Tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap, 1884, 01-01-1884 
Die Seefahrten dieser Insulaner und ihre Medo's können nicht genügend gewürdigt werden, wenn man nicht das Steuern nach Gestirnen, sowie nach dem Seegange, die Art und Weise wie sie Strömungen bestimmen und wie dies im Allgemeinen geschieht in Betracht zieht. So lange Seefahrt betrieben worden ist und so lange man Seefahrt betreiben wird, haben alle Seefahrer die Gestirne als Steuermarken benutzt und werden sie die Gestirne als solche benutzen; selbst auf Schiffen, auf denen.man vorzügliche Kompasse hat gentlgen diese allein nicht urn das Schiff genau auf seinem Kurse zu halten. Die Magnetnadel des Kompasses ruht auf einer Pinne, deren Spitze zwar möglichst fein zugearbeitet wird, aber Reibung auf ihr ist unvermeidlich, folglich folgt der Kompass immer etwas der Bewegung des Schiffes. Die Erschütterungen des letzteren durch Wellen, Schlagen der Segel, Stossen der Maschine versetzen die Kompassrose oder-Karte in Schwingungen, welche bei allmalich eintretender Abnahme an Richtkraft und bei besonders stark electrischem Zustande der Luft recht bedeutend werden können, —• ausserdem kann man nicht an allen Stellen des Decks Kontrol-Kompasse placiren: dem Mann am Ruder und dem wachthabenden Steuermann oder Officier ist es daher nur angenehm, wenn die Nacht sehr sternklar ist, da die Ortsanderung der meisten Sterne durch die Umdrehung der Erde nicht so gross ist, dass man nicht an jedem in gunstiger Richtung stehenden eine Zeit lang sehr genau bemerken kann ob das Schiff von dem Kompasskurs der gesteuert werden soll abweicht; ist ein Stern zu weit nach rechts oder links gekommen, um brauchbar zu sein, so tritt ein anderer an seine Stelle. Bei Tage müssen Wolken, Seegang, in Sicht befindliche Schifïe, in der Nahe des Landes Landmarken, die Sterne ersetzen. Wer keinen Kompass besitzt, wem sie auf Schiffen von den Wellen fortgerissen oder durch Blitzschlag unbrauchbar geworden sind, der muss sich die beiden Richtungen bzw. Gegenden merken, in welchen die Gestirne ihren höchsten bzw. niedrigsten Stand erreichen, darnach hat er diejenigen Gegenden zu schatzen, welche in der Mitte zwischen beiden liegen ; sowohl in diesen (dem Osten und Westen) als auch in den Theilen des Horizontes welche zwischen ihnen u. den erstgenannten beiden (dem Norden und Silden) liegen, gehen die meisten Gestirne auf bzw. unter. Der Polarstern ist seit ca. 700 Jahren in Gegenden zwischen 5—8° und 350 N.-Br. ein vorzügliches Orientirungsmittel, weil er seit dieser Zeit nur 5 und weniger Grade (gegenwartig ca. i°) vom Nordpol des Himmels entfernt ist, also nur einen sehr kleinen Kreis um diesen zu beschreiben scheint; von 5—8° N.-Br. an verschwindet er auch nicht mehr in der Dunstschicht, die in den Passatgegenden auf dem Horizont lagert und meistens nur durch das Sonnenlicht durchbrochen wird; nördlich von 350 N.-Br. steht er zu hoch, um ihn ohneSchwierigkeit im Auge behalten zu können. Auf südlicher Breite fehlt ein solcher Orientierungspunkt, man halt zwar gewöhnlich das südliche Kreuz ftlr ihn, aber est ist zu diesem Zweck wenig geeignet; sein Haupstern ist jetzt mehr als 270 vom südlichen Himmelspol entfernt, auch ist das Sternbild selbst nur dann besonders auffallig, wenn es im oder nahe am Meridian steht, d. h. seine grösste Höhe erreicht hat; erblickt man es zu anderen Zeiten zura ersten Male, so muss man sich soweit orientieren können, um die Hauptsterne im Centaur und Schiflf zu finden auch muss man wissen, dass der Hauptstern des südlichen Kreuzes fast in gerader Linie zwischen einem der hellsten im Schiff und einem ebensolchen im Centaur steht, ferner, dass auf nördlicher Breite der hellste im südlichen Kreuz dessen Fuss bildet. Wenn man dies nicht beachtet, so ist man leicht geneigt, 4 Sterne im Schiff ftlr das südliche Kreuz zu halten; jedoch, sobald man es erkannt hat dient sein Hauptstern noch aus dem Grunde zur Orientirung, weil innerhalb 4 Stunden vor ihm und nach ihm noch je 3 andere Sterne iter und 2ter Grósse in einer Höhe die nicht 50 von der seinen abweicht, den südlichen Meridian passiren, also auch 4 Stunden vor und nach seinem Auf- bzw. Untergange, nahe an derselben Stelle wie er auf bzw. untergehen. Das Steuern nach dem Seegange ist ebenfalls bereits erwahnt worden; auch dies ist in gewisser Beziehung Gemeingut aller Seefahrer, in einzelnen Fallen ist der Seegang auch für uns Steuermarke, sonst wird be- rtlcksichtigt, dass er die Geschwindigkeit des Schiffes etwas verringert, wenn er von vorn kömmt und etwas vergrössert, wenn er von hinten kömmt; mehr oder weniger quer auf das Schiflf zulaufende Wellen, drangen es auch mehr oder weniger von seinem Curse ab und veranlassen unruhige Bewegungen, alles dies hat der Schiffsführer bei Wahl des Curses zu berilcksichtigen. Bei leichtem Winde und hohem Seegange lasst man ein Segelschiff zuweilen nur recht auf die Wellen zusteuern, bei Sturm und hohem brechendem Seegange lasst man je nachdem beide ungtlnstig oder günstig sind das Schiff entweder gegen einzelne gefahrdrohende Wellen andrehen oder recht vor ihnen wegsegeln; auch Dampfschiffe miissen zuweilen mit dem Vorderende gegen die Wellen gelegt werden, oder wenn damit zu lange gezögert ist, mit Aufbieten aller Kraft recht vor den Wellen gehalten werden; zu lange mit den Wellen quer ein oder nahe quer ein gefahren zu sein, mag den spurlosen Untergang von manchem Dampfschiff veranlasst haben. — lm allgemeinen unterscheidet man zweierlei Art von Wellen oder Seegang; zunachst der vom herrschenden Winde verursachte, mit Geraüsch brechende, dann der vom Winde der geweht hat oder in weiter Ferne weht hervorgebrachte, der sich geratischlos oder nur mit dumpf sausendem bzw. hissendem Ton, ahnlich wie Sanddünen weiterwalzt, daher Dtlnung genannt wird; letztere kommt (ebenso wie Strömung) zuweilen und zu gewissen Jahreszeiten aus anderer Richtung wie der herrschende Wind, sie pflanzt sich nach Gegenden fort in denen der sie erzeugende Wind nie oder nurganz ausnahmsweise weht und bildet an entfernten Gestaden unerwartete oder nur mit Furcht erwartete Brandung (z. B. die „Rollers" aus N.W. an den Insein Ascension, St. Helena und Tristan d'Acunha in unserem Winter). Ausser diesen Wellen tritt aber noch eine andere Form da auf, wo das Land sich steil vom tieferen Meeresgrund erhebt und der Wellenschwingung der offenen Oceane ausgesetzt ist; dort stellt sich eine hohe, nur mit einem Aufbaümen des Meeres gegen das sich erhebende Land vergleichbare, Dünung ein, die aber an der, dem offenen Oceane und dem herrschenden Winde abgekehrten Seite von Insein gering oder fast unmerklich ist. Solche Wogen findet man z. B. Die Strömungen zeigen sich auf den Karolinen, ebenso wie an vielen Orten der Erde ebenfalls in zweierlei Form, erstens als Ebbe und Fluth, zweitens als die von den Jahreszeiten, theils in ihrer Richtung und Starke, theils nur in ihrer Starke abhangige Strömung, je nachdem der Wind sowohl am betreffenden Orte selbst, als auch in geringerer und grösserer Entfernung bestandig oder unbestandig in Richtung und Starke ist. Auf alles dies wendet der Karoliner noch viel grössere Aufmerksamkeit wie unsere Fischer und Küstenbewohner, weil seine Hülfsmittel viel geringer sind wie die unsrigen und er überhaupt nicht gezwungen ist, seine Aufmerksamkeit so vielen Gegenstanden zuzuwenden wie wir; es ist aber nur nattlrlich, wenn er, der die Strömung bei Windstille und glattem Meere am hatlfigsten beobachtet, auch die Wirkung von Seegang und Abtrift des Canoes als Strömung betrachtet, weil er, am Ufer stehendj sah, dass sie sich in ahnlicher Weise zeigt; auch darf man es nicht auffallig finden, wenn er die aus anderer Richtung wie der herrschende Wind kommende Dtlnung. als vom Strom veranlasst betrachtet, also Ursache mit Wirkung verwechselt, weil er eben sieht, dass sie ebenso wie oft genug der Strom aus anderer Richtung kömmt wie der Wind. Von allem was der Karoliner zur Zeit seiner Seereisen sieht, ist jedenfalls der Seegang (die Wellen) als das wahrend des Tages die Richtung am wenigsten verandernde zu betrachten; es ist daher ein sehr einfaches aber doch von grossem Scharfsinn zeigendes Mittel, den richtigen Curs zu steuern, wenn er ein Stabchen oder ein System von Staben in dem Winkel den sein Curs mit dem Seegange oder den die Nord-Stidlinie mit dem Seegange macht auf die Bank des Bootes legt und nun bemüht ist, mit seinem Canoe stets diesen Winkel zum Seegange zu behalten. Die vorhin erwahnten Manöver, welche der Seegang vorschreibt oder rathlich macht, muss der Karoliner ganz besonders aufmerksam und rechtzeitig aushlhren weil der Ausleger oder Balancier, sein Canoe nicht genau im Gleichgewichte halt, das Segel nicht zum Kleinermachen (Reffen) eingerichtet ist, und er beim Kreuzen (Laviren) das Canoe nicht wendet wie wir unsere Fahrzeuge, sondern um den Ausleger stets an der Luv- (der dem Winde zugekehrten) Seite zu behalten den Mast umsetzen muss, so dass er bald mit dem einen bald mit dem anderen Ende in einem spitzen Winkel gegen den Wind anfahrt, aus welchen Ursachen die Canoes sehr leicht umschlagen können; gesteuert werden sie ebenso wie die Fahrzeuge vieler Malaien und Bugiesen mit einem starken breiten Bootsruder. Alles dies ist in Betracht zu ziehen, wenn man den Gebrauch der Medo's oder Segelanleitungen der Karoliner bzw. der Marshall Insulaner gebührend würdigen will; da sie grosse Aufmerksamkeit erregt haben und in Europa noch sehr selten sind, so wird es von Interesse sein ausser dem in Leyden befindlichen auch die in Hamburg vorhandenen kennen zu lernen. (Ethnographisch Anthropologische Abtheilung des Museum Godeffroy R. Krause u. J. D. E. Schmeltz. Taf. XXXII). — Beistehende Fig. 2 zeigt das erwahnte System von Staben, welches schon D. Luis de Torres als Stabchen kannte; das eine Ende war Nord, das andere Süd bezeichnet, seine einzelnen Theile geben also die Nord- u. Süd-, die Ostund West-Linie, ausserdem die Linien an, welche mit der Nord-Südlinie einen Winkel von ca. 180 oder unter sich einen von 36 bilden. Dieses Stabsystem bezog sich gewiss auf die Kurse, die der betreffende Seefahrer auf seinen Reisen steuerte, und bildet in gewisser Beziehung den Schlüssel zu den anderen Medo's. Fig. 3. war als die Verbindung zwischen Jaluit, Namurik, Ebon und Kwadjelen darstellend, bezeichnet; schon daraus ersieht man, dass der betreffende Seefahrer nur die Hauptorte seiner Reise genannt hatte, die zwischen liegenden Insein und Inselgruppen Kili, Ailinglaplap und Namu sind fortgelassen; wir sehen Fig. 2, ganz und theilweise, mehrfach vorkommen ; es scheint, als habe der Verfertiger sein Verfahren andeuten wollen, wenn der Wind ungünstig wird. Die Lange der Stabe und ihre Entfernung von einander wird in einem gewissen Verhaltniss zur Zeiteintheilung jener Insulaner stehen, also angeben, wie lange man beim Kreuzen nach der einen oder anderen Richtung fahren soll. Die gebogenen Stabe und die zur Verbindung von Jaluit und Namurik parallelen können sowohl auf Strömung als auch auf das Flottensegeln der Insulaner Bezug haben, obwohl letzteres unwahrscheinlicher ist, da es ja auch bei den anderen Richtungen bemerkbar gemacht sein müsste. Die gebogenen Stabe deuten wahrsctieinlich an, dass die Strömung das von Kwadjelen und Ebon abfahrende Canoe westlich von Namurik bringen könne (auch dass man in die Lagune von Namurik von Westen her einfahrt) wahrend zwischen Namurik und Jaluit die Strömung zwar nach Westen aber sowohl nördlich als südlich von West setzen kann, die beiden zur Verbindungslinie von Namurik und Jaluit parallelen Linien mögen sich auf die nach Tagesabschnitten gerechneten Entfernung von jenen Insein beziehen, bis zu der man zu steuern hat um mit Rtlcksicht auf Strömung von Namurik nach Jaluit oder umgekehrt zu gelangen. Fig. 4 ist von Kapt. Rohlfs als die Marshall Insein nach Norden bis Ujae und Erikub darstellend, im Stlden Ebon weglassend aber bis Kusaie reichend, erklart worden; die gebogenen Stabe bezeichnen die von Norden kommende Dtlnung, welche im Stidlichen Monsun bemerkbar sein soll. Da Maloelab Kaven und Aurh dicht bei einander liegen, so sind sie mit der Doppel-Muschel bezeichnet, Majuro ist hier fortgelassen, für Mille (Mulgrave Insein) sind 3 Muscheln verwandt, weil 3 Eingange zur Lagune benutzt werden. Fig. 5 erklart Kapt. Rohlfs als fast die ganze Gruppe der Marshall Insein umfassend, nur hat der betreffende Seefahrer, wie wir das ja auch bei anderen Medo's finden, es nicht für nöthig gehalten alle Insein zu bezeichnen. Im Museum Godeffroy ist noch ein Medo, der aber trotz grosser Mtlhe nicht erklart werden konnte. Fig. 6 wurde zuerst veröffentlicht von Herrn Konsul Hernsheim in oben erwahnter Brochüre; die Pfeile sollen den Seegang oder die Wogen bezeichnen, welche die Seefahrer als ihre Steuermarken angaben, Doppelpfeile zeigen, dass in der betreffenden Gegend der Seegang aus den angedeuteten entgegengesetzten Richtungen kommen kann. Dieser Medo giebt ie Verbindung zwischen Jaluit, Kili, Namurik, Ebon, Mille und Ailinglaplap an, doch scheint mir auch die mit Arnho und Majuro angedeutet. Auf der Fahrt von Jaluit über Kili nach Namurik, steuerte man, falls der Seegang nicht zu hoch war in gerader Linie auf diese Insein zu, bei hoher. nördlichen Wogen jedoch steuerte man ein oder zwei Tagesabschnitte ihnen entgegen um dann nach Kili abzubiegen, an dessen Ostseite man auf ostlichen Seegang rechnen muss; dasselbe Vertahren befolgte man auf Weiterfahrt nach Namurik, welcher Insel man sich je nach Umstanden in gerader Linie oder in bestimmter Entfernung nach Norden bzw. nach Stlden abbiegend, von Westen her naherte. Bei der Fahrt von Jaluit nach Mille, handelte man ahnlich, nur scheint der stldliche Seegang nicht so nachtheilig zu sein wie der nördliche. — Nach dem, bis jetzt über diese Reisen bekannt Gewordenen, fahrt man von Jaluit nach Ebon ebenfalls über Kili, darauf weist im Medo das rechtwinklich gebogene Stabchen nördlich von Ebon hin, dessen Scheitel in der Verbindungslinie Kili-Ebon liegt, die Landungsstelle hing wieder vom Seegange ab; von Ebon aus ftlhrte der Rttckweg direct nach Namurik, Jaluit oder Mille, nur ist angedeutet, erstgenanntem Atoll von der Westseite zu nahen. Von Namurik mag unser Seefahrer direct nach Ailinglaplap gefahren sein, wahrsheinlicher ist es jedoch, auch nach den Staben des Medo's, er habe zunachst in den nach Kili und Jaluit ftlhrenden Weg gesteuert bzw. dorthin gekreuzt, bis er Kili je nach der Riclitung und Starke des Seeganges in einer bestimmten Richtung sah, dann habe er auf Ailinglaplap zugesteuert; die von Jaluit und Kili parallel auf A.. zulaufenden Stabe beziehen sich wahrscheinlich auf verschiedene Einfahrten; der von Mille parallel zum Stabe Jaluit Ailinglaplap liegende scheint mir anzudeuten : wenn man nicht direkt von M. nach A. segeln wolle, so solle man Majuro ansteuern und von dort ostwarts nach A., es ist angedeutet dass man auf dem geraden Wege im Süden von A. anlangen werde; die drei parallelen Stabe im Süden von A. und im Norden von J. Kapt. Rohlfs nennt als den geachtetsten oder kenntnissreichsten der jetzt lebenden Seefahrer der Marshallsinsulaner einen gewissen Lamuro der auf Majuro lebt; der grösste und vollstandigste Medo, den er gesehen, befand sich im Besitz von Herrn Lorange, Agenten der Herren Capelle & C°., der auch wohl eine genaue Erklarung davon erhalten haben dürfte. Konsul Hernsheim wies in der erwahnten Broschtlre darauf hin, wie unsicher die Resultate der Seefahiten dieser Insulaner trotz der bewunderungswürdigen Ktihnheit der Seefahrer seien, auch hierüber fand ich in dem Notizbuch des obengenannten Kapt. Witt eine zutreffende Bemerkung: „War die von den Eingeborenen als stets vorhanden angenommene, nach Ost setzende Strömung ausgeblieben, oder hatten die Fahrzeuge geringere Geschwindigkeit gehabt als die gewöhnliche, sodass die gesuchte Insel zur angenommenen Zeit nicht in Sicht kam, so steuerten sie westwarts und fanden ihr Ziel nicht; sie trieben dann umher, ohne zu wissen, in welcher Richtung irgend eine Insel zu suchen sei. — Ein alter Haüptling oder „König" der Insein Jaluit, Ailinglab, Ebon und mehrerer der Marshallgruppe (wahrscheinlich: Kaboa) erzahlte mir, dass er dreimal auf diese Art verschlagen sei. Zweimal, als sie von Ebon nach Jaluit wollten, waren sie nicht im Stande, letzteres zu finden, sttlrmisches Wetter steilte sich ein, und sie versuchten, Ebon wieder zu erreichen. Nach unseren Begriffen ist ihre Berechnung des Schiffsortes so gut wie keine ; als sie nach derselben Ebon sehen sollten und in allen Richtungen suchend hin und hergesegelt waren, ohne diese Insel zu erblicken, entschlossen sie sich, mit dem günstigen Passat nach Ualan (Kusaie, Strong I.) zu segeln. Diese Insel liegt zwar 300 Sm. = 556 km. von Ebon entfernt, aber auf ihr sind Berge von mehr als 600 m. Höhe, daher ist sie bei klarem Wetter in bedeutender Entfernung sichtbar und bleibt die letzte Hilfe der verschlagenen Seefahrer. Hamburg, October 1882. A. Schück, Seeschiffer. Nach Fertigstellung des Aufsatzes tiber die astronomischen, geographischen und nautischen Kenntnisse der Carolinen Insulaner wurde mir bekannt, dass der Originalbericht J. A. Cantova's, der in Sevilla im indischen Archiv aufbewahrt ist, veröfïentlicht sei, es gltickte mir jedoch erst im Februar dieses Jahres, ihn zu erhalten. In diesem Bericht findet sich zwar nichts tiber jene Kenntnisse erwahnt, jedoch ist ihm Cantova's Skizze dér jetzt Uluthi od. Mackenzie, von C. selbst Dolores od. Garbanzos, Insein genannten Gruppe beigefügt. Der Spanier Egoi hatte sie schon früher gesehen, aber nach dem man sich von Cantova's Tode überzeugt hatte ist sie erst ca. 100 Jahre spater vom Briten Mackenzie i. J. 1823 wieder erblickt und 1828 vom damaligen Kapit&n z. See der russischen Marine F. Ltitke aufgenommen worden; 1876 fuhr Kapt. z. See der deutschen Marine Knorr an der Nord- und Westseite der Gruppe entlang und constatirte, dass sie aus 23 Insein und 7 Sandbftnken bestand ; aus letzteren entstehen wahrscheinlich bald mit Cocospalmen bedeckte Insein. Wenn die relative Lage der einzelnen Teile in Kapt. Lütke's Aufnahme richtig ist, müsste nach Kapt. Knorr's Eeobachtung der geographischen Lage von Eau Insel, die Gruppe 1' nordlicher und 3' ostlicher liegen als Lütke sie annahm, — ein Unterschied der um so mehr als gering zu betrachten ist, da die Anfertigung der Chronometer in den damals verflossenen ca. 50 Jahren Forlschritte gemacht hat. Aus Cs Bericht ergiebt sich, dass das in seiner, den Lettres édifiantes et curieuses beigegebenen, Karte gebrauchte p. bewohnt bedeutet; die Uebereinstimmung der von Cantova und Lütke gegebenen Namen ist auffallend; da die Uluthi. Gruppe aus 2 Lagunen od. Abteilungen besteht, ware es wohl angebracht zur Erinnerung an die hntdecker der westlicheren, auf der sich Cantova auf hielt, den Namen Cantova Lagune, der ostlicheren den Egoi Llagune od. Riff zu bewahren. Hamburg, 7 Marz 1883. A. Schück. HET KADASTER IN NEDERLANDSCH-INDIË DOOR F. DE BAS, Kapitein van den Generalen Staf. Het geschiedkundig overzicht der opnemingen in Nederlandsch-Indit^ meer bijzonder van de voornaamste Soenda-eilander., in dit Tijdschrift aangevangen door een opstel over de residentie-kaarten van Java en Madoera i), voortgezet in het protest van het Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap tegen het besluit van den toenmaligen GouverneurGeneraal van Nederlandsch-Indie dd. 2 Juni 1882 n°. 10, waarbij men dreigde af te zien van de triangulatie van Sumatra 2) — dat overzicht blijft onvolledig zonder een meer uitvoerige vermelding omtrent de wording en de bestemming van het kadaster in Insulinde. De noodige gegevens daartoe troffen wij aan op de Internationale Koloniale Tentoonstelling van 1883 te Amsterdam en in de jongste koloniale verslagen. De door het Indisch staatsbestuur tentoongestelde kaarten en plans strekten als een bescheiden toelichting omtrent den belangrijken vooruitgang van voormeld dienstvak, in Indiê even onmisbaar als in andere landen, doch waarvan de inrichting tot in het jaar 1874 uitermate gebrekkig mocht heeten. De moeielijke weg, langs welken verbetering is bereikt, de talrijke daarbij te overwinnen bezwaren, konden te Amsterdam moeielijk graphisch wor- 1) De llesidentie-kaarten van Java en Madoera, uitgegeven van vvege het Aardrijkskundig Genootschap. Amsterdam, C. F. Stemler, 1876. 2) De Triangulatie van Sumatra. Bijblad n°. 10 van het Tijdschrift Tan het Aardrijkskundig Genootschap, gevestigd te Amsterdam, 1882. den voorgesteld en bleven behooren tot „ce que 1'on ne voit pas." Om hierin te gemoet te komen diene het navolgende, waarin onder welwillende hulp van zeer bevoegden, een vluchtig overzicht der ontwikkeling van het kadaster in Nederlandsch-Indie is samengevat. Meermalen dachten wij bij vergelijking van den kadastralen arbeid hier te lande en in Nederlandsch Indie aan Van Lennep's versregels uit de „Eerste Les in de Geographie." Zoo b.v. is Asia een heel oud heer, En Europa is ook zoo jeugdig niet meer Dat de verjongingskuur van het kadaster onder de tropen zoo gunstig is geslaagd, moge meerendeels worden toegeschreven aan de geestkracht en de bekwame leiding van den tegenwoordigen chef, den ingenieur Verstijnen, en den ijver van het personeel, hetwelk onder hem werkzaam is. Het thans bereikte standpunt vertolkt inderdaad de som der verdiensten van de gezamenlijke ambtenaren bij het kadaster in Nederlandsch Indie. In het begin dezer eeuw werd te Batavia en ommelanden van alle onroerende goederen, waarop rechtstitels waren verleend, x/2 pCt. der waarde als belasting geheven, „de belasting van x/2 pCt." genaamd. De heffing, evenals de administratie dezer gelden, moest echter zeer gebrekkig zijn, aangezien er geen vertrouwbare kaarten of registers bestonden. De eerste poging om tot een beteren toestand te geraken werd in het jaar 1818 van Regeeringswege in het werk gesteld. Bij Staatsblad No. 26 van dat jaar werd o. a. bepaald : dat „de belasting van 1l3 pCt." ook te Buitenzorg zou worden geheven en een commissie te Batavia benoemd, om de aanslaglijsten te herzien. Een jaar later werd bij Staatsblad No. 59 een nieuwe tauxatie der eigendommen bevolen en daartoe te Batavia een hoofdcommissie in het leven geroepen, ten einde toezicht op de opneming, meting en kadastreering der eigendommen te houden, tevens controle uit te oefenen op de commissien, die in de binnenlanden mede voor dat doel moesten worden benoemd. In 1823 werd bij Staatsblad No. 5 een ordonnantie op het middel der verponding afgekondigd, onder bepaling, dat op geheel Java en Madoera een belasting van 1/a pCt. der waarde van de onroerende goederen zou worden geheven, met benoeming eener hoofdcommissie van verponding te Batavia en van verpondingscommissiën in de overige residentien. Onder toezicht - dezer commissiën moest met behulp van aan haar toegevoegde landmeters een kadastreering plaats hebben. In de ordonnantie op de in-en overschrijvingen, Staatsblad 1834 N°. 27 komen voor de eerste maal eenige bepalingen voor, strekkende om door meting en officieele administratie van vaste goederen, meer rechtszekerheid aan den eigendom bij te zetten. Tot zoolang moesten alle zoogenaamde metingen en kadastreeringen enkel dienen als hulpmiddel bij de heffing der belasting van Va procent, de verponding namelijk. Wel stond het vóór dien tijd aan een ieder vrij, om zijn eigendom door gezworen landmeters te laten meten en omschrijven, konden die zoogenaamde meetbrieven, waarop een schels van het terrein met de omschrijving der grenzen voorkwam, aan de acten van eigendoms-overgang gehecht of de inhoud daarin overgenomen worden : doch dat waren op zich zelf staande feiten. Er bestond niet het minste verband tusschen de verschillende alzoo opgenomen perceelen ; slechts bij enkele werden deze verrichtingen toegepast. Daarvan werd niet altijd copie gehouden: bovendien behoorde het archief aan den gezworen landmeter, die geen ambtenaar was en dus niet verplicht, om zijn inventaris, aan iemand die zijn zaak overnam, over te geven. Ook schijnt er concurrentie in het vak geweest te zijn, want uit de dagteekening van oude kaarten kan blijken, dat te zelfder tijd meer dan één gezworen landmeter te Batavia fungeerde. De regeering maakte bij de uitgifte der landen altijd gebruik van door gezworen landmeters opgemaakte meetbrieven of schetsen met omschrijvingen ; uit de kaarten, die van 1751 tot 1836 daarvan overgebleven zijn — thans voorhanden in het oud-archief kan blijken, hoe verbazend slordig die landmeters gewerkt hebben. Bedoelde kaarten vormen hoogstens zeer oppervlakkige schetsen met een zeer onnauwkeurige omschrijving der grenzen en bijzonderheden, zoodat zij bij de thans herhaaldelijk voorkomende processen over de grenzen der landen al zeer gebrekkige wegwijzers en nog veel minder vertrouwbare getuigen vormen. Aangaande de drie hoofdplaatsen van Java, bestond er vóór 1837, en wat de binnenlanden betreft vóór 1863, niets' wat eenigszins aanspraak kan maken op den naam van kadaster. De gouvernements-landmeters voldeden in den regel niet aan de vooischriften, vervat in hun instructie (Staatsblad 1837, N°. 3). Alles, waarvooi salaris gerekend kon worden, werd verricht en afgegeven; daarentegen geschiedde het aanleggen van blokkaarten in den regel niet, het aanhouden en behoorlijk arrangeeren en opbergen van minuten evenmin, de bijhouding der kaarten en registers was zeer gebrekkig of bleef ach- terwege. De afgegeven stukken waren in den regel zeer onvolledig, doch men nam genoegen daarmede, en zulks was den landmeters voldoende. De kantoren der gouvernements-landmeters mochten worden aangemerkt als een soort van winkeltjes, waar de benoodigde stukken voor de overschrijving van vaste goederen verkocht werden. Aangezien er geen concurrentie was of controle bestond, ontvingen de belanghebbenden slechte waar voor veel geld: het tarief op de salarissen werd dikwijls zeer vreemd toegepast. In de residentiën, waar de taak der gouvernements-landmeters nog niet op de ambtenaren van het kadaster is overgegaan, bleef de toestand tot heden onveranderd. In 1837 werd voor bovenbedoelde landmeters bij Staatsblad No. 3 een instructie vastgesteld, waarbij hun werkzaamheden en het tarief der door hen te berekenen salarissen werden bepaald, en de voorwaarden van benoembaarheid, enz. geregeld. Die instructie was oorspronkelijk slechts voor de drie hoofdplaatsen, Batavia, Samarang en Soerabaja bestemd, maar werd bij Stbld. 1863 No. 158 voor de overige gewesten van Java, voor de Buitenbezittingen bij Stbl. N°. 57 van 1874 en N°. 230 van 1883 van toepassing verklaard. Op Batavia, Samarang en Soerabaja had men kadastrale bureaux, aan het hoofd waarvan landmeters stonden, die, het spreekt van zelf, weder adjuncten en klerken hadden. Op deze bureaux werden de bestaande kaarten en registers, benevens de verpondings-administratie bijgehouden, mitsgaders de voor in- of overschrijving gevorderde landmete.'s-kennissen en meetbrieven afgegeven. De landmeters op de drie hoofdplaatsen, ofschoon door den GouverneurGeneraal benoemd, werden niet door de Regeering bezoldigd, maar vonden hun inkomsten uit de voormelde salarissen. Sedert 1839 werden de ambtenaren op het kadastraal-bureau te Batavia bezoldigd en de salarissen in 's lands kas gestort. In de binnenlanden werd na 1863 op de hoofdplaats van iedere residentie een eveneens onbezoldigde gouvernements-landmeter door den resident benoemd, die volgens de instructie van 1837 het beroep van gouvernements-landmeter uitoefende en de zelfde werkzaamheden moest verrichten, als de chefs der kadastrale bureaux op de drie hoofdplaatsen. De voorwaarden van benoembaarheid tot gouvernements-landmeter bestonden vóór 1866 in het afleggen van een zeer licht examen. In 1866 werd echter bij Stsbld. NJ. 46 een moeielijker programma voor het landmeters-examen vastgesteld. Het laat zich begrijpen, dat een zoodanig ingericht kadaster dien naam niet verdiende, te minder, wanneer men in aanmerking neemt, dat daarop geen technisch toezicht hoegenaamd werd uitgeoefend. De toestand was dan ook, en is in verschillende residentiën nog, allerellendigst. Van de steden en nederzettingen, waar gronden met rechtstitels waren uitgegeven, bestonden in 't geheel geen kaarten, waarop die perceelen in betrekkelijke ligging tot elkander voorkwamen, of, deze waren onvolledig, hoogst gebrekkig en onjuist. Het zelfde geldt voor de bijhouding der kaarten en verpondings-kohieren, zoodat het kadaster weinig of niets bijdroeg tot de rechtszekerheid van den eigendom of tot verzekering der grenzen; zelfs was het te verward, om als een voldoende basis te dienen voor de heffing der verponding. Voor den eigendom moest een zoo uiterst gebrekkige verzekering van de identiteit en der grenzen onderschatting en weinig crediet ten gevolge hebben. Geen wonder, dat de Regeering meer en meer de aandacht vestigde op verbetering in den verwarden toestand dezer gewichtige aangelegenheid, totdat het bestuur bij Stbl. 1874 N°. 37 het begin eener hervorming van het kadaster afkondigde. Alvorens tot een beschrij ving van het gereorganiseerde kadaster over te gaan, moet worden gewag gemaakt van een daaraan nauw verwanten, thans daarmede vereenigden diensttak, namelijk: de kadastr aal-statistische opneming. Sedert liet jaar 1818 werd een belasting geheven van de inlandsche landbouwende bevolking onder den naam van „landrente. Hieronder verstaat men niet een eigenlijke grondbelasting, maar een opbrengst, geheven van het product van den landbouw. Reeds in de overwegingen van het besluit, waarbij de landrente werd ingevoerd (Stbl. 1818 N°. 14), erkende de Regeering, dat het volslagen gebrek aan kennis van de ware uitgestrektheid, gesteldheid en vruchtbaarheid der velden in bijna alle residentiën, een regelmatigen en alzoo billijken aanslag ondoenlijk maakte, tevens dat zoo spoedig mogelijk een aanvang moest worden gemaakt met de opneming, meting en waardeering der velden. Niettegenstaande dit getuigenis werd eerst in 1844 onder den Gouverneur-Generaal Merkus het plan ontworpen van een al- gemeene statistische opneming. Niet vóór 1851 werd met een dergelijke opneming in de residentie Cheribon een proef genomen, die echter spoedig werd gestaakt, omdat men de in 1853 bevolen topographische opneming der residentie Cheribon als basis voor de statistische opneming wilde doen strekken. Op dezen voet werden nu de residentiën Cheribon, Banjoemas en Bagelen opgemeten, doch eerst in 1864 werden de statistische opneming en de bijhouding voor goed geregeld en uitgebreid, Zij stond onder het toezicht van een inspecteur, en vormde vijf, later zessectieën. Aan het hoofd van elke sectie stond een controleur van het Binnenlandsch bestuur, bijgestaan door een landmeter. Het doel was de verzameling van statistische- gegevens, de volkstelling, de opmeting en kaarteering van de landrente-plichtige gronden. Hierbij werd alleen gebruik gemaakt van de topographische kaarten, als basis voor de verzamelkaart. Onder toezicht van den landmeter waren met de opmeting, kaarteering en inhoudsberekening een twintigtal mantri s belast, terwijl tien andere zich met het verzamelen der statistische gegevens bezig hielden. Aangezien de aanslag in de landrente dessa's-wijze geschiedde, werd ook als grondslag voor de indeeling der metingen het dessa-gebied genomen. De berekening der uitgestrektheden werd in een staat gebracht, waarin al de soorten van bebouwing voorkwamen. De gronden van gelijke kuituur werden voor het geheele dessa-gebied bij elkaar getrokken, de som der oppervlakten van al de verschillende gronden in de laatste kolom vermeld, zoodat in dezen staat zoowel de oppervlakte van elke landrente-plichtige grondsoort, als de uitgestrektheid van het geheele dessa-gebied te vinden was. Ook was deze staat zoodanig ingericht, dat de jaarlijksche veranderingen behoorlijk konden worden bijgehouden: ze werd benuttigd als basis voor de uitgestrektheid der velden bij den aanslag in de landrente. De kaarten van elk dessa-gebied werden op schaal 1 : 2500, de verzamelkaarten districtswijze op 1 : 10,000 vervaardigd. Primitief werden de dessa-kaarten gekleurd, op dergelijke wijze als de topographische kaarten. Hierdoor werd echter de bijhouding zeer bemoeielijkt, zoodat bij gouvernements besluit van 10 Februari 1874 N°. 13 werd bepaald, dat de kaarten, met uitzondering van wegen, water en de grenzen der dessa's, wit zouden blijven. Voor de bijhouding werd in elke residentie, niet lang nadat met haar opneming een begin was gemaakt, een kadastraal-statistisch bureau gevestigd, onder toezicht van een controleur. Door de districts-hoofden moesten de wijzigingen in den bodem opgegeven worden aan den Chef van het kadastraal-statistisch-bureau. In elk district was een mantri met de opneming der veranderingen belast; daarnaar werden op het bureau de kaarten en de uitgestrektheid van elke soort der landrenteplichtige gronden binnen een dessa-gebied gelegen, gewijzigd. 17 Op die wijze zijn opgemeten en bijgehouden de residentiën Cheribon, Tegal, Pekalonga Semarang, Djapara, Madioen, Kadoe, Bagelen, Banjoemas en één district van Rembang. Sedert 1872 — zeker laat genoeg — begon de regeering overtuigd te geraken, dat de statistische opneming, door de zeer gebrekkige grondslagen, waarop de metingen gebaseerd waren, de onnauwkeurige instrumenten, waarmede ze werden uitgevoerd — de Smalealdische patent-boussole — en het gebrekkig toezicht op de geheele samenstelling geen zoo nauwkeurige gegevens opleverde, als men had verwacht. Geen wonder, als men bedenkt dat de dessa's, die gemiddeld niet meer dan V10 der oppervlakte van de gemeenten in Nederland bedragen, elk op zich zelf zeer gebrekkig opgemeten en zonder behoorlijk onderling verband werden. 1). Uit die, zonder voldoende aansluiting opgemaakte dessa-kaarten, waarvan de aan elkaar grenzende gedeelten meestal volstrekt niet aansloten, werden met behulp der topographische kaarten, de overzichts- of districts-kaarten saamgeflanst. Uit die gebrekkige kaarten moest op de meest primitieve wijze, met glasruiten en zonder behoorlijke verificatie, de op. pervlakte worden gevonden, waarom het te doen was. De oorspronkelijke kaarten waren vervaardigd op vreemdsoortige stukken ongeschikt papier, kardoespapier, aan elkaar geplakt dun schrijfpapier, enz. en werden dan later als kladkaarten gebruikt. Deze waren ten laatste versleten, of gingen verloren, waarna de copieën als minuten dienst deden. Bij de uitgebreide verificatieën, verricht door den ingenieur, chef van den kadastralen dienst in 1879 en 1880, bleek dan ook, dat, behalve tal van groote gebreken en onnauwkeurigheden, moest aangenomen worden, dat de metingen gemiddeld 10 pCt., de oppervlakten ongeveer 20 pCt. van de waarheid afweken; verder, dat de kaarten veelal in een ellendigen toestand verkeerden, een belangrijke achterstand in de bijhouding bestond, enz. Slechts in een paar residentiën die het laatst zijn gemeten, werd de toestand minder ongunstig bevonden. Met recht begon de Regeering dus in te zien, dat het geheel, als kadastraal werk beschouwd, geen waarde had. Na rijpe overweging werd deze diensttak dan ook bij besluit van 10 Mei 1879, N°. 6, Stl. N°. 164 opgeheven 2) de taak, voor zoover het technisch gedeelte betreft, aan het nieuw kadaster opgedragen, terwijl 1) Zie dienaangaande: de Residentie-kaarten vaa Java en Madoera, blz. 22 en vlg. 2) De Triangulatie van Sumatra — Bijlage I. het verzamelen van statistische gegevens aan de zorgen van het Rinnenlandsch bestuur werd overgelaten i). Het technisch, zoo Europeesch als inlandsch personeel, ging over bij het kadaster. De kaarten en staten, houdende de uitkomsten der metingen, vooral wat betreft de oppervlakte van elke soort van landrente-plichtigen grond binnen één dessa-gebied gelegen, worden thans door het personeel van het kadaster nog op de oude manier bijgehouden. De uitkomsten worden bij den aanslag der landrente door het Binnenlandsch bestuur benuttigd, beter gezegd, maken daarvan aen grondslag uit. Zooals wij hiervoren zagen werd de hervorming van het eigenlijk kadaster in 1874 afgekondigd, waarbij o. a. werd bepaald, dat het personeel zou bestaan uit ingenieurs, bewaarders, landmeters en adjunct landmeters. Ter voorbereiding van genoemde organisatie werden reeds in 1873 één ingenieur en twee landmeters uit Nederland gezonden en ter beschikking van de Indische regeering gesteld. Deze zouden voorloopig beginnen met de kadastreering der hoofdplaats Batavia en na opgedane ondervinding nadere voorstellen ter zake doen. Verder lag het in de bedoeling, om na afwerking van Batavia, of vroeger, als er genoeg personeel zou gevormd zijn, ook van Samarang en Soerabaja een volledig en juist kadaster op te maken, waartoe eveneens jongelieden werden opgeleid. Reeds spoedig werd uit Nederland een landmeter aangevraagd, om met den titel van bewaarder, den chef van het kadastraal bureau te Batavia te vervangen, aldaar een aanvang te maken met het ordenen en de rangschikking der oude kadastrale bescheiden, ten einde ze geschikt te maken voor het vormen van een behoorlijk verband tusschen het oud en het nieuw kadaster. Ook werden de noodige voorstellen gedaan, om voorschriften te ontwerpen voor de kadastrale metingen in Nederlandsch-Indie. Deze voorschriften werden bij Stbl. 1875, N°. 183 vastgesteld. De eerst uitgezonden ingenieur was intusschen overleden en zijn opvolger, in Maart 1876 te Batavia aangekomen, kon zich niet vereenigen met het in art. 5 van genoemd Stbld. gehuldigde beginsel, om elke kadastrale afdeeling als een op zich zelf staand geheel te beschouwen, 1) Wij vermeenen te weten, dat de aanwijzingen en adviezen te dier zake van den toenmaligen chef van den Topographischen dienst in Ned.-Indië — de thans gepensioneerde kolonel Havinga — zeer veel tot dit besluit hebben bijgedragen. zonder onderlinge aansluiting of verband met de bestaande triangulatie. De kadastreering van Batavia was echter reeds te ver gevorderd, om daarin nog verandering te brengen; alvorens elders aan te vangen, werd een wijziging van dat belangrijk artikel voorgesteld en dienovereenkomstig door de regeering bij Stbl. 1878, N°. 104, beslist. In 1878 maakte men een aanvang met de kadastreering van de hoofdplaatsen Samarang en Soerabaja, en hier werd nu gewerkt in verband met de triangulatiën der geographische en topographische diensten. Het kadaster in de binnenlanden bleef in handen der gouvernementslandmeters ; de chef van den kadastralen dienst had zich daarmede voorloopig niet in te laten. In dien toestand verkeerde het nieuw kadaster, toen het gouvernementsbesluit van 10 Mei 1879, N°. 6, (Staatsblad N°. 164) door opheffing der kadastraal-statistische opneming, een groote uitbreiding onderging. Het technisch personeel — 6 Europeesche en ± 400 inlandsche landmeters — ging over bij het kadaster, nadat het zich onder toezicht van den chef en vier andere ambtenaren van het kadaster, de daarbij gevolgde methode van meten eenigszins had eigen gemaakt. Hierdoor was het mogelijk aan het kadaster, behalve de kadastreering der drie hoofdplaatsen, nog op te dragen : a. de vervaardiging van kaarten van geheel Java en Madoera (behalve de residentiën Soerakarta, Djokdjokarta., de regentschappen Madoera en Soemenap) met dien verstande, dat de grenzen der gronden in individueel bezit alleen dan op kaart worden gebracht, wanneer er zakelijke rechten op gevestigd zijn; — b. een geleidelijke overneming der werkzaamheden van de gouvernements-1 andmeters op Java en Madoera, naar gelang daarvoor personeel ter beschikking zal komen, onder bepaling, dat de daarvoor in rekening te brengen salarissen in 's lands kas zullen worden gestort; — en c. de bijhouding van de kaarten der vroegere kadastraal-statistische opneming en daarbij behoorende stukken. Bij gouvernements besluit, dd. 4 Augustus 1879, N°. 7, werden nu voorschriften gegeven tot regeling van de bijzonderheden der kadastrale metingen in de binnenlanden, terwijl voor de hoofdplaatsen, die van Stbld. 1875, N°. 183, van kracht bleven. Tot een vast kader is het personeel van het kadaster nog niet ingedeeld, zoodat het, zoo noodig, kan worden uitgebreid. Op dit oogenblik zijn voornoemde werkzaamheden opgedragen, aan : 1 ingenieur als chef, 2 andere ingenieurs, 4 bewaarders, ii landmeters, 40 adjunct-landmeters, 8 klerken, en 375 inlandsche landmeters en teekenaars (mantri's.) De ingenieur-en-chef is onmiddellijk ondergeschikt aan den directeur van Binnenlandsch bestuur. Hij heeft zijn bureau te Batavia, leidt de werkzaamheden, doet de noodige voorstellen en brengt adviezen uit betreffende alle kadastrale en aanverwante aangelegenheden. De beide ingenieurs hebben elk een deel der negen opmetings-sectien en een bewaring te controleeren 1). Op hun bureau wordt door ongeveer 15 mantri's en — zoodra er voldoende personeel zal zijn — een adjunct-landmeter, de inhoud der perceelen en blokken berekend; voorts vervaardigen deze de noodige copieën der kaarten. Aan het hoofd van iedere opmetings-sectie staat een landmeter, die in alle opzichten geschikt moet zijn voor zijn taak. Onder hem zijn werkzaam drie of vier adjunct-landmeters — die ook landmeter kunnen zijn — en 25 tot 30 mantri's. De bewaarders staan aan het hoofd der kadastrale archieven of bewaringen, hebben één of twee adjunct-landmeters en één of twee klerken tot hulp, om de kadastrale boekhouding samen te stellen, daarna ook voor di; bijhouding van het kadaster in zijn geheelen omvang zorg te dragen, en de taak van gouvernements-landmeter te vervullen in de residentie, alwaar hun standplaats is gevestigd, Voor de sub a bedoelde werkzaamheden konden in 1879 reeds dadelijk zes sectieên in de Preanger Regentschappen, Soerabaja, Pasoeroean, Probolingo en Kedirie, worden werkzaam gesteld, terwijl één sectie op de hoofdplaats Semarang, aan de voltooiing der daar begonnen kadastreering bleef werken. De sectie n.1., die de kadastreering der hoofd- 1) Het kantoor van bewaring te Batavia staat onder rechtstreeksche contróle van den ingenieur-en-chef. Op dit kantoor zijn twee bewaarders geplaatst, van welke èén speciaal is belast met het toezicht op de bijhouding der kaarten en stukken van de vroegere kadastraal-statistische opneming. plaats Soerabaja en der gewichtigste plaatsen in dat gewest voltooide, werd werkzaam gesteld aan de kadastrale meting der binnenlanden van dat gewest. In 't laatst van 1881 werd de achtste opmetings-sectie opgericht en daaraan de kadastreering van Buitenzorg en omstreken toevertrouwd. Na voltooiing der kadastrale werkzaamheden aldaar in Mei 1883 ging deze sectie over naar de residentie Cheribon, waarvan de kadastrale opneming werd bevolen bij Indisch Stbl. N°. 97. De in 1883 opgerichte negende opnemings-sectie is werkzaam gesteld in de residentie Madioen (Stbl. N°. 175.) De sub b genoemde werkzaamheden zijn thans reeds aan de ambtenaren van het kadaster in de residentiën Batavia, Samaiang, Soerabaja, de Preanger Regentschappen, Pasoeroean, Probolingo, Kedirie, Cheribon en Madioen opgedragen. De sub c genoemde bijhouding geschiedt onder toezicht van een bewaarder, twee of drie adjunct-landmeters, en door + 110 inlandsche landmeters (mantri's). Op het einde van 1883 werkten dus negen sectieën, waarvan twee in de Preanger Regentschappen, één respectievelijk in de residentieën Semarang, Soerabaya, Pasoeroean, Probolingo, Kedirie, Cheribon en Madioen. In het eerste semester 1884 (Ind. Stbl. N°. 21 en N°. 59) is besloten om nog in twee residentieën, en wel in Madoera en Pekalongan, met kadastrale opmetingen te doen aanvangen, onder bepaling, dat de functieën van gouvernements-landmeter al dadelijk op ambtenaren van het kadaster zouden overgaan, wat Madoera betreft, met uitzondering vooralsnog der afdeelingen Madoera en Sampong, die eerst in 18S5 onder rechtstreeksch bestuur worden genomen. De sectie in Semarang zal thans genoegzaam gereed zijn met de opmeting van alle steden en nederzettingen, waar gronden met rechtstitels zijn uitgegeven, zoodat daar eerlang een tamelijk goed kadaster van alle eigendommen, enz. zal bestaan. Te Buitenzorg kwamen de werkzaamheden in Mei 1883 gereed. Hiermede is dus het eigendoms kadaster der hoofdplaatsen en nederzettingen in de residentie Batavia afgewerkt. Daar als beginsel is aangenomen de gereedkomende opnemings-sectieën in nog niet aangevangen residentieën te werk te stellen, en van alle opnemings-sectieën een deel van het personeel af te zonderen, ten einde in de eerste plaats in de onder handen residentieën, alle steden en nederzettingen op te nemen, waar gronden met rechtstitels zijn uitgegeven, zoo mag binnen een niet ver verwijderd tijdstip worden verwacht, dat over geheel Java en Madoera - de vorstenlanden uitgezonderd — alle met rechtstitels uitgegeven eigendommen zullen gekadastreerd zijn, De kadastrale metingen in het binnenland omvatten de opmeting van alle afscheidingen, waardoor het terrein op blijvende wijze is verdeeld, als : rivieren, sloten, wegen, waterleidingen, heggen, enz. ; verder alle kenteekenen van blijvenden aard, als: steenen huizen, palen, bruggen, muren, enz. Deze laatste leveren voor de toekomst vaste uitgangspunten, om bij het eventueel tot stand komen der conversie van individueel of communaal grondbezit in individueel agrarisch eigendom, en bij mutatieën in den bodem, de nieuwe grenzen vast te stellen. Het kadaster, dat thans in de binnenlanden gemaakt wordt, is derhalve aan te merken als het geraamte voor het kadaster der toekomst. Elk der blokken toch, waarin de kaart verdeeld is, bevat stukken sawah's of andere gronden, aan verschillende rechthebbenden behoorende in individueel of communaal bezit. Dit neemt echter niet weg, dat de bodem nattiurlijk blijft verdeeld, zoodat de opgemeten blokken gemiddeld i & 2 H. A. bevatten. De grenzen zijn immer zeer onregelmatig, het terrein is nagenoeg overal zeer golvend en de plantengroei op vele plaatsen belemmerend, zoodat de metingen in Nederlandsch-Indië heel wat meer moeielijkheden opleveren dan op de meeste plaatsen in het moederland, al zij het terrein daar nog meer versnipperd. Verder worden de grenzen van elk dessa-gebied en der voor verschillende bebouwing bestemde gronden opgemeten. Dientengevolge verkrijgt het kadaster in de binnenlanden het onmiddellijk nut, dat voor elke dessa de uitgestrektheid van elke soort der landrente-plichtige gronden kan worden opgegeven, en levert een der hoofdfactoren voor den dessa's-wijzen aanslag der landrente. De bekende grootte van elk blok kan verder strekken om bij onderverdeeling der landrente het bedrag te bepalen, hetwelk eenige individueen, die samen een blok bezitten, in den algemeenen aanslag der dessa's moeten opbrengen, zoodat het kadaster aanstonds een gewichtig hulpmiddel aanbiedt, om meer zekerheid te brengen in een der belangrijkste aangelegenheden van bestuur op Java. Elke kadastrale afdeeling wordt volgens natuurlijke grenzen in overleg met de residenten, in sectieën verdeeld; elke sectie zooveel mogelijk volgens natuurlijke grenzen, in bladen. Nadat deze verdeeling volgens een daartoe aangelegde triangulatie- en poligoon-kaart, waarop tevens de hoofdindeeling, door wegen, rivieren, enz., nagenoeg op schaal, is geschetst, heeft plaats gehad, worden de bladen aangelegd. Deze worden zeer juist in ruiten van één decimeter verdeeld, waaraan zoodanige richting gegeven wordt, dat de omtrek van het terreingedeelte, hetwelk men op het blad wil afbeelden, zooveel mogelijk op gelijke afstanden van de randen van het blad komt te liggen. Bij de ruitlijnen worden in roode cijters de afstanden aangeteekend waarop ze van de coördinaten-assen verwijderd zijn. Door middel van deze ruitlijnen worden verder de triangulatie- en polygoonpunten uitgezet en daarna onderling verbonden. Hierna worden door afpassing der afstanden, waarop de meetlijnen in de hoofdlijnen zijn verbonden, de verbindingspunten uitgezet, voorts door vereeniging dier punten, de lijnen zelve: zoo wordt voortgegaan, tot alle détails zijn uitgezet en de kaart het beeld van den bodem wedergeeft. De sectieën worden daarna gekleurd en beschreven, eveneens de bladen ; wanneer vervolgens aan elk perceel of blok, binnen iedere sectie gelegen, een nummer is gegeven, heeft men elk afzonderlijk stuk grond zoodanig aangeduid, dat het van elk ander is onderscheiden. De grenzen worden zoodanig bepaald, dat ze steeds door constructie zijn terug te vinden De kadastrale afdeelingen bestaan in den regel uit een district, soms uit een onder-district. De kadastrale kaart is derhalve niet ingedeeld volgens de grenzen van het dessa-gebied; de dessa-grenzen worden echter met een paarsche kleur geteekend en komen alzoo duidelijk uit. Om verder het gebruik van het kadaster voor de ambtenaren van het Binnenlandsch bestuur gemakkelijk te maken, worden hun, in plaats van eenvoudige copieën der kaarten en registers, dess.a-kaarten verstrekt met daarbij behoorende staten, waarin de verschillende gronden zoodanig zijn gerangschikt, dat men dessa's-wijze door optelling de geheele uitgestrektheid vindt van elke landrente-plichtige of andere grondsoort. Daarom komen ook het eerst voor de kadastreering in aanmerking de districten, waarin de grootste uitgestrektheid aan landrenteplichtigegronden gelegen zijn. Zoowel op de hoofdplaatsen als in de binnenlanden, geschieden de metingen met zorg en nauwkeurigheid: wat methode, de gebezigde instrumenten, enz. betreft, naar de eischen des tijds en onder behoorlijke controle. Een triangulatie, soms gepaard met hoofdpolygoon-meting gaat de detail-meting vooraf; ze wordt verbonden aan triangulatie-punten van den geographischen dienst i) dewijl is gebleken, dat de triangulatie-punten van den topographischen dienst, ofschoon daarvoor alleszins voldoende, voor het kadaster niet altijd juist genoeg zijn verzekerd. Azimuth en basis worden uit de gegevens van den geographischen dienst, of uit de door den topographischen dienst berekende projectie der geodetisch bepaalde punten afgeleid; de coördinaten der kadastrale driehoekspunten worden op dezelfde assen berekend, als door den topographischen dienst zijn aangenomen. In sommige residentieen heeft de topographische dienst niet getrianguleerd of zijn de punten niet verzekerd, zoodat alleen de geographische ligging der triangulatie-punten \ an den geographischen dienst bekend is. In deze gevallen zijn die punten niet door den topographischen dienst geprojecteerd, maar geschiedt zulks door het kadaster volgens een in 't midden van elke residentie aan te nemen normaal-punt, waardoor de hoofdassen getrokken worden. Het kaarteeren geschiedt volgens de gewijzigde projectie van Flamsteed. De kadastrale triangulatie — in dit geval van de vierde orde — werkt met zijden van 1000 tot 3000 meters. De hoeken worden gemeten met groote instrumenten uit de fabrieken van Breithaupt en Lincke, met een middellijn van 18 centimeter en aflezing van 1 tot 10 seconden. De manier van berekening, de verzameling der uitkomsten enz. geschiedt in den geest als in de meetkunstige beschrijving van het Koninkrijk der Nederlanden heeft plaats gehad 2). De vereffening der verschillen in de driehoeksmeting heeft plaats op de wijze zooals door prof. Schols is aangegeven; de vereffening bij de aansluiting, aan driehoeksmeting van hoogere orde, op de wijze als o. a. is aangegeven in de Handleiding van Douglas (Assen, van Gorkum en Co., 1878). 