Geschiedenis der Nationale Synode in 1618 en 1619 gehouden te Dordrecht, volgens de beschrijving van B. Glasius, predikant te Geertruidenberg, naar de waarheid der historie beoordeeld en veroordeeld
•geschiedenis HER nationale synode vax DORDRECHT, VOLGENS DE BESCHRIJVING VAN B, GLASIUS ,laai' <lg W“arheid der hiBtorie beoordeeld en veroordeeld. geschiedenis DER NATIONALE SYNODE IN 1618 EN 1619 GEHOUDEN TE DORDRECHT, VOLGENS DE BESCHRIJVING VAN B. GLASIÜS, PREDIKANT TE GEEBTRUIDENBEKO, naar de waarheid der historie beoordeeld en veroordeeld. DOOK Mr. c. m. yan der kemp. EERSTE STOK. TE ROTTERDAM, et VAN DER MEER & VERBRUGGEN. 1 8 6 0, Het werk, welks beoordeeling wij bij dezen op ons nemen, zal bestaan in vier afleveringen. De nog alleen uitgekomen eerste aflevering verschijnt, vreemd genoeg! zonder eenig voorbericht. Niet, dat wij altijd een voorbericht verlangen: maar toch dunkt mij, dat een werk, hetwelk nog in geruimen tijd niet voltooid zal zijn , en loopt over een zoo gewichtig onderwerp, reeds zoo menigmaal in verschillenden zin, zelfs met hartstochtelijkheid behandeld en besproken, bovenal een voorbericht had noodig gehad, om den lezer vooraf met de aanleiding, den geest en het do*el der nieuwe behandeling bekend te maken. Dit een en ander blijft alsnog verborgen, ten zij voor zoo ver men uit deze aflevering gissen mag. De aanleiding zou hebben mogen gelegen zijn in de ontdekking en gebruikmaking van nieuwe, nog ongekende bronnen, die over de geschiedenis een nieuw licht verspreiden, bijv. in het gegunde gebruik van de oorspronkelijke synodale stukken, die alhier in de Kloosterkerk zorgvuldig achter slot en grenael bewaard worden en nog nimmer het licht zagen; maar hiervan levert deze aflevering geenen den minsten schijn of schaduw; en daar de Schr. er anders buiten twijfel melding van zou gemaakt hebben ter aanprijzing van zijn werk aan de belangstelling van zóo vele nieuwsgierige geschiedvorschers, zoo meenen wij veilig te mogen besluiten, dat hij geene nog onbekende oorkonden gebruikt heeft of eenig afdoend nieuws heeft mede te deelen. Eene andere reden voor eene nieuwe behandeling zou hebben kunnen gelegen zijn in de bewustheid der verplichting om den vijandigen geest te bestrijden , waarin onze oude Kerkgeschiedenis gewoonlijk in de laatste jaren is voorgesteld, voornamelijk m het classieke werk van ypey en dermout, hetwelk blijkens de uitdrukkelijke en stilzwijgende goedkeuringen van alle onze predikanten, zelfs de meest rechtzinnigen niet uitgezonderd, (want, naar ik weet, heeft niemand hunner ooit den moed gehad er zelfs de minste aantuiging tegen te doen), voor een werk van het geheele Nederlandsche Hervormde Synodale Predikantendom gehouden mag worden. Maar deze aflevering toont reeds meer dan genoeg, dat de Schr. met geenen minderen afkeer tegen onze oude Kerk bezield is, dan het overige Predikantendom Waartoe dan eene nieuwe behandeling? Het titelblad zegt ons, dat de Schr. Des Schr. betoog komt hierop neder. I. De verschilpunten tusschen de Remonstranten en Contraremonstranten betroffen de praedestinatie met den aankleve, dat is, gevoelens, waarvan de praedestinatie-leer wel het middenpunt is, maar toch nog ruim en breed mag genoemd worden. 11. Deze verschillen waren oorspronkelijk gevoerd door pelagius en augüsiinüs , en tusschen hen beide heeft zich naderhand casstanus met zijn Semi- (Half) Pelagianisme geplaatst. Beide, Pelagianisme en Semi-Pelagianisme, zijn op een aantal Kerkvergaderingen veroordeeld, maar toch zijn er de ergerlijke leeringen der Eoomsche Kerk uit voortgekomen. 111. Onze Kerkhervormers verwierpen eenstemmig beide Pelagianisme en Semi-Pelagianisme, en omhelsden het Augustinianisme. IV. Maar in ons land bestond eene eigenaardige hervormingsrichting, noch Augustiniaansch noch Anti-Augustiniaansch, de beide uitersten vermijdende en bedoelende eene hervorming der Kerk in de Kerk. V. Deze eigenaardig Nederlandsche richting is echter sedert verdrongen door de Augustiniaansche hervorming van cat.vyn , zonder nog geheel verdreven te zijn. VI. En van hier de sedert gevoerde twisten met de zoogenoemde voorloopers der Remonstranten, die, prijsselijk de eigenaardig Nederl. hervormingsrichting toegedaan, de aangenomen Calvijnsche hervorming tegenstonden en daarom ten onrechte vervolgd zijn. VII. Zoo was het ook met aeminius en de zijnen : zij zochten slechts de herstelling der Ned. eigenaardigheid en de verdrijving van het vreemde Calvinisme; hieraan deden zij wel; hunne tegenstanders hadden ongelijk. * Wij wtllen dit een en ander in bijzonderheden onderzoeken. I. Om te weten, wat men door de leer derpraedestinatie met den aankleve van die, gelijk men in den Remonstrantschen tijd sprak, verstaan moet, geeft ons de Schr. bl. 2—5 de leerstukken op, vervat in de Remonstrantie en Contraremonstrantie, en door den [Toogleeraar scholten tot vijf vragen gebracht. Als men echter bedenkt, dat daaronder niet slechts de vijf bepaaldelijk'daar opgenoemde hoofdleeringen te brengen zijn, namelijk de praedestinatie, de uitgestrektheid van christüs dood, de vrije wil, de werking van Gods genade, en de volharding der heiligen, maar ook de niet met name uitgedrukte leeringen, daar- mede verbonden, als de erfzonde en de onmacht, de rechtvaardigmaking, de natuur des geloofs, en dergelijken: dan ziet men, dat de verschillen den geheelen weg der zaligheid betroffen en dus van het grootste belang waren, dewijl er het Christendom mede staat of valt. Wel zegt de Schr. bl. 4. dat de predestinatieleer er het middenpunt van nitmaakte: maar hetzelfde zou men mogen zeggen van alle de opgenoemde leerstukken, ieder afzonderlijk , naar gelang men de redenering aanvangt: alleenlijk omdat de Remonstranten de Evangelieleer van den kant der predestinatie hebben aangevallen, hebben de Contraremonstranten hunne verdediging ook van die zijde moeten beginnen, zonder daarmede te willen te kennen geven, dat de Evangelieleer altijd van dat punt beginnen moet. Alle de Evangelie-waarheden toch hangen te samen als schakels van ééne keten waarvan de predestinatieleer de uiterste mag genoemd worden , het zij de eerste, als men de waarheid aan de zijde Gods beziet; het zij de laatste, als men haar beziet aan de zijde des rnenschen, als wanneer de leer der erfzonde en onmacht de eerste is. Zij zijn allen als de sporten van den Jacobsladder, die van de aarde tot den hemel reikt: neem de qn dorste sport weg, men kan hem niet bestijgen; of de bovenste, men komt tot aan, maar niet in den hemel; of een tusschensport, men komt slechts tot zekere hoogte, maar alle -hoogere waarheden worden u nutteloos en onverschillig. Van het belang nu van alle de toen betwiste leerpunten heeft de Schr. geen enkel woord : alleenlijk geeft hij den verkeerden indruk, dat het toen slechts of voornamelijk de leer der predestinatie gold. Waar is het, wat de Schr. bl. 11. De opgenoemde leerverschillen waren reeds vroeger in de Christelijke Kerk opgeworpen en behandeld tusschen pelagiüs en AUGrbsTiNiis, toen er de leer des vrijen wil» het middenpunt van was, en zij gezegd konden worden de leer des vrijen wils met den aankleve tot onderwerp te hebben. Wij behoeven hier niet het gevoelen van pei.agius, die den vrijen wil dreef, noch zijne geheele Evangelievoorstelling te ontwikkelen en kunnen volstaan met hetgeen de Schr. bl. 8 daarvan zegt. Tegen hem verhief zich aügustinus , die de leer van Gods oppermachtige genade verdedigde, ons voorgesteld door den Schr. bl. 9. Deze verklaart zich tegen beider stelsels. Te recht leert hij, dat onafscheidelijk van het Pelagianisme is het denkbeeld van de verdienstelijkheid der werken tot zaligheid met alle de _ daaruit voortgevloeide ergerlijke dwaasheden der Roomsche Kerk. Maar aan augdstinus verwijt hij bl. 10, dat deze bij zijne handhaving van Gods volstrekte oppermacht, alle werkzaamheid van den mfinschelijken geest uitsloot, en in zijne praedestinntieleer God voorstelde als, in weerwil zijner liefde f alleen naar zijne willekeurige vrijmacht enkelen ter zaligheid, de overigen ten verderve bestemmende, zoodat zij die verloren gingen, dit niet aan eigen schuld te wijten hadden, maar aan Gods onveranderlijk en onwederslaanbaar besluit. De valschheid dezer gevolgtrekkingen, daar juist door Gods oppermacht de menschelijke geest eerst recht werkzaam wordt gemaakt, en door Gods bestemming de eigen schuld des menschen niet wordt weggenomen, behoeft thands geen betoog: maar wanneer wij nu bij het opgemelde voegen, dat de Schr. bl. 7, na pei.agius te hebben geteekend als eenen die, door het diepe verval van zedelijkheid en godsvrucht geërgerd, met hooger ernst op de beleving des Christendom,s aandrong, daarentegen van augustinüs verhaalt, dat hij niet alken in het Oosten den driftigen hieronymüs tegenover den Britschen monnikplaatste, maar ook dezen onder het wicht zijner eigene vurige welsprekendheid trachtte te verpletteren, en hiermede niet vergenoegd, hem machtige vijanden berokkende; dan blijkt het uit deze scherpe uitdrukkingen, dat de Schr. nog meerder afkeer heeft van augustinüs en zijne leer dan van pelagius en de zijne. « Tusschen deze beide stelsels in vestigden zich de Semi-Pelagianen, eenen middenweg tusschen de beide uitersten zoekende. Volgens den Schr. bl. 111. Naar waarheid leert de Schr. bl. 12 en volgg. dat onze Kerkhervormers allen, lutheb, zwingli, melanchton, calvyn , bullingee , in dezelfde Augustiniaansche leer nopens de bovenvermelde punten stonden, en allen de leer der praedestinatie, der erfzonde, der rechtvaaroigmaking omhelsden met verwerping van die des vrijen wils. Wel zoekt bij bl. 13 eenig verschil bij melanchton om zijne verdediging van het zoogenaamde Synergisme ol s menschen medewerking: dan hierboven bij de beschouwing van de leer van aügdstinus en van des Schr. verwijt daartegen, hebben wij kunnen bemerken, dat het Synergisme in de leer van Gods volstrekte genade ligt opgesloten en daar niets te kort aan doet. Maar alleropmerkelijkst is het, dat de Schr. zwingli met de andere Kerkhervormers gelijk stelt bepaaldelijk in de punten dei voorverordening, rechtvaardiging en vrijen wil, en alzoo het leugenstelsel loochent, hetwelk het gantsche werk van het Ned. Herv. Synodaal Predikantendom bij ypey en debmodt doorloopt, dat namelijk zwingli, tegenover calvyn, het heele of halve Pelagianisme zou zijn toegedaan geweest en even als erasmüs en arminiüs gedacht hebben; trouwens deze leugen was te onbeschaamd stout, dan dat een niet van alle eerlijkheid ontbloot geschiedschrijver haar nog zou durven voor den dag brengen. Intusschen blijkt het, dat de Schr. zich met geenen onzer Kerkhervormers vereenigen kan ; luthers opvatting i#hem ie eenzijdig en niet passende aan den zedelijhen toestand van den redelijken aardbewoner: zwingli’s leer van Gods volstrekte souverainiteit staat hem tegen: en calvyn ging volgens hem nog verder dan de beide eerstgenoemden. IV. Maar hoe dan bij het afkeuren van het Augustiniaansche leerstelsel van alle de Kerkhervormers eene verdediging te vinden voor de Kerkhervorming hier te lande? J)e Schr. bl. 20 en 48 heeft zich daartoe eene eigenaardige Nederlandscke hervormingsrichting uitgedacht, noch bepaald Augustiniaansch noch Anti-Augustiniaansch noch ook Anti-Hierarchisch, op vrije, onafhankelijke Bijbelstudie gegrond, in geenszins exclusieven , maar liberalen geest, overeenkomende met den bedaarden en bedachtzamen aard omes volks, dal zich met geene bespiegelingen kon vergenoegen en ook geene schokken wilde, maar kalmen vooruitgang, niet buiten maar. in de Kerk; dat er niet aan dacht een nieuw gebouw te stichten, maar het bestaande wilde herstellen , niet ■enkele muren omwerpen, maar allengs en zonder opzien te baren, zelfs zonder een plan beraamd te hebben, verbeteren wat verbetering behoefde, zonder in den ruiterlijken vorm der Kerk eene verandering te weeg te brengen. In één woord, die richting zou bestaan hebben in eene hervorming der Kerk in de Kerk. En ten bawijze van het bestaan van zoodanige richting vóór liet tijdstip van de vestiging der Herv. Kerk hier te lande beroept de Schr. zich op de geschriften van eenige geleerde en vrome Roomschen van die dagen, vooral van wessel gansfort en erasmus , voorts ook van peaedinius , van HOEN, van cooi.tüxn , van thomas van kempen , van anastasxus velxjanxjs en anderen , die allen wel de gebreken der Roomsche Kerk inzagen en zich daartegen stelden, maar van wie sommigen nog niet of slechts flaauwelijk bemerkten, dat de gróndkwaal der Kerk het Pelagianisme was en alzoo geene noodzaak gevoelden haar te verlaten, terwijl van de overigen de overtuiging meer en meer rijpte tot de hervorming. Voor zoo verre zij met elkander overeenstemden, wilden zij allen zuivering en verbetering der Kerk van de ergerlijke misbruiken en monnikkerijen daarin heerschende; maar hoe dit, dan met een oneigenaardig woord, hervorming te noemen ? Doch voorts welk een verschil in hun aller richting? Erasmus was een hevige tegenstander der Kerkhervorming en wilde alles behalven voor een hervormer gehouden worden. Gooi,tuin is weldegelijk overgegaan tot de Hervormden. Gansfort, peaehinxxjs, hoen, waren de zuivere Augustiniaansche leer toegedaan, gelijk blijkt uit eenige uittreksels hunner schriften°bij TRiGEANX), en zoo zij zich van de Roomsche Kerk niet hebben afgescheiden , zoo moet dit aan de tijdsomstandigheden geweten worden, niet aan een bepaald beginsel. V. Ten gevolge van alle de voorbereidingen hier te lande, versterkt vooral door het vooijirelfelijke werk van calvyn , Onderricht in den Christelijken Godsdienst, waarin de Evangelieleer zoo helder en uitvoerig wordt uiteengezet en tegen de menigte dwalingen verdedigd, kon het niet anders, of het Calvinisme moest zich hier vestigen. Deze 7 O vestiging is geschied zonder eenigen vreemden dwang en dus uit vaste overtuiging, en zou niet hebben kunnen geschieden, indien die door den Schr. gedroomde eigen aardige Nederlandsche hervormings-richting, van het Calvinisme afwijkende, bestaan had; want eene volksovertuiging tegen den volksaard is ondenkbaar. Doch om zijn droombeeld niet geheel los te laten, doet hij wat hij kan , om te betoogen, dat, waar zich het Calvinisme vestigde , het toch geen volkomen zuiver Calvinisme geweest is. Van de geordende Nederl. Gemeenten vóór de vestiging der Herv. Kerk in 1566 , noemt hij bl. 31—36 slechts twee, die te Londen en die te Antwerpen. De laatste erkent hij, dat geheel Calvinistisch geweest is. Maar van de Nederl. Gemeente te Londen zoekt hij het te ontkennen en zulks op grond van de gevoelens van a lasco, die aan haar hoofd stond. Wel zegt de Schr., dat de leer der rechtvaardiging wit het geloof en niet uit de werken, door hem gepredikt werd, maar de leer der praedestinatie zeer zeker niet in Calvinistischew zin ontwikkeld, en dat het denkbeeld eener algemeene genadeaanbieding hem eigen is. Evenmin , laat hij volgen, wordt de leer eener absolute verkiezing en verwerping in dert Oostfrieschen Catechismus, tot welks vervaardigers a lasco behoorde, in breede trekken of in den zin van calvyn geformuleerd. Maar men bedenke wel, dat a lasco geen ontwikkeld onderricht, even. als calvyn, heeft nagelaten; dat er slechts eenige schriften voor den kerkdienst van zijne hand bestaan, waarin het niet noodig was alle de leerstukken te behandelen , veel min uitvoerig te ontwikkelen. Genoeg is het te w^ten, dat hij over de leer der rechtvaardiging dacht in Calvinistischen zin, om daaruit tot zijne zuiverheid oök in de overige punten te besluiten. Dat eene algemeene genade-aanbieding niet in strijd is met de leer der praedestinatie, die medebrengt, dat de wil en bekwaamheid om de genade aan te nemen, alleen uit Gods besluit voortkomt, is meermalen aangetoond. Alsdan de Schr. De Ned. Herv. Kerk heeft zich het eerst als zoodanig gevestigd in de Synode van Antwerpen ten jaro 1566, En de door haar aangenomen belijdenis was de ovengenoemde van de bres, onveranderd, met verkorting alleen van Art. 16, handelende over het stuk der voorverordening, waarvan zij slechts het slot wegliet. Bij gebrek van historische berichten kan naar de reden O dezer verkorting alleenlijk gegist worden. De Schr, die bl. 41 het geheele oorspronkelijke Art. heeft medegedeeld, meent in die weglating eene zekere afkeuring van het gevoelen van calvïn te ontdekken. Wij voor ons komen tot eene tegenovergestelde gevolgtrekking. Het is bekend, ofschoon er de Schr, tot nog toe niet zoo met name van gesproken heeft, dat van den beginne af tusschen de voor- van de leer der voorverordening steeds een verschil van meening heeft bestaan, of God daarbij den mensch vóór, dan wel na den val heeft aangemerkl. Dit verschil van loutere beschouwing heeft nooit eenige verdeeldheid gegeven. Ongetwijfeld heeft calvïn het bovenvaldrijvend gevoelen uitvoerig ontwikkeld. Maar in de oorspronkelijke geloofsbelijdenis vindt men onmiskenbaar eene ontwikkeling van het andere of benedenvaldrijvend gevoelen. En wat kan dan de Synode met hare weglating anders bedoeld hebben, dan om ook de ontwikkeling van het bovenvaldrijvend gevoelen te veroorloven en zich alzoo te vereenigen in eene voorstelling die beide toelaat i le recht zegt dan ook de Schr. bl. 42, dat bij Art. 16 de leer der verkiezing zeer duidelijk wordt uitgesproken, maat die der reprobatie veel zachter dan bij calvïn. Docli men wachte zich wel van uit de toelating van dit verschil te besluiten tot de toelating van een geheel tegenstrijdig gevoelen, dat de leer der voorverordening ontkent. Ook ziet men er uit, hoe zelfstandig de Synode de leer ‘van het Calvinisme aannam , na eigen onderzoek, zonder slaalsche volgzucht. Hetzelfde volgt uit de aanneming kort daarna van den Heidelbergschen Catechismus, hoezeer die van calvïn reeds bestond en bij de Eransche kerken in gebruik was. Ziedaar nu deze beide geschriften als geloofsuilAmkkmcj aangenomen en door verordende onderteekening en gebruik bij alle de volgende nationale Synoden, van Wesel in 1508, van Emden in 1571, van Dordrecht in 1574 en '1578, van Middelburg in 1581 en van ’s Gravenhage in 1586* terwijl er sedert tot 1618 toe geene meer gehouden is, tot formulieren van eenigheid verheven. De Schr. erkent dit ten aanzien van de Geloofsbelijdenis op bl. 38 , en ten aanzien van den Catechismus, hoezeer met eenige beperking, op bl. 43. Maar zonderling is zijne drogreden dat de Confessie door de Synode wel is aangenomen als geloofsuitdruhking, ook als formulier van eenigheid, maar met als geloofsregel, waarvan niemand in eenig punt zou hebben mogen verschalen, daar wij niet mogen aannemen dat onze vroegere Nederl. godgeleerden de bepaalde overtuiging hadden .alles zoo vastgesield te hebben, dat daaromtrent geen helderder en betere inzichten konden ontstaan. Immers wat is een formulier van eenigheid anders, dan een voorschrift van leerverkondiging ter bewaring der ondermge eenheid, en dus een vrijwillig zich aangelegde an "u:t belofte om het daarin uitgedrukt geloof te zullen leeren, totdat er op wettige wijze verandering in zal gemaakt zijn ? Gewisselijk hebben de Synoden nimmer het beginsel aangenomen, dat de formulieren eenen geloofsregel daarstelden, als alleen de heilige Schrift Is; maar zij hebben ze aangenomen als leerregels tot onderhouding der eensgezindheid in de leer, altijd toetsbaar aan en veranderbaar naar de heilige Schrift bij wettig gebleken verkeerdheden. Wat men dan ook droomen moge van eenen eigenaardigen Ned. hervormingsgeest, onderscheiden van het zuivere Calvinisme, zeker is het, dat sedert 1566 en vervolgens er geene sprake meer zijn kan van eenen anderen Ned. hervormingsgeest dan die vervat is m de beide genoemde formulieren, waarvan het geeppn leeraar zonder verzaking van zijne bediening in de erv. Kerk geoorloofd mocht zijn eigendunkelijk af te wijken. 2* Wat nu kerkorde en bestuur betreft, zoo heeft de Kerk al dadelijk in hare Synoden van Wesel 1568 en Emden 1571 door Kerkordeningen zich zelfstandig fn Calvinistischen zin geregeld en gevestigd. Maar het is niet te ontkennen, dat de Staten vooral van Holland terstond na de vestiging van het Gemeenebest in 1572 eenen vijandigen geest hebben beginnen te openbaren, waardoor zij de kerkelijke samenkomsten en handelingen bemoeilijkten en met tegenzin tegen de synodale Kerkorden, eene eigene orde zochten te maken en der Kerk op te dringen, uitgaande van het beginsel dat de Kerk geen zelfstandig geestelijk lichaam is, maar een deel van het Staatslichaam, aan de regeling der wereldlijke macht onderworpen. De Kerk daarentegen wilde zich zelve regelen, behoudens medeweten en goedkeuring des Staats. Wij willen de hieruit ontstane moeilijkheden kortelijk nagaan en met des Schr. beschouwingen vergelijken. o De eerstvolgende nationale Synode, in 1574 te Dordrecht gehouden, was met voorweten en welbelieven van Prins willem en de Staten van Holland en Zeeland bijeen gekomen en de daarbij gemaakte Kerkorde is den Staten van wege de Synode aangeboden onder terugbekomen bescheid , dat, als de Staten haar begeerden in te zien, zij haar wel zouden vereischen. Tegen hare wettigheid in den vorm was dus niets in te brengen, en al moge zij geene uitdrukkelijke goedkeuring ontvangen hebben, uitdrukkelijke afkeuring was er ook niet, hoezeer er de Schr. bl. 45 den indruk van zoekt te verwekken. Voorshands mocht zij dus voor goedgekeurd worden gehouden. Die halve houding der Staten was toe te schrijven aan hun verschil met den Prins, die de synodale Kerkorde wilde hebben goedgekeurd: hetgeen duidelijk is uit* de regeringsacte van 11 July 1575 , waarbij den Prins door de Staten de hooge regering werd opgedragen met last om met de Staten goede orde op de oefening der religie te stellen. Aan dezen last toch heeft de Prins zich niet willen onderwerpen, begeerende daarentegen dat de Staten de gemaakte Kerkorde der Synode zouden goedkeuren: en het is ten gevolge hiervan dat er alstoen van eene Staatskerkorde niets gekomen is. Het was dus weder de Prins die der Kerk tegen de Staten de hand boven het hoofd hield: hetgeen door den Schr. hl. 45 verzwegen wordt. Uit dit een en ander kan tevens worden afgeleid wat men te denken hebbe van die op naam van den Prins en van de Staten van Holland en Zeeland in 1576 ontworpen wetten, die, gelijk de Schr, bl. 58 bericht, de kerkelijke zaken lijna geheel aan het gezag van ’s lands hooge regering onderwierpen , zelfs de beslissing van leerstellige geschillen. Immers die zoogenaamde wetten zijn niet meer geweest en gebleven dan een louter ontwerp, door de Staten of van hunnentwege op eigen gezag en ook, zoo als het hoofd luidt, op naam des Prinsen, hoezeer blijkbaar tegen zijnen zin gemaakt en daarom ook buiten allen gevolg gebleven. Men léze toch het warm betoog des Heeren groen van peinstereb, Arch. d'Orange Nassau, VII. 83 —B4 tegen die leugen van het Predikantendom, alsof Prins wjllem in het kerkelijke een voorlooper van oldenbaeneveld zou geweest zijn. Daarop is de tweede Dordsche Synode van 1578 gehouden, weder met goedvinden van den Prins en de Staten, waarin eene nieuwe Kerkorde gemaakt is, die ook aan de Staten is aangeboden en door hen niet afgekeurd, dewijl zij antwoordeden, dat zij de Predikanten wel vertrouwden en zij niet twijfelden of er was niets kwaads in: op grond van welk antwoord een lid der Staten, die bij de aanbieding tegenwoordig geweest was, nog in 1587 verklaarde, dat de artikelen der Synode van 1578 genoeg geapprobeerd waren. Blijkbaar was liet weder de Prins, die ten blijke* zijner* goedkeuring de Kerkorde ter tafel der Staten van Holland heeft doen brengen, ten waarvan op 35 Augustus 1579 de Edelen en zes Steden verklaarden er geene zwarigheid in te vinden ; terwijl de overige steden zich nog ongelast noemden. Wij vragen, of de Schr. bl. 58 gegronde roden heeft om van deze Synode op zulk eene bitse toon te spreken, dat zij zich geroepen achtte om de rechten der Kerk met kracht te handhaven door hare Kerkorde, die in eenen zuiver Calvinistischen geest was, en welker hekrachtiging van de Staten verzocht maar niet verkregen is. Deze woorden past de Schr. mede toe op de Synode van Middelburg van 1581. Dan men bedenke wel, dat zij met eene hoogst vereerende toestemming der Staten Generaal op aanbeveling van den Prins is samengekomen , en dat hare Kerkorde met de vorige geheel overeen kwam, behoudens eenige wijzigingen, om aan de bedenkingen der Staten zoo veel mogelijk te gemoet te komen. Wat er in de Staten, ’t zij Generaal, ’t zij die der andere Provinciën, over gehandeld is, weet men niet: maar in de Staten van Holland werd de goedkeuring niet verkregen. Deze gingen integendeel voort met hun plan om zelve eene Kerkorde te maken. De Schr. bl. 99 doet het voorkomen, alsof zulks geschiedde ten gevolge van den raad des Prinsen, om, wilde men niet alles verloren zien gaan, op de kerkelijke zaken behoorlijke orde te stellen. Overeenkomstig het vroeger verhaalde was blijkbaar ’s Prinsen meening de Staten te berispen over hunne weigering om de synodale Kerkorde goed te keuren, en hun op het hart te drukken, dat, tenzij met behoorlijke orde, door de aanneming dier Kerkorde, daarin voorzien wierd, (dit waren zijne woorden) geschapen zou zijn de Gereformeerde religie en daarenboven de landen in geheele ruïne te komen. Hoe dit zij, de Staten benoemden in Maart 1583 eene commissie van vier leden uit hun midden, waaronder oldenbaunevbcd , met eenige leden uit de Gerechtshoven, om uit de synodale Kerkorde eene nieuwe politieke orde te, ontwerpen , die voorts door den Prins en de Staten zou mogen worden vastgesteld en ingevoerd. Binnen een paar maanden was men met het ontwerp gereed: maar het duurde tot in Maart des volgenden jaars, toen om redenen, ons niet medegedeeld, besloten werd den voortgang dezer zaak op te schorten. Ziedaar in het kort de geschiedenis der Staatskerkorde van 1583 , waarvan de Schr. zegt bl. 100, dat zij in menig opzicht van de Middelburgsche afweek, het Staatsgezag overal latende gelden. Wel zegt hij verder , dat de toenmalige omstandigheden de invoering van dit stid verhinderden: maar welke kan van dezen uitslag anders de oorzaak geweest zijn , dan het misnoegen van den Prins, die, indien hij zich met het ontwerp vereenigd had, de macht bezat om het, in vereeniging met de Staten, der Kerk met geweld op te dringen ? De nu gevolgde nationale* Synode van ’sGravenhage in 1586 was door leycesteb en dus door de wettige Staatsmacht bijeengeroepen. Ook daarin werd eene nieuwe Kerkorde vervaardigd , die, gelijk de Schr. bl. 100 terecht leert, geheel op de grondslagen van die van 1578 en 158! rustte. En hoedanig is nu de verdere leugenvoordracht des Schr. ? Hij zegt, dat het er verre af was, dat deze luiten hunne voorkennis gestelde orde, (maar er zijn toch politieke Commissarissen, ook van wege Holland, op de Synode tegenwoordig geweest:) het welgevallen der Stalen wegdroeg, en wel omdat meer dan ééne bepaling hun mishaagde, ook het voorschrift van de Confessie te onderteekenen en des zondags namiddags over den Catechismus te prediken: (even alsof deze beide aanmerkingen die der Staten, en niet eigendunkelijke vitterijen van eenige bijzondere per- sonen zouden geweest zijn:) maar dat zij zich toch later lieten overhalen, (even alsof er onbehoorlijke middelen toe gebezigd waren;) daaraan hunne goedkeuring, nochtans niet zonder voorbehoud, te schenken. Wat is er van de zaak? Leycestek had de Kerkorde toegezonden aan de Staten Generaal, en deze weder aan die der onderscheidene Provinciën. Toen nu het antwoord der Staten Generaal zich wachten liet, is zij door t.eyobstee provisioneel bekrachtigd. Ook schijnt zij voorts, buiten Holland, door alle de Provinciën goedgekeurd te zijn, bepaaldelijk door Zeeland en Gelderland. Deze slechts bij voorraad gedlbe goedkeuring der Staten van Holland was %eder een gevolg van het nog altijd levend gehouden plan om zelven eene Staats-Kerkorde te maken en in te voeren. Hiermede kwam op nieuw in 1591 oldenbaeneveld voor den dag, dien de Schr. bl. 101 zoo geheel republikein noemt en derhalve vijand van elk de vrijheid van den Slaat bedreigend gezag, dat hij zich wel gedrongen moest gevoelen om de beginselen der Kerkorde van 1583 te handhaven en dia van leycestee te doen vallen. Dat het oiydenbaeneveld , dien geslepen Staatsman, niet om de rechten en belangen des volks, maar voornamelijk om eigene macht, zelfs met onderdrukking des volks, is te doen geweest, heeft de geschiedenis van zijne gantsche loopbaan aangetoond: en wat de Kerk voor hare belangen van zijne godsdienstigheid te wachten had juist ten tijde, waar wij nu van spreken, heeft zijn vriend uitbnbogabkt te kennen gegeven door zijn bericht, dat oldenbakneveld van 1570 af, toen hij te Heidelberg voor het eerst belijdenis der Hervormde leer gedaan had , tot 1591 toe nog nimmer in Holland ten heiligen avondmaal geweest was, en zulks nit haat tegen de Geestelijkheid. Ook beroemde hij zich nog in 1618 steeds de spreuk zijns vaders beoefend te hebben: niets te weten is het veiligste geloof, een beginsel van de grootste onverschilligheid in de godsdienstleer. Op aandrang van zulk eenen veelvermogenden vijand benoemden de Staten in Januarjls9l eene commissie van acht politieken , waaronder hij zelf, en acht kerkelijken, waaronder zijn vriend uitenbogaert en de sedert zoo bekend geworden arminids , om met herziening van het ontwerp van 1583 een nieuw ontwerp van Kerkorde te leveren. Met dit ontwerp, de sedert zoo beruchte politieke Kerkorde van 1591 , was men in Maart gereed. Daarbij werd onder anderen de verkiezing en het onderzoek der predikanten, ouderlingen en diakenen aan de overheden gesteld. Triglamd hl. 704 noemt juist dit het punt, waar het bovenal op aankwam en waarop men denkelijk voornamelijk gezien heeft in het drijven van die Kerkorde. Dan gelijk vele steden zich tegen het ontwerp verklaarden, omdat het te veel gezag- aan de Kerk overliet, zoo waren er ook onder de overigen verscheidene, die het ontwerp niet wilden aannemen dan op de goedkeuring der Synode : en het is ten gevolge van dit verschil onder de Staten, dat het niet bekrachtigd werd. Integendeel, bij het ontbreken eener goedgekeurde Kerkorde, hebben de Staten van Holland ten verzoeke der Zuid-Hollandsche Synode op 5 September 1591 toegestaan, dat niemand tot predikant beroepen zou worden dan na op wettige wijze aangaande zijne bekwaamheid ‘onderzocht te zijn; dat predikanten, in leer of leven afwijkende, onverhinderd kerkelijk getuch- tigd zouden worden tot excommunicatie toe; eu dat er jaarlijks eene Synode gehouden zou worden. Te recht merkt trigland bl. 709 aan: „Ware die acte, den Kerken „zoo solemneellijk gegeven onder het zegel van H. E. M., ;/ gebleven in hare kracht , vigeur én gebruik, nimmer „ zouden de Kerken met die Arminiaansche razernijen ont,/rust, en volgens het land in zulken perikel gesteld zijn „ geworden.” f Ten gevolge van het niet bekrachtigen der algemeene Kerkorde van 1586 en het niet meer houden eener nationale Synode, hoe dikwijls ook verzocht, zijn in alle de Provinciën afzonderlijke Kerkordeningen aangenomen, doch allen genoegzaam met die van 1586 overeenkomende, met uitzondering alleen van die van Utrecht, welke geheel onaannemelijk was. VI. Het kon niet anders, of de zoo krachtige tegenstand van de Staten en van sommige stedelijke Regeringen moest al spoedig aan verscheidene leeraren, om welke redenen ook, aanleiding geven, om van de kerkelijke eenigheid in de leer, die in 1566 gevestigd was, af te wijken. Gewoonlijk wórden zij de voorloopers der Remonstranten genoemd: slechts in zoo ver vorderen zij onze aandacht. Wij willen de door hen veroorzaakte moeiten en de handelingen der Kerk, tegen hen aangewend, vergelijken met de voordracht des Schr. en zullen dan, vertrouw ik, bevinden, hoe weinig grond hij heeft om hen te verdedigen wegens hunnen eigenaardigen Nederlandschen hervormingsgeest in Erasmiaanschen zin. De personen, door den Schr. behandeld, zijn: 1. hüibee| duifhuis, 2. GASPAR COOLHAES, 3. DIRK VOLKERTSZ. COOENHEET, 4. TACO STB KANTS, 5. HEEMAN HEEBEETS , en 6. COENELIS WIGGEETSZ. 1. Van duifhuis spreekt de Schr. bl. 60, 61, Pastoor in de' St. Jacobskerk te Utrecht zijnde, verklaarde hij in 1578, toen de Herv. Kerk sedert lang in leer en kerkinrichting gevestigd was, opentlijk voor de Regering en Gemeente, zich van de Roomsche Kerk af te scheiden en voortaan op de wijze_ der Gereformeerden te willen leeren. Nochtans weigerde hij zich aan de gevestigde Kerk aan te sluiten, omdat hij van haar, gelijk de Schr. erkent, in leerstellige begrippen en in die over de kerkefijke inrichting aanmerkelijk verschilde. Hij dreef de leer van den vrijen wil, loochende die der praedestinatie, der erfzonde, der rechtvaardigmaking door toerekening, wilde van den Catechismus niets weten , liet iedereen toe ten doop en ten avondmaal, hield geene tucht, en was een volslagen Pelagiaan. Zulk een man nu vond gunst bij de overheden en aanzienlijken. Was het dan vreemd dat de leeraars der gevestigde Kerk alle gevaar vreesden en alle geoorloofde pogingen aanwendeden om duifhuis tot betere gedachten te brengen en hem met de Kerk te vereenigen ? Mogen zij daarom , op eene hatelijke wijze zijne tegenpartij genoemd en hun een vijandige geest worden toegeschreven, die zelfs den arm der burgerlijke macht legen hem trachtte te wapenen ? Zulk een man, die opentlijk voor een Herv. leeraar wilde worden aangezien en bedriegelijk verklaarde in de leer niet te verschillen, alleenlijk geene noodzaak te zien de Kerkorde aan te nemen, wordt door den Schr. in bescherming genomen , juist om zijn verschil van de Herv. Kerk ! Men ziet, waar de Schr. met zijn synodaal Predikantendom heen wil. 2. Had duifhuis zich niet uitdrukkelijk aan de Herv. Kerk aangesloten, wel was dit gedaan door coolhaes , van wien de Schr. spreekt op bl. 62—70, die hem al dadelijk inleidt als afkeurende de Geloofsbelijdenis en de beide Kerkorden van 1574 en 1578, hoezeer hij de Geloofsbelijdenis in de Synode van Wesel van 1568 had* onderteekend en de Synode van Dordrecht in 1574 had bijgewoond. Wat er van die afkeuring zij, is onzeker : maar zeker is het, dat coolhaes zich in het openbaar toonde als eensgezind met de gevestigde Kerk in leer en orde* tot aan het jaar 1579, toen de Leidsche Regering eigendunkelijk eene nieuwe orde op de verkiezing van kerkeraadsleden maakte, welke door coolhaes werd goedgekeurd , terwijl zijn amtgenoot cornelisz weigerde er zich aan te onderwerpen, maar zich hield aan de synodale Kerkorde. Dit had ten gevolge, dat de Regering predikant en kerkeraad afzette; doch op hel beklag hierover stelden de Prins en de Staten de stedelijke Regering in het ongelijk , vorderden te vergeefs herstel en besloten toen ook aan coolhaes het prediken te verbieden. Met dit al bleven èn de Regering èn coolhaes, die in 1580 twee verdedigingsschriften deed nitgaan, hunnen tegenstand voortzetten , totdat door verdere tusschenkomst der Staten op het einde van October 1580 een verdrag voor scheidsmannen werd getroffen, houdende vergetelheid van al het over en weder verrichte, doch met uitdrukkelijke uitzondering van coolhaes leerbegrippen, in zijne beide verdedigingsschriften voor den dag gebracht, als waarover hij zich onderwierp aan het oordeel van het bevoegde kerkelijk gezag. Ten gevolge dezer uitzondering kwam zijne zaak ter tafel dér Middelburgsche Synode van 1581, waar hij na vele onderhandeling gebracht werd tot onderteekening van twee acten houdende zekere punten over leer en kerkbestuur, die hij verklaarde goed te keuren met verwerping der tegenstrijdige. En nu volgde het synodale oordeel over zijne uitgegeven geschriften : zij werden als schadelijk, ergerlijk en lasterlijk verworpen : hij zou schuld bekennen en om vergeving bidden, de verdere verspreiding tegengaan, voortaan schriftmatig leeren en de Nederl, Geloofsbelijdenis onderteekenen met onderwerping aan de kerkelijke tucht. Volgens den Schr. die bl. 64 dit een hard oordeel noemt, had de Synode in de onderteekening der bovengenoemde acten moeten berusten, en zou de zaak vermoedelijk in vrede geëindigd zijn ; maar dit louter vermoeden vindt zich bestreden door de opmerking, dat coolhaes’ voorafgegane en nog volgende stnbbelingen duidelijk getoond hebben, hoezeer hij zich, zonder stellige veroordeeling , steeds op die geschriften zou verhovaardigd hebben. Immers hij weigerde zich aan het synodale oordeel te onderwerpen , ontkende dat zijne geschriften met de zuivere leer streden en noemde de Herv. Kerk eene secte gelijkstaande met de Papistische secte, waarvan hij zich verlost had. De Schr. bl. 65 schijnt dien tegenstand goed te keuren, zeggende, dat coolhaes zich aan zulk een oordeel niet kon onderwerpen zonder zijne overtuiging geweld aan te doen. Op de aandiening der gantsche handeling door de Synode aan de Staten, deden deze nog alle moeite om hem tot betere gedachten te brengen. Zij benoemden uit hun midden vier Commissarissen, die met eenige predikanten, gewezen leden der Synode, vijf afgevaardigden der Leidsche Eegering en coolhaes eenige dagen achtereen onderhandelden, en wel met dat gevolg, dat niet alleen die Commissarissen de handelingen der Svnode ten volle goedkeurden en meenden dat er geen middel ter schikking was, maar ook de afgevaardigden van Leiden verklaarden coolhaes in zijn ongelijk niet langer te willen voorstaan en nooit gedacht te hebben dat°er zooveel kwaad achter hem school. Het gevolg was, dat de Staten aan de Kerk de vrijheid gaven om met de besloten excommunicatie voort te gaan, en zulks bij een merkwaardig besluit van 3 December 1.581, houdende als beweegreden, dat coolhaes verklaard had niet eensgezind te zijn met de Gereformeerde Kerk in de Christelijke leer, niettegenstaande hij zich daarvoor in valschen schijn als leeraar had gedragen en gehouden. En 'hierop is hij, na nog menige vruchtelooze handeling om zijne hardnekkigheid te overwinnen, eindelijk in Maart 1582 opentlijk geëxcommuniceerd. Volgens den Schr. bl. 70 was coolhaes als voorstander van broederlijke verdraagzaamheid zijnen tijd vooruit en verdient hij hoogen lof in zijn streven naar practischc vroomheid: terwijl de Schr. de kerkelijke vergaderingen die het recht der Kerk tegenover de stedelijke Regering en coolhaes handhaafden, noemt eene partij der Calvinistische richting toegedaan en hegeerig zoekende, of de man, die op het punt van het Kerkbestuur zoo aanmerkelijk van hen verschilde, ook van de leer der Herv. Kerk afweek. Dan uit ons betoog volgt reeds overvloedig genoeg, dat coolhaes als kerkelijk persoon alleen stond tegenover de geheele Kerk, dat hij een kwaadwillige beroerder was van de gevestigde Kerkorde tegenover de groote lankmoedigheid en vredelievendheid dier Kerk ; en dat, wat zijne gevoelens aangaat, zekerlijk uit het weinige dat ons de Schr. daarvan mededeelt, niet kan worden besloten tot zijne broederlijke verdraagzaamheid en practische vroomheid, maar de oorspronkelijke stukken hem als eenen hardnekkigen warhoofd doen kennen, die slechts voor zich begeerde broederlijk verdragen te worden. Opmerkelijk is het, dat het Predikantendom door de pen van ypey en deemoüt, in navolging van uitenbogaart, niet geaarzeld heeft te schrijven, dat’s mans gevoelens zeer in het donkere liggen, en nocli uit "zijne eigene schriften, noch uit die van anderen toen uitgekomen , noch uit de Staatsresolutien tot deze zaak betrekkelijk , noch uit de synodale handelingen van dien tijd zoo zijn op te geven, dat men bepaaldelijk weet te zeggen : ii dat of dat heeft de man gedacht of gesteld.’’ Maar deze grove leugen, alleenlijk moetende dienen, ter verduistering van coolhaes wangevoelens, vindt men reeds bij teigland bl. 189 beantwoord; en de Schr. heeft zelfs den schijn niet durven aannemen haar te herhalen. 3. Op bl. 71—75 spreekt de Schr. van coornhert, aan men wel niemand, zegt hij, den lof van braafheid en rechtschapenheid ontzeggen kan, en die een voorstander was van gewetensvrijheid en hhtelijk afkeerig van kerkelijken divang. Verbazend is het, dat de Schr. voor zijne eigene eer niet aarzelt met zoo veel lof te spreken van eenen man, van wien zelfs het Ned. Herv. Synodaal Predikantendom bij ypey en dermodt bericht, dat ’s mans gevoelens omtrent de leer der voorverordening zoo geheel afwijkende waren van alle andere gevoelens omtrent dezelve, dat de Belftsche predikant dontecx.ock zeventien jaren na deszelfs dood er nog deze getuigenis van aflegde, dat hij de praedesiinatie met vele grouwel jke lasteringen gepoogd had leelijk te maken, daaruit hoop werk van absurditeiten trekkende naar zjne manier, evenwel dat deze zijne gevoelens nog niet eens in aanmerking kwamen bij zijne geheel vreem.de gevoelens omtrent de natuurlijke verdorvenheid den mensch van Adam aangeërjd, waarmede hij opentlijk zijn spot dreej, omtrent de leer van de rechtvaardigmaking des geloofd of toegerekende gerechtigheid, omtrent de onvolmaaktheid des menschen in dit leven, met één woord, dat hij niéts ongeroerd had gelaten dat hij met vuiligheid niet beklad had. En terwijl hetzelfde Predikantendom reeds geschreven had, dat coornhert geheel verkeerdelijk met coolhaes enz. doorgaans als een der eerste voorgangers van arminius beschouwd is geworden, meen ik dat de Remonstranten zich weinig vereerd zullen gevoelen met des Schr. verklaring hl. 75, dat hij ongelwjfeld onder hunne eerste voorloopers is te rangschikken. Trigland zegt van hem; „ Deze u coornhert is geweest een Hollander, een Amsterdammer, // een van de grootste vijanden, die de Gereformeerde leer uen Kerk ooit heeft gehad, zijn werk makende puurlijk „van de heilzame schriftmatige leer op ’t heftigste tegen ute spreken en te bevechten, en de Gereformeerde Kerk als H liet allerschadelijkste, dat ergens zou kunnen gevonden worden, hatelijk te maken. De fundamenten van de Christelijke religie en van de leer der godzaligheid neemt </bij ’t eenenmaal weg, verwerpt de erfzonde en natuurlijke ,/bedorveuheid des menschen met de ellende daarop gevolgd, i, als eene vreemde zonde, vreemde schuld en vreemde /(Straffe; leert de rechtvaardigheid des menschen voor God uit de werken gedaan naar de Goddelijke wet; drijft ,/des menschen volkomene heiligheid in dit leven. Het was dan niet» vreemd, dat zulk een openbare bestrijder van ’s lands gevestigde Kerk bij de Staten, hoe ongenegen ook voor hare leer en rechten, geene bescherming vond. Yan het onder toezicht hunner Commissarissen in 1578 gehouden twistgesprek tusschen hem en de Delftsche predikanten, waarin hij beweerde, dat de Kerken, geloovende de leer van oalvynen beza, geene 3 ware Kerken zijn, werd hem herhaaldelijk verboden iets in schrift of druk uit te geven. Het door hem gestelde verzoekschrift van eenige burgers te Haarlem aan den Prins ten jare 1581 tot herstel der Roomsche godsdienst heeft hij, met schuldbekenning, op last der Staten eigenhandig verscheurd. De Schr, verontschuldigt hem ten dezen van wege zijnen overgrooten ijver voor verdraagzaamheid. Tn het begin van 1583 droeg hij aan de Sta-- ten van Holland op een nieuw geschrift, Proeve van den Ned. Catechismus, zich partij verklarende tegemden Catechismus en tegen allen, die denzelven zouden willen verdedigen. Terstond werd hetzelve door de Staten verboden en de vernietiging er van bevolen. Maar op ernstig verzoek der Kerkdijken stonden de Staten een twistgesprek toe tusschen hem en eenen hoogleeraar met twee predikanten en zulks bij een opmerkelijk besluit, luidende: ,z Hoewel fn alle goede en welgeordende republieken en „ namelijk in degene daar God almachtig zijne genade ~ verleend heeft om tè hebben en te gebruiken de ware „ Christelijke Gereformeerde religie, geene disputen of u twijfelachtigheid behooren gemaakt of gemoveerd te wor„ den in zaken de voorz. religie aangaande, die eens vas,z telijk en eindelijk zijn besloten en aangenomen: nochtans, ,z alzoo tot kennis van ons gekomen is, dat eenen ,/D.v. cooenhert zeker boeksken tegen den Christelijken „ Catechismus uitgegeven heeft en tegen de beroeping i/ der predikanten, die in deze landen eendrachtelijk zijn ,z ontvangen , en tot verantwoording van dien de Dienaren udes Godd. Van sybrants spreekt de Schr, bl. 75—79 , evenwel zeer kort, alleen ten bewijze, dat hij leeraar van de St. Jacobsgemeente te Utrecht geweest zijnde, zich eindelijk met de Herv. Kerk heeft vereenigd , op grond eener eigene opgestelde belijdenis, die van de Nel. Ge- 3* loofsbelijdenis breed verschild zou hebben, hoezeer men hem laatstgenoemde liet onderteekenen en de streng Calvinistisch denkende petrus pi.ancius voorzitter der Synode was. Hieruit wil de Schr. hebben afgeleid , dat, ofschoon er velen waren, die zich beijverden om de strenge meening omtrent het punt der praedestinatie te doen zegepralen, deze echter nog niet algemeen als volkomen bewezen en door de Ned. Herv. Kerk als fundamenteel leerstuk erkend werd aangemerkt , terwijl hij oordeelt dat het gevoelen van sybrants omtrent de praedestinatie ook verschilde van het latere der Remonstranten. Zekerlijk, ofschoon het eenigzins vreemd moge geacht worden, dat de Synode aan sybrants toeliet om bij zijne onderteekëning der formulieren van eenigheid nog eene afzonderlijke belijdenis te voegen, kan echter uit deze toegeeflijkheid niet besloten worden tot eenige twijfeling aangaande de waarheid der kerkleer, die toch mede onderteekend werd, vooral ook daar wij boven reeds hebben aangemerkt, dat het verschil tusschen het boven- en het benedenvaldrijvend gevoelen altijd als een broederverschil is beschouwd geworden. Laat ons ook wel bedenken, dat al de tegenstand der Kerk tegen sybrants niet is gegrond geweest op onrechtzinnigheid , maar op de onwettigheid zijner beroeping te Medemblik, als gedaan door de Regering, en op zijne weigering van onderteekening der formulieren , door welk een en ander hij vermoeden gaf van onrechtzinnigheid. Hoe ongunstig ook de Schr. denken moge over de onverdraagzaamheid van plancius en van zijne medekerkelijken, die de kerkelijke orde voorstonden, zien wij hem echter zich wijssehjk onthouden van die smadelijke uitdrukkingen van warmhoofdige kerkdijken, heetgebakerde geestelijken, onrekkelijke broeders, waarvan zich het synodale Predikantendom bij ypey en dermout, èn bij deze gelegenheid èn doorgaans niet schaamt zich te bedienen. 5. Omtrent herbeets is de Schr. uitvoeriger: bl. 79—89. De oorzaak der twisten met dezen zoekt hij in diens rijke begaafdheid en in de wangunst zijner Dordrechtsche ambtgenooten. Maar laat ons zien. Hij toonde al dadelijk vreemde gevoelens overeenstemmende met die van bekende geestdrijvers, en veroorloofde zich verscheidene eigendunkelijkheden tegen de bestaande kerkorde, zonder zich te stooren aan de vermaningen des Kerkeraads, totdat hij onverwachts Dordrecht verliet en naar Gouda vertrok, waar hij de zaak op eene lasterlijke wijze voor den Kerkeraad openbaar maakte. De scheuring hierdoor in de Gemeente ontstaan, maakte dat de Regering van Dordrecht zich de zaak aantrok en hem uit den dienst ontsloeg, op grond , dat hij bevonden werd in eenige punten des geloofs te wezen van een ander gevoelen dan de leer der Gereformeerde kerken medebrengt, die bij Z. Exc. den Prins van Oranje en 's lands Staten aangenomen en beloofd was te handhaven , en waarin de stedelijke Regering geene verandering mocht toelaten op eigen hand zonder voorweten der gemeene kerken en des gemeenen lands, gelijk ook de Staten vroeger aan alle steden in Holland hadden aangeschreven. Te Gouda nu op eene onwettige wijze beroepen zijnde , werd hij door de Classis aldaar niet erkend voor haar medelid, als geen getuigschrift van Dordrecht vertoonen kunnende. Da# door tusschenkomst van den Prins werd er in Augustus 1582 eene schikking getroffen , waarbij herbeets schuld erkennen en vergeving verzoeken zou met verklaring nooit van meening geweest te zijn in iets het minste van de leer der Kerk af te wijken. Doch in het voldoen aan deze schikking bleef hij nalatig. Wel zegt de Schr. bl. 80 , dat naar Gouda vertrokken is met den blaam van onrechtzinnigheid, even alsof die blaam ongegrond was; maar ons verhaal toont reeds, dat er alleszins grond voor was , terwijl hij daarenboven in het bespreken der schikking erkend had het toen ten tijde bekende Wonderhoek van den geestdrijver uavid joris te hebben willen laten drukken: hetgeen van zijn? ingenomenheid met den inhoud van dat werk genoeg getuigde. 