Algemeene konst- en letter-bode, voor het jaar ..., 1805, no. 17, 26-04-1805 
algemeene K O N S To* • ■ *'■ ■ " ' EN LETTER-BODE, VOOR HET JAAR 1805. N°. 17. Vrydag den a6 April. BERIG T E N. bataafsche republiek. JtÏaarlem. Het volgend merkwaardig geval, Van een Voorbeeldeloos snellen voortgang in lig* CHAMELYKEX WASDOM, BY EEN KIND VAN SLECHTS 4 JAREN wierdons, onlangs, door eenen naamloozen Brief, uit ‘sHertogenbosch, medegedeeld, en is, federt, op ons nader onderhoek, nopens de waarheid daar van, door de geloofwaardigfte ooggetuigen, onder welke de kundige (,♦) De Moniteur van 8 Maart 1.1. N*. 176. leverde wel een foortgelyk voorbeeld op van buitengewoonen ligChaams-» groei, maar ongelyk minder fterk, dan dit: fchooii ook byzonder genoeg, om ’er hier, ter gepaste gelegenheid, met eet» kort woord van te gewagen. Volgens een aldaar voorkomend berigt van Dr. Moreau {a la Sarthe), Geneesheer by het Polymatisch Kostfchool, te Parts, bevindt zich, aldaar, een I. Deel. R kind dige Geneesheer en Stads Doéter*. aldaar, J. B. GoyaAuts, oastzoo web bevestigd géworden, dat wy niet langer aarzelen, om ‘het onzen lezeren, als volkomen echt en ontwyfelbaar, hier op te geven. „ Het Dorp Vucht, op een halfuur afftands van de bovengenoemde Stad, levert thans een zonderling en wendedraar Schouwipel op, in het vierjarig. Zoontje van gel eren Schoenmaker van Dongen, aldaar woonachtig, wiens Vrouw, met het zelve, op den öclen Maart 1801, van haar gde kind beviel Q). Dit kind had reeds, by deszeifs geboorte, de grootte als een gewoon kmd van 4 of 5 maanden. Toen de jongen ze– ven en een halve maand oud was, liep hy reeds de ge» lieeie buurt door,' zonder öat mén naar hem beboeföa omtezien. Een .paar- jsrèn bereikt hébbende, zag men hem aU met ecu gc.vvoor.cn kruiwagen , ouder kinderen, het geheele dorp door, kru’jcn. Tegenwoordig heeft hy de langte van 3v. rij duim. Min fpierig dan grofbeenig zynde, befiaao de■ armen aan de hand, gelyk de beenen aan den voet, den orntrek van dm. de laaiden aan de kuit 11 dm. In zyn laatfte of 4de jaar is hy i\ dm. in Hngte toegenomen. – Dan, waar de Natuur, by dezen jongen Reus, nog wel het verftc yan den gewonnen weg is #.fgeweken, vertoont zich in dePartes genitaïes, die, by hem, alreede meer ontwikkeld zyn, dan by menig gehuuwd man. Hy heeft reeds veelvuldige ereétien , ook is de glans der penis ten. TT v" oenen- KAV Ü '-r- ■ v .1 ;: C Z – J' 4- kind van 10 ja rem, zynrdff een Boeren jongen. Dit knaapje moest, reeds op zyn Bfte jaar, zyn Baard laten fcheren, en hy kón toen- reedsi, zonder vermoeijing, zyn kar kmijen. Tegenwoordig heeft hy een z.waren baard ;■ zyn borst is geheel met hair bezet, zyn fpier-geftel is ongemeen fterk, vooral in de boven (ler ledematen, en men heeft hem , meermalen, of zyn .gemak, en met één hand , water uiteen zeer diepe put zien' ophalen, waar toe de dienstboden van het Kostfchool hunne, beiden handen en alle .krachten, nopdig hebben. Da voornaamfte organen der voortteling rzyn reeds verre ontwikkeld, en zelfs zoo groot en ‘zwaar, dat men verpligt geweest is dép jknaap, een ‘band aanteleggén , óm ze te fchorien. ( i") Deze zelfde vrotfw verloste voor eenige weken van haar Tóbde kind. Aan dit en de‘overige kinderen van het Hüisggzln , befpe’urc men , cv ai als aan de. ouders, byzonders:" " ' ' 258 cfrflèritófle' bloot, en'de'\geVéootie plaafs’ vólkoiten w£t[ Jinir bezet: ’gelyk zich ook»reeds aair dckin de baard' begint tc Volgens' veler zéggen, Zoü hy; roedsflÜ’W: hebbêti'yan opkomende, minnedrift♦ in het ‘teft'ths,, a*htpr aan’ laopen. van éen piépstnjciqjs uit de:buurt'. Ondirtuslchen befpeurt men, by hem,, tot nog toe, geene ,on ci ast in gen vaji femen. Zyn Lig-, chaam.is.welgemaakthet hoofd wel wat'groot, doch niet buitengewoon; , gelyk .ook de' mond'en tanden nietboven zyne ja ren zyn. Zyn- gelaad is niet zeer bevallig en duidt "weinig fchranclerfceids aan: zélfs1 Rotidt n;éri hem-voor ,eétf rüuwi',' 'fiiarWg en 'eigenzinnig gokje, Hy draagt bittod hoöfdhair met blaatuvè ongen , die diep in bet hoofd (laan. Hy is ongemeen gulzig in het eten, en kiest bhnóozel kinderfpeelgoed verre boven kostbare, gefchenken. Aan den verhielden groei des ligchaams , zyn ook zyne krachten geëvenrefiigd. Hy,draagt répAs, met gemak, een halve zak Rogge, cu.rydt, op een kruiwagen, een volwasfcn mtnsch, van 150 ponden, rond. ‘Aangaande de echtheid van ’s kinds ouderdom is'geen twyfel, wyl die aan het geheels Dorp bekend is; bovendien hebben zich de Ouders, daaromtrent, vóórzien vaneen uittrek Tel uit het Doopboek hunnet Kerke, en eene fchriftelyke Verklaring van het Gemeentebeftuur. Men verzekert, dat de Vader het voornemen heeft, om met dit kind.de Republiek door te reizen, en het, inde voorna-amfte Steden, voor geld te laten zien, ten einde daar mede cenig fortuin te maken.” NIEUW-UITGEKOMEN BOEKEN, AKADËMISCNE EN ANDERE SCHRIFTEN. Dichtkunst. De Messias van Klopstock. vertaald do3,r Mr. }• Meerman. Ifte en Ilde Deci, Zang I—X. ’sHaga 1803 en ISO4. Het gezang der Mesfiade is door aile kenners der u cinkunst als een meesterftuk gefchat, waarin de hooge vlucht der verbeeldinge aan alle de vindingen en geraden der km st dis o.ivergelykelvke fchoonheid heeft weien ré leenen , wtikij dat voortbrengfei onder den hoogften rang van verhevener Poëlle heeft doen plaat feu. Geen wonder, dat hykans al e befchaafde- natiën hetzelve in hare taal hebeeh willen overgio en dat ia ons Nederland meer dm écu Dichter gepoogd Ra beeft 3 259 heeft, deszelfs kracht al nader en nader tot het oorfpronkelyke terug te voeren. Van daar, dan, ook nu, de poging van den beroemden Meerman, inden jare 1803 aangevangen, om, ware het mogelyk, aan dat onontbeeilyk vereischte der vertolkinge nog beter te voldoen , dan doof zyne voorgangersgefchied ware. Reeds meermalen klaagden zy, die dit oorfpronkelyk Werk lazen, dat zy dikwerf moesten ftilftaan by duistere plaatfen, alwaar de taal zelve haar gewoon perk fcheea te verlaten, om bot te vieren aan eene verbeelding, welke Z'ch, als ’t ware, in het oneindige verliest. By het onderzoek, derhalve, der vertalinge, welke wy thans vóór ons hebben , kan alleen deze vraag gelden; Of de Heer Meerman in der daad, ten dezen opzigte, naar zynen wensch gedaagd zy? Immers, het komt niet te pas, te beweren, dat ’er, hier en daar, in het oorfpronkelyke Dichtftukgebreken plaatshebben, mdien zulks waar mogt zyn, komen die voor rekening des Opftellers; en die vertaling zal te regt geoordeeld worden, alle goedkeuring te verdienen, welke den zin der Zangen zoo eaau»kom-ig en duidelyk, in overeenltemming tot derzelver oorfprong, levert, üat de Nederlander door dezelve tot alle die heilige aandoeningen ontvonkt worde, welken de Schryver zelf gepoogd heeft te verwekken. En, na alle de vergelyking, welke wy gemaakt hebben van des Hrn. Meerman’s oyergieting met het oorfpronkelyk werk, moeten wy rondborflig betuigen, dat deze laatfte uitvoering de kracht van Klofstock's Werk behouden, het duistere zoo veel doenlylc heeft opgehelderd, zonder in eene omfchryving te vervallen, en de vaersmaat zoo na gevolgd is, als gefchikt is, om, int het hexameter, alle die volheid te brengen, waarmede do oorfpronklyke Dichter het oor zyner lezers, inden afgemeten toon van lettergrepen, heeft willen verzadigen. Het kan dus, alhier, de yrage niet zyn: Of de gedachten, op deze en gene plaats, niet nog al beter, zouden kunnen worden uitgedmkt? Het laat zich ligtelyk denken, dat eene proeve, welke de voortgaande befcbaving nóg eenige jaren later zal nemen, in dit zelfde opzigt, al wederom zal winnen: de reden daar van ligt natuurlyker wyze inde toenemende vaardigheid> om ee;;s anders denkbeelden met gelyke kortheid en kracht uittedrukken. Maar wy herhalen bet, dat de Hr. Meerman, onzes oordeels, voldaan heeft aan het oorfpronkelyke, zonder daarom echter te beweren, dat niemand anders, nu ofte ooit, in Haat zoude zyn, om dat werk, hier «n daar, nog te verbeteren. Het kan dus ook van ons niet worden gevergd, om overal, de geringe feilen optezoeken, die bykans voor ieder onvermydelyk zyn. Zulk een arbeid ware vernederend 'voor den Recenfent, en te gelyk voor de verdienden der overzettinge, welke niet uiteen enkel gedeelte, maar uit de bearbeiding van bet geheele Huk „ moet worden ba- 260 Beoordeeld. Dus zou b. v. de Recenfent, indién hy dezé moeilyke taak op zich had moeien nemen , daarin gewis van den Hr. Meerman verfchillen, om den tekst zoo geheel achter elkander te leveren, zonder tusfchenruimte van meerder wit inden druk, dat , volgens de meeste, zelfs, 'neenen wy, volgens alle, Hoogduitfche uitgaven, niet Oechts de volzinnen ; maar ook de reeks van denkbeelden, de aanlpraken der Engelen, de befchryvingen enz. vaneen fcheidt, waar door de lezing zelve, zyns oordeels, in gemak en klaarheid zoude winnen; waarvan, onder anderen, een bewys voorkomt inden Iften Zang bladz. 16. vs. 312, alwaar ftaat: En Elóa kwam thans, op versch ontwaakende ftraalen enz. daar de Recenfent liever de voorafgaande gedachte van Elóa aan den vorigen volzin zou hebben verbonden, en thans eenen nieuwen volzin begonnen 9 wanneer Elóa den Engel Gabriëi tot des Mesfias auter voert; even zoo als de HooEduitfche tekst, na eenige tusfchenruimte inden druk, met, eenen nieuwen volzin, heeft; letzt kam Elóa von feinem Sitze zum Engel des Mittlers Auf neuerwachenden Stralen in feiner Schönheit nermeder, uzw. Ook zou de Recenfent op bl. 15 vs. 283. de uitdrukking vieren de wenken, hoe zeer voegende aan de vaersnmt liever verwisfeld hebben met het fterke beeld des oorfpronklyken teksts: Ueberall fchweigen dieSeraphira jetzt, und feyrenden anblick, Durch dender ewige Vater itrr heiliges Loblied belohme. Overal zwvgeu de Seraphim thans, en hulden den aanblik, Waarmee de eeuwige Vader hun zoo heilig loflied beloonde (verzegelt;. Zoo ook zou de Recenfent inden Vden Zang, bl. 185 vs. «2, voor hand liever het oorfpronklyke mond gehouden , inden Vilden Zang bl. 65 vs. 830, zou hy het: Ziet den Menfche! liever hebben gelezen naarden grondtekst: /Ciet, ivelk een Menschl immers dit is veel overeen kom ft ige r, dan de navolging onzer verkeerde bybelvertaling Joan. XtA. 5- > welke zonder zin is; inden Vlllfteu Zang bl. 83 vs. 284- Vader, vergeef het hun, zy weeten niet wat zy bedryven. gouden wy liever, in getrouwe navolging van het oorfpronklyke: Vater' fie wisfön es uich, was fie thun. Erbarmedichihrer! R 3 £l- 261 aldus lezenr Vader zy weten niet wat zy doen, ó erbarm gy hunner! vooral om dit het ge'zeg zelf, zoo a’s bet nu (laat., en oik het woord ie dry ven, sis hebbende inden omgang zekere bepaalde beteekenis, ors eenigzins te plat voorkomt., Tn den Xden Zaïig, bl. 171 vs,, 828, zou hy het S 'Duider! het geen zekerfyk naar het Hoogduitse!) Er duider l wel,gevolgd, doch voor net Nederlandsch oor onvoegzaam klinkt» liever met 6 Mart laar! hebben veranderd; dan, waartoe' zullen deze 'en andere zocrtgelyke aanmerkingen meer, die op elke overzetting, hoenaauwkeurig ook, te maken zyn, anders dienen,- dan, om onze ftraks gefielde waarneming te bevestigen? Waarom wy ook dit alles alhier ter neder (lellen, niet 'om aan de verdienden van den Hr. Meerman te kort te doen, maar om ts doen zien, hos gering zelfs dan nog de. feilen zouden zyn, wanneer het ziftend oordeel op een in zy-31e zooft volkomen werk zou willen vitten, lifever gewagen wy hier nóg van die plaatfcn, welken, de Hr. M. voort reflyk heeft uitgedrukt, ofchoon zy aan anderen zeer moeilyk voorkwamen. Dus lezen wy, in des Satans verhaal, llden Zang, bl. gp vs. 523—525, de uitdrukking wegens de verspoorde Kinderen ie Bethlchem: Ja , Verlasfner, dein klagendesWinfeln , dein hanges Verzwcifeln , Uiid der Spelen Gofchrey, die dn fonst noch unfchuldig erw ürgtesf, D i.s (ie fü idigend ilarben , und dir, und dem Schaffenden flucnten Ist nur dsinera befriedigten Herrfcher ein liebliches Opfer. welke hykans aan alle overzetters ondraaglyk fcheen, zeer fcooon overgebragt; Ja, verlaatene, uw klagend gekerm, uwe bange vertwyfiing, F. Elóa, du fahst, wie er über der Nacht Rand! XJnd er ricf ihr; da ward ein ungeneurer, ein todier Klumpen! der Jag vor ihm , wie eine zerrrümmene Snnne, Oder yen hundert zufimraengeworfnen Erden , die Leichen ! Uud er gebot der Flamme; da Rrömte die nachtlicbe Fiamms Durch des Todes Gelilde! da ward das Eiend! da tomen Seine Tiefen Jammer herauf! da fchuf er die Holle! — Elóa , gy zaagt hoe hy boven den nacht Rond, En hem toeriep! Nu wierd ’er terftond een ontlaglyke, doods Klomp, een klomp , die als een verbryzelde zon voor hem neêrlag , Of als lyken van honderd aardbollen , famen geworpen! En hy beval de vlam me. Toen droomde de roiddernachtfr-vlamme Door de llreeken(velden) des doods! toen wierdt de ellende i haar (diepten Zonden toen jarararende toonen om hoog! toenfchiephy de helle! Onovertreflyk is, onzes oordeels, de plaats uit den Xden Zang vs. 26 36. Er empfindet den Bliek des richtenden Vaters Jefus Christus; vveis, dafs Jehova noch nicht verföhnt ist! Weises, und fühlts unausfprechlich, durehfuömt von desnaheren (Todes Scbauer ... Es zittern in ihrem verborgen Ren Leben die Weken l Banger, trühér, verftummenderflehn die unfterblichen alle, Bey der Empfindung des Sohhs, die mit inehr Todesblasfe In des Gottlichen Angeflcht Rieg. Den müden Auge, ' Das zu brechem .éeganri, entfanken verlöfchsnde Blicke, pielen auf fein Grabmal, das gegeii Golgmha über Einfam, unter alternden Baurneir, in Felfen gehaun , lag. Maar Jefus Christus erkent zynes Vaders Richtenden blik; hy weet, dar Jehpvah nog niet verzoend is! Weet het, en veelt onuitfpreeklyk, doorfiropmd van des nadrenden (kruisdoods Rilling. De werelden beevemSn hunne verbprgenße levens! Banger, verßommender, (bmberer Raan de onßeiflyken allen, By het gevoel van den Zoon, dat met meer doodlyke bleekheid In des Godlyken aangezicht klom. Aan zyn afgemat ooge, »t Vv’elk nu begon te breeken , ontzonken verdoovende biisken, Vielen op zynë graffleê, die,'tegen Golgotha over. Eenzaam, onder verouderde hoornen, inrollen gekliefd lag. gelyk ook het volgende: To-: 263 ToJesfchlummer, bald wird dich mein Leib dort fchlummern ! Sluimring des doods, haast zal u mynligchaamdaarfluiir.renl—. in kortheid en kracht niet kan verbeterd werden. De aangehaalde voorbeelden zullen genoegzaam zyn, cm onze Lezers met de verdienden van desHrn. Meerman’s vertaling bekend te maken. Dezelve is, onzes oordeels, eene nieuwe bydrage tot de konsibefchaving, welker voortgang wy, te midden van nationalen ratnpfpoed, met vreugde befchouwen. De to Zingen, waarvan wy alhier verflag gaven , zyn in twee Deeien afgedeeld: bedragende het ifte de eerde 5, en het tweede den 6den tot den reden Zing ingelloten. Ook het 3de Deel, behelzende den uden tot den ijden Zang ingefloten, ziet reeds het licht: dan wy befparen onze recenfie "deswege tot op den afloop des werks, dien wy met bet uiterde verlangen tegemoet zien: terwyl we als dan tevens verlangende uitzien naar de kunstplaten, waarmede de Hr. Meerman dit puik der germaanfche dichtkunst denkt te verderen, welker fchoonbeid wy geenszins twyfeien, of zal eendemming zyn met het net ea 2uiver gewaad, waarin het de drukkunst gekleed heeft. Beöordeeling van Vaderlandsche Geschriften, in Büiteneandsche Journalen. “ Taal- en Oudheidkunde. Pauli Ernesti Jablonei Opustula } quibus Hrgua et antiquit as jEgyptiorum , dijjicilia Hbrorutn Sacrorum loca et histories eccleftastica capita illustrantur; magnam partem nunc primum in heem jprotra&a, vel ab ipfo au£tore emendala ac locupleta, fomus primus. Edidit atque anitnadverfiones adjecit Jona Guilielvus te Water. Leyden by ui. en J. JJon-> koop, 1804. B°. 490 bladz. Recer.fent wensebt dat ’er velen onder zyne Geleerde Landgpnooten (Duitfchers) zyn mogen, die met hem inde vreugde deeien, dat ’er van de lang gewenschte en reeds federt dertig jaren verwacht wordende uitgave der geleerde gefchrif!en, door Jablonski nagelaten, een aanvang gemaakt is. Wy hebben ze te danken aan den waardigen Hoogleeraar te Water ,te Leyden, die daartoe door den overledenen Ruhnke-Müs was aangezet geworden, na dat de hoop, welke de Hoogleraar H. N. Schultens daarop gegeven had, door deszeljs dood onvervuld gebleven was. Jablonski was een geleerde van die klasfe, welke federt Zeer verminderd is, en inde volgende eeuw, naar alle verïnoeden , geheel uiifterven zal. By zvne wetenfchappeiyka ilu- 264 fludiën paarde hy1 eene driftige liefde voor da oude geleerd» talen, en daar mede voor alles, wat maar opdJe Oudheden èn dat niet alleen die der Grieken en Romeinen betrekking heeft; hy bezat dus eenen veelomvattende rykdom van kundigheden, het gevolg zyner groote belezenheid, onvermoeide arbeidzaamheid en yvetige navorfchingen. Reeds dit Is toereikend voor zynen roem, dat la Crozë hem als een buitengewoon verftand hoogfcbattede en vee) toebragt tot zyne vorming. Zyne grondige ftudien wist hy met bevallige zeden, innemendheid en vriendelykheid te verbinden: en dit maakte, dat zyne tydgcnooten allergunfligst over hem dachten. De roem zyner geleerdheid heeft zich voornamelyk gehandhaafd in het Ruk van Egypiifche Oudheden en der Koptilche Letterkunde. Daar deze in onzen tyd aanvangt op nieuws in achting te komen, deels door de versmading van Koptifche handfchriften , welken de Kardinaal Borgia by een gebragt heeft, en welker uitgave nu door Zoega beloofd is, deels door het opfchrift te Rofetto ; zoo kan men hopen , dat deze uitgave der gefchriften van Jablunski gretig zal gezogt worden. Dit eerde Deel moet inzonderheid daar toe uitlokken, daar het behelst het zoo lang gewenscht Glosfarium votum gyptiacarum, quae in libris facris ei apud fcriptores veterts Gracos Romanosque disper firn inveniuntur: of volgens den daar boven geftelden titel ; Cob/e&io et explicatio votum sEgyptiacarum, quarum mentio apud fcriptores 'lettres octurrit. In onze gewyde boeken komen zoo vela woorden voor, die tot het Egyptisch behooren, of t*it de Egypiifche taal afgeleid worden of daar mede verwand zyn ; dit zelfde is het geval met woorden in Herodotus en andere Griekfche Schryvers, inde Giosfarien en by de Grammatici; zoo dat eene verzameling van deze woorden, volgens het Alphabet gerangfehikt, een welkom gefchenk voor de Uitlegkunde der gewyde boeken en voor de klasfifche Letterkunde zyn moet. Wy willen gaarn toegeven, dat Jablonski zich te veel inlaat met onzekere woordafleidingen, en niet alryd de lirengfle oordeelkunde in acht neemt; maarde rykheid van zeldzame belezenheid vergoedt dit reeds door de itof, die hy aan de Geleerden levert, om ’er voor zich gebruik van te maken; en ten aanzien van beide heeft de geleerde Uitgever op eene loffelyke wyze gezorgd, door vruchtbare aanmerkingen, die deels uit eene gelyke belezenheid inde federt Jabdnsxy uitgekomen gefchriften ontelbare verdere kundigheden • p :cyeren, deels de etymologifche gistingen van Jablonsky beperken; het een en ander met eene beminnenswaardige béfeheidenheid, en verre af van den trotfehen blik eenes Schoolvos'. R 5 H»t 265 Het .gebruik yor» dit werk is door verfoeiden registers, zeptgemakkelyk gemaakt', ju dë Voorrede heeft dé Heer te Water eeltige berigten gegeven betrcffendé het leven van Ja-', blonskt, als ook betreffende zjne, zoo wél 'gedrukte- gis ongedrukte, gefchrifteö." Van deze lastfien is het belangrykst' het Giós/arhtm, dat hier het eerde Doei bedaar. lets over de geringe vorderingen inde kunst van Molenmaken, hier ten lande, en de nieuwe Molen – Zeilen , in Engeland, uitgevonden. Het is buiten alle kyf, dat de Windmolens federt veel langer dan een eeuw hier ten lande in gebruik zyn geweest (*), en het is wel mogelyk dat geen Natie in. Europa vroeger dan de onze zich van die werktuigen heeft bediend. Bekend is het, dat dezelve, in vroeger tyden, allen naar eene zekere windfireek wierden gefield, die men voor de meest heerfchende hield; tot dat de kundige Wysgeer en groote Wiskundige Stevin de manier uitvond en aan de hand gaf, om de Molens, met derzelver wieken en zeilen , naar alle windftreken te kunnen ftellen. Deze nieuwe uitvinding was wel, in V eerst (gelyk dit maar al te dikvvyls hier ten lande het geval is) aan zeer voel bedilling en zelfs veragting blootgefield, tot dat de een voor, en de anderna% het' voordeel dezer verbetering opmerkende, het vooroordeel tegen dezelve, van tyd tot tyd, afnam, en de nieuwe uitvinding eindelyk in algemeen gebruik raakte. Sedert deze vinding kan men niet befpeuren, dat de Windmolens, in het algemeen, en de Fabriek-Molens in het. byzonder, eenige verbeterende verandering ondergaan hebben. Wat deWind-Watermolens aanbelangt, daaromtrent is eene menigte ontwerpen van verfchtllenden aard, van tyd tot tyd, (en meest allen door byzohdcre perfonen, gene Molenmakers zynde, uitgedacht) in ’c licht verfchenen, die meer hunne bedillers, dan hunne na- C*) De eerlle Windmolen, te Zaandam Westz., zynde een Koorn- tjfi Meelmohmwierd reeds in 1439 gebouwd. Zie A. Loosjes, Befchryvitig den Zaanland]che Dorpen, bhdz. 191. Zant. yan den liédaü. 267 savolgers hebben ontmoet. Het groot gefchilftuk over de ftaande en hellende Schepraden , waar over zoo veel gefchreven is, en zoo vele kosten van onderzoek voor rekening van den Lande zyn gemaakt, is niet zoo algemeen overtuigend afgedaan, als men na de aangewende moeite, en het groot aantal van genomene proeven, natuurlyk zoude hebben moeten verwachten. De vernuftige verbetering,, inde gedaante der wieken, door de Hn. van Deyl en ZooN opgegeven, heeft al mede géne beftherming of aanneming kunnen verkrygen, maar wordt algemeen door Molenmakers afgekeurd, die, volgens, enkel by overlevering aangenomene, voorfchriften en modellen van hunne leermeesters werkende. Zonder behoorlyk inde gronden en beginfden hunner geheel en al ‘Mathematifche wetenfehap onderwezen te zyn geworden, gene genoegzame kundigheden bezitten, om de nieuwe vindingen aan Matbematifche regelen te toetfen, en dus, gemakshalven, afkeuren, het geen zy niet grondig genoeg kunnen onderzoeken en beoordealen. En dit is wel de voorname reden, dat men zich op gene veranderingen'of verbeteringen durft toeleggen, maar jaren aaneen zich (lipt aan het oude blyfi houden (*): daar, integendeel, in zulke landen, waar de Molenmakers, eene meer befchaafde opvoeding genietenda, dikwyls inde Latynfche taal, en altyd zeker in de Wis- en Werktuigkundige wetenfehappen goed ondcrwys genoten hebben, waar door zy de gronden en ware beginfels, van het geen zy tezamen (lellen moeten , door en door leeren kennen, en zich, uit dien hoof(*) Men zou hier noch, met regt kunnen by voegen, dat êe kunst van Molenmaken, by de Bazen, doorgaans als eene Monopolie behandeld wordt; daar men zich meest al fchynt toeteleggen. om grnote en xware Molens te bouwen, die aan ftèrke flytagie onderhevig zyn, en aan welker onderhoud men dus veel geld kan verdienen; terwyl ondertusfeben zulke Molens, door de zware winden, die zy noodig hebben, om behoorlyk te kunnen werken , veel minder tyds in ’t jaar kunnen malen, dan zy behoorden te kunnen, waar door, vooral H- Watermolens, de onontbeerlyke onlasnng ,van overtollig water, uit Droogmakeryen en Polders, veel kostbaarder wordt, dan in vroegere tyden het geval was; moetende, uit dezen hoofde, het getal der Watermolens, van tyd tot tyd, vermeerderen. 268 hoofde, gerust op verbeteringen durven toeleggen, r,ls niet gehouden zynde, om (gelyk men zegt) mannetje naar mannetje te maken. En deze gelukkige omdandigheid heeft grootelyks plaats in het naburig Engeland, alwaar zeer zelden twee Molens geheel aan elkanderen gelyk gebouwd worden; maar ieder Molenmaker zich op veranderingen, tot verbetering, toelegt; waar uit zeer vele en wel de volgende verbeteringen zyn voortgevloeid: als het maken en aanvoegen van yzeren gegoten Asfen en andere gaande werken van Raderen, Spillen enz., die ongemeen zagt op elkanderen werken, veel minder wryving dan de houten gaande werken hebben, aan oneindig mindere llyting onderhevig zyn, en jaren duren, daar integendeel de houten toertel, hier ten lande in gebruik, zeer kostbaar en aan verbazende flyting onderhevig is. In zware Molens vdoral. is by ons de flytagie van Kammen en Staven ongelooflyk, en het breken van dezelven valt maar al te menigvuldig voor. De manier, by de Engelfche Molenmakers in gebruik, om Kammen en Staven op elkanderen te doen werken, geheel en al uit Wiskundige gronden afgeleid en welke zy met de naam van bevel geef (*) bertem-, pelen, is een voortreffelyke vinding. Veel voordeel vinden zy mede in vyf Wieken of halve Mnlenroeden aan hunne Molens toe te pasfen; het otnkruijen der Molenkappen verrigten zy op een zeer eenvoudige en gemakkelyke manier, beneden op de werf, zonder daar toe een zware houlen Haart, gelyk hier ten lande gebruikelyk is, noodig te hebben. Een groot aantal hunner Molens is vaneen Ichrander uitgedachte toeftel voorzien, door middel van welke, de Kap en Wieken, uit zich zclven, geftadig naar den wind gekeert worden; hoe zeer deze ook moge veranderen. Het, door middel vaneen Zoogenaamden Konings Stempel, met de daar mede vereenigde yzeren Roeden of Stangen, verhinderd doorbuigen van de einden der Molenwieken, maakt den gang hunner Molens ook veel geregelder dan (*) Een kunstterm, die niet dan by een breeds omfcnryving, in ’t Hollandsch, zoude konnen verftaanbaar gemaakt worden. Men vindt daar van eene befchryving en afbeelding jn John Imison’s treatife of tbs Mochanicalpovers. Lon~ don J. Mürrat. 269 san vri'ri anderen , bv 'welke deze voorzorg nte’t is iti Écht genomen. —':3VJaar eens der nuttigde hunner vindingen wordt ons thans medegedeeld hy bet volgende fcerigf, ineen Engdsch Maandwerk geplaatst, zynde Van dezen inhoud: Aan Molenaars en Anderen. Hooper’s nieuw uitgevondene Wieken of Zeilen » vóór Windmolens. ' „ De Zeilen Vfin deze 'Wieken' zyh zoo te Karnen gefield, dat dezelve’, in eétï: kwartier minunts, geheel of gedeeliélyk Kónen' üitgekgd , en wederom; ih een gelyk tydverloop, voor Ket geheel of een gedeelte kunnen worden ingéhaald, terwyl de Molen aan den garat blyft. ;. Wanneer de. Zeilen uitgelagd zyn en de Molen aan den gang.is, en ’er onr.feat een harde windvlaag, .of de wónd wakkert, aan, tot .eeiv fiyve koelie, zuilep de Zeilen zicbzelven oproten, naar mate. de wind fterk is, zonder eenig het minfut lóezigt te behoeven; door welk middel'het Fabriekwerk voortgaas, buiteii eenig verlies' van ' tyd, en met de grootte zekerheid,. ... ' „ De geoQroveerde Zeilen kurinen'asn alle wieken toegepast wordeif, ingevéte dè’zelve wel gemaakt'zytr, zonder dat men dé:onkosten behoeve ie doen, van nieuwen te maken. Het algemeen wordt verzogr, ten einde zich. te verzekeren van het nut .dezer uitvinding, en van da waarheid der epeepeyene zaken , om zich te vervoegen, aan de Heeren Walkers Ward en Corop. *6 Londen, en een Molen met vier einden te bezigiigen, ftaande re Isiïngton (even buiten Lon~ 4etf )rf én daar gesnelde Heeren zoo zeer tè yréden zyn over de vodrdeclen, die uit deze vinding ontflaad, hebben zy dezelve uitvinding töegepast aan hunne Molen te Derby, en aan ’ twee anderen te ‘ Nieuwkasteel. Men kan ’er echter tevens byvoegen, dat de ge .«royeerde Wieken ook noch geplaatst zvn aan verfebeiden Molens, in onderfcheidene Graaflchappên , en overal bevonden zyn te beantwoorden, zoo wel ten genoege van de eigenaars, als van nieuwsgierigen. De GeoQroyeerde zal vrybeid verlenen en de noodige on. dérrigtingen geven, om de geoctroyedrde Wieken aan te voe•, gen, voor een premie van tien Guinies, voor Wieken niet boven de 52 voeten lengte hebbende, en vier voeten zes duimen breedte, en pro rato voor zulken, die of grooter of kleiner mogten zyn. ~ De Heeren Morman , en Morman en Smmitson , Molenmakers te Huil? hebben Ue geoCtroyeerde Wieken aan byna a» 270 ao Molens, zoo te Huil als inden omtrek; tdegepast of’saSgevoegt. Amerika 5 prCt. • ietJaioi| dito 4 prCt. . 99$ a 100 dijo dito" met premie. . 1083109 dito geconiblid. by Staphorst a4s prCt. . (58 ,a6BJ ftndppjpn by.Hopc&Comp. enz. ; . icfiiaicyj Rusland 5 prCt- . 96i a 97$ Zweden 5 prCt. . 109 sloof Tüödmarken, ToB. 4 prCt. 94$ a9B dito Leen en Wisieib. 4 prCt. 98 a 98$ üto Kroon 4 prCt. . 9.5 fa 96 Keizer 5 prCt, . 76 s7 6J Keizer 4i prCt. ,xi b'topt prCt. . <ft|a 03f – S*r.nfe 5 prCt. . • – • .„dito 4,i lasb. van 1805-7. 96 tyl Engeland. Annuïteiten * 3 prCt. . . – -ld'Al 2r7 Frsttjeke Pep. Gt-conloiid. renten . . 544154J Wisfèlcour». Op Lopden. : 37:4 a 37:8 Parys. . 55$ ; BIW MIN iA«D ; C H B.' Bataeffihe Republiek, Nationale Schuldbrieven & 3 pi Cr. • . 42$ a43 dito a ai prCt. . 36ia 36$ Losrenten uit de heffing van , 98 ik 3i PrCc. 50$ 351 tiiro «it de heffing van . 1800. a 3 prCt. . 44}« 44$ -dito iSoi. asiprCt. . 4..f >5 $ dito Domeinen. 4 prCt. 71 |a 72 dito VrywiUig a 5 pCu 70 a 76$ , Refcdpnen Losb. na den Vrede. . . Sssas<s} Bollend, Obügatien en Recepisièn a 2$ prCt. . . 35 »3<S Dito vrywiUig a 5 prCt. 66 * 651 Zeeland. Obligatien a ai prCt. 33 *3S, Vriesland. Obiigatien a a prCt. . 31 ' 33. Agio van de Bank. • 4s, GEBOORTE-, TROUW- en STERFLYSTEN. Het getal der Doodcn, gedurende de laatstverlopene Weejc, is 271 is geweest: te Amflendsm 193; en te Hdarltm 14, onder w> Ike laatften 6 beneden de 12 Jaren. STERRE- en WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN. WEERKUNDIGE WAARNEMINGEN, BOITEN HAARLEM. r BABO- TBKX- j STREEK I lUCHTÏtSoc. < MS- HOME- DER OESTELD- ApiÜ (. TER. TER. I WIND, I Hlm. pg. 7 46 | w. j betrokken; *s morg. en 17 <29.7! i 5° ! N.W. j’s aVonds bewolkt. 120 81 1 37 'S.b, w. ! ƒ 2y. t 4/) 'N.N. W. j 18 <29.94 ) 50 J j , bewolkt; omtrent betrokken. * 30- cj * 44 ' < f3O. ( 46 ! N.W. j 19 <3O. 04 ) 50 j bewolkt. )3r. ,j > 43 t f 13°. 14 | 45 ( N.W. ( so < 30. 2 ( 52 [w. b. n. i bewolkt, (30. 2 • 42 1 I pc. ii ï 47 ï n. 0: i "* ai < 30. ii I 65 n. n. o. J bewolkt. ' bo- ij 1 4"4 ' 1 f 30. 1 i 46 i n. o. ) omtrent betrokken; tusfeheq 22 < 30. 1 ) 47 tn. b. o. j beide wat regen met hagel. _ (30. 1 I 42 IN.N. O. I po- ci I jN. n. o. j omtrent betrokken; voorm.' 23 < 30. cf I 4(5 I ) wat buiiig met wat hagel. Uy. 9 1 sBi I • I BEKENDMAKINGEN. \* By den Boekverkoper A. DOOSJES Pz., te Haarlem, zy* Pog te bekomen eenige wei»ige Exemplaren van B. EDWARDS Bergerlyke en Handelkundige Gefchtedenis van de Engelfche Volkplantingen inde TVest – Jndiën 3 zes Deelen in gr,. B°. ~ waarin onder andere ook voorkomt eene uitvoerige be,, fchryving betreffende het Eiland DOMINICA.” De Prys is/1 io:i6; En van denzelfden Schryver eene Ge/chiedkundige BefchowKtng van St. DOMINGO ii /*2 :J8 : – Te Haarlem, bï A. LOOSJES Pz. 272. 