None
109. Het deskundigenadvies waarop het bestreden besluit is gebaseerd concludeerde dat er drie alternatieve oplossingen in overweging waren genomen – het plaatsen van omheiningen, het gebruik van kuddebeschermingshonden of herders hun kudde laten vergezellen –,  die niet redelijk en evenredig werden geacht.(52) Die conclusie was gebaseerd op de algemene regels(53) waarin op voorhand werd bepaald welke weidetypen redelijkerwijs niet konden worden beschermd, niet alleen omdat dit technisch onmogelijk was, maar ook omdat dit te duur werd geacht.(54) In het deskundigenadvies werden 61 weiden onderzocht waar wolf 158MATK als een gevaar voor het vee werd beschouwd, en werd voor elk daarvan ten minste één criterium geïdentificeerd op grond waarvan de genoemde beschermingsmaatregelen redelijkerwijs niet konden worden toegepast. Evenwel werd deze conclusie in het bestreden besluit niet geplaatst in het kader van enige plannen die door hetzij de Tiroler Landesregierung hetzij de Oostenrijkse regering zouden zijn vastgesteld om het probleem van de bescherming van de veestapel in alpenweiden tegen aanvallen van wolven aan te pakken.
110. Het ontbreken van plannen voor het beheer van de door de terugkeer van de wolf ontstane nieuwe situatie, in combinatie met de algemene, op voorhand vastgestelde criteria met betrekking tot weiden die niet kunnen profiteren van maatregelen voor de bescherming van de veestapel, leidt ertoe dat elk besluit waarbij het doden van een solitaire wolf wordt toegestaan, verdedigd kan worden als de uitkomst van het gebrek aan een economisch redelijk alternatief. Het komt neer op een blanco volmacht om elke wolf te doden die verschijnt in het gebied, voordat formeel is vastgesteld dat een dergelijke wolf  wordt uitgezonderd van het algemeen voor wolven geldende stelsel van strikte bescherming.
 111. Dat was niet de bedoeling van artikel 16, lid 1, van de habitatrichtlijn. De daarin vastgestelde afwijkingen zijn uitzonderingsmaatregelen, en mogen geen instrument worden om de aanwezigheid van de wolf in bepaalde gebieden tegen te gaan. Co-existentie met de wolf vereist enige aanpassingen en de daarbij behorende kosten moeten mede door de alpiene veehouders worden gedragen.(55) Zulke onvermijdelijke kosten kunnen bij de beoordeling van de evenredigheid van alternatieve maatregelen niet worden genegeerd.
112. Het Hof heeft reeds geoordeeld dat artikel 16, lid 1, onder b), van de habitatrichtlijn de autoriteiten niet toestaat af te wijken van de in artikel 12 van die richtlijn vastgelegde verbodsbepalingen op de enkele grond dat inachtneming ervan een verandering in landbouw-, bosbouw- of visserijpraktijken zou meebrengen.(56) Die veranderingen hebben een prijs. Sommige kosten in verband met het mogelijk maken van de terugkeer van de wolf moeten derhalve worden aanvaard als intrinsiek aan de doelstellingen van de habitatrichtlijn. Zij maken deel uit van wat de Oostenrijkse regering op de terechtzitting omschreef als het proces van opnieuw leren hoe we met de wolf moeten leven.
 113. In de onderhavige zaak, bijvoorbeeld,  zijn de kosten voor het eerder laten afdalen van de kudden in een bepaald jaar wellicht niet hoog genoeg om te concluderen dat dit geen „andere bevredigende” maatregel zou zijn. Het treffen van beschermingsmaatregelen, zoals het aanbrengen,  waar mogelijk, van omheiningen of het africhten van kuddebeschermingshonden en wellicht het delen hiervan met andere kudden(57), kost tijd en is mogelijk niet afgerond in het jaar waarin een solitaire wolf langs bepaalde alpenweiden trekt. Deze bescherming is echter bij het aanbreken van het volgende weideseizoen wellicht wel aangebracht, indien de plannen daarvoor al bestonden. De kosten van zulke maatregelen kunnen zelfs worden opgevangen door verschillende openbare financieringsbronnen, ook op het niveau van de Unie.(58)

114. De economische kosten van de mogelijke maatregelen kunnen derhalve niet los worden beschouwd van de vereiste preventieve plannen voor het mogelijk maken van strikte bescherming overeenkomstig artikel 12 van de habitatrichtlijn. De autoriteit die een afwijking toestaat moet duidelijk motiveren wat de invloed van economische factoren was op haar besluit dat andere maatregelen geen bevredigende oplossing vormden, en dit besluit plaatsen in de bredere context van de verplichtingen die krachtens de habitatrichtlijn op de lidstaten rusten.
115. In het arrest Commissie/Finland oordeelde het Hof dat „dergelijke besluiten, die [...] geen nauwkeurige en treffende motivering bevatten voor de veronderstelling dat er geen andere bevredigende oplossing is, [...]  in strijd [zijn] met artikel 16, lid 1, van de habitatrichtlijn.”(59) Het staat aan de verwijzende rechter om vast te stellen of in het bestreden besluit duidelijk is uiteengezet op welke wijze de economische factoren van invloed waren op de constatering dat er geen andere bevredigende oplossing was dan het doden van een wolf.
 116. Ik geef het Hof derhalve in overweging de vierde vraag als volgt te beantwoorden: bij de beoordeling van de mogelijkheid van een andere bevredigende oplossing kunnen de economische kosten van alternatieve maatregelen in aanmerking worden genomen. Het onderzoek van de impact van de economische kosten van mogelijke maatregelen moet een afweging van alle betrokken belangen omvatten. Bij de waardering van de invloed van economische factoren op de conclusie dat er geen andere bevredigende oplossing is, moet in aanmerking worden genomen dat sommige kosten en aanpassingen onvermijdelijk zijn om de doelstellingen van de richtlijn te verwezenlijken. De beoordeling moet per geval plaatsvinden en mag niet worden verricht aan de hand van een reeks algemene en op voorhand vastgestelde criteria; de beoordeling moet worden geplaatst in de bredere context van de maatregelen en plannen die een lidstaat heeft voor het verwezenlijken van de strikte bescherming van de wolf.
IV.    Conclusie


117. Gezien het bovenstaande geef ik het Hof in overweging de door het Landesverwaltungsgericht Tirol gestelde vragen als volgt te beantwoorden:
„1)      Het feit dat bepaalde lidstaten zijn uitgezonderd van bijlage IV  bij richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna vormt op zichzelf geen ongelijke behandeling van een lidstaat die een dergelijke uitzondering niet geniet. De onderhavige zaak heeft geen elementen opgeleverd die, wegens schending van artikel 4, lid 2, VEU, afbreuk doen aan de geldigheid van artikel 12, lid 1, van richtlijn 92/43, gelezen in samenhang met bijlage IV daarbij.
 2)      Artikel 16, lid 1, van richtlijn 92/43 moet aldus worden uitgelegd dat de beoordeling of de staat van instandhouding van een soort gunstig is en of afwijkingsmaatregelen een negatieve impact hebben op de mogelijkheid een gunstige staat van instandhouding te bereiken of te handhaven, moet worden verricht op basis van een lokaal en nationaal grondgebied, zelfs indien het natuurlijke verspreidingsgebied van de populatie in kwestie een grotere,  grensoverschrijdende biogeografische regio bestrijkt. Wanneer die autoriteiten echter over gegevens beschikken waaruit zij kunnen afleiden dat de voorgestelde maatregel de staat van instandhouding van de subpopulatie in een ander land of in het algemeen kan verslechteren, mogen zij deze gegevens evenwel niet negeren maar moeten zij, zelfs indien de maatregel neutraal zou zijn voor de plaatselijke staat van instandhouding, deze gegevens in aanmerking nemen en afzien van de afwijkingsmaatregel.
3)      Het begrip ‚ernstige schade’  in de zin van  artikel 16, lid 1, onder b), van richtlijn 92/43 moet aldus worden uitgelegd dat indirecte (toekomstige) economische schade die niet aan één enkele wolf kan worden toegerekend, daar niet onder valt.
 4)      Bij de beoordeling van de mogelijkheid van een andere bevredigende oplossing, als vereist door artikel 16, lid 1, van richtlijn 92/43, kunnen de economische kosten van alternatieve maatregelen in aanmerking worden genomen. Het onderzoek van de impact van de economische kosten van mogelijke maatregelen moet een afweging van alle betrokken belangen omvatten. Bij de waardering van de invloed van economische factoren op basis van een conclusie dat er geen andere bevredigende oplossing is, moet in aanmerking worden genomen dat sommige kosten en aanpassingen onvermijdelijk zijn om de doelstellingen van de richtlijn te verwezenlijken. De beoordeling moet per geval plaatsvinden en mag niet worden verricht aan de hand van een reeks algemene en op voorhand vastgestelde criteria; de beoordeling moet worden geplaatst in de bredere context van de maatregelen en plannen die een lidstaat heeft voor het verwezenlijken van de strikte bescherming van de wolf.”


1      Oorspronkelijke taal: Engels.
2      We zijn allemaal opgegroeid met het verhaal van Roodkapje en de grote boze wolf die haar grootmoeder opat. De wolf is echter niet altijd de slechterik in kinderboeken. In het verhaal van Baruzzi, A., Der Wolf hat Hunger (Minedition, 2020), bijvoorbeeld, overweegt een wolf om, na het eten van een egel, vegetariër te worden. In het verhaal van Ramos, M., Le loup qui voulait devenir un mouton (Pastel, 2008), wil een wolf graag in de huid van een schaap kruipen. Volgens een legende uit de klassieke oudheid werden Romulus en Remus, de stichters van Rome, grootgebracht door een wolf, net als Mowgli, de hoofdpersoon uit Kipling, R., The Jungle Book (Macmillan, 1894).
 3      Bijlage IV, onder a), bij richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna (PB 1992, L 206, blz. 7), zoals laatstelijk gewijzigd bij richtlijn 2013/17/EU van de Raad van 13 mei 2013 tot aanpassing van een aantal richtlijnen op het gebied van het milieu, in verband met de toetreding van de Republiek Kroatië (PB 2013, L 158, blz. 193) (hierna: „habitatrichtlijn”).
4      § 52a, lid 1, van het Tiroler Jagdgesetz 2004 (jachtwet van de Oostenrijkse deelstaat Tirol; hierna: „TJG 2004”) bepaalt: „Een onafhankelijk comité van deskundigen „Wolf – Beer – Lynx” wordt ingesteld bij het bureau van de regering van de deelstaat Tirol.”


5      Het algemene verbod om op de wolf te jagen is vastgelegd in § 36, lid 2, TJG 2004 („Jachtseizoen en gesloten seizoen”).
6      Artikel 2, lid 1, van de habitatrichtlijn.
7      Artikel 12, lid 1, onder a), van de habitatrichtlijn.
8      Opgemerkt zij dat de wolf in bijlage II bij de habitatrichtlijn ook wordt vermeld als een soort van communautair belang, voor de instandhouding waarvan artikel 4 van de richtlijn aanwijzing van speciale beschermingszones (SBZ’s), als onderdeel van het Natura 2000-netwerk, vereist. Voor de handhaving of verwezenlijking van de gunstige staat van instandhouding van wolven die voorkomen in SBZ’s moeten de lidstaten specifieke instandhoudingsmaategelen vaststellen (artikel 6 van de habitatrichtlijn). Voor een meer gedetailleerde beschrijving van het Natura 2000-netwerk en de eisen die de habitatrichtlijn aan de lidstaten stelt in verband met SBZ’s, zie mijn conclusie in de zaak Commissie/Ierland (Aanwijzing van speciale beschermingszones) (C‑444/21, EU:C:2023:90). De verplichting van de lidstaten om de wolf onder de regels voor strikte bescherming volgens artikel 12 van de habitatrichtlijn te brengen, is evenwel niet beperkt tot SBZ’s, maar geldt voor hun gehele grondgebied.
 9      Het betreft de Griekse populaties benoorden de 39e breedtegraad, Estse populaties, Spaanse populaties benoorden de Duero, Bulgaarse, Letse, Litouwse, Poolse en Slowaakse populaties, en Finse populaties in het rendierbeschermingsgebied als omschreven in § 2 van Finse wet nr. 848/90 van 14 september 1990 inzake rendierbescherming. De lidstaten (of de gedeelten van hun grondgebieden) die met betrekking tot de wolf van bijlage IV bij de habitatrichtlijn zijn uitgezonderd, staan vermeld in bijlage V daarbij. Voor de in die bijlage genoemde dieren geldt een minder strikt beschermingsniveau in de zin van artikel 14 van die richtlijn.
10      Zie https://www.eea.europa.eu/gegevens-and-maps/figures/biogeographical-regions-in-europe-2.
11      Die biogeografische regio omvat de Apennijnen (de ruggengraat van Italië), de Pyreneeën (grens tussen Spanje en Frankrijk), het Scandinavisch gebergte (dat door Zweden, Finland en Noorwegen loopt), de Karpaten (van Slowakije tot Roemenië), het Balkangebergte, het Rodopegebergte (Bulgarije) en de Dinarische Alpen (die delen van Slovenië en Kroatië bestrijken).
12      Oostenrijk heeft, in strijd met artikel 17 van de habitatrichtlijn, geen gegevens overgelegd betreffende de instandhoudingsstatus van de wolf in zijn grondgebied tijdens de laatste verslagperiode van 2013 tot 2018.
13      Zie dienaangaande Large Carnivore Initiative for Europe, „Assessment of the conservation status of the Wolf (Canis lupus) in Europe”, Raad van Europa, 2022, blz. 17, dat door de Oostenrijkse regering in haar opmerkingen wordt aangehaald.
14      Spanje is uitgezonderd wat betreft de wolvenpopulatie ten noorden van de Duero, en Griekenland voor de populatie ten noorden van de 39e breedtegraad.
15      Dit betreft de gehele de wolvenpopulatie binnen Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen, Polen en Slowakije en de Finse populatie binnen het rendierbeheergebied.
16      Zie dienaangaande richtlijn 2013/17.
 17      In het recente arrest van 21 december 2021, Euro Box Promotion e.a. (C‑357/19, C‑379/19, C‑547/19, C‑811/19 en C‑840/19, EU:C:2021:1034, punt 249), verklaarde het Hof dat eerbiediging van de voorrang van het Unierecht belangrijk is om de door artikel 4, lid 2, VEU vereiste gelijkheid van de lidstaten voor de Verdragen te verzekeren. Die zaak is voor de onderhavige situatie echter niet relevant. In twee andere recente zaken waarin Hongarije en Polen de geldigheid bestreden van verordening (EU, Euratom) 2020/2092 van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2020 betreffende een algemeen conditionaliteitsregime ter bescherming van de Uniebegroting (PB 2020, L 433 I, blz. 1, met rectificatie in PB 2021, L 373, blz. 94), werd de mogelijkheid dat een EU-instelling bij haar besluit over het vrijgeven van financiële middelen rekening houdt met de specifieke situatie van elke lidstaat, niet problematisch geacht vanuit het oogpunt van de gelijkheid van de lidstaten (arresten van 16 februari 2022, Polen/Parlement en Raad, C‑157/21, EU:C:2022:98, punten 280‑310, en 16 februari 2022, Hongarije/Parlement en Raad, C‑156/21, EU:C:2022:97, punten 310‑318)).
18      Zie voor een analoge situatie arrest van 30 april 2019, Italië/Raad (Visserijquota voor mediterrane zwaardvis) (C‑611/17, EU:C:2019:332, punt 129 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
19      Het Hof heeft voor de interne markt al heel vroeg een soortgelijke benadering gevolgd; zie bijvoorbeeld arrest van 17 juli 1963, Italië/Commissie (13/63, EU:C:1963:20, punt 4).
20      Zie in die zin arrest van 17 maart 2011, AJD Tuna (C‑221/09, EU:C:2011:153, punt 108).
 21      In dat opzicht kan ik het betoog van de Oostenrijkse regering niet aanvaarden dat de vrijstelling van bijlage IV aan sommige staten bij hun toetreding tot de Europese Unie was verleend om deze lidstaten in dezelfde positie te plaatsen als Spanje en Griekenland, die hun vrijstelling bij de vaststelling van de habitatrichtlijn hadden verkregen. De onderhandelingen voor de vrijstellingen waren juist gebaseerd op hun eigen specifieke situaties.
22      Dienaangaande heeft het Hof geoordeeld dat Unierechtelijke bepalingen die voortvloeien uit een Toetredingsakte geen handelingen van een instelling zijn, maar bepalingen van primair recht en derhalve niet vatbaar voor wettigheidstoetsing. Zie in die zin arresten van 28 april 1988, LAISA en CPC España/Raad  (31/86 en 35/86, EU:C:1988:211, punten 12 en 17), en 5 oktober 2016, F. Hoffmann-La Roche (C‑572/15, EU:C:2016:739, punten 30 en 31).
23      Chapon, G., Epstein, Y., Ouro-Ortmark, M., Helmius, L., Ramirez Loza, J. P., Bétaille, J., López-Bao, J. V., „European Commission may gut the wolf protection”, Science, 20 oktober 2023, deel 382, blz. 275 en de verwijzingen aldaar.
24      Milieu, IEEP en ICF, Evaluation Study to support the Fitness Check of the Birds and Habitats Directives, 2016, blz. 334.
25      Verdrag van Bern inzake het behoud van wilde dieren en planten en hun natuurlijke leefmilieu in Europa, opengesteld ter ondertekening op 19 september 1979 in Bern en in werking getreden op 6 juni 1982. Een dergelijk voorbehoud kan worden gemaakt op grond van artikel 22 van dat verdrag.
26      Besluit 82/72/EEG van de Raad van 3 december 1981 betreffende de sluiting van het Verdrag inzake het behoud van wilde dieren en planten en hun natuurlijk milieu in Europa (PB 1982, L 38, blz. 1).
27      Arrest van 26 november 1996, T. Port (C‑68/95, EU:C:1996:452, punt 53).
 28      Over co-existentie en de vragen die dit opwerpt, zie Nochy, A., La bête qui mangeait le monde, 2018 (Arthaud, Parijs); De Witte, F., „Where the Wild Things are: Animal Autonomy in EU Law”, CMLR, 2023, blz. 391‑430.
29      Commissie, Persbericht van 4 september 2023, „Wolven in Europa: Commissie dringt er bij lokale overheden op aan ten volle gebruik te maken van bestaande afwijkingen en verzamelt gegevens voor de herziening van de staat van instandhouding”. Zie ook https://www.politico.eu/article/ursula-von-der-leyen-wolf-attack-protection-conservation-farming-livestock-animal-welfare-germany/ (geraadpleegd op 11 oktober 2023). Dat heeft sommige ngo’s ertoe gebracht hun diepe zorgen kenbaar te maken over de misleidende informatie die dat bericht verspreidt over de wolf in Europa, zie: https://www.wwf.eu/?11704941/Open-letter-to-Commission-President-von-der-Leyen-on-protection-status-of-wolves (geraadpleegd op 21 november 2023).
30      Artikel 16 van de habitatrichtlijn heeft ook betrekking op afwijkingen van het stelsel dat geldt voor minder strikte bescherming als bedoeld in artikel 14.
31      Zie arresten van 10 oktober 2019, Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:851 (hierna: „arrest LSL Tapiola”, punt 30), en 11 juni 2020, Alianța pentru combaterea abuzurilor (C‑88/19, EU:C:2020:458, punt 25).
32      Arrest LSL Tapiola, punt 61.
33      Ook de Commissie stelt een dergelijke tweestapstoets voor, zie: Mededeling van de Europese Commissie, Richtsnoeren inzake de strikte bescherming van diersoorten van communautair belang uit hoofde van de habitatrichtlijn, C/2021/7301 final (hierna: „richtsnoeren”), punt 3‑62.
34      In het arrest LSL Tapiola, punt 55, heeft het Hof geoordeeld: „De gunstige staat van instandhouding van die populaties in hun natuurlijke verspreidingsgebied is immers een noodzakelijke en voorafgaande voorwaarde voor de toekenning van de afwijkingen waarin genoemd artikel 16, lid 1, voorziet.”


35      Arrest van 14 juni 2007, Commissie/Finland (C‑342/05, EU:C:2007:341, punt 29; hierna: „arrest Commissie/Finland”). Zie ook punt 68 van arrest LSL Tapiola.
36      Arrest LSL Tapiola, punten 58 en 61.
 37      In dat opzicht moet eveneens worden opgemerkt dat geen gegevens aan het Hof zijn overgelegd waaruit blijkt dat de status van de wolf in de Alpen gunstig is.
38      Wellicht is zelfs dat niet het geval. De milieuorganisaties die partij zijn in de onderhavige zaak hebben gesteld dat de uitwisseling van gegevens tussen de deelstaten in Oostenrijk problematisch kan zijn.
39      Conclusie van advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in de zaak Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:394, punt 83).
40      Arrest LSL Tapiola, punt 59.
41      Zie Linell, J. D. C., Boitani, L., „Building biological realism into wolf management policy: the development of the population approach in Europe”, Hystrix, Ital J Mammal, 2012, blz. 80‑91, en de voorbeelden van de buurlanden Polen en Oekraïne, respectievelijk Zweden en Noorwegen.
42      Zie in die zin arrest Commissie/Finland, punt 40.
43      Zie de richtsnoeren, punt 3‑24.
44      Volgens een studie was het risico op een herhaalde aanval voor veehouderijen waar een wolf al eerder had aangevallen ongeveer 55 keer zo groot als voor een willekeurig ander bedrijf in hetzelfde gebied, zie Karlsson, J., en Johansson, Ö., „Predictability of repeated carnivore attacks on livestock favours reactive use of mitigation measures”, Journal of Applied Ecology, 2010, deel 47, blz. 166‑171.
45      Zie dienaangaande Mink, S., Loginova, D., Mann, S., „Wolves’ contribution to structural change in grazing systems among Swiss alpine summer farms: The evidence from causal random forest”, Journal of Agricultural Economics, 2023, blz. 1‑17 [„the exits of [...] farmers from farming are weakly correlated, among other factors, with the burden caused by wolves” (het opgeven van het boerenbedrijf is, naast andere factoren, in lichte mate gecorreleerd aan problemen veroorzaakt door de wolf; blz. 3)].
 46      Martin, J.‑L., Chamaillé-Jammes, S., en Waller, D. M., „Deer, wolves, and people: costs, benefits and challenges of living together”, Biol Rev, 2020, blz. 782‑801, op blz. 792 e.v.
47      Zie in die zin arrest van 11 juni 2020, Alianța pentru combaterea abuzurilor (C‑88/19, EU:C:2020:458, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Het Hof oordeelde in dat arrest dat de naleving van artikel 12 van de habitatrichtlijn de lidstaten verplicht om een volledig wettelijk kader vast te stellen en concrete en specifieke beschermingsmaatregelen te treffen. Zij moeten tevens voorzien in coherente en gecoördineerde preventieve maatregelen.
48      Cursivering van mij.
49      Zie dienaangaande de richtsnoeren, punt 3‑56.
50      Conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak Commissie/Finland (C‑342/05, EU:C:2006:752, punten 24 en 27).
51      Zie Large Carnivores, Wild Ungulates and Society Working Group (WISO) van de Alpenovereenkomst, en het project Life Wolfalps EU, Prevention of damages caused by large carnivores in the Alps, 2020, blz. 20 (hierin wordt beschreven dat er in Oostenrijk geen officieel programma bestaat voor het fokken van kuddebeschermingshonden en dat veehouders hiernaar zelf op zoek moeten gaan, en wordt aangegeven dat „veel schaapherders niet weten hoe zij met kuddebeschermingshonden moeten werken”).
52      Hieraan kan nog worden toegevoegd dat andere door verzoekers in het hoofdgeding genoemde mogelijke maatregelen, zoals nachtverblijven voor schapen of aan wolven bevestigde zenders, in het geheel niet werden overwogen.
 53      In zoverre lijkt het bestreden besluit te zijn gebaseerd op de uit 2021 daterende aanbevelingen van een werkgroep aan de deelstaten over de vraag wanneer maatregelen ter bescherming van kudden tegen grote roofdieren als de wolf, bevredigend zijn. Dat stuk bevat een aantal criteria voor „de aanwijzing van beschermde alpenweidegebieden” (met betrekking tot hellingen, aanwezigheid van paden of stroompjes, geometrie van het veld, aantal dieren enz.). Zodra slechts een van de weiden in het door de specifieke wolf bezochte gebied niet aan de criteria voor bescherming voldoet, wordt automatisch geconcludeerd dat er geen bevredigende oplossing voor de bescherming van de kudden is.
54      Zo was een van de toegepaste criteria dat bescherming van de veestapel in kwestie met kuddebeschermingshonden niet redelijk en evenredig is indien de kudde uit minder dan 500 schapen of geiten bestaat.
55      Zie over die noodzaak van aanpassing – in de context van richtlijn 79/409/EEG van de Raad van 2 april 1979 inzake het behoud van de vogelstand (PB 1979, L 103, blz. 1), ingetrokken bij richtlijn 2009/147/EG van het Europees Parlement en de Raad van 30 november 2009 inzake instandhouding van de vogelstand (PB 2010, L 20, blz. 7) (vogelrichtlijn), die in artikel 9, lid 1, ervan dezelfde norm van „geen andere bevredigende oplossing” bevat als artikel 16, lid 1, van de habitatrichtlijn – arrest van 17 maart 2021, One Voice en Ligue pour la protection des oiseaux (C‑900/19, EU:C:2021:211, punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
56      Zie in die zin arrest van 15 maart 2012, Commissie/Polen (C‑46/11, EU:C:2012:146, punten 31, 42 en 49).
 57      In dat opzicht voorzagen sommige concrete projecten in de deelstaat Tirol al in de mogelijkheid van het delen van middelen voor de bescherming van de veestapel. In 2021 werden 850 schapen van 35 veehouders vanuit verschillende gemeenschappen gehoed. De kudde schapen wordt continu bewaakt door twee schaapherders met drie dienstdoende kuddebeschermingshonden; dit project is terug te vinden op: https://tirol.orf.at/stories/3111539/.
58      Zoals het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) of Life Wolfalps EU; meer informatie is beschikbaar op https://www.lifewolfalps.eu/.
59      Arrest Commissie/Finland, punt 31. Zie ook conclusie van advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in de zaak Luonnonsuojeluyhdistys Tapiola (C‑674/17, EU:C:2019:394, punt 70).
