Verslagen en mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, Afdeeling Letterkunde
W. C. Baron van Hoëvell, Separatabdruck aus: Internationale Archiv für Ethnographie, Bd. X, 1897, aangeboden door den schrijver; eindelijk berichten van het overlijden der personen W. H. Kosters en M. S. Pols, gewone leden en S. W. Tromp, correspondent der Afdeeling, welke berichten met brieven van rouwbeklag zijn beantwoord. De voorzitter wijdt enige woorden aan de drie mannen, die aan de Akademie zo onverwacht ontvallen zijn. Is het altijd smartelijk, zegt hij in hoofdzaak, van een verlies te gewagen, die taak is dubbel weemoedig, als de slagen zo snel op elkander volgen en zo levendig herinneren aan de broosheid van het menschelijk leven. De dood van W. H. Kosters was een verpletterende slag voor allen, die hem kenden, voor de wetenschap, voor de Leidsche hogeschool, ook voor deze Akademie, waarin hij nog niet lang geleden zitting had genomen. Ook van M. S. Pols, al was hij wat ouder, werd nog zo veel verwacht. Had hij onlangs, zonder daartoe door zijn leeftijd verplicht te zijn, zijn hoogleeraars ambt neergelegd, zijn bedoeling daarbij was vooral meer tijd te hebben voor de beoefening zijner wetenschap. In S. W. Tromp verliest de Nederlandsche Staat een uitnemend ambtenaar, die daarenboven een geopend oog en een warm hart had voor wetenschappelijke belangen, en zonder wiens kracht daad je steun o.a. aan de reis van den heer Nieuwenhuis, dwars door Borneo, niet mogelijk zou geweest zijn. Nadat de leden van hun instemming met het gesprokene hebben gedaan blijken, wordt het woord gegeven aan de heer Verdam tot het houden zijner aangekondigde bijdrage over Middelnederlandsche geestelijke poëzie. Hij spreekt over de aanwinsten onzer kennis der Middelnederlandsche letterkunde op het gebied der geestelijke poëzie, vooreerst naar aanleiding van hetgeen in de uitgaven der HH. De Ghelder en De Pauw is aan den dag gekomen, doch vooral naar aanleiding van twee handschriften van de boekerij der Koninklijke Akademia. Die handschriften zijn voor zestig jaren door G. J. Meyer besproken in de werken der Tweede Klasse van het Koninkl. Nederl. Instituut, doch schijnen daarna niemands aandacht getrokken te hebben. Hij schetst den inhoud der handschriften, welke tot het lyrisch-epische genre behoort, deelt enige der best geslaagde gedichten mede, gaat na, welke ook in andere verzamelingen, met name in de boven vermelde uitgaven, voorkomen en knoopt aan deze mededeel ingen de opmerkingen vast, waartoe de gedichten hem aanleiding geven en welke hem voor de juiste waardeering der middeleeuwen en der middeleeuwsche dichters wenschelijk voorkomen. Deze bijdrage, die op verzoek van de voorzitter door de spreker wordt afgestaan voor de Verslagen en Mededeelingen, geeft aan de heeren Truin, Sijmons en de voorzitter aanleiding tot enkele vragen en opmerkingen, die de spreker beantwoordt. Daarna wordt de discussie door de voorzitter met een dankbetuiging aan de spreker gesloten. Bij de rondvraag geeft de heer Yan Herwerden den wens te kennen dat de voorzitter een commissie zal benoemen ter beoordeling van een geschrift over de gedichten van Bacchides, dat hij dezer dagen ter uitgave in de Verhandelingen hoopt aan te bieden. De voorzitter benoemt tot leden dier commissie de heeren Naber en Yan Leeuwen, die de benoeming aanvaarden. De heer Chantepie de la Saussaye doet enige voorlopige mededeelingen over reizen en onderzoekingen van de correspondent. Dr. N. Adriani te Posso op Celebes, waardoor o.a. een overzicht mogelijk is geworden van de talen, die gesproken worden in het land tussen de rivier van Posso en de straat Makassar. Dr. Adriani maakte op zijn reis van Posso over Parigi en Palos naar Sigi kennis met niet minder dan zeven talen, nl. : in Palos de Bariaen Ledo-taal; in Sigi de Idja-taal; in Pakuli de Ado-taal; in Kulawi de Moma-taal; in Lindu de Tado-taal; in Pobatua de Uma-taal. Van twee andere: het Unde en het Edo, is althans het gebied bepaald. Met de Taä-taal (in Saùsù), de Tara-taal (in Parigi) de Tadje-taal (in Petapa), de Torai-taal (in Tawaïli) en de Napu-taal (in Bara) was Dr. Adriani reeds vroeger enigszils bekend. Ook is op deze reizen door de zendeling Alb. C. Kruyt, reisgenoot van Dr. Adriani, met het peil-kompas het door reisde gebied in kaart gebracht en de ligging bepaald van het Lindü-meer, van welks bestaan men tot dusverre niet geheel zeker was. Daarna wordt de vergadering gesloten. MIDDELNEDERLANDSCHE GEESTELIJKE POËZIE, naar aanleiding van twee handschriften in de boekerij DER Akademie). DOOR J. YERDAM. Het is ruim 60 jaren geleden, dat G. J. Meyer, onder het Vereenigd Koninkrijk hoogleeraar te Luik, na de afscheiding van België, te Groningen, zijn opstel over „twee getijdenboeken der veertiende eeuw" liet drukken in de werken der Tweede Klasse van het Koninklijk-Nederlandsch Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten (VI, 2, 32 vlgg.). Na die tijd heeft, zoover mij bekend is, alleen Moll aan deze hss. aandacht geschonken; hij heeft er nl. in zijn Kalender voor Protestanten (a, 1861) uit overgenomen het gedicht op de zeven kruiswoorden. Doch na Meyer heeft nog niemand die beide hss. onzer boekerij bestudeerd; noch De Vries, noch Jonckbloet, noch Verwijs — om alleen deze drie leden onzer Akademie te noemen — hebben aanleiding gevonden om ze aan een nauwkeurig onderzoek te onderwerpen. En toch was de verhandeling van Meyer niet van die aard, dat zij de nieuwgierigheid en de belangstelling op alle wijzen vol deed, of aan een volgend, verder gevorderd, geslacht het vertrouwen kon schenken, dat het ingestelde onderzoek op de juiste wijze en volledig had plaats gehad. Gelukkig heb ik, voor het Middelnederlandsch Woordenboek tot heden tevreden met de door Verwijs gemaakte excerpten uit de enkele door Meyer bekend gemaakte gedichten, de aanleiding tot het wijdgepte nader onderzoek gevonden, toen ik sommige daarvan uit de excerpten bekend, in andere intussen uitgegeven redacties terugvond: de door mij verkregen uitkomsten deel ik U heden mede. Dat een vernieuwd onderzoek dringend noodzakelijk was, behoeft geen betoog: er liggen 60 jaren tusschen Meyers opstel en het mijne, en wel die jaren, waarin de studie van het Middelnederlandsch van geliefhebbers een ernstige wetenschap is geworden. Het onderzoek moet dus zelfs een op onze afdeeling rustende plicht worden genoemd, waarvan ik mij bij deze kwijt, en tevens deze vergadering — naar ik hoop, met Uwe instemming — onthef. De verhandeling van Meyer, door zijn uitgave van het Leven van Jezus in de geschiedenis onzer Nederlandse filologie gunstig bekend, was voor zijn tijd een niet onverdienstelijk werk: de uitgever geeft daarin een volledig overzicht van de inhoud der beide handschriften, weerlegt de meening van Steenwinkel, dat wij hier een bundel gedichten voor ons zouden hebben van Maerlant, en spreekt het vermoeden uit, dat wij veeleer hier het werk voor ons hebben van een onbekende Nederlandse dichteres. Meyer grondt zijn meening op het feit, dat én in het eené en in het andere handschrift meermalen de woorden „iedere, sundersse'' voorkomen, alsmede daarop dat er „in deze verhalen uitdrukkingen voorkomen, welke onwillekeurig aan een vrouw doen denken''; ten bewijze haalt hij uit de 4de strophe van het gedicht op „Onser Vrouwen Droefheiden" (vs. 29 vlg.) de woorden aan: Die moeder es of heeft ghemint Mach merkken welc sulc dogen si, waarvan hij zegt: „zoo kan, dunkt mij, slechts een vrouw schrijven. Wat de laatste aanhaling betreft, zij wordt door Meyer vooral gebruikt om een voorbeeld te geven van „het weemoedig zachte en teedere, het recht gevoelige dat wij in de meesten dezer stukken ontmoeten; dezen toon zoeken wij te vergeefs bij eengenen anderen schrijver van die tijd, en ook in de bekende werken van Van Maerlant (waarvan genoemd worden de Spiegel Historiaal, de Rijmbijbel, de Bestiaris, etc. der Naturen Bheme en Wapene Martijn, die zich meer door krachtiger denkbeelden, maar ook door ruwer en stroever uit drukkingen onderscheiden. De beoordeling van een dergelijken bewijsgrond zal altijd tot op zekere hoogte subjectief blijven, en de vrijheid kan Meyer niet worden ontzegd, in de aangehaalde regels de hand eener vrouw te zien, doch hij vergeet dat daar waar het de vereering gold van de hemelkoningin, een dichter, neen, iedere man evenveel teederheid en gevoeligheid aan den dag kon leggen als eene vrouw, en het volstrekt niet onmogelijk is, dat een man zich bij de beschrijving van de radeloosheid der moeder, toen zij haar geliefd kind niet vond, plaatst op het standpunt eener moeder, die in dezen alleen met de moeder Gods kan worden vergeleken. Of is het bekende Middeleeuwse kerklied Stabat Mater wellicht het werk eener dichteres? En wat zijn oordeel over Maerlant betreft, dit moet beslist worden tegengesproken. Het zal niet moeilijk vallen uit de door Meyer zelf aangehaalde werken bewijzen te ontleenen, dat waar het de vrouw bij uitnemendheid of ook de vrouw in het algemeen geldt, Maerlant eene even innemende als in zijn tijd zeldzame zachtheid en fijngevoelig heid aan den dag legt. Men leze slechts zijn pleidooi voor de onschuld der vrouw aan de verleiding, waaraan de man van hare zijde heet bloot te staan, in Wap. M. I, 904 vlgg.: Wat mogen vrouwen, dat mannen plagen Zo nieuwe om haar schoonheid spugen? Waar komen deze daarvoor haat? Wilde die klagen te tijde vliegen, Zo mochten niet meer schijnen, En hij denkt dat verstond, Eer hij het daadde. ') Vgl. Belg. Mus. 3, 443 vlgg. ; N. C. Kist in Archief voor Kerk. Geschreven 3, 491, en een not over de Inleiding van Maerlant's Strophische Gedichten, 2de uitgave, bij Hoofdstuk VII (over den versbouw). (148) Vrouwen zijn bij natuurlijk goed: Ze slachten den wijn in de glazen, Die de wereld verbieden. Die van wijn te veel door de rode En te naer den vieren set den voet, Kunnen ze niet gedenken. Waren die mannen al gebeten, Dat ze ongelogen, zin en moet Wel gezondenis, Soo waren vrouwen minnen spoed. Mannen zijn loser dan die wijn; Haar schone klagen vrouwen verblinden, Want ze zin goedertieren. Groter zonden bij hem bewonst, Die valsche woorden vrouwen toeslaan. God die moet ons bewaren Van den blikken vier! En dan de slotregels: ... Je vergeef al onbedorven Allen vrouwen, jong en oud, Om de vrouwe gedeelt, Daar ons af kwam onse behoud. Gebenedijd ze soes menig fout. Men herinnert zich slechts de dichterlijke lof, door hem gebracht aan Maria in het „proloog van onser Vrouwe", waarmee hij den lichamen bundel Maria-Mirakelen in het 7e boek der Eerste Partie inleidt: Vrouwe, moeder aller vrouwen! Fonteinen van onsen behoud! Precieus boven allen goud, Dierbaar steenen menigvoudig Met bedenk mij schouwen, Die ik wrocht in ongehoorzaamheid. Nu was het dat ik mij schouwen En ik bad om uw behoud. Dit so bidden een deel behoud, Welken tijd so mijn hart sponsen. Dat, als denkende kom ik oud, Hoop mij van den hoge troon, Dat mij dat vier niet en beschouwt; Laat het vlees hem niets meer met de mond, en men zal inzien, dat hij hier, waar het de eer gold der moedermaagd, de welluidendste en fijnste tonen aan zijne lier wist te ontlokken. (149) En wanneer Meyer op grond van het meermalen voorkomen der woorden „ie [of mij] sundersse" gelooft „dat de meeste der in beide (hss.) voorkomende rijmen door een vrouw, misschien een adellijke of vorstelijke kloostervrouw zijn vervaardigd," laat hij zijn verbeelding te sterk werken. Men kan hoogstens beweren, dat de beide hss. voor een deel door vrouwen geschreven zijn, niet eens geheel. Dat de nog ongedrukte vertaling van het Latijnsche kerklied O intemerata door een vrouw kan zijn afgeschreven, blijkt uit de daarin voorkomende regels: „U beiden (Maria en Johannes) zij mij, zonderse, nu ter stede bevelig (1. bevelen ?) lichaam en ziel mee, terwijl voorafgaat: „en mij, zonderse, ghenadeig zijt," en volgt: „(dat ghi wilt) zijn mij, zonderse, vaste hulpers." Doch verder kan men niet gaan. In de latijnschen prozatekst, gedrukt bij Kausler, staat daarentegen [Den Jcem. 3, 384] : „ego, miserrimus peccator," en zoo ook in de door hem medegedeelde andere Mvl. bewerking van het gedicht (alda. dl. 2, bl. 559) : „U. . , ik onbedaagde zondaar, bevelen ziel en lichaam." Het beste bewijs, hoe voorzichtig men in de beoordeling hiervan moet zijn, levert ons een regel uit het gedicht „Dit zijn de VII werken," op f°. 72 «; en vlgg. (van hs. A); f°. 1 vlgg. van hs. B). In datzelfde hs., waarin de schrijfster zich zooeven „sunderse" noemde, staat op f°. 74 v.: Kijk eens, zegt de onzalige dichter, daar staat in dat verhaal van de zeven werken (f°. 74, 5e regel van hs. A, en f°. 1, 5e regel van hs. B) . Dat gij, Mijn moeder, des van hare die moeder mijn, Des ik, zundere, hebbe zeer te doen, Zalige gecreërd des vaders zoend. En dat, hoewel de redactie in het andere heeft: Dies ik, zonders, serie heb te doen, Salige vercreërd des vaders zoend. Indien nu de beide gedichten uit hetzelfde door dezelfde hand Zijn overgeschreven, en het schrift is tegen deze onderstelling Geen bezwaar (alleen is de inkt in het een stuk wat bleeker Dan in het andere) dan kan die hand zoowel aan een schrijver als aan een schrijfster hebben toebehoord. Aan zijn verhandeling heeft Meyer eenige der gedichten Toegevoegd, en wel „de zeven wordeën [kruiswoorden); „Onze Vrouwen vijftien droevig heiden'; „de zeven gedenken ons Heeren'', En „de zeven bloemen''. „De drie eersten worden", zegt Meyer Te a. p. zoowel in A als in B gevonden, het laatste slechts In By „en dit heb ik ook maar," voegt hij er goedig aan toe, „als een zeldzaamheid, als een staaltje der godsdienstige Denkwijze die eeuw, daarbij gevoegd." Waarom de drie eerste gedichten op een andere wijze beschouwd worden als het vierde, blijkt niet; toch niet alleen Omdat de drie in twee hss., „de zeven bloemen" slechts in Één hs. voorkomt? Doch wel blijkt zoowel uit deze woorden Als uit de wijze waarop de gedichten door Meyer uitgegeven Zijn, dat wij in zijn beschouwings niet kunnen delen. Wij Geven geen Middelnederlandsche gedichten meer uit om de Zeldzaamheid of curiositeit, alsof wij mijlen boven de makers Er van verheven waren; wij zijn integendeel hoe langer hoe Groter bewondering gaan gevoelen voor ons middeleeuwsche Voorgeslacht. Ook geven wij een tekst op een andere wijze uit dan Meyer, die zich over zijn in hooge mate willekeurige handelwijze aldus verantwoordt: „dewijl de drie eerste stukken in A. het volledigst en uitvoerigst staan geschreven, maar in B. daarentegen menige regel voorkomt, die of duidelijker of krachtiger en sierlijker is, zoo heb ik nu eens uit A., dan weer uit B. overgenomen wat tot een duidelijk of bevallig geheel het meest kon bijdragen, (en) om toch enige eenparigheid in taal en spelling aan te bieden, heb ik in die stukken alles zoo geschreven, als ik mij voorstel dat een taalkundig en oplettend afschrijver der veertiende eeuw zoude geschreven hebben." Het gevolg is natuurlijk, dat men in de tekst van Meyer nooit weet, welke de lezing van het een, welke die van het andere is, en dit des te minder, daar de verschillende lezingen der hss. niet aan de voet der bladzijde zijn opgegeven. Wel zijn in een nalezing (bl. 62) enkele afwijkingen in de beide hss. onderling door hem aangewezen, maar ook hiermee kan onze tijd natuurlijk niet meer tevreden zijn. Wij willen alle, de voornaamste zoowel als de minder belangrijke, afwijkingen kennen, en zo volledig mogelijk worden ingelicht aangaande alle verschillen in twee redacties van éénzelfden tekst. Dit gedeelte van de verhandeling van Meyer is dus geheel onbruikbaar en kan ons minder voldoen dan zijne aan de gedichten vastgeknoopte beschouwingen; een vernieuwde uitgave der door hem medegedeelde gedichten is alzoo een dringende behoefte. De beide handschriften zelf zijn, wat den inhoud betreft, in de hoofdlijnen beschreven door Meyer t. a. p., doch hij schijnt niet, gelijk Moll, die het t. a. p. {Kal. 6, 77) in weinige woorden roemt, oog gehad te hebben voor de schoonheden van hs. A, voor het fijne perkament, het prachtige schrift, de kunstige hoofdletters, de fraaie randversieringen, voor het goud dat ons op vele bladzijden tegenblinkt in een schitterende dikke laag, of voor de miniaturen, welke weliswaar allesbehalve artistiek zijn, maar zeer helder van kleuren: althans nergens maakt hij van een van deze zaken melding. De „verluchter" van het handschrift heeft op verschillende plaatsen zijn aanleg voor boert, zijn open oog voor de comische zijde van het leven op een onmiskenbare wijze aan den dag gelegd, naar het ons voorkomt, niet altijd bij een gepaste gelegenheid. Zo vinden wij op y*. 5 r., in de initiaal van Deus een aap met een psalmboek in de hand; in een andere dergelijke letter op ƒ. 34. r., een vogel, die een aap pikt in het door Heine beroemd geworden deel van den rug; en zien wij op y^. 75 v.y van achter een miniatuur, waarop het kruis, met het bovenlijf te voorschijn komen een ruig gehaard man in een blauwen kiel; verder op de randen allerlei vreemdsaalgerechtige vogels, duiventillen in den vorm van molens, ook enkele onbegrijpelijke voorstellingen, welke wel niet zullen te stellen zijn op rekening van een voor ons onbegrijpelijke symboliek. Worden wij niet op dezelfde wijze nu en dan ook bij de indrukwekkendste kathedralen verrast door allerlei comische en afzichtelijke beelden, aangebracht op de verbindingsbalken of aan den mond der goten? Wordt niet ook, als ik mij niet vergis, van Thomas van Aquino in eigen persoon verhaald, dat hij onder zijn diepe gepeinzen comische figuren schetste op zijn papier? En mag men het er dus niet voor houden ook hier bewijzen voor ons te hebben van de waarheid der bekende spreuk naturam expellas furca etc? Hoe het zij, het kwam mij niet ongepast voor van deze randversieringen even melding te maken; in verschillende maal. Het Brusselsche handschrift van den Eeinaert, komen grappige of afzichtelijke tronies uit verborgen hoekjes der randversieringen te voorschijn, ook naast den ernstigsten of stichtelijksten tekst, en ik betreur het nu maar, die bladzijden niet te hebben aangeteekend. Van het andere handschrift, B, is veel minder te zeggen. Alles is hier sober, het perkament ordinair, de letter gewoon, de weinige initialen lelijk, de randversieringen zeldzaam, en het op slechts enkele plaatsen aangebrachte goud heeft een sterken familietrek van klatergoud. In de beide handschriften staat behalve Latijnsch en Nederlands proza ook een aantal geestelijke gedichten. Het zal wel geen betoog behoeven, dat wij beter dan Meyer in staat zijn om over middelnederlandsche geestelijke poëzie in het algemeen te spreken en beter zijn toegerust om haar op haar rechte waarde te schatten. Wij zijn meer doorgedrongen in de middeleeuwsche geest, en hebben een uitgebreider leren kennis van de verschillende stromingen in de Nederlandsche letterkunde, een veel grooter en ruimer veld van waarneming, en een veel vollediger stel voor vergelijking, dan die welke Meyer ten dienste stond. Vooral in de laatste tijd is de omvang der ons bekende Nederlandsche geestelijke poëzie sterk toegenomen. Ik herinner me slechts terloops aan hetgeen wij hebben geleerd van het geestelijk lied in de middeleeuwen, door de studies en uitgaven van Hoffmann von Fallersleben, Bäumer, Scheurleer en anderen, geleerden zoowel als musici, bovenal door de studies van Moll en Acquoy. Wij herinneren ons de levendigheid en den gloed, waarmede de laatste ons zijn opstel over „Kerstliederen en Leusen" (1887) voordroeg, en dat hij het eerst ons de eigenaardigheden der liederen tot in de kleinste bijzonderheden beschreef, en uit verschillende verzamelingen met voorbeelden toelichtte. Dewijl de beide hs. uit onze boekerij geen liederen bevatten, is het niet dit onderwerp, waarvoor ik in het bijzonder Uwe aandacht vraag, doch ik mag toch wel even hier mededeelen, dat wij eerlang de uitgave mogen verwachten van het Parijsche liederhandschriftje, berustende in de Bibliothèque Royale, en in den Catalogus van den heer Huet beschreven onder n°. 39. Door de vriendelijkheid van den heer Dr. C. Lecoutere te Leuven, die de uitgave bewerkt, ben ik in staat gesteld daaruit eenige mededelingen te doen. Het is mij niet bekend of Acquoy van dit hs. iets meer heeft geweten dan hetgeen Huet ons er van mededeelt; ik geloof het niet. Doch indien hij het had kunnen inzien, dan zou hem goedgedaan hebben de mededeeling op bl. 22 V, met een jongere hand bijgevoegd; „dit liedjesboekje hoort toe zuster Elisabeth Ghoyvaert". Hij zou de door hem besproken liederen „Nu laat ons zingen het es tijt, est puer natus hodie" en „Laat ons met harten reijnen" hier teruggevonden hebben met afwijkende, gedeeltelijk betere, lezingen. Van een derde zou hij hier een veel vollediger tekst hebben aangetroffen dan in Hor. Belg, 10, 27, nl. van: VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4e REEKS. DEEL II. 10 Een kindeken is ons geboren In bethlehem, Dies liadde lierodes toren: dat sleeten aan hem. Hij zou gezien hebben, dat in de door hem op bl. 368 afgedrukte, bovengenoemde lied "Laat ons met herten reijnen", een (de 6e) strophe ontbreekt, en dat de volgorde der Strofen moet worden veranderd: het lied begint aldaar met de twee laatste, de 9e en 10e. Nog veel andere, meer en minder belangrijke opmerkingen zouden er over het boekje, ook wat de daarin genoemde zangwijzen betreft, zijn te maken, doch ik laat het bij deze weinige, daar ik niet eigenlijk over het geestelijk lied tot U hebt te spreken. Ook is het mijn voornemen niet te handelen over die geestelijke gedichten van zuiver epische aard, waarin meer of minder romantisch en meer of minder dichterlijk het leven wordt beschreven of een episode uit het leven van de Heiland, een heilige, een kerkelijk persoon, en waar toe uit de Nederlandse letterkunde o.a. behooren Van den Levene of Is Keren, Onze Lieve Heer pas toe, Theophilus, Gratia Dei, en de levens van Franciscus, Amanda Christina en Lutgardis. Ik bedoel die geestelijke poëzie van kleineren omvang, die of zuiver lyrisch is, doch niet uitsluitend bestemd om te worden gezongen, waarin het van God en het heilige vervulde gevoel zich uitstort in lofzang, klacht, psalm of gebed, of, tot het epische genre naderende, gebezigd wordt om vrome gedachten en godsdienstige overpeinzingen en bespiegelingen te delen tot leering of stichting van anderen. En dit genre, het lyrisch-epische, ontsnapt evenals alle overgangen zoo licht. aan iemand's blik, deels door den geringen omvang van het voorwerp van beschouwing, deels, wat het Middelnederlandsch betrekt, door schaarsheid van stof. Op deze soort van gedichten en de aanwinsten, waarmee onze kennis op dit gebied in den laatsten tijd is verrijkt, wenschen wij daarom in het bijzonder Uwe aandacht te vestigen. Ik herinner U in de eerste plaats aan een paar voor eenigen tijd verschenen uitgaven. Uit een handschrift, berustende in de boekerij van „Handschriften en oude stukken" van het Bisdom-pelijk Seminarie te Brugge heeft Dr. De Gheldere, lid der Kon. Vlaamse Academie, een verzameling geestelijke gedichten uitgegeven onder den nederigen titel Bitsen Rime. Het is hetzelfde hs., waaruit reeds vroeger door hem in het Tijdschrift voor Taal en Letterkunde was bekend gemaakt een nieuwe tekst der veel besproken hymne Fait Ons Heren Wonden. Wij vinden daarin o.a. een lang gedicht van 800 verzen, gehecht van onze Vrouwen', waarvan een andere zoodanig als onbekende redactie voorkomt in het boven beschreven hs. A. (ik kom daarop straks nog even terug); een bewerking en uitbreiding van den 51ste Psalm, een der Zeven Boetpsalmen of „Sevensalmen", een metrische vertaling van het kerkslied „Stabat Mater", reeds vroeger medegedeeld door Wilv. Dat er van deze "Sevensalme" afzonderlijke uitgaven in het Latijn en het Nederlands hebben bestaan, leert ons 1° een boekje, behorend aan de kerk te Edam, en afkomstig van de oude Latijnse school aldaar (Catalogus number 80): Septem psalmi penitentiales, ex Jacobi Fabri Stapulensis editione, Daventriae apud Albertum Pafraet, 1514; 2° number 1459 bij Campbell, Annales, bladzijde 411: "De zeven psalmen"; 3° een der beide bovengenoemde handschriften uit het Museum Meermannicum, dat alleen de boetpsalmen bevat (in het andere handschrift, number 26, komen ze voor, verbonden met andere stichtelijke geschriften). In het Belgisch Museum, deel 3, bladzijde 447, met vele verschillende andere bewerkingen van het Latijnse gedicht; verschillende gebeden tot Christus en Maria en een klacht van Maria tot haar aan het kruis hangende zoon. Uit een van de gebeden tot Maria (bladzijde 75) deel ik u de eerste en derde strofe met u: Ave, moeder van genaden, Ave, troostvolle beraden, Ave, hemelse droge tijd), Ave, die zonden kan ontladen, Ave, vreugde zonder verscheidenheden, Ave, omwille van de doctrine), Ave, lieve koningin van leiden, Ave, leider hoog van graden, Ave, van zuiverheden schier, Ave, steun van air en schade, Ave, boete van miskramen, Ave, leidster van de zeilen. Ave, die niemand kan verachteren. Ave, fontein waar wij in baden. Ave, Maria, magistra fine, Vul graćijen in dit naam de ons. O magistra, o moeder, o godlijke vrouw, O zoete, o koningin, o lieve koningin, O lieve, o werd, o zalige vrouw, O advocate van de zonden kast, O ons, ellendige, bijlaf; O roos vol van klachten dauw, O troost in nood, o heilige begeerde, O weef van de verdorren en stijf), O bloeiende minnaar, o vloeiende trouw, O moederlijke geboorte, o maagdelijk lichaam, O licht voor hetzijde ongehoorzaamheid, Kom, los mijn hart uit alle rauwheid. De klacht van Maria (bl. 86) luidt als volgt: De klacht van Maria (bl. 86) luidt als volgt: "O Vorstin, Leering in de nederigheid, voorbeeld van n." Dus zeer trouwbaar. Zie andere voorbeelden van even stijf en een andere betekenis van "stijf" als adverb. Lied. e. G. 33, 122; 34, 130. Judea werd berovet van haar zoon, de wereld, en met van de kinderen mijn, van blускcap en van zoetheid met. O kind, mijn enige zoethelix, mijn blускcap zonderling. Bezichtig die moeder wening, en geef haar troost van haar verdriet. Hart en borst en ogen worden geprikt van dinen wonden. Waar is een moeder of waar vindt men in zo groter jammer? O bloem der bloemen, meester der zeden, gids der genaden, hoe door groot is uw verlust van die nagelen die noot. Overal komt verdriet te meer; over al vliet bloed van die. O Here, hoe groot is uw genade. Die hier dus stervend in tribulatie; hoe groot die quête en misdaad. Des daarom niet en kwaad! Spaar de zoon mogen, des bidden u, en kruis de moeder daarvoor nu; of slaat ons aan een kruis bede. Dat wij dus niet en zonden; of geeft mij weer den doden leemal. Dat mijn pijn en mijn verdriet daarbij minder en vermeerderd. Aay God, of kom dat ik met, here, in helense, in eusseene zo bedorven. Dat ik van rouwen met sterven. Want er is meer rauw dan noot dan altijd sterven zonder dood." Dat ic van rouwen eens bedorve Ende cortelike zonder quale storve ! ") ^) hs. zinne^ dat niet rijmt. Zine is waarsch^nlgk datief van syn, en zal hier wel leven beteekenen. 2) niet duideiyk. Misschien bet, sede hier nederigheid. Vgl. ndl. zedig. ^) hs. hoe ontbr.; en sine voor dine, *) hs. of mesdaet, 5) d. i. cesser e, *) d. i. de dood aan mijn lijden een einde maakte. ( 158 ) In deze klacht hoort men den toon van het echt mensche lijke en moederlijke gevoel, in deze Maria ziet menden pijn lijken trek, de diepe smart, de innige liefde voor haar gemar teld kind, zich nitende in den hartekreet, om voor hem, of als dat onmogelijk is, met hem te sterven. Eene andere verzameling geestelijke liederen vinden wij in de door Mr. N. de Pauw uitgegeven Middelnederlandsche Gedichten en Fragmenten. Ook hier zijn het weer met name de Heilige Maagd en het lijden van Christus, die het vrome gevoel ontvlammen en tot geestdrift ontvonken. Wij vinden hier verschillende gebeden tot Maria, twee lofdichten op haar, een gedicht op haar hemelvaart, een vers op haar „vijf pinen" of pijnlijkste oogenblikken van haar leven, een gedicht, getiteld de „Seven Bloemen", waarin zeven deugden van Maria met bloemen worden vergeleken; het vers op de Zeven Kruiswoorden, een ander op den Dood, een klacht van Maria, veel uitvoeriger dan de boven medegedeelde, 342 verzen lang, doch enkele delten niet zonder verdienste; verschillende gedichten, getiteld de „Seven tijden van ons Heer", waarin de verschillende punten uit Christus' lijden met de tijden of kanonieke uren worden in verband gebracht, en het gedicht „Van den Bogard", van een verder onbekende dichteres Clare, volgens andere redacties gedrukt, in Kaatsbergs' Denkmaler 3, 121, naar het Comburgse hs.; in Belgisch Musiekfonds 5, 359, onder den titel „Van den Vergierde der Zeventigste", naar een Brusselsch, en door Van den Bergh in Lettre, N, W, 5 2, 98, onder den titel „Van den Geestelijke Boomgaard" naar een Haagsch hs. (bl. 12). Ter vergelijking met de boven medegedeelde verzen deel ik U uit het klaagdicht van Maria (bl. 109) het gedeelte mede dat mij het best voorkomt: O minne, zeg ik, minne, minne, Mijn dunkt, ik vare niet meer mijn zin, Maar door den troost, dat ik u kinne Gezegend God, blijvicker in me. Zie op mij door uw grote trouw: Ik ben uw moeder, niet een vrouw. Wat wonder is, als het leven, Als je nieboot al verloren! Zei Gisbok mogen blichten en mogen zeer, Door zo droevig in land zo meer, Het heeft niemand meer wederkeer. Het zal mij duren eeuwig meer! O bloem, zeg je, van alle mannen, Here en troost van alle landen, Wat heb je hem gedaan te straffen, Die je sloeg met je handen? Je bent bleek, en menig tran is gevalen Heeft je aanziend overgaan! Van rouwen ben ik al ontdaan; Misschien, ik kan niet langer staan. Misschien, je ziet je tijd is ontploken, Met ere glasjes op te breken... O dood, zeg je, o edele dood, Komt te mij, ik heb je nood; Je mag met eten over brood En laat ons lief keintje, waar is nood. Ah lief keintje, mocht je zijn: Ik zou sterven, mocht ik genezen; Waarom eerst mijn zoon Allen, des was ik ongezond: Kruis ons beiden, en laat ons komen Met hem in hemelse wonen. Of sterven of, aldaar hij staat: Mijn ben ik alzo gemeend, Ik neem nog voor al mijn leid, En laat je quite, als zij dat wenscht. Men hoort hier dezelfde gedachten uiten als in de boven genoemde klacht, maar welk een onderscheid in de bewerking Sta in de ik meesteres. - Gegeeseld, - Hoor ik goeden wederkeer. Heb ik, - Als spijze. Staat, nl. aan het kruis. Sta in de ik kruis is een gewone uml. uitdrukking. Zie Strophe. Ged. ' blz. 198 en gloss, op staan. Verheugd, in zijn schik wied. Er schijn na mijns een woord uitgevallen, waarschijnlijk zoons. Late (Van Heiten § 206); de zin is ik laat je ongemoeid. (160) In de bewoordingen: 'de indruk, door het straks medegedeelde gedicht, gewekt, wordt hier gemist; hier wordt geredeneerd, niet gevoeld; bespiegeld, niet geleden. In denzelfden bundel (bl. 37) vinden wij ook „een abele sprook van onser Vrouwen', waarvan de titel niet best bij het gedicht past, maar dat mij de mededeeling niet onwaardig toekomt: Minne dienst die es bereid, Waar ie kere of waar ie vare, Eender mag het twijfelachtigheid; Alle dochtert heeft sie in hare: Sie es in reine keed mare, Die goede wijde vrouw vrij; Daarom mag men wel zeggen ware: Maria, mater Domini. Als ie peinst om haar dochter, Die met komen kan te baten, So word ie nooit zere onthoogt, In moeste al mijn droeve laten. Na haar wille kan sie met zaten, Mijn arme leven waar ie sie. Haar dienst die leidt in alle straten, Maria, mater domini. Aan haar willic gesteld sijn, En kan met nemen, wensen quaet. Want sie es die liefste mij End mijn alderhoogste raad, Hoop ende troost, mijn toeverlaat. In reine keeden es al haar cri: Sie heeft een lieflijk ghelaat: Maria, mater domini. Elderd vrucht noch rinder mag, En was ter wereld nie gehoeven, Haar mijn hart ende zin toe draagt. Terneergeslagen. Beschikken over mijn leven, eig. het ordenen, regelen. Is overal mogelijk of van pas. Ik heb strophe 3 en 4 omgezet. Roem, de roep die van haar uitgaat. (161) Tot haar dragende hooghe moest. Sie es zo saadet ende daarvoor goed, En alle dochtert es haar bi, Daaraan dat ik dichten moet: Maria, mater Domini. Wat den tijd betreft, waarin de beide handschriften zijn geschreven, kan men met Moll voor het handschrift A aannemen het midden of althans de tweede helft der 14de eeuw. De terminus a quo is 1342, blijkens een opschrift in rood op folio 85 r: "wet dat ons de paus benedictus de XIIde maakte deze navolgende bede"; deze paus stierf in 1342. Doch lang na het midden van die eeuw geloof ik niet, dat het door zijn prachtige schrijfkunst uitmuntende handschrift is vervaardigd. Het handschrift 27, dat toebehoort aan Clignett, en waarin voorin een index van Steenwinkel, achterin in het Latijn een uitvoerige inhoudsopgave door Lulofs is geschreven, behoeft niet veel jonger te zijn, al is ook de letter minder sierlijk. De lezingen van B zijn in de stukken die zij gemeen hebben, over het algemeen althans niet minder, hier en daar beter dan die van A, en de gedichten zelf op enkele plaatsen vollediger. De taal doet mij geen enkel criterium van herkomst aan de hand; zij zijn geschreven in de mnl. dialect. In A is een enkel prozastuk opgenomen met een oostnederlands of zelfs hoogduitsche kleur, nl. op folio 88 r: "behalve het herhaaldelijk er in voor komende ich danke dich" (éénmaal "ich danke u"), wat om de naamval bij het werkwoord eerder aan Oostnederlands (Limburgsch) dan aan Hoogduitsch zou doen denken, wordt er ook meermalen "daz in" gevonden naast dat. Doch dit bewijst niets voor de nationaliteit van de afschrijver. Nog doe ik opmerken dat de titel "Getijdenboeken", door Meyer aan de beide handschriften gegeven, onjuist is; het zijn handschriften met stichtelijke geschriften in proza en poëzie van zeer verschillenden aard, doch eigenlijke getijden staan er, behalve één berijmde bewerking, niet in. Enkele gedichten komen in beide handschriften voor, nl. de door Meyer op de boven beschreven wijze in zijn genoemde verhandeling niet gegevene: ,,Dit zijn de zeven tijden ons heeren Jezus Christus'* een niet onverdienstelijk gedicht van 320 verzen, waarvan een derde redactie, naar een Brusselse hs. gedrukt is bij Mone, LaHymnen 1, 126 vlgg.; „Dit zijn onze vrouwen vijftig droefheden*' (128 vss.) ^), en „Dit zijn die zeven woorden" (kruiswoorden) ^), waarvan even eens een derde redactie bekend is, nl. in het Zutphense Groningsche hs. (ƒ. 218 — d, Tijdschrift 14, 276), terwijl een vierde voorkomt bij De Pauw, Mnl. fragm. bl. 95, en nog een vijfde naar een Heidelbergsch hs. in Mone, Anz, %y 588 (vgl. over handschriften, waarin het vers eveneens voorkomt, Mone, Über sieht 178). Het vierde gedicht, door Meyer uitgegeven, komt alleen in hs. B voor, nl. „Dit zijn de zeven bloemen" (ƒ. 21r — 23r), doch naar een andere redactie ook bij De Pauw, bl. 25 — 27. Ik deel het naar hs. B mede, vooreerst omdat het onder de beste gedichten van het hs. behoort, ten tweede omdat de tekst veel beter is dan die in De Pauw's Mnl, Ged. en fragmenten. God groet u, edele roos rood, Maria, vol genaden, Gij hulp de meneghen uit er nogt. Vrouw, en sta in steden. Daaromheb ik boven aan, Vrij edele koningin, Dat ik u altijd uit staan bij, Want ik u gewaricht konnen. God groet u, lieve, reine bloem. Moeder, die nooit man en gezien. Mijn eest te bad dat ik u noem, Want ik gezien niet en kan; Daaromheb ik recht dat men u eert En voor al de wereld prijst; Nu doet den raad dat ik meer Den recht weg ten hemel. O God, ge groet u,accoleye fier, Moeder scone ende welghedane, Door onsen willem dat God hier Neder, menschheid aan u toontfane. Daarom eest recht, vrouwe, dat gij De zondere sgt getrouwe. Want daar de zondere waardig Gods moeder, lieve vrouwe. God groet u, scone viovllette, Bloem die niet verdrogen en mag ; Gh^ syt reine sonder smet En veel klarer dan die dag, U schoonheid en mag niet gelijkend Aan zonnen noch aan sterren, Noch aan bloemen die daar blagen: Zo scone is, vrouwe, u ghedane. God groet u, scone met liefde; Dat zier, vrouwe, sonder barrière; En waar bij u, ons hadden verleid Bracht ter hel met hare daad. Daarom eest recht dat men u prijst, Ende in diepen woorde 't gewaagt; Doet de raad, dat ons niemand wist U hulp te jongste dag. God groet u, sonder dorpenye Goudbloem, aider werelt troost; Dat zij, reine maagd Marie; Help ons dat wij nooit verloren Tegen de jongste dag int soete dal, Dat wij behouden mogen dieven, Dat eeuwigheid ghedueren zal. God groet u, bloem die staat int coren, "Zevel gelijkend aan lazuur; Dat zij, moeder welgheborende, Maria, reine maagd puur. Help ons in nood en moeilijkheid Aan leven en te sterven. Dat wij dat scone hemelse Met uwen lieven kind verwerven. Amen. Dat dit thema, nl. de vergelijking van een heilige vrouw met deze zeven bloemen meer voorkomt, zal U blijken door de (164) mededeeling van een deel van een lofzang op de H. Barbara, dat ontleend is aan het hier straks genoemde Parijsche handschrift (bl. 43 r.) en waarin, gelijk men zal zien, de dichterlijke aspiratie den maker halverwege heeft in den steek gelaten. Het luidt aldus: Wij vermoeden Barbara, Aide schoonste rose, Die de wereld al verhoogt, Milde, gracieus. Vrouwe aide kerstelijk, V. Glorie in den troon, Dat een rose ons geleid Tot zulgen hoogen loon! Die ons suiverlike blitzen), Dat deze liefe reine, Die de wereld al verlicht: Zij is ons gemeen. Zij is schoon en minnaar), Suiker violette; Zij heeft al sterkelijk c Geschopt des vriants nette. Dese kerstcadeau suikig en goed, Miltheid is haar leven: Met haar salven dat zij doet Ons wonden al genezen. Dit accijns heeft ons gebracht Suikeren dag in deze tijd, En daar na de zonnen kracht. Die de aarde al verblijft. Dit guurt bloem werd bekend Met het gouden schijf: Zij heeft hoogelijk gemengd, Dat bewijst haar pijn. Dit O Bisschop, blijkt. Dat is suiker. Dat is hoogelijk. Het is blauw bloem, hemels gedaan, Het is edel en verkooren: In het geslacht moet zij staan, Daar God af was geboren. Ook in het gedicht „Van den geestelijke boogert" (zie boven bl. 53) worden dezelfde zeven bloemen geallegoriseerd, doch daar in vereeniging met zeven boomen en zeven vogels, eveneens geestelijk uitgelegd. De overige gedichten komen alleen in A voor, in B in. Daar onder vinden wij in de eerste plaats een mnl. vertaling der Zeven Boetpsalmen, (vgl. bl. 150 noot) met den titel „Dit zijn de Nederlandse zeven psalmen" (A. f. 36 v — 50 v). Het is bekend dat Meyer naar een afschrift van een ander handschrift, waarvan hij de herkomst niet wist, een tekst der Boetpsalmen heeft medegedeeld in de Nieuwe Werken van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde, deel 5, bl. 189 vlgg., en dat hij ook handschrift A heeft gebruikt om gaten aan te vullen en bedorven lezingen te herstellen, maar hoe hij dit heeft gedaan en welke lezingen het andere handschrift tegenover A had, is ons door Meyers eigenaardige inzichten in de uitgave van een mnl. schrijver onbekend. Het is hier de plaats voor de verklaring, dat de door mij, Tjendor. 13, 15, voorgestelde verandering in de aan Ps. 102 ontleende verzen: Alle dagen stonden mij achter Mijn zonde en daden achter, door deze tekst niet bevestigd wordt. Ook hier staat zeer duidelijk stonden en niet stonden. Het t.a.p. voorgestelde ww. achterstouwen, dat elders niet is gevonden, doch dat had kunnen bestaan in de betekenis achteruitzetten of verdringen, wordt door dit feit op bedenkelijke wijze bedreigd; het zal geraden zijn tot de in het Mnl. Wdb. op achterstaan gegeven verklaring terug te keeren, en achterstaan te verklaren als het tegenovergestelde van voorstaan, d.w.z. het schermen verdedigen, dus aanvallen, vijandelijk bedrijven. En nog heden is in Nederlands dialecten achterstaan in een soortgelijke betekenis bekend. De heer Draaijer te Leiden zond mij de mededeeling, dat men in zijn jeugd te Deventer het gebruikte van het stelsel matig achteruitzetten van een leerling door zijn meester. Ook het meervoud voorstaan, d.w.z. beëchtmen, in bescherming nemen, moet tot nadenken stemmen. Vgl. b.v. in de Gronden van recht dl. 2, bl. 116: „wat zaken dat iemand bruikbaar hierin wordt, en iemand van den raad . . . die voorafgaat in den raad of op de straten met woorden, bewijst ofte geeft aanleiding te verdedigen ofte te ontvochten, die zouden verhoeden en steunen" (dezelfde bepaling zie bl. 139). Het is duidelijk dat het door Meyer uitgegeven afschrift genomen moet zijn naar een hs., dat met A althans gedeeltelijk in inhoud overeenkwam, immers niet alleen vinden wij den tekst der Boetedansen terug, maar ook de brokstukken uit de andere Psalmen (2, 22, 69 en 88; bovendien Ps. 41, 7 — 10), door hem op bl. 212 — 214 medegedeeld. Dezelfde Psalmfragmenten maken in A deel uit van het straks te noemen uitvoerige gedicht „Dit zijn de tijden onzer Vrouwen", dat aan de Boetedansen voorafgaat. Alleen aan een dergelijk gedicht kunnen de onderling niet samenhangende fragmenten der Psalmen, die deel uitmaakten van den voorgeschreven kerkdienst, zijn ontleend. Ook de door Meyer gedrukte Lofzangen van Maria en Simeon komen voor in A en bovendien eene uitvoerige bewerking van den Lofzang van Zacharia onder den titel „Dit is benedictus" [f. 20 r.), welke bij Meyer ontbreekt. Eindelijk vinden wij in hs. B eene redactie van het eenigszins gerekte doch overigens verdienstelijke gedicht, dat bekend is onder den titel „God van den Cruce sprecht te den", naar het straks genoemde afschrift gedrukt door Meyer, bl. 216 — 222. Daarin wordt door den gekruisigden Christus eene ernstige en dringende vermaning tot dankbaarheid en bekeering gericht tot den van God zich af wendenden mensch. Meyer is met de vergelijking der beide teksten op zijne gewone wijze te werk gegaan en heeft daarvan weinig partij getrokken. Zeker is althans dat hij een paar plaatsen naar B had kunnen verbeteren, o.a. vs. 86 vlgg. Hoewel der staatswerken el dan goed, Edele menschen! dat wondert mij; Dat zag je heden nevens die Ballinghe sterven twee of drie : Waarom verlaat je dan die? Ze hadden schoonheid, goed en zin Hedenmorgen alsof wel als jij, Antwoord mij, waarom ze nu? Wanneer men de verzen aandachtig leest, moet men stuiten op het woord ballingh dat in dit verband vreemd is, ja onverklaarbaar. Uit den samenhang blijkt duidelijk dat er een woord moet staan met de bet. plotseling onverwachts. Welnu, zo heeft ook B, nl. gunkgen met een eenigszinds onduidelijke hoofdletter G, die desnoods voor een B zou kunnen worden aangezien. Galinge en galikey verwant men gauw met mnl. gadooty d, i, of beroerte of pest (Gailliard in Versl. en Med. Kon. VI. Acad. 1896, bl. 342 vlgg.) en met gee-mmrA. geedoop schielijke doop, nooddoop (Acquoy in Hand. en Med. Lett. 1888, bl. 64 vlgg.) en ndl. geehongery is het gewone woord voor het hier vereiste begrip. Zoo had Meyer ook met zijn methode van tekstcritiek niet behoeven, te laten staan (vs. 150 vlg.): Heb je Oog dgn ongevoeg Van armoede, was onverduldig En peins, dat je best te dienen schuldig: Het B heeft zeer duidelijk "was verduldig". Onder de andere kleinere gedichten trekt onze aandacht een ge dicht over „de twaalf begroetingen aan de werktuigen der passie" (J. /'. 75 V, — 80 y.), bij ieder een miniatuur, waaronder vooral de rok van Christus met de drie dobbelstenen er op opmerkelijk is. Naar een ander hs., eveneens met miniaturen toebehorende aan Jonkvrouwe Leonie van de Walle te Brugge is de zelfde tekst uitgegeven door Dr. De Gheldere, eerst in Tijdschrift 13, 313 vlgg., en later in zijn Dietsche Rime book. 