SEGNALAZIONI - SIGNALEMENTEN - NOTES
SEGNALAZIONI − SIGNALEMENTEN − NOTES La censura cattolica e il modernismo: il caso d’Annunzio La censura cattolica e il modernismo: il caso d Annunzio  
Gabriele d’Annunzio (1863-1938) figura nelle descrizioni di molti suoi contemporanei, 
nelle loro lettere, nelle loro memorie e in (auto)biografie. Egli viene ricordato per le 
sue opere e le sue gesta come Vate, il poeta nazionale dopo Dante e come 
‘Comandante’ di una truppa di soldati italiani ribelli che nel settembre 1919 egli 
convinse ad andare con lui ad occupare Fiume. È stato descritto come marito 
infedele e padre assente, esteta decadente e popolare giornalista, come poeta e 
politico, inguaribile spendaccione e amante di un numero incalcolabile di donne, la 
più celebre delle quali fu Eleonora Duse. Una moltitudine eterogenea di scrittori, tra 
i quali Henry James, Franz Kafka, Marcel Proust, il conte Harry Kessler, Ernest 
Hemingway e Harold Nicholson, ha letto i suoi romanzi e le sue poesie, esprimendo il 
proprio parere al riguardo, o lo ha conosciuto durante una delle sue numerose 
apparizioni pubbliche. La sua vita e la sua opera prendono le mosse dal 
decadentismo, con relative provocazioni in ambito erotico e religioso, per approdare 
ad un culto della Nuova Italia, con relativa esaltazione di giovinezza e virilità e 
sacrifici (di sangue) per la patria. I suoi testi e le sue produzioni teatrali furono 
durante la sua vita magnificati e scherniti, le azioni che egli organizzò per spingere 
l’Italia alla guerra ebbero successo ma portarono il governo anche sull’orlo della 
disperazione, la sua ideologia esplicita ebbe un notevole ascendente sui futuristi e 
sui fascisti. Con avidità e notevole successo egli seppe, fino all’ultimo istante, 
attirare i riflettori sulla sua persona. p
Ben documentati appaiono i diversi periodi e aspetti della vita di d’Annunzio e 
descritte con competenza sia la sua produzione letteraria che le sue posizioni 
politiche. L’eccellente biografia di Lucy Hewes-Hallet, The Pike. Gabriele 
d’Annunzio Poet, Seducer and Preacher of War (Fourth Estate, London 2013), che si è 
aggiudicato il Samuel Johnson Prize, è la testimonianza più recente del fatto che la 
vita che il poeta condusse fu davvero particolare, capace ancora in questo secolo di 
colpire fortemente l’immaginazione. Un aspetto di quell’esistenza, comunque, era rimasto finora completamente in 
ombra: la reazione della Chiesa cattolica rispetto alle innovazioni introdotte dal 
decadentismo e dal modernismo nella letteratura italiana e il ruolo che vi ebbero i 
testi di d’Annunzio. URN:NBN:NL:UI:10-1-116722 - Publisher: Igitur publishing 
Content is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 License 
Anno 29, 2014 / Fascicolo 2 - Website: www.rivista-incontri.nl URN:NBN:NL:UI:10-1-116722 - Publisher: Igitur publishing 
Content is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 License 
Anno 29, 2014 / Fascicolo 2 - Website: www.rivista-incontri.nl   URN:NBN:NL:UI:10-1-116722 - Publisher: Igitur publishing 
Content is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 License 
Anno 29, 2014 / Fascicolo 2 - Website: www.rivista-incontri.nl SEGNALAZIONI − SIGNALEMENTEN − NOTES Questa lacuna è stata colmata grazie alla ricerca condotta da 
Matteo Brera. Oggetto del suo studio, Novecento all’Indice. La condanna di Gabriele 
d’Annunzio, il modernismo e i rapporti Stato-Chiesa all’ombra del Concordato (1907-
1939), è per l’appunto la campagna di propaganda promossa dal Vaticano contro i 
testi, ritenuti perniciosi, di scrittori italiani e francesi (tra cui Guido da Verona e 
André Gide) e in particolare contro l’opera di d’Annunzio. Grazie all’apertura di 
diversi archivi vaticani, in particolare degli archivi della Congregazione per la 
Dottrina della Fede, Brera ha potuto studiare una gran quantità di documenti mai 
stati fino ad oggi oggetto di indagine. Brera inizia la propria dissertazione, di cui ha 
sostenuto la discussione il 24 giugno presso l’Università di Utrecht, con una rassegna 
delle fasi che la censura ecclesiastica ha attraversato a partire dal medioevo. Brera 117 delinea il modo in cui l’Indice dei libri proibiti da strumento di censura divenne arma 
di propaganda politica e culturale presso la pubblica opinione. delinea il modo in cui l’Indice dei libri proibiti da strumento di censura divenne arma 
di propaganda politica e culturale presso la pubblica opinione. Gli sviluppi avvenuti nelle scienze dalla seconda metà del XIX secolo 
determinarono nei circoli sociali, filosofici e religiosi uno scetticismo crescente nei 
riguardi dei dogmi della Chiesa che fu all’origine del movimento internazionale noto 
con il nome di modernismo. Le cui istanze salienti erano una netta separazione di 
fede e scienza e una più libera esperienza personale di fede. La Chiesa cattolica 
guardava con crescente preoccupazione alle idee che si diffondevano rapidamente e 
che avevano nel clero un numero sempre maggiore di sostenitori a livello 
internazionale. Nel 1907 Papa Pio X rispose con l’enciclica Pascendi dominici gregis, 
che intendeva essere un ammonimento al clero e un tentativo di riconquistare 
terreno. d’Annunzio ritrasse già nella produzione giovanile la fede in un modo che 
difficilmente sarà stato gradito alla Chiesa. L’accostamento di simboli religiosi e 
pagani, le immagini sensuali e il linguaggio pervaso di doppi sensi ebbero tuttavia la 
loro apoteosi nel 1911 nel Martyre de Saint Sébastien, il dramma (musiche di Claude 
Debussy, scenografie di Léon Bakst) che egli scrisse durante il suo soggiorno in 
Francia. Per il ruolo di S. Sebastiano venne scritturata Ida Rubinstein, un’ebrea russa 
bisessuale. SEGNALAZIONI − SIGNALEMENTEN − NOTES Come accadeva sempre in tutto ciò che d’Annunzio intraprendeva, la 
macchina della propaganda funzionava a pieno regime già mesi prima della prima 
rappresentazione, non da ultimo per le tante interviste che lo scrittore concedeva in 
giro. Per la Santa Sede e i suoi rappresentanti, che seguivano con attenzione 
l’impresa dannunziana, la misura era colma e il Saint Sébastien venne iscritto 
nell’Indice. Però prima di arrivare a quel punto, fu predisposta un’indagine il cui 
risultato fu un voluminoso rapporto che condannava oltre al sincretismo, ritenuto 
scandaloso, tra Cristianesimo, masochismo e paganesimo orientaleggiante del Saint 
Sébastien, anche l’intera produzione di d’Annunzio dal Trionfo della morte (1907) 
fino a Forse che sì, forse che no (1910). , f
(
)
Con perizia Brera esamina dapprima il testo del Saint Sébastien e conduce poi 
passo dopo passo il lettore attraverso le questioni oggetto dell’indagine del 
francescano padre Checchi, un collaboratore della Congregazione dell’Indice e del 
Sant’Uffizio che si occupò principalmente di cause contro religiosi accusati di 
modernismo. Il modo di procedere di Brera è molto scrupoloso, egli porta a 
conoscenza del pubblico una documentazione copiosa e mostra in che modo la 
Congregazione raccogliesse le prove a carico di questa letteratura come di altre 
considerate ugualmente dannose. Egli descrive con cura le diverse fasi della vana 
crociata della Chiesa contro la letteratura mistico-sensuale in generale e contro i 
testi di d’Annunzio in particolare. Viene dato spazio anche alla situazione politica 
dell’epoca, trattata nel capitolo IV dal titolo d’Annunzio tra Pio XI e Mussolini. Il 
caso della censura all’Opera omnia (1928). Che Brera abbia un’articolata conoscenza 
del contesto nazionale e internazionale nel quale d’Annunzio si trovò ad operare, 
emerge dalla sua solida argomentazione, corroborata dai numerosi rimandi a studi 
recenti e dall’esteso apparato bibliografico. Due piccoli appunti, tuttavia, 
l’estensore di queste righe ritiene doveroso farli: anzitutto, dato che l’autore 
presenta il materiale in maniera approfondita, con gran dovizia di particolari, 
facendo seguire al lettore i singoli passi della vicenda, viene generato un elenco di 
nomi e di fatti particolarmente lungo, e qui una qualche forma di autocensura 
sarebbe stata opportuna. Poi, con il termine ‘modernismo’ del titolo Brera fa 
ovviamente riferimento non solo al movimento di rinnovamento del cattolicesimo ma 
anche agli sviluppi artistici dei primi decenni del XX secolo. Ecco, quest’impiego del 
termine merita una spiegazione più articolata. All’autore dunque l’invito a 
provvedervi nella pubblicazione della sua tesi, che auspichiamo veda presto la luce! SEGNALAZIONI − SIGNALEMENTEN − NOTES 118 (Traduzione dal nederlandese a cura di Cecilia Tavanti, Roma) − Matteo Brera, Novecento all’Indice. La condanna di Gabriele d’Annunzio, il 
modernismo e i rapporti Stato-Chiesa all’ombra del Concordato (1907-1939), tesi di 
dottorato, Università di Utrecht, 570 p., giugno 2014, ISBN 9789039361702. Sophie Levie  
Radboud Universiteit Nijmegen 
Europese letterkunde 
Erasmusplein 1 
6525 HT nijmegen (Paesi Bassi) 
s.levie@let.ru.nl Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Meticolosa analisi interdisciplinare e traduttologica, la tesi di dottorato di Manuela 
Caniato, discussa all’Università di Gand, giugno 2014, offre una perspicace visione 
d’insieme dei sottotitoli in nederlandese per i maggiori film italiani (FI) nel periodo 
2000-2006. L’ambizioso progetto della Caniato analizza l’oggetto transculturale del 
film italiano nelle Fiandre da tre prospettive diverse, sociologica, mediatica e 
linguistica. Il fenomeno dei sottotitoli e più particolarmente la traduzione dei realia 
in essi conseguita, costituiscono il caso per eccellenza in cui due culture si 
confrontano e confondono, trasformando e conformando creativamente, fra l’Italia e 
le Fiandre, un prodotto culturale cinematografico alle esigenze ed aspettative di un 
pubblico straniero. Le scelte effettuate dai maggiori attori istituzionali coinvolti nel 
processo traduttivo non si limitano perciò al tessuto linguistico-testuale del film, in 
quanto prodotto tradotto finale, ma va secondo l’autore contestualizzato, per 
descrivere più accuratamente le scelte istituzionali e le pratiche mediatiche in cui 
tali forme linguistiche vengono tradotte e e (pro)mosse fra cultura d’origine e 
pubblico transnazionale. p
A questo effetto, presa ispirazione dalla sociologia della cultura di Hirsch, dagli 
studi culturali e le reception studies, furono intervistati tredici fra i principali 
intermediari culturali, esponenti dell’industria cinematografica fiamminga impegnati 
nell’acquisto e nella distribuzione dei FI, fra case di produzione e distribuzione 
italiane da un lato e le sale e i canali televisivi pubblici e privati fiamminghi 
dall’altra. Questi informanti – dal responsabile del servizio di traduzione di una 
catena tv a vari traduttori o ai responsabili della distribuzione e dell’acquisizione − ci 
mostrano come opera il mercato del film italiano nelle Fiandre, in base a quali 
sceneggiature, tematiche (preferibilmente a metà fra autenticità locale o 
riconoscibilità universale) e su quali criteri di qualità si appoggino la selezione, 
distribuzione e traduzione dei film, misurando continuamente l’accessibilità o feeling 
di un prodotto cinematografico italiano da parte del pubblico fiammingo. Scopriamo, 
ad esempio, come i maggiori festival internazionali del cinema permettano ai 
distributori di rintracciare potenziali film di cassetta e quanto la traduzione sia un 
lavoro di progetto in cui interagiscono il servizio di traduzione delle catene 
televisive, le aziende responsabili dell’editing dei sottotitoli, i distributori ed i 
traduttori, talvolta ignoti o nascosti. Impariamo inoltre in che senso la traduzione in 
nederlandese sfrutti e manipoli le correlate versioni francesi precedenti, che spesso 119 funzioneranno da pivot fra italiano e nederlandese, almeno per la versione-sala dei 
vari film. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Le interviste ci forniscono strumenti per capire meglio le pratiche della 
traduzione in quanto attività linguistica, ma soprattutto gettano luce sulla 
costruzione del concetto di film italiano nelle Fiandre, nella quale il prodotto 
traduttivo si crea all’intersezione tra complesse linee manageriali, istituzionali e 
mediatiche. I sottotitoli fanno da ponte fra lingue e culture, costruendo il profilo del 
film italiano in Belgio, diventato ormai sinonimo di film da sala di qualità, vale a dire 
un prodotto cinematografico destinato a un pubblico fiammingo italofilo ma non 
sempre italofono. Furono identificati e analizzati 41 film nel periodo sotto studio, dai 
prodotti da nicchia per il homemarket ai grandi successi multiplex cinematografici 
quali Malena (2000), Non ti muovere (2004), Pane e tulipani (2000) e L’ultimo bacio 
(2001). Una posizione particolare per il suo successo internazionale straordinario 
occupa La meglio gioventù, distribuito in Belgio nel 2003, film culto che farà da 
cornice per l’accuratissimo studio di caso alla fine del dottorato. Per questi cinque 
film, Manuela Caniato effettuò un’accurata analisi della stampa, verificando dei 
database online (Mediargus − l’attuale GoPress − e GlossaNet) e l’archivio cartaceo 
della Lumière, maggiore casa di distribuzione di FI nelle Fiandre. L’analisi del 
contenuto degli articoli pubblicati sulla stampa fiamminga, nel periodo successivo 
all’uscita dei FI sotto studio, consente di raggruppare i temi più frequenti in essi 
trattati in sei classi di simboli-chiavi, che emergono e risultano dal buzz mediatico 
creato dall’evento di lancio del FI sul mercato fiammingo: la durata del film, la 
famiglia, la partecipazione ad un festival importante, la politica (ed il terrorismo), il 
tema della malattia mentale e la storia italiana, il numero di biglietti venduti, 
eccetera. La rassegna stampa consente di cogliere la rinegoziazione interculturale 
dei temi circolati nel momento della presentazone dei film: in maniera importante, 
alcuni temi e significati che girano attorno al FI saranno negoziati o resistiti sulla 
stampa nederlandese. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Caniato ritiene infatti che certi temi universali quali il ruolo 
della famiglia vengano prediletti nel trasferimento traduttivo fra l’Italia e il Belgio, 
laddove altri temi, per la mancanza di conoscenze enciclopediche, per esempio sullo 
statuto della malattia mentale ed la storia istituzionale dell’antipsichiatria in Italia 
saranno abbandonati: il fatto che la generazione rappresentata ne La Meglio gioventù 
decise di portare in quegli anni i malati mentali fuori dal manicomio smantellando la 
nozione di ospedale psichiatrico viene ignorato e scartato sia dai focus group di 
insegnanti e di studenti fiamminghi, che dalla stampa fiamminga. L’anteprima 
fiamminga del film compenserà il cosiddetto cultural discount che riduce per 
definizione il plauso che circonda il film nel paese d’origine, dotando il film di nuovi 
significati rilevanti per il pubblico destinatario fiammingo. Il pubblico fiammingo, attivamente presente in questa tesi di dottorato, lo si 
incontra in due focus group attraverso varie inchieste statische condotte presso due 
gruppi ristretti di rappresentativi docenti e studenti presso istituti universitari e una 
scuola fiamminga per adulti, vasto sondaggio che valuta l’apprezzamento del FI 
fornito da questo campione italofilo alla luce di alcuni punti di forza tradizionali 
della cultura italiana. Ne risulta che in un pubblico giovane vengono prediletti, a 
sfavore del cinema italiano, altri aspetti della cultura italiana, quali la lingua, il cibo, 
la storia e l’architettura. Similarmente, l’apprezzamento dei FI è chiaramente 
superiore nel segmento degli informatori più anziani, ed è correlato positivamente 
col livello di conoscenza della lingua. La parte traduttologica, che occupa la seconda metà del testo di dottorato, 
analizza i realia nei sottotitoli come elementi-ponte fra studio della cultura e studio 
della lingua, cioè come gli elementi discorsivi che fanno riferimento alla conoscenza 
enciclopedica della lingua-cultura fonte. Si considerino i toponimi o gli antroponimi 
per i personaggi nel flm o per persone celebri in italia, le tipiche nozioni 120 merceologiche italiane, i titoli onorifici e professionali, o i rinvii all’istruzione o altre 
istituzioni o associazioni italiane. Viene adoperata la tipologia di strategie di 
traduzione elaborata da Pedersen, che determina il modo in cui un termine 
monoculturale viene reso accessibile alla cultura-target tramite un’operazione di 
ritenzione, ma più spesso per omissione, traduzione diretta, sostituzione, 
generalizzazione, specificazione o equivalente ufficiale. L’impressionante analisi dei 
sottotitoli per i cinque film emblematici del corpus permette di stabilire la 
distribuzione dei realia come correlazioni fra nuclei tematici e strategie di 
traduzione. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Vediamo, per esempio che l’omissione è onnipresente, seguita da 
ritenzione e traduzione diretta, mentre le strategie di intervento più attive (quali 
sostituzione, generalizzazione e specificazione) vengono sfruttate in misura più 
limitata. Una constatazione a questo proposito è che i temi-significati particolari 
problematici propri a ogni film sono oggetto di una strategia preferenziale: così i 
realia appartenenti al nucleo problematico della malattia mentale in LMG vengono 
sistematicamente neutralizzati, o i nomi vengono semplicemente mantenuti, senza 
attivo tentativo di chiarificazione da parte del traduttore. La ricerca di Manuela Caniato, co-diretta da Claudia Crocco e Stefania Marzo, è 
densa e va valutato in primo luogo per il modo in cui schiude alcune norme, 
interazioni istituzionali e pratiche traduttive applicate al mondo cinema italiano 
nelle Fiandre. Il punto forte della tesi risiede però essenzialmente nell’abilità a 
gestire la complessità dell’architettura multimetodologica, in cui un macro-approccio 
istituzionale e sociologico del cinema viene intelligentemente alternato con una 
raffinata lettura microscopica della traduzione dei realia. Mi auguro con molta 
fiducia che la neo-dottora porti avanti in futuro il campo della traduzione audio-
visiva multimodale, fedele alla natura del prodotto cinematografico, fra l’Italia e il 
Belgio. − Caniato, Manuela. I sottotitoli dei film italiani in nederlandese (2000-2006). Un’analisi sociologica, linguistica e mediatica, Gand, Facoltà di Lettere e Filosofia 
(Dottorato di ricerca in linguistica), 301 p., 2014. Paul Sambre  
Università di Lovanio (KU Leuven, Campus Antwerpen) - Facoltà di Lettere  
Sint-Andriesstraat 2, 2000 Anversa (Belgio) 
paul.sambre@kuleuven.be Paul Sambre  
Università di Lovanio (KU Leuven, Campus Antwerpen) - Facoltà di Lettere  
Sint-Andriesstraat 2, 2000 Anversa (Belgio) 
paul.sambre@kuleuven.be Paul Sambre  
Università di Lovanio (KU Leuven, Campus Antwerpen) - Facoltà di Lettere  
Sint-Andriesstraat 2, 2000 Anversa (Belgio) 
paul.sambre@kuleuven.be A new text edition for artistic and diplomatic contacts between Italy and the Low 
Countries in the late Renaissance This illustrated volume edits 189 text units concerning exchanges between the 
southern ‘Low Countries’ and ‘Italy’ at the turn of the sixteenth century. At first 
sight, this might be another volume documenting the pivotal role of Italian agents 
and brokers in the cultural, artistic and diplomatic exchange between the most 
highly urbanized regions in late medieval and early modern Europe. Yet, due to some 
brave decisions by its compiler, the art historian Federica Veratelli, a graduate from 
the University of Ferrara and now employed at the Université de Valenciennes in 
France, this edition of texts does more than that. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Above  all, 
Veratelli 
chose 
to 
further deepen our knowledge of the series B of the Chambre des Comptes of the 
Archives Départementales du Nord in Lille, nowadays France but back then a 121 stronghold of Burgundian-Habsburg power. Wisely, the author did not return to the 
well-studied Italian presence at the mid-fifteenth century courts of the Duke of 
Burgundy Philip the Good and his son Charles the Bold. Instead, she only starts her 
study with the latter’s death in 1477, arguing for a continued exchange under the 
princes Mary of Burgundy, Philip the Fair and Charles V (until the death of his aunt 
and regent Margaret of Austria in 1530). Likewise, the compiler judiciously did not 
limit herself to ‘artistic’ exchanges. Rather, she selected documents regarding the 
exchange of (broadly defined) ‘luxury goods’, from cloths to animals, from sculptures 
to music instruments (all items listed in a separate and convenient index). Finally, 
her methodological selection forced her to include diplomatic exchange in the vein 
of these mercantile networks: as is already known, Italian merchants often combined 
commercial efforts with diplomacy when sent to make purchases for the rulers of the 
Low Countries. stronghold of Burgundian-Habsburg power. Wisely, the author did not return to the 
well-studied Italian presence at the mid-fifteenth century courts of the Duke of 
Burgundy Philip the Good and his son Charles the Bold. Instead, she only starts her 
study with the latter’s death in 1477, arguing for a continued exchange under the 
princes Mary of Burgundy, Philip the Fair and Charles V (until the death of his aunt 
and regent Margaret of Austria in 1530). Likewise, the compiler judiciously did not 
limit herself to ‘artistic’ exchanges. Rather, she selected documents regarding the 
exchange of (broadly defined) ‘luxury goods’, from cloths to animals, from sculptures 
to music instruments (all items listed in a separate and convenient index). Finally, 
her methodological selection forced her to include diplomatic exchange in the vein 
of these mercantile networks: as is already known, Italian merchants often combined 
commercial efforts with diplomacy when sent to make purchases for the rulers of the 
Low Countries. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre The 189 edited text units come with an excellent introduction of about a 
hundred pages, in which Veratelli succinctly elucidates the role of the main 
merchant families (like the Portinari, Arnolfini, Frescobaldi, Spinelli…), and the 
continued engagement of the Burgundian-Habsburg rulers to purchase luxury goods in 
Italy (especially the case of Margaret of Austria is studied in detail). Although a vast 
array of people are included (from merchant to artisan to councillor), the edition 
inevitably mainly documents the importance of the Burgundian court, as the records 
stem from one of its institutions. The reader should be careful to complement this 
documentation with information from city archives in Bruges, Ghent and Antwerp to 
have a more comprehensive view on the intermediary role these Italian families 
played between European regions, cities and states. As this is really the only quibble 
to be mentioned, this text edition brings in a must-read (and consult) for historians 
studying cross-cultural relations between Italy and the Low Countries in the 
Renaissance. − Federica Veratelli, À la mode italienne. Commerce du luxe et diplomatie dans les 
Pays-Bas méridionaux 1477-1530. Édition critique de documents de la Chambre des 
comptes 
de 
Lille, 
Lille, 
Presses 
universitaires 
du 
Septentrion. Archives 
départementales du Nord, 2013, 472 p., ISBN: 9782757404249, € 43,00. − Federica Veratelli, À la mode italienne. Commerce du luxe et diplomatie dans les 
Pays-Bas méridionaux 1477-1530. Édition critique de documents de la Chambre des 
comptes 
de 
Lille, 
Lille, 
Presses 
universitaires 
du 
Septentrion. Archives 
départementales du Nord, 2013, 472 p., ISBN: 9782757404249, € 43,00. Violet Soen, KU Leuven  
University of Leuven - Early modern history 
Blijde Inkomststraat 21 box 3307, office 05.25 
B-3000 Leuven Belgium 
Violet.Soen@arts.kuleuven.be Juryrapport WIS Onderzoeksprijs 2013 
Themagebied: Italianistiek 
Uitgaven verschenen in 2010, 2011 en 2012 
Sinds 1996 reikt de Nederlands-Vlaamse Werkgroep Italië Studies, in nauwe 
samenwerking met het Istituto Italiano di Cultura te Amsterdam, een jaarlijkse 
onderzoeksprijs uit voor de beste publicatie op een van de deelgebieden van de Italië 
Studies door een onderzoeker uit de Lage Landen. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Het brede vakgebied is daarbij 
verdeeld in drie clusters: taal- en letterkunde, kunstgeschiedenis, en geschiedenis, 
hetgeen betekent dat voor elk van deze vakgebieden ééns in de drie jaar deze prijs Juryrapport WIS Onderzoeksprijs 2013 Juryrapport WIS Onderzoeksprijs 2013 Juryrapport WIS Onderzoeksprijs 2013 
Themagebied: Italianistiek 
Uitgaven verschenen in 2010, 2011 en 2012 
Sinds 1996 reikt de Nederlands-Vlaamse Werkgroep Italië Studies, in nauwe 
samenwerking met het Istituto Italiano di Cultura te Amsterdam, een jaarlijkse 
onderzoeksprijs uit voor de beste publicatie op een van de deelgebieden van de Italië 
Studies door een onderzoeker uit de Lage Landen. Het brede vakgebied is daarbij 
verdeeld in drie clusters: taal- en letterkunde, kunstgeschiedenis, en geschiedenis, 
hetgeen betekent dat voor elk van deze vakgebieden ééns in de drie jaar deze prijs 122 per vakgebied wordt uitgereikt. Voor het jaar 2013 was het de beurt aan de taal- en 
letterkunde. De jury, bestaande uit het voltallige bestuur van de Werkgroep, heeft 
voorstellen van collega’s in Nederland en Vlaanderen ontvangen, en daarnaast ook 
zelf publicaties verzameld en bestudeerd op de terreinen van de taal- en letterkunde 
die tussen 2010 en 2012 zijn gepubliceerd door onderzoekers uit Nederland en 
Vlaanderen. Het betreft zowel artikelen, bundels en monografieën, maar niet 
dissertaties voorzover deze nog niet in handelseditie verspreid zijn. per vakgebied wordt uitgereikt. Voor het jaar 2013 was het de beurt aan de taal- en 
letterkunde. De jury, bestaande uit het voltallige bestuur van de Werkgroep, heeft 
voorstellen van collega’s in Nederland en Vlaanderen ontvangen, en daarnaast ook 
zelf publicaties verzameld en bestudeerd op de terreinen van de taal- en letterkunde 
die tussen 2010 en 2012 zijn gepubliceerd door onderzoekers uit Nederland en 
Vlaanderen. Het betreft zowel artikelen, bundels en monografieën, maar niet 
dissertaties voorzover deze nog niet in handelseditie verspreid zijn. Eerdere laureaten van de Onderzoeksprijs waren Lodi Nauta (in 2010, voor zijn 
studie In Defense of Common Sense. Lorenzo Valla’s Humanist Critique of Scholastic 
Philosophy (Cambridge, MA, Harvard University Press, 2009), Ronald de Rooy, (in 
2007, voor zijn ‘Il poeta che parla ai poeti’: elementi danteschi nella poesia italiana 
ed anglosassone del secondo Novecento (Firenze, Cesati, 2003) en José de Bruijn-van 
der Helm (2004, voor het door haar uitgegeven Een koopman in Venetië. Een 
Italiaans-Nederlands gespreksboekje uit de late Middeleeuwen (Hilversum, Verloren, 
2001). Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Deze korte lijst laat zien dat de gelauwerde publicaties een breed terrein 
kunnen bestrijken, en dat is ook voor deze editie weer het geval, konden we tot onze 
tevredenheid vaststellen. In de periode 2010 tot en met 2012 verschenen er op het vlak van de 
Italianistiek (Italiaanse taal- en letterkunde) een groot aantal studies van in 
Nederland en Vlaanderen werkzame academici. Niet verbazingwekkend is dat de 
meeste van deze afkomstig waren van de universiteiten Utrecht en Amsterdam, waar 
Italiaans nog als volwaardige major onderwezen wordt. Ook uit Groningen, waar de 
afdeling Italiaans recentelijk een onderafdeling van de brede opleiding Europese 
Talen en Culturen is geworden, kwam een aantal interessante publicaties. Uit 
Vlaanderen kwamen de kandidaten van verschillende universiteiten, waarbij vooral 
Antwerpen, Leuven en Gent opvielen als productieve plaatsen. In de periode 2010 tot en met 2012 verschenen er op het vlak van de 
Italianistiek (Italiaanse taal- en letterkunde) een groot aantal studies van in 
Nederland en Vlaanderen werkzame academici. Niet verbazingwekkend is dat de 
meeste van deze afkomstig waren van de universiteiten Utrecht en Amsterdam, waar 
Italiaans nog als volwaardige major onderwezen wordt. Ook uit Groningen, waar de 
afdeling Italiaans recentelijk een onderafdeling van de brede opleiding Europese 
Talen en Culturen is geworden, kwam een aantal interessante publicaties. Uit 
Vlaanderen kwamen de kandidaten van verschillende universiteiten, waarbij vooral 
Antwerpen, Leuven en Gent opvielen als productieve plaatsen. Naast de oogst aan proefschriften die het veld opleverde (van Alessandro Grazi, Davy 
van Oers en Roberta Tedeschi, die echter niet meedingen voor deze ronde van de 
prijs) zijn er een aantal productieve auteurs en oude bekenden in dit gebied; Ronald 
de Rooy, die in 2007 de Onderzoeksprijs mocht ontvangen, schreef samen met twee 
Italiaanse collega’s (Beniamino Mirisola, Viva Paci) de monografie Romanzi di 
(de)formazione (1988-2010) die in Florence (Franco Cesati) verscheen in 2010. Samen 
met Maria Bonaria Urban, Mauro Scoretti en Ineke Vedder gaf hij daarnaast de 
bundel Le frontiere del Sud. Culture e lingue a contatto uit (Cagliari, CUEC, 2011). Ook Monica Jansen, die de Onderzoeksprijs in 2002 won, wist voor het vakgebied 
relevante bijdragen te publiceren; daarbij valt haar bijzonder brede belangstelling 
op die tot verschillende, maar steeds ook bijzonder interessante publicaties leidt. Ik 
vermeld hier alleen haar bijdrage aan de bundel Reconsidering the Postmodern. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre De jury constateerde met tevredenheid dat ook door die 
groep een aantal relevante en interessante publicaties werd afgeleverd in de periode 
2010-2012. − in de betekenis van nog een behoorlijk deel van de academische carrière voor zich 
hebbend − te promoten. De jury constateerde met tevredenheid dat ook door die 
groep een aantal relevante en interessante publicaties werd afgeleverd in de periode 
2010-2012. Roberta d’Alessandro uit Leiden onderscheidde zich met een aantal 
invloedrijke publicaties. Samen met Adam Ledgeway en Ian Roberts bezorgde zij de 
bundel Syntactic variation. The dialects of Italy (Cambridge, Cambridge University 
Press, 2010), waaraan zij zelf ook twee bijdragen leverde. Daarmee leverde zij een 
belangrijke bijdrage op internationaal niveau aan de Italiaanse linguistiek. Op 
datzelfde terrein verdient linguïste Stefania Marzo uit Leuven vermelding; zij 
publiceerde, in samenwerking met collega’s een aantal bundels over ‘contrastive 
linguistics’ en publiceerde ook een aantal additionele artikelen in dit vakgebied. Daarnaast verzorgde zij, samen met Bart Van den Bossche en Hans Cools, de uitgave 
van het handboek Inleiding tot de Italiaanse Cultuur (Leuven, Acco, 2011). g
(
,
,
)
In de Italiaanse letterkunde zijn er ook relevante publicaties verschenen: 
Raniero Speelman, uit Utrecht, publiceerde samen met Monica Jansen en Silvia 
Gaiga de bundel Ebrei migranti. Le voci della diaspora / Jewish Migration. Voices of 
the Diaspora (Utrecht, Igitur, ‘Italianistica Ultraiectina’ 7, 2012). Deze bundel van 
een in Istanbul georganiseerd congres droeg in belangrijke mate bij aan het inzicht in 
de Italiaanstalige joodse migrantenliteratuur waarin, zoals in een recensie werd 
opgemerkt, niet zoals gebruikelijk de Shoah een hoofdrol speelt maar de literaire 
expressie van de Auswanderung. Mara Santi uit Gent publiceerde in 2011 de 
tekstkritische uitgave Intorno al testo di ‘Senilità’. Studio critico e filologico sulla 
genesi e sull’evoluzione del secondo romanzo sveviano seguito dall’edizione critica 
della princeps, (Genève, Droz), waarin zij de roman van Italo Svevo filologisch, maar 
ook historisch plaatste, en de complexe historie van uitgaves en varianten 
reconstrueerde. Deze uitgave werd zeer positief ontvangen, en betekende zowel voor 
de Italiaanse literatuurwetenschap als de filologie een belangrijke bijdrage over een 
klassiek literair werk. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre European Literature Beyond Relativism van 2011, waaraan zij het hoofdstuk ‘Italian 
Literature: The Epics of Reality’ bijdroeg, waarmee ze ook de internationale 
reikwijdte van haar werk laat zien, en de bundel The History of Futurism. The 
Precursors, the Protagonists, the Legacies (Lanham MD: Lexington Books, 2012), die 
zij samen met Harald Hendrix en Geert Buelens bezorgde. p
,
p
p
p
Naast de oogst aan proefschriften die het veld opleverde (van Alessandro Grazi, Davy 
van Oers en Roberta Tedeschi, die echter niet meedingen voor deze ronde van de 
prijs) zijn er een aantal productieve auteurs en oude bekenden in dit gebied; Ronald 
de Rooy, die in 2007 de Onderzoeksprijs mocht ontvangen, schreef samen met twee 
Italiaanse collega’s (Beniamino Mirisola, Viva Paci) de monografie Romanzi di 
(de)formazione (1988-2010) die in Florence (Franco Cesati) verscheen in 2010. Samen 
met Maria Bonaria Urban, Mauro Scoretti en Ineke Vedder gaf hij daarnaast de 
bundel Le frontiere del Sud. Culture e lingue a contatto uit (Cagliari, CUEC, 2011). Ook Monica Jansen, die de Onderzoeksprijs in 2002 won, wist voor het vakgebied 
relevante bijdragen te publiceren; daarbij valt haar bijzonder brede belangstelling 
op die tot verschillende, maar steeds ook bijzonder interessante publicaties leidt. Ik 
vermeld hier alleen haar bijdrage aan de bundel Reconsidering the Postmodern. European Literature Beyond Relativism van 2011, waaraan zij het hoofdstuk ‘Italian 
Literature: The Epics of Reality’ bijdroeg, waarmee ze ook de internationale 
reikwijdte van haar werk laat zien, en de bundel The History of Futurism. The 
Precursors, the Protagonists, the Legacies (Lanham MD: Lexington Books, 2012), die 
zij samen met Harald Hendrix en Geert Buelens bezorgde. j
g
Ook taalkundige Enzo Lo Cascio dient hier genoemd te worden vanwege de 
afronding van zijn grote werk aan de Dizionario combinatorio compatto italiano 
(Philadelphia/Amsterdam, 
Benjamins, 
2012), 
naast 
het 
grotere 
Dizionario 
combinatorio italiano (Philadelphia/Amsterdam, Benjamins, 2013). Beide publicaties 
zijn woordenboeken met specifieke woordcombinaties in het Italiaans, en vormen 
daarmee een belangrijke aanwinst voor de Italiaanse taalkunde – naast een bijzonder 
praktische gids voor allen die het Italiaans als tweede taal spreken. Maar de Onderzoeksprijs is, naar de mening van de jury, vooral bedoeld om 
jongere auteurs in het vakgebied te ondersteunen, en we streven ernaar jong talent 123 − in de betekenis van nog een behoorlijk deel van de academische carrière voor zich 
hebbend − te promoten. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Zoals in de recensie van Giovanni Palmieri in Incontri werd opgemerkt, 
‘Il lavoro della Santi si segnala come un contributo molto importante nella storia 
della genesi del grande romanzo sveviano. Il primo volume che compone l’edizione 
non è soltanto una gigantizzata “Nota al testo” ma si configura invece come una vera 
e propria monografia critico-filologica in cui la studiosa non solo ricostruisce lo 
sviluppo del testo, con interessanti ipotesi di datazione, ma offre anche, a partire da 
tutti i materiali avantestuali editi e inediti (!), un’interpretazione del romanzo assai 
convincente in cui il personaggio di Amalia assume un’inedita e peculiare 
importanza’ (28, 1, 2013, p. 114). vragen bestaan, bijvoorbeeld rondom de precieze ontwikkeling in de tekst tussen de 
publicatie in delen in 1898 en de heruitgave in 1927, en de redenen waarom Svevo 
bij de heruitgave tot een aantal wijzigingen besloot. Ze onderzoekt vervolgens hoe 
die veranderingen passen in zijn literaire oeuvre. Hierbij speelt de prangende 
kwestie welke versie de meest belangrijke is − de eerste, of de tweede, die per slot 
van rekening wel onder de volle verantwoordelijkheid van de auteur zelf werd 
gepubliceerd. Zoals in de recensie van Giovanni Palmieri in Incontri werd opgemerkt, 
‘Il lavoro della Santi si segnala come un contributo molto importante nella storia 
della genesi del grande romanzo sveviano. Il primo volume che compone l’edizione 
non è soltanto una gigantizzata “Nota al testo” ma si configura invece come una vera 
e propria monografia critico-filologica in cui la studiosa non solo ricostruisce lo 
sviluppo del testo, con interessanti ipotesi di datazione, ma offre anche, a partire da 
tutti i materiali avantestuali editi e inediti (!), un’interpretazione del romanzo assai 
convincente in cui il personaggio di Amalia assume un’inedita e peculiare 
importanza’ (28, 1, 2013, p. 114). Als jury kunnen we dit volledig onderschrijven, en we zijn dan ook bijzonder 
blij de WIS Onderzoeksprijs 2013, bestaande uit een geldbedrag van € 1000, te 
kunnen overhandigen aan Mara Santi. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Tenslotte redigeerde Bart Van den Bossche uit Leuven in 
samenwerking met collega’s een aantal bundels, waaronder in 2012 Insularità e 
cultura mediterranea nella lingua e nella letteratura italiana (Firenze, Franco 
Cesati) en Azione/reazione: Il futurismo in Belgio e in Europa 1909-2009 (Firenze, 
Franco Cesati), waarmee hij belangrijk werk verrichtte in de Italiaanse literatuur- en 
cultuurgeschiedenis; niet in het minst ook door zijn bijdrage aan het reeds vermelde 
handboek Inleiding tot de Italiaanse cultuur van 2011. U begrijpt dat de jury een zware taak had uit deze rijke oogst de perfecte 
vrucht te selecteren, waarbij het probleem van appels en peren zich duidelijk 
opdrong. Sommige auteurs lieten een breedte in benadering, een rijkdom in kortere 
publicaties of de redactie van bundels zien, terwijl anderen een minder grote 
productie maar met meer diepgravende kwaliteit toonden. Na rijp beraad en overleg 
heeft de jury echter een keuze kunnen maken. We hebben gekozen voor een 
omvangrijkere studie – juist omdat het door de tegenwoordige publicatiedruk en 
nadruk op A-rated tijdschriften durf vereist om een project van langere adem af te 
ronden en ook nog gepubliceerd te krijgen. Dat betekent dat we besloten hebben om 
de WIS Onderzoeksprijs van 2013 toe te kennen aan Mara Santi voor haar Intorno al 
testo di ‘Senilità’. Studio critico e filologico sulla genesi e sull’evoluzione del 
secondo romanzo sveviano seguito dall’edizione critica della princeps uit 2011. g
p
p
Naar de mening van de jury laat het boek zien dat een gedetailleerde 
literatuurhistorische studie in combinatie met filologische acribie kan leiden tot 
nieuwe inzichten in een werk dat allang tot de klassiekers van de Italiaanse literatuur 
behoort, en waarvan vaak gedacht wordt dat vrijwel alles al bekend is. Mara Santi 
laat daarentegen zien dat er over Senilità van Svevo wel degelijk nog een hoop 124 vragen bestaan, bijvoorbeeld rondom de precieze ontwikkeling in de tekst tussen de 
publicatie in delen in 1898 en de heruitgave in 1927, en de redenen waarom Svevo 
bij de heruitgave tot een aantal wijzigingen besloot. Ze onderzoekt vervolgens hoe 
die veranderingen passen in zijn literaire oeuvre. Hierbij speelt de prangende 
kwestie welke versie de meest belangrijke is − de eerste, of de tweede, die per slot 
van rekening wel onder de volle verantwoordelijkheid van de auteur zelf werd 
gepubliceerd. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Namens de jury, Arnold Witte (Voorzitter WIS) 
Universiteit van Amsterdam, Algemene Cultuurwetenschappen 
Oude Turfmarkt 141 
1012 GC Amsterdam 
A.A.Witte@uva.nl Arnold Witte (Voorzitter WIS) 
Universiteit van Amsterdam, Algemene Cultuurwetenschappen 
Oude Turfmarkt 141 
1012 GC Amsterdam 
A.A.Witte@uva.nl Juryrapport WIS Scriptieprijs 2011-2013 
Voor de Scriptieprijs 2011-2013 van de Werkgroep Italië Studies waren jonge 
onderzoekers die in de periode tussen 1 september 2011 en 1 september 2013 hun 
masteropleiding hadden afgerond aan een Nederlandse of Vlaamse universiteit, 
uitgenodigd om hun scriptie op het gebied van de Italië Studies in te zenden. De jury 
van de WIS Scriptieprijs bestond voor deze editie uit Martijn van Beek, Willemijn van 
Dijk, Reinier Speelman en Ingrid Vermeulen. Met deze samenstelling waren de 
specialisaties literatuur, oudheidkunde, kunstgeschiedenis, architectuurgeschiedenis 
en cultuurgeschiedenis in de jury vertegenwoordigd. De jury heeft zeven scripties 
mogen beoordelen: één uit Vlaanderen en zes uit Nederland. Deze scripties 
bestreken onderwerpen uit de periode van de Romeinse republiek tot nu, en kenden 
verschillende interdisciplinaire benaderingen. Drie tendensen binnen de Italië Studies 
kwamen bij het bestuderen naar voren. In de eerste plaats is dat het onderzoek naar, 
en de ontrafeling van, de verschillende netwerken waarbinnen een protagonist 
opereert. In de tweede plaats betreft het de synthetische studie van het gehele 
oeuvre van een kunstenaar, in tegenstelling tot aandacht voor één of enkele werken. En in de laatste plaats viel de kritische aandacht op voor terminologie 
(functiebenamingen, rituelen) die leidde tot een meer genuanceerd beeld van een 
term dan de benaming in de eerste instantie suggereert. Bij het lezen van de 
scripties zijn de teksten beoordeeld op drie hoofdpunten, te weten de uitvoering van 
het onderzoek, het vernieuwende karakter en de kwaliteit van het betoog. Voordat 125 de winnaar bekend wordt gemaakt, wil de jury graag alle inzendingen kort 
presenteren. Ter afsluiting van de Researchmaster Literary Studies aan de Universiteit van 
Amsterdam schreef Elio Baldi de scriptie Italo Calvino, l’occhio che scrive. La 
dinamica dell’immagine autoriale di Calvino nella critica. Baldi gaat diepgaand in op 
de relatie tussen de schrijver en de literaire kritiek, ook na de dood van Calvino in 
1985, en verdedigt op overtuigende wijze de these dat de receptie in sterke mate 
door de schrijver zelf is beïnvloed, net zoals deze door middel van flapteksten, 
interviews, de illustratie op de omslag en dergelijke, statements heeft willen maken. De jury beoordeelt het taalgebruik van de onderzoeker als creatief, professioneel en 
wetenschappelijk. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre De scriptie van Susanne Bartels draagt de titel ‘Daer was VAN LAER door Const 
op t’hoochst oock in ervaren’. Pieter van Laer als maker van veestukken en 
zelfportretten, en werd ingediend aan de Universiteit Leiden binnen het 
Researchmasterprogramma Study of Art and Literature. Zij heeft door een 
succesvolle 
multidisciplinaire 
benadering 
het 
wat 
eendimensionale 
en 
fragmentarische beeld dat van de kunstenaar bestaat bij weten te stellen. Bartels 
heeft Van Laers imago van ‘bentvueghel’ aan de hand van enkele veelbelovende 
analyses van kunstwerken herzien tot dat van een veelzijdige gestalte in de 
vroegmoderne kunstenaarswereld in Rome. g
Met de scriptie To be or not to be? – kardinaal-nepoot in de achttiende eeuw. Neri Maria Corsini, neef van Clemens XII (1730-1740), als voorbeeld van een 
achttiende-eeuwse kardinaal-nepoot versus zijn voorgangers sloot Emma de Jong de 
Researchmaster Classical, Medieval and Renaissance Studies aan de Rijksuniversiteit 
Groningen af. Zij weerlegt in haar helder gelede onderzoek de gedachte dat de 
praktijk van het bevoordelen van bloedverwanten of vrienden door de paus met een 
bul in 1692 tot een eind was gekomen. Dit doet zij door zich op innovatieve wijze te 
richten op het diplomatieke aspect van de carrière van Corsini. De originele en 
indrukwekkende wijze waarmee zij archiefmateriaal analyseert en problematiseert 
valt daarbij op. Surya Stemerding schreef ter afsluiting van de Master Kunstgeschiedenis aan de 
Radboud Universiteit Nijmegen de scriptie Cavalier Gaspare Celio. Vergeten 
tekeningen tussen maniërisme en barok. Zij pioniert in dit onderzoek met een 
synthetische analyse van zijn getekende oeuvre, dat grotendeels bewaard wordt in 
de Uffizi. Met een verfrissende, persoonlijke manier van schrijven analyseert ze het 
materiaal en schetst daarmee een genuanceerd beeld van de ontwerppraktijk. Stemerding zet haar uitgebreide technische en culturele kennis in om haar 
hypotheses te onderbouwen. Vita e opere di Tommaso Vincidor. Een Italiaanse kunstenaar in de 
Nederlanden in de zestiende eeuw is de titel van de scriptie die Hannah Thijs schreef 
in het kader van de Master Kunstwetenschappen en Archeologie aan de Vrije 
Universiteit Brussel. Door een analyse van het gehele oeuvre van Vincidor, waarbij 
voor het eerst al het materiaal bij elkaar gebracht is, belicht zij de kwestie van de 
veranderende rol die Vincidor bij verschillende opdrachten heeft vervuld. Bovendien 
heeft Thijs in een deelstudie de verloren gegane tapijtenreeks ‘Kinderspelen’ voor de 
Sala di Costantino weten te reconstrueren. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre Aan de Rijksuniversiteit Groningen sloot Fabian Verkerke de Researchmaster 
Classical, Medieval and Renaissance Studies af met de scriptie Gods, generals and 
glory. The gratulatory supplication and politics in Republican Rome. Verkerke 
presenteert in zijn onderzoek een nieuwe visie op de ceremonie van de supplicatio 
(de openstelling van de tempels voor het gehele volk gedurende meerdere dagen), 
door deze niet als opmaat tot de triumphus, maar als zelfstandig ritueel te 126 bestuderen. Daarbij stelt hij niet het religieuze maar het politieke belang, in casu de 
rol van de senaat, centraal. Verkerke weet mede door het leggen van een relatie met 
de actuele fenomenen Koninginnedag en Facebook de lezer te boeien. bestuderen. Daarbij stelt hij niet het religieuze maar het politieke belang, in casu de 
rol van de senaat, centraal. Verkerke weet mede door het leggen van een relatie met 
de actuele fenomenen Koninginnedag en Facebook de lezer te boeien. g
g
Rixt Woudstra schreef de scriptie Integrating antiquity. Architecture, 
antiquarianism and reform in Clementine Rome (1700-1721) in het kader van de 
Researchmaster Art Studies aan de Universiteit van Amsterdam. In deze interessante 
en grondige studie staat de wijze waarop paus Clemens XI architectuur en 
oudheidkunde inzette als politiek instrument centraal. Op vernieuwende en 
intelligente wijze toont Woudstra aan dat de lage mate van wetenschappelijke 
interesse in de bewuste periode onterecht is geweest. Haar omvangrijke, grondige en 
interdisciplinaire archiefonderzoek speelt in op die niche. p
p
p
De jury is van mening dat er maar één uitslag mogelijk is die dit jaar recht doet 
aan de kwaliteit van de inzendingen. De scriptieprijs zal dit jaar daarom niet één, 
maar twee keer worden toegekend, en wel aan Elio Baldi voor zijn onderzoek naar 
Calvino, als aan Rixt Woudstra voor haar onderzoek naar Clemens XI. De scriptie van Elio Baldi is van een dusdanig hoog niveau, dat de jury haar 
beoordeelt als een vanzelfsprekende aanzet voor een proefschrift. De presentatie 
van nieuwe invalshoeken en nieuwe visies bij een zo intensief bestudeerde auteur is 
een bijzondere prestatie. Deze komt onder meer tot stand door een creatieve 
reflectie op het materiaal over Calvino in relatie tot het theoretische werk van 
Roland Barthes (in het bijzonder over de dood van de auteur), Gérard Genette en 
Hans-Georg Gadamer. Het onderzoek naar de relatie tussen Calvino’s receptie en zijn 
positie bij uitgever Einaudi leidt tot interessante en overtuigende conclusies. Anton Boschloo (1938-2014) (
)
Among the publications of the Dutch historian of Italian art Anton Boschloo, who 
passed away at age 75 in Oegstgeest on 11 June 2014, are three collections of studies 
dedicated to fellow scholars, which he co-edited. All three are vast volumes in the 
venerable tradition of the academic Festschrift, with dozens of contributions in 
several languages, taking up hundreds of pages. In these publications, Boschloo 
displayed his editorial skills, his broad intellectual horizon and keen interest in 
various art historical subjects. j
It is also telling of a certain sense of loyalty and responsibility that, in his 
concern to see the books through the press, Boschloo paid homage to colleagues, 
some of whom, in a way, had followed in his own footsteps. One of them, Professor 
Th. H. Lunsingh Scheurleer (1911-2002) was his senior, but the second, Bert W. Meijer, was Boschloo’s successor as director of the Dutch University Institute for Art 
History in Florence (NIKI), and the last, Eric Jan Sluijter, before leaving to become a 
full professor at Amsterdam University, had obtained his PhD with Boschloo as 
supervisor, and had worked together with him in Leiden for a long time. Compared to these publications, the characterisation ‘modest’ inevitably 
comes to mind with regard to the short album amicorum of less than 175 pages that 
was presented to Boschloo when he himself retired from Leiden University in 2001. However, even though one could wonder if Boschloo, after 25 years of professorship, 
was appropriately honoured by it, the nature and subject matter of the volume seem 
to befit his interests and personality. It is a collection of some fifty short 
contributions written by colleagues, pupils and friends, each about one drawing, 
print or photograph in the Leiden University Print room. p
p
g
p
y
Thus, the publication not only mirrors Boschloo’s fascination with the graphic 
arts in general, and his commitment to the Leiden academic collection of works on 
paper in particular, but also the themes with which he was concerned in his own 
research: the visual arts in Early Modern Italy, and the reproduction and diffusion of 
images in a historical context. Moreover, the relatively limited size of the 
contributions suited Boschloo’s outlook on life in academia: tactful and averse to 
academic fuss as he was, he knew that quality does not necessarily go hand in hand 
with quantity. Lingua originale con sottotitoli: quando il sottotitolo del film italiano fa da ponte 
con le Fiandre De jury 
is gecharmeerd van de wetenschappelijke creativiteit die in dit onderzoek naar voren 
komt. Uit de omvangrijke bibliografie blijkt dat de auteur zeer grondig te werk is 
gegaan, en ondanks de hoeveelheid materiaal de structuur van de scriptie 
overzichtelijk weet te houden. Baldi’s heldere zinsopbouw in professioneel Italiaans 
maken de scriptie zeer prettig leesbaar. Het doet de jury deugd dat Baldi momenteel 
als promovendus aan de Universiteit van Warwick is aangesteld en daar zijn 
onderzoek naar Calvino vervolgt. De opzet van de scriptie van Rixt Woudstra is zonder meer ambitieus te 
noemen. De onderzoekster slaagt er zeer overtuigend in om verbanden aan te tonen 
tussen de oudheidkunde, architectuur en de cultuurpolitiek tijdens het pontificaat 
van Clemens XI. Er ligt een indrukwekkende hoeveelheid archiefonderzoek in 
meerdere Romeinse instellingen aan de scriptie ten grondslag. Op gedetailleerde 
wijze plaatst ze enkele bouwprojecten in haar vernieuwende interpretatiemodel, dat 
een nuancering is van de zogenaamde ‘visual turn’ – de omslag van een meer op de 
filologie 
georiënteerde 
oudheidkunde 
naar 
een 
meer 
‘wetenschappelijke’ 
archeologie. Woudstra refereert daarbij overtuigend aan het idee van het collectieve 
geheugen, zoals dat is besproken door Maurice Halbwachs en Aldo Rossi. Woudstra’s 
conclusie dat Clemens’ praktijk van het tentoonstellen van antiquiteiten in een 
nieuwe publieke architecturale setting politiek interessant was voor de Pauselijke 
staat, wordt onder andere overtuigend aangetoond in een casestudy van de Porto di 
Ripetta, die op zichzelf al geschikt zou zijn voor publicatie. De variatie van het 
bronnenmateriaal is opmerkelijk: van pauselijke wetten tot schetsboeken van 
architecten en uitbetalingen aan steenhouwers. Het onderzoek wordt in helder 
Engels gepresenteerd en werkt zorgvuldig toe naar de conclusie. Woudstra wenst in 
haar conclusie dat er ooit een ‘architectural and urban history of Rome’ geschreven 
wordt die draait om ‘the adaptation and interpretation of ideas within a much larger 
historical narrative’. De jury hoopt van harte dat zij die uitdaging zelf zal oppakken 
aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Cambridge, Massachusetts, 
waar zij op dit moment werkt als promovendus. 127 Met genoegen biedt de jury beide winnaars een oorkonde aan, een geldprijs 
van 500 euro, en een verblijf van vier weken aan het Koninklijk Nederlands Instituut 
in Rome. Martijn van Beek Martijn van Beek 
(Voorzitter van de jury van de Scriptieprijs Werkgroep Italië Studies 2011-2013) 
Drift 6 
3512 BS Utrecht 
m.j.m.vanbeek@uu.nl j
(Voorzitter van de jury van de Scriptieprijs Werkgroep Italië Studies 2011-2013) 
Drift 6 
3512 BS Utrecht 
m.j.m.vanbeek@uu.nl j
oorzitter van de jury van de Scriptieprijs Werkgroep Italië Studies 2011-2013) 
ift 6 Anton Boschloo (1938-2014) Anton Boschloo (1938-2014) The nature of the volume reflects the unpretentious elegance of a 
man who stood his ground, but was reluctant to do so flamboyantly in the front line. g
y
y
Anton Willem Adriaan Boschloo, who included all three of his initials in his 
formal pen name, was born in Heerenveen on 22 December 1938. He studied Art 
History at Groningen University and received his PhD there in 1974, with Professor 
Henk Schulte Nordholt (1909-1989) as his advisor. At that time, Boschloo had already 
for years been a staff member at the Dutch Institute in Florence, where he was 128 appointed in 1966 and was to remain for a decade, the last year as director. In 1976, 
Boschloo, together with his wife Annelies and their three daughters, returned to the 
Netherlands to become full professor at the Art History department of Leiden 
University. In his doctoral dissertation, Boschloo treated changes towards a more realistic 
representation in the early works of the Bolognese painter Annibale Carracci (1550-
1609), and the way these stylistic characteristics relate to counter-reformation 
religious ideas on the visual arts, as they were worded in tracts like Archbishop 
Gabriele Paleotti’s Discourse on sacred and profane images of 1582. Italian subjects 
remained at the core of Boschloo’s research and publications. Always attracted to 
lesser known topics and ‘popular’ aspects of Italian art, he published a book on the 
production and dissemination of prints by members of the famous eighteenth-century 
Remondini family of print makers, publishers and sellers from Bassano (1998). In 
addition, Boschloo’s interests in renaissance art theory, already manifest in his book 
on Carracci, resulted in several publications, such as an article written in Dutch 
about Italian drawing books, appearing in 1994 in this journal, which he served for 
many years as member of the Advisory Board. y y
y
His last major publication, The limits of artistic freedom, has been praised as a 
well-documented study of the degree to which artistic production in renaissance Italy 
on the one hand, and relative opinions in contemporary art literature on the other, 
actually paralleled each other. The book appeared in 2008. Clearly, the witty, erudite 
and inspiring art historian that Anton Boschloo was never considered his retirement 
the end of his academic career. Anton Boschloo (1938-2014) Bram de Klerck 
Radboud Universiteit Nijmegen – Art History 
Erasmusplein 1  
6525 HT Nijmegen (The Netherlands) 
b.deklerck@let.ru.nl Bram de Klerck 
Radboud Universiteit Nijmegen – Art History 
Erasmusplein 1  
6525 HT Nijmegen (The Netherlands) 
b.deklerck@let.ru.nl 129