Doopsgezinde bijdragen, 1870, 01-01-1870 
Er is evenwel nog eene andere schaduwzijde. Iedere symbolische handeling, ook de zoodanigen die inderdaad op indrukwekkende wijze de schoonste en rijkste gedachten afschaduwen, werkt altijd nadeelig, voor zoover hetzij de heerschende bewustheid, hetzij althans die van zeer velen, in het symbool iets anders en meer ziet dan louter symbool. Er is een kwaad, dat met eene noodlottige onvermijdelijkheid allen symbolischen godsdienstigen handelingen weldra schijnt aan te kleven, namelijk, dat men daaraan eerlang, bewust of half bewust, eene zekere geheimzinnige kracht toekent. De vrij algemeene neiging, om gaarne aan het geheimzinnige en wonderbare te gelooven, die te sterker werkt hoe lager de trap van 's menschen intellectueele en wetenschappelijke ontwikkeling is, en die den grooten dichter, "het wonder het liefste kind des geloofs" deed noemen, openbaart zich ook in den waan, dat er in en door uitwendige dingen geheimzinnige goddelijke krachten werken, vooral wanneer eene eeuwenoude overlevering op die uiterlijkheden het stempel der heiligheid gedrukt heeft; hierbij is het dan onverschillig, of die uitwendige zaken tastbare voorwerpen, of feiten uit het grijze verleden, of nog voortdurende gebruiken zijn. Nog heden buigt zich de halve wereld voor heiligheden van hout en steen en been, voor reliquieën en formules; nog wordt er door zeer, zeer velen magie gepleegd met overoude gebruiken; en zelfs onder hen, die voor 't overige verlichte denkbeelden bezitten, ontbreekt het niet aan de zoodanigen, die onze betrekking tot den Eeuwige in onverklaarbaren samenhang achten met feiten uit de grijze oudheid, waarbij zij aan geheel iets anders denken dan aan den zedelijken invloed, dien zulke feiten, als openbaringen van verhevene ideeën of heilige gezindheden, op ons oefenen. Dat het heilige iets zuiver geestelijks is: hoe lang duurt het, eer men deze eenvoudige waarheid erkent! en, al erkent men haar, eer men haar ook in de praktijk in al hare consequentie laat gelden! Ook in de christelijke kerk heeft genoemde neiging reeds zeer vroeg een toenemend bijgeloovige vereering van sommige symbolische handelingen in het aanzijn geroepen, en daaraan den naam van sacramenten toegekend. Het is aan de Hervormers, die het getal dezer sacramenten zeer besnoeid en er weldra slechts twee van overgehouden hebben, slechts ten deele gelukt, om het element van heidendom, hetwelk het geloof der gemeente in de sacramenten gelegd had, voor goed daaruit weg te doen. Hoe staat het nu te dezen aanzien met de Doopsgezinden? Het gevoelen van onze vaderen verschilt in het algemeen niet van dat van zwingli, die ongetwijfeld ook den kinderdoop zou hebben verworpen, indien praktische redenen, vooral de woelingen der Wederdoopers, hem niet tot een zekere inconsequentie tegenover zijne eigene beginselen hadden gedrongen. De oude doopsgezinden zijn in hunne beschouwing en waardeering van den doop volkomen vrij gebleven van den waan, dat er in deze plechtigheid eenige de minste sacramenteele kracht zou schuilen, gelijk bijv. menno, dirk philips en anderen, herhaaldelijk met de meest nadrukkelijke woorden verzekeren, dat uitwendige handelingen alleen in zoover waarde kunnen hebben, als zij openbaringen zijn van gemoedstoestanden en als zij zedelijken invloed oefenen. Daar er nu van zedelijken invloed geen sprake kan zijn bij pasgeboren kinderen, verwierpen zij niet alleen den kinderdoop, maar oordeelden tevens, gelijk menno zich uitdrukt, dat uit het ijdel vertrouwen op deze nuttelooze plechtigheid veel valsche leer, ongeloof en een onvruchtbaar, vleeschelijk leven voortspruiten moest. Zij verklaarden het voor verderfelijk bijgeloof, te durven meen en, dat er voor de zaligheid iets hoegenaamd zou afhangen van "uitwendige teekenen of stomme elementen." Zij verklaren, dat deze op zich zeiven beschouwd volstrekt niet noodig zijn, dat zij derhalve geen wezenlijke bestanddeelen zijn van den christelijken godsdienst, en dat het alleen "uit gehoorzaamheid aan Christus en als teelden van deze gehoorzaamheid" was, dat men ze in acht moest nemen. Menno noemt het "verleiding" als men met de "predikanten" (waarmee hij in dezen samenhang de priesters der Roomsche kerk bedoelt) beweert, dat "God bij zijne sacramenten kracht uitoefent en onzienlijk in het hart datgene uitwerkt, wat het teeken afschaduwt." Integendeel, "de teekenen des Nieuwen Testaments zijn in zich zeiven geheel onnut," alle kracht gaat uit van "hetgeen zij beteekenen, nl. het boetvaardige nieuwe leven." Het is, volgens hem, geheel onzinnig, als men de vergeving der zonden in samenhang brengt met "de stomme ceremoniën en elementen." Den doop in 't bijzonder beschrijven zij, om de woorden van dirk phimps te bezigen, niet als genadeteeken, maar als teeken van belijdenis, als teeken en getuigenis van het waarachtige boetvaardige geloof, alleen toe te dienen aan dezulken, die berouw hebben van hunne zonden, zich verbeteren, het evangelie gelooven, hun geloof belijden, daarop begeeren gedoopt te worden, zich gewillig Gode offeren en zich aan den dienst der gerechtigheid toewijden. In deze opvatting van den doop als eene plechtigheid van eene louter zedelijke strekking is in onze broederschap nooit eenige verandering gekomen. Yan een bijgeloovig vertrouwen op hetgeen men thans weder in wetenschappelijke en stichtelijke geschriften der Luthersche confessie in Duitschland gaarne noemt "de doopgenade," heb ik in onze broederschap nooit eenig spoor kunnen ontdekken. Zulk een taal wordt zeker ook niet gevoerd in de geschriften der Protestantsche zustergenootschappen in ons vaderland; nogtans heb ik wel eene enkele maal bij weinig ontwikkelde Hervormden eene zekere overwaardeering van den doop aangetroffen, zich openbarende in een stil beklag deiongedoopte kleinen, — eene meening, die toch in den grond der zaak niet veel van die verschilt, die van doopgenade spreekt. De meest ernstige en gemoedelijke doopsgezinden stellen zeker hoogen prijs op den doop, wellicht te hoogen, maar toch altijd alleen in zoover, als de doop, volgens hen, de door Christus verordende, plechtige verzegeling is van hunne verbintenis aan hem en zijne gemeente, als hij verder de principiëele tegenstelling van de gemeente Gods en de werclddienaren indrukwekkend en aanschouwelijk afschaduwt, en als eindelijk de plechtige verzegeling van deze christelijke belijdenis door den doop de strekking heeft om ons deze onze heilige roeping en verplichting op indrukwekkende wijze te doen gevoelen. Men dwaalt zeer, als men in de vroeger onder de onzen niet ongewone meening, alsof de ongedoopte zich vrijheden veroorloven mocht, die in den gedoopte zeer te veroordeelen zijn, hoe verkeerd zij wezen moge, een spoor van bijgeloovige beschouwing van den doop ziet. Dat zou zoo wezen, als men haar verwant achtte met die bijgeloovige meening der oude christelijke kerk, die tot een al langer uitstellen van den doop aanleiding gaf, namelijk de meening, dat de doophandeling eene reëele afwassching deigepleegde zonden zijn zou. Bij de doopsgezinden rustte zij daarentegen eenvoudig op dezen grondslag, dat het ondergaan van den doop, als vrije en plechtige verbintenis aan de gemeente Gods, eene verhoogde verplichting tot een ernstig leven in zich sluit, eene verplichting, die, ja ook vroeger wel bestond, maar die toch nu te duurder is geworden, nu de persoon zelf haar openlijk beleden en plechtig op zich genomen heeft. Dit is een dwaalbegrip, ik erken het; want de zedelijke plichten zijn onvoorwaardelijke plichten, en zij kunnen door geene beloften en verbintenissen nog duurder plichten worden, dan zij reeds zijn; maar in dit dwaalbegrip is toch geen zweem van bijgeloovige waardeering der doopplechtigheid te ontdekken. De doop, zooals ónze broederschap dien opvat, is en blijft alzoo een krachtig en in het oog springend protest tegen iedere beschouwing, die in het christendom, nog iets anders vindt dan eenen godsdienst van zuiver geestelijken of zedelijken aard. Afgezien van andere redenen , komt het mij voor, dat reeds dit voldoende is, om, voor 't minst voorloopig, de handhaving van deze plechtigheid in onze broederschap wenschelijk te maken, omdat zij op eene aanschouwelijke en als handtastelijke wijze de godsdienstige grondbeginselen uitdrukt, van welke onze broederschap uitgegaan en nooit afgeweken is, welke twisten en verdeeldheden haar in vroegeren tijd mochten verscheuren. Ja hoeveel er in- en uitwendig bij ons veranderd zij, zelfs in onze dagen stellen de doopsgezinden over 't geheel nog bijzonder weinig- belang in de bespiegelende leerstellige vragen. Wij zijn de eersten, om toe te stemmen, dat het louter uitwendige, als zoodanig, niets afdoet op een gebied van zuiver geestelijken aard, — eene stelling, door onze doopsgezinde vaderen altijd met klem en nadruk verdedigd. Wij zijn er ten volle van overtuigd, dat de gemeente het recht heeft, alle uitwendige plechtigheden te wijzigen, af te schaffen of door meer gepaste te vervangen, zoodra als haar geestelijk belang dit mocht vorderen, gelijk immers niemand er in ernst aan denkt, dat de Kwakers daarom minder goede christenen zouden zijn, omdat zij de plechtigheden van den waterdoop en het avondmaal niet meer in acht nemen. Maar aan den anderen kant meenen wij toch, dat men de waarde van symbolische handelingen, die op eene passende wijze gewichtige waarheden afschaduwen, niet te laag mag aanslaan, dat zij integendeel veel meer, dan men oppervlakkig zou meenen, uitwerken in dienst van de geestelijke belangen der gemeente. Laat ik alleen op het volgende wijzen. Vooreerst is het, alsof de symbolische handeling voor ons gevoel onze belijdenis, onze belofte, of wat anders zij afschaduwen moge, tot eene bepaalde daad maakt, gelijk de handdruk het vriendenwoord als op voelbare wijze bevestigt en versterkt. Ten andere doet eene plechtige handeling ons als van zelf nog meer den ernst van het oogenblik gevoelen, dan alleen de mondelinge belijdenis dit zou doen, tenzij men die op eene even plechtige wijze liet plaats grijpen; maar dan is en blijft dat plechtige toch altijd iets ceremonieels; en of er eene andere ceremoniëele handeling uit te denken zijn zou, die op eenvoudiger en juister wijze de gronddenkbeelden van het christendom afschaduwt, dan de doop dit doet, trek ik in twijfel. En eindelijk zal het aanschouwelijke van de plechtige handeling, juist omdat zij zoo eenvoudig, zoo zinrijk, zoo sprekend is, op de geheele gemeente een dieperen indruk maken, dan het eenvoudig uitspreken van de door het symbool afgescliaduwde waarheden dit zou vermogen. Amsterdam. S. HOEKSTRA BZ. OUD EN NIEUW uit de gemeenten te irnsum en te poppingawiek. Mijn oogmerk mot onderstaande mededeelingen is geen ander, dan enkele bijzonderheden te geven over den staat en de lotgevallen der beide kerkgebouwen onzer gemeenten te Irnsum en te Poppingawier, in verband met de vermelding en beschrijving van een klein overblijfsel uit den tijd der stichting van 't eerstgenoemde. Wie in het kleine ook een groot beginsel weet te waardeeren, zal er een bijdrage in vinden tot de kennis van den geest onzer vaderen, en er ligt nog wel iets uit kunnen ontleenen, dat verder reikt dan den dag van heden. Dit is althans mijn bescheiden wensch. Wanneer iemand vóór ruim dertig jaren de provincie Friesland had willen doorwandelen met het doel om de kerkgebouwen bij onze gemeenten in oogenschouw te nemen, die zou het grootste deel er van zeker nog gevonden hebben in den staat, waarin de vaderen ze hadden gebragt en aan de kinderen nagelaten. Velen, zoo niet de meesten, zijn sedert geheel vernieuwd. Anderen ondergingen het lot van den hoed in gellekt's fabel: de hoed bleef wel, maai liet fatsoen werd door de elkander opvolgende erfgenamen, naar ieders smaak of de eischen van den tijd, vervormd. Al behield men van het oude kerkmeubilair al wat nog bruikbaar was, 't werd toch anders geplaatst; al spaarde men muren en dak, zoo goed en zoo kwaad als dat soms kon, ze kregen toch door uitbouwing of vergrooting een ander voorkomen, dikwijls op 't gevaar af van te lijken naar een nieuwen lap op een oud kleed. En menig nieuw bijgebouw, menig nieuwe voorgevel, opgerigt om te voldoen aan bepaalde behoeften of aan de eischen van den tijd , maakte het eerwaardige vermaanhuis van vroeger tot het getrouwe beeld der gemeente zelve, waarin evenzeer oud en nieuw in velerlei rigting dooreengemengd is. Een en ander geldt ook van de kerkgebouwen te Irnsum en te Poppingawier. Bij mijne komst in de gemeente (1887) viel er niet op te roemen. Of ze reeds dagteekenden van den eersten tijd liarer stichting, is niet zeker, maar althans onwaarschijnlijk ten aanzien van 't kerkgebouw te Poppingawier, dat, zoo als mij voorkomt, niet opklimt tot 1580 of 1600, toen volgens blaupot ten cate (in zijne Geschiedenis der Doopsgezinden in Friesland, bl. 306) de beide gemeenten ontstonden '. Al ware nu ook 1 De oudste archiefstukken klimmen niet hooger op dan tot 1697. Dat de gemeente echter langer, ook wel vóór 1684 moest bestaan hebben, bewijst het kerkgebouw, in dat jaar gesticht, want een gemeente die een kerkgebouw sticht heeft zich al vroeger verzameld ongevormd. Waarschijnlijk bestonden de gemeenten van Irnsum en Poppingawier vroeger afzonderlijk. Immers, de oudste stukken, die allen op administratie betrekking hebben, dragen alleen den naam van de "Mennonieten Gemeente van Irnsum", en 't eerste waarop de gemeente als eene gecombineerde met Poppingawier voorkomt, is 1793. Intusschen daar alle be- liet huis, dat kennelijk tot kerk verbouwd was, zoo oud geweest, het inwendige of wat het juist tot kerk maakte, was blijkbaar van jonger dagteekening. Eenig jaartal in ankers of op glasraam heb ik daar niet gezien. Anders was dit te Irnsum. Hier vond men nog op beide wijzen het jaartal 1684. Toch kan dit niet het oorspronkelijke kerkgebouw geweest zijn, indien de opgaaf van blaupot ten cate juist is. Men moet dan aannemen dat de gemeenten of gemeente eerst in de particuliere huizen der broederen vergaderden. 't "Was aan die kerkgebouwen te Irnsum en te Poppingawier duidelijk te zien, dat ze afkomstig waren uit een tijd, die, ja, toeliet, dat de doopsgezinden gemeentelijke vergaderplaatsen stichtten, maar die toch niet gedoogde, dat "het Vermaanhuis" of (zoo als 't hier overal ook nog heet, ten platten lande ten minste) "de Vermaning" van de openbare straat af in 't oog viel. Verscholen achter de huizen der dorpsbuurt, waren ze moeijelijk te vinden. Even als de doopsgezinden uit den eersten tijd van hun ontstaan en bestaan, moesten ze "opgespeurd" worden, 't Eenige nog wat hun aanwezen kon doen vermoeden of waaraan ze te herkennen waren, was een dak, min of meer boven de omliggende huizen uitstekende. Als men het dorp aan de scheiden tusschen 1759 en 1793 ontbreken, kan de vereeniging reeds veel vroeger geschied zijn. Blaupot ten cate heeft t. a. p. bl. 189 een lijst van (niet gealimenteerde) leden der gemeente bij de Friesche Societeit volgens hare resolutiën van 1695 tot 1700 opgemaakt, waar ook alleen Irnsum voorkomt. Maar ook dit is nog niet afdoende. Irnsum kan wel alleen genoemd zijn als hoofdplaats, zooals dit meer geschiedt. Mondelinge overleveringen daaromtrent heb ik nooit kunnen ontdekken. zijde langs 't landpad nadei'de, viel nog iets meer van 't gebouw in het oog. Een steeg van naauwelijks drie voet wijdte was zonder tegenspraak een zeer "naauwe weg" naar de plaats, waaide gemeente te Irnsum het woord der vermaning tot het bewandelen van "het pad des levens" moest gaan hooren. Te Poppingawier was de toegang tot de plaats der onderlinge bijeenkomsten wel wijder, ja ruim genoeg, maar toch niet meer dan een glop, waarin men nog een hoek moest omslaan, eer men de zoogenaamde kerk, d. i. een laag, zeer vervallen huis, met een breed raam en een deur, bereikte. De deur leidde naar een tamelijk donkeren gang, uitkomende in een nog al ruime kamer, bewoond door een paar leden der gemeente, die, tegen genot dier woning, deze en de kerk moesten "in orde houden", 't Was dus de "kosterij", zooals men 't nu zou noemen of in de steden noemt. Ten platten lande hier heette 't, gelijk nu ook nog wel, "het warmhuis". 't "Was kosterij en kerkekamer te gelijk (het kateehiseren had plaats in de kerk). In dit vertrek kwamen 's winters vóór de godsdienstoefening de kerkgangers bijeen; allen, die, eer zij hunne plaats in de kerk opzochten, wat tijdelijke of blijvende warmtestof voor een uur of anderhalf wilden opdoen, onder gemeenzaam gesprek om den haard gezeten. Toch was in het barre getijde "het warmhuis", niettegenstaande zijne bestemming, geen tvarm huis. De togt van het in zijn voegen rammelend raam, van den niet zeer digten zolder, maar bovenal de groote trechter van een ellenwij den, hoogen, vreesselijken schoorsteen of "boozem", voerde de kracht van een helder brandend turfvuur voor het grootste gedeelte regtstreeks de lucht in. In den gang van "'t warmhuis", vlak in den hoek bij de buitendeur, die gelukkig naar de andere zijde opensloeg, (anders toch zou men zich zeiven bij het openen der buitendeur den toegang tot de kerk hebben afgesneden), was de kerkdeur. Goed dat men bij het binnentreden terstond tegen zich over den preekstoel en omhoog ziende een donkerblaauw geverfd gewelf ontwaarde, om zich te overtuigen dat men waarlijk in een kerk was En ja, ook banken waren er: die voor de vrouwen zonder leuningen, en die voor de mannen tegen den donkeren achtermuur en den zijmuur bij den ingang. Goed was 't ook, dat het hier toch vooral om geestelijk licht te doen moest zijn; want natuurlijk of stoffelijk licht was er niet veel op te vangen. uien kon. Voeg daarbij de onoogelijkheid van den anderen zijmuur, die de bruine sporen vertoonde van een schoorsteen, welke daar in vroeger dagen zich omhoog geslingerd had, — en iedereen zal mij toestemmen, dat men het al vrij ver moest gebragt hebben in het "sluiten van het vleeschelijk oog" of alle gevoel voor schoonheid missen moest, om niet telkens aanstoot te lijden, zoowel door hetgeen hier te zien was, als wat er niet was. Gelukkig dat onze ouders geleerd hadden vergenoegd te zijn in 'tgeen zij waren, of dat zij er geen hinder van hadden, dankbaar, dat zij maar vrijelijk mogten zamenkomen, al was 't ook in diepe duisternis "naar de wereld", om God volgens hun geweten en behoefte zamen te vereeren en "elkander te vermanen tot opscherping der liefde en der goede werken", onder het hooren van het woord van den "Eenigen Meester". Maar al kwam men er in 1837 ook nog welgemoed bijeen, wie kan het wraken, dat toch allengs de wensch levendig werd, om dit oude plaats te doen maken voor iets nieuws, te meer daar de kleine ruimte voor het wassend ligchaam der gemeente te eng begon te worden? Wanneer men te Irnsum de naauwe "Vermaningsteeg" ten einde was, had men terstond links het kerkgebouw. Langwerpig vierkant, met de lange zijden naar 't noorden en zuiden, de smallere naar 't oosten en westen, geleek het veel op een schuur met hooge muren. Aan den noordermuur toch was geen enkel raam, aan de west- en oostzijde waren eenige kleine smalle raampjes, terwijl de zuidzijde, juist waar het meeste licht inviel, niet zoo op 't gezigt lag. Slechts door een smalle strook gronds van een naastgelegen tuin gescheiden, had de kerk te Irnsum, bij die van Poppingawier vergeleken, een zeer goed licht. Evenwel de glazen van de beide groote ramen naast den preekstoel waren zóó verweêrd, dat ze zich vertoonden als mat glas, gemarmerd met de kleuren van den regenboog. Langs den noordermuur en de beide zijmuren liep de breede gaanderij, zóó digt aan de preekstoel naderende, dat wie daar zat of stond, alleen door de ramen van den spreker op den kansel gescheiden, dezen broederlijk de hand zou hebben kunnen reiken, 't Was aan die gaanderij, waarop slechts eenige losse banken stonden, die alleen bij buitengewone gelegenheden gebruikt werden, te bemerken, dat de oude vermaning gebouwd was op den groei der gemeente of dat de gemeente in ledental veel verloren had. Werd ze bij enkele volle beurten geheel bezet, dan werd de taak van den leeraar inderdaad zwaar. Want al had hij ook geen stem die een "onzeker geluid" gaf, 't spreken viel hem reeds moeijelijk bij gewone beurten, omdat de gaanderij en de platte zoldering allen klank in het bedompte gebouw wegnamen. Hoe lang er de kwast van den schilder niet meer in aanraking was geweest met het hout, kan ik niet bepalen: vermoedelijk niet meer sedert dit voor 't eerst geschied was. Want hoe zindelijk ook, het inwendige van het gebouw had even weinig als het uitwendige veel, dat het schoonheidsgevoel ook maar eenigzins bevredigen kon. Geschikte ruimte voor de bediening van doop en avondmaal ontbrak er almede. Dat moest geschieden binnen het hooge, getraliede heknaast en vóór den preekstoel, waar de kerkeraadsleden en voorzanger hun plaatsen hadden. Zou verbetering, in dien ook al geen geheele vernieuwing van het oude, hier wel weelde zijn geweest? 1U Ik zeide zooeven, dat er in het oude kerkgebouw te Irnsum niet veel was, dat het schoonheidsgevoel aangenaam kon aandoen. Toch ontbrak het niet geheel. Al was het ook maar in een hoek, iets was er, dat naar kunstwerk zweemde, ten minste dat het gemoed verheffen kon. Ik heb in 't begin gesproken van een overblijfsel uit den tijd van de vermoedelijke stichting der kerk. In een der raampjes op de gaanderij aan de oostzijde van het kerkgebouw trokken een paar beschilderde ruiten de aandacht van den bezoeker. Ze waren nog in het oorspronkelijke lood gevat, terwijl ze te zamen een geheel vormden. Het bovenste bevat een dubbel naamcijfer op donker rooden grond, met een soort van wapen gekroond, en van niet onaardige op arabesken gelijkende versieringen omgeven. Onder 't naamcijfer, beneden links en regts uitgebogen (eene j. j. en h. En Christen als hem noodt omringht en hem sijn vyandt volgt en dringht die heeft nogh wapen nogh gesohudt daar hij 'tgewelt me van hem schudt geen ding daar hy syn troost op set dan op syn G-odt en syn gebedt ot' doet hy somtyds nogli iets meer 't syn tranen tot den hoogsten Heer. verdringht men hem al meer en meer, dit is syn Alder sclierpst gheweer. De naamcijfers zijn blijkbaar die van 't genoemde echtpaar en 1684 duidt den tijd der stichting van het kerkgebouw aan, daar dit jaartal ook in ankers buiten aan den kerkmuur prijkte, zooals dat in vroeger dagen immers veel plagt gedaan te worden. (Een oud huis, dat met de daarnaast gelegene woningen "de vermaningsteeg" uitmaakte en nog staat, zeker het oudste der thans bestaande huizen te Irnsum, heeft ook in ankers het jaar 1645. De doopsgezinde kerk te Crefeld, mij sedert mijne kindsche jaren bekend, geeft op dezelfde wijze het jaartal 1695 te lezen.) Yan deze echtelingen, jacob .tentjes en iiylck jurjens, is niets anders bekend. Mogen wij 't voor zeker houden, dat ze ter gelegenheid van den kerkbouw dit glasraam aan de gemeente ten geschenke gegeven hebben, — veel hebben zij er waarschijnlijk ook toe bijgedragen, om het vrome werk der geheele stichting tot stand te brengen. Het opschrift moge al geen groote dichterlijke waarde bezitten, de godsdienstige en zedelijke, die er uit spreekt, is in verband met de overtuiging onzer vaderen, niet zoo gering. Het is de geest der zich noemende "weerlooze christenen." Ja, weerloos waren ze en wilden zij zijn naar de wereld, die met vleeschelijke wapenen strijdt. Zonder hand- of zijdgeweer en menigmaal gebonden zelfs aan handen en voeten, stonden onze vaderen in de wapenrusting Gods, waardoor zij, zwak naar het vleesch, sterk waren naar den geest, en magtiger dan die tegen hen waren. Hun weer- 10* loosheid mogt een vasthouden zijn aan de letter van 's Heeren woord, 't was meer dan de letter, waaraan zij gehoorzaamden; de letter werd bij hen bezield en levend gemaakt door den geest. Getuige de steeds meer en meer veldwinnende overtuiging, dat de oorlog in strijd is met den geest van 't christendom en met de hoogste roeping van den mensch als kind van God. Zijn woord, bij uitnemendheid door ciieistus den mensch gegeven, en scherper dan eenig tweesnijdend zwaard, was hun wapen, en hoe vaardig zij waren in het hanteren daarvan is bekend aan ieder, die iets uit de dagen van hun vervolging en strijd gelezen of gehoord heeft. Wakende en biddende wilden ze liever met den Heer "smeekingen en tranen" offeren, dan 't. zwaard nemen, waardoor ze anderen en zich zeiven zouden doen omkomen. Zij namen een schild, niet van metaal, maar toch een, waarop de pijlen des boozen afstuitten. Inmiddels was de dag der godsdienstvrijheid voor de doopsgezinden aangebroken '. Dankbaar dat zij hun leven niet meer in gevaar behoefden te zien, zooals de vaderen^ en niet langer genoodzaakt waren als ter sluiks te vergaderen met de gemeente, maakten ze ijverig gebruik van de vrijheid, om gemeenschappelijke vergaderplaatsen te stichten, al was 't ook niet aan den openbaren weg, op pleinen of markten. Neen, aan den weg timmeren begeerden zij toen nog zeiven in geenen deele. En schoon, wat ze stichtten, deugdelijk was, eenvoudigheid tot soberheid toe bleef het kenmerk van hunne "vermaanhuizen." Zoo is menig kerkgebouw verrezen, als de schoone vrucht van dankbaarheid voor de bevrijding van een druk. waaronder het geslacht der vaderen zoolang gezucht had, maar dien het ook zoo lijdzaam en toch zoo heldhaftig had doorgestaan. En waar doopsgezinde vlijt met spaarzaamheid onder den afgebeden, met goed geweten ingewachten, zegen Gods een meer dan dagelijksch welvaren verworven had, daar was de hand spoedig geopend, om aan de behoeften van het hart te voldoen en 6f alleen öf in vereeniging met de broeders een gebouw te stichten, waar men ver- 1 Voor Friesland in 1672, voor de overige gewesten iets vroeger of later niet meer ongemerkten overgang. maand wenschte te worden en gesticht tot allen ehristelijken wandel voor God en menschen. Zóó toonde men dan metter daad veel over te hebben voor de gemeente, waarmede men verbonden was door den band van éénen Heer, één geloof, ééuen doop, door éénen Geest gedrenkt tot één ligchaam dat, onder gemeenschappelijken druk geboren, alleen door broederlijke liefde eu wederkeerige handreiking bestaan en bloeijen kon te midden eener wereld, die vooral van kracht en geweld heil verwachtte; tegenover een kerk, die door de staatsmagt niet enkel geëerd en ontzien, maar ook geschraagd en gediend wilde worden, en helaas ook maar al te vaak moest worden gesteund, indien zij de heerschende blijven zon. Heerschen, neen, dat wilden de oude doopsgezinden niet. Zij waren tevreden met een bescheiden plaats. Tot heerschappij voeren werd dan in hun vermaningen ook niet aangespoord. Daar werd in alle eenvoudigheid krachtig' gewezen op het Woord en voorbeeld van den zachtmoedige, den lijder, den bidder bij uitnemendheid. "Was 't wonder dat, bij 't oprigten van een of ander nieuw kerkgebouw, de geest wel eens vaardig werd over een der broederen om te spreken, al was 't niet in hoogverheven taal en maat, dan toch in bewoordingen, die, bij allen eenvoud en gebrek zelfs 'in den vorm, getuigden van een die]) gevoel en besef van 's christens roeping in de wereld, van hoogen zedelijken ernst en kracht van geloof en geheiligd leven? En werd dan ook al geen kunstgewrocht tot stand gebragt, er kwam toch wel eens iets te voorschijn, dat eene verheffing van geest openbaarde boven het "slechte" proza, in elk geval een uitnemender gezindheid, die voor het nageslacht wel bewaard worden mogt. Zoo is het kleine en eenvoudige opschrift in het kerkgebouw van Irnsum, toch van eenige beteekenis voor den edelen geest der ouden onder ons, en wel waardig ook bij het geslacht van den nieuwen tijd in herinnering te blijven. De behoefte aan vernieuwing, ten minste aan verbetering der beide vermaanhuizen, deed zich telkens meer gevoelen. Toch heb ik nog tien jaren in die gebrekkige en ondoelmatig geworden gebouwen mijn predikdienst vervuld; tien jaren nog heeft de gemeente zich dien bekrompen toestand moeten getroosten. Eeeds vroeger waren er pogingen tot verandering gedaan, doch de omstandigheden hadden ze verijdeld. Mijn geachten voorganger had het niet aan ijveren opgewektheid ontbroken, en der gemeente niet aan gewilligheid om mede -te werken '. Na het overlijden van den Eerw. d. g. visser (1836), toen de gemeente besloot een proponent bij de Algemeene Doopsgezinde Societeit tot leeraar te beroepen, moest er éen pastorie gebouwd worden 2, 1 De gemeente, die weinig of geen fondsen bezit, had voor haar krachten ruim ingeteekend, maar er ontbrak te veel om zonder hulp te slagen, en de eenige hulp, waartce men de toevlugt genomen had, die van het Rijk, werd na veel heen en vveêr schrijven ten slotte geweigerd, op m. i. weinig afdoende gronden. Het ingeteekende voor den kerkbouw werd daarna gegeven voor de pastoriestichting. 1 Voor broeders uit de leden der gemeente, die haar als liefdepreeker gediend hadden, was natuurlijk geen pastorie noodig. Ook nog niet bij 't leven van den Eerw. s. ï. van teerns, in 1829 overleden. Deze, tot vast leeraar met een kleine jaarwedde beroepen, bewoonde een eigen huis, en was tevens bakker. Mijn onmiddellijke voorganger woonde in een gehuurd huis, nu eens hier, en dan eens daar. Bij gebrek aan een geschikte woning voor den leeraar moest men wel tot de De kosten daarvoor, bijkans geheel door de niet zeer tafrijke gemeenteleden waaronder toen niet velen van eenig vermogen, gedragen, maakten het ongeraden spoedig weer nieuwe offers van de gemeente te vragen. Eindelijk sloegen wij in 1847 de handen weêr in één, en het mogt ons gelukken, op nieuw door inteekening bij de leden, hulp van de zustergemeenten en de Algemeene Societeit zoover te komen, dat wij in 1848 konden overgaan tot stichting van een geheel nieuw kerkgebouw te Poppingawier, en tot zulk een belangrijke vertimmering van het Irosumsche, dat het oude gebouw naanwelijks meer te herkennen was. Zoo bezat de gemeente nu twee kerkgebouwen, voldoende aan hare behoeften2, en, hoewel zonder praal, eenigermate ook aan de eischen van een tijd, die nog iets meer zoekt dan alleen dit, dat de kerkgangers in een huis onder dak zijn of in een kerkgebouw, op welke wijze dan ook, geborgen worden. Wat onder andere omstandigheden in vroeger tijd goed stichting eeiier pastorie overgaan, waarvoor een plaats in de nabijheid der kerk gevonden werd. Deze, eerst voldoende, bleek evenwel na verloop van vijftien jaren te klein te zijn en werd in 1852 met een naastgelegen pand vergroot en de kosten daarvoor werden voor 't grootste deel bestreden door bijdragen van belangstellende broeders buiten de gemeente. 1 De vereenigde gemeente telde bij mijn komst slechts 87 leden. Ruim 100 jaar vroeger had Irnsum er (alleen?) volgens blaipot ten cate 70. Yan deze vertimmering is met een woord melding gemaakt in 't kerknieuws van 't Jaarboekje 1850, waar echter bij vergissing slechts van één kerkgebouw gesproken wordt. De plaats van het boven vermelde "Warmhuis" te Poppingawier is bij die voor de kerk getrokken en eene kleine tegenover den ingang gelegen woning voor kerkekamer en kosterij aangekocht. was, ja verblijdend zelfs, is thans, ook bij beseheiden wensehen, niet altijd meer voldoende. Wat inderdaad verbetering is, dat mag gezocht worden, en indien uit eigen middelen de goede smaak tevens bevredigd worden kan, wie zou het dan wTaken? Behooren wij op zedelijk gebied te bedenken wat liefelijk is en wèl luidt, 't mag elders evenmin verwaarloosd of veracht worden als werelddienst. Daarin behoeven wij onze voorzaten, voor zoover zij dat deden, niet na te volgen. Dat zou ook niet ziju naar 't woord en den geest van onzen grooten Meester. De wereld moeten wij evenmin verachten als misbruiken. Haar te gebruiken is geoorloofd, als 't maar geschiedt in den naam en den geest van ciiristus. Dan werkt het mede tot beschaving en ontwikkeling van den geest, die uit God is, en God is immers evenzeer de bron van 't schoone als van het goede, dat in Hem één wordt. Was niet ook bij jezus alles in harmonie? Doch laat ik mij niet verdiepen in beschouwingen, die voor de meesten mijner lezers geen aanwijzing behoeven en mij onwillekeurig uit de pen vloeiden bij de gedachte, hoe aangenaam, ja weldadig het ons aandoet, wanneer aan de opgewekte behoefte van het schoonheidsgevoel, al is 't ook op bescheidene wijze, kan en mag voldaan worden. Wat men in de gegeven omstandigheden en bij de middelen waarover men beschikken kon, had kunnen volvoeren, is zoowel te Irnsum als te Poppingawier geschied. Te Poppingawier was de toegang tot de kerk voldoende; niet alzoo te Irnsum, waar bovendien nog altijd een vrije kerke- en katechiseerkamer ontbrak. Tot 1865 was de naauwe steeg nog altijd de eenige toegang. Gal' men er in den ouden tijd niet veel om of men, slechts één voor één gaande, den weg naai' "de vermaning" doorkomen kon, bekreunden onze oude Friezen er zieh weinig aan , of zij onbeschut door den regen gingen; het was in dezen tijd toch wel wat al te lastig, dat men noch drooghoofds, noch droogvoets de kerk kon bereiken. Want onmogelijk was het een parapluie in die steeg op te steken, en de ingebogen muur van het vroeger vermelde oude huis van 1645 waarschuwde ieder zeer duidelijk, om zoo min ter regter- als ter linkerzijde van het regte pad af te wijken. Gelukkig had de gemeente een blokje woningen in eigendom, vlak vóór de kerk gelegen, strekkende tot aan de dorpstraat en breeder dan de kerk; gelukkig ook in zekeren zin, dat deze woningen zeer aanmerkelijke herstellingen eischten. In plaats van deze herstellingen te doen en den ouden toegang te behouden, besloot men die oude woningen liever af te breken, en van nieuws op te bouwen ', maar in dier voege, dat er een ruime en geschikte toegangtot de kerk overbleef. Bovendien ontving deze nu met andere verbeteringen ook een nieuwen gevel en ruim ingangsportaal, in plaats van het smalle houten, dat sedert 1848 gediend had, maar nu weggebroken moest worden. In den gevel is een groot raam, dat op de gaanderij en in de kerk goed licht geeft. En hier nu, in dit raam meenden wij dat zich een geschikte gelegenheid aanbood, om de boven beschreven beschilderde glazen te plaatsen. 1 Geheel wegnemen ging niet aan. Die woningen maakten een deel uit van 't zeer kleine kapitaal der gemeente, waarvan de inkomsten niet gemist konden worden. Zij worden ook na den opbouw, even als van te voren, verhuurd, op één vertrek na, dat tot kerk- en katechiseerkamer is ingerigt. Immers het document muet wèl geplaatst heeten in het gevelraam van een gebouw, waar het woord des gebeds en des vredes gesproken en gehoord wordt. Daar mogen de echtelingen, nadat zij reeds bijkans twee eeuwen sedert hun dood gesproken hebben, blijven spreken tot hunne nazaten in het wel oude, maar ook veelzins vernieuwde kerkgebouw, — ja voor allen, die daar in- en uitgaan, blijven getuigen, welks geestes kinderen onze vaderen waren. Zoo zal dit oude document boven, even als de beide nieuwe gedenksteenen naast de kerkdeur, verkondigen niet alleen wanneer "de vermaning" gesticht en verbeterdis, maar ook welke geesteskinderen wij in de 19e eeuwbehooren te zijn, kinderen van dien geest die, boven tijden verheven, daarmede niet verandert, maar geslacht na geslacht bezielen wil met een levendmakende kracht, die, hoe soms ook miskend of vergeten, toch telkens weer ingang weet te vinden in de harten der kinderen van Hem, die aangebeden wil worden in geest en waarheid, en dezulken zoekt. Onze vaderen mogten soms wat veel aan de letter hechten; zij mogen de een of andere schriftplauts, ook ten aanzien van het wapendragen, minder juist naar de oorspronkelijke bedoeling hebben opgevat en toegepast, hierin zijn ze toch navolgers geweest van den stichter des christendoms en zijne eerste volgelingen; hierin hebben ze goed gezien, dat de oorlog met zijne vleeschelijke en maar al te vreeselijke wapenen, niet uit God, niet naar den geest van chkistus is, hoe onvermijdelijk ook soms, zoolang de koningrijken dezer wereld nog niet van dien geest geheel doortrokken zijn. Ook wij moeten toch wel met hen één zijn in het zoeken naar het koningrijk van God en zijne geregtigheid. AL is de vorm anders en de geest vrijer geworden, dan in de Jagen onzer vaderen, dit toch spreken ook wij uit, j;i daarvan wordt men al meer en meer algemeen overtuigd en doordrongen, dat het koningrijk Gods niet komt door kracht en geweld, dat het is vrede en blijdschap en regtvaardigheid. Ja, hoe meer kanon, naald- of chassepotgeweer en mitrailleuse den oorlog tot een dag der slagting maken, des te meer wordt het openbaar, dat de mensch een andere en betere roeping heeft, en dat de oorlog in zijn wezen strijdt tegen de eeuwige beginselen van godsdienst en liefde. "Waarlijk de oude doopsgezinden hebben den zin van christcs wèl verstaan, toen zij meenden dat de christen liet zwaard niet voeren moest. En toch waren zij niet zulke letterknechten dat zij niet zouden gedaan hebben wat zij meenden te mogen en te moeten doen, zoodra het vaderland, al had het hen vaak niet vaderlijk behandeld, hun hulp inriep tegen het geweld van Spanje, en den overmoed van Frankrijk, Engeland en Munster. Al grepen zij het zwaard ook niet, het vaderland te steunen met hun vermogen, de gewonden te verplegen, het gevaar van brand en verwoes- ting te keeren, dat achtten zij met hun geweten wel in overeenstemming en niet in strijd met hun christenpligt, dat hun onafwijsbare roeping. Ziet, zóó te doen wat het voorgeslacht deed, gewijzigd naar den ruimer zin dien wij aan het woord van Christus toekennen en geleid door zijn geest, die alle betrekkingen des levens moet doordringen, reinigen, heiligen en volmaken, is dat niet arbeiden aan de komst van een rijk, waarvan de gevangenen niet droevig zullen zien, maar zich veeleer verblijden, dat zij onderdanen zijn geworden van den Heer, die waarlijk vrij maakt? Het is arbeiden aan de komst van een rijk, waarvan de grenzen niet zijn rivieren, gebergten, nationaliteiten, maar dat de gansche aarde omvatten moet en zal; een rijk, dat overal zijne wachtposten uitzet en uitzetten mag, zonder andere rijken te na te kojjien, en dat, hoe meer het zich uitbreidt, des te meer den vrede der wereld verzekert zonder andere veroveringen, dan die des geestes, en zonder andere oorlogsbelasting, dan die de liefde heft in den strijd tegen zonde en dwaling, 't Is arbeiden aan de komst van een rijk, dat met zijn keizerlijke en koninklijke monarchiën, zijn constitutionele staten of republieken toch éénen Heer en Koning boven zich heeft, wien allen eens gehoorzamen moeten en eeren zullen, omdat Hij heerscht door de kracht der liefde in den Heiligen Geest. Zalig die heerschappij! want zijn geest is de geest der gebeden en der dankzegging, een geest, die niet verwoest, maar het verwoeste herstelt, niet verderft, maar het verdorvene zoekt en behoudt, niet doodt, maar leven geeft, heilig, zalig, eeuwig leven in God. Zal die'geest in onze broederschap leven en blijven en toenemen, dan verkoele bij ons de liefde niet voor onze onderlinge bijeenkomsten, voor het huis des gebeds. Laten onze kerkgebouwen, waaraan wij, als vergaderplaatsen van de gemeente, zoo veel te danken hebben, zich niet langer verschuilen, alsof ze misdadigers waren of alleen bij toelating geduld. Ts niet de geest yan 't christendom de kracht van een volk? Dat mag ook het kerkgebouw te kennen geven, reeds door zijn standplaats. Is onze broederschap niet langer een gedulde secte, maar een erkend en voor de wet met allen gelijk gesteld deel der natie, ook haar kerkgebouwen mogen dat toonen door de plaats die zij innemen. De doopsgezinde, ook van dezen tijd, begeert niet te heerschen, en zoo begeert hij zijn kerkgebouwen ook niet als op een berg of op de hoeken der straten te stellen, om toch maar door de menschen gezien te worden, maar — zij mogen gezien worden. Een hooge borst op te zetten en de eersten te willen zijn in eere voor de menschen, zou niet wezen in den geest des Meesters, dien we, van wat richting ook, als den Eenige eeren en liefhebben. 't Geldt evenzeer van onze kerkgebouwen, dunkt mij. Dat heeft ook de gemeente van Irnsum en Poppingawier begrepen. Staan onze kerkgebouwen ook al niet op den uitkijk, wie door onze plaatsen gaat, behoeft ze niet meer als een verborgenheid te zoeken. En wie hier staat bij het hek van den openen, tien voet breeden toegang, die ziet hoe de lagere voorgebouwen met den gevel van de dieper in liggende hoogere kerk een geheel vormen, dat het oog streelt en aan de daarachter zich verheffende stichting, die nu reeds bijkans twee eeuwen telt een verjongd voorkomen bijzet. 1 Deze vertimmering, hoe bezwarend ook voor de gemeente, was Zal dit thans vereenigde oud en nieuw te zamen nog weer twee eeuwen bestaan? wat daarvan het eerst zal vervallen, of béide te zamen, wie zal het zeggen? Maar wordt het eenmaal noodig een geheel nieuw kerkgebouw te doen verrijzen, dan hoop ik dat er niet minder belangstelling en kracht bij de gemeente zal gevonden worden dan bij de stichting in 1684, bij de vertimmering in 1848 en bij de laatste verbetering in 1866, en, zoo de gemeente ondersteuning van elders behoeven mogt, dat zij die dan even bereidvaardig moge vinden als vroeger. Zoo het echter na twee eeuwen blijken mogt dat een nieuw kerkgebouw overtollig was, dan bid ik van God dat het niet moge zijn uit gebrek aan lust en liefde voor de onderlinge bijeenkomsten. Yerre zij en blijve altoos van de gemeente de geest, die liever, dan naar de kerk te gaan , "naar buiten gaat sigaren rooken", omdat, al bestaat het hem niet in 't bidden, hij toch niet weet te zeggen, waar 't dan wèl in bestaat. Maar 't zij dan de getuigenis van den geest, aan den waren christen eigen, "die, als hem nood omringht en hem zijn vijand volgt en dringht; geen wapen noch geschudt heeft, om 't geweld weêr van hem te schudden, dan zijn God en zijn gebed". Ja, getuigenis van den geest, niet van dien aard, dat zij vrijheid meende te hebben, om van elders meer hulp te vragen, dan een tegemoetkoming uit het buitengewone fonds der Algemeene 'Societeit, haar trouwens bereidvaardig verleend. De overige gelden, ten bedrage van ƒ 3 'a 4000, werden door deleden bijeengebragt, gesterkt door de broederlijke medewerking van een belangstellend lid eener naburige gemeente (onder ons woonachtig). Ware de gemeente niet in ledental aanmerkelijk vooruitgegaan, zij zou dit werk niet hebben kunnen ondernemen. Het getal leden bedraagt nu 187, dat is 100 meer, dan toen ik vóór omstreeks 33 jaren hier kwam. » dien jezus chkistus als den eenigen grondslag erkent, waarop het geestelijk godsgebouw is opgetrokken, den geest, die leefde en werkte in den apostel, wiens woord luidt: "Is iemand in Christus, die is een nieuw schepsel; het oude is voorbijgegaan, zie het is alles nieuw geworden." Irnsum, Aug. 1870. i. molenaar. Ktyrstojg der Jaart^rgadfiring in ]870, GEHOUDEN DOOR AFGEVAARDIGDEN DER VEREENIGING VAM DOOPSGEZINDE GEMEENTEN IN overijsel, gelderland, utrecht en van de naburige in pruisen. Uen 15den Juni van dit jaar hielden de afgevaardigden van deze vereeniging hunne gewone jaarlijksche samenkomst te Deventer, onder voorzitterschap van Ds. j. hartog van Utrecht, die de vergadering opende met een toespraak, waarin hij "de laatste resolutie van den magistraat te Deventer tegen de doopsgezinden in die stad" naar aanleiding, inhoud" en uitwerking schetste '. Nadat verschillende huishoudelijke werkzaamheden afgedaan en de noodige bepa- 1 Ze is afgedrukt in deze Bijdragen blz. 16 en verv. 't Zij mij vergund bij deze gelegenheid de leden van andere vereenigingen of ringen onzer broederschap, in wier samenkomsten dergelijke vraagpunten als in deze te Deventer behandeld worden, dringend uit Ie noodigen, mij door hunne mededeelingen jaarlijks in staat te stellen tot het geven van een kort verslag hunner vergadering, dat, naar 't mij voorkomt, in deze Bijdragen niet mag ontbreken. Ik dank het bovenstaande aan mijn vrienden cardinaal te Almelo en cuperüs te Borne. n. H. s. 11 lingen omtrent de volgende jaarvergadering gemaakt waren, waarin Ds. j. kerbert van Zwolle als voorzitter en Ds. j. p. muller van Zwartsluis als ondervoorzitter zal optreden, werden de volgende punten van beschrijving aan de orde gesteld: Vooreerst het onderzoek, in hoeverre doopsgezinde gemeenten rechtsgrond kunnen verkrijgen, om voor elkaar handelende op te treden. De commissie, met dit onderzoek belast maar nog niet gereed, verzocht en verkreeg uitstel tot de volgende jaarvergadering, om daarin haar rapport uit te brengen en de leden te dienen van advies. Ten tweede werd door Ds. c. cardinaal van Almelo de vraag ingeleid, die door den ring van Twenthe was voorgesteld: is het doopen op 14 of 15jarigen leeftijd, zoo als het bij de mennonieten in Duitschland geschiedt, in overeenstemming met onze opvatting van het wezen van den doop? Hij meende dat deze vraag alleszins waardig was behandeld te worden, daar wij ons nog altijd nauw verbonden gevoelen met de buitenlandsche doopsgezinden en velen hunner door hun milde bijdragen aan onze "Vereeniging tot evangelieverbreiding" op die belangstelling onzerzijds ten volle aanspraak hebben. Maar bovendien achtte hij 't gebruik van dien vroegtijdigen doop bij de Duitsche broeders opmerkelijk, omdat ze naar zijne overtuiging meer dan wij op het standpunt der oude Nederlandsche doopsgezinden staan en dezen er toch zeker niet aan dachten, om den doop toe te dienen op een leeftijd, waarop de aannemeling zich nog niet de vereischte rekenschap van die plechtigheid geven kan. Ze waren toch veeleer geneigd den doop later te stellen, dan die nu hier te lande plaats heeft: het tegenwoordig gebruik om dien aan 16 of lSjarigen te bedienen is eerst onder den invloed der daarnaar ingerichte katechisatie ontstaan. "We weten het nog uit eigen ervaring," vervolgde spreker, "hoe er in onze landgemeenten velen van gevorderden leeftijd ongedoopt waren; hoe wij er voor ijverden, om toch allen door den doop aan de gemeente te verbinden; hoe er ook waren, die door gemoedsbezwaren werden teruggehouden. Nu gaat alles geregeld zijn gang. Maar of we bij dien geregelden gang ook steeds de ge- wenschte vruchten oogsten ik durf niet zeggen, dat de verschijnselen altijd bemoedigend mogen heeten." Nadat spreker vervolgens, met beroep op I Kor. XII: 13 en Gal. III: 27, den doop eene plechtigheid had genoemd "die alle beteekenis of waarde verliest voor wie er zich geen rekenschap van weet te geven," keurde hij de in Duitschland onder onze geloofsgenooten bestaande gewoonte ten stelligste af en voegde er een ernstig woord van waarschuwing voor ons bij, om den doop toch niet te vervroegen; eene waarschuwing dubbel noodig in onze dagen, nu bij de veelvuldige eischen voor wetenschappelijke vorming aan de jeugd gedaan het katechiseeren een lastig bijwerk dreigt te worden, en er gevaar bestaat, dat menigeen zich lat'er beroept op zijn te vroegen doop, als hij de eens afgelegde belijdenis terugbrengt tot de onervarenheid zijner jeugd. 