Zielgeneeskunde
Het woord fixe Idéé, dat men als gelijkluidend met bovenstaande benamingen zoude willen gebruiken, is daartoe niet zeer gepast. Men verstaat meermalen daaronder het meer of minder sterk boven andere aanhouden van zeker denkbeeld of voorstelling, of van eene bepaalde aaneenschakeling daarvan bij eenen der reeds beschrevene vormen van krankzinnigheid, vooral bij manie en melancholie, welko nogtans ook zonder zoodanig Jixe Idéé kunnen voorkomen, en in alle gevallen meer door andere verschijnselen, dan door dit, gekenmerkt worden. Bij deze ziekte-vormen is do fixe Idéé wel geen louter op zich zelf staand toeval , maar toch over het geheel ook niet meer dan een sympathisch tot de ziekte behoorcnd verschijnsel. Bij bepaalde waanzinnigheid echter is dit anders. Deze wordt voornamelijk daardoor gekenmerkt , dat zeker denkbeeld of voorstelling, of eene bepaalde reeks daarvan, zonder waar te zijn, door den lijder evenwel voor de echte waarheid gehouden wordt, zoodat daardoor een overwigt boven de overige indrukken van het zieleleven, en over de geheele individualiteit van den kranke wordt uitgeoefend, ja, eindelijk zelfs een bij -Ik, eene tweede individualiteit geboren wordt, terwijl de lijder in de overige opzigten zich als tamelijk gezond van ziel vertoont. Men zoude alzoo eerder de onbepaalde waanzinnigheid een lot zelfstandige zielkrankheid geworden fixe Idéé kunnen noemen, dan wel fixe Idéé en onbepaalde waanzinnigheid als een en hetzelfde aannemen. Gelyk bij onbepaalde waanzinnigheid zich algemeene ijlhoofdigheid (delirium) zelfstandig en idiopathisch ontwikkelt, even zoo heeft bij bepaalde waanzinnigheid een bestemd, meer of minder aanhoudend en meer gedeeltelijk delirium plaats, hetwelk nogtans tot eenen geheel valschen grondslag en een bedriegelijk steunpunt voor het zelfbewustzijn geworden is (*). Ook de namen Monomanie, Narrheit en Verrücktheit zijn onjuist. De eerste vooral behoorde geheel niet gebezigd te worden, omdat eensdeels met dezelve, behalve bepaalde waanzinnigheid, ook melancholie bedoeld wordt, welker kenmerk evenwel veel meer in eene eigenaardige ziekelijke gesteldheid van het gevoel of gemoed bestaat, die met algemeene en gedeeltelijke bepaalde ijlhoofdigheid (fixem Delirium) kan verbonden zijn (-{-) , (*) Men zij behoedzaam in het bepalen van het delirium als » gedeeltelijk." Zoodanig gedeeltelijk delirium als bij bepaalde waanzinnigheid plaats heeft, maakt juist datgene uit, wat deze ziekte tot eene ware zielkrankheid verhoogt, daar zij voor het geheele zelfbewustzijn een valsch rigt- en steunpunt oplevert. Een zuiver gedeeltelijk delirium, dat het zelfbewustzijn niet in deszelfs geheel medesleept, zonder andere ziekelijke zielgesteldheid bestaat, en slechts meer een zoogenaamd fixe Idéé vormt, stelt alleen eene soort van dwaling in het anders betrekkelijk gezond zieleleven daar. (-J-) Hetgeen ook zelfs f.squirol schijnt toe te stemmen , door de zielkrankheid, die ons thans bezig houdt, monomanie in engere beteekenis te noemen. cn anderdeels door monomanie dikwijls alle overige ziekten der ziel, de manie alleen uitgezonderd, ■worden aangeduid. Narrheit of Verrücktheit •worden ook deels voor zielkrenkingen in het algemeen , deels en juister voor onbepaalde waanzinnigheid gebezigd. Als voorboden gaan het uitbreken van oorspronkelijke bepaalde waanzinnigheid op korteren of Iangeren tijd, ook wel met tusschenpoozen van vrij regelmatige gezondheid, vooraf een toestand van ongewone prikkelbaarheid en opgewektheid, die zelfs tot aanvallen van razernij kan stijgen; somtijds ook alleen eene bijzondere, eigenzinnige, trotsche en argwanende stemming; ook weieens een stille in zich zelf gekeerde en zelfs geheel melancholische toestand, of eene ongewone bezigheid en drukheid , of ook wel een aan onbepaalde waanzinnigheid herinnerende toestand. Is de bepaalde waanzinnigheid volkomen ontwikkeld , dan verschilt de stemming en handelwijze des lijders naarmate van het onderwerp zijner waanzinnigheid. Dikwijls komt dezelve in levendigheid en kracht den manischen toestand nabij; meestal echter is het gemoed en het geheele zieleleven tamelijk regelmatig gestemd. Zelfs vertoonen de kranken zich gewoonlijk rustig, vreedzaam, of ten minste als miskende, door dwaling of met opzet als krankzinnig behandelde, of op andere wijze vervolgde personen, maar daarbij toch onderworpen en over het geheel gelukkig. De bepaalde waanzinnigheid zelve is doorgaans in dien graad zaak des verstands en van bespiegelenden aard, dat het geheele gemoed en de wil of de verkdadigheid over het algemeen slechts matig aan de ziekte deel nemen. Vooral wanneer niet hoofdzakelijk de lijder zelf, maar slechts meer eene bepaalde gedachte of zekere voorstellingen het onderwerp der zielkrenking uitmaken. Gewoonlijk echter is dit onderwerp iets gewigtigs en ongewoons, dat verreweg het meest ook op de individualiteit van den kranke betrekking heeft, die zich nu eens naar zijne vroegere omstandigheden als buitengewoon begunstigd of bedreigd, dan eens zelfs voor iets geheel anders houdt, dan hij inderdaad is. Voorbeelden van beide onregelmatigheden zijn (*): de lijder beschouwt zich als geschikt, geroepen, en soms ook als door God hijzonder ingelicht en wonderbaar bijgestaan om een nieuw astronomisch stelsel te onderwijzen, — een moeijelijk mathematisch voorstel op te lossen, — om de buitengewone inzigten mede te deelen welke hij in magische of levensmagnetische werkingen bezit, die meer algemeen en krachtiger werken dan bekend is , en welke de lijder of anderen ook in groote mate magtig, of aan welke zij bijzonder blootgesteld zijn, — om de geheele staatsinrigting of de gesteldheid der menschelijke ontwikkeling te veranderen, — het menschdom van alle kwaad te bevrijden, — om het plan van een gebouw te vervaardigen, dat alle volkeren zoude bevatten, — of de lijder gelooft alleen of met anderen op eene zonderlinge wijze bedreigd en vervolgd te worden., b. v., hij en anderen, die geene vrijmetselaren zijn, door vrijmetselaren, die door middel van in de verte werkende bloed-machinen langzamerhand hun (*) De hier aangehaalde voorbeelden bei-usten allen op waarneming. » het bloed ontrooven om hen eindelijk in poppen te veranderen, — of hij meent door vette menschen als door parasiten te worden uitgeteerd, — of door een gezelschap onderaardsche giftmengers vergeven te zijn, wier gift van uit hunne verblijfplaats overal heen verspreid wordt, en de menschen tegen hun belang en tegen hunnen, pligt doet handelen, maar verbeeldt zich tevens een tegengift te hebben gevonden, dat in muzijknoten bestaat, — of de lijders meenen invloed op zon, maan, en sterren, ook op het weder te kunnen uitoefenen, — of buitengewoon rijk, zeldzamer , als zij dit niet zgn, geheel arm en aan honger enz. Zoodanig onderwerp van bepaalde waanzinnigheid houdt nu eens van zelf den lijder voornamelijk en bij aanhoudendheid bezig, dan eens weder wordt het, na langer of korter tijd op den achtergrond terug gedrongen en als verborgen geweest te zijn» middelijk door eene verschillende , dikwijls zeer toevallige aaneenschakeling der voorstellingen en denkbeelden, of ook onmiddelijk weder op den voorgrond gebragt. Wanneer dit plaats heeft, spre- ken de kranken onophoudelijk daarover tegen anderen, of trachten zoodanig onderwerp door schrijven verder mede te deelen en voor de vergetelheid te bewaren, of door afteekening zinnelijk voor te stellen, of geven het meer door zekere hartstogtelijke opgewektheid te kennen, of zijn ingetrokken en rustiger in zich zelve daarmede bezig. Bij tegenspraak van anderen ontwikkelen zij eene groote mate van behendigheid en scherpzinnigheid. In die oogenblikken intusschen, waarin dit onderwerp hunner zielkrankheid niet zoo op den voorgrond staat en meer verborgen is, zgn zij niet zelden zeer moeijelijk als kranken te herkennen. Evenwel komt bij denzelfden lijder aan bepaalde waanzinnigheid niet altoos hetzelfde onderwerp weder terug, maar somtijds wordt het eene voor het andere verwisseld. Dit reeds levert eenen overgangs-toestand tusschen bepaalde en onbepaalde waanzinnigheid op, welke deels oorspronkelijk voorkomt, deels ook na eenen toestand van duidelijke bepaalde waanzinnigheid volgt. Ook in de andere gevallen laat zich tusschenbeiden iets, dat meer aan onbepaalde waanzinnigheid herinnert , opmerken; of wel, er vertoonen zich van tijd tol tijd manische aanvallen, of er heeft bij afwisseling een melancholische toestand plaats. Behalve deze wijzigingen kan bepaalde waanzinnigheid dikwijls jaren achter een zonder aanmerkelijke verandering voortduren, waarbij de, zelfs dan nog niet geheel ontbrekende, remissiën zeer weinig regelmatigheid opleveren. Gewiglige en eigenaardige physische afwijkingen worden dikwijls, zelfs na dat de ziekte reeds eenigen tijd heeft aangehouden, bijna niet waargenomen; dezelve ontstaan meestal spoedig na het uitbreken of na zeer langen duur der krankheid. Wanneer deze noch in manie, noch tot genezing overgaat, dan gaat dezelve gewoonlijk eerst in onbepaalde waanzinnigheid en ten laatsten in stompzinnigheid over. Nogtans ontstaat veeltijds plotseling genezing door krachtige werking op de psychische en persoonlijke sfeer, en dan meestal zonder merkbare gewone kritische verschijnselen, die evenwel bij andere gevallen van genezing, meer of minder gelijkvormig aan die, welke bij de genezing van manie of melancholie plaats hebben, worden waargenomen. Eene eigenaardige, meestal maar zeer kort aanhoudende verbinding van manie (raptus maniacus) en bepaalde waanzinnigheid, die vooral voor de geregtelijke geneeskunde belangrijk is, komt niet zelden als zoogenaamde moord-monomanie voor. Met de volvoering der misdaad eindigt dikwijls deze wijziging van krankzinnigheid volkomen. Voor zooverre de bepaalde waanzinnigheid uit ziekelijk overmatige verliefdheid haren oorsprong neemt en door dezelve wordt onderhouden, zonder dat daarbij tevens eene kenmerkende melancholische stemming de overhand heeft, vindt ook de zoogenaamde erotomania hier haren plaats; evenzoo de zoogenaamde daemonomania, wanneer deze niet als stellige melancholie of als onbepaalde waanzinnigheid zich vertoont. § 43. Over de zitplaats, den aard en de naaste oorzaak der bepaalde waanzinnigheid. Uit het aandeel, hetwelk men kan afleiden, dat sommige afzonderlijke hersendeelen hebben aan enkele zielwerkzaamheden en inzonderheid aan het kennen, namelijk aan die werking daarvan, welke men verstand noemt (¥), mag men ook met waarschijnlijkheid veronderstellen, dat de bepaalde waanzinnigheid voornamelijk het middelste en voorste gedeelte der groote hersenen, inzonderheid de streek van het corpus callosum aandoet. Aldaar heeft misschien dezelfde toestand plaats, welke de onbepaalde waanzinnigheid veroorzaakt, (pag. 241), hetzij dan meer stoffelyk beperkt en bepaald, hetzij meer op één onderwerp of ééne omstandigheid, of eenige onderwerpen of omstandigheden uitsluitend eenzijdig gerigt, ook meestal met meerdere werkdadigheid verbonden , welke als werkelijke hypersthenie en hypertrophie of eenige andere onregelmatige gesteldheid, de eenzijdige opwekking onderhoudt. Het eerste kan men ten minste als den toestand, welke het meeste plaats heeft, reeds daarom met waarschijnlijkheid aannemen , dewijl nu en dan de bepaalde waanzinnigheid onbemerkbaar wordt, welke men anders meeneo zoude aanhoudend te moeten zijn. Ook daarom kan men met eenigen grond vermoeden, dat dikwijls bij deze ziekte der ziel meer of minder gewoon gewordene kramp eene rol speelt (-ƒ-). Deze toestand, welke de naaste oorzaak der be- (*) Leupoldt's Anthropol. II, pag. 77, 93, en volg. (-(■) Kiamp blijft nog altoos een der meest duistere paalde waanzinnigheid uitmaakt, schijnt dikwijls ook tot eene chronische ontstekingachtige gesteldheid der pia mater en arachnoïdea toe te nemen (*). Voor het overige is, gelijk reeds aangemerkt is, de bepaalde waanzinnigheid als een zelfstandig delirium te beschouwen, hetwelk zich tot één of eenige onderwerpen bepaalt. § 44. Aetiologie en pathogenie der bepaalde waanzinnigheid. Over het algemeen komen behalve de aangeborene aanleg in de strikste beteekenis, de volgende voorbeschiktmakende oorzaken in aanmerking. Eene eigenaardige vermenging van het sanguinische temperament, nu eens meer met het cholerische, dan eens meer met het melancholische, —• de gemakkelijker eenzijdig zich rigtende mannelijke geaardheid, — de rijpere leeftijd, in ziekteverschijnselen. Be zaak wordt echter niet helderder door, gelijk men in de hedendaagsche pathologie en ook psychiatrie gewoon is, dezelve geheel op zijde te schuiven (zie leupoldt's Anthropol. II, pag. 269 en volg.). — Kramp schijnt over het algemeen bij zielkrankheden den onregelmatigen toestand der bloedvaten te veroorzaken, maar zelve door onregelmatige werking der zenuwweefsels geboren te worden. Dikwijls toch vertoont de bepaalde waanzinnigheid voornamelijk een zenuwachtig karakter, en zijn dan ook krampwerende middelen bij dezelve van eene bijzonder goede uitwerking. (Zie esqdirol, 1. c. pag. S46). (*) Uivle , Traité des maladies du cerveau et de ses mcmbranes. Palis 1826. — Cal#ïii , de la paralysie considérêe chef les alténét. Paris 1826. welke de genomene besluiten meer stellig en bepaald zijn, — eenzijdig streven naar kennis, in evenredigheid met den -wil en de werkdadigheid, en vooral met het gemoed, waarbij niet zelden gebrek aan Godsdienstig-zedelijke vorming, rigting en standvastigheid medewerkt; dit streven overigens houdt nu eens meer eenzijdig alleen het verstand bezig, dan eens is hetzelve meer eenzijdig phantastisch; in beide gevallen echter beperkt bet zich al te zeer, en al te langdurig tot enkele afzonderlijke onderwerpen en zamenstellingen met derzelver gevolgtrekkingen. — Deze toestanden toch geven voedsel aan de begeerlijkheden van het hart, de eigenliefde en eigenzinnigheid , de ijdelheid, de eerzucht, de trotschheid, de betweterij, de hebzucht en dergelijke, die wederom tot al te hevige en aanhoudende wenschen, al te zekere verwachtingen en al te groote aanmatigingen aanleiding geven, of drijven tot overmatige en eenzijdig gerigte werkzaamheid der willekeur en psychische zelfkracht aan (*), en vormen reeds op zich zelve voor een grooter of kleiner gedeelte ligchamelijk-onregelmatige prikkels voor de werktuigen, die by deze toestanden werkzaam zijn. De onderwerpen, die hierbij de aandacht zoo eenzijdig boeijen, zgn nu eens zoodanige, die steeds (*) Wanneer nedhahh in zijne Krankh. des Gehirns pag. 266 en volg. stelt, dat » bij deze ziekte altoos ongenoegzaamheid van het denkvermogen ten opzigte der waardering en onderscheiding" de grondslag uitmaakt, zoo geldt dit hoogstens toch maar in betrekkelijker! zin tegenover het al te groote overwigt en den gewoon gewordenen toestand der eenzijdigheid. cn overal meer of minder de belangstelling der menschen gaande maken, dan eens zulke, die meer aan tijdelyke afwisseling, uit derzelver aard of uit mode onderhevig zyn; zoo b. v. onderwerpen van geloof en ook van bijgeloof, onderwerpen, die algemeen heerschende denkbeelden en belangen , vooral de zoogenaamde openbare meening, den geest des tijds enz. betreffen (*). Bij al deze omstandigheden worden zekere denkbeelden en voorstellingen in de ziel al te aanhoudend , al te levendig en al te uitsluitend gevormd, en worden de daaraan medewerkende hersenweefsels al te zeer eenzijdig opgewekt en geprikkeld, hetzij dan alleen ten opzigte van hunne psychische werkzaamheid, of ook te gelijker tijd ten opzigte van hunne physische levensgesteldheid. Deze laatste toestand der hersenen moet echter in geenen deele, gelijk reeds bij de onbepaalde waanzinnigheid (pag. 241) en in de vorige § is aangemerkt, altoos in hypersthenie en hypertrophie gezocht worden, maar kan zelfs bij atrophie (bij gebrek aan voeding) in eenzijdig overmatige bloedstrooming, bloedophooping en chronisch-ontstekingachtige of ook krampachtige prikkeling bestaan. In het eerste geval geldt ten minste het oude physiologisch-pathologische spreekwoord: ubi stimulus, ibi affluxus. Zoo ook het gezegde, » oefening maakt den meester," hetwelk echter eene kwade zoowel als eene goede toepassing kan vinden. Ten opzigte van het laatste berust op dien grond menige bekwaamheid en vaardigheid, die tot op zekere hoogte gestegen en blijvend geworden zijn- (*) Esocirol ? 1. c. pag. 198 en volg. 17 «le, den meester daarstelt. Men kan dus voor het boven bedoelde hersengedeelte dezelfde gevolgen afleiden , welke deels meer objectief, deels meer subjectief in den betrekkelijk regelmatiger! toestand van andere deelen worden waargenomen; b. v., in den uitsluitend geoefenden arm van den schermmeester, — in het aanhoudend ingespannen oog van hem, die kleine voorwerpen naauwkeurig moet beschouwen,— bij den gestadigen terugkeer van eene dikwijls of langdurig gehoord zijnde melodie, — of van eene aaneenschakeling van voorstellingen, met welke men zich in wakenden toestand tot overprikkeling toe heeft bezig gehouden, in den droom of halfwakènden toestand, — of zoo als zoodanige voorstellingen zich ook bij ziekelijk geprikkelden toestand der hersenen of meer bijzonder der hersenvliezen, b. v., voor het uitbreken van aangezigts-roos, ontwikkelen enz. Daarbij spelen dikwijls ziekelijk gestelde deelen van het ligchaam, die op de hersenen invloed uitoefenen , eene rol, welke nogtans, ook waar zoodanige invloed duidelijk blijkt, zonder medewerking der verbeeldingskracht of eenige andere ziekelijke gesteldheid der hersenen, geene bepaalde waanzinnigheid zoude veroorzaken, daar deze anders veel menigvuldiger plaats moest hebben. Integendeel worden eerder veeltijds ziekelijke toestanden van bijzondere ligchaamsdeelen door ziekelijke stemming der verbeeldingskracht en van het verstand, bij hypochondrie en hysterie, bevorderd, ja zelfs wel geheel ingebeeld (*), dan dat dezelve tot be- (*) Georket gelooft, dat dikwijls zoodanige omstandigheden slechts . in de ereworie betcekeuis van liet woord. paalde waanzinnigheid aanleiding geven. Op dit alles kan deze algemeene stelling meermalen worden toegepast, dat de reeds tot zekere hoogte gestegene zielkrankheid, datgene zelve te weeg brengt, wat gedeeltelijk weder haar tot oorzaak worden kan, maar somtijds ten onregte geheel daarvoor gehouden wordt (pag. 181 en 223). Intusschen wordt niet ligt alleen door deze voorbeschiktmakende oorzaken, de bepaalde waanzinnigheid als ziekte der ziel ontwikkeld. Gewoonlijk worden daartoe ook gelegenheids-oorzaken gevorderd. Als zoodanige kunnen beschouwd worden: teleurstelling van aanhoudend en levendig gevoede verwachtingen, afwijzing en terugzetting van lang gekweekte en te hoog gestemde aanmatigingen, en in het algemeen ongelukkige uitkomsten op de eenzydige pogingen, waarvan boven gesproken is. Niet alleen wordt daardoor, even als bij plotselinge ontbeering van iets, dat gewoon is geworden (*) , aan de psychische gezondheid eene des te grootere schok gegeven, naarmate het geheele zijn van den mensch zich met het onderwerp van zoodanig po- zijn ingebeeld, verdicht. De verbeeldingskracht echter kan niet zonder grond als de ideale psychische zuster der reale physische vormingskracht beschouwd worden, en aldus, door beider verwantschap, tot werkelijke vorming en ontwikkeling ook van ligchamelijk onregelmatige toestanden wezenlijk bijdragen. Zie ledpoidt's Anthropol. II, pag. 76. — Haindorff , Versuch einer Pathol. und Therap., § 290. — Vering , Psychisch. Heilk. I, pag. 32 en volg. (*) Ledpoldt's Anthropol. II, pag. 349. 17 * gen uitsluitend bezig hield en vereenzelvigd had; inaar dikwijls gaat nog daarbij het volgende in de ziel om. In stede, namelijk, dat de mensch zich door zulke teleurstellingen op den juisten weg laat leiden en verbeteren, of met godsdienstige berusting zich aan zijn lot onderwerpt, verkeert hij in zyn bewustzijn het ongeluk, dat hem werkelijk getroffen heeft, in het tegenovergestelde, of schrijft hel ten minste aan eene valsche oorzaak toe, en blijft daaraan hardnekkig en met overdrijving hangen. Het eerste geval is zekerlijk het meest belangrijke en menigvuldigste. Daarbij toch bedriegt het zelfbewustzijn, dat door de onverwachte gebeurtenissen zoo diep is geschokt, zich zelf in die mate, dat het de verijdeling van dat, waarnaar het zoo lang gestreefd en gewenscht heeft, en hetwelk aan hetzelve tot eene tweede natuur geworden was, met de werkelijke vervulling van het gehoopte verwisselt, en stijft zich met onverzettelijke halstarrigheid duurzaam in dit denkbeeld (*). (*) Het tegendeel schijnt niet zoo onmiddelijk plaats te hebben, namelijk, dat eene plotselinge verrassing door de onverwachte vervulling van het gewenschte, met de mislukking der daartoe in het werk gestelde pogingen, wordt verwisseld, zoo dat melancholie met een zoodanig fixe Idee daarvan het gevolg is. Plotselinge vreugde brengt zekerlijk ook weieens krankheid der ziel te weeg, en burrows {Commant. pag. 20) is met mead eenstemmig van gevoelen, tegenover esquiroi , dat dezelve bij vreugde des te gemakkelijker volgt, omdat de krisis door tranen daarbij zeldzamer is, dan bij verdriet. — Evenwel schijnt melancholie door onverwacht verkregen grooten rijkdom eerst later en langzamerhand uit verveling en walging in het leven te ontstaan. Even als bij zinsbegoochelingen, die ook dikwijls tot de ontwikkeling der bepaalde waanzinnigheid bijdragen (*), en bij ongewoon levendige droomen (f), hebben hierbij de subjectieve voorstellingen der verbeeldingskracht, welke het gewenschte, als werkelijk vervuld voorspiegelen, dikwijls een groot aandeel. Dat bovendien nog velerlei oorzaken in verschillende omstandigheden tot de ontwikkeling der bepaalde waanzinnigheid medewerken, gelijk zulks — hoewel dan meestal duidelijker — ook bij andere zielkrenkingen plaats heeft, leert ons genoegzaam de ervaring. Nogtans hangt bij deze ziekte, gelijk bij anderen, de eigenaardigheid der krankheid in het algemeen meer Tan de voorbeschiktmakende, dan van de gelegenheids-oorzaken af. In vele gevallen echter zijn niet alleen de voornaamste ziekelijke voorstellingen minder van vroegere belangen en bezigheden des lijders afhankelijk , dan van bijzondere omstandigheden, die overigens veeltijds op zich zelve weinig beteekenis hebben, en toevallig met de ontwikkeling der ziekte te zamen troffen; maar ook is dikwijls de geheele (*) Bird in FRiEDERicn's Magazin , Ilcft VI, p»ig. 194 en volg. — Blcmrödkr über Irreseyn. pag. 237. (-|-) Blijiröüf.u , 1. c. pag. 238, vermoedt dit niet alleen, maar er zijn werkelijk gevallen van dien aanl waargenomen. Onlangs nog vindt men daar een voorbeeld van in casper's Wochenschfift, Mat 1834, N°. 18-, waar eene wouw, gedroomd hebbende,1 ■ dat zij door eenen dollen hond gebeten was, teu gevolge daarvan in dolheid en watervrees verviel, welke niet den dood eindigde. ziekte uit het ligchamelijke oorspronkelijk. Hoe meer nu zoodanige gevallen, waartoe trouwen» ook ligtelijk zulke gerekend worden, die psychologisch niet behoorlijk onderzocht en gekend zijn , de eenzijdige lagere rigting der tegenwoordige zielgeneeskunde voedsel kunnen geven, des te meer — en vooral bij bepaalde waanzinnigheid — is het noodzakelijk, idiopathische en sympathische, pneumatopathische en physiopathische vormen in de vroeger vermelde beteekenis (pag. 172 en volgende) te onderscheiden. Aan bewijsstukken uit de ervaring geput, heeft men toch het minst bij bepaalde waanzinnigheid gebrek. § 45. Over de noodzakelijkheid van anthropologiseh— psychologische kundigheden voor den zielgeneeskundige, af te leiden uit de beschouwing der onbepaalde en bepaalde waanzinnigheid. — F er houding der lijders in getallen naar de verschillende hoofdvormen van krankzinnigheid. Uit het voorgaande kan ten minste voor een gedeelte worden opgemaakt, hoe weinig in het bijzonder de onbepaalde, en nog meer de bepaalde waanzinnigheid naar behooren gekend kunnen worden, wanneer deze ziekten niet veelzijdig en innig met mensch- en zielkunde worden in verband gebragt. Dat dit in vele opzigten ook van de aetiologie en pathogenie der zielkrankheden in het algemeen geldt, blijkt genoegzaam uit het geheele tweede hoofdstuk van het tweede boek. Vooral is dit het geval, naast de beide genoemde hoofdvor- inen, met ile melancholie. Voor deze ziekto en de bepaalde waanzinnigheid, of voor zijne monomanie vordert daarom esqbirol met regt (*): » uitgebreide en diepe beoefening Tan den menschelijken geest, de hartstogten en den toestand der beschaving. — Er bestaat geene wetenschappelijke ontdekking, geene ondervinding in het gebied der kunsten en geene belangrijke nieuwigheid, die deze ziekte niet tot oorzaak verstrekt, of de haar ondergeschikte Tormen het eigenaardige kenmerk Terleend hebben. — Zij is eene ziekte Tan den zedelgken mensch, en op het innigst met zijne aandoeningen Terbonden. — Zonder kennis der hartstogten is zij niet te onderkennen; in het gemoed van den mensch heeft zij hare zitplaats, en in de diepste schuilhoeken van het rnenschelijke hart moet men zoeken, om haar in alle kleuren zich voor te stellen. — Hoe vele soorten dezer ziekte worden toch niet door ongelukkige liefde, door vrees, ij delheid, gekrenkte eigenliefde en eerzucht veroorzaakt! — Hoe verder de beschaving gestegen is, des te menigvuldiger wordt ook deze ziekte gevonden, die haar karakter en hare oorzaken van en in de verschillende graden deibeschaving ontleent en vindt." De therapie, zal zij gezegend zijn en gunstige gevolgen opleveren, moet in alles aan de pathowenie beantwoorden. Wat men voor dezelve ten O opzigte der mensch- eu zielkunde mag en moet besluiten, heeft de ondervinding reeds geleerd. Want, gezwegen van vele bijzonderheden, die ons (*) Esociroi, , 1. c. pag. 107 en volg. laler nog zullen bezig houden, zoo is het, gelijk ook later nog nader zal worden aangetoond, buiten allen twyfel, dat de uitkomsten in de therapie zeer aanzienlijk zijn toegenomen, sedert in het algemeen de zoogenaamde zedelijke behandelingswijze van krankzinnigen meer in zwang gekomen is. En nogtans was dezelve in den beginne grootendeels maar zeer negatief en palliatief. Hare waarde zal dan ook eerst regt blijken, wanneer zij meer verbreid en volmaakt wordt. Zelfs ten opzigte van manie en stompzinnigheid ontbreekt het niet aan gelegenheid, om het gewigt van eene anthropologisch-psychologische, en in het algemeen van eene persoonlijke behandeling te erkennen. En toch kan men bij deze ziekten nog voor een groot gedeelte met de gewone, meer op physische voorwerpen en verhoudingen betrekking hebbende, pathologische en therapeutische denkbeelden en hulpmiddelen zyn doel bereiken. Het meest is de eigenaardigheid der zielkrankheden en der zielgeneeskunde bij onbepaalde waanzinnigheid , vooral ook bij bepaalde waanzinnigheid , en voor een groot gedeelte bij melancholie, blijkbaar. In deze ziekten eerst kunnen de artsen de echtheid erkennen hunner roeping tot zielgeneeskunde : deze eerst geven daartoe ware onderscheidings-kenmerken aan de hand. Om echter de hooge belangrijkheid van menschen zielkunde voor de zielgeneeskunde naar waarde te kunnen schatten, dient men het aanmerkelijke, hoewel voor als nog niet juist op te gevene, getal van ziekte-gevallen, die voornamelijk uit zielen menschkundige oogpunten moeten beschouwd worden (*), ia aanmerking te nemen, en daarbij te bedenken, dat het juist deze zijn, bij welke , zoo als nader zal blijken, het zeldzaamst de genezing verkregen wordt. Ook dient men niet (*) Het ontbreekt nog altoos aan naauwkeurige opga; ven van de wederkeerige verhouding der verschillende vormen van krankzinnigheid Daartoe draagt voor een gedeelte bij, dat men het nog niet eens is over de bepalingen dezer vormen. Meestal wordt deze verhouding slechts zeer algemeen opgegeven. Zoo waren, b. v., volgens bergmaan van de krankzinnigen, die zich in het jaar 1834 in het St- Michaëlsklooster bevonden (zie scnaiDi's Jahrbuch , Bd. VIII, II. II, pag. 217 en volg.), de meeste lijdende aan manie, dan volgden afnemend melancholie, stompzinnigheid, terwijl de minste aan waanzinnigheid [Verrücktheit ?) leden. Even zoo wordt in de berigten over de krankzinnigen in de Charite' te Berlijn van het jaar 1832 (rust's Magaz. l!d. 43, H. II) slechts bemerkt, dat de meesten aan manie en monomanie (bepaalde waanzinnigheid) leden, waarop melancholie volgt, dan moria (onbepaalde waanzinnigheid), daarna fatuitas en dementia. In Noorwegen zijn volgens hoist (gerson und juliüs Magazin, Jul. en Aug. 1828, pag. 14) de stompzinnigen het talrijkst, dan de dollen, de zwaavmoedigen en eindelijk de dwazen. Volgens casper's Charakteristik, pag. 368, zijn in Frankrijk de meeste waanzinnigen {Verriickte ?), in Engeland de meeste melancholischen , in Schotland de meeste stompzinnigen. Eenige meer bepaalde opgaven komen nogtans bij riedel , Prag's Irrenanstalt, pag. 42 en volg. voor. In de Jaren 1827, 1828 en 1829 te zamen genomen werden daar geteld: stompzinnigen 139, epileptici met zielkrenking 72, maniaci 227, melancholici 150, met algemeene (onbepaalde) waanzinnigheid 28, met bepaalde waanzinnigheid 36. Onder deze getallen zijn evenwel dikwijls dezelfde ongenezen gebleven uit het oog te verliezen, dat daar, waar nog de talrijkste herstellingen plaats hebben, zoo als bij manie, ook tevens de geneeskracht der natuur het werkzaamste is; hetgene het vermogen der kunst evenzeer schijnt te beperken, als eene uitbreiding daarvan van de andere zijde te hopen is. Zekerlyk is het hier niet te doen om afgetrokkene zielkunde: integendeel behoort men tegenover de overige geneeskundige vereischten ook dezen regel toe te passen: Het eene doen en het andere niet nalaten (*). klanken meermalen opgeteld. Ook esqoirol telt, volgens het Rapport statistique sur la maison royale de Charenton, onder 1556 krankzinnigen: 715 gevallen van monomanie (bepaalde waanzinnigheid en melancholie), 545 van manie, 281 van dèmence, (welke voor een groot gedeelte met onze onbepaalde waanzinnigheid overeenkomt, maar overigens ook verkregene stompzinnigheid insluit) en 15 gevallen van aangeborene stompzinnigheid. Alles te zamen genomen, zoude ten minste het in aanmerking nemen van anthropologischpsychologische en persoonlijke gronden, bij de onderkenning en behandeling van krankzinnigen, in dezelfde evenredigheid moeten plaats hebben, welke meer bijzonder tusschen de zoogenaamde zedelijke of psychische en ligchamelijke of physische oorzaken van zielkrankheden wordt aangenomen, namelijk voor de helft (zie pag. 134). (*) Nieuwere psychologische proeven vindt men in beneke , Seelenkrank/ieitskunde Leipz. 1824 ; en bobrik , psycliol. Betracht, d. Wahnsinns etc. in v. pommer's Schweiz. Zeitschr- für Natur. w. Heilk. lid. I, H. I en II. V. Stompzinnigheid (avoia, — amentia , itnbecillitas ingenii, fat uit as, vecordia; — Blödsinn, — idiotisme, idiotie, — idiocy enz.) § 46. Bet eekenis en verdeeling der stompzinnigheid. Onder stompzinnigheid verstaat men aanhoudende, een zeker perk te boven gaande zwakte, bekrompenheid of onderdrukking van het zieleleven, en onderscheidt dezelve in algemeene en gedeeltelijke. Bij de eerste bestaat onvermogen zelfs reeds voor een gedeelte van het algemeen-gevoel, der natuurdriften, die nogtans ook meermalen sterker opgewekt zijn, der gewaarwordingen in het algemeen, en in het bijzonder der zintuigelijke waarneming, der verbeeldingskracht en phantasie, van het geheugen, hetwelk evenwel in enkele gevallen voor sommige onderwerpen in het oogvallend goed is (*), maar (*) Zoo als, b. v., bij den stompzinnigen august weck, welke volgens scuubeut , Geschichte der Seele, pag 598 en volg., vele en uitgestrekte voetreizen maakte , daarbij de opgedragene en zeer uiteenloopende boodschappen getrouw ten uitvoer bragt, brieven, over zijn afscheid bij het krijgswezen handelende, wegens zijne stompzinnigheid, nadat zij hem waren voorgelezen, stiptelijk onthield, zonder evenwel overal den zin derzelve te verstaan. Zoodanige toestand van het geheugen bij stompzinnigen kan worden verklaard, wanneer men bedenkt, deels dat het hier meei de zintui* gelijke aandoeningen zijn', die weder teruggeroepen wor- ■voornamelijk der tot waarneming, aaneenschakeling Tan gedachten, oordeel en toepassing, noodzakelijke opmerkzaamheid en vrije denkkracht. Wanneer het gebrek slechts meer de hoogere werkzaamheden ■van het zieleleven betreft, terwijl de lagere in beteren toestand verkeeren, onderscheidt men onder de benamingen: domheid , simpelheid , enz., eenen lageren graad van stompzinnigheid. Daarenboven hebben er ook overgangen van onbepaalde waanzinnigheid tot stompzinnigheid plaats. Wat aangaat de gedeeltelijke stompzinnigheid voor dezelve blijft weinig of niets overig, aan hetwelk deze naam gegeven kan worden. Men zoude daartoe kunnen rekenen het gebrek aan verstandelijke vatbaarheid en inzonderheid dat des geheugens voor zekere onderwerpen; zoo ook in het oogloopende gevoelloosheid (*), en de door hein- den, welke door woorden en zaken werden voortgebragt, waarvan de zin, de beteekenis en den zamenhang nogtans minder goed gevat werden; deels dat het geheugen en de herinnering, vooral wanneer dezelve betrekking hebben op louter zintuigelijke voorwerpen , meer met de stoffelijke zijde der psychische sfeer en met haar physisch leven in verband staan, hetwelk nog in vrij goede staat kan zijn, terwijl reeds het hoogere zieleleven in hoogen graad lijdt. Men vindt overigens toch ook onder de betrekkelijk psychisch gezonde menschen zoodanige, die in dezelfde evenredigheid , waarin zij door geheugen uitmunten, ten opzigte van inzigt, oordeelskracht enz. terugblijven. Zie lfxtoldt's Anthropol. II, $ 67. (*) Zóo kent men , b. v., de bekentenis, welke een Engelsche arts op zijn sterfbed aflegde, dat hem het gevoel van liefde tot den naasten, tot zijne echtgenoot cu üoth zoogenaamde ahulia simplex oi volkomen gebrek aan wil. Hetgene men echter lot dit laatste Eoude kunnen rekenen, vertoont zich meer als cataleptische toestand, of als bijkomend toeval der stompzinnigheid (*): terwijl de andere gevallen meer als wijzigingen van het betrekkelyk regelmatig zieleleven voorkomen, met welke geen ziekelijk zelfbewustzijn, als zoodanig, gepaard gaat, of die in tegenovergesteld geval, daarom juist geene gedeeltelijke zielkrenking uitmaken (f). De algemeene stompzinnigheid onderscheidt men verder in verkregene en aangeborene, tot welke laatste ook de endemische stompzinnigheid of het ■cretinismus behoort. De verkregene wordt door esqdirol in enkelvoudige en zamengestelde stompzinnigheid verdeeld. De eerste, die in ligteren graad gemakkelijk met zijnen vader, het gevoel van medelijden enz. bijna geheel ontbraken. Evenzoo vindt inen van eenen voorheen liefdevollen en teederen echtgenoot en vader aangeteekend, dat hij in zoodanige gevoelloosheid verviel, dat hij zonder geroerd te worden zijne vrouw en kinderen zoude kunnen zien slagten. Zie rest , Untersuch. w. Beobacht. über Seelenkrankh. a. d. Engl. v. könig , Leipz. 1825. pag. 280. (*) Leopoldt haalt tot voorbeeld hier een geval uit de Charité te Berlijn aan, waarin de lijder somtijds iederen stand, dien men hem gaf, gedurende langen tijd bleef behouden, en op andere tijden deze zeldzaamheid opleverde, dat, wanneer men ee'ne hand van hem hegeerde, hij trots alle moeite daaraan niet voldoen kon, maar l)eide handen te gelijker tijd geven moest. Zie ricuter , iSpecielle Therapie VIII, pag. 46(5 en volg. (-J-) Zie boven de aanteekening (*) op pag. 248. onbepaalde waanzinnigheid verwisseld wordt, verdeelt hij weder in acute, welke, snel opkomend en kort durend, het naast aan onbepaalde waanzinnigheid grenst, en tusschen deze en de ware stompzinnigheid slechts een tusschentoestand daarstelt, overigens volgens se. pinel dikwijls in oedema der hersenen haren grond zoude vinden; — in chro~ nische, hetgeen werkelijk de gewone stompzinnigheid uitmaakt; — en in stompzinnigheid uit ouderdomszwakte (*). Zamengesteld is de stompzinnigheid meestal met verlamming of epilepsie, zeldzamer met andere stuipachtige ziekten (-J-), en komt ook met melancholie en manie niet zoo zeer zamengesteld, als wel afwisselend, voor. Ook de aangeborene stompzinnigheid wordt door denzelfden Schrijver, nogmaals in den reeds boven vermelden lageren graad (pag. 268), welken hij imhécillité noemt, en in eenen hoogeren graad ('idiotisme) onderscheiden. Stompzinnigheid moet minder als eene ware krankheid der ziel in positieve beteekenis van het woord worden aangezien, dan wel als eenen negativen ziekelijken toestand, als gebrek aan zielvermogens. (*) Esqiiirol , 1. c. pag. 481 telt onder zeker getal stompzinnigen, 21 acute, 75 chronische, 9 intermitterende en 37 gevallen uit ouderdoms-zwakte. (-J-) Ter zelfde plaats wordt opgegeven, dat ten minste de helft aan verlamming, 30 aan epilepsie, maar slechts 4 aan andere stuipen leden. § 47. Jlgemeene beschouwing der verkregene stomp• zinnigheid. Dezelve is, belaas! voor een groot gedeelte de algemeene uitgang van alle andere vormen van krankzinnigheid. Het kan echter niet ontkend worden, dat het onvermogen der kunst, en verzuimde of ondoelmatige geneeskundige behandeling daartoe aanmerkelijk bijdragen. Het laatste heeft somtijds meer negatief plaats, door te vroegtijdig zoodanige behandeling op te geven; maar meermalen op eene positieve wijze door eene al te heroische en op geene genoegzaam stellige aanwijzingen berustende geneeswijze, met name door ongepaste bloedontlastingen en onvoorzigtige aanwending van hevige middelen in te groote giften. Ook is de stompzinnigheid somtijds de uitgang of het gevolg van uitputtende, voornamelijk de hersenen verzwakkende, of met overmatig bloedverlies gepaard gaande ligchamelijke ziekten, of ook wel het gevolg van al te sterk aangrijpende behandelingswijzen van zoodanige ziekten, b. v., van kwikkuren. Tot oorspronkelijke (primare) stompzinnigheid geven gewoonlijk de volgende voorbeschiktmakende oorzaken aanleiding : erfelijke aanleg , — het phlegmatische temperament (*) en de meestal daarmede vereenigde lymphatische ligchaamsgesteldheid (-j-), — eene habitus apoplecticus, — eene geboorte uit (*) Leupoldt's Anthropol. II, pag. 181 , 335. (•)•) Leupoldt's Anthropol. II, pag. 176, 332. eene voortteling, welke iu dronkenschap heeft plaats gehad, — invloed van hevige gemoedsbewegingen der zwangere vrouw op de vrucht, — ondoelmatige behandeling van het kinderhoofd gedurende of kort na de geboorte (*) , — misbruik van slaapverwekkende en verdoovende middelen in den kinderlyken leeftijd, — ZAvare koortsachtige of stuipachtige ziekten in vroegtijdigen leeftijd , — gebrek aan verstandsbeschaving, — 'een vreesachtig, angstig, besluiteloos karakter, — een hooge ouderdom bij gelijktijdig gebrek aan geestelijke vorming (-J-). Grootendeels dezelfde gelegenheids - oorzaken, welke tot andere zielkrenkingen aanleiding geven, komen ook bij de ontwikkeling van oorspronkelijke stompzinnigheid voor. Over het algemeen evenwel is bij dezelve de verhouding der psychische of zedelijke oorzaken geringer. Onder deze zijn plotselinge schrik , plotselinge groote vreugde, vrees, angst, langdurige toorn en kommer nog het menigvuldigst. Overigens verdienen voornamelijk opmerkzaamheid: middelijke verzwakking der hersenen door al te sterke ziel-inspanning, — door uitspattingen in het geslachtsleven, — door overmatig gebruik van sterken drank, — door een leven, dat over het geheel aan opwekkende en overspannende • hartstogten bloot staat, — door eenen hoogen graad van algemeene verzwakking, ten gevolge van zware ziekten of bloedverlies, inzonder- (*) Foville , mémoire sur la dèformation du crane, rèsultant de la manière la plus générale de couvrir la tête des enfans. Par. 1834. (Friedreich's und blümröder's , Blatter für Psychiatrie H. I, pag. 105). (t) Leupoldt's Anthropol. II, pag. 345 cn volg. hcid bij het baren, — aanhoudende epilepsie in hevigen graad, — nietastasen van verschillende ziekten, — hersen- en schedelkwetsuren , — bloeduitstortingen, etterverzamelingen en andere ontaardingen in de hersenen. De verkregene stompzinnigheid ontstaat plotseling of langzamerhand. In het laatste geval wordt dezelve aangekondigd door toenemende zwakte der oordeelskracht, en vermeerderende ongeschiktheid om vele voorstellingen op eenmaal en in zamenhang op te nemen en onderling te vergelijken, door stompheid der verbeeldingskracht, dofheid, geheugen-zwakte , door nu en dan plaats hebbende verwardheid , ligt ontstane hoofdpijn, duizeling, zwakte der zintuigen enz. De grondtrekken voor een algemeen ziekte-beeld der verkregene stompzinnigheid zijn de volgende: Over het algemeen rigten de daartoe vervallenc voorwerpen hun leven bijna niet naar eigen zelfbestuur in, maar gedeeltelijk naar aandrijvingen en indrukken, die zij van anderen ontvangen, gedeeltelijk en hoofdzakelijk naar gewoonte. Ook in den ligtsten graad spreken zij uit gebrek van opmerkzaamheid , geheugen en zamenstellingskracht dikwijls verward , mengen waarheid en verbeelding onder een, oordeelen onzeker en dwaas, en verraden tevens zwakheid, veranderlijkheid en onverschilligheid van gemoed. Vele hebben voor zekere zaken of bezigheden nog zooveel aanleg en neiging behouden, dat zij voor dezelve tamelijk geschikt blijven, maar voor al het overige des te ongeschikter zijn. Die uit lagere volksklassen kunnen dikwijls tot grovere en zware handwerken, die uit hoogere tot lezen, schrijven, en dergelijke IS meer werktuigelijke bezigheden gebruikt worden. Ook daarby nogtans zijn -zij gewoonlijk traag en hebben aandrijving van anderen noodig. In het algemeen is van overleg, berekening der gevolgen enz. bij gegevene omstandigheden , weinig of niets bij hen te bemerken (*). Ook verwaarloozen zij zich bijna geheel zelfs ten opzigte van voedsel, koude, natheid, zindelijkheid enz., wanneer men hen aan zich zeiven overlaat. Hun onverschillig gemoed dat hen weinig liefde of haat, vreugde of droefheid doet gevoelen, wordt nog het meest van uit de geslachtssfeer in beweging gebragt, gelijk zij dan ook dikwijls aan onanie zyn overgegeven. Zij spelen veeltijds als kinderen met allerlei beuzelingen, met poppen enz. Dikwijls heerscht bij stompzinnigen eene zekere onrust en bewegelijkheid, die in sommige gevallen zelfs zich als omzwervings-drift vertoont, welke aan trekvogels en iets dergelijks bij dieren in het algemeen herinnert (-f). Voor het overige worden deze bewegingen, die meer automatisch en doelloos zijn, ligt tot gewoonte, zoo, b. v., het heen en weder of in eenen kring rond loopen, het heen en weder schommelen Tan het ligchaam, het stampen met de voeten, het wrijven (*) Zoo nam de reeds vermelde aegüst weck de hem in scherts opgedragene boodschap, om uit Holland naar Saksen goudvisschen te halen, maar daarbij vóór de heen'-eize reeds het glas met water te vullen, geheel ernstig op, vernieuwde derhalve het water ook niet, en bragt op deze wijze bijna alleen de graten der visschen in het oude water weder te huis. (-(-) Zoodanige zucht tot omzwerving vertoonde ook de zoo even genoemde stompzinnige. of klappen in do handen, het hard of zacht snappen , het mompelen, stamelen, bulken en dergelijke. Anderen echter verkiezen liever aanhoudend te zitten of te staan. Later ontstaat ligt verlamming. De eetlust is meestal goed, dezelve ontaard zelfs veeltijds in eene dierlijke vraatzucht, en nogtans laten velen het daarop aankomen, dat zij gevoerd en gedrenkt worden, zonder zelve daartoe eenige pogingen in het werk te stellen. De ontlasting is gewoonlijk gemakkelyk, slechts somtijds onwillekeurig. Ook de slaap is doorgaans goed. Bij velen heeft het lijmphatische stelsel de overhand, zoo dat zij zeer dik en vet worden. In den hoogsten graad van stompzinnigheid heeft er nog slechts ligchamelijk vegeteren plaats. Voor het overige onderscheidt zich de verkregeno stompzinnigheid van de aangeborene in Iigteren graad, voornamelijk door dat bij de eerste herinneringen plaats hebben van vroegere voorvallen, en wel, even als bij lieden van hoogen ouderdom, meer van lang verledene dan van meer onlangs plaats gehad hebbende gebeurtenissen; ook beantwoorden de gesprekken en daden van den lyder meer aan zijnen vroegeren leeftijd en betrekkingen, terwijl daarentegen bij de aangeborene stompzinnigheid alles in zekere mate den stempel der kindschheid draagt. De meeste voorwerpen met verkregene stompzinnigheid zijn reeds over den leeftijd van 40 jaren. Ja dezelve komt zeer dikwijls eerst in hoogeren ouderdom tot stand. Daarenboven onderscheidt zich ook nog de verkregene stompzinnigheid in het algemeen, doordien zoodanige kranken veeltijds eenen hoogen ouderdom bereiken, terwijl die met aangeborene 18 * stompzinnigheid zelden het 40sle levensjaar over schrijden. Over de zitplaat», de naaste oorzaak en den aard der verkregene stompzinnigheid blijft nog maar weinig te zeggen overig. Men heeft getracht haar als eene tegenstelling der manie te beschouwen , in zoo verre namelijk deze ziekte eene te hoogo stemming eene overmatigheid in het algemeen; gene daarentegen eene te lage stemming, een algemeen gebrek daarstelt (*). Deze tegenstelling kan ook nog daarin worden voortgezet, dat de stompzinnigheid te beschouwen is als in dezelfde mate bij voorkeur de lijdelijke, centripetale rigting van het zieleleven, het kennen, en vooral de groote hersenen te betreffen, als de manie de terugwerkende, centrifugale rigting, de driften en het willen aangaat. Yoor het overige heeft men nu eens de hersenen der stompzinnigen weeker dan gewoonlijk gevonden (neumann) , gelijk dit misschien bij den aanvang der verkregene stompzinnigheid plaats heeft; dan eens vaster en taaijer (morgagsi , neumann en andere), hetgeen meestal wel later het geval is (-J-); dan ook weder drooger, ligter en gemakkelijk fijn te wrijven (meckel). Dat bij stompzinnigen dikwijls teekenen van gebrekkige voeding der hersenen gevonden worden, waartoe ook de laatstgenoemde eigenschappen schijnen te behooren, is niet te verwonderen, ofschoon dezelve op verschillende wijze ontstaan kan zijn. Men vond (*) Esqoirol , 1. c. II, pag. 118.— Neuiuhn , Krankheiten des Gehirns , pag. 214 ; en anderen. (-j-) lirnii , Pathol. vnd Thernp. , pas;. -310. inzonderheid ook de zijde-holligheden der hersenen zeer verkleind (esquirol). Daarentegen de vierde holligheid zeer vergroot (neumann) ; maar tevens ook de kleine hersenen slap en anderzins ontaard. Zoo ook de hersen-bloedvaten verwijdt (*). Ook treft men in zulke hersenen aangroeijingen, waterophoopingen enz. aan. Het is na te gaan, dat de oorspronkelijke (primare) toestand naar gelang der oorzaken, in het bijzonder der gelegenheidsoorzaken , moet verschillen; hetgeen natuurlijk bij den opvolgenden ('secundare) toestand, na lang aanhouden der oorzaken, nog sterker zijn zal. Van eenen bijzonderen aard in de strikte beteekenis van het woord (pag. 164.) kan eigenlijk bij stompzinnigheid in het geheel geene sprake zijn, gelijk bij alles, wat niet zoo zeer ziekte, dan wel ziekelijke toestand is. § 48. Over de aangeborene stompzinnigheid in het algemeen en de endemische of het cretinismus in het hijzonder. Deze kan natuurlijk meestal reeds in de vroegste jeugd worden waargenomen; zeer zeldzaam nogtans, zelfs bij den hoogsten graad , in het eerste half jaar of in het geheele eerste jaar na de geboorte; bij eenen lageren graad somtijds in veel langeren tijd niet dan zeer weinig, eene omstandigheid, die aanleiding zoude kunnen geven, dat men te groot gewigt aan zekere uitwendige oorzaken hechtte; maar die zich eenvoudig daardoor laat verklaren, dat de psychische ontwikkeling eerst (*) lfiRu, 1. c. pag. 310. meer of minder langen tyd na de geboorte belangrijker wordt, waardoor dan ook eerst later gebrek of andere onregelmatigheid van het zielelcven duidelijk kan worden waargenomen. Ook schijnen vele andere aangeborene en zelfs nog vroeger bestaande ziekelijke toestanden, die ziekteaanleg uitmaken, zoo lang onderdrukt te worden, als er onmiddelijke levens-zamenhang tusschen moeder en kind, ook dan nog door het zogen, plaats heeft. 