Geschiedenis van het tijdperk van 25-jarigen vrede: 1849-1874
Daarenboven zullen we, wanneer we haar binnentreden,
terstond bespeuren, dat, hoewel al wat tot het boerenbedrijf behoort
hier in de uiterste orde is en door zijn keurigheid den rijkdom des
eigenaars vertoont; we in de huis- en andere vertrekken een smaak en een
geest vinden, die er van getuigen, dat de eigenaar der boerderij en zijn
vrouw in hun jeugd een steedsche opvoeding genoten hebben. Immers, we
vinden er niet die bonte, schreeuwende kleuren, die misplaatsing van
somtijds prachtige meubelen, die overlading van ornementen, zooals
men ze in andere boerenhuizingen aantreft; maar iets steedsch, iets
comfortabels, ja, men zou zich bijna verbeelden, in de stad verplaatst
te zijn, wanneer de blik naar buiten ons niet herinnerde, dat we ons op
het land bevinden. Een en ander zal u niet verwonderen, als ik u zeg,
dat deze woning het eigendom is van Ernst Veldhuis, wiens vrouw de eigen
zuster is van mevrouw de Winter. Hij is zoo wat een heereboer en beiden
zijn in een stad grootgebracht. Ernst had in zijn jeugd zin om boer
te worden, en is door zijn vader op de landbouwkundige school te
~Groningen~ gedaan, waar hij zich voor zijn vak gevormd heeft. Toen, nu
ruim vijfentwintig jaren geleden, deze boerderij te koop kwam, heeft hij
haar gekocht. Ze zag er destijds echter heel anders uit dan nu. Naast
het oude, sombere huis heeft hij in later jaren dit laten bouwen en 't
andere laten afbreken. En zoo vinden we hier een tweeslachtig gebouw:
van voren heerenhuis, van achteren boerderij, met al de zaken welke
daartoe noodig zijn. We weten er nu genoeg van, om het huis zelf binnen te treden en begeven
ons naar de zoogenaamde pronkkamer, een ruim hoog vertrek met modernen
schoorsteenmantels en glazen deuren, die met spanjoletten gesloten
worden en toegang schenken tot een vriendelijk aangelegden bloemtuin. Een man van zesentwintig jaren, eenigszins contrefait, staat op een
trapladder, en is bezig, hier en daar uiterst fijne duimpjes in de
balkstukken te slaan, waaraan hij slingers van groen met bloemen
doorstoken vasthecht. Een jeugdige vrouw, ruim een jaar jonger dan hij,
met den blos der gezondheid op de frissche wangen en den schalkschen
lach van 't geluk op 't gelaat, helpt hem. Twee andere meisjes van
eenentwintig en twintig jaren, kennelijk zusters, zoo sprekend gelijken
zij op elkander, zijn bezig den spiegel te versieren, terwijl een
jongman van tweeëntwintig jaren, wiens kleeding tusschen die van een
boer en een stedeling is, bloemen steekt in de slingers, welke op de net
geschuurde gele steentjes voor de kamer liggen. Wie die personen zijn! Slechts twee kennen wij er van. Hij, die op den
trapladder staat, is onze oude kennis, Bernard Veldhuis, sedert een jaar
predikant op een klein dorp in Gelderland; die hem helpt, is zijn vrouw,
Margot de Winter, met wie hij, toen hij zijn dorp betrok, gehuwd is;
dezelfde, die hem terugvond, toen hij bij de illuminatie was weggeraakt. Bernard is geworden, wat hij reeds in zijn jeugd deed verwachten, een
zeer knap degelijk mensch, en men houdt het er voor, dat hij, wanneer
hij slechts lang genoeg op zijn dorpje gestaan heeft, wel spoedig een
ander beroep zal krijgen. De twee, die den spiegel versieren, zijn
Bernards zusters Truda en Netje. Beide meisjes hebben, even als haar
broeders, in ~Bommel~ school gegaan en zijn daarna nog twee jaren op
een goede kostschool geweest. Hij, die zich met het versieren der
slingers bezighoudt, is Frits Veldhuis, die eens zijn vader in de
boerderij zal opvolgen en er nu reeds deel in heeft. Zijn vrouw, want
hij is reeds meer dan anderhalf jaar gehuwd, zit in een andere kamer,
waar ze haar kleinen Ernst aankleedt. Straks, als het kind gereed is,
zal ze 't aan de meid overgeven, en wel hier komen, om te zien, of ze
een handje helpen kan. De reden waarom alles zoo versierd wordt, is, dat
op morgen 12 Mei vader en moeder hun zilveren bruiloft vieren. »Hoor eens, Bernard," zegt Frits. »Ik heb geen bloemen meer, en Net en
Truda hebben den tuin zoo geplunderd, dat er geen enkele meer te vinden
is."

»Wacht dan maar wat," antwoordt Margot. »Jans heeft me beloofd, ons nog
wat bloemen te bezorgen."

Jans? vraagt ge. Zou dat de vroegere dienstmaagd van mevrouw de Winter
zijn? Ja, dat is ze. In den zomer van 't zelfde jaar, toen we haar voor
't eerst ontmoetten, kreeg zij verlof, om haar ouders te gaan bezoeken,
en daar een dag of wat te logeeren, en toen ze terugkwam, had ze tegen
haar meesteres gezegd: »Hoor eens, mevrouw, u moet het mij niet kwalijk
nemen, maar ik heb thuis een vrijer opgedaan."--»Zoo, Jans," had mevrouw
geantwoord, »en wat is dat voor een soort van vrijer?"--»Welnou," had
Jans geantwoord, »een boerenknecht, mevrouw, die bij uw broer Veldhuis
werkt, een knappe, brave borst. En als mevrouw 't nu goedvindt, dan
hadden we afgesproken, om 't volgende voorjaar te trouwen!"--»Nu, Jans,
ik heb daar niets tegen, ofschoon 't me zal spijten, als ik je zal
missen. Maar eerst zal ik eens aan mijn broer schrijven, om te weten,
wat voor een knaap uw aanstaande is: want ik zou niet graag hebben, dat
je in je ongeluk liept."--»O, dat kan mevrouw gerust doen; zijn naam is
Klaas Veen."--En mevrouw de Winter had onderzoek gedaan, en Jans was in
't voorjaar van 1850 vrouw Veen geworden en ze woonde nu met haar man en
vier kinderen in een aardig huisje op eenigen afstand van de woning van
baas Veldhuis, bij wien Klaas echter nog in 't werk was; want van knecht
was hij arbeider geworden, en ik moet u zeggen, dat hij een oppassend
man was, en hij en zijn vrouw bij de familie van zijn baas zeer gezien
waren. Om u nu verder op de hoogte te brengen van 't geen er in de tien
jaren met onze oude kennissen gebeurd was, moet ik u meedeelen, dat de
oude tante de Bosson sedert drie jaren dood was, dat Gustaaf makelaar
in effekten en met zijn nicht Florence gehuwd was, en dat mevrouw
de Winter nog altijd haar huisje op de Heeregracht bewoonde, doch
om de gezelligheid een juffrouw van gezelschap had genomen, een
officiersdochter en een zeer beschaafd meisje, Emma Kellner, die zich
bij de geheele familie zeer bemind had weten te maken. Kapitein de
Bosson was sedert twee jaren gepensionneerd: zijn oudste zoon August was
op de militaire academie te ~Breda~, zijn jongste, Emile, was bij hem
aan huis, en (want hij woonde tegenwoordig in Amsterdam) bij Gustaaf
op 't kantoor. Ge bemerkt wel, dat we er eenige nieuwe kennissen bij
gemaakt hebben. En zoo zijn we nu na tien jaren geheel en al op de
hoogte van de familie, van welke we er in onze vorige hoofdstukken
eenige leerden kennen. »Hoe laat komt tante, Margot?" vroeg Truda aan haar nicht en
schoonzuster. »Dat weet ik niet," antwoordde Margot. »Mama heeft mij geschreven, dat
ze met de Rijnspoor uit ~Amsterdam~ zou vertrekken en dan naar ~Gorkum~,
waar ze wel gelegenheid zou vinden om hier te komen."

»Een lastige reis," zeide Ernst. »Waarom is ze niet over ~Rotterdam~
gegaan; dan was ze met de Nijmeegsche boot hier vlak voor den dijk
aangeland."

»Nu, die reis zou nog vrij wat lastiger zijn geweest," oordeelde Margot. »Dan had ze den nacht in ~Rotterdam~ moeten overblijven."

»En een grooten omweg moeten maken ook," voegde Bernard er bij. »Zooals
ze nu de reis doet, is die veel beter. 't Zal echter zoo lang niet meer
duren, of de reis herwaarts en door 't geheele land wordt vrij wat
gemakkelijker!"

»Hoe meen je dat, Bernard?" vroeg Netje. »Wel, nu de wet op de staatsspoorwegen is aangenomen. Weet je wel, dat
we dan door den tijd een brug over de Waal krijgen?"

»Die spoorwegen zullen duiten genoeg kosten," zeide Ernst. »Eenige
millioenen, naar ik hoor."

»En toch zullen ze een zegen voor handel, nijverheid en akkerbouw zijn,"
hernam Bernard. »'t Is nu elf jaren geleden, sedert we koning Willem den
derden te ~Amsterdam~ zagen huldigen, Margot. En in dien tijd is er al
wat gebeurd. Daar heb je vooreerst in 't jaar '52 het voltooien van de
droogmaking der ~Haarlemmermeer~. Dat land heeft wat geld aan 't Rijk
opgebracht."

»Maar ook geld genoeg gekost," hernam Ernst. »Sakkerloot! daar zijn wat
duiten mee heengegaan."

»Vergeet echter niet, dat die droogmaking driedubbele voordeelen
oplevert Ernst," hernam Bernard. »Vooreerst is daardoor 't nationale
kapitaal aanzienlijk vermeerderd, ten tweede is er een groot terrein
voor akkerbouw en veeteelt aangewonnen, en ten derde brengen dat land en
de gebouwen die er op gezet zijn, jaarlijks vrij wat in de belastingen
op."

»Daar heb je gelijk in, Bernard," hernam Ernst. »En wat is er dan nu
meer onder de regeering van koning Willem den derden gebeurd, dat je die
zoo roemt?"

»De wet op de rijkstelegrafen, zoo onmisbaar voor een goede
correspondentie met het buitenland, vooral voor den handel van groot
gewicht."

»Wat hebben wij daaraan?" vroeg Truda. »Wat wij er aan hebben?" hervatte Bernard. »Nu eenmaal de wet er door
is, wordt het telegraafnet langzamerhand meer en meer uitgebreid, en
zullen we spoedig zien, dat men voor weinig geld naar alle oorden van
ons land in onbegrijpelijk korten tijd allerlei soort van berichten kan
zenden."

»Maar 't kost allemaal zooveel geld," zeide Ernst. »En de belastingen
zijn toch al zoo hoog. Waarom geen vermindering van lasten?"

»En dat zegt een landbouwer, die zijn producten reeds zooveel duurder
verkoopt dan vroeger! Laat het spoorwegnet maar eens klaar zijn, en de
landbouwproducten zullen nog meer stijgen. Daarenboven, wat klaagt gij,
landlieden, over de belastingen? Je moest eens in ~Amsterdam~ of andere
groote steden wonen; dan zou je anders praten. Uw land, uw producten
zijn ontzaglijk in waarde vermeerderd, en uw belastingen zijn
genoegzaam 't zelfde gebleven."

»Maar wij hebben ook onze polder- en andere lasten, Bernard; vergeet dat
niet."

»Dat is waar; doch...."

»Kom, kom! Twist nu niet over die belastingen," zeide Margot. »Laat
ieder gewillig dragen wat hij kan. Ik zeg maar, dat we een gezegende
regeering onder onzen Willem den derden hebben, en geld moet er wezen,
als er onder hem wat tot stand zal komen. Daar heb je nu onder ander die
nieuwe schoolwet, voor een paar jaren ingevoerd. Wat kost tegenwoordig
het onderwijs een boel geld meer als vroeger. Op ons dorp ten minste
klagen ze er steen en been over. Doch _ik_ zeg: Als men 't onderwijs wil
verbeteren, moeten de onderwijzers ook beter betaald worden, er moeten
beter schoollokalen zijn; kortom, zachts dat we wat meer betalen voor
een zaak, die een weldaad is voor de natie."

»Hoor me zoo'n advocaat eens aan!" riep Bernard uit. »Dat zou goed voor
de rechtbank kunnen pleiten. Inderdaad, verbetering van den toestand van
't lager onderwijs is een zegen voor Volk en Staat. En welk een
vooruitgang in beschaving, dat alle openbare schavotstraffen[2] zijn
afgeschaft...."

[2] 29 Juli 1854. Veel later is de doodstraf afgeschaft, voor 't welker
behoud nog velen waren. »Behalve de doodstraf," hernam Ernst. »Ik had dat overblijfsel uit de
middeleeuwen nu meteen maar uit ons strafwetboek verwijderd."

»Wacht maar, Ernst, dat zal later wel volgen," hernam Bernard, »evengoed
als er spoedig kans is op uitdelging van schuld en vermindering van
rentelast. En wat zeg je dan van de afschaffing der belasting op 't
gemaal, Ernst?"

»Voorzeker een zegenrijke wet; daar nu de arme man vrij wat goedkooper
brood kan eten dan vroeger. Doch daar is Jans. Sakkerloot; ze brengt een
heelen schoot bloemen mee. Zoo, vrouw Veen! Daar doe je goed aan."

»Niet waar, baas?" antwoordde Jans, die vrij wat gezetter geworden was
dan toen we haar voor 't eerst zagen. »Maar wat zie ik? Den dominé en
zijn vrouw! Wel, juffrouw Margot! Hoe maak je 't en kun je al zoo wat
aan 't stille buitenleven wennen?"

»Dat gaat nog al, Jans," antwoordde Margot. »Trouwens, we hebben een
lieve pastorie. Die moest je eens zien."

»'t Is anders nog al een verschil: het drukke, levendige ~Amsterdam~ bij
zoo'n stil eenzaam boerendorp," hernam Jans. »Niet, dat ik er wat tegen
heb. Als 't aan mij staat, verkies ik een dorp boven zoo'n rumoerige
stad. Maar, zie je, dat maakt verschil: ik ben buiten op 't land
gewonnen en geboren, en de juffrouw is van kindsbeen in ~Amsterdam~
grootgebracht."

»En is dat nu uw oudste dochter, Jans?" vroeg Margot, op een achtjarig
meisje wijzende, dat heel verlegen aan den ingang van het huishek was
blijven staan. »Ja, juffrouw Margot, dat is Johanna, mijn oudste. Dan volgt Jaap, die
wordt aanstaanden Allerheiligen zeven jaar; die gaan beiden al school."

»En leeren ze goed, Jans?" vroeg Bernard. »Nu, dat zou ik meenen, dominé," antwoordde Jans. »De meester is wat
tevreden. En weet u al, dominé, dat we hier een nieuwen meester gekregen
hebben? Onze oude is gepensionneerd, en nu hebben we er een--kijk, zoo
is er geen tweeden in den heelen ~Bommelerwaard~."

»Jij bent ook wel de bevoegde persoon om dat te beoordeelen, Jans,"
hernam Bernard lachende, en toch was 't roemen van die eenvoudige vrouw
koren op zijn molen. »Maar laat ons nu eens kijken, wat je voor ons hebt
meegebracht?"

»Veel is 't niet, dominé," antwoordde Jans. »Maar 't spreekwoord zegt:
die geeft van 't geen hij heeft, is waard dat hij leeft, en ik heb meer
gedaan dan dat; ik heb alles gegeven, wat ik had en bij de buren de
tuinen geplunderd op den koop toe.--Maar jongens! wat maakt u dat daar
netjes," vervolgde zij, toen ze naar binnen keek. »En wat moet dat
groote papier met die letters beteekenen?"

»Dat zijn de eerste letters van de namen van 't zilveren bruidspaar,"
antwoordde Margot, »en die cijfers zijn de jaartallen van hun groene en
die van hun zilveren bruiloft."

»Kijk, dat vind ik aardig," hernam vrouw Veen. »En mevrouw komt vandaag
toch zeker ook?"

»Niet alleen mama, maar ook neef Gustaaf en zijn vrouw en nog een van
de neven," antwoordde Margot. »Nu dan mag ik toch nog wel eens aankomen, om mijn goede oude mevrouw te
zien," zeide Jans. »'t Is al een tijd geleden dat ik haar niet ontmoet
heb."

»Welzeker Jans. Je bent ons allen welkom," antwoordde Margot. »Misschien
wil mama zelf ons wel vergezellen, als we na den middag eens bij je
aankomen."

»Wel, dat zou heerlijk zijn!" zeide vrouw Veen. »Dan kan ze mijn vier
kinderen eens zien, juffrouw Margot. En de dominé komt dan toch zeker
ook mee, niet waar?"

»Welzeker," zeide Bernard. »'t Is meteen een kleine wandeling."

»Nu, dan ga ik gauw naar huis," zeide Jans. »Want als er zulke groote
gasten komen, mag ik wel maken, dat de boel netjes aan kant is."

»Daar zul je toch altijd wel voor zorgen," zei Margot. »Mama zegt ten
minste dikwijls, dat ze nooit zoo'n heldere en zindelijke meid gehad
heeft als jou."

»Wel, dat doet me pleizier," antwoordde Jans. »En daarom moet alles krek
in orde zijn, als mevrouw komt. Zie je, juffrouw Margot. Als men vier
kinders heeft, dan kan alles niet zoo in de puntjes wezen. Dus tot dezen
achtermiddag!"

En zoo vertrok Jans. Dien namiddag kwam mevrouw de Winter met hare beide kinderen, Gustaaf en
Florence, benevens haar broeder met zijn zoon August, den kadet op de
academie te ~Breda~. Emile had thuis moeten blijven, om gedurende de
afwezigheid van den patroon de zaken op het kantoor te besturen. Ons
vijftal werd hartelijk verwelkomd, en ik behoef u niet te zeggen, dat
het geheele huis op stelten stond bij zooveel logés. Mevrouw de Winter
en haar broeder, de gepensionneerde kapitein, waren er niet jonger op
geworden; toch hadden zij zich goed gehouden, en August was een knappe
kerel en zou, vooral daar hij een helder hoofd en studielust bezat, eens
een ferm officier worden. Den volgenden dag werd het aantal gasten nog vermeerderd; want behalve
een paar vrienden met vrouwen, dochters en zoons uit ~Gorkum~ en
~Bommel~, kwamen ook de broeder van Veldhuis, Frans genaamd, uit
~Whamel~ (een dorp tegenover ~Tiel~) met vrouw, twee zoons en twee
dochters, en dan nog een oude neef, die 't vorige jaar als Oost-Indisch
invalide te ~Bronbeek~ geplaatst, en evenals kapitein de Bosson
metalen-kruisridder was. Hij heette Jan van Dijk, had in den
tiendaagschen veldtocht onder de compagnie van de Bosson, toen nog
maar tweeden luitenant, gestaan en daarna jaren lang in de Oost-Indiën
gediend. De ontmoeting tusschen hem en zijn vroegeren luitenant was heel
hartelijk. »Zoo, oude jongen," zei kapitein de Bosson, toen de veteraan met de
stoomboot was aangekomen en hij hem hartelijk de hand reikte. »Hoe maak
je 't sinds 't jaar '56 toen we beiden in ~Amsterdam~ waren ter
gelegenheid van de onthulling van 't monument op ~den Dam~[3]?"

[3] Op Woensdag, 27 Augustus. De feestelijkheden, waarin vooral de
metalen kruisridders de hoofdpersonen waren, duurden van 25 tot en met
28 Augustus 1856. »O, kapitein," antwoordde de veteraan. »Ik ben zoo gezond als een visch,
en heb, sedert onze goede koning Willem III ons 't Huis te ~Bronbeek~
ter residentie gegeven heeft, een oud leventje."

»Dat wil ik wel gelooven, van Dijk," antwoordde de kapitein. »Zoo'n
troep mannen bij elkaar, die allen in de ~Oost~ geweest zijn, zullen
elkander wat te vertellen hebben."

»Ja, doch dat vertellen is gauw uit. Maar we hebben een prachtige
bibliotheek, een biljard, allerlei spelen, en dan een mooien tuin om
in te wandelen. Wat echter sommigen van ons niet bevalt (want er zijn
altijd menschen die ontevreden zijn, al hebben ze 't nog zoo goed) is,
dat we op onzen tijd thuis moeten wezen en aan militaire discipline
onderworpen zijn."

»Nu, dat zal jou toch niet hinderen," hernam kapitein de Bosson. »Ten
minste, toen je nog in mijn compagnie stondt, was je altijd prompt op je
tijd. Ik geloof niet, dat je daarvoor ooit straf gehad hebt."

»Ja, maar zulk een goeden luitenant als u heb ik ook nooit weer
gekregen. In de ~Oost~ had ik er een, dat was een ware Nero. Dien kerel
kon je ook nooit iets naar zijn zin doen."

»'t Is toch een nobele daad van onzen koning, om zijn buiten ~Bronbeek~
aan die oude Oost-Indische militairen af te staan, papa," zeide
Florence. »Dat is het. En eere zij dien goeden Vorst daarvoor," hernam kapitein de
Bosson. »Als we van middag aan het diner zijn, van Dijk, dan zullen we
eens een boordevol glas op hem leeg drinken."

»Nu, dat hebben we voor vier jaren in ~Amsterdam~ ook gedaan, kapitein,"
zeide van Dijk. »Dat waren prettige dagen, hé!"

»Dat zou ik denken," hernam de kapitein. »'s Maandags[4], afgehaald
van den trein en onder 't spelen van 't carillon door de met duizende
vlaggen versierde straten gewandeld naar ~'t Park~, waar we feestelijk
ontvangen werden. Toen om vier ure den maaltijd in de Nederlanden, waar
wat toasten werden geslagen, 's avonds voorstelling van »Onthoud uw dag"
in den grooten schouwburg."

[4] 25 Augustus. »En wat daar een geestdrift was, kapitein!" zeide van Dijk. »En toen
Dinsdag dien optocht naar de werf William op de ~Kadijk~, waar 't
klipperschip, »Het Metalen kruis" te water werd gelaten."

»En des avonds in 't Park dat groote landelijke feest," zei kapitein de
Bosson. »Toen zijt gij nog mee geweest, zusje."

»En ik ook, oom," zei Margot. »Dat was daar toen allergezelligst."

»Ik wil 't wel gelooven," zeide van Dijk. »Mij was het te duur. Een
gulden vijftig de persoon."

»Ho, ho! voor kruisridders half geld, dus maar vijfenzeventig cents,"
zei kapitein de Bosson. »Nu ja, kapitein," antwoordde van Dijk. »Maar voor een gepensioneerd
Oost-Indisch onderofficier is vijfenzeventig cents al een heele schat,
vooral wanneer de vertering er niet onder begrepen is. Dat grapje kostte
ons toch al geld genoeg."

»Dan zijt ge ook Woensdag niet aan 't feestmaal in 't Park geweest, van
Dijk. Dat kostte tien gulden de persoon: maar 't was prachtig."

»Ik zou mijn tien gulden zeker twintigmaal hebben omgekeerd, eer ik
daartoe besloten had," zeide van Dijk. »'t Was anders een heerlijke
dag, die Woensdag. Eerst de ontvangst van Z. M. den Koning en toen de
onthulling van 't monument. En dan Donderdags die réunie in Artis. Doch
dien dag ben ik vertrokken. Den wedstrijd met de buks in ~Frankendaal~
heb ik niet bijgewoond."

Zoo spraken de beide grijze mannen over hun herinneringen, en wij hebben
daarbij gelegenheid gehad te vernemen, hoe koning Willem III zijn
landgoed ~Bronbeek~ voor in den dienst grijs geworden krijgslieden had
laten inrichten, een daad, die hem tot eer verstrekt en hem de
zegenbeden van menigen hulpbehoevenden grijsaard heeft waardig gemaakt. Ons doel is niet, u een beschrijving te geven van de viering der
zilveren bruiloft, noch met u de verrassing te beschrijven van het
zilveren paar toen ze in de keurig versierde pronkkamer kwamen, waar hun
bij de schoone cadeaux de hartelijkste zegenwenschen werden aangeboden;
noch met u aan den feestdisch aan te zitten, waaraan de gulste vreugde
heerschte; we willen liever Gustaaf en Bernard met hun vrouwen en August
den volgenden dag op een toertje vergezellen, hetwelk zij door den
~Bommelerwaard~ maakten, en dat bovenal voor Florence, Margot, Gustaaf
en August merkwaardig was. Bernard kende 't land en had alleen 't
genoegen der herinnering; Ernst mende de twee bruine blessen, die voor
't keurige eikenhouten speelwagentje gespannen waren. Eerst ging men naar ~Loevestein~, vermaard in onze geschiedenis door
de inneming en verdediging van Herman de Ruyter, alsmede door de
inkerkering van den geleerden Hugo de Groot. Dat fort, gebouwd op de
plaats waar ~Maas~ en ~Waal~ zich vereenigen en te zamen den naam van
~Merwede~ aannemen, bestaat uit een onregelmatigen vijfhoek, die bij
hoogen waterstand geheel en al door water omringd is. De binnenruimte
wordt ingenomen door het kasteel, eenige rijksgebouwen en drie
particuliere huizen. »Wanneer is dit fort toch gesticht?" vroeg Margot haren man. »Men weet het niet," antwoordde Bernard. »Alleen gist men op goede
gronden, dat het in 't laatst der negende eeuw door de Noormannen
gebouwd is. In 1397 werd het door Willem, den zoon van Albrecht van
Beieren, ingenomen; doch eerst later is 't vermaard geworden."

»Juist--door de inneming van den dapperen Herman de Ruyter, die 't in
1570 met een gering aantal manschappen verdedigde," zeide Margot. »Toen het door driehonderd Spanjaards belegerd werd," zeide Florence,
»en de dappere Bosschenaar daar hij het tegen de overmacht niet kon
volhouden, het in de lucht deed springen!"[5]

[5] 't Geen later door den heer Acquoy op goede gronden is
tegengesproken. Intusschen was men over de houten brug de breede gracht overgegaan,
en kreeg verlof, ~Loevestein~ te bezichtigen. 't Meest van allen
interesseerde hen de kamer van Hugo de Groot, waar men hun 't venster
wees, uit hetwelk Maria van Reigersbergen het trouwe Elsje van
Houweningen nastaarde; ook bezag men de kamer van Hoogerbeets en die,
waar de Remonstrantsche predikanten gevangen gezeten hadden. »'t Is of 't slot ~Loevenstein~ een levend getuigenis moet zijn
van echtelijke liefde," zeide Bernard. »Behalve toch Maria van
Reigersbergen, blonk hier ook de trouwe gade van Rombout Hoogerbeets
uit, die in 't lot van haar man deelde. Niet minder Susanna van
Oostdijk, een edele jonge dochter uit ~Den Briel~, die met een der
Remonstrantsche predikanten, Arnold Geesteranus, verloofd was, en verlof
wist te bekomen, hem in zijn gevangenschap te huwen, en als vrouw
gezelschap te houden en te vertroosten!"

»Hier hebben Jacob de Witt en de andere ~Hollandsche~ heeren onder
Willem II immers ook gevangen gezeten?" vroeg Margot. »Welzeker," antwoordde August. »Vandaar nog den naam van
~Loevesteinsche~ factie, aan de anti-stadhouderlijke partij gegeven. Later heeft dit kasteel gediend tot kerker van krijgsgevangenen en
voorname personen onder andere van den Engelschen admiraal Ascue."

Nadat zij ~Loevenstein~, welks bevolking met inbegrip van de bezetting
30 zielen bedraagt, bezichtigd hadden, zetteden zij zich weder in het
wagentje, waarin Ernst was gebleven om op de paarden te passen, en reden
over ~Poederrooien~ met 450 inwoners, en ~Aalst~, een even gering dorp
met slechts 400 inwoners en een heel oude kerk, naar ~Neder-Hemert~,
even als ~Aalst~ aan de ~Maas~ gelegen. »Een gedeelte van dit dorp ligt aan de overzijde der ~Maas~," zeide
Ernst. »En wat voor een gebouw is dat, hetwelk daar aan de overzijde zoo
bevallig boven 't geboomte uitsteekt?" vroeg Florence. »Dat is 't adellijk huis van ~Neder-Hemert~," antwoordde Ernst. »Het
ligt te midden van aangename tuinen en boschages. We rijden echter nu
voort; 't zou ons te lang ophouden, om de rivier over te steken, en dan
zou 't nog de vraag zijn, of we 't mogen zien. Het huis zelf en 't
andere gedeelte van het dorp ligt op een eiland, den ~Hemerwaard~
genaamd."

»Waar Floris de eerste, graaf van ~Holland~, ~Zeeland~ en
~West-Friesland~ de ~Stichtschen~ geslagen had; toen hij na den strijd
zoo verraderlijk door Floris van Kuyk vermoord werd," zeide August. Altijd den ~Maasdijk~ volgende, reed ons gezelschap over ~Ammerroden~,
een dorp met 900 inwoners en een deftig kasteel met vier ronde torens,
naar het onder de zelfde gemeente gelegen ~Well~, waar ook een klein
slot staat, omgeven door grachten en bezet met twee hangtorentjes. »We zullen te ~Hedel~ uitspannen; daar is een goede herberg," zei Ernst. »En dan te gelijk koffie drinken en er 't noodige bij gebruiken," zeide
August. »Ik wil wel ronduit bekennen, dat ik de plaats begin te voelen,
waar mijn maag zit."

»Om u de waarheid te zeggen, begint de mijne ook te jeuken," zeide
Bernard. »Foei, welk een uitdrukking, Bernard!" zeide Margot. »Een maag jeukt
niet, maar vermaant."

»Eigenlijk zijn geen van beiden goed," merkte Bernard aan. »Ik zou
zeggen: waarschuwt dat ze gebrek aan werk heeft: want het gevoel dat
wij honger noemen en hetgeen eigenlijk trek is, komt immers door 't
inkrimpen van de wanden der maag, die geen werkeloosheid kunnen
verdragen."

»Ten minste als ze in haar normalen toestand zijn," hernam Gustaaf. »Doch kijkt eens uit; vindt ge dit landschap niet schoon?"

»Inderdaad prachtig!" riep Florence uit. Te ~Hedel~, een dorp met 1400 inwoners en waarvan reeds in 840 gewag
gemaakt wordt, stapte men in de voornaamste herberg uit en bestelde
koffie, brood, boter en vleesch. »'t Laatste hebben we niet, mijnheer," zeide de kastelein. »Wel
heerlijke ham."

»Ook al goed, hospes," zei Ernst. »Dan maar een fermen schotel met
gesneden ham; want je krijgt hongerige lui te gast."

Weldra stond er, behalve een kolossale koffiekan, een groote schotel met
ham benevens brood en boter op tafel, en onze zes reizigers deden zich
dapper te goed. Men kon 't merken, dat de frissche morgenlucht en de
lange rit hun eetlust hadden opgewekt. Van ~Hedel~ deden ze te voet een uitstapje naar ~Bruchem~ zoo wat midden
in den ~Bommelerwaard~ gelegen, en dat met het dorp ~Kerkwijk~ en de
heerlijkheid ~Delwijnen~, ongeveer duizend inwoners bevat. Alles was
heerlijk bebouwd of leverde prachtige mollige weiden op, zoodat het oog
met welgevallen op de afwisselende kleuren rustte, en ons zestal zeer
tevreden over hun wandeling, in de uitspanning te ~Hedel~ terugkwam,
waar men, na nog iets gebruikt en den kastelein betaald te hebben, 't
rijtuig weer liet voorkomen, en steeds den ~Maasdijk~ over, naar ~Driel~
reed, een welvarend dorp, ook reeds vroeg en wel in de tiende eeuw
bekend en vroeger door verscheidene adellijke sloten omringd. In zijn
buurtschappen bevat het een bevolking van 2800 zielen. Van hier reden
zij tot aan het dorp ~Rossum~, in den Noord-Oostelijken hoek van den
~Bommelerwaard~ gelegen, en waarbij het in 1816 gebouwde fort
Sint-Andries ligt. De beruchte Maarten van Rossum, heer van
~Poederooien~, ligt hier begraven. Hier lieten zij zich met de pont over de Maas zetten, om oom Frans te
~Whamel~, te bezoeken, die hen dien middag te eten gevraagd had, en wien
zij beloofd hadden, aan zijn verzoek te zullen voldoen, mits hij zijn
diner tot 's namiddags vier ure uitstelde; hetgeen tante Betje beloofd
had. Te ~Dreumel~, aan den ~Waaldijk~ gelegen, stapten ze even uit, om
er de prachtige, in 1838 ingewijde R. K. kerk te bezichtigen, met haar
zwaar orgel en drie altaren, waarvan het hoofdaltaar, dat een rots
voorstelt, een meesterstuk van kunst is. Spoedig kwamen zij aan het dorp
~Whamel~ aan, waar een gierpont over de Waal is, ze werden zoowel door
oom Frans als tante Betje, ook door de neven en nichten hartelijk
ontvangen, en hadden 't er zeer goed. Daar ze echter nog een heelen
tocht te maken hadden, eer ze thuis waren, gingen zij terstond na het
theedrinken weer op reis, reden andermaal over ~Dreumel~ naar 't veer
van Sint-Andries, en nu over den ~Waaldijk~ naar huis. De tocht, welke
bijna rechtuit ging, was slechts de helft van dien, van dezen morgen. Van ~Rossum~ reden ze over 't kleine ~Hurwenen~, met slechts 350
inwoners en een oud-adellijk huis, naar de stad ~Bommel~ of
~Zalt-Bommel~, reeds in 850 vermeld en in 1316 als stad voorkomende. Men
hield zich echter hier niet op en reed door naar ~Gameren~, dat met het
kleine ~Nieuwaal~ éen gemeente vormt en welks 1300 inwoners genoegzaam
geheel van den aardappeloogst bestaan; terwijl een steenoven aan enkele
andere brood verschaft. Van ~Gameren~ reden zij over ~Zuilichem~, waar
vroeger een zwaar vierkant kasteel stond, dat in 1753 werd afgebroken en
aan de in de geschiedenis wel bekenden Constantijn Huygens toebehoorde. In 1819 heeft de toenmalige eigenaar der heerlijkheid op den
overgebleven voorburg een grooten ronden toren laten opbouwen en een
kleineren zeskanten met bijgebouwen opgetrokken, waarbij de oude poort
van het slot hersteld is. Daar 't echter reeds donker begon te worden,
kon ons gezelschap er niet veel van zien. Het duurde niet lang, of ze
waren te ~Brakel~, waar ze den dijk afreden en weldra thuis waren, zeer
tevreden over hun tochtje, hetwelk hun een goed denkbeeld van den
~Bommelerwaard~ had gegeven. Eer we echter dit hoofdstuk sluiten, moet
ik u nog even met de dijken en polders van den ~Bommelerwaard~ bekend
maken. Van het aan den ~Waaldijk~ gelegen ~Zuilichem~ loopt een dwarsdijk
tot aan den ~Maasdijk~ nagenoeg halverwege tusschen ~Aalst~ en
~Poederooien~. Die dijk, de ~Meidijk~ genoemd en een kwartier
gaans lang, verdeelt den ~Bommelerwaard~ in twee zeer ongelijke
polderdistricten, bekend onder de namen, van »boven- en beneden den
~Meidijk~." Nog loopt er van ~Brakel~ tot ~Poederooien~ een andere,
de ~Nieuwe-~ of ~Dwarsdijk~ genoemd, die beide polders van het
~Munnikenland~, een buitenpolder, waarop ~Loevestein~ gelegen is,
scheidt. Dat ~Munnikenland~ loopt bij hoog water, ook met den geringsten
ijsgang, onder. VIERDE HOOFDSTUK. De watersnood. »Jongens, baas, wat is het buiten glad!" zeide vrouw Veen, toen ze met
haar man de familie Veldhuis geluk kwam wenschen met den nieuwjaarsdag
van 1861. Ze had haar jongste kind, een zuigeling van ongeveer drie
maanden, op den arm, en haar oudste zoontje Jaap aan de hand. Klaas
Veen, een ferme, stoere kerel, hield zijn oudste dochtertje Johanna en
heur op haar volgend zusje Maartje bij de hand. Op éen na het jongste
kind had ze zoo lang bij een buurvrouw gebracht, die haar beloofd had,
er gedurende haar afwezigheid op te zullen passen. Want niet alleen
zouden Klaas en zijn vrouw om alles ter wereld verzuimd hebben, den baas
met vrouw en dochters, en den jongen baas en diens vrouw met nieuwjaar
geluk te wenschen; maar ze vonden 't ook hun plicht, hun oudste kinderen
mee te brengen. Of dat nu juist wel zulk een plichtgevoel was, dan of
't zijn oorsprong te danken had aan het kwartje, dat de oude vader
Veldhuis, behalve de fooi welke hij aan Klaas gaf, ieder kind in de
handen stopte, willen we liefst niet beoordeelen. We vinden daar in de pronkkamer van Veldhuis een allerliefst
familie-tafereeltje. 't Is er nu wel niet versierd, zooals voor acht
maanden, en de tuin, waar 't zwart van den grond hier en daar met wat
nog niet door den dooi gesmolten sneeuw wordt afgewisseld, staat kaal
en treurig; daarbinnen is 't aangenaam warm: want de kachel wordt ferm
gestookt. En hoewel 't anders geen gewoonte is, de arbeiders en hun
vrouwen binnen 't pronkvertrek te laten, Jans en haar man maken hierop
een uitzondering. Klaas toch is reeds als knaap in dienst van den ouden
Veldhuis geweest, en moeder Veldhuis heeft Jans, die naar haar genoemd
is, onder den doop gehouden. Daarom ook heeft Jans haar oudste
dochtertje naar haar eigen peetmoeder vernoemd, die er tevens de
conditie bij gemaakt had, dat ze geen Jans maar Johanna zou genoemd
worden. En als nu 't petekind No. 2 jarig is, geeft juffrouw Veldhuis
haar altijd een aardig cadeau, bestaande in 't een of andere warme
kleedingstuk en met nieuwejaar wordt er een kwartje extra door moeder
Veldhuis in Johanna's handje gestopt. Hun oudsten jongen hadden ze zoo
gaarne naar vader Veldhuis genoemd; maar die was er niet op gesteld,
zeide hij, en daarom had het kind den poëtischen naam van Jaap gekregen
naar zijn grootvader van vaders zijde. Doch we houden ons veel te lang op bij Jans en haar man en kroost. We
zouden eens even een kijkje nemen in de ons bekende pronkkamer van de
woning van vader Veldhuis. En inderdaad, die is wel een kijkje waard. Niet de bruin gepolitoerde meubelen, of de groote kom met brandewijn en
rozijnen op de tafel, in welke een lepel, om die in de rondom staande
glazen te gieten, en waaruit de geur van notemuskaat u te gemoet komt;
maar 't groepje zelf, dat we daar zoo gelukkig en tevreden zien zitten. Daar hebt ge vooreerst den goeden ouden vader Veldhuis, in zijn
gemakkelijken leuningstoel gezeten, een langen gouwenaar in den mond,
waaruit hij tusschenbeiden geduchte rookwolken blaast, een man met een
vriendelijk goedig gelaat, grijs haar, dat eerwaardig langs zijn slapen
krult; naast hem de oude juffrouw Veldhuis, eenvoudig maar keurig
gekleed, en wier gelaat de fatsoenlijkheid van haar afkomst bewijst. Ze
houdt haar oudste kleinkind, Ernst, den naamgenoot van haar man, op den
schoot, een frisch, woelig kind van een jaar en natuurlijk de afgod van
beide grootouders, die weer jong worden in den kleinen guit. 't Is een
werk voor de oude vrouw om hem stil te houden, en ze zal hem straks wel
aan Truda moeten overgeven, zoo lastig maakt het ongedurige knaapje
't haar. Naast haar zit haar schoondochter, de vrouw van Frits, een
jeugdige knappe vrouw met haar slapende zuigeling van drie maanden op
den schoot, een allerliefst meisje, doch dat tusschenbeiden vrij wat
spektakel kan maken. Truda zit naast vader. Frits is uit, om een paar
vrienden geluk te wenschen, en Netje is reeds sedert een uur tot
hetzelfde doel met haar beminde op weg. 't Is inderdaad een liefelijk
gezicht, deze goede vriendelijke menschen daar te zien, die geen grooter
geluk kennen dan hun eigen vreedzaam thuis. »Jongens, baas! wat is het buiten glad!" zeide Jans dan, nadat ze haar
zegenwenschen geuit en plaats genomen had op den stoel, door Truda voor
haar neergezet. »Dat zei Frits me van morgen al," antwoordde Veldhuis. »Geen wonder ook. Eerst dooi, waardoor de sneeuw genoegzaam tot water is geworden, en nu
daar die vorst weer op, 't kan niet anders of 't moet glad zijn. Daarom
denk ik er vandaag maar stilletjes in te blijven."

»Nu, baas, die door u een gelukkig nieuwjaar willen gewenscht zijn,
kunnen ook best zelf bij u komen, dunkt me," zeide Klaas Veen. »Daar heb je gelijk in, Klaas," antwoordde Veldhuis. »Toch spijt het
mij, dat de dooi niet is doorgegaan. 't IJs werd langzamerhand week, en
daar zit boven nog zoo veel."

»Wat zal ik er van zeggen, baas," antwoordde Veen. »Als 't zoo'n zachten
dooi bleef, was 't wat anders. Maar we zijn nog in 't hartje van den
tijd. En als er wat storm bijkomt, dan zou 't leelijk kunnen worden."

»Weet je ook, hoe 't met het ~Munnikenland~ geschapen is?" vroeg
Veldhuis. »Tot nog toe goed, baas," verzekerde de knecht. »Ze zijn op 't oogenblik
nog zonder water. Eergisteren begonnen ze daar reeds te pakken; nu
echter schijnt alle gevaar geweken. Maar 't weer bevalt me nog niet. De
wind is nog te laag om door te vriezen. Als 't maar niet gaat stormen."

»Ja, vriezen met een lagen wind, en dat na een dooi is kwaad genoeg,
Klaas," antwoordde Veldhuis. »We zullen er echter 't beste van hopen."

Maar dat beste hopen hielp niet veel. Reeds in den avond van den
eersten Januari begon de wind een weinig op te steken, 's nachts werd
het een vrij hevige storm, 't ijs in de rivier barstte, en er kwam
ijsgang, en toen de morgen van den tweeden Januari aanbrak, kwamen
de bewoners van ~'t Munnikenland~ die 's avonds, gerust op de vorst,
doodbedaard naar bed waren gegaan, met hun tilbare have in den boven
~Meidijkpolder~ vluchten; daar 't water hun velden overstroomde en ze
zich in hun woningen niet meer veilig achtten. Deze tijding bracht echter in 't gezin van Veldhuis geen de minste
ongerustheid te weeg. 't Overstroomen van ~Munnikenland~ was een gewone
zaak. De nieuwe dam beschutte den polder boven den ~Meidijk~ genoegzaam,
en zat het ijs ook in de ~Maas~ reeds vast, de ~Waal~ was vrij en 't ijs
dreef met den storm des te spoediger naar zee. Doch reeds den derden Januari werd hun gerustheid op onaangename wijs
gestoord. Tusschen ~Brakel~ en ~Loevestein~ had zich een zware ijsdam
gezet en de dijkwachten waren reeds 's morgens om acht ure betrokken. »'t Water staat reeds tot aan de kruin van den dijk!" zeide Frits, toen
hij in den vooravond van dien dag thuiskwam. »Onze wakkere dijkgraaf,
Aart van Os, is onophoudelijk in de weer en laat den dijk sterk kisten. Maar de ijsdam is en blijft onbewegelijk. En wat nog het ongelukkigst
is, de grond is zoo hard bevroren, dat men er niet in kan heien."

Toch schepte men den volgenden dag ruimer adem. 't Water was
aanmerkelijk gevallen. Er scheen een sleuf of geul in den ijsdam te
zijn gekomen, die het deed afloopen. Doch die gerustheid duurde slechts
eenige uren. De ijsdam, dien ze opgeruimd of doorgedreven meenden, had
zich slechts een weinig verschoven en zat nu nog steviger dan zij gedaan
had. 't Water rees nu weer, en nog sneller dan gisteren en eergisteren. De dwarsdijk liep het meeste gevaar. Reeds in den vroegen morgen van
den vierden Januari vreesde men, dat hij zou bezwijken en dan liep de
geheele polder even als ~'t Munnikenland~ onder. Men heide palen in,
stutte met planken; allen die handen hadden hielpen. Doch 't water kwam
met te veel geweld opzetten. Daar kondigde, in den nacht tusschen den
vierden en vijfden Januari, het treurig geklep van den torenklok aan,
dat alle hoop vervlogen was: het water, die vreeselijkste aller
vijanden, naderde. Reeds den vorigen dag hadden Veldhuis en andere landbouwers hun vee
naar hoogere plaatsen gevoerd, die altijd watervrij geweest waren. Uit
voorzorg bracht men hout en horden bij elkaar en maakte er steigers van,
om het daarop te redden, wanneer ook die plaatsen van 't water mochten
lijden. Terwijl droeg men, zoowel bij Veldhuis als in de andere woningen
in den polder, alles naar boven, wat door 't water zou bederven en
wat men niet kon meevoeren: meubelen, gereedschappen, boeken, bedden,
dekens, turf, hout, steenkolen, aardappelen, vleesch, kortom alles
wat men maar kon. Uit kleine, lager gelegene hutten zag men reeds
de bewoners vluchten, die hun ouden van dagen ondersteunden of op
kruiwagens meevoerden, en een gastvrij dak zochten, om zich en de hunnen
met hun armoedige bezitting te redden. Alle hoogergelegen huizen werden
vol van die ongelukkigen. Alleen in 't schoolhuis te ~Brakel~, dat door
de verplaatsing van den onderwijzer gelukkig ledig stond, waren er
weldra honderd en dertig gehuisvest; het heerenhuis te ~Poederrooien~
was van boven tot beneden met vluchtelingen gevuld. »Houdt de dwarsdijk zich nog goed, Frits?" vroeg de oude Veldhuis,
toen zijn zoon in den vooravond van den vierden Januari braaf moede
thuiskwam; want wie armen aan 't lijf had, had aan den dijk gewerkt. »Dat doet hij, vader," antwoordde Frits. »'t Heeft ook werk genoeg
gekost. En toch vrees ik, dat het ons niet zal helpen. Eer ik hier
kwam, ben ik nog even naar den ~Waaldijk~ gaan kijken. De dam aan
den steenoven zit nog maar even vast, en 't water blijft rijzende. Vreeselijke ijsbergen kruien op de rivier en dreigen met een doorbraak."

»Groote God!" riep de jonge vrouw uit, die juist met warm eten voor haar
man binnentrad. »Wat zeg je daar, Frits. Watersnood, en dat tegen den
nacht!"

»Gij allen moet u op de bovenverdieping begeven," hernam Frits. »Ons
huis is stevig, en zal 't wel uithouden. Als ik gegeten heb, ga ik een
paar uren slapen, en dan naar den dijk. We moeten doen, wat we kunnen
om den algemeenen vijand te bestrijden."

Maar dat bestrijden hielp niet. In den nacht tusschen den vierden en
vijfden Januari, tusschen vier en vijf ure, bemerkte men op den dijk,
waar te midden van de nijpende koude, onbeschut voor wind en regen,
duizenden de wijk genomen hadden, dat het water eensklaps viel. »Zou de ijsdam gebroken zijn!" riep de een. »De dijk te ~Vuren~ kan bezweken en de ~Tielerwaard~ ondergeloopen
zijn!" zeide een ander. »De ~Waaldijk~ is doorgebroken!" gilde een derde. En spoedig was de
noodlottige tijding tot zekerheid geworden. De ~Waaldijk~ was bezweken;
drie huizen, die tegen het punt van den doorbraak stonden, waren
weggeslagen. Spoedig was dit getal tot drieëntwintig gestegen, sommige
door 't water ingestort, andere door de ijsbergen vergruisd, die er
bonzend tegen aankwamen. En als ware dit niet genoeg, ook de den vorigen
dag met zooveel moeite en inspanning behouden dijk brak op vier plaatsen
tegelijk door, en uit vijf wijd geopende monden braakte de ~Waal~ haar
water en haar ijsbrokken in den ongelukkigen polder. Boomen, huizen,
alles werd door het ijs afgesneden. Honderd en vijftig menschen reddeden
zich, wadende door 't onstuimige water, op den dijk--twaalf kwamen er
bij dien jammerlijken tocht ellendig om; anderen poogden zoo spoedig
mogelijk hun woningen te bereiken, om voor de hunnen te zorgen, welke
zij verlaten hadden, om aan den dijk te werken. Onder deze laatste
behoorde ook Frits Veldhuis. Meermalen was hij in gevaar, om door 't
binnenstroomende water omvergeworpen te worden, meer dan eens moest
hij op zijde springen, om een aangierend stuk ijs te ontwijken;
gelukkig kwam hij aan het tamelijk hoog gelegen huis, waar toch alles
in de rondte reeds blank stond. En dat water rees met iedere minuut. 't
Geheele huisgezin was reeds op de eerste verdieping; God alleen wist, of
ze die niet met den zolder zouden moeten verwisselen, God alleen wist,
of ze, wanneer ook tegen hun huis de ijsbergen kwamen aandrijven, niet
spoedig onder de puinhoopen van hun woning zouden bedolven worden. Het
water toch wies niet minder dan twintig duim in 't uur. In 't lager liggende ~Poederrooien~ was het nog treuriger gesteld. Daar verhief het zich dreigend tegen den ~Maasdijk~. De verschrikte en
beangstigde inwoners vluchtten met levensgevaar over de nog bevroren
~Maas~ naar de overzijde. En gelukkig, dat ze er nog bij tijds waren;
want het ~Munnikenland~ was nu als een nieuwe rivier geworden, die het
water uit de bij ~Loevestein~ verstopte ~Waal~ in de ~Maas~ ontlastte,
welke vreeselijk hoog zwol en 't land van ~Heusden~ en ~Altona~
bedreigde. We hoorden hoe de bewoners van den polder hun vee op een hooge plaats
onder dak gebracht, ja, het zelfs op steigers geplaatst hadden. Reeds
in den avond van den dag der doorbraak stonden paarden, ossen en koeien
niet meer droog. Sommige van hen rukten zich los en trachtten zwemmend
een veilige plaats te bereiken. Enkele werden op die manier gered;
andere met kleine schuitjes weggehaald en op den dijk gebracht, waar nog
tal van menschen zonder huisvesting waren; terwijl het al sterker en
sterker begon te vriezen. Zoo brak Zondag de zesde Januari aan, een treurige Zondag voor de
bewoners van den polder boven den ~Meidijk~, een angstige Zondag voor
duizende anderen, wie 't zelfde gevaar dreigde. In den nacht was het
water in de ~Waal~ weder geducht gewassen; de geheele polder was een
zee, waarboven hier en daar enkele daken uitstaken, en die weldra in een
onafzienbaar ijsveld zou veranderd zijn. Zoo hoog steeg de ~Waal~ op
dien zesden Januari, dat het vee boven op den dijk tot aan de knieën in
't water stond. Daar begon in den vroegen morgen van den zevenden het water langzaam,
maar gestadig te dalen: de oorzaak daarvan was een nieuwe doorbraak. Om den polder beneden den ~Meidijk~ tegen 't water te beschermen, had
men dien dijk door kistdammen verhoogd, en hoopte men aldaar vrij te
zullen blijven. Doch 't rijzen van 't water in de ~Waal~ deed van dien
kant het ergste vreezen. Hoe men ook aan den door de vorst ijzerharden
dijk had gearbeid, 't gevaar werd hoe langer hoe grooter, en wie in de
laagte woonde, poogde ten minste zich en de zijnen bij tijds te bergen. De herberg van Hooikaas aan den ~Meidijk~ bevatte een paar honderd
mannen, vrouwen en kinderen, de hooger dan den dijk gelegen pastorie van
Ds. Carlier even zooveel. Niemand werd teruggewezen, zoolang er nog
plaats was. 't Is Zondag-avond. Omstreeks tien uur wordt er op een der ramen der
pastorie gebonsd, en een angstige stem roept: »Komt naar buiten, want de
pastorie is niet meer veilig!" In doodelijken angst verlaten de meesten
het gebouw, waar een wisse dood hen wacht, en snellen naar den dijk,
waar zij in de felle kou tot aan de knieën in 't water staan. Daar
begint het water te vallen. 't Is reeds onder de knie--aan den enkel--nu
staan ze droog. Dicht bij het dorp ~Zuilichem~ waren twee dijkbreuken
ontstaan, een iets boven de ruïne van de burcht, een andere beneden
~Nieuwaal~; een dijkbreuk, die den korenmolen en een zestal huizen had
medegesleept. Ook 't huis van Ds. Carlier, ofschoon 't gespaard was
gebleven, had in groot gevaar verkeerd. Op een plaats in den gang was de
vloer door 't welwater gezakt. Gelukkig echter was 't blijven staan, en
vonden de verkleumden er op nieuw een toevlucht. Nieuwe ellende was er nu in den uitgestrekte polder beneden den
~Meidijk~. Zoo hoog steeg het water, dat het te ~Aalst~ over den dijk in
de ~Maas~ stroomde, en dat ondanks de daar opgeworpen kistingen. Behalve
de pastorie bleef er geen enkel toevluchtsoord open. Met achterlating
van alles namen de meesten de vlucht naar het tegenoverliggend ~Veen~. ~Nederhemert~, ~Well~ en ~Ammerzoden~ werden verlaten; hun inwoners
vluchtten naar ~Heusden~, waar ze door Ds. Pape in zijn pastorie en
de consistorie-kamer, vervolgens ook in de kazerne werden opgenomen
en liefderijk verzorgd. Die van ~Ammerzoden~ vluchtten op 't kasteel;
anderen betrokken de bovengedeelten hunner woningen. Die van ~Bruchem~,
~Kerkwijk~ en ~Dellewijnen~ werden met hun grijzen leeraar J. van
Schaik op schuiten en schietschouwen naar ~Bommel~ gevoerd. En ook
zelfs die stad was verre van veilig. Daar moesten alle krachten worden
ingespannen, om haar door 't opkisten der dijken voor den ondergang te
beveiligen. Te ~Hedel~, ~Driel~ en ~Hurwenen~ waren de menschen naar hun
zolders gevlucht. In ~Gameren~ en ~Nieuwaal~ was de toestand
allerhachelijkst. En zoo stond de geheele ~Bommelerwaard~ onder water. 't Huis van Hendrik Veldhuis was gespaard gebleven. Een ijsberg[6] had
zich tegen de zware boomen van den hof vastgezet en was door 't steeds
aanschuivende ijs tot een vervaarlijke hoogte geklommen. 't Had in 't
huis een akelig gekraak en gedreun gegeven; toch was diezelfde ijsberg
waarschijnlijk de redding der woning. Frits had haar nog bij tijds
bereikt en spoorde de zijnen tot vluchten aan: 't was te laat! Het
eenige middel om een wissen dood te ontkomen, was te blijven, waar men
zich bevond. [6] Hierdoor zijn meer woningen bewaard gebleven. »Weet ge ook, of Veen met zijn gezin gered is?" vroeg moeder Veldhuis. »Ik heb hen in de verwarring die er op den dijk heerschte niet gezien,
moeder," antwoordde Frits. »'t Is vreeselijk, zooals het daar toegaat!"

Twee angstige dagen en nachten had men in de woning van Veldhuis
doorgebracht. Men was door 't water uit de eerste verdieping verdreven
en naar den zolder verjaagd. Gelukkig had men bij tijds de kachel en
brandstof, alsook levensmiddelen en beddegoed derwaarts verhuisd; want
het was zeer koud. De Zondag kwam. Wel bleef het water nog wassend, maar de stroom was niet
meer zoo sterk. »Ik moet gaan zien, of 't gezin van Veen gered is," zeide Frits. »Onze
mestpraam is sterk genoeg en kan tegen een stootje."

»Hoe, Frits? Ge wilt u aan een wissen dood blootstellen!" riep zijn
vrouw uit. »Als er een ijsschol tegen uw schuit aankomt..."

»Wij zijn in Gods hand, Maartje!" antwoordde Frits. »Jacob en Krijn
zullen wel met mij mee willen gaan."

»Voorzeker baas," antwoordden de knechts. »Als 't om menschen te redden
is, zijn we gereed."

»En ik ga ook met u mee," zeide de oude Veldhuis. »Neen, vader," antwoordde Frits. »Dat niet. Het is goed, dat er een man
blijft bij al de vrouwen. Men kan nooit weten, wat er gebeurt."

»Maar de praam zal weggeslagen zijn, of onder 't water bedolven," zeide
Truda. »Daarvoor heb ik gezorgd," antwoordde Frits. »Toen ik eergisteren
thuiskwam, is mijn eerste werk geweest, de praam los te maken en er een
lang touw aan vast te knoopen, hetwelk ik aan het zoldervenster achter
heb bevestigd. Naardat het wies, heb ik dat touw aangetrokken en nu ligt
de praam veilig en wel achter 't huis."

»Hoe voorzichtig van u!" zeide de vader. »Ik begreep, dat, ingeval van nood, de praam 't eenige middel was, om
ons allen te redden," hernam Frits. »En nu we haar niet noodig hebben
voor ons zelf, zijn we verplicht, haar te gebruiken tot mogelijke
redding van anderen. Doch we willen niet talmen--iedere minuut, die Jans
met haar man en kinderen, als ze nog niet gered zijn, in hun bedreigde
woning doorbrengen is voor haar en de haren een eeuwigheid."

En Frits stapte met de beide knechts in de praam. Vreeselijk was de
aanblik rondom hen. Overal water en ijsschotsen, overal puinhoopen, waar
vroeger welvarende woningen stonden. Ze waren de eenigen niet, die hun
medemenschen poogden te redden. Meer edele menschenvrienden trotseerden
het gevaar van zelf om te komen door de drijvende ijsschotsen. Toen zij
echter aan de plaats kwamen, waar de woning van Veen moest staan, vonden
zij daar niets meer. 't Hutje had aan 't geweld van 't water geen
weerstand kunnen bieden. »God geve, dat de ongelukkigen zich nog bij tijds gered hebben!" zeide
Frits. »Thans echter, jongens, willen we niet vruchteloos terugkeeren. We moeten anderen redden. Zie je daar ginds het dak, hetwelk boven 't
water uitsteekt? Misschien zijn daar menschen op."

»Ik geloof 't niet, baas," zei Jacob. »Ze kunnen immers aan den anderen kant zitten," zeide Krijn. »Laat ons 't beproeven," hernam Frits. »Met een ledige schuit kom ik
niet terug, al zou ik den ganschen dag op den wijden plas zwalken."

Men hield nu op het dak aan. Het duurde echter eenigen tijd, eer men er
was. Doch welk een vreugde voor onze moedige mannen, toen men aan den
anderen kant een twaalftal menschen zag, uitgeput door honger, koude,
angst en inspanning. En wat nog 't heerlijkst was ook Veen met vrouw en
vijf kinderen! Allen te gelijk te redden was niet mogelijk; de praam
kon hoogstens negen personen bevatten. »Blijft bedaard!" riep Frits uit. »Eerst de vrouwen en kinderen. Als we
die in veiligheid gebracht hebben, komen we de anderen halen."

»Maar toch voor den avond!" riep een van de mannen uit. »Want we kunnen
't niet langer uithouden. We vergaan van honger."

»We komen spoedig terug en brengen brood mede," zeide Frits, terwijl hij
intusschen vrouw Veen en haar kinderen met nog twee vrouwen voorzichtig
in de boot hielp. Het verhaal, wat de ongelukkigen geleden hadden, is te
lang om hier in te voegen. Toen de eerste vracht goed en wel bezorgd
was, gingen zij de tweede halen welke ze ook veilig overbrachten. 't
Huisgezin was nu echter met twaalf monden vermeerderd, en de weinige
provisie, welke men gered had, zou spoedig op zijn. »God zal wel zorgen," zeide de vrome moeder Veldhuis. En God zorgde. Den volgenden dag, Maandag, begon de vorst zoodanig
te vermeerderen, dat de gansche oppervlakte van den ~Waard~ boven den
~Meidijk~ met een dikke ijskorst bedekt werd, waardoor 't nu gemakkelijk
werd, van ~Gorkum~ en ~Bommel~ met wagens menschen te redden en
levensmiddelen aan te voeren. Tevens gaf die ijsvlakte gelegenheid, om
't nog op de steigers overgebleven vee in veiligheid te brengen. Maar
't kostte ook brandstof, en nog zaten Veldhuis en de zijnen, ondanks
't gloeien van de kachel, op den zolder te rillen en te beven. 'k Zou u nog menig tafereel van ellende kunnen voorstellen; 'k zou
u kunnen binnenleiden in de woning en de school van den vroegeren
onderwijzer, waar honderd en dertig personen waren opgenomen en waar
gebrek was aan versche lucht, voedsel, deksel en brandstof. Gelukkig,
dat de weldadigheid... doch dat is voor een volgend hoofdstuk. Mijn
verhaal van de rampen van den watersnood van 1861 is nog niet uit; het
is eerst begonnen. Nog meerdere moet ik meedeelen, zwaarder dan die,
welke ik reeds beschreven heb. Ook de ~Maas~ had in ~Noord-Brabant~ een doorbraak veroorzaakt; daar was
de ramp echter op verre na niet zoo groot. Wel stond o. a. te ~Dungen~
en ~St. Michielsgestel~ het water 4 à 5 voet hoog, en moest men met
elkander door middel van schuitjes communicatie houden; het ongelukkige
~Gelderland~ scheen ditmaal ontzaglijk geteisterd te moeten worden. Omstreeks 21 Januari begon de dooi weer in te vallen. Een angstig
vooruitzicht voor ons land. Op den ~Bovenrijn~ en de ~Moezel~ begon
het ijs reeds in beweging te raken en nog zaten de rivieren hier vast. Eerst was ~Duitschland~ aan de beurt, waar de dijk tegenover ~Emmerik~
doorbrak en de polders overliepen; spoedig zou ~Gelderland~ volgen. Het
eerst had er een doorbraak bij ~Zevenaar~ plaats (28 Januari) waarbij
een gedeelte van den Rijnspoorweg werd weggeslagen; deze was echter
van weinig belang. In grooter gevaar verkeerden de ~Betuwe~ en de
~Tielerwaard~. 't Was de eerste Februari. Van ~Gorkum~ tot ~Loevestein~
zat de dam nog steeds muurvast. 't Was een dam die de lengte had van een
uur gaans. Er was nog niet de minste beweging in geweest. En toch was de
rivier, volgens telegrafische berichten, boven geweldig aan 't kruien. Ook te ~Nijmegen~ was 't ijs losgeraakt. Gisteren kwart over vijven
hadden drie kanonschoten verkondigd, dat de ~Waal~ begon. Doch hij had
zich om acht uur weer vastgezet. Er was beneden ook geen schot. Hoog
hadden zich daar de ijsschollen tegen de huizen langs de kade opgewerkt. 's Nachts om drie uur was 't ijs weer in beweging gekomen. Steeds klom
het onophoudelijk van boven afkomende water al hooger en hooger en brak
met geweld de ijskorst los. 't Lage gedeelte der stad liep onder water. ~Tiel~ is in gevaar. Reeds is er een stuk van de borstwering der wallen
door 't ijs weggesneden. Reeds stroomt het water in de stad. Ook de
~Betuwe~ is in geen minderen perijkel. Daar begint het water om zes uur
in den morgen eensklaps te dalen. Maar 't angstig gelui der noodklokken
aan den overkant verkondigt de oorzaak van die daling. Een vreeselijke
doorbraak bij het dorp ~Leeuwen~, op ongeveer een uur afstands boven
~Whamel~ gelegen, doet het opgezette water met zijn ijsschotsen in den
~Tielerwaard~ stroomen. De ~Betuwe~ was gered, ten koste van den
vruchtbaren ~Tielerwaard~. Onder aanhoudend aanwassen was het water al
hooger en hooger gestegen, spoedig was het boven noodpeil. De ijsmassa's
staken heele stukken van den dijk af: geen menschelijke macht was
berekend tegen Gods elementen. Twaalf huizen worden door den brullenden
stroom meegesleept; tal van menschen reddeloos door hem weggevoerd. Hun
angstgeschrei klinkt boven 't geweld van het water; niemand kan hen
helpen. Een nieuwe doorbraak bij ~Whamel~ verhaast slechts den spoed,
waarmede het water in den ongelukkigen ~Waard~ stroomt. Huizen storten
in puin, hutten worden meegesleept. Daar staat het huis van Nikkels. Bij alle vorige vloeden of gevaar voor overstrooming heeft het zich
goedgehouden en was het een toevlucht voor vluchtelingen. Daar dicht bij
is het huis van Van Beek. 't Gezin verkeert in den doodelijksten angst. Er wordt geklopt. Een doodsbleek man met verwilderde haren komt binnen. 't Is Marcelis van der Veen. Hij vraagt naar een zijner kinderen. 't Is bij zijn vlucht naar den dijk achtergebleven en zou hier een
schuilplaats gezocht hebben. Het kind is er niet. Dan terug om zijn
kind te zoeken. 't Is te laat! Daar is geen tijd meer, arme vader! 't
Water dringt in huis. »Naar boven!" roept Verbeek. Ook daar is men niet
veilig. »Dan maar naar het dak!" Doch ook dat is geen schuilplaats. Een
geweldige ijsschots scheurt het achterdak weg, waarop vrouw Verbeek met
haar jongste kind, haar dochtertje, Johanna of Hanneke, en Marcelis van
der Veen zich bevinden. Vrouw Verbeek met haar zuigeling wordt in de
grondelooze diepte bedolven. Marcelis en de kleine Hanneke drijven, in
't gezicht van den wanhopigen vader, de woeste zee in. Jammerend klemmen
zich de drie overgebleven kinderen vast aan hun vader, die zich met hen
en een dienstbode op het voordak bevindt. Een oogenblik later stort ook
het voorhuis in; zich aan elkander vastklemmende worden de ongelukkigen
door den stroom medegevoerd. Goddank! daar drijven ze tegen 't huis van
Nikkels aan. Ze worden er in opgenomen en rekenen zich behouden. Doch
ook dat huis begint te waggelen. »Naar de schuur!" gillen allen, en in
doodsangst ijlen ze derwaarts. 't Stevige huis, dat zooveel stormen en
vloeden getrotseerd heeft, valt voor de oogen der ongelukkigen, die het
dak der schuur beklommen hebben, in puin. Nog eenige pijnlijke, angstige
oogenblikken. Daar scheurt ook het dak der schuur in vieren; meer dan
vijftig wanhopige menschen die er hun redding hebben gezocht, worden
met hen, die op den hooizolder zitten, door den vloed meegesleept en
verzwolgen! Een tijdlang drijft Verbeek met zijn drie oudste kinderen
op den vloed rond; hij ziet ze alle drie in de diepte verzinken--hij
is het laatste slachtoffer van de vier. En Marcelis van der Veen en de
achtjarige Hanneke? vraagt gij. Ik zal 't u vertellen. Toen ze nog op
het dak zaten, had Verbeek het lieve kind, dat van koude rilde, zijn
jas toegeworpen, om zich daar mede te dekken. Onder angstig gekerm klemt
het arme Hanneke zich dichter tegen Marcelis aan. Pijlsnel vliegen
ze op hun broos vaartuig tusschen bergen van ijs, vernielde gebouwen
en ontwortelde boomen. Het dak blijft hen houden. Daar komen zij
aan eenige nog staande boomen. Met reuzenkracht wordt het dak daar
tegenaangeslingerd en scheurt in tweeën. Van der Veen klemt zich in zijn
doodsangst aan de takken vast. »Ach! Celis!" roept het arme kind. »Laat
mij niet alleen, houd me toch bij u!" Hij doet een poging om haar te
grijpen--onmogelijk! Het stuk dak waarop het kind zit, is reeds te ver
weggedreven; 't bestaat uit hoogstens drie vierkante ellen. Zes dagen later, op den middag van den 7en Februari, vaart een ranke
boot uit ~Puifdijk~ naar een in 't veld gelegen woning om te zien wat
er gered kan worden. Daar valt de roeiers een blauw pakje in 't oog,
dat op 't water drijft, ze weten niet, of 't een kleedingstuk of
misschien een drenkeling is. Toch sturen zij er hun boot heen. Eensklaps
komt er beweging in het pakje; een kind rijst er uit omhoog. 't Is
Hanneke Verbeek, die, voor zoover haar krachten 't haar toelaten, hoofd
en bovenlijf omhoogbeurt. Spoedig is men bij haar. Een der mannen wil
voorzichtig den eenen voet op het stukje dak zetten; Hanneke komt hem
voor. Eerst reikt zij hem haars vaders jas toe, aan welker beschutting
en verwarming zij haar leven te danken heeft, het eenige wat haar van
den man is overgebleven, die nog in zijn laatste ure zoo liefderijk voor
zijn kind gezorgd had, toen laat zij zich in de boot tillen. »Heb je
geen honger, kind?" vraagt een der mannen die in de boot zijn.--»Ja,
vader," antwoordt het vaderlooze kind, de eenige overgeblevene van een
huisgezin van acht personen.