukken der zware beschuldiging, die wy in handaehrifl ontdekten, hebben wy ons Van hare ongegrondheid kunnen over- tuigen. (31) Op zeer verschillende wyze zijn de omstandigfaeden van saubix's sterven verbaald. Het strekt ons tot genoe- gen, twee onuitgegeven berigten onder het oog onzer lezers te kunnen brengen, volgens genoegzame in- en uit wendige bewijzen van ooggetuigen afkomstig. Het een behoort aan de Leidsche Bibliotheek, het ander hadden wy (gelyk ook het lykdicht, dat wy mededeelen in de eerstvolgende noot) aan de verpligtende goedhcid van onzen rüstenden Waalschen ambtgenoot te dezer stede , den geleerden delpbat te danken. Wij deelen beide woordelijk mede. Men zal zien, dat zij, op kleine punten verschillende, elkander we- zenlyk aanvnllen. PIDÜLE BAPPOBT DE OE QÜI S'EST I>ASS£ CI1EZ SIE. SAUB1X, LOBS QU’lL AGOXISAIT. Mrs. cmo.v et chais dtant venus, Samedi le 30 Ddcembre , voir Mr. saubix, qui les en avait fait prier, lui demandai- ent, s’il voudrait bien voir Mrs. huöt et de la cn spelle. 11 rdpondit: trüs volontiers. Sur cela, on les envoya chercher. Quand ils furent entrds dans un cabinet, oü Mr. sau bix dtait k demi couché sur une grève chaise, M. de la chapelle lui fit un compliment, convenable à son état, disant qu’il avait eu depuis longtemps envie de le voir et qu’il était fâché de le trouver si mal. M. saubix lui répondit, qu’il le remerciait; qu’il priait Dieu de bénir leur Ministère à tous; qu’il avait bien des grâces à rendre à Dieu des consolations, qu’il ressentait; qu’il avait fait sa paix avec Dieu, et qu’il mourrait content. Sur quoi M. Duc lui dit : „que cela ne suffisait pas, qu’il fallait examiner sa conscience.” „Je l’ai fait”, répondit le malade. L’autre réplica : „il faut réparer les offenses, que vous avez faites à Dieu très fervents." „Je n’en ai point fait”, répondit M. saubix. „Ce n’est pas assez. reprit M. Duc, de n'en avoir point fait. N'avez-vous pas fait faire un livre, ou tenu la main, quand on l'a fait?" Le malade, qui avait déjà fortement, et qui approchait de l’agonie, répondit pourtant avec force: „M. Duc, je ne l’ai pas fait, ni directement, ni indirectement.” „ Mais il y a pourtant des préoccupations." „Je n’ai jamais donné aucun mémoire”, répondit M. saubix. „Dieu m'en est témoin; et Dieu, devant lequel je vais comparaitre, est mon témoin, que je n’ai jamais fait, ni fait faire, ce dont on m'accuse; et que ce que j'ai déclaré là-dessus est la pure vérité." Une personne, qui était présente, indigne de la persécution, qu'on faisait ainsi à un pauvre mourant, dit: „peut-on tant insister sur une chose, qui paraît si claire”? „Quelle voix est-ce là", dit M. HCeT: — (on ne sait, si en effet il connut la personne, car il faisait obscur dans le cabinet) "peut-on trop insister, quand il s'agit du Paradis ou de l’Enfer"? Le fils du mourant prit la parole et dit: "je sais parfaitement la vérité de ce que mon père a témoigné." — "C'est assez", dirent Messieurs Choix et Chais, cela nous suffit. Mr. Huet répondit: "eh bien, supposant la vérité de ce que vous dites, je vous souhaite la grâce de Dieu et je vous pardonne." — Il sortit en même temps avec une brusquerie, proportionnée au reste de la scène, qui ne peut être bien dépeinte. Mon vergelijk het bericht van A. Ypey, Geschiedenis der Christelijke Kerk in de 18e eeuw, Deel VII, bl 370 en de schrijvers daar aangehaald. LES DERNIERS HEURES DE ME. JACQUES SAUBIN, MÉDECIN À LA HAYE. Du Mercredi, 27 Décembre 1730, qui fut quatre jours avant la mort de Mr. Saubin, on le vit plein des grandeurs de Dieu; résolu s’il revenait au monde, de se consacrer absolument à la Piété; et content de quitter la Terre pour aller au Ciel, si Dieu l'y appelait; faisant tous ses préparatifs pour ce grand voyage avec une paix parfaite: reprenant plusieurs fois, « qu'il n’y avait point de bonheur » pour les hommes que dans la Piété. Que tout est vide, que tout est vanité. « Qu’est-ce que la plus longue vie? La lettre c’est un rien. Il n'y a de consolation pour les hommes que dans la Religion. » On lui dit : vous avez déjà une des choses nécessaires pour vivre dans une grande retraite, c'est le dégoût du monde. « Oh, dit-il, non : c’est que j’ai une grande idée de Dieu. Quel fond, quel abîme de perfections et de bonté Dieu aime ses créatures et nous a mis sur la terre. » Ce ne fut pas depuis ce jour là seulement, que Mr. Saubin pensa à la mort. Il l’avait devant les yeux depuis longtemps. Il dit à Mr. de Kostentau longtemps avant, « qu'il se sentait brûler un peu fou; qu’il ne croyait pas vivre longtemps. » Il témoigna une parfaite douceur pour ses ennemis. Il dit plusieurs fois, que s’il pouvait leur faire du bien sans qu’ils le sussent, ce serait le plus grand plaisir, qu'il put avoir. On lui dit, que cela était bien Chrétien: Oh! dit-il, « cela ne me coûte rien, je n’ai pas le moindre ressentiment dans le cœur : je les aime; j'ai pitié de la misère humaine. Je n'ai pas plus de tort avec eux, qu’avec une personne indifférente. » On ne vit point Mr. Saubin le jeudi ni le vendredi suivant; quoique plusieurs personnes aillent à la porte, les médicins lui ayant défendu ce qui pouvait l’émouvoir et lui ayant ordonné le silence et le repos. D’ailleurs le jeudi il mit la dernière main à son Testament: nomma les Exécuteurs; brûla des papiers qu’il avait mis à part à cette intention; et prêpra tout ce qui regardait les affaires temporelles, pour ne s’occuper en suite que de son salut. Il fut saigné le vendredi; ce qui arriva un grand craquement qu’il avait. La fièvre augmenta: il fut fort mal la nuit du vendredi au samedi. Il sentit une révolution dans son cerveau, qui lui fit voir les objets avec une clarté extraordinaire. La cruche se rompit sur la fontaine. La poitrine commença alors à s'emplir, et il s’y fit un bruit violent le samedi matin. Mr. Saubin se trouva à l'extrémité; mais ayant toute sa connaissance. Il dit à ceux qui étaient présents, "ne pleurez point, la mort n’est rien; elle est déarmsde à mes yeux, je n’ai que des grâces à rendre à mon Dieu; je suis heureux, je suis inondé des consolations divines. J'avais craint la mort, mais elle n’est rien. Bénissez Dieu des secours qu'il me donne." Il souhaita de voir les Ministres. On lui demanda si cela ne lui donnerait point d'émotion ? "Rien," dit-il, "ne me donne que mon salut." Mr. Choiseul et le Chancelier vinrent. Ils avaient voulu envoyer chercher la veille; mais les médecins l'en avaient empêché. Il dit à ces Messieurs le bon état où il se trouvait: il pria Dieu qu'il bénisse leur ministère : leur dit qu’il leur demandait pardon s’il les avait offensés en quelque chose. Ils reçurent assez bien son compliment. Mr. Choiseul le pria aussi de lui pardonner s’il l’avait offensé : cela fut reçu avec tendresse. Mr. Choiseul lui fit la prière. 11 redit ses mouvements de devotion, disant qu'il était heureux, et qu’il bénissait Dieu de ses grâces. On lui demanda, s’il voudrait voir Mme Huet et de La chapelle ? Il répondit: très volontiers. Quand ils furent venus, ils lui dirent la prière de lui pardonner s’il les avait offensés, et les témoignages des grâces dont Dieu le comblait. Ce fut sur le mot de pardon général, que Mr. Huet insista, lui disant d'examiner sa conscience, de ne se point faire d’illusion, point d’ambiguïté, point de sophisme. Le malade répondit tranquillement qu’il n’avait point diffamé la réputation de ses Frères: qu’il n’avait part directement ni indirectement aux libelles qui avaient paru; et qu'il n’avait fourni aucun document. Mr. Huet disait: ce n’est point assez de ne pas tenir la plume, si on fait agir les autres. Alors le malade s’efforçant dit bien haut: „ Mr. Huet, Dieu m'est témoin, ce Dieu devant lequel je vais comparaître, que je n’ai rien fait de tout cela; et ce que j’ai déclaré est la pure vérité." A quoi Mr. Huet répondit: je reçois cette espèce de satisfaction : je vous pardonne et je prie Dieu qu’il vous fasse miséricorde. Mr. saubin donna sa bénédiction à ceux qui étaient présents. Quelque temps après il vit Mme Vasseur dans la salle: il la félicita d'être en pays de liberté : il l’exhorta à remplir tous les devoirs de fugitive. Il pria en suite qu’on le couchât: il revint dans sa chambre: on le coucha. Mr. Choix revint à neuf heures après midi. Il l’appela auprès de son lit et dit: „ Mr. saubin, tout ce que j’ai déclaré sur ce livre, qu’on m'accuse d’avoir fait, ou fait faire, tout ce que j'ai dit est vrai: je vais mourir: je vous proteste que je n’y ai aucune part." Mr. Choix lui dit, que cela suffisait, qu’ils étaient contents. Il demanda en suite qui était là dans la chambre. on lui nomma Mr. de la Livière. Il le fit approcher: le félicita des sacrifices qu’il avait fait à la Vérité, l’exhorta à persévérer; lui dit: „vous trouverez bien des croix et des amertumes; mais ne vous rebutez pas, l'état est au bout.” Après quelques moments de repos, Mr. saubin dit, qui est ce qui est dit? qu'on me parle; car je crains que ma tête se brouille. Mr. Il répondit simplement, je vous remercie. La connaissance diminuait de moment en moment. Mr. Chion fit la prière assez belle et convenable. Il ne parut pas l'entendre: Il expira un moment après sans convulsions, ni grimaces, mais en soupirant. En zoover wij hebbon kunnen nagaan, nog onuitgegeven lijkdicht, verdient te dezer plaatse vermelding. MORT, ENTERREMENT ET LOGÉ DE PEU MONSIEUR JACQUES SAURIN, MINISTRE DES NOBLES À LA HAYE. Het lichaam van de grote SAURIN, dat het hele land pleurt, occupe nu zijn laatste onderkomen, in dit plaats respectabel, waar vroeger zo veel keren hij zijn doorlopende stem heeft laten horen. Eerst zag men vormen zijn lugubere Cortège, en van zijn dierbare Kinderen en van het heilige College, De overleden werd gefolgd door twee zonen, drie Agenieten en negen Diakens. De Nijmeegse Universiteit trad mee in het Convoy, als navrant om het deel te nemen aan de roue, voor het verlies van deze dierbare Paster, die zo verdienstelijk was. De nobele Heren van het Gewone Huis, met een Professor, waren ook van de Trots om het Convoi, allen bedolgt van droefheid. Naast hen was een concours van mensen van alle orden, die in snikken en tranen aan het graf stonden, duidelijk aanton weren hun verdriet en hun liefde. De dode was voldaan over dit verhaal van een zul edel en zo pijnlijk Gevaar, en ging verder met het deftant, aan de wens ik het abrogeer. Soubin avait l'esprit naturel et sans fard, Embelli, cultivé des richesses de l'art! Brillant dans ses sermons comme dans ses ouvrages, Il fit la Nature rendre ses hommages À ses soins assidus, & l'érudition, Qu'il acquit par sa rare et noble ambition. L'Auditeur enivré de sa voix, de son geste, Sentait ses sens pris d’une joie céleste. Pathétique et touchant au suprême degré, Il répondait le cœur du plus dissimulé. Bon et compatissant il ne pensait sans cesse Qu'à donner en silence, et même avec largesse. Ce fonds de Charité, ce noble monument, Dont il a le premier jeté le fondement, Le rendront immortel dans toute âme bien née, À la postérité, oui, la plus réculée: Chacun dira de lui qu’agissant selon Dieu, Il fut un bon exemple en cet aimable lieu. Mr. le Comte d'obdam, Mr. le Comte de blantink, Mr. le Vieux-Grave DE WELDEBACK, Mr. DE SOMMERTJE, VICAIRE, Le jeune Comte DE BON- tiek et Mr. van der haar, Greffier du Haut Cons. Mr. ’s gravestockt, Professeur à Leyde. À l'entrée de l'Église il y avait encore une Garde de soldats au travers desquels le Corps fut porté dans la Tombe. La Société charitable, établie par lui à la Haye et dans laquelle il interressa les riches et les Grands pour l'instruction et le soulagement des Pauvres. La Haye. Digitized by Et ce poison fatal lui devint si nuisible, Quo force de plier sous le poids du chagrin, Il vit trancher ses jours par une heureuse fin. Ses ennemis pouvaient, avec toute assurance, L’attaquer à leur grand sans craindre sa vengeance; Ne daignant même pas, à son devoir soumis, Dire le moindre mot contre ses ennemis. Rempli de cet esprit il finit sa carrière, Banissant ses rivaux dans leur saint Ministère, Leur affirmant trois fois que comme Dieu vivait, Il déclarait très faux ce dont on l'accusait. Et qu’ayant avec Dieu fait sa paix consolante, Son âme se trouvait satisfaite et contente. Puis tournant ses regards vers ceux de sa maison, Les combla de souhaits de bien-être. Enfin quelques soupirs poussés par ce fidèle, Séparèrent son corps de son âme immortelle. Pleurez, pauvres, pleurez sur de pareils malheurs, On peut toujours verser de légitimes pleurs. Or qui pourrait blâmer des larmes si légitimes? Non, non donnez l’essor à vos tristes pensées; Jésus pleura lazare et non pas son destin: Imitant le Sauveur, pleurez aussi ainsi. Les plus fameux Auteurs admirant son zèle, En ont fait mention pour illustrer sa vie: Toutes sortes de Sectes et de Religion Ont loué ses talents, son erudition. En effet ses discours aux âmes penchées Serviront à jamais de leçons consolantes. Ses sermons imprimés déjà jusqu'à cinq fois Traduits et contrefaits en grand nombre d'endroits, Avec ses beaux Discours et ses deux Catéchismes Qui contiennent partout d’excellentes Maximes, Il rendront Immortel, car pour notre bonheur S’il se tait dans la Chaire, il parle dans le cœur. (33) Voor ons ligt het uittreksel eener ongegevene leerrede van den Rotterdamschen prediker Ddmoxt (L. M. S.), den dag na het sterven van sauri.v, 31 December 1730 gehouden, waarin met kennelijke toespeling op de kerkelijke twisten, waarvan sauri.v het slachtoffer was, het volgende voorkomt. Na gesproken te hebben, van "onschuldig, veroordeeld, onderdrukt, vervolgd door een samenwerking, die zou kunnen zijn de verdedigers van hun onschuld, of de rechtaire van hun verwijs, vervolgt hij: "O Eeuwige, heb je soms je indignatie tegen onze kerken, en na te hebben gewacht heel de jaar, of ze zich zouden kunnen verenigen in favor van de waarheid, van de rechtvaardigheid, van de gerechtigheid. Je komt van hen te ennen, par een plotselinge storm, die was gebleven de sujet van hun vereniging en hun heen en weer wijd en zijd. En weet je niet, s'entredesent de getrouwde aanbidders, dat een Kapitein, een grote Kapitein, vandaag in Israël? (2 samuel III: 38) Deze dappere soldaat van Jezus Christus zette de kracht van zijn hand tegen de fouten, tegen de zonden, zowel met zijn schrijven als met zijn preken; hij bracht de zielvangers in de onderdanigheid van je Zoon: verbood alle hoogmoed en alle forteressen, die zich opliepen tegen de kennis van zijn evangiel, ondersteunde de werken en de pijn met een ongemeine moed, en imiteerde de vriendelijkheid, de oprechtheid, de eenvoud, de chariteit en de ijver van Jezus Christus zijn Chef. Ch. PIERRE JI8B8P , 31 januari. Discours sur la Sainte Ecriture chez Pierre de Mont , te Leiden en te Amsterdam. Een groot en een klein - Wij hebben ook diverse brochures over het gezicht van het Christendom in Frankrijk enz. Bij de reuk van ketterij, waarin sauriëv is gestorven, on den naief, die ten zijnen aanzien onder de Hollandsche predikanten schijnt bestaan te hebben, kon bij zijn' dood geen onverdeelde hulde gebracht worden. Veelbeïmeldend is het schrale bericht in de Boekzaal, Jan. 1731, bl. 108: „’s-Gravenhage, Waalse Kerk. Hier is den 30 december 1730 overleden de heer Jacques Saurin, extra-ordinair Waalse Predikant alhier." Zelfs na zijn' dood zwijgen de lasters niet stil. Sommigen zeiden, dat hij vergif had ingenomen, anderen, dat hij van angst was gestorven. „Ci git,” zoo wilden zijn vijanden op zijn graf schrijven: „Ci git, qui fit son Dieu menteur, „Qui mentit, qui mourut de peur." Maar de eerstgenoemden ontvingen van zijn vrienden ten antwoord: „Non, Saurin, n’ost pas mort de sa mort naturelle!" zegden zij lachend tegen zijn' odieuze vijanden. „Het is waar, zei men, „tot 's gemerkwaardige, verlaatste, ongelukkige nieuwskWelte, „Hij had vier bourreaux.” Ook ontbrak het niet aan vereerende grafschriften. Uit twintig, die wij er leerden kennen, delen wij de merkwaardigste en zeldzaamste raad op: Ci git Saurin, qu'un corps inique Y conduisit perfidement ; Ciel, quel barbares monument. De la haine théologique! Ci git des Protestants l’eloquent chrysostome, L’angelique Thomas, le fervent augustin, Le prudent Athanase et le docte Jerôme, Dont des frères jaloux chacun fut l'assassin. 10 * Digitized by Google 148 .Jusqu'chez nos neven de chaire de ce temple Aanjar zal elk dag de pijn van Sion. En zijn' dood heden ons leert, dat de diffusion De fijnste effecten is doos de verlies. Passanten, apprendt u te vrezen de enige Des mensen, die trokken en aan de kleding, Leer zuuruur peet 't over de leven. En de eer, als zij niet van u zijn. Saure, n’est plus! Quelle heureuse nouvelle, Que ton bonheur, but, est sans rival! Saure n’est plus, tu n’as plus de modèle, Tu vas passer pour un original. Saure n'est plus! La chapelle, courage, Anime-toi, redouble ton effort: Il ne saurait s’opposer à ta rage, Un chien vivant vaut mieux qu’un lion mort. Saure, doux et bon, imita son Sauveur; Il devint comme lui des morsants la victime: S’il sentit en mourant quelque ombre de frayeur, Ce fut de voir des gens, noircis de tant de crime. Ici repose en pleine paix L’infortuné sauvé, qu’on n’y laissa jamais. KEN LATINJSCH. Hic candor, probitas, virtus, pietasque quiescit, Sacri Saureus arbiter eloquii. Vivere dignus erat longinquos Nestoris annos, Haec a pacificis laus ei pulchra datur. At sed, invidiae deflendo victima fato, Horrendis Fratrum fraudibus occubuit. Hunc cecidisse dolet plangens Plebs indiga Kerum: Perfida Mystarum ridet at inde Cohors. Terwijl een ander in dezelfde taal, met de voorspelling aangaand Saure en zijne vijanden eindigt: Aeternum vivet Saureus, at illis Post spatiura vitae mors breve semper erit. Saure, cet homme illustre, à qui la noire envie, Fit un crime d’avoir des talents admirés, Au grand des ennemis, contre lui conjurés, Sous leur coups redoublés vient de perdre la vie. Abominaables auteurs d’un si funeste sort, Vous osez exalter votre indigne victoire, Mais malgré vos fureurs, ses derniers et sa mort, Publieront à jamais votre honte et sa gloire. Saure n'est plus! par lui l’éloquence Chrétienne, Brisait, attendrissait, désarmait tous les cœurs. Il prêchait comme faux, il mourut comme martyr. Sans fiel, en pardonnant à ses persécuteurs. Saurin, tu rends ton âme à Dieu, Il te reçoit dans sa gloire immortelle: Tu peux t'y reposer: chœur, neuf, chai, lachapelle, Ne te suivront point en ce lieu. SOJSET SUSS LA MORT DE MONSIEUR SACRIN. Si ma mort, chers amis, vous fait verser des larmes, Arrotez en le cours, pleurez mes envieux, Leur haine n’est plus rien, ni leurs complots affreux, La bonté de mon Dieu m’a soustrait à leurs armes. Le juste est exposé ici-bas aux alarmes, Et pour les divertir, je suis monté aux cieux, Où mon âme jouit d’un sort plus glorieux, Que celui que le monde donne par ses charmes. Heureux, cent fois heureux et bonne soit le jour, Où mon divin Sauveur, par un acte d’amour, A daimé me tirer de cette triste vie, Pour me faire goûter les doux fruits de ma foi, Dans le sein de la Paix, au-dessus de l’envie! Dieu veuille, chers amis, bientôt vous joindre à moi! Eindelijk vonden wij nog in kreupeldicht een Epitaphe Des vingt Epitaphes de Monsieur saurin, door een ongenoemde; Door plaatsgebrek niet mee te delen. Volgens ch. codereil, t. a. p. werden te Beaucaire In Languedoc, anno 1735, 225 delen der preeken van Saurin, te gelijk met een menigte Bijbels en Nieuwe Testamenten door de vervolgers der Hugeuooten verbrand. Een geruimen tijd zijn zijne werken uit Godsdiensthaat In Frankrijk verboden gewest. De abt pichoy gaf in 1768 een boekje uit: Principes de la morale et de la Religion, extraits des Sermons de saint Augustin, en gauchet, een jaar later: extraits de la morale de saint Augustin. Minder billijk werd de kardinaal maubey, in zijn Essai sur l'eloquence de la Chaire aan den Protestantschen prediker slechts een plaats van den tweeden rang, terwijl de eerste onvoorwaardelijk aan de beroemde trits werd toegekend, waarop de R.K. Kerk in Frankrijk zich niet zonder reden verheugde. (36) Een zeer merkwaardig voorbeeld daarvan is de beroemde Haagse kerkleeraar Petrus Yieumlayd. Naar zijn eigen mededeeling had hem een lasteraar beschuldigd, "dat hij een gehele leerrede van Sackers woordelijk zou hebben overgenomen." Werkelijk had hij, op verzoek van een ander, die twijfelde of zulk een sierlijke stijl wel van een Nederduits kansel zou klinken, een gedeelte van Sackers vertaald en voorgedragen. Maar om nu zijn oorsprong te handhaven, en te tonen, dat hij Sackers oorspronkelijk was, bewandelde Yieumlayd een weg, die men wel mocht wensen, dat allen, die ooit in zijn geval kwamen, insloegen. Op raad van een vriend leidde hij zich met verdubbelden ijver op zijn studies toe, en schreef — de vier luidelijke delen Letter- en Oudheidkundige verlustigingen, nog heden terecht gewaardeerd. Zoo heeft een lastertong, die in Yieumlayd slechts de echo van Sackers zag, aanleiding gegeven, dat de wetenschap nuchter werd en de eer des miskende leeraars hersteld werd. Men lese het naïeve verhaal van Yieumlayd zelf in de voorrede van het eerste Deel, waaruit wij het volgende overnemen. "Toen" (zo schreef mijn vriend) "dat hij, die zich tot zulke laagsheden gebruiken laat, zijn oogmerk mist, (hetwelk enkel is, om u of boos of verzwolgen te maken). Dat het u in het minst niet zeer doet, en dat integendeel uw vijanden u dat nut, bij toeval en buiten hun doelwit, toebrengen, dat ze u en ijveriger en gemoedigder maken, ja, dus nog meer volk dan voorheen bij u in de kerk brengen: dus verandert de kans, en gij maakt hen boos, omdat ze beginnen te zien, dat hunne poging mislukt is, en de schuld daarvan in hen. Dat zal u ongekend meer satisfactie geven, dan dat gij aan uw eigen contradictie ten onrechte klaagde, over het ongelijk, aan een dienaar van het Evangelie onder hun ogen gescheeld. Wat zou Uw Excellentie daar aan hebben? Gij zout u aan een vliegende paskwilmaker meer laten gelegen zijn, dan het voorwerp verdient; de eer, welke gij de eerdief zou aandoen, zou te groot voor hem zijn; een paskwilmaker is toch per se infaam, en alle eerlijke gemoederen zien hem met indignatie aan. — Hebt gij nooit gelezen, dat diogenes het hassen van den bandrekel niet hoorde? 't Is nu, amigo, die er onder speelt: men kan niet velen, dat de liedjes van uw denkwijze veld winnen en een grooten opgang maken: men moet een stok in het wiel werpen, en toch vooral daarop toeleggen, dat die zoogenaamd denkwijze in het onderspit gaat raken: doch, mijn waarde vriend, men bast tegen de maan, en zal de dupe van het waarwoord worden: Van om sine viribus irae! En dus, wilt gij een vriendenraad, prodig extra, tonen, dat gij van de jeugd af aan, edeler en uitgestrekter gronden gelegd hebt, dan dat je met saurix alleen behoeft te markten, enz. Nieuwland heeft den vriendenraad gevolgd en er ziet uitnemend wel bij bevonden. In 1775 - 1781 werden onder anderen de schoonste leeren van saurix in het Engels vertaald, door b. robertson, in vijf delen, waaraan, ten jaar 1796, door Dr. h. huxter een zesde werd toegevoegd. Ook bestaat er een Duitse vertaling, ons enkel bij naam bekend. De Hollandsche werd reeds hierboven vermeld. En nog in 1821 gaf chezchevnik te Geneve eenige Sermons choisis de saurix in het licht. In de Leerrede over Jes. LV: 6, Tom. I, pag. 91. Uitgave van 1776. (39) Men vergelijke ten overvloede de beide leerredenen over hebr. X: 5 — 7 en gal. VI; 14, waarmede het tweede Deel der Nouveaux Sermons wordt geopend, als ook de preek over habakuk II: 4. Tom IX, pag. 212, cn verv. merkwaardig ook om de krachtige wijze, waarop de prediker den eisch der heiligmaking laatgelden, zonder aan de leer der vrije genade het minste te kort te doen. Digitized by Google 153 (40) Zie de preek, sur les Profondeurs Divines, kom. XI: 33 Tom. I, p. 204—207. (41) Men vergelijke ook de onbewimpclde belijdonis van zijn geloof te dezen aanzien in deNouv. Sermons, I,p. 98. (42) Men vindt haar medegedeeld bij koexex , t. a. p. bl. 223—225. (43) Met rede is dan ook aan deze leerrede de onder- scheiding ton deel gcvallen van opgenomcn te worden in de keurige verzameling van weiss, hier bo vengenoemd , pag. 169—206. (44) Weiss, t. a. p. pag. XUI. (45) Leerrode over lucas VII: 36 — 50, T. III p. 49. (46) Leerrede over mjcha VI: 9. Tom. V, p. 374. (47) Leerrede over 2 sam. XIX: 32 — 39. Tom III, p. 197 en verv. (48) Zie de leerrede over matth XXIII: 23, Tom X, pag. 366 en elders. V ergelij k ook de wijze, waarop hij spreekt tot hon, die een vcrgelijk zocken te treffen tussehen pligt en belang, ald. pag. 393. (49) Leerrode over coli.. IV: 6. Tom IV, pag. 189 en verv., hier met eenigo vorkorting medegedeeld. (50) Loerrede over Levit. XIX: 1,2, Tom IV, pag. 134. Vergelijk ook de leerrede over de onafscheidelijke ddnheid der Goddelijke wet, jac. II: 10. Tom IV, pag. 264 en verv. (51) De ecrste , Tom III pag. 135 over hoogl. VIII : 6 — 8. De andere over 1 joh. III: 2, Tom IV pag. 219 en vervolgens. (52) Tom IV, pag. 48, over zech. II: 3. (53) Tom IX, pag. 323, over matt. XXII: 21. Digitized by Google. Nieuwe Sermons, Tom II pag. 423 over ps. XC: 127 en Sermons, Tom VIII pag. 167 over ps. V: 167. Het eerste naar sp. XVI: 327 Tom. IX pag. 1327 en het andere naar sp. IV : 267 Tom. VII pag. 175. Had. XXIV: 247 257 Tom X, pag. 140. Op den Zondag Laetare van 1709, teil aanhoorbaar, wel niet van het hof, maar toch van vele aanzienlijke, tijdens den hongersnood, gedurende den Spaanse successie-oorlog ontstaan. Leerrede over zechemia II: 37 Tom. IV, pag. 49 — 92. Leerrede over ROM. XI : 35 Tom. I, pag. 209. Over HOSEA VI: 37 II Deel, pag. 96 en vervolgens. Zie de leerrede sur le Trafic de la Vierge, Tom. III, pag. 403 en vervolgens. Zie bijv. in de leerrede over de Verloren Zoon, Nouv. Serm. Tom. 17 p. 151. Vergelijk Tora. II, p. 130. Derde leerrede over jes. LV: 67. Nouv. Serm. 17 p. 157. Over micha VI: 1 — 3, voorkomende Deel 17 p. 213 en vervolgens. Sur los nuevos malheures de l'Europe over op. XIV: 12. Tom. II, p. 133 der Nouv. Serm. Mosheim. Ten jaar 1726, Tom. VI, p. 415. (707) Niet passender voor de geloogdheid des daags, in de Fransche vertaling: quoique je les aie dit loogend parmi les Digitized by Google 155 Nation, et que je les aie dispersé par les pays, je leur ai dit comme un petit Sanctuaire, dans les pays, où ils sont venus. (741) Spreuk. XXIII: 27 Tom III, p. 379. (721) De eerde over rom. XI: 27 Tom IV, p. 167. (731) De eerde over hebr. XII, 17 Tom IX, p. 137 verv. (741) De eerde over spreuken XXII: 27 Tom VI, p. 265. (751) De eerde over opzichte. II: 4 en matth. XII: 46 — 50, Tom VI, p. 193 et 227. (761) De eerde over gal. VI: 97 Tom VIII, p. 133. (771) De eerde over psalm LI: 137 Tom VII, p. 937 (781) De eerde over hand. XXIV: 27 25, voorkomende Tom. X, p. 218-220. (791) Weiss, in de aangehaalde Notice, p. XXXI. (801) „ Ik ben met de welsprekendheid van deze onze eeuw niet te vreden.” (811) Claus harnas in zijne Pastoraltheologie, vertaald door Da. w. verwey. (821) Zie de Deerde over jakob. XXIV: 27 25, Tom. X, p. 188 et 189. (831) Tom. VII, p. 89 en verv. (841) Tom. IV, p. 449 en elders. (851) Tom. IV, p. 154 en verv. (861) Tom. IV, p. 411. (871) Zie Nouv. Serm. II, p. 443, 444. 1 Digitized by Google 156 (881) Saurits heeft tweemaal te Rotterdam gepredikt, den 2 de Januarij 1724, en den 1 ,e Januarij 1727. Volgens vriendelijke mededeeling van den Eerw. delprat bedroeg de collectie, de eerstemaal f 106,90, de andere f 195,20. (891) Nouv. Serm. II, p. 370. (901) Zie bijv. de Deerde over spreuken. XIV: 34, Tom. III, p. 113 — 123, of over opzichte. XIV: 12. Nouv. Serm. II, p. 237. (91) Zie bijv. Tom X, p. 218. Vergelijk Tom X, p. 54, en vergelijk de beide Leerredenen over gel XV: 16, en pred. VIII: 11, 12 in Tom VII. Terug wordt die klacht dan ook geuit door Weiss, Hist. der liefde, H, p. 71 en — her- haald, Notice, p. XXXI. (92) Een breedere uitgewerkte, en over het geheel wel geslaagde vergelijking der twee, hier genoemde redenaars kan men vinden in Weiss’s Essai sur les Études et l’exercice du Saint Ministère, Lausanne, 1795, Tom. I, p. 311. Reeds vermeldden wij het minder gunstig oordeel van den Kardinaal de Sadio, die hem een plaats op den tweeden rang toekende. Maar ofschoon hij, t. a. p. pag. 63 heeft gezegd, „que saurix est quelquefois très persuasief, maar qu’il ne se montre jamais un grand schrijver” kan hij echter niet ontkennen: „il a le mérite oratoire, que donne la nature; il ne disploie presque jamais le charme, que l’art apprend à y ajouter.” Ook vindt in zijne heerlijke Homiletiek zwaar gedurend weer den hoogsten lof aan saurix, als prediker toe. (93) Onder de treffendste voorbeelden van het pathetische in de welsprekendheid van saurix mag vermeld worden, de schoone plaats in de leerrede over psalm CIII: 13, waar hij het machteloosheid der menschelijke vriendschap in het uur van sterven beschrijft, Tom VII, p. 114. „Amis, empressez vous om me te verzelen in mijn agonia; familie, penetreert de douleur van me te zien sterven, probeer het laatste zuchtje, u m'aimeert, en ik zie dat de tranen, waarover u zit, hun bron hebben in uw hart: u houdt van mij, maar ik sterven! (94) Men herinnert zich, ook zonder breed aanwijzing. Het ongunstig oordeel door busgesester deze aanziende veld en gestaafd op onderscheiden plaatsen zijner tweeëntwintig sermons onder Lodewijk XV. Vergelijkend een Sermon onder Lodewijk XIV, p. 244 , 281. Zonder dat wij het hier de plaats achten, om over de eigenlijke beweegredenen der herroeping van het Edict van Nantes bij Lodewijk XIV te spreken, mogen wij echter niet nalaten, als in het voorbijgaan te wijzen op het van de meerderheid afwijkend, maar naar het schijnt grondig oordeel, daarover geveld door Alex. Thomas in de Edinburgh Review, bij gelegenheid der aankondiging van het bekroonde geschrift van Weiss. In datzelfde, ten dele vertaald door St. Marc Girardis in het Journal des Debats, en van daar overgenomen in de Revue Mensuelle van 1854, wordt met zoovele woorden ontkend, dat de koning zich in dezen zou hebben laten leiden door Madame de Maintenon, en gezegd: "Il a révoqué l’Edit de N. non par les suggestions de Madame de Maintenon ou par quelque caprice de devotion, "maar par zijn aversie constante voor een Religieuse, die hem leek een Soort van insurrection." Tadel ist eine angenehme Citronensaure am Lobe, zegt zeker Duitsch schrijver teregt. (97) Men ziet, om alleen een voorbeeld van kluisterende exegese te noemen, de omweringe wijze, waarop de Messiaansche bepaling: „gij hebt mij de oren doorboord”, of het bericht aangaande de dood van Judas, matth. XXVII: 5, verg. met hasd. I: 18, 19, wordt verklaard, of de zorgvuldigheid, waarmede naar de misdaad van de moordenaars aan het kruis onderzocht wordt, terwijl toch aan het einde van een lange lijst van conjecturen, het vooraf te raden antwoord gegeven wordt: wij weten het niet, omdat er niets van beschreven is! Oft of de redenaar, en zo menigeen in dergelijke gevallen, dat maar wat vroeger gezegd had! — Men zie de voorbeelden, vooral in de twee delen der Nouveau Serm. Mag ik gissen, dan is het waarschijnlijk het langdurig verblijf van Saurias hem van de zwakke zijden der oud-hollandse methode meer doen overnemen, dan wenselijk was. (98) Het volo esse in adolescent, unde aliquid amputare. (99) Deze methode werd door Claus Harms in zijn geschrift mit Zungen reden, gelijk het ons voorkomt, terecht een tolle, alle Religie op den kop zettende methode genoemd. (100) De geletterde lezer, die verlangen mag onze denkingen aangaande dit gewichtig onderwerp wat breder ontvouwd te zien, verwijzen wij naar hetgeen wij schreven, in de Gids, 1844, bl. 255 en verv., verg. bl. 544 en verv. Commentaarboeken voor Wetensch. Theol. 1849, bl. 568 — 572, 1851, bl. 556—567, 1852, bl. 345- 391. (101) Op wie het mogen willen beproeven, zou wellicht het verwijt toepasselijk wezen, dat in het volgende bijschrift bij het portret van een der navolgers van Saurias wordt gevonden: "Si vous croyez d'apres nature, Voir paraitre ici chatelain, Vous vous trompez; c'est la figure D'un mauvais singe de saubix." (102) Met weinig woorden, wij weten het, roeren wij hier een vraagstuk aan, overwaardig opzettelijk overwogen te worden. Het beoogt niet minder, dan de verhouding, waarin de gewijde welsprekendheid tot de hooggeroemde modellen der ongewijde moet staan. Wij durven niet met een magtspreuk of een oppervlakkig daarheen geworpen oordeel beslissen. Maar veel stof tot nadachten geven ongetwijfeld de volgende woorden van Matzek in zijn hoogstbelangrijk geschrift: du vrai type de l'éloquence sacrée, Paris, 1854, pag. 11. „Malgré que ce fut une chose aussi drangend in de toepassing, dan fausse in principe, de nemen de voorbeelden van de éloquence sacrée bij een natie, die ze nooit gekend heeft, l’exemple des Saint Basilius, des Saint Chrysostomus en des Saint Augustinus, die zichzelf klaar en enthousiast konden laten roemen, is geworden de leer van allen, het is afdaling tot de minsten en de subtiliteiten der gesprekken. Toch, het onderworpen van de gesproken woord tot het gesproken woord is zijn tijd, en als het waar is, dat het heeft gehad zijn reden in het tijdperk van Julianus en van Libanius, zelfs in die van Corneille en van Louis XIV, dat is vandaag een verlaten theorie. Er zijn ook theorieën, die naarmate van de tijden vervelen, verliezen hun gewicht met hun afdruk, en moeten uit de circulatie worden geretireerd. In feite, de theorie, die de stijl van de kerkgeloofde op de hoogste werken van de tribune Atheneens afbeeldde, moet vandaag niet langer gehandhaald worden. Zonder twijfel hebben de twee taal gemeenschappelijke analogieën en een gemeenschap van natuur en karakter, die kunnen misleiden de ruimte van de geesten superscheppe: maar tussen hun oorsprong, hun doel en hun middelen, zijn er essentiële verschillen, waarop elk moet openen de ogen. S'il est d’un grand intérêt pour de orator sacrf te nemen in het schild en de hoogwerken van de profane taal alles wat is zijn goed ideel, het is voor hem d’un intérêt groter, dàà te discerner wat hij moet afwijzen, en de knie te breken met de subtiliteiten van de school, de raffinements van de retoriek en de pomp van de agora. Giesen, 1848. S. 99, terger befst herinnerd: „die leider fast herrschende gewesene und noch immer weit verbreitete Predigtwiese, welche mit den eiteln Redekünsten einer vom Boden der Sittlichkeit losgerissenen, weltlichen Rhetorik sich aufputzen zu müssen meint, will nicht handeln durch Worte, sondern eben nur schön reden, und so wiederfahrt ihr auch ihr Recht und Gericht durch die Art, wie das Publikum über sie urteilt, welches aus der angehörten Predigt meist nichts mitnimmt, als höchstens die Überzeugung und die Versicherung „dass es der Herr Pfarrer heute wieder gar schön gemacht.” Zit A. DES AMOR IN VAC DER HOVEX, JOHANNES CHRYSOUSTOMUS, besonders beschouwd als een voorbeeld van waren kanselwelsprekendheid, tweede uitgave, bl. Digitized by Google 160 129 — 131, en thebemix, Wiens belangrijk geschrift: die Be- redsamkeit eine Tugend, gelijk ook zijne verhandeling over de mostheeksen en maatschappelijke wel in de handen van veelen onze lezers zal zijn. Over de ontwikkeling en heiliging der individualiteit van den prediker is in romantischen vorm veel goeds gezegd door Dr. a. c. c. de .toxgii in zijne homiletische Novelle, Zaltb. 1854, bl. 103 en elders. Verg. de schoone brieven van Steenmeijer over welsprekendheid, bl. 49 en verv. ,als ook voobook, het beid van J. A. D. Molster als E vangelieprediker, bl. 2 en elders. Nog verdient gelezen te worden, wat ALEX. Schweizer in zijne Homiletik, s. 272, § 152, over de „Subjective Bestimmung der jedenmaligen Stoffeswahl aus der Persönlichkeit des Predigers” zegt. (104) Ten slotte moet nog worden opgemerkt, dat het den schrijver, niettegenstaande alle aangewende moeite, niet heeft mogen gelukken, eenige eigenhandige regelen schrift van saurix, hetzij aan deze aantekeningen, hetzij aan zijn afbeeldsel toe te voegen. Wat zijn handtekening betreft, die wij gewenscht hadden onder dit laatste te plaatsen: wel spreken de Notulen der Waalse Synode van 1709, Art. 47, van „des signatures, qu’il a fait, et par lesquelles il a certifié zijn Orthodoxie”, terwijl die van 1710, Art. 62, melden: „que Mr. SAURIUS avait signé sinds 5 jaar onze formulieren ordinaires dans le consistoire de la Haye”, waardoor de broeders zijn gerustgesteld geworden, maar de hier bedoelde stukken zelf schijnen te zijn verloren gegaan. Intussen kan uit geheel deze opgave blijken, wat tot nog toe aan zijn levensbeschrijvers onbekend was gebleven, dat saurix niet minder in het eerste dan in het laatste tijdperk zijner bediening van heterodoxie verdacht is geworden, men weet niet op welke grond. 