Bedrijfseconomie, Methodologie en Besluitvorming (I)*
*Dit artikel past in het kader van een onderzoek aan de economische faculteit van de 
Rijksuniversiteit te Groningen, dat mede dankzij de financiële steun van de redactie van het 
Maandblad voor Accountancy en Bedrijfshuishoudkunde mogelijk werd gemaakt. Aflevering 
I gaat over enkele methodologische problemen. In aflevering II wordt ingegaan op relaties 
tussen probleemstructuur en oplossingstrategie, terwijl in aflevering III een aantal psycho­
logische aspecten van de besluitvorming worden behandeld.
De auteurs danken Prof. Dr. J. L. Bouma, Prof. Dr. P. S. H. Leeflang en Dr. P. S. Zwart voor 
hun kritisch en stimulerend commentaar op eerdere versies van dit artikel. Bedrijfshuishoud-
kunde
Methodologie
Besliskunde Bedrijfshuishoud-
kunde
Methodologie
Besliskunde Bedrijfshuishoud-
kunde
Methodologie
Besliskunde Drs. D. W. Feenstra en Drs. J. H. R. van de Poel 1. Onvrede over fundamenten
G
d l
h d
k ij
i d 3 D b l i
ld
d b l it
i
l di
t ff
d g
g
2 Er is in de bedrijfseconomie vaak geen direkt verband tussen verkregen 
kennis die een verklaring geeft en de kennis die nodig is voor praktische 
toepassing. 3 D b l i
ld
d b l it
i
l di
t ff
d p
g
3 De belevingswereld en de besluitvorming zoals die aangetroffen worden 
in de realiteit, beperken zich niet tot economische factoren, maar be­
vatten vele andere aspecten die onderling nauw verweven zijn. p
g
3 De belevingswereld en de besluitvorming zoals die aangetroffen worden 
in de realiteit, beperken zich niet tot economische factoren, maar be­
vatten vele andere aspecten die onderling nauw verweven zijn. Volgens Traas dient de bedrijfseconomie haar probleemstelling zodanig te 
verruimen dat met name ook het besluitvormingsproces zelf daarvan deel 
uit maakt. Deze noodzaak tot heroriëntatie op een ruimere vraagstelling 
verplicht naar zijn mening de bedrijfseconomie te streven naar een integra­
tie van multidisciplinaire kennis, gericht niet alleen op het verklaren maar 
ook op het vergroten van de effectiviteit van bestuurlijke processen in 
organisaties. Traas’ conclusie is dat de theorie zich moet richten op de 
normatieve taak aan te geven wat van geval tot geval onder ‘effectief 
ondernemingsbeheer dient te worden verstaan en welke besturings- en 
controlesystemen daarbij functioneel zijn. Toegespitst op het deelgebied ‘accounting’ treft men eveneens meerdere 
oproepen aan tot bezinning op de grondslagen van deze discipline. Op de 
wenselijkheid van een nauwe aansluiting tussen ‘accounting’ en de organi­
satorische kontekst waarbinnen accounting functioneert, werd reeds in de 
jaren zeventig meermalen aangedrongen (o.a. Hopwood, 1974). Van de Poel (1983) heeft gewezen op relaties tussen de klassieke ‘manage­
ment accounting’ en moderne ontwikkelingen en opvattingen terzake van 
de bestuurlijke informatiekunde en de methodologie. In de Verenigde Sta­
ten heeft een commissie van de American Accounting Association in 1977 
geprobeerd orde te scheppen in de chaos van mogelijke uitgangspunten 
voor de externe verslaggeving; een poging die overigens niet erg succesvol 
lijkt te zijn geweest2. Binnen de European Accounting Association zijn de 
laatste jaren eveneens zeer diepgaande grondslagendiscussies gevoerd3. De zojuist gesignaleerde onvrede met de fundamenten van het vakgebied 
bedrijfseconomie staat niet op zichzelf. Vele critici ontlenen hun bezwaren 
aan ontwikkelingen binnen verwante gebieden, zoals daar zijn: de systeem­
theorie, de informatica, de besluitvormingstheorie en de methodologie. 1. Onvrede over fundamenten
G
d l
h d
k ij
i d Grondslagen en methoden krijgen in de bedrijfseconomie zeker geen over­
dreven aandacht indien men dit vergelijkt met de meeste andere maat­
schappijwetenschappen. Dat heeft ongetwijfeld te maken met de realistische 
en nuchtere houding die zo kenmerkend is voor de beoefenaren van dit vak. Vele bedrijfseconomen werken bij voorkeur aan de oplossing van praktische 
problemen en mijden kamergeleerdheid en ‘theorie’. T h ij
d l
j
l id
b l i
di
ij
d p
j
g
Toch zijn er de laatste jaren geluiden te beluisteren die er op wijzen dat er 
onder bedrijfseconomen grote twijfels bestaan over de fundamenten van 
hun vak. Die geluiden komen van vele kanten en in verschillende toonzet­
tingen en talen tot ons. In Nederland heeft Bosman (1977) gepleit voor de formulering van een 
metatheorie over het gedrag van organisaties. Deze metatheorie dient vol­
gens Bosman in de plaats te komen van een aantal opvattingen en uitgangs­
punten die volgens hem tezamen de ‘traditionele’ bedrijfseconomie vor­
men.1 Bouma (1966, 1968, 1982) relativeert een aantal kernbegrippen uit de 
klassieke bedrijfseconomie tegen de achtergrond van de door Simon ont­
wikkelde concepties inzake rationaliteit en ‘satisfying’ gedrag. Traas (1981) is van mening dat de klassieke grondslagen van het vak (te 
weten: empirisch object, kenobject en economisch principe) niet langer 
gehandhaafd kunnen worden, omdat zij niet produktief meer zijn. Als 
specifieke problemen van de bedrijfseconomie noemt hij de volgende:
1 D b d ijf
i i
i i
bl k
l
ldi p
p
j
j
g
1 De bedrijfseconomie is niet in staat gebleken algemeen geldige wetten 
te ontwikkelen. Volgens Traas ontbreekt het in de bedrijfseconomie, 
evenals in andere sociale wetenschappen, aan betrouwbare empirische 1-22 wetmatigheden en gedetermineerde en causale relaties. 2 E i i d b d ijf
i
k
di kt
b d t wetmatigheden en gedetermineerde en causale relaties. 2 E i i d b d ijf
i
k
di kt
b d t wetmatigheden en gedetermineerde en causale relaties. 2 E i i d b d ijf
i
k
di k
b d g
g
2 Er is in de bedrijfseconomie vaak geen direkt verband tussen verkregen
kennis die een verklaring geeft en de kennis die nodig is voor praktische 
toepassing. 1. Onvrede over fundamenten
G
d l
h d
k ij
i d D b i i
f d
t l
it
t
k
t
bi g
g
De bezinning op fundamentele uitgangspunten komt eveneens voor binnen 
het vakgebied der algemene economie, hetgeen van belang is omdat begrip­
pen als economisch motief en economisch principe vanuit de algemene 
economie in de bedrijfseconomie zijn ‘geïmporteerd’. Van groot belang voor 
de bedrijfseconomie lijken de discussies over de axioma’s van het zgn. ‘expected utility model’ (EU model). S h
k (1982) h f
l
d
l
i
f
i p
y
)
Schoemaker (1982) heeft onlangs gewezen op de vele varianten en functies 
van dit model. Beschouwt men het realiteitsgehalte van de axioma’s van 
het EUM tegen de achtergrond van kenmerken van beslissingsprocessen 
zoals die kunnen worden waargenomen, dan valt een groot contrast op. 1-23 Over de betekenis van het contrast kan zeer verschillend worden gedacht, 
al naar gelang de visie die men heeft op de functies van theorieën4. Men 
kan dit contrast als volgt verwoorden. Het EUM is een holistisch model, 
hetgeen wil zeggen dat de aantrekkelijkheid van een alternatief onafhan­
kelijk van andere alternatieven wordt geëvalueerd. Feitelijke beslissingen 
worden evenwel vaak genomen na het doorlopen van een proces, dat in 
principe niet-holistisch is, hetgeen wil zeggen dat alternatieven onderling 
per dimensie worden afgewogen; er bestaan daarbij meerdere vormen waarin 
dit afwegingsproces gestalte kan krijgen5. Het voorgaande bevatte niet meer dan een impressionistische schets van 
enkele problemen zoals die momenteel door bedrijfseconomen aan de orde 
worden gesteld. In de geconstateerde onvrede valt een tweetal accenten op. Enerzijds bestaat er onvrede met betrekking tot de door bedrijfseconomen 
gehanteerde methodologische concepties, anderzijds blijken velen ernstige 
bezwaren te hebben tegen de eenzijdig financieel-economische oriëntatie 
van het vak bedrijfseconomie. In dit artikel zullen we op beide accenten 
nader ingaan. Wij beperken ons daarbij tot een aantal hoofdpunten die ons 
inziens in de Nederlandse literatuur onvoldoende benadrukt zijn. Allereerst de methodologische concepties (aflevering I). Er zal een korte 
schets gegeven worden van een tweetal belangrijke methoden, te weten: de 
aprioristische methode en de deductief-hypothetische methode. Betoogd 
zal worden, dat de zojuist geconstateerde onvrede in belangrijke mate 
herleid kan worden, althans wat de Nederlandse positie betreft, op een 
eenzijdig vasthouden aan een enge interpretatie van de aprioristische me­
thode. Dit gedeelte van het artikel wordt afgesloten met een voorstel dat 
beoogt enige orde in de vele uiteenlopende opvattingen aan te brengen. 2.1 Apriorisme
E
b l
ijk p
Een belangrijke oorzaak van de geconstateerde onvrede moet ons inziens 
worden gezocht in het feit dat de bedrijfseconomie in het algemeen - en 
‘accounting’ in het bijzonder - te lang heeft vastgehouden aan het aprio­
risme, hetgeen uiteindelijk heeft geleid tot een betrekkelijk steriele bedrijfs­
economische theorie (zie ook Traas, p. 148 e.v.). Steriel, omdat de theorie 
noch voldoende nuttige impulsen geeft voor nieuw onderzoek, noch verder 
zelf verrijkt blijkt te kunnen worden op grond van verkregen onderzoekre­
sultaten. Bouma (1982, p. 286) spreekt in dit verband van ‘rationalisaties 
van pragmatische kennis’. De zuivere theorie staat in de economische wetenschappen vanouds gelijk 
met apriorisme. Dit is een doctrine waarbij niet de onderzoekresultaten of 
de conclusies worden getoetst maar de premissen. De procedures waarmee 
uit de premissen conclusies worden afgeleid zijn deductief (wiskundig, 
logisch) en dus onfeilbaar. Beoordeling van de kwaliteit van de ‘inputs’ is 
derhalve voldoende garantie voor de juistheid van de conclusies. Men kan 
de premissen toetsen aan empirische gegevens, dan wel onderwerpen aan 
beoordeling door het menselijk verstand; in het eerste geval is er sprake 
van ‘empirisch apriorisme’ en in het tweede van ‘rationalistisch apriorisme’ 
(zie ook Klant, 1972). De Nederlandse bedrijfseconomen hebben zich traditioneel geconformeerd 
aan de heersende wetenschapsopvattingen van de economische wetenschap­
pen. Daarbij hebben zij zich het meest ingelaten met het rationalistisch 
apriorisme. Uit een aantal ‘vanzelfsprekende’ principes (het economisch 
principe met name) poogde men door deductie te komen tot normatieve 
implicaties, dat wil zeggen, voorschriften voor de praktijk. Op het eerste 
gezicht misschien een merkwaardige opvatting, maar toch niet zonder suc­
ces, want de inhoud van de theorie werd ondergebracht in de onderwijspro­
gramma’s en vervolgens in de praktijk gebracht door opeenvolgende gene­
raties bedrijfseconomen. De plausibiliteit van de premissen ging door dit 
onderwijskundige succes meer en meer berusten op hetgeen in de praktijk 
kon worden waargenomen. Door deze ‘self-fulfilling prophecy’ dreigde de 
bedrijfseconomie echter tot een verzameling van op praktische ervaring 
steunende regels te verworden. I
idd l h ft h t
k d
th d l i h
i
b
di
d
iti g
Inmiddels heeft het vak deze methodologisch gezien onbevredigende positie 
verlaten. 1. Onvrede over fundamenten
G
d l
h d
k ij
i d Op 
tal van fundamentele vraagstukken kan in het bestek van dit artikel niet 
worden ingegaan. Wij denken hier b.v. aan problemen rond het rationali- 
teitsbegrip en het ontwikkelingsproces van wetenschappen in het algemeen. In een ander verband hopen wij op dergelijke problemen in te gaan. Voor wat betreft de onvrede over de reikwijdte (‘scope’) van de bedrijfseco­
nomie, zullen we ons in de navolgende beschouwingen eveneens ten zeerste 
moeten beperken (afleveringen II en III). Wij hebben gekozen voor een 
nadere uitwerking van een aantal concepties zoals die in de ‘human infor­
mation processing’-literatuur naar voren komen. Aan de inhoud en bete­
kenis van de bedoelde concepties is ons inziens nog onvoldoende aandacht 
besteed in de Nederlandse literatuur. Wij zullen proberen de betekenis van 
een aantal concepties te schetsen voor het vakgebied ‘accounting’; opnieuw 
een belangrijke beperking in onze nadere uitwerking. Nadrukkelijk stellen 
wij nog, dat daarbij niet wordt ingegaan op inhoud en betekenis van de 
literatuur die verschenen is over de verwevenheid van ‘accounting’ en 
organisatiekunde. Evenmin staan we stil bij de relaties tussen ‘accounting’ 
en bestuurlijke informatiekunde. Aan beide genoemde probleemvelden is 
in de Nederlandse literatuur overigens wel enige aandacht geschonken (Van 
de Poel, 1983). 1-24 2.1 Apriorisme
E
b l
ijk Ook is het ‘besloten karakter’ verdwenen, hetgeen onder andere 
in verband gebracht kan worden met de volgende factoren (zie ook Van 
Helden et ah, 1980):
1 D
t h
lijk
i h
t h l i h
t di h d )
1 De maatschappelijke, economische en technologische omstandigheden 
welke gezamenlijk de context vormen waarbinnen het vak moet opere­
ren, zijn drastisch veranderd. Deze omstandigheden bepalen enerzijds 
de grenzen die men heeft aan te houden (denk bijv. aan de legitimiteit 
van bepaalde toepassingen of aan de ontwikkeling van de rekenauto­
maat), anderzijds vormen zij de uitdagingen die stimuleren tot innova­
tie. 1-25 2 De coördinatieproblematiek binnen organisaties vraagt aanzienlijk meer 
aandacht dan vroeger. Deels omdat die organisaties gemiddeld groter 
zijn dan voorheen, deels omdat het proces van leiding geven gecompli­
ceerder is geworden. Beslissingen worden om praktische en principiële 
redenen niet meer uitsluitend aan de top genomen. 2 De coördinatieproblematiek binnen organisaties vraagt aanzienlijk meer 
aandacht dan vroeger. Deels omdat die organisaties gemiddeld groter 
zijn dan voorheen, deels omdat het proces van leiding geven gecompli­
ceerder is geworden. Beslissingen worden om praktische en principiële 
redenen niet meer uitsluitend aan de top genomen. De eertijds duidelijke en compacte postulaten over doelstellingen en gedra­
gingen van de participanten, bleken mede hierdoor minder goed te bevre­
digen. Langzamerhand kreeg men meer waardering voor theorieën inzake 
de begrensde rationaliteit en de interne gedragingen van de participanten 
(de zogenaamde ‘intern-gedragsconceptie’) (zie Bouma, 1966, 1968, 1982; 
Caplan, 1971). Een ingrijpende aanpassing op methodologisch gebied ging 
hier noodzakelijkerwijs mee gepaard; een proces dat mede werd beïnvloed 
door een groeiend inzicht in de praktische onmogelijkheid de bedrijfseco­
nomie op een onaanvechtbare wijze vanuit de ‘zuivere’ algemeen-economi- 
sche theorie te ontwikkelen tot een ‘toegepaste’ theorie. 2.2 De deductief-hypothetische methode
H t l t t
d h l
d
i
dt d 2.2 De deductief-hypothetische methode
H t l t t
d h l
d
i
dt Het laatste anderhalve decennium wordt de bedrijfseconomie in methodo­
logisch opzicht in afnemende mate beheerst door het apriorisme en in 
toenemende mate door de canons van de empirische wetenschappen in het 
algemeen. Deze houden onder andere de opvatting in dat wetenschappelijk 
onderzoek een kwestie is van het geschikt samenbrengen van logica en 
observatie. Er lijkt aldus een eind te zijn gekomen aan het tijdperk van 
(naïef) rationalisme versus (naïef) empirisme. In Nederland wordt aan deze 
nieuwe wetenschapsleer de naam van De Groot (1961) verbonden. Zijn 
model van de empirische cyclus is tegenwoordig in alle inleidingen tot de 
diverse maatschappijwetenschappen te vinden. Ook in die van de bedrijfs­
economie (zie Bouma, 1982). De deductief-hypothetische methode gaat uit van de noodzaak om langs 
inductieve weg kennis te produceren. Dat wil zeggen, op grond van onvol­
ledige waarneming wordt een hypothese ‘gevonden’, oftewel een samenhang 
tussen verschillende grootheden, actoren en/of factoren verondersteld. Een 
zodanige speculatie (want dat is het) verdient uiteraard niet de status van 
‘algemene wet’, daarvoor is het inductieve redeneerproces te onbetrouw­
baar. In de deductief-hypothetische methode wordt aan de hypothese 
evenwel tijdelijk, dat wil zeggen voor de duur van de empirische cyclus, 
deze hoedanigheid van algemene wet toegekend. Via een logisch redeneer­
proces wordt vervolgens een aantal consequenties van de (tijdelijke) wet 
afgeleid. Deze afleiding is in tegenstelling tot het eerdere inductieproces, 
wel foutloos, dat wil zeggen deductief. Uit juiste uitgangspunten kunnen 
door middel van deductie alleen juiste conclusies worden getrokken. De 
aldus afgeleide consequenties worden als wetenschappelijke voorspellingen 
getoetst aan de empirie. Bij niet uitkomen wordt de hypothese verworpen; 
bij wèl uitkomen wordt de hypothese voorlopig aanvaard, mits op grond 
van de formulering een niet uitkomen niet principieel is uitgesloten. Vanwege de grote nadruk op het toetsen van wetenschappelijke voorspel­ g
p
p
g
anwege de grote nadruk op het toetsen van wetenschappelijke voorspel­ 1-26 lingen wordt deze benadering ook wel aangeduid als de predictieve cyclus 
(Van Strien, 1975). Idealiter leidt volgens dit model het onderzoek tot 
algemene wetten Lq t/m Lr die onder de initiële voorwaarden Ci t/m Ck het 
te verklaren verschijnsel E (‘explanandum’) teweegbrengen. Het vinden van 
de algemene wetten is, zoals reeds gezegd, een feilbaar proces, reden waarom 
de vroegere naïëf-empirische verificatietheorie vervangen is door het Pop- 
periaanse falsificationisme (ook wel aangeduid als ‘kritisch rationalisme’). 2.2 De deductief-hypothetische methode
H t l t t
d h l
d
i
dt Hiermee komt het accent te liggen op de weerlegbaarheid van hypothesen 
en theorieën en dientengevolge op de wijze waarop deze zijn geformuleerd. De deductief-hypothetische wetenschapsopvatting wordt door een grote 
meerderheid van de wetenschapsbeoefenaren aangehangen. Zonder evenwel 
op alle fronten konsekwent toegepast te worden. Men erkent weliswaar dat 
de enige zekerheid die de wetenschap kan verschaffen een negatieve is, nl. het vaststellen dat een hypothese verworpen moet worden omdat de eraan 
onttrokken voorspellingen niet uitkomen, maar tegelijkertijd blijft men 
zoeken naar positieve zekerheid en kennis. Zuiver-wetenschappelijk gezien 
is de deductief-hypothetische methode niet te overtreffen, maar uit een 
toegepast wetenschappelijk oogpunt, zijn er enige bezwaren te noemen. Bijvoorbeeld: j
1 de lange bewerkingstijd en het daarmee gepaard gaande risico dat de 
resultaten te laat komen;
2 d t
l
l
h idi
i
l
t ti
bl
t l j
1 de lange bewerkingstijd en het daarmee gepaard gaande risico dat de 
resultaten te laat komen;
2 d t
l
l
h idi
i
l
t ti
bl
t l 2 de temporele en personele scheiding van implementatie, probleemstel­
ling en probleemoplossing;
3 d
l ti h
k (h t ‘ it lk
d k ’
t lli
) k g
p
p
g
3 de analytische aanpak (het ‘uit-elkaar-denken’ van vraagstellingen) kan 
er toe leiden dat eventuele neveneffecten buiten beschouwing blijven. Voor de toepassingsgerichte wetenschap (en dat is vanouds een groot deel 
van de bedrijfseconomie) is de deductief-hypothetische tucht een te streng 
regime. In de ‘praktijk’ van dat vak wordt dan ook vaak afgeweken van de 
Popperiaanse leer. Voor de toepassingsgerichte wetenschap (en dat is vanouds een groot deel 
van de bedrijfseconomie) is de deductief-hypothetische tucht een te streng 
regime. In de ‘praktijk’ van dat vak wordt dan ook vaak afgeweken van de 
Popperiaanse leer. 2.3 Perspectief: drie programma’s
Z d t
ill
d ij
k 2.3 Perspectief: drie programma’s
Z d t
ill
d ij
k p
f
p g
Zonder te willen overdrijven, kan gesteld worden dat er onder bedrijfseco­
nomen een soort ‘gewetensnood’ heerst. D
t
h
lijk
it i
ij
t ikt
i t t ijdi
t d p
f
p g
Zonder te willen overdrijven, kan gesteld worden dat er onder bedrijfseco­
nomen een soort ‘gewetensnood’ heerst. D
t
h
lijk
it i
ij
t ikt
i t t ijdi
t d men een soort ‘gewetensnood’ heerst. t
h
lijk
it i
ij
t i g
De wetenschappelijke criteria zijn strikt genomen niet strijdig met de 
buiten-wetenschappelijke belangen, maar gemakkelijk te verenigen zijn ze 
evenmin. Dat was in de dagen van het apriorisme anders: de bedrijfseco­
nomie als theorie berustte op de interne logica van de (theoretische) stel­
lingen en de bedrijfseconomische toepassing bestond feitelijk ook uit logica. De thans aanwezige discrepantie wordt door velen gezien als een grote 
tekortkoming van het vak. nomie als theorie berustte op de interne logica van de (theoretische) stel
lingen en de bedrijfseconomische toepassing bestond feitelijk ook uit logica. De thans aanwezige discrepantie wordt door velen gezien als een grote 
tekortkoming van het vak. g
j
p
g
j
g
De thans aanwezige discrepantie wordt door velen gezien als een grote 
ekortkoming van het vak. Er is een drietal reacties op dit methodenprobleem:
1 t
k
h t
i i
i t
ij p
p
1 terugkeer naar het apriorisme, om precies te zijn: het empirisch-aprio- 
risme;
2
f
i
i
d d d
i f h
h i h
h d 1 terugkeer naar het apriorisme, om precies te zijn: het empirisch-aprio- 
risme;
2
f ti
i
d d d ti f h
th ti h
th d ;
2 perfectionering van de deductief-hypothetische methode;
3
t ikk li
i t
ti
th d
bij i g
y
3 ontwikkeling van interactieve methoden waarbij in nauwe samenwer­
king met de cliënt een probleem-oplossingscyclus wordt doorlopen. 1-27 De terugkeer naar het apriorisme is om allerlei redenen een begrijpelijke 
reactie op het methodenprobleem. Het is niet geheel juist om te spreken 
van een terugkeer, want het gaat immers om de empirisch aprioristische 
variant, terwijl vroeger de rationalistisch-aprioristische variant prevaleerde. Het is echter wel een terugkeer naar het geloof in ‘onfeilbare’ afleidingspro- 
cedures, zodat slechts toetsing van de kwaliteit van de basisgegevens nood­
zakelijk wordt geacht. Wat de afleidingsprocedures betreft is er trouwens 
ook een verandering. 2.3 Perspectief: drie programma’s
Z d t
ill
d ij
k Door de ontwikkeling van de computer is men niet 
langer uitsluitend aangewezen op formele, wiskundige en logische proce­
dures, maar men kan ook langs de weg van wat we nu maar even zullen 
aanduiden als het ‘numeriek experimenteren’ tot conclusies komen. Het 
zogenaamde ‘doorrekenen’ van financiële modellen, is hiervan een voor­
beeld. In het algemeen gaat het om simulatie-methoden, welke kunnen 
variëren van betrekkelijk mechanistische berekeningen, bij wijze van ‘ge- 
voeligheidanalyse’, tot en met een gedynamiseerde nabootsing van actie- 
en reactiepatronen (‘scenario’s’). Perfectionering van de deductief-hypothetische methode komt neer op het 
accepteren van de verdere fragmentatie van de bedrijfseconomie. De nadruk 
wordt dan gelegd op de toetsing van wetenschappelijke voorspellingen, 
statistische analyse en econometrie. Gelet op de in het voorgaande bespro­
ken nadelen van de deductief-hypothetische aanpak, is het niet verwonder­
lijk dat vooral die bedrijfseconomische specialisaties volgens deze methode 
te werk gaan, die zich voor een groot deel bezig houden met het onderzoeken 
van actoren en factoren die voor de bedrijfsleiding niet of nauwelijks 
beheersbaar zijn; bijvoorbeeld: marketing en de theorie van de vermogens- 
markt. Let wel, deze specialisaties leveren bruikbare resultaten op voor de 
praktijk, namelijk in de vorm van ‘omgevingsstudies’; het management 
wordt als het ware geïnformeerd omtrent het bestaan van mogelijke posi­
tieve en negatieve factoren in de omgeving. De ontwikkeling van een interactieve methode legt sterke nadruk op de 
communicatie tussen onderzoeker(s) en opdrachtgever(s) met de bedoeling 
te komen tot een beschrijving van een systeem in termen van unieke 
kenmerken van dat systeem, met het oog op de handhaving van de levens­
vatbaarheid van het systeem door middel van de beslissingen die door dat 
systeem genomen zijn, en nog genomen zullen of kunnen worden (Diesing, 
1971). Deze aanpak wordt ook wel aangeduid als ‘ontwerpbenadering’ 
(Ackoff, 1981; Bouma, 1982), en is te beschouwen als een poging om zoveel 
mogelijk van de eerder genoemde nadelen van de deductief-hypothetische 
methode te vermijden. Literatuur
A h
S ‘O h Archer, S., ‘On the Epistemology of Accounting’, Workshop Paper EIASM, Brussel, 1983. Ackoff R L Creating the Corporate Future Wiley 1981 Archer, S., ‘On the Epistemology of Accounting’, Workshop Paper EIASM, Brussel, 1983. Ackoff, R. L., Creating the Corporate Future, Wiley, 1981. A
i
A
ti
A
i ti
St t
t
A
ti
Th
d Th
A
t , ,
p
gy
g ,
p
p
Ackoff, R. L., Creating the Corporate Future, Wiley, 1981. A
i
A
ti
A
i ti
St t
t
A
ti
Th p
gy
g
p
p
Ackoff, R. L., Creating the Corporate Future, Wiley, 1981. A
i
A
ti
A
i ti
St t
t
A
ti
Th
d Th ,
,
g
p
,
y,
American Accounting Association, Statement on Accounting Theory and Theory Acceptance
1977. B
A E
h
i
h
d
i i
S
f
K
1977 Bosman, A., Een metatheorie over het gedrag van organisaties, Stenfert Kroese, 1977. B
J L O d
i
d l
i t St f t K
1966 g
g
g
Bouma, J. L., Ondernemingsdoel en winst, Stenfert Kroese, 1966. B
J L L
b k d b d ijf
i d l IA D l l 1968 g
Bouma, J. L., Leerboek der bedrijfseconomie, deel IA, Delwel, 1968. B
J L L
b k d b d ijf
i d l I D l l 1982 L., Leerboek der bedrijfseconomie, deel I, Delw
H J J J A
D
A A G
J H jf
Bronsema, H. J. J., J. A. van Dooren, A. A. Gross, J. H. R. van de Poel, J. A. Schipperijn, 
J. N. Termeer, ‘Interactive Modelbuilding for Financial Planning of Schiphol International 
Airport’, paper Sixth European Congress on Operations Research (EURO VI), Wenen (juli 
1983). C l
E H M
A
i
d B h i
l S i
Addi
W l
P bl C )
Caplan, E. H., Management Accounting and Behavioral Science, Addison-Wesley Publ. Co. 1971. D G
t A D M h d l i
d l
d
k
d k
i d
d Caplan, E. H., Management Accounting and Behavioral Science, Addison-Wesley Publ. Co., 
1971. De Groot A D Methodologie: grondslagen van onderzoek en denken in de gedragsweten­ De Groot, A. D., Methodologie: grondslagen van onderzoek en denken in de gedragsweten­
schappen, Mouton, 1961. 2.3 Perspectief: drie programma’s
Z d t
ill
d ij
k het begrip paradigma) terzake 
van het vakgebied ‘accounting’ niet adequaat kan worden geacht (zie bijv: Archer, 1983, 
Laughlin, 1983). 3 Een aantal ‘working papers’ is inmiddels gepubliceerd. Zie met name recente jaargangen 
van de volgende tijdschriften: Journal of Accounting and Business Finance; Accounting, 
Organizations and Society. 4 Schoemaker (1980) analyseert de functies van het EU Model vanuit de volgende vier 
perspectieven: a. descriptief; b. predictief (positivistisch); c. postdictief; d. prescritief (nor­
matief). 5 In de tweede aflevering van dit artikel komen we terug op het hier aan de orde gestelde 
punt. 2 Er is met name veel kritiek geweest op de aan Kuhn (1970) ontleende terminologie. De 
critici zijn algemeen van mening dat Kuhns terminologie (o.a. het begrip paradigma) terzake 
van het vakgebied ‘accounting’ niet adequaat kan worden geacht (zie bijv: Archer, 1983, 
Laughlin, 1983). 3 E
t l ‘
ki
’i i
idd l
bli
d Zi
t
t j g
,
)
3 Een aantal ‘working papers’ is inmiddels gepubliceerd. Zie met name recente jaargangen 
van de volgende tijdschriften: Journal of Accounting and Business Finance; Accounting, 
Organizations and Society. 4 S h
k
(1980)
l
d f
i
h
EU M d l
i d
l
d
i g
,
)
3 Een aantal ‘working papers’ is inmiddels gepubliceerd. Zie met name recente jaargangen
van de volgende tijdschriften: Journal of Accounting and Business Finance; Accounting,
Organizations and Society. 4 S h
k
(1980)
l
t d f
ti
h t EU M d l
it d
l
d
i g
y
4 Schoemaker (1980) analyseert de functies van het EU Model vanuit de volgende vier 
perspectieven: a. descriptief; b. predictief (positivistisch); c. postdictief; d. prescritief (nor­
matief). 5 I d
d
fl
i
di
ik l k
h
hi
d
d
ld f)
5 In de tweede aflevering van dit artikel komen we terug op het hier aan de orde gestelde
punt. Noten
1 Zie voor een kritische analyse van Bosmans voorstellen: Van Helden, Van de Poel, Tem­
pelaar (1980). De functie van de metatheorie in de visie van Bosman is gelijk aan wat door 
Lakatos (1970) wordt aangeduid als een ‘hard core theory’. Zie voor een nadere analyse Van 
Helden et al.
2 Er is met name veel kritiek geweest op de aan Kuhn (1970) ontleende terminologie De Noten
1 Zie voor een kritische analyse van Bosmans voorstellen: Van Helden, Van de Poel, Tem­
pelaar (1980). De functie van de metatheorie in de visie van Bosman is gelijk aan wat door 
Lakatos (1970) wordt aangeduid als een ‘hard core theory’. Zie voor een nadere analyse Van 
Helden et al.
2 Er is met name veel kritiek geweest op de aan Kuhn (1970) ontleende terminologie. De 
critici zijn algemeen van mening dat Kuhns terminologie (o.a. het begrip paradigma) terzake 
van het vakgebied ‘accounting’ niet adequaat kan worden geacht (zie bijv: Archer, 1983, 
hl 2 Er is met name veel kritiek geweest op de aan Kuhn (1970) ontleende terminologie. De
critici zijn algemeen van mening dat Kuhns terminologie (o.a. het begrip paradigma) terzake
van het vakgebied ‘accounting’ niet adequaat kan worden geacht (zie bijv: Archer, 1983,
Laughlin, 1983).
3 E
t l ‘
ki
’i i
idd l
bli
d Zi
t
t j 2.3 Perspectief: drie programma’s
Z d t
ill
d ij
k Men probeert dus uitdrukkelijk rekening te houden 
met de omstandigheid dat
i ti
k
ll
h l
t
d
d
h t
d - organisaties vaak sneller geholpen moeten worden dan voor het onder­
zoek benodigd;
i t ll
f
k
d
hi t i h - organisaties vaak sneller geholpen moeten worden dan voor het onder­
zoek benodigd;
niet alleen afgegaan kan worden op historische gegevens; - niet alleen afgegaan kan worden op historische gegevens;
kt
t
d
t
b t
b
ll di
i - gewerkt moet worden met onbetrouwbare en onvolledige informatie;
d
l
i
i t
t l id
t t i
bl
(
ff t ) g
g
;
- de oplossing niet moet leiden tot nieuwe problemen (neveneffecten)
b ik
k
d
i
l
i i de oplossing niet moet leiden tot nieuwe problemen (neveneffecten)
- gebruik gemaakt moet worden van aanwezige leercapaciteiten;
b ik
kt
dt
(‘ ht ’)
i
t - gebruik gemaakt wordt van (‘echte’) experimenten. De interactieve methode stuit op problemen inzake de ‘wetenschappelijk­
heid’, zolang de deductief-hypothetische opvatting domineert. Dit nood­
zaakt tot een keuze: öf een andere wetenschapsopvatting óf geen interac­
tieve methode. De keuze wordt volgens de aanhangers van de interactieve 
aanpak enigszins gemakkelijk gemaakt door het feit dat de bedrijfseconomie 
ook in haar huidige toestand niet goed kan voldoen aan de deductief- 
hypothetische eisen inzake de wetenschappelijkheid. I d
d
d
i
d
bij
d
ikk li
d yp
pp j
Ieder van de genoemde reacties draagt bij tot de ontwikkeling van de 
bedrijfseconomie. Ook sluiten ze elkaar niet geheel uit; combinaties zijn 
niet alleen denkbaar, maar komen inderdaad voor (bijvoorbeeld in de vorm 
van ‘interactieve financiële modelbouw’ (zie Bronsema et al., 1982)). Juist 
daarom zou het zo jammer zijn als het huidige fragmentatieproces zou 
voortschrijden, zodat er van de bedrijfseconomie spoedig niets meer over 
zou zijn dan een lege huls, het overblijfsel van de goede bedoelingen van 
vroegere tijden. Noten
1 Zie voor een kritische analyse van Bosmans voorstellen: Van Helden, Van de Poel, Tem­
pelaar (1980). De functie van de metatheorie in de visie van Bosman is gelijk aan wat door 
Lakatos (1970) wordt aangeduid als een ‘hard core theory’. Zie voor een nadere analyse Van 
Helden et al. 2 Er is met name veel kritiek geweest op de aan Kuhn (1970) ontleende terminologie. De 
critici zijn algemeen van mening dat Kuhns terminologie (o.a. Literatuur
A h
S ‘O h Di i
P P
fDi
i h S i l S i
Aldi
1971 pp
,
Diesing, P., Patterns of Discovery in the Social Sciences, Aldine, 1971. V
H ld
G J J H R
d P l F M T
l
‘E
d g
f
y
Van Helden, G. J., J. H. R. van de Poel, F. M. Tempelaar, ‘Een andere bedrijfseconomie?’, 
Maandblad voor Accountancy en Bedrijfshuishoudkunde (november 1980), pp. 477-498. Hopwood A Accounting and Human Behaviour Haymarket Publ Ltd 1974 y
jf
p
Hopwood, A., Accounting and Human Behaviour, Haymarket Publ. Ltd., 1974. 1-29 ,
, p
g
,
,
Kuhn, T. S., The Structure of Scientific Revolutions, University of Chicago Press, 1970. L k t
J ‘F l ifi ti
d th M th d l
f S i tifi R
h P
’ i f
f
y
g
Lakatos, J., ‘Falsification and the Methodology of Scientific Research Programmes’, in: J. Lakatos en A. Musgrave (eds.), Criticism and the Growth of Knowledge, Cambridge Uni­
versity Press, 1970. L
hli R C ‘Th N d f
d N
f C i i l Th
i M h d l i l A
h y
,
Laughlin, R. C., ‘The Need for and Nature of a Critical Theoretic Methodological Approach 
to the Design of Enterprise Accounting Systems’, Workshop Paper EIASM, Brussel, 1983. V d P l J H R ‘M
t
ti
i f
ti (I)’ M
dbl d
B d ijf to the Design of Enterprise Accounting Systems , Workshop Paper EIASM, Brussel, 1983. Van de Poel, J. H. R., ‘Management accounting en informatie (I)’, Maandblad voor Bedrijfs­
administratie en -Organisatie (september 1983), pp. 224-229. S h
k
R ‘Th E
d U ili M d l I V i
P
E id
d Li i g
( p
), pp
Schoemaker, R, ‘The Expected Utility Model: Its Variants, Purposes, Evidence and Limita­
tions’, Journal of Economic Literature (juni 1982), pp. 529-563. V St i
P J ‘N
th d l i
h t
ktijkd k
i d
i l
t
h
’ j
pp
Van Strien, P. J., ‘Naar een methodologie van het praktijkdenken in de sociale wetenschappen’, 
Nederlands Tijdschrift voor de Psychologie, 1975. Klant, J. J., Spelregels voor economen, Stenfert Kroese, 1972.
K h T S Th St
t
fS i tifi R
l ti
U i
i f
f
y
g
Lakatos, J., ‘Falsification and the Methodology of Scientific Research Programmes’, in: 
Lakatos en A. Musgrave (eds.), Criticism and the Growth of Knowledge, Cambridge Un
versity Press, 1970.
L
hli R C ‘Th N d f
d N
f C i i l Th
i M h d l i l A ,
, p
g
,
,
Kuhn, T. S., The Structure of Scientific Revolutions, University of Chicago Press, 1970.
L k t
J ‘F l ifi ti
d th M th d l
f S i tifi R
h P
’ i Literatuur
A h
S ‘O h T
L ‘O
d
d
k t t h
ië t i
d (kl i k ) b d ijf
i ’ D j
f
y
g
Traas, L., ‘Over de noodzaak tot heroriëntering van de (klassieke) bedrijfseconomie’, De 
Accountant (november 1981), pp. 146-155. 1-30