Mededeelingen van wege het Nederlandsche Zendelinggenootschap :[bijdragen tot de kennis der zending en der taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indie\u0308], jrg 4, 1860, 01-01-1860 
M EDEDEELIN GES VAN WEGE HET Hfïiulattbrjje gwhlittggntnotarjiüji. UITGEGEVEN DOOR BESTUURDERS VAN DAT GENOOTSCHAP. TE ROTTERDAM , HIJ M. WIJT & ZONEN, Drukkers van ^het Nederluiidsche ZcndelinggenootscliHp. 1860. INHOUD. Kladt. Een woord voor den vierden jaargang 1 Iets over het eiland Amboina 6 Verslag van wijlen den zendeling H. w. nooy, over de gemeenten rondom het Meer van Tondano (1852). (Vervolg van den vorigen jaargang blz. 3S5) 33 Eene bijzondere soort van afgoderij op Boano. ( Getrokken uit een verslag van den zendeling teffer) 77 De kostschool van het Nederlandsche zendelinggenootschap 84 Bedevoering bij de plegtige opening van de kostschool van het Nederlandsche zendelinggenootschap, door l)s. w. p. k. bouman 86 He zending op Java en meer bepaald die van Malang, door den zendeling s. e. habthoorn. (Uit zijn Jaarverslag van 1857) 105 De zending op de Zuid w es ter-eilanden 138 Iets over het eiland Amboina. ( Vervolg en slot van blz. 32) 168 Aanteekeningen uit verschillende schrijvers, ter toelichting van het vorige stuk 186 Blad/.. Do zending op Java en meer bepaald die van Malang, door den zendeling s. e. harthoohn . Uit zijn Jaarverslag van 1857. ( Vervolg van hlz. 137) 212 Leven en werkzaamheden van g. schvvakz , den zendeling van La n go wang 253 De zending in het zuiden van Celebes 303 Daarin: Brief van Dr. b. f. matthes 304 Rapport van de Maandvergadering 310 Gedachten over de wijze op welke de werkzaamheden deizendelingen in zuidelijk Celebes moeten worden voortgezet. Getrokken uit twee brieven in December 1857 geschreven door den zendeling w. m. donselaar . . . . 325 Brief van den zendeling a. goudswaard 345 Hoe? 367 EEN WOORI) VOOR DEN VIER13EX JAARGANG. Het is ons tot blijdschap den vierden Jaargang van dit Tijdschrift te mogen openen met niet minder goede uitzigten dan zijne voorgangers. Zijn wij daarvoor dankbaar aan den Heer, die onzen arbeid zegende, wij brengen ook gaarne onzen dank aan hen, die belangstelling daarin betoonden. Yeel hebben wij hun niet te zeggen. Geen wenschen zijn ons ter oore gekomen, die ons zouden kunnen nopen eenen anderen dan den tot hiertoe bewandelden weg in te slaan. W ij gaan dus voort • met mededeelen. Dezen nieuwen jaargang .hadden wij gaarne geopend met eene levensbeschrijving van onzen diepbetreurden jkllesma. De man, die meer dan iemand anders bevoegd en in staat is die te leveren, was echter met zooveel werkzaamheden van anderen aard overladen, dat het eene 011- bescheidenheid zoude geweest zijn bij hem ernstig aan te dringen. Hij zelf is te goed overtuigd, dat een leven van jei.les.ma in ons Tijdschrift niet lang mag ontbreken, dan dat wij zouden vreezen, dat hij niet handen aan het werk zal slaan, zoodra hem de tijd gegund is. Wij vertrouwen, dat deze jaargang niet zal gesloten worden zonder het opstel, dat hij ons toezeide. Ook onzsn waardige» broeder schwaiiz hebben wij te gedenken; wij hopen dit spoedig te kunnen doen. De. lezer verwachte voorts cene geregelde voortzetting van het ontworpen plan. Ontmoet de getrouwe bezoeker van onze //Bidstonden" wel eens iets, dat hein van vroeger niet onbekend was, hij bedenke, dat wij ons voorstelden iedere zending uit de onder ons berustende stukken en bescheiden zooveel mogelijk te doen kennen. Wat vroeger in uittreksel verscheen, moet nu soms met het onbekende een geheel vormen. Is de toestand van Tondano genoegzaam toegelicht uit de berigten van wijlen Br. xooy , dan volgen de latere berigten van Br. üooker. Den werkkring van wijlen Br. schwarz , Langowang, hopen wij ook nader te doen kennen. Br. wilken's werk zal nog nader moeten toegelicht worden uit zijne latere berigten. Koemelernboeaai zal Br. ulfers voortgaan ons te schetsen. De berigten van wijlen Br. van cavei.len over Amoerang staan gevolgd te worden door de verslagen van Br. texdki.oo . Br. graafla.vd's kweekschool te ïanawangko kunnen wij nog nader doen kennen uit een later ingekomen verslag. Over de scholen in de Menahasse zijn wij een vijfjarig verslag wachtende. Over de Ambonsche eilanden hebben wij nog veel te verzamelen, om den tegenwoordigen toestand goed te doen kennen. Wij vertrouwen, dat het verslag van Br. roskott , waarmede deze jaargang opent, niet zonder belangstelling zal gelezen worden, terwijl ook de medededeelingen van Br. teffer , over eene bijzondere soort van afgoderij op het eiland Boano, als bijdrage tot den godsdienstigen toestand dier eilanden niet onbelangrijk zal worden geacht. Van Java hopen wij weldra beschouwingen over de godsdienst in de streken vau Malang te leveren, en dan ook niet lang in gebreke te blijven met de mededeelingen van Br. hoezoo te Samarang. Van Makassar hebben wij zeker wel het minst te berigten. Wat de fuuiking van Boni daar ten goede zal werken? Wij weten het niet; maar hopen, dat onzen ijverigen zendelingen aldaar niet lang meer de handen gebonden zullen zijn. Is er dan nog veel, dat achtereenvolgends op plaatsing wacht, of waarover wij belangrijke bijdragen te- gemoet zien, wij hopen gesterkt te worden in de voortzetting van onzen arbeid door den goeden wil onzer lezers; maar bovenal bidden wij kracht te ontvangen van onzen Vader in jezus Christus , wiens eere wij ook door dit werk bedoelen, wiens koninkrijk kome! Maart 1860. DE REDACTIE. IETS OVER HET EILAND AMBOINA. Tot nog toe namen wij nog slechts één berigt uit onze zending op de Ambonsche eilanden over. Het was een uittreksel uit liet dagboek van den zendeling schot, voorkomende in den eersten jaargang van dit tijdschrift. Wij beloofden toen, reeds in den tweeden jaargang, een overzigt te geven u van defi kerkelijken toestand van Am bon in vroegere jaren" en „een verhaal van gebeurtenissen uit de jaren, dat het genootschap daar werkzaam was." Die belofte is ons niet ontgaan. En zoo wij ook thans nog niet geheel daaraan voldoen, wij vertrouwen, dat de goedgunstige Lezer in het hier volgende stuk een begin van uitvoering zal willen zien. Veel is over Ambon geschreven. Het uitvoerig werk van valentijn (1) is thans bijna ieder bij name althans bekend; ook hebben de belangrijke mededeelingen van Dr. bi,kekkr (2) den toegang tot menig studeervertrek gevonden. Of evenwel het meerendeel onzer lezers met genoemde beschrijvingen bekend is, achten wij aan twijfel onderhevig. Wij meenen hun daarom geen ondienst te doen met eene korte beschrijving van Ambon van de hand van onzen zendeling b. n. j. iïoskott. Is dit stuk (1) V alkntijn's Oud en Nieuw oost -Indiën. (2) Dr. B leeker's Reis door de Min ah as se en den lnd. Archipel. niet in den jongsten tijd ons toegezonden, maar reeds sedert 1S43 in het archief van ons genootschap rustende; het is daarom nog niet verouderd. Wij zullen slechts hier en daar uit latere berigten eenige aanteekeningen hebben toe te voegen (1). Het eiland Amboina bestaat uit twee schier-eilanden, die ten oosten vereenigd zijn door een klein strookje laag land, dat omtrent 2000 schreden lang en breed zal zijn; van daar strekken zich de beide schier-eilanden op eeuen ongelijken afstand van 1 /4. tot 1 mijl van elkander naar het westen en zuidwesten, en vormen daardoor eene zeer schoone en veilige baai, die in de lengte ecne uitgestrektheid heeft van circa 3 mijlen. Het land, dat ten westen ligt, heet volgens de oude inlandsche benaming Hitoe, terwijl liet andere, dat zich naar het zuidwesten rigt, den naam van Leitimor draagt. Op dit laatste ligt de hoofdstad van de Molukkos, alwaar, sedert deze plaats in liet bezit der Hollanders was, de Gouverneurs der Moluksche eilanden resideren (2). Met land bestaat alleen uit bergen van ver- (1) Men vindt zoodanige berigten onder anderen in het Tijdsclir. v. Neêrl. Indic, 13e .Taarg. blz. 30 e. v. van den Heer G. DE SERIÈRE; - in de Bijdragen tot de Taal- Land- en Volkenkunde v. N. Indië v. h. Konink. lnst. voor Land- en Volkenk. enz., I blz. 70 van der Heer H. C. VAN DER WIJCK; - in REINWARDTS reize uitgegeven door genoemd Instituut; - in het groote werk van de Natuurkundige commissie, enz. (2) T)e oorsprong van den naam Molukko's of Moluksche eilanden is onbekend, gelijk die van zoovele namen in Nederlandsch Indië. Mo luk ken heeten volgens sommige schrijvers eigenlijk alleen de eilanden Ter na te, Ti dor, Motir, Makjan en Batjan. Maar het spraakgebruik strekt dien naam gewoonlijk uit tot alle of nagenoeg alle eilanden, die tusschen Celebes en Nieuw Guinea liggen. Deze vormen verscheidene groepen. De voornaamste zijn: de groep van Djilolo, waartoe ook Ter n at e eri de vier overige eigenlijke Molukken behooren, de O bi-eilanden , de Soe la-eilanden , de groep van Ceram, waartoe Oeram, Boeroe, Amboina en eenige kleine eilanden. behooren , de schillende hoogte, waarvan de hoogste echter niet meer dan omtrent 200U voet bereikt (1). Slechts hier en daar strekken zich kleine vlakten van de voeten der bergen tot aan de zee uit, die meestal zeer vruchtbaar zijn, zijnde de gebergten, die mei zware ondoordringbare bosschen bedekt zijn, ook zeer vruchtbaar. Rijst, die hier echter in geene noemenswaardige hoeveelheid verbouwd wordt, turksche tarw (kunnende de eerste twee en de laatste drie oogsten in een jaar opleveren) allerhande soorten van eetbare wortels, voorts alle in warme landen bekende soorten van moeskruiden, suikerriet, koffij, kakaö en allerhande soorten vau vruchtboomen kunnen hier zeer welig groeijen, op de vlakten, zoowel als op de bergen, en zouden bij meerdere nijverheid der inboorlingen, niet alleen de • geheele bevolking ruim onderhoud verschaffen, maar ook voorwerpen voor den binnen- en buitenlandschen handel opleveren. Het Banda-eiianden, de Kei-eilanden, de Aroe-eilanden, de Te 11 i 111 bereilanden , en de Zuidwester-eilanden (Damme, VVetter, Letti, enz.) De regering omvat onder den otticiëlen naam van «Gouvernement der Mo lukken" behalve al het bovengenoemde, ook nog de landstreken op Celebes, die van haren vasal, den Sultan van Ternate afhankelijk zijn, het noordelijk schiereiland van Ce le bes, waarvan de .Me na li as se een gedeelte uitmaakt, en de onderhoorigheden der Sultans van Ternate en Tidor op Nieuw Gninea en omliggende eilanden. RED. (1) » Twee hoogere toppen, de Latoea en YVawani, beide in de westelijke helft van Hitoe en van de hoofdplaats Ainboina zigtbaar, reiken tot meer dan 1000 meters (ruim 3200 voet) boven de zeevlakte, en in het noordoostelijk gedeelte van Hitoe bevindt zich een nog hooger gebergte, gekroond door den top van den Salhoetoe, die zich meer dan 1200 meters (ongeveer 4000 voet) boven de zeevlakte verheft." (Bleeker 0. c. II blz. 58). De hoogte van eenige punten van Am bon wordt door den Baron mklvill van carnbee opgegeven als volgt: de berg Wankau wa 2S3 , de Serma 11 550, de Nonna 001 , de H0rie 619, de Latoea 1025, de VVawani 1044, de Salhoetoe 1222 Nederl. ell. (Zie Atlas van Nederl. In die, bij van haren noman & koli'p te Batavia.) red. Gouvernement beeft in de laatste vier of vijf jaren den kaneelboom ingevoerd, dezelve groeit naar wensch, doch levert kaneel op van zeer geringe hoedanigheid. Of zulks aan de gesteldheid van den grond, het luchtsgestel, dan wel aan de verkeerde behandeling is toe te schrijven, is nog de vraag (1). De plaatsen, die niet bezet zijn met bosschen, zijn bedekt met verschillende grassoorten, die zeer goed voedsel opleveren voor runderen en schapen. Tan het rundvee behoort een deel aan eenige ingezetenen en aan het Gouvernement; en dit vordert niet veel en zeer geringe kosten, alzoo de weiden het gansche jaar door groen zijn, en de beesten, al is het ook ten getale van eenige honderden, daar slechts worden losgelaten, onder het toezigt van niet meer dan een of twee menschen, die alleenlijk zorg hebben te dragen, het vee 's avonds naar den stal, en des morgens weder daaruit naar de weide te jagen; kunnende men, ofschoon geen grondbezitter zijnde, zoo veel runderen en schapen fokken als men verkiest, alzoo de vruchtbaarste plekken gronds het Gouvernement toebehoorende, nutteloos zonder eenige bebouwing blijven liggen, en men daarom op dezelve zijn vee kan laten weiden, zonder dat de eigenaren daarop acht slaan; en wel alleen, omdat zij van hunne landen geen nut weten te trekken. De runderen zijn hier zeer klein van stuk; de vetste en grootste ossen wegen niet meer dan van 150 tot 175 Nederl. ponden. De koeijen geven hier, gelijk als in meest alle landen binnen de keerkringen, zeer weinig melk. De bosschen zijn rijk aan herten en zwijnen. Behalve de huishonden en katten , zijn hier geene andere viervoetige dieren, (1) Volgens Dr. bleeker is de uitbreiding dezer cultuur reeds sedert 1839 gestaakt, red. dan de koeskoes of koesoe van dewelke er twee soorten gevonden worden, zijnde van het geslacht der buideldieren, en de tinggalong, eene soort van civetkat, die zeer goeden en sterken civet geeft, alsmede nog eene soort van dier, dat door de inlanders laö genoemd wordt, zoo groot is als eene kat en veel daarnaar gelijkt. Voorts heeft men verscheidene soorten van hagedissen en vele slangen van verschillende grootte, die de rotsholen en bosschen bewonen. De grootste soorten kunnen de lengte van 30 tot 40 voet, en de dikte van li voet in middellijn hebben; deze soorten verslinden herten en zwijnen. Onder de kleine soorten zijn eenige die min of meer schadelijk zijn, uithoofde van hare kwaadaardigheid en vergif, doch zeer zelden doen zij kwaad aan menschen (1). Niet zoo menigvuldig in getal als in soorten zijn de vogelen, die in de bosschen leven. De zeevogels tellen hier maar weinige soorten en zijn ook niet groot in getal. Eenige soorten van snippen, diie of vier soorten van wilde eenden, vier soorten van reigers, meeuwen en eene soort van vogel door de inlanders Talang genoemd, dien ik geloof dat dezelfde is, dien cook in zijne beschrijving fregatten noemt, dit is alles wat de (1) Dr. BLEEKER telt een vierentwintigtal soorten van zoogdieren. Twee daarvan behooren tot de zeedieren (de doejong en de kasjelot). Van de landzoogdieren bestaat de grootste helft uit vleermuizen. Van verscheurende dieren leven op Ambo n geene andere dan een paar soorten van civetten en eene spitsmuis. Voorts heeft men er drie soorten van koeskoes, de gewone rat, de vleugehnnis en het moluksche hert. Een veertigtal vogelsoorten en zesendertig soorten van reptiliën (schildpadden, hagedissen, slangen) van Amboina zijn bekend. Van de vischsoorten zijn Dr. BLEEKEB. niet minder dan 620 soorten bekend, allen tot de Ambonsche wateren behoorende. De prachtige schelpen van Amboina worden in vele verzamelingen van ons vaderland gevonden. Dr. BLEEKER spreekt van eene verzameling door een' heer te Am bon bijeengebragt, welke te Batavia ƒ 5000 opbragt. RED. stranden, kreken en baaijen eenige levendigheid bijzet. De zee levert eene zeer groote verscheidenheid op van visschen, krabben, mosselen en schelpen, zijnde onder de laatste eenige soorten van uitstekende schoonheid en waarde. Onder de visschen en krabben zijn er eenige zeer vergiftig, en is de haai zeer verslindend en kwaadaardig. De flora is zeer rijk; op hetzelfde plekje groeijen boomen, heesters, struiken, kruiden, klimop en verscheidene soorten van lianen en slingerplanten. Wel is waar, is op de gansche uitgestrektheid des eilands elk plekje niet even vruchtbaar, doch nergens ziet men naakte dorheid. Zelfs de rotsen, die zich hier en daar op de bergruggen even als aan de steilten vertoonen , en waarop geen de minste aarde te bespeuren is, zwoegen onder den last van boomen, struiken en andere gewassen, die zich daarop met jeugdige kracht in aanlokkend groen naar omhoog verheffen, en hare met loof beladene takken naar alle kanten verspreiden. Dit brengt den opmerker tot de gedachte, dat die rotsen, namelijk alleen de kalkrotsen, want andere steensoorten blijven kaal, in zichzelven planten voedsel bevatten, of dat dezelve uit den aard geschikt zijn, om dat voedsel in groote hoeveelheid uit de lucht te trekken. De grond, het zij op de bergtoppen, het zij aan de steilten, dan wel in de valeijen, brengt eene groote verscheidenheid genezende kruiden en planten, en vele soorten van eetbare gewassen voort, die ook door de inlanders, te traag en onverschillig om te zaaijen, als groenten gebruikt worden. Er zijn ook eenige soorten van gewassen, waarvan de wortels, de sappen of ook wel de vruchten bedwelmend en sommige zelfs zeer vergiftig zijn (1). (1) Dr. BLEEKER zegt: >» I)e voorwaarden van het terrein zijn der vegetatie en den landbouw geenszins gunstig. De algemeenheid der kalk. Dit eiland, en de andere tot den Molukschen archipel belioorende eilanden zijn onderhevig aan sterke aardbevingen (1). Op den J s,en November 1835 werd hier te Arabon en in den omtrek een zeer sterke schok gevoeld, waardoor vele steenen gebouwen en eene nieuwe steeneu kaserne van het Gouvernement zijn ingestort en vele menschen het leven verloren. Sedert heeft deze plaats van tijd tot tijd ook min of meer zware schokken ondergaan. Op den 26 sten November 1841 onderanderen, des morgens even voor 6 uur, ontwaarden wij hier eene vrij sterke schudding, doch op verre na niet zoo sterk als de bovengemelde in 1835. Echter had deze de uitwerking, dat de zee binnen 8 of 4 minuten van 1' tot achtige en zandsteenachtige gronden en het veelvoudig afgebrokene daarvan , de afwezigheid van grootere rivieren of van verzamelplaatsen van eenigen omvang, ter besproeijing der omliggende terreinen, maken Amboina tot een rotsig en betrekkelijk weinig vruchtbaar eiland, welks vegetatie slechts in de hoogere streken van Hitoe en in eenige ravijnen weelderig is te noemen en waar aan geregelden graanbouw niet te denken valt." Van 11 itoe wordt door dien geleerde getuigd: » Daar is een rijkdom en veelsoortigheid van gewassen , welke nop; slechts gedeeltelijk is bekend, en welke nog op een 1 tweeden rumphius wacht, om onze kennis daarvan op een meer voldoend standpunt te brengen. Inderdaad , hoeveel er ook door rumphius omtrent Ambo in a's flora aan het licht moge zijn gebragt, en hoeveel ook nog in de ruim anderhalve eeuw, die sedert is verloopen, en vooral in de laatste tientallen jaren, door zippel1us en den Heer blume , de kennis aan planten vormen ock moge zijn uitgebreid , is het beeld van die flora nog te ontwerpen, en heeft de reis van den Gouverneur Generaal duymaer van twist aangetoond, door de verzamelingen van levende planten, welke toen voor den plantentuin te Buitenzorg zijn gemaakt, dat zelfs in de bewoonde en veel bezochte streken van het eiland nog meerdere sierlijke planten bloeijen , van welke de wetenschap nog geen kennis draagt. Wat men alzoo van een nader onderzoek van Ambo in a's wouden en vooral van zijne bergbossehen mag verwachten , schijnt niet twijfelachtig." lied. (1) De voornaamste aarbevingen tijdens de Hollanders op Ambon waren vielen voor in 1044, 1071, 1074, 1087, 1781, 1830 en de hier boven vermelde in 1835. RED. 2è voet rees en daalde; en deze buitengewone rijzing en daling heeft roet afneming den ganschen dag door tot omtrent 6 ure 's avonds geduurd. [De weduwe van den zendeling gericke schreef omtrent de eerste aardbeving i. d. 27 November 1835 het volgende: u Den l sten November zagen wij hier geduchte bewijzen van de kracht en de langmoedigheid Gods. Eene allerverschrikkelijkste aardbeving wekte ons des nachts ten drie ure uit den slaap. De kerk, eene menigte huizen en eene kazerne, waarin drie honderd menschen waren, stortten in, en alle overige huizen barstten zoodanig, dat zij onbewoonbaar werden. Van den Gouverneur af tot den geringsten toe wijnen nu allen in hutten en tenten, en tot op dit oogenblik is de aarde nog niet in rust. De Heer heeft mij bijzonder ondersteund en getroost; want nu vooral was mijne eenzaamheid mij verschrikkelijk. Verbeeldt u, wat wij des nachts na de aardbeving nog moesten ondervinden. Des avonds ten 11 ure werd Mevrouw kam (de weduwe van den zendeling j. kam ) en mij aangezegd, dat de bannelingen (die hier in menigte zijn) opstand wilden maken, en dat al de dames door de heeren in het Fort gebragt waren. Wij weduwen zaten daar vol benaauwdheid bij elkander, en onze gebeden wisselden elkander af, daar wij met gebogen aangezigt ontferming smeekten van Hem, die alle magt heeft in hemel en op aarde. Gedurig schudde de aarde. Van Br. keyzer hadden wij geene bescherming te wachten, want die bevond zich op reis, en Br. roskott was ziek. Zoo zaten wij daar den vurig gewenschten morgen af te wachten. Gelukkig, dat het bij tijds ontdekt was, waardoor de bannelingen geen' uitval durfden wagen. De gelegenheid was voor hen schoon geweest, daar er zoovele huizen waren ingestort, en zij overal konden inkomen." Br. roskott genas eerst langzaam van de zware ziekte, die liem getroffen had. Nog willen wij hier een woord van den beroemden a. von humboldt in lasschen, ter betere waardering van het verschijnsel, u Eer wij van dit groote natuurverschijnsel (de aardbeving) afstappendus zegt hij, n moeten wij nog met een woord spreken over de oorzaak van dien onuitsprekelijk diepen en geheel eigenaardigen indruk, welke de eerste aardbeving, die wij bijwonen, al gaat die ook van geen onderaardsch geluid vergezeld, op ons te weeg brengt. Zulk een indruk is, naar ik meen, niet het gevolg van de gedachte aan de schrikbeelden der verwoesting, die zich onze verbeelding uit de verhalen van het verledene vormt. Wat ons zoo wonderlijk aangrijpt is het ontvallen van het aangeboren geloof aan de rust en onbewegelijkheid van wat vast is, van de vaste aardlagen. Van onze vroegste kindschheid zijn wij gewoon aan de tegenstelling tnssehen het bewegelijk element, het water, en de onbewegelijkheid van den grond, waarop wij staan. Door alle ervaring van onze zinnen werden wij in dit geloof bevestigd. Wanneer nu plotseling de bodem beeft, zoo vertoont zich op geheimzinnige wijze eene onbekende natuurkracht, eene, die het vaste beweegt, als iets handelends. Een oogenblik vernietigt de illusie van ons geheele vorige leven. Wij zijn uit den waan omtrent de rust der natuur; wij gevoelen ons binnen het bereik van vernielende, onbekende krachten. Ieder geluid, de geringste beweging der lucht brengt ons in spanning. Men vertrouwt als 't ware den grond niet meer, waarop men staat. Het ongewone der verschijning verwekt dezelfde angstige ongerustheid bij dieren. Varkens en honden worden daardoor bijzonder getroffen. De krokodillen in den Orinoco, anders zot) stom als onze kleine hagedissen, verlaten den gescholden bodem der rivier en loopen brullende naar liet woud." // Op den mensch maakt de aardbeving den indruk van het alomtegenwoordige, van het onbegrensde. Van eeuen krater, van eeuen op onze woningen aansnellenden lavastroom kan men zich verwijderen; bij de aardbeving acht men zich overal, werwaarts men ook vlugte, boven het brandpunt des gevaars. Doch zulk een gemoedstoestand, uit het binnenste van onze natuur voortgesproten , duurt niet lang. Volgt in een land eene reeks van zwakke aardschokken op elkander, zoo verdwijnt bij de bewoners bijna elk spoor van vrees. Op de kusten van Peru waar geen regen valt, kent men noch hagel, noch den rollenden donder of de bliksemschichten in liet luchtruim. In plaats van den wolkendonder heeft men daar het onderaarsch gerommel, dat de aardschokken vergezelt. aarde, zand, klei, mergel en rotsen onder elkander, hetwelk alles alleen als een bewijs van vulkanische uitbarsting of uitwerking zou kunnen strekken. Maar hier is integendeel alles in geregelde orde; de bergen vertoonen hun natuurlijk zaraenstel; derzelver grondslagen zijn graniet en kalkrotsen; daar op bevinden zich in geregelde lagen, vooreerst mergel, hier en daar vermengd met eenige steensoorten, daarop volgt roode klei en zand. Hier en daar, voornamelijk op de lagere bergen, in de dalen en de valeijen maken verscheidene aardsoorten de vruchtbare korst uit. Op vele plaatsen op de bergen vertoonen zich hier en daar koraalbanken van meerdere en mindere uitgestrektheid en versteende mosselschelpen , van dat soort hetwelk men reuzenschelpen noemt, en dat alles in derzelver natuurlijke ligging, zoo als zij op den bodem der zee gevonden worden. Dit getuigt wel, dat die plaatsen eens den bodem der zee hebben uitgemaakt, maar geenszins, dat zij door de vulkaansche krachten zijn opgeworpen (1). Ofschoon het land vruchtbaar is, bestaat hier eigenlijk geen landbouw, die voorwerpen voor den handel oplevert. Slechts weinigen bepoten en bezaaijen zeer traag en met weinig lust kleine plekjes grond met turksche tarwe, moeskruiden, pisangs, patatas, yamwortels, een weinig suikerriet, pompoenen en watermeloenen , welke producten, naar de markt gebragt worden , doch maar in geringe hoeveelheid. Onder de burgers zijn maar weinigen, die eenige handwerken be- (1) In den grond komt de verklaring van Dr. bleeker hier ook op neder. Dit neemt niet weg, dat hij aan eene opheffing van den bodein door vulkanisehe krachten denkt, en ook in een voorbeeld van zwavelbronnen (solfataren) het bewijs vindt, dat de vulkanisehe werking ook aan de oppervlakte niet geheel is uitgesloten. (Zie bleeker , o. c . II, p. 57). rei». oefenen; evenwel vindt men toch kleermakers, schoenmakers, goud- en ijzersmeden, timmerlieden, schrijnwerkers en metselaars; doch maar zeer schaars worden onder dezen naarstige en eerlijke werklieden gevonden. Over het algemeen leven de Amboinezen, maar voornamelijk de inlanders zeer zorgeloos. Zij trachten slechts heden hunne behoeften, die maar zeer weinig zijn te vervullen, en zijn onbezorgd omtrent den volgenden dag, wel wetende, dat bosch en berg en zee gereed zijn, hun eiken dag het noodige met milde handen aan te bieden. Een man , of hoofd des huisgezins acht zich en zijn gezin genoeg verzorgd als hij 50 of 60 sagomeel in voorraad heeft, die hij zich kan aanschaffen tegen zeer geringen prijs, aangezien 50 li' wanneer de sago duur is, niet meer dan 40 a 50 cents, en als ze goedkoop is, niet meer dan de helft van dien prijs kosten. Heeft hij geen geld, dan gaat hij naar zijnen doesong, of bij gebrek van dien, naar den doesong van iemand anders, na voorafgaande overeenkomst. met den eigenaar, eenen sago-boom vellen en bewerken , waarvan hij het meel voor de helft voor zich behoudt, voor zijne moeite, en de andere helft aan den eigenaar van het land uitlevert. Een sago-boom levert van 200 tot 1500 ( t6 zuiver meel, en twee menschen hebben maar 20 of 25 dagen te werken om 1200 a 1500 meel te krijgen. Heeft hij geen visch bij de hand, dan neemt hij zijnen hengel, gaat even naar zee, of neemt zijn werpnet, gaat daar mede langs het strand, èn na eenige worpen, of na ' of 1 uur lang zich met hengelen te hebben bezig gehouden, keert hij naar zijne woning met eenige visschen terug, terwijl zijne vrouw of een zijner huisgenooten intusschen naar het veld of naar den kant eener digt bijzijnde rivier gaat, en daar eetbare planten en kruiden opzamelt, die met. liet vocht of' de melk van den kokosnoot worden toebereid, en als smakelijke groenten worden opgedischt. Indien ook een inlander door verregaande onverschilligheid, hoegenaamd geen gereedschap bezit, en zelfs geen' hengel heeft om te visschen, dan levert hem het strand in ebtijd overvloed van mosselen en krabben en ook niet zelden visch. De Baai is dan ook bijzonder vischrijk, behalve de menigvuldige soorten van visschen, die in eene onuitputtelijke menigte in dezelve leven en voortteelen, komen daar ook van de buitenzee gedurende de verschillende tijden des jaars en bij afwisseling zeven soorten van trekvisschen, die in de inlandsche taal genoemd worden: tjakalang, kamoe, djoelong djoelong, momar, kawalinga, maké en poerie, de twee eerste zijn van het geslacht der boniten. Deze visschen komen soms in zulk eene verbazende menigte, dat zij zeer gemakkelijk gevangen en voor spotprijs verkocht worden; de eerste zes soorten worden met netten en hengels gevangen, doch de laatste, ofschoon ook met het net gevangen wordende, wordt voornamelijk 's nachts door middel van vuur naar het strand tot eene ondiepte van 1 en 1V voet water gelokt, en aldaar zeer gemakkelijk met het schepnet uit de zee in de praauw geschept. Hoe kunnen mensclien, die zoo door de natuur als hare troetelkinderen verzorgd worden, op de gedachte komen, zich op eenige kunsten en wetenschappen met ernst toe te leggen. De Amboinezen beminnen dan ook het gemak en de ledigheid in eene liooge mate, en geven zich daarin toe, omdat zij dezelve kunnen genieten zonder gebrek te lijden , en de weelde, die vruchtbare moeder van duizende behoeften, niet kennen of daarnaar niet verlangen. Echter denke men niet dat de Amboinees uit de natuur onvatbaar of zonder aanleg is voor kunsten en wetenschappen. Integendeel hij is met eeneu zeer goeden aanleg bedeeld, die bij wegruiming der bestaande beletselen, spoedig zou kunnen ontwikkeld worden. Het Ambonsche volk is verdeeld in twee klassen, waarvan het eene gedeelte orang bébas, dat. is: vrije menschen of burgers, en het andere orang negri, dat is: negerij volk of inlanders wordt genoemd. - De burgers bestaan uit europesche afstammelingen, uit overgeplaatsten uit de inlandsche volksklasse, uit eenige inboorlingen van Java en andere plaatsen en hunne afstammelingen , alsmede uit de vrijgegevene slaven en hunne nakomelingen. De klasse der inlanders is onvermengd. Zij zijn afkomstig van de oorspronkelijke bewoners dezer eilanden, die hier reeds bestonden toen de eerste Europeanen hier voet aan land zetten. Zij vermengen zich zelden of nooit door huwelijken met andere natiën, zelfs niet met hunne eigene landgenooten uit den burgerstand. Doch dit is niet toe te schrijven aan kaste-trots of vooroordeel, gelijk zulks bij voorbeeld het geval is met de bewoners van Hindostan; maar veeleer aan gouvernementswetten en bepalingen, die medebrengen, dat, indien een man uit de klasse der inlanders met een burgermeisje trouwt, hare kinderen worden geacht te behooren tot den stand' der inlanders, dus ondergeschikt zijn aan den regent van de negerij waartoe de vader behoort, en al de verpligtingen, aan dien stand verknocht, moeten vervullen. Dit zijn dingen, waarvan de burgers zóó zeer afkeerig zijn, dat in geval hunne dochters zich met inlanders zijn te buiten gegaan, zij zich liever den onechten staat hunner dochters en kleinkinderen getroosten, dan toe te staan, dat zij zich met inlanders wettig zouden verbinden. Het tegendeel heeft echter plaats, in geval burgers met inlandsche meisjes trouwen; derzelver kinderen worden geacht te behooren tot den stand des vaders. Dan zeer zelden zal een burger met een meisje van de inlandsche volksklasse trouwen, omdat beider levenswijze tegen elkander strijdig zijn niet alleen, maar omdat een burger zijn' stand hooger acht, dan dien van eenen inlander. Een inlander acht ook inderdaad dien stand hooger of gunstiger dan den zijnen, en beschouwt het voor eene verbetering zijns toestands, wanneer hij uit zijne klasse in dien van den burger overgeplaatst wordt. — De inlander is uit het regte oogpunt beschouwd in eenen staat van slavernij. Immers is hij voor al zijn leven verbonden aan de negerij waartoe hij behoort; hij mag niet op eene andere plaats levenslang gaan wonen, tenzij dan ten gevolge van bijzondere vergunning; hij moet elk oogenblik gereed staan ter dienste van het Gouvernement, hetzij 's nachts, hetzij bij dag. Bij het minste pligtverzuim kan zijn regent of kunnen de oudsten, (zijnde ondergeschikte hoofden door het Gouvernement aangesteld, om des regents bevelen ten uitvoer te brengen), hein met rottingslagen doen straffen. Zijne vrouw en kinderen staan evenzeer onder des regents bevelen en die der oudsten, en mogen tot negerijdiensten gebruikt worden. De inlanders zijn derhalve niet in de gelegenheid om zich op den handel, op eenig bedrijf of handteering ter verbetering van hunnen toestand toe te legden; zijnde dit ook vooral eene der voorname oorzaken, waarom de inlanders hoogst moeijelijk tot eenen hoogeren trap van beschaving dan waarop zij nu zijn kunnen komen. Dan ter vergoeding van burgerlijke vrijheid en reg- ten, zoo zulks vergoed kan worden, bezit een inlander landerijen, die hij van het Gouvernement in leen heeft ontvangen, met regt om die te mogen overerven aan zijne kinderen, kindskinderen en verdere afstammelingen. Dit leenregt wordt hier dati of datti geheeten, weshalve men dan ook zoodanige landerijen datti-landen noemt. Dit regt mag hem niet ontnomen worden, zoo lang hij leeft, en mag ook door hein aan niemand op welke wijze ook overgedaan worden. Indien een bezitter komt te sterven zonder eenen afstammeling, die daarop aanspraak heeft, na te laten, dan mag de regent daarover beschikken ten behoeve van eenen anderen, die een datti noodig heeft. De burgers daarentegen genieten meerdere vrijheid. Zij bestaan in twee hoofdafdeelingen; de eene is georganiseerd in korpsen infanterie en artillerie, en vormen aldus de staande schutterij; de andere afdeeling noemt men het ongewapende korps. De burgers mogen gaan, en voor eenen tijd of levenslang zich met der woon vestigen, waar zij willen. Zij staan onrniddelijk onder de kompagnies kommandanten, die deu titel en rang van kapitein hebben, en eerbiedigen derzolver bevelen, alleen voor zooverre zulks onrniddelijk de dienst betreft. De dienst der schutterij bestaat in het oefenen in den wapenhandel en wat daarmede verbonden is. Die van het ongewapend korps, voor zoover zij in de stad wonen, worden gebruikt om des nachts voor de veiligheid van de stad te waken. Zij betrekken tot dat einde eiken avond de burgerhoofdwacht, onder het bevel van eenen luitenant, van waar de manschappen worden gezonden naar de onderscheidene wachtposten. De burgers, die buiten de stad wonen, zijn niet verpligt eenige diensten van dien aard te bewijzen, maar moeten, elk hoofd jaarlijksch eene contributie van ƒ 6,40 betalen. Ieder ander ingezeten zonder uitzondering betaalt insgelijks jaarlijksche contributie, geëvenredigd aan zijnen rang en vermogen. Al die contributiën formeren een fonds, uit hetwelk in al de benoodigdheden van de schutterij wordt voorzien. Voorheen was de toestand der burgers vrijer dan dezelve thans is; want nadat het Gouvernement in het jaar 1825 de beste en geschikste derzeive op militairen voet heeft georganiseerd, moeten zij onder strenger toezigt en bevelen van hunne hoofden staan en zich meer toeleggen op de militaire oefeningen, waardoor zij wel eens belemmerd worden in hunne gewone bedrijven of handteeringen (hetwelk misnoegdheid verwekt). Degenen, die de jaarlijksche contributie moeten betalen, doen zulks evenzeer met weerzin, daar die contributie hoe gering ook hun te zeer drukt, vermits zij, ofschoon kunnende voorzien in hunne dagelijksche behoeften echter aller moeijelijkst iets kunnen overhouden, om daarmede op eens de som van f 6,40 te betalen, aangezien zij den eenen dag verteeren, wat zij den vorigen hebben verdiend. De burgers zijn voor 't Gouvernement niet zonder staatkundig belang, daar het Gouvernement in tijd van nood zich op hen moet verlaten, en ook van hen wezentlijke diensten heeft genoten, gelijk zulks gebleken is ten tijde des opstands der Saparoeezen in het jaar 1817 en bij gelegenheid der gevaarlijke zamenzweering in 1829, gesmeed door het grootste gedeelte der bezetting van het Fort Nieuw Victoria, liggende binnen de Hoofdstad; hebbende de zaamgezworenen, die allen Saparoeëzen waren, ten getale van circa 250 man ten doel gehad, alle Europeanen en derzelver afstammelingen te vermoorden, en zich van de plaats meester te maken. Voorheen was hier nog al veel welvaart, doch thans heerscht gebrek en behoefte onder bijna alle standen, maar voornamelijk onder de lagere burgerstanden, alhoewel men hier geen eigenlijk gezegde armoede kent. Dit is vooral toe te schrijven aan de weinige circulatie van geld, hetwelk veroorzaakt wordt: 1. Door dat er thans een minder getal ambtenaren bestaat, en dat derzelver tracteinenten in vergelijking van het voormalige veel verminderd zijn, waardoor zij maar zeer weinig kunnen uitgeven. 2. Door dat nu maar een zeer gering getal manschappen en officieren in garnizoen liggen, waardoor van dien kant ook maar zeer weinig geld in omloop komt. ;j. Door dat het Gouvernement in alles de strikste zuinigheid in acht neemt, welke zuinigheid ook onderanderen ten gevolge heeft, dat het Gouvernement in de laatste 10 jaren, maar zeer weinig heeft laten bouwen; zeer zelden amboinesche werklieden in dienst neemt; en alles door de hier gebannen Javanen en Paletnbangers laat werken. Daar de Amhoinezen noch door landbouw, noch door fabrieken of eenige kunstwerken in hunne behoefte kunnen ' voorzien of iets voor den handel leveren, maar alle levensbehoeften, tot de minste kleinigheden toe, van Java of andere landen hier aangebragt, met gereed geld moeten koopen, zoo zijn de opgegevene omstandigheden op zich zelven genoeg, om hen in alle opzigten gebrek te doen lijden. Doch buiten dat brengt de lombard hier ook zeer veel bij tot volslagen ondergang van vele ingezetenen, uithoofde van de zeer hooge rente van 5 pCt. 's maands of f GO 's jaars. De ingezetenen moeten daardoor noodwendig arm worden; want uithoofde van den zeer geringen omloop van geld, en het daardcor ontstaande geldsgebrek, tracht iedereen wanneer de nood hoog geklommen is, zich voor het tegenwoordige te redden door bij den lombard geld op te nemen. Van we<*e de zeer hooge rente gebeurt het dan maar zelden, dafr men geld genoeg bij elkander kan krijgen om het kapitaal te betalen, eu daardoor de beleende goederen te lossen. En geschiedt zulks niet binnen den bepaalden tijd, dan heeft de lombardhouder, die meestal een Chinees is het regt, de beleende goederen op de publieke vendutie ten overstaan van eene daartoe door het Gouvernement benoemde commissie te laten verkoopen, halende die goederen maar zelden de waarde, en wordende dus meestal ver beneden den prijs tot groote schade der eigenaren verkocht. De boven aangehaalde staat van zaken drukt echter geenszins dc eigenlijke inlanders of de zoogenaamde lage volksklasse; immers die menschen hebben zoo weinig behoeften, dat zij om zoo te zeggen boven de armoede verheven zijn. Maar de tot den middelstand behoorende burgers en ingezetenen, die zich niet met de visscherij of handwerken kunnen behelpen, en hun bestaan moeten zoeken in speculatiën en kleinhandel, ondervinden al liet nadeelige van den tegeuwoordigen staat van zaken. Bij de aangehaalde drukkende omstandigheden, komen nog het invoeren van de goederen der Handelmaatschappij en het verkoopen van dezelve in het klein, als mede de vrijheid der van andere landen hier komende handelaren, om zelve naar de onder het ressort van Amhoina staande residentiën en negerijen te mogen gaan, om aldaar, hunne goederen in het klein te verkoopen, waardoor dat gedeelte der ingezetenen, dat zich met den handel op die plaatsen geneerde, van hun laatste middel van bestaan beroofd werden. Wat nu het karakter der Amboinezen betreft, zij zijn geveinsd en wraakgierig, en wat men grootmoedigheid en opregte dankbaarheid noemt, heb ik tot dus ver maar zelden bij eenigen Amboinees kunnen bespeuren. Men heeft echter sedert lang opgemerkt, dat een dusdanig gemoedsbestaan eigen is aan menschen of volkeren, die onder een despotiek bestuur staan. Een mensch of volk, onder welke luchtstreek ook, wanneer hij zich door anderen beroofd ziet van zijne regten, is dadelijk geneigd te trachten zich van zijne onderdrukkers te bevrijden; doch kan hij zulks niet, uithoofde van hunne overmagt, dan veinst hij tevredenheid, doch koestert wraakzucht; bevindt hij zich nu a'tijd in dezelfde gemoedsgesteldheid, dau wordt het veinzen en de wraakzucht eene hebbelijkheid, eene eigenschap des gemoeds, en zijne afstammelingen, die zich in dezelfde omstandigheden en zielsgesteldheid bevinden, behouden de eigenschappen van geveinsdheid en wraakzucht. De Amboinees is, ofschoon wreed van aard, wanneer zijne driften zijn gaande gemaakt, niet geheel ontbloot van menschlievenheid. Zijn hart sluit zich niet geheel en al toe voor zijnen hulpbehoevenden evenmensch. Lijdt iemand gebrek, al is die dan zijn landgenoot niet, hij zal hem van gebrek niet laten vergaan; maar zijne natuurlijke goedhartigheid zal hem aansporen om den lijder dadelijk hulp toe te brengen en huisvesting te verleenen. Wat den tegenwoordigen zedelijken toestand betreft, het zedenbederf schijnt hoe langer hoe meer toe te nemen, bijzonder onder de burgers. Onder dat slag van menschen zijn maar weinigen, die de godsdienst en de deugd met standvastigen wil, uit besef van - en gevoel voor — hare voortreffelijkheid en goddelijkheid betrachten. Het gros der menschen beoefent dezelve uit na- volding of door dwang, en dit gros zijn de Ambonezen in liet algemeen. Zoodat het waarlijk meer dan tijd wordt, dat de zaak met ineer ernst wordt aangevat. Geeft men zich de moeite alles van nabij te beschouwen en in den grond te leeren kennen, dan ontwaart men, dat de Ambonees, zeer, zeer verwaarloosd is. Gelijk een zorgeloos voogd, die het aan hem toevertrouwde pleegkind in luiheid en ondeugd laat opgroeijen, zoo ook heeft het Gouvernement een land vol menschen, Gods schepselen, na hen van hunne vrijheid beroofd en dus afhankelijk gemaakt te hebben, verwaarloosd niet alleen, maar aan zijn eigenbelang opgeofferd. - Oorspronkelijk met geweld tot Christenen gemaakt, omdat staatkundig belang zulks wenschelijk maakte, liet men hen daarna, tot smaad van dat zelfde Christendom aan hun lot over ja ontzag men zich dikwerf niet de loffelijke pogingen, van edele, onbaatzuchtige menschen vrienden te dwarsboomen. Het zij mij geoorloofd zulks met een staaltje aan te toonen. De heer Gouverneur meucus , die als Gouverneur der Moluksche eilanden van het jaar 1823 tot 1828 alhier het hoogste gezag in handen had, had al heel spoedig ingezien, dat het Christendom op Ambo in a en ouderhoorigheden in weinig meer dan den naam en ijdel vertoon bestond. Die brave staatsman, wel gevoelende, dat er zoo lang het bezuinigings-stelsel zoo naauwlettend gehandhaafd werd, van wege het Gouvernement, in het belang der inlandsche christenbevolking op geen onderstand hoegenaamd was te hopen; en nogtans de noodzakelijkheid gevoelende, dat er althans iets werd gedaan, gebruikte tot dat einde den volijverigen Ds. j. kam , ten einde van Nederland uit door het Zendelinggenootschap in den dringenden nood te voorzien. De lieer mercus bedoelde vooral de verbetering daar te stellen door middel der inlandsclie christenseholen, en dus op het opkomend geslacht te werken. Om dat doel te bereiken waren er onderwijzers noodig, die dien naam verdienden; want. die er bestonden en grootendeels nog bestaan, hadden wel den naam, maar waren inderdaad meestal diep onkundige, bijgeloovige en niet zelden zedelooze menschen. Eene inrigting derhalve, in welke inlandsclie jongelingen tot waardige onderwijzers zouden kunnen gevormd worden, deed zich dus als eene der noodzakelijkste behoeften gevoelen. Het Nederlandsche zendelinggenootschap, hoe bereidvaardig anders ook om deze edele poging met het bijna zeker vooruitzigt van wel te zullen slagen, te ondersteunen, durfde echter eene dusdanige onderneming niet geheel alleen voor eigen rekening te nemen, zoodat de goede zaak vooreerst nog in de pen bleef. Weinige jaren later echter, onder het bestuur van den lieer ellinghhysen , drong de verlichte en ijverige zendeling gericke op nieuw bij het Genootschap op de uitvoering van dit plan aan, wel gevoelende, dat de zaken anders allengskens achteruitgaan en eindelijk het geheele ambonsche Christendom in zedeloosheid en barbaarschheid zou worden opgelost. Het genootschap ging er dan ook inderdaad toe over, de bedoelde inrigting tot stand te brengen, en mij trof de zsvare maar schoone taak, dit werk aanvankelijk tot stand te brengen. Gedurende de oprigting van het Instituut onder het bestuur van den heer ellingiiuysen , vond ik bij 't Gouvernement, gaarne erken ik liet, alle gevraagde ondersteuning. 