Entomologische berichten
Het exemplaar van Veldhoven werd gevangen in het Dommeldal tussen Valkenswaard en Veldhoven, op een grasland omringd door loofbos. Dit komt overeen met het in de litera¬ tuur vermelde biotoop: open, beschaduwde plekken in loofbossen. De rups van Elachista adscitella leeft op ruwe smele ( Deschampsia I cespitosa (L.) P. Beauv.), boskortsteel ( Bra chypodiwn sylvaticum (Huds.) P. Beauv.) en reuzenzwenkgras ( Festuca gigantea (L.) Vill.). De rups mineert van de herfst tot het voorjaar en wisselt van blad, soms meer dan één rups in een mijn (Traugott-Olsen & Nielsen, 1977). Nieuw voor Noord-Brabant. Elachista bisulcella (Duponchel) [82, 93] NB: Valkenswaard, De Plateaux, 22. viii. 1999, 1 9, FG. Een soort die veel lijkt op Elachista adscitella , maar de witte dwarsband over de voorvleugel : is aan de buitenzijde geel gekleurd en verder is de kop donkerbruin en niet geelwit zoals bij E. adscitella. Van Elachista bisulcella is in totaal een twaalftal vindplaatsen bekend. Het meest nog wordt de soort gevonden in de duinen, waar ze plaatselijk vrij gewoon kan zijn. De vlinder komt op licht, maar in het Zwanen¬ water werd ze ook herhaaldelijk gesleept van duinriet ( Calamagrostis epigejos (L.) Roth). Verder worden ruwe smele, boskortsteel en zegge ( Carex sp.) als voedselplant genoemd (Traugott-Olsen & Nielsen, 1977). Nieuw voor Noord-Brabant. Scythrididae Scythris limbella (Fabricius) [88, 95] DR: Papenvoort, 1 2.viii. 1 993, in malaiseval, BvA. De soort is hier en daar, vooral in de zuidelij¬ ke provincies, gevonden, bij hoge uitzonde¬ ring in aantal. Nieuw voor Drenthe. Scythris dissimilella (Herrich-Schäffer) Küchlein et al. (1999) melden deze soort nieuw uit Nederland op basis van één Zeeuws exemplaar uit 1987, vermoedelijk een zwer¬ ver. Oecophoridae Borkhausenia luridicomella (Herrich Schäffer) [82] GE: Twello, 20.vi.2000, 2 exx., JW; Drempt, 28.V.1999, CN. LI: Epen, 9.VÜ.1975, KH; Colmont, Wrakelberg, I7.vi.1992, AS. Het dier uit Colmont stond onopgemerkt tus¬ sen materiaal van B. fuscescens (Haworth). Beide soorten lijken erg op elkaar, maar ver¬ schillen in uiterlijk door de kleur van de beha¬ ring van het voorhoofd. Bij B. luridicomella is deze geelachtig, terwijl hij bij B. fuscescens meer bruingrijs van kleur is. Helaas komt het bij de laatste soort ook wel eens voor dat de kop geelgrijs is en dan kan verwarring optre¬ den met B. luridicomella. Verder is de voor¬ vleugel bij B. luridicomella wat lichter en minder ruw beschubd, maar dit kenmerk is al¬ leen te zien als men series van beide soorten met elkaar kan vergelijken. De soort is voor het eerst voor Nederland vermeld door Assel 180 Ent. Ber., Amst. 61 (2001) bergs (1984) naar de vangst van een viertal exemplaren te Hoensbroek, maar bleek later reeds door Langohr in 1972 te Holset (LI) te zijn gevangen. Verder is de soort volgens Küchlein (1993) inmiddels ook waargenomen in Amsterdam en Rotterdam. Borkhausenia nefrax Hodges Als nieuw voor Nederland gemeld door Küch¬ lein & Van Lettow (1999) op basis van diver¬ se vondsten. Crassa unitella (Hübner) Syn. Batia unitella GR: Stadskanaal, 24.vii, 1, 3, 4 en 7.viii. 1 999, totaal 8 exx., GW. NH: Callantsoog, Zwanenwater, 22.vi.1993 en 17.viii. 1996; Bergen, Zuiderduintjes, 30.vii.1993, op licht, JCK. In het algemeen een gewone vlinder, maar nog niet gemeld uit de kop van Noord-Holland en de Wadden. Tweede vindplaats in Groningen. De rups leeft in rottende bast van diverse loof houtsoorten (Emmet, 1988). Epicallima formosella (Denis & Schiffer¬ müller) [84, 86] GE: Lienden, van 14.vii-14.viii. 1997 vrij talrijk in de zuigval van L. Blommers, in totaal 71 exx., BvA en KH. Deze vlinder wordt voornamelijk gevonden in Zuid-Limburg, terwijl er ook aardig wat vindplaatsen zijn langs de rivieren tot in midden-Nederland. Echt talrijk is de soort zel¬ den. De rups zal in Lienden wel op appelbo¬ men geleefd hebben, van het hout onder de schors. Coleophoridae Coleophora prunifoliae Doets [82] GR: Sellingen, 28.vi.1996, een zakje op sleedoorn (Pru¬ nus spinosa L.) dat later een vlinder leverde, HW; NB: Breugel, 8.VÜ.1986, gekweekt van Prunus sp., HW; Dru nen, 26. vi. 1996, op licht, LD. Coleophora prunifoliae behoort, met C. cora cipennella (Hübner) en C. spinella (Schrank), tot een complex van soorten die uiterlijk niet van elkaar zijn te onderscheiden en ook een aantal van dezelfde voedselplanten delen. Ook de zakken van de rupsen vertonen geen duide¬ lijke verschillen zodat genitaalonderzoek de enige mogelijkheid is om de soorten uit elkaar te houden. Van de bovengenoemde soorten wordt Coleophora prunifoliae het minst aan¬ getroffen. Tot dusver zijn 15 vindplaatsen be¬ kend die alle in het midden en zuidoosten van het land liggen (Küchlein, 1993). Nieuw voor Groningen. Coleophora binderella (Kollar) [86, 92, 97] GR: Smeerling, 30.vi.!996, DT. DR: Dwingeloo, Lhee broekerzand, 13.vi.1992, DT. OV: Ommen, 30.V.1997, DT; Enschede, Oude Losserse weg, 8. vii. 1 986, JCK; Losser, Lutterveldmaten, 2.x. 1994; Haaksbergen, Zuider zendvelderveld, grenspaal 834, 5.x. 1997, 2 exx., DT. GE: Terlet, 28. vii. 1996, DT; Wageningen, 6, 27.vii.1979, 18. vii. 1995; Groesbeek, Wylerberg, 20.vi.1992, DT; Drempt, 23.vi.1999, op licht, CN. UT: Maam, De Venen, 27-29.vii.1984, DT. De soort was in Gelderland tot dusver alleen bekend van Twello. De zakken zijn te vinden op els ( Alnus sp.), maar ook op hazelaar, berk en haagbeuk ( Carpinus betulus L.). Nieuw voor Drenthe, Overijssel en Utrecht. Coleophora calycotomella Stainton [86, 88] NB: Helenaveen, ’tZinkske, 26.vi.1999, op licht, KH. Coleophora calycotomella is nog maar kort uit Nederland bekend. In 1986 werd een vlinder in Mook en in 1987 de zak in Meijnweg ge¬ vonden (Van Nieukerken et al., 1993). Dan volgt in 1990 een melding uit Overloon en in 1992 vond Van der Wolf een flink aantal zak¬ ken op brem ( Cytisus scoparius (L.) Link) in het Weerterbosch (Huisman & Koster, 1994). De volgende jaren is de vlinder daar nog enke¬ le malen gevonden door diverse verzamelaars. Daarna is het even stil geworden rond de soort, maar gelukkig komt er nu weer een vindplaats bij, al betekent dit maar een be¬ scheiden uitbreiding van het tot nu toe beken¬ de vlieggebied. Ent. Ber., Amst. 61 (2001) 181 Coleophora betulella Heinemann NH: Callantsoog, Zwanenwater, 8. vii. 1 999, op licht, JCK. Een enkel exemplaar van deze coleophoride verscheen op licht bij de werkschuur in het Zwanen water. Coleophora betulella behoort tot een complex van soorten met witte voor¬ vleugels die zeer sterk op elkaar gelijken, maar met behulp van de zakken en de genita¬ liën goed van elkaar zijn te onderscheiden. Zoals de naam al aangeeft, leeft C. betulella op berk ( Betula sp.). De rups mineert de bla¬ deren vanuit een zwarte pistoolvormige zak (Emmet et al., 1996). De meeste vindplaatsen liggen in de oostelijke helft van ons land. In de kuststreek slechts bekend van enkele vind¬ plaatsen, waaronder Terschelling (Küchlein 1993). Momphidae Mompha miscella (Denis & Schiffermüller) Küchlein et al. (1999) melden deze soort nieuw uit Nederland op basis van één Zeeuws exemplaar uit 1960, vermoedelijk een zwer¬ ver. Mompha sturnipennella (Treitschke) Syn. Mompha nodicolella ZH: Lexmond, 1 8.iv. 1 988, CG. — NB: Gilze-Rijen, 7.XÜ.1979, CG; Wintelre, 1 1 .vi. 1994, gallen in aantal op wilgenroosje (Chamerion angustifolium (L.) Holub.), waaruit vele vlinders zijn gekweekt, JW. De soort is hoofdzakelijk bekend van de zand¬ gronden in het midden en zuidoosten van ons land en van enkele vindplaatsen uit Drenthe (Küchlein, 1993). De rups van de eerste gene¬ ratie maakt gallen in de stengel van wilgen¬ roosje, die van de tweede generatie leeft in de onrijpe peulen. Overigens zijn de vond¬ sten van Gilze-Rijen en Wintelre niet de eerste waarnemingen van deze soort in Noord Brabant. In de collectie van het RMNH te Leiden bevindt zich een exemplaar dat door Heylaerts op 27.ix.1881 te Breda is ge¬ vangen. Nieuw voor Zuid-Holland en Noord Brabant. Cosmopterigidae Sorhagenia janiszewskae Riedl [84, 96] ZE: Haamstede, 13.viii.1999, KH. Aan de uitgebreide opsomming van nieuwe vindplaatsen voor ons land in de jaarlijst over 1996 (Huisman & Koster, 1999) kan nu ook Haamstede worden toegevoegd. De soort is blijkbaar minder zeldzaam dan in het verleden werd gedacht. Nieuw voor Zeeland. Gelechiidae Aristotelia subdecurtella (Stainton) OV: Weerribben, 4. vii. 1997, 1 9 , op licht, KH. Aristotelia subdecurtella is in 1985 als een nieuwe soort voor de fauna ontdekt door L. Willemse, die met seksferomonen twee exem¬ plaren in de Blauwe Hel bij Veenendaal en één in de Bruuk bij Groesbeek ving (Küchlein, 1993). Een nieuwe vangst in hetzelfde soort biotoop elders is dus heel welkom. De determinatie van het afgevlogen dier uit de Weerribben was moeizaam. De eerste au¬ teur had het voorlopig onder Scrobipalpa ge¬ zet, M. G. M. Jansen maakte daarop een geni taalpreparaat en liet het verhuizen naar het, aan Aristotelia zeer naburige, genus Mono chroa. Pas O. Karsholt (Kopenhagen) kon de definitieve oplossing geven. De rups leeft in samengesponnen scheuten van grote katten¬ staart ( Lythrum salicaria L.) (Emmet, 1988). Nieuw voor Overijssel. Isophrictis striatella (Denis & Schiffer¬ müller) GR: Stadskanaal, 1 en 3.viii. 1999, GW. Alweer een soort die redelijk algemeen is in een groot deel van het zuiden en oosten van Nederland, maar nog erg weinig gevonden is in de noordelijke provincies. Nieuw voor Groningen. Monochroa cytisella (Curtis) GE: Hoog-Keppel, 29. vii. 1996 en 26. vi. 1998, KH. LI: Groote Peel, 26.vi.1999, gesleept uit varenvegetatie. KH. 182 Ent. Ber., Amst. 61 (2001) De vlinder is sinds 1930 uit Nederland be¬ kend. De meeste vindplaatsen liggen in Zuid Limburg maar er is ook een zevental vondsten van elders, verspreid over het land. Uit het grensgebied van Limburg en Noord-Brabant was hij nog niet bekend, evenmin uit de Achterhoek. De rups leeft met een of meerdere in de sten¬ gel van adelaarsvaren ( Pteridium aquilinum (L.) Kuhn) waar galvormige verdikkingen veroorzaakt worden. Monochroa conspersella (Herrich-Schäffer) [86, 88, 94] OV: Rouveen, Veerslootslanden, 19. vi en 15.vii. 1997, op licht; Weerribben, 1 9. vii. 1 999, op licht, KH. Ook weer een soort die nog niet zo lang uit ons land bekend is. Doets ving in 1939 twee exem¬ plaren in Hollandse Rading, wat Bentinck al in 1940 publiceerde. Deze werden later nog eens door Doets (1946) genoemd en tevens nog enige exemplaren die hij in 1940 had gevan¬ gen. De opmerking dat Doets de soort als eer¬ ste voor ons land vermeldde (Van Nieukerken et al., 1993) is dus niet juist. Daarna is nog een tiental vindplaatsen toegevoegd. De vlinder was al uit Hasselt bekend; klaarblijkelijk is hij in vochtige gebieden door de hele kop van Overijssel te vinden. (Van Nieukerken et al., 1993; Huisman & Koster, 1994 en 1997). De rups leeft in samengesponnen scheuten van grote wederik ( Lysimachia vulgaris L.) (Em¬ met, 1988). Monochroa arundinetella (Stainton) [94] OV: Weerribben, 1 vii. 1999, 18, op licht, KH en G. Padding. Pas in 1997 kon gemeld worden dat deze soort in Nederland voorkomt (Huisman & Koster, 1997). Het eerste exemplaar was overigens al in 1946 door Doets in Hollandse Rading ge¬ vangen, maar niet als zodanig herkend. In 1993 en 1994 wordt de vlinder dan gevonden in het Zwanenwater. De nieuwe vangst komt uit een heel ander stuk van ons land. Het is lang niet onmogelijk dat de soort ook elders in geschikte biotopen zal blijken voor te komen. De rups leeft op moeraszegge {Car ex acuti formis Ehrh.). Voor verdere gegevens over de determinatie en de biologie verwijzen we naar bovengenoemde publicatie. Nieuw voor Over¬ ijssel. Monochroa suffusella (Douglas) [82] GE: Wisselseveen, 20.vii.1992, KH. LI: Wrakelberg, 2.VÜ.1994, AS. Monochroa suffusella is slechts bekend van een twaalftal 5x5 km hokken, meest in het zuiden en midden van ons land (Küchlein, 1993). Dit exemplaar is de eerste vermelding uit Zuid-Limburg. De rups leeft op veenpluis ( Eriophorum angustifolium Honckeny) (Eis¬ ner et al., 1999). Monochroa hornigi (Staudinger) [85, 86, 94] OV: Rouveen, Veerslootslanden, 1 9. vii. 1 996, KH; De Lutte, 25. vi. 1994, DT. GE: Heerde, Oldebroekse Heide, 6.vi.l996, JW. ZH: Lexmond, Eendenkooi Achtho ven, 15. vi. 1999, CG; Goedereede, 13. vii. 1967, KH. LI: Eygelshoven, 2.V.1989; Kerkrade, Ehrenstein, 30. vi. 1987; Schinveld, 18. vi. 1990, alles AS. Er worden steeds meer vindplaatsen bekend van deze in ons land toch wel schaarse soort. Monochroa hornigi wordt hoofdzakelijk ge¬ vonden in min of meer vochtige gebieden waar de voedselplant van de rups, duizend¬ knoop {Persicaria sp.) groeit. Verrassend zijn ook de vangsten op niet minder dan drie vind¬ plaatsen in Zuid-Limburg. Nieuw voor Overijssel en Limburg. Eulamprotes wilkella (Linnaeus) LI: Herkenbos, Meinweg, 1 7.viii. 1995, MS; Venray, 20.viii. 1993, TR; Venray, Boshuizerbergen, 30. vii. 1999, 2 exx., AS; Simpelveld, 4.viii. 1 998, DT. Een algemene soort in de duinen, verder voor¬ namelijk voorkomend in het midden van het land (Küchlein, 1993). De rups leeft op ge¬ wone hoornbloem {Cerastium fontanum Baumg.) (Elsner et al., 1999). Nieuw voor Limburg. Ent. Ber., Amst. 61 (2001) 183 Teleiodes wagae (Nowicki) [84, 85, 92, 97] GE: Hoog-Keppel, Hekenbroek, 15. v. 1998, 2 exx., CN; Wezep, 1 0.vi. 1996, KH. LI: Schinveld, 26. v. 1992, AS. Nog steeds wordt Teleiodes wagae maar spo¬ radisch uit ons land vermeld. De eerste vondst stamt uit 1981 (Huisman et al., 1986); in totaal zijn nu zeven vindplaatsen bekend. De boven¬ staande zijn de tweede, respectievelijk uit Gelderland en Limburg. De rups leeft op haze¬ laar ( Corylus avellana L.), boswilg ( Salix ca prea L.) en wilde gagel ( Myrica gale L.). Opgemerkt moet worden dat naast de voedsel¬ planten boswilg en gagel, de hazelaar toch de hoofdvoedselplant blijkt (Huemer & Karsholt, 1999). Bijzonderheden over de determinatie zijn te vinden in Huisman & Koster (1995). Carpatolechia decorella (Haworth) Syn; Teleiodes decorella LI: Schinveld, 14.iv. 1991, AS; Vlodrop Station, 13.V.1999, AS; Posterholt, 14. v. 1997, MS. De soort wordt van 14 5x5 km hokken ver¬ meld die voornamelijk in het westen en mid¬ den van ons land liggen (Küchlein, 1993). De rups is polyfaag en kan op verschillende naald en loofbomen worden gevonden, onder andere gewone zilverspar ( Abies alba Mill.), zomereik (Que reus robur L.), pruikenboom ( Cotinus coggygria Scop.) en gele kornoelje ( Cornus mas L.). De vroege vangstdata van bovengenoemde dieren wijst op overwinterde exemplaren. De vlinder vliegt in één generatie van juli tot april of meer naar het zuiden in twee generaties in juli en van oktober tot april (Huemer & Karsholt, 1999). Mogelijk heeft de soort hier in gunstige jaren twee generaties. Nieuw voor Limburg. Gelechia sororculella (Hübner) GR: Stadskanaal, 3.viii. 1 999, GW. DR: Gasselter nijeveensemond, 3 .viii . 1 999, DT; Papenvoort, 5.vii. 1 993, BvA. OV: Hasselt, Stadsgaten, 12.vii.1994, KH. Hoewel de vlinder op heel wat plaatsen gevan¬ gen is, vooral in het duingebied, blijft het toch een minder gewone soort. De rups leeft van mei tot juni tussen samengesponnen scheuten van boswilg ( Salix caprea L.), grauwe wilg (S. cinerea L.), geoorde wilg ( S . aurita L.), kat wilg ( S . viminalis L.) en bittere wilg ( S . pur¬ purea ) (Huemer & Karsholt, 1999). Nieuw voor Groningen en Drenthe. Gelechia nigra (Haworth) [86, 92] LI: Groote Peel, Nederweerterdijk, 26.vi.1999, tijdens de ‘Snellen-Ter Haar’ -excursie, RV. Vooral bekend in delen van Zuid-Nederland, van het duingebied tot Egmond-Binnen en langs de grote rivieren tot Arnhem en Deven¬ ter, meest niet talrijk. Gebonden aan populier ( Populus sp.). Psoricoptera gibbosella (Zeiler) NH: Bergen, 10. viii. 1990, 4. viii. 1999, 8 exx.; Bergen, Noord-Hollands Duinreservaat, Uilenvanger, 30.vii, 6.ix.l992, 20.ix.1993; Zuiderduintjes, 23.viii.1992, RV. ZH: Ouddorp, 18. viii. 1995, KH. ZE: Haamstede, 2. viii. 1999, 2 exx., KH. De soort heeft zijn hoofdverspreidingsgebied in de oostelijke helft van ons land en wordt verder gevonden in de duinen tussen Oost voorne en Beverwijk (Küchlein, 1993). Uit de bovenstaande meest noordwestelijk gelegen lokaliteit blijkt dat in de duinen van Bergen een goede populatie van deze soort aanwezig is. De rups leeft in juni tussen de samenge¬ sponnen bladeren van eik (Quercus sp.) en wilg (Salix sp.) (Huemer & Karsholt, 1999). Nieuw voor Zeeland. Mirificarma eburnella (Denis & Schiffer¬ müller) LI: Susteren, 9.vii. 1 999, 2 exx. in malaiseval, M. Del noye, coll. AS. Een tweetal exemplaren van deze opvallende maar zeer zeldzame soort werden gevangen in een malaiseval. Hiermee is het voorkomen van deze soort in Nederland bevestigd. Küch¬ lein (1993) vermeldt weliswaar dat de soort in het verleden drie maal in Nederland is gevan¬ gen, maar dat het materiaal niet is teruggevon¬ den in de Nederlandse collecties. Hoewel Küchlein aannam dat de determinaties van die 184 Ent. Ber., Amst. 61 (2001 ) vondsten desondanks toch wel correct zullen zijn, zijn wij minder optimistisch. De soort is in het verleden door Hübner beschreven als Tinea formosella en was later bekend als Rhinosia formosella of Ceratophora formo¬ sella. De naam Tinea formosella was door Denis & Schiffermüller echter al gegeven aan de soort die nu Epicallima formosella (Oeco phoridae) heet (vroeger Borkhausenia for¬ mosella of Lampros formosella ) en is dus ongeldig omdat het een homoniem is. Wij ver¬ moeden dat in het verleden naamsverwarring kan zijn opgetreden tussen beide formosel¬ la' s’,die bovendien beide oranjebruin gete¬ kende voorvleugels hebben. We worden hier¬ in gesterkt doordat bij nader onderzoek in de collectie Bentinck (RMNH) het recentste exemplaar van Meerssen (Zuid-Limburg), 29 juli 1960 (Bentinck, 1961) teruggevonden werd onder Epicallima formosella. Bentinck publiceerde deze als Rhinosia formosellal Het door Schuyt in Oostvoorne gevangen exem¬ plaar (Snellen, 1909) kon helaas niet in de Amsterdamse collectie (waar de collectie Schuyt staat) gevonden worden (R. de Vos, in litteris). Deze en het 19e eeuwse Zuid-Lim burgse exemplaar van Maurissen (Maurissen, 1882; De Graaf & Snellen, 1881) kunnen zeer goed vergissingen betreffen, maar nader be¬ wijs ontbreekt. De beschrijving van Snellen (1882) is weliswaar correct, zoals ook Küch¬ lein (1993) stelt, maar het is niet gezegd dat hij het exemplaar van Maurissen gezien heeft: hij kan deze beschrijving even goed op de buiten¬ landse exemplaren uit zijn collectie gebaseerd hebben (nu nog 4 exx. in RMNH). De Lim¬ burgse vondst van Maurissen is echter, gezien de huidige vondsten, zeker mogelijk. Mirificarma ebumella is in Europa wijd verspreid en komt in bijna alle landen voor ten oosten en zuiden van ons land (Karsholt & Razowski, 1996). Waarschijnlijk zit M. ebur nella hier aan de rand van zijn noordwestelij¬ ke verspreidingsgebied. De rups zou in Nederland op de volgende voedselplanten kunnen worden aangetroffen: luzerne ( Medi cago sativa L.), hopklaver (M. lupulina L.), ruige rupsklaver (M. polymorpha L.), witte klaver ( Trifolium repens L.) en de zeer zeldza¬ me paardenhoefklaver ( Hippocrepis comosa L.) (Huemer & Karsholt, 1999). Aroga velocella (Zeiler) GR: Stadskanaal, 3-4.viii.1999, GW. Deze soort is door het hele land algemeen en wordt hoofdzakelijk op de zandgronden ge¬ vonden (Küchlein, 1993). De rups leeft in ju ni-juli en weer in september in zelfgesponnen tunnels aan de basis van de stengel van scha penzuring ( Rumex acetosella L.). Nieuw voor Groningen. Scrobipalpa acuminatella (Sircom) [82, 97] GR: Stadskanaal, 1 .viii. 1999, GW. Na de eerste vermelding voor Drenthe in de jaarlijst over 1997/1998 (Huisman & Koster, 2000) nu ook een vangst uit de provincie Groningen. Nieuw voor Groningen. Scrobipalpa artemisiella Treitschske [93] ZH: Katwijk, 18. vi. 1987, AS; Katwijk, 2 km N: Coepel duinen, 26.vi.1990, 1 9, met het net gevangen in de sche¬ mering in een duinvallei, EvN. Scrobipalpa artemisiella was vroeger een al¬ gemene soort, overal waar de voedselplant grote tijm ( Thymus pulegioides L.) werd ge¬ vonden. Door allerlei omstandigheden, zoals de verandering in het binnenland van open heidelandschappen naar bos en in de duinen door bebouwing en toenemende recreatie, is de soort nagenoeg uit ons land verdwenen (Jansen, 1999). Recentelijk is de soort terug¬ gevonden te Egmond aan Zee (NH) en nu dus in de duinen tussen Katwijk en Noordwijk (ZH). Scrobipalpa costella (Humphreys & West wood) LI : Geulle, 1. xi. 1999, MMJ. Deze soort was tot nu toe alleen bekend van de kust, waar ze soms algemeen kan voorkomen, en van een enkele vindplaats iets verder het Ent. Ber., Amst. 61 (2001) 185 binnenland in (Jansen, 1999). Nu een vondst in het zuiden van Limburg. Overigens is Scro bipalpa costella in andere landen ook in het binnenland aangetroffen. De voedselplant hoeft daarvoor geen belemmering te zijn want de rups leeft op bitterzoet ( Soloman dulcama¬ ra L.), waarbij grote blaasmijnen worden ge¬ maakt in de bladeren. Nieuw voor Limburg. Scrobipalpa obsoletella (Fischer von Rösler stamm) FR: Hemrik, 5.vi.l997, JS. Deze soort heeft zijn hoofdverspreiding in het Deltagebied, maar wordt ook verder langs de kust regelmatig waargenomen. Ook is een aantal vindplaatsen bekend uit het binnenland, maar nog geen enkele in het noorden en noordoosten (Jansen, 1999). De rups mineert op melde ( Atriplex sp.) en ganzenvoet ( Che nopodium sp.). Nieuw voor Friesland. Scrobipalpa ocellatella (Boyd) Het voorkomen van Scrobipalpa ocellatella in ons land werd gemeld door Jansen (1999). Op 24.iii.1998 werd door hem een rups gevonden op strandbiet ( Beta vulgaris subsp. maritima (L.) Arcang.) in Het Zwin (ZE). Scrobipalpa proclivella (Fuchs) [86, 93, 95] LI: Kerkiade, 1 1 .v. 1982; Heerlen, Zevensprong, 21.V.1991, AS. Na de vondst van het exemplaar van Eygels hoven in de collectie Schreurs door M.G. M. Jansen (Huisman & Koster, 1995) werd in de¬ zelfde collectie nog een tweetal dieren ont¬ dekt. Behoudens het ene oude exemplaar uit de collectie Bentinck dat in Maarssen (Utrecht) is gevangen, wordt Scrobipalpa pro¬ clivella alleen aangetroffen in het oosten van Noord-Brabant en in Limburg. Caryocolum blandella (Douglas) [86, 96] LI: Posterholt, vii.1999, in aantal, MS en AS. In de laatste twee weken van juli werd een honderdtal exemplaren van Caryocolum blan¬ della waargenomen, rustend tegen de stam¬ men van populier ( Populus sp.) met een on¬ dergroei van grote muur ( Stellaria holostea L.). Na de recente vondst van deze soort te Losser (OV) en de kweek van een viertal exemplaren te Cottessen (LB) (Huisman & Koster, 1999) nu een omvangrijke vondst in Midden-Limburg. Helcystogramma lutatella (Herrich-Schäffer) (fig 8) GE: Twello, 10, 24.viii.1987, 9-1 l.viii. 1996, 4 exx., JW. ZE: Haamstede, 23.vii.1997, KH. LI: Posterholt, 4, 1 7.viii. 1 995. Meinweg, 1 7.viii. 1 995, AS. Helcystogramma lutatella is in ons land zeld¬ zaam en wordt nog het meest in de duinen aan¬ getroffen. De soort wordt nogal eens verward met de veel algemenere Helcystogramma ruf escens (Haworth). In een recente publicatie (Heckford & Sterling, 1999) worden de vol¬ gende uiterlijke verschillen gegeven: Voorvleugel okerkleurig, of de aderen van de voorvleugel okerkleurig met daartussen bruine schubben; buitenzijde van de labiale palpen met bruine schubben; achtervleu¬ gels bij het vrouwtje witachtig. . H. rufescens Voorvleugel grijsbruin of bruin, zonder okerkleurige aderen; labiale palpen wit aan de boven en onderzijde zonder bruine schubben; achtervleugels bij het vrouwtje licht tot donkergrijs . H. lutatella De ervaring leert dat het bij afgevlogen exem¬ plaren niet altijd even eenvoudig is om de die¬ ren op deze kenmerken te determineren. Determinatie met behulp van de genitaliën is ook niet eenvoudig in verband met de grote gelijkenis tussen beide soorten. Heckford & Sterling (1999) vermelden dat er kleine, doch constante verschillen te zien zijn vooral bij de vrouwtjes, maar het meest in het oog sprin¬ gende verschil ligt in de vorm van de verstevi gingslijsten van het eerste tergiet van het ach¬ terlijf. Bij H. lutatella is het eerste tergiet min of meer driehoekig (fig. 8), bij H. rufescens is 186 Ent. Ber., Amst. 61 (2001 ) -v ; ' *• ' ’ ':*.v ■ V ■ > ’. 8 Fig. 8, 9. Eerste tergiet van Helcystogramma soorten, beide mfescens, prep. JCK2632. Foto’s E. J. van Nieukerken. de vorm halfrond (fig. 9). Dit is vrij eenvoudig bij opgezette exemplaren te controleren door de rand van het eerste tergiet te ontschubben. Ook worden in hetzelfde artikel de fraaie rup¬ sen van de beide soorten afgebeeld. Ze zijn zwart met witte strepen en banden op kop en borstschild, met schuine witte laterale strepen op de laatste acht segmenten en een dorsale witte lengtestreep. Tevens worden de kleine verschillen tussen de rupsen van de beide soorten besproken. Heckford & Sterling (1999) vermelden krop aar ( Dactylus glomerata L.) en boskortsteel ( Brachypodium sylvaticum (Huds.) P. Beauv.) als voedselplanten voor de rups van Helcysto¬ gramma lutatella. Voor H. rufescens wordt, behalve kropaar, ook duinriet ( Calamagrostis epigejos (L.) Roth) opgegeven. Koster heeft echter in het Zwanenwater te Callantsoog van duinriet een rups van H. lutatella gesleept en uitgekweekt. In Nederland is, net als in Groot-Brittannië, Helcystogramma rufescens een gewone soort die verspreid door het gehele land wordt ge¬ vonden. Helcystogramma lutatella daarente¬ gen is in Engeland slechts bekend van een drietal plaatsen aan de zuidkust van Engeland, waar de soort uitsluitend op klippen, zeer dicht bij de zee, wordt aangetroffen. In Nederland is ( [y het Zwanenwater. 8, H. lutatella, prep. JCK2633; 9, H. H. lutatella bekend van een vijftal plaatsen uit de Noord en Zuid-Hollandse duinen en van Terschelling, maar ook van een drietal plaat¬ sen uit het binnenland (Küchlein, 1993). Nieuw voor Zeeland. Thiotricha subocellea (Stephens) [86, 88] NH: Texel, Korverskooi, 8.viii. 1 998, lichtval, E. van de Spek. ZE: Elaamstede, 1, 5. viii. 1 996, op licht, KH. Thiotricha subocellea is een zeer lokale soort die tot dusver alleen in het kustgebied en in Zuid-Limburg is aangetroffen (Küchlein, 1993, Van Nieukerken et al, 1993; Huisman & Koster, 1994). De rups leeft op de zaadhoofd jes van wilde marjolein ( Origanum vulgare L.) en watermunt ( Mentha aquatica L.). Tortricidae Phalonidia manniana (Fischer von Rösler stamm) FR: Ameland, 9-16.vii.1997, JL. OV: Hasselt, Stads¬ gaten, 28.vi.1994, 4 exx.; Rouveen, 26.vii.1995; de Wie¬ den, 1 1 . vi. 1 996; Weerribben, vii.1999, alles KH. Op de Waddeneilanden alleen van Terschel¬ ling bekend. In de kop van Overijssel wordt de soort zeer geregeld gevonden. Verenigingsnieuws gingsnieuws Verenigingsnieuws Verenigingsnieuws i eni üiig euv % tiïgïi ;nieir . Verenigings Onder redactie van de secretaris P. Koomen, . naturalis, Postbus 9517, 2300 RA Leiden e-mail koomen@naturalis.nnm.nl website www.xs4all.nl/~nev december 2001 ^oVOL°@ %/V 9^ NEV AGENDA 2001/2002 12/12 21/12 12/1 26/1 27/1 29/1 9/2 9/3 16/3 20/3 24/3 20/4 31/5-2/6 15-16/6 Bijeenkomst Afd. Zuid-Holland, Leiden ► Entomologendag Amsterdam Bijeenkomst Afd. Oost, Deventer Dipteradag, Amsterdam Bijeenkomst Afd. Noord, Leeuwarden Bijeenkomst Afd. Zuid-Holland, Leiden ►Winterbijeenkomst Utrecht Bijeenkomst Afd. Oost, Deventer Bijeenkomst Sect. Ter Haar, Lexmond Bijeenkomst Afd. Zuid-Holland, Leiden Bijeenkomst Afd. Noord, Groningen ► Lentevergadering Rotterdam ►Zomerbijeenkomst Herkenbosch Inventarisatieweekend Secties Ter Haar en Snellen ► LAATSTE 'LOSSE' VERENIGINGSNIEUWS! 'nulnummer' al voor de leden op internet was te bekijken en als papieren versie kon worden aan¬ gevraagd. Enkele leden maakten gebruik van de mogelijkheid om commentaar op het nulnum¬ mer te leveren. Het bestuur heeft dit commen¬ taar besproken in de bestuursvergadering van 21 november 2001 en besloten de nieuwe opzet met enkele kleine wijzigingsvoorstellen aan de nieuw te vormen EB-redactie per 2002 in te voe¬ ren. EB zal in de nieuwe vorm echter tweemaande¬ lijks verschijnen in plaats van iedere maand. Hou hiermee a.u.b. rekening bij het aanbieden van berichten en doorgeven van data van bijeenkom¬ sten e.d.: doe dit altijd zo vroeg mogelijk! Ter compensatie van de vermindering van de actua¬ liteit van het gedrukte Verenigingsnieuws, zal er op de NEV-website ruimte gecreëerd worden om de meest actuele stand van alle voorgeno¬ men NEV-activiteiten weer te geven. Hierover zal meer te lezen zijn in het eerste nummer van EB-nieuwe stijl, dat zal verschijnen in februari 2002. Hierbij dus ook alvast de beste wensen van het bestuur voor 2002 (februari zou een beetje laat zijn), en tot lezens in een vernieuwd blad in een nieuw jaar ! -Peter Koomen Dit is het laatste Verenigingsnieuws dat gepubli¬ ceerd wordt als uitneembare (en verwijderbare) bijlage in het hart van Entomologische Berich¬ ten. Vanaf volgende jaar zal het Verenigings¬ nieuws opgenomen zijn in Entomologische Be¬ richten nieuwe stijl. Het ontwerp daarvoor is tij¬ dens de afgelopen herfstbijeenkomst door Mar¬ cel Dicke gepresenteerd aan de leden, nadat het ►VERSLAG 60e HERFSTBIJEENKOMST (I) Voor de jaarlijkse herfstbijeenkomsten probeert het bestuur steeds een bezoek te arrangeren aan een instelling waar entomologische onder¬ zoek wordt gedaan. Dit jaar werd ons gastvrij¬ heid verleend door het Centrum voor Terrestri Nederlandse Entomologische Vereniging Ixv NEV Verenigingsnieuws december 2001 sehe Oecologie (CTO) te Heteren. De bijeen¬ komst werd bijgewoond door ca. 35 bezoekers en sprekers. Het CTO is onderdeel van het Nederlands Insti¬ tuut voor Oecologisch Onderzoek (NIOO), waar¬ van Louise Vet directrice is. Zij verwelkomde de NEV en gaf om te beginnen een overzicht van het NIOO. Dit is het grootste instituut van de Ko¬ ninklijke Nederlandse Academie van Weten¬ schappen (KNAW), met een jaarbudget van ƒ 24 miljoen en zo'n 220 medewerkers. Het NIOO heeft drie vestigingen met in totaal 10 werk¬ groepen. Het Centrum voor Estuariene en Ma¬ riene Oecologie (CEMO) bevindt zich in het Zeeuwse Yerseke. Hier zijn drie werkgroepen gehuisvest (Ecosysteem Studies, Littorale Vege¬ taties en Mariene Microbiologie) die zich bezig¬ houden met de ecologie van de zee, estuaria en getijdezones. Het Centrum voor Limnologie (CL) in Nieuwersluis heeft eveneens drie werkgroe¬ pen (Microbiële Ecologie, Plant-Dier Interacties en Voedselweb Onderzoek) die de ecologie van zoetwaterorganismen bestuderen. Het Centrum voor Terrestrische Oecologie in Heteren omvat vier werkgroepen, nl. Populatiebiologie van Plan¬ ten, Plant-Micro-organisme Interacties, Popula tiebiologie van Dieren, en Multitrofe Interacties. Vooral in de laatste twee werkgroepen wordt veel onderzoek gedaan aan insecten. Belangrijk onderzoeksitem is de mate waarin organismen zich weten aan te passen aan veranderingen in hun omgeving, met name aan die welke door de mens worden veroorzaakt. Daarbij wordt afdalen tot op DNA-niveau niet geschuwd. Het NIOO werkt samen met diverse instituten in binnen en buitenland. Vervolgens vertelde Nicole van Dam over het onderzoek dat zijn in het kader van multitrofe in¬ teracties had gedaan aan de University of Cali¬ fornia Riverside (USA) in samenwerking met dr. J.D. Hare. Datura wrightii (Solanaceae) is een doornappelsoort die in de VS veel langs wegen voorkomt. De planten zijn tamelijk groot (ca. 2 3 m breed) en hebben opvallende grote witte bloemen. De vrucht is doornig, rond en stekelig (de eigenlijke doornappel). Er zijn twee types in het veld aanwezig: met klierharen en zonder klierharen. De klierharen scheiden een plakkeri¬ ge suikeroplossing af. De twee typen zijn daar¬ om 'velvety' en 'sticky' gedoopt. Waarom zijn er twee typen? Verhogen de plak¬ kerige klierharen de resistentie tegen insecten? Maar waarom varieert het aandeel 'velvety' in populaties dan van 18 tot 100%. Waarom wor¬ den populaties met 100% 'velvety' niet opgevre¬ ten? Deze vragen werden vanuit een kosten-ba ten-analyse benaderd: de plakstof bevordert de resistentie tegen insecten en kan er dus voor zorgen dat 'sticky' planten meer zaden produce¬ ren dan 'velvety' als er veel insecten op de loer liggen. De keerzijde is dat het produceren van plakstof energie en water kost die ten goede had kunnen komen aan zaadvorming: verspilling als er geen vraat optreedt. De eigenschap 'vel¬ vety' is genetisch recessief, met de kantteke¬ ning dat een jonge 'velvety'plant ook klierharen heeft die later verdwijnen. De belangrijkste bela¬ gers van de doornappel zijn drie soorten witte vlieg, een wants, een rups en diverse kevers (haantjes en snuitkevers). Een aantal hiervan werden in detail bestudeerd. Witte vlieg blijkt (inderdaad) een voorkeur te hebben voor velvety' planten, rm.a.w.: de plak¬ stof werkt als vliegenpapier. Een witte vlieg plakt eraan vast en gaat dood, niet alleen in het veld, maar ook bij kas-experimenten. Klierharen maken de doornappel dus inderdaad resistent tegen witte vlieg. Maar de wants Tupiocoris no tatus bleek toch een voorkeur voor 'sticky' te hebben. Deze wants legt eieren in nerven van bladeren van de doornappel, bij voorkeur bij een 'sticky' plant. Bij laboratoriumexperimenten ble¬ ken afgewassen 'sticky' bladeren minder aan¬ trekkelijk dan 'velvety' bladeren die plakkerig waren gemaakt door ze tegen 'sticky' planten te wrijven. De wants 'gaat' dus blijkbaar voor de plakkerige stof, en is ook betrapt bij het opzui¬ gen daarvan. Voor een 'sticky' plant is dat een probleem, want de wants is niet alleen gek op de plakstof, maar zuigt ook cellen van de plant leeg. De Tobacco hornworm' ( Manduca sexfa-tabaks pijlstaartrups) is een rups van 10 cm groot, die stevig van zich af kan bijten. Voedselplanten zijn tabak, tomaat en doornappel. De overleving op 'velvety' planten is niet beter of slechter, maar Ixvi Nederlandse Entomologische Vereniging NEV Verenigingsnieuws december 2001 de rupsen groeien er wel sneller op. De moeder vlinders blijken echter geen eilegvoorkeur voor 'sticky' of 'velvety' te hebben. Weten die moe¬ ders dan niet wat goed is voor hun kinderen? Hier wordt nog nader onderzoek aan gedaan. Misschien hebben 'sticky' planten een ander voordeel dan snelle groei, bijvoorbeeld bescher¬ ming tegen sluipvliegen? Het onderzoek wordt nu voortgezet door der¬ den, o.a. door de aantasting door kevers nader te bestuderen. Echter, over het geheel genomen blijken 'sticky' planten meer schade op te lopen en minder zaden te produceren dan 'velvety' planten. Dit staat lijnrecht tegenover wat men zou verwachten. Waarom zijn er dus überhaupt nog 'sticky' planten? Heeft dit een genetisch¬ historische oorzaak, of zien we iets zeer belangrijks over het hoofd? De Poolse Beate Sznajder gaf een overzicht van het onderzoek dat zij samen met Jeff Harvey bi] het NIOO doet, ook in het kader van multitrofe interacties. Centrale vraag: in hoeverre beïn¬ vloedt een plant via de conditie van een planten etende belager de groei van parasieten van die belager? De geschiktheid van de planteneter om op te treden als gastheer voor de parasiet kan immers afhankelijk zijn van de grootte, de leef¬ tijd, het ontwikkelingsstadium en de voedings toestand. Vooral op dat laatste kan de plant direct invloed uitoefenen. Gewerkt werd met drie soorten cruciferen: Bras¬ sica nigra (zwarte mosterd) bloeit in de zomer, Barbarea vulgaris (gewoon barbarakruid) bloeit in de lente, en Brassica oleracea (kool) bloeit in (late) lente en zomer. Vanwege verschillen in bloeitijd werden verschillen verwacht in produc¬ tie van secundaire plantenstoffen die bescher¬ ming kunnen bieden tegen vraat. Deze planten liet men belagen door een generalistische herbi¬ voor, nl. de rups van de geïntroduceerde noctui de Spodoptera exigua (komt op zo'n 100 soorten planten voor) met bijbehorende sluipwesp Cote sia marginiventris , en een specialistische herbi¬ voor, nl. de rups van het groot koolwitje, Pieris brassicae, met als parasiet de sluipwesp Cotesia g/omerata. De parasiet Cotesia marginiventris blijkt het een beetje beter te doen wanneer de gastheer op Brassica oleracea zit, maar op elk van de drie aangeboden plantensoorten is de overleving van de parasiet slechter dan wanneer de gastheer op een kunstmatig dieet zonder secundaire plantenstoffen gehouden wordt. Gastheer Spo¬ doptera heeft het laagste popgewicht bij voed¬ selplant Brassica nigra. Dit heeft vooral een ne¬ gatief effect op de ontwikkelingstijd van de mannetjes van de parasiet. Pieris brassicae overleeft het slechtst op Barba¬ rea vulgaris. Het uiteindelijke lichaamsgewicht van imagines van Cotesia glomerata wordt hier echter niet door beïnvloed, maar wanneer de gastheer opgroeit op Barbarea vulgaris is ont¬ wikkelingstijd van de sluipwesp aanzienlijk lan¬ ger. Samenvattend kan geconcludeerd worden dat er wel degelijk een 'bottom up' effect is van voedselplant via gastheer naar parasiet. Bij een generalistische gastheer is het effect zwak, bij een specialistische een stuk sterker. Dit kan o.a. van belang zijn bij biologische bestrijding. Het onderzoek heeft tot nu een indirect karakter ge¬ had: er is alleen maar gekeken naar de invloed van waarschijnlijk aanwezige secundaire plan¬ tenstoffen op eindresultaten als popgewicht en overleving. Binnenkort hoopt men ook direct de gehaltes aan secundaire plantenstoffen in plan¬ ten en insecten te kunnen bepalen. (wordt vervolgd) ►DE PRIJS VAN ORDE Ook in 2002 kunt u het computerprogramma ORDE 4.0, een database voor opslag en bewer¬ king van faunistische gegevens, aanschaffen. Leden kunnen het programma bestellen door € 1 1 over te maken op giro 8643887 t.n.v. M. B. P. Drost te Wadenoijen onder vermelding van 'ORDE 4'. Niet-leden betalen € 56. Het programma wordt op een 3,5" diskette en met een uitgebreid handboek geleverd. Wie nog niet beschikt over versie 3 van ORDE, dient het strookje uit de middenpagina van het jaarboekje op te sturen naar de tweede penningmeester, M. B. P. Drost. Nederlandse Entomologische Vereniging Ixvii NEV Verenigingsnieuws december 2001 ► H. WIERING OVERLEDEN Zaterdag 13 oktober jl is Henny Wiering plotse¬ ling overleden. Hij werd 18 oktober in Schagen gecremeerd. Henny was sinds 1950 een veel en graag gezien lid van de NEV. Hij was present bij vele landelijke vergaderingen en had op de 'kist jesdag' altijd een bijdrage over zijn favoriete in sectengroep: wilde bijen. Van 1962 tot 1968 en van 1974 tot 1980 is hij penningmeester van de NEV geweest. Bovendien was hij lid van ver¬ dienste. Hij kwam iedere week bij de afdeling entomologie van het Zoölogische Museum Am¬ sterdam, waar hij honorair medewerker was. -PK, met dank aan Sandrine Ulenberg ►J. BELLE OVERLEDEN Op 21 augustus 2001 is in zijn woonplaats Velp overleden Dr. Jean Belle. Jean Belle werd op 24 december 1920 geboren in Soekaboemi (Indo¬ nesië). Jean studeerde wis en natuurkunde aan de Gemeente Universiteit van Amsterdam. Zijn studie heeft hij door de tweede wereldoorlog moeten onderbreken. Hij behaalde zijn kandi¬ daatsexamen in 1946, en zijn doctoraalexamen in 1950. Vanaf 1947 doceerde hij op verschillen¬ de scholen voor middelbaar onderwijs, voorna¬ melijk in de wiskunde. Van 1952 tot 1965 werkte hij als docent wiskunde aan de Algemene Mid¬ delbare School te Paramaribo (Suriname). Vanaf 1965 was hij verbonden aan het Katholiek Gel¬ ders Lyceum te Arnhem. In 1974 is hij in Leiden gepromoveerd bij Prof. dr. J.T. Wiebes op het proefschrift 'A revision of the New World genus Progomphus Selys, 1854 (Odonata, Gomphi dae)'. Zijn belangstelling voor libellen werd in de jaren vijftig in Suriname gewekt door Dirk Geijskes, die destijds directeur was van het Surinaams Museum en al vele jaren werkte aan het opzet¬ ten van een collectie van de Odonata van Suri¬ name. In de vroege jaren zestig besloot Belle zich te gaan concentreren op de familie Gom phidae, en vanaf die tijd is een serie van meer dan honderd publicaties ontstaan. In totaal intro¬ duceerde hij 127 soortgroepnamen en 9 genus groepnamen in de Odonata. Terug in Nederland heeft hij zich naast zijn studie van neotropische Gomphidae ook gewijd aan de Nederlandse li¬ bellen in het algemeen. Vooral tussen 1965 en 1970 bracht hij een rijke collectie bijeen. Later heeft hij elders in Europa, in verschillende lan¬ den van Zuid-Amerika en in Indonesië tijdens va¬ kanties verzameld. Jean Belle werkte zeer nauwgezet. Hij noemde zichzelf dan ook "Pietje Precies". De beschrijvin¬ gen van de Gomphidae van Zuid-Amerika door eerdere odonatologen waren niet steeds erg ge¬ detailleerd, en hij heeft alle typen nauwkeurig onderzocht en waar nodig opnieuw beschreven. Hij maakte tekeningen in een zeer karakteristie¬ ke, schematische stijl, waarbij de diagnostische details opvallend naar voren komen. Hij was ook kritisch ten opzichte van zijn eigen werk. De laat¬ ste jaren heeft hij enkele soorten die hij zelf had beschreven, gesynonymiseerd, nadat hij nieuw materiaal had bestudeerd. De exemplaren in zijn collectie zijn ook steeds voorbeeldig geconser¬ veerd en geprepareerd. In 1987 heeft Museum Naturalis (toen: Rijksmuseum van Natuurlijke Historie) te Leiden de collectie Belle verworven. Aangezien Jean Belle geen regelmatig bezoeker van vergaderingen of congressen was, bleef hij in Nederland tamelijk onbekend. Internationaal genoot hij echter aanzien, onder meer blijkend uit een ere-conservatorschap van de Universiteit van Panama. In ons land werd hij in 1996 be¬ noemd tot Ridder in de Orde van de Nederland¬ se Leeuw. Jean Belle was weduwnaar van Maria Olfers; uit het huwelijk werden zes kinderen geboren. Jean werd op 25 augustus 2001 begraven op de begraafplaats Heiderust te Rheden in een kring van familie, buren en vrienden. Op een van de warmste dagen van 2001 waren jagende Aesh na's in de beschutting van de bomen van de be¬ graafplaats volop actief. -Jan van Tol Ixviii Nederlandse Entomologische Vereniging Ent. Ber., Amst. 61 (2001) 187 Agapete hamana (Linnaeus) GR: Stadskanaal, 7. vii . 1 999» GW. OV: Hasselt, Stads¬ gaten, l.vii.1993, 9. viii. 1 996, KH. In de meeste delen van ons land een gewone vlinder, in de noordoostelijke provincies ech¬ ter opvallend weinig gevangen, in Drenthe zelfs helemaal niet. Aan de voedselplanten, distels ( Carduus en Cirsiumsoorten), kan dat niet liggen. Eupoecilia angustana (Hübner) GR: Stadskanaal, 4. viii. 1999, GW. Elders in het land gewoon, soms heel gewoon. Nieuw voor Groningen. Aethes rutilana (Hübner) [82, 85] FR: Appelscha, 9.vi.l999, uitgekweekt uit spinsels op je¬ neverbesstruiken ( Juniperus communis L.), H. en A. Hunnemann. In de omgeving van Appelscha viel een tiental jeneverbesstruiken op die met veel spinsels waren bedekt. Diverse spinsels werden mee¬ genomen en in een ervan zat een popje, dat later de vlinder leverde. De soort is beperkt tot het midden, oosten en zuiden van ons land, daar waar jeneverbes groeit (Küchlein, 1993). De rups maakt een spinsel rond een scheut en vreet van de bladeren. In dit spinsel vindt de overwintering als rups en de verpop¬ ping plaats (Bradley et al., 1973). Nieuw voor Friesland. Aethes rubigana (Treitschke) FR: Hernrik, 1 1. vii. 1999, op licht. In grote delen van ons land is dit een vrij alge¬ meen voorkomende soort, maar in het noorden is zij nog maar weinig waargenomen. De rups leeft in de stengels en wortels van grote klit (. Arctium lappa L.), moesdistel ( Cirsium ole raceum (L.) Scop.) en speerdistel (C. vulgare (Savi) Ten.) (Hannemann, 1964; Bradley et al., 1973). Cochylidia richteriana (Fischer von Röslerstamm) Nieuw voor de fauna (fig. 10-14) FF Schinnen, 16. vii. 1998, 1$; Schinveld, 22. viii. 1999, 1$, AS. Schreurs sleepte beide exemplaren uit een ve¬ getatie die voornamelijk bestond uit Canadese fijnstraal ( Conyza canadensis (L.) Cronq.), Ca¬ nadese guldenroede ( Solidago canadensis L.) en grote kaardebol ( Dipsacus fullonum L.). De soort is onder andere bekend van het noorden en oosten van Duitsland. Verder wordt ze voornamelijk gevonden in Midden en Noord Europa (Razowski, 1970; Karsholt & Razow ski, 1996). De voorvleugels van de in Neder¬ land gevangen vlinders zijn bleek tot roomkleurig geel, er loopt een grauwbruine band door het midden en het zoomgebied is verdonkerd (fig. 10, 11). De vlinder lijkt het meest op Falseuncaria ruficiliana (Haworth), maar bij die soort is de middenband vaak wat breder, terwijl de grondkleur bleker is. De vlinder is zeer variabel en de grondkleur kan variëren van bleek roomkleurig tot bruinach¬ tig okerkleurig. Ook de middenband kan van okerkleurig naar bruin tot bijna zwartachtig verdonkerd zijn. Ook de mannelijke en vrou¬ welijke genitaliën (fig. 12-14) zijn nogal va¬ riabel (Razowski, 1970). Van de rups wordt vermeld dat ze van de herfst tot het voorjaar leeft in de wortels en de wortel hals van wilde averuit ( Artemisia campestris L.). De vlinder vliegt in twee generaties in april en mei en weer in juni en juli. Of de levens¬ wijze van de rups van de tweede generatie verschilt van die van de eerste wordt in de lite¬ ratuur niet vermeld (Hannemann, 1964; Razowski, 1970). Wilde averuit is een zeldza¬ me plant in Zuid-Limburg en wordt slechts uit twee 5X5 km hokken vermeld. In één van deze 5x5 km hokken is het exemplaar uit Schinveld verzameld (Schreurs, mondelinge mededeling). Cnephasia genitalana Pierce & Metcalfe [88, 96] ZE: Kortgene, 30.vii. 1 998, 2 exx., JV. Wederom een tweetal exemplaren van deze Ent. Ber., Amst. 61 (2001) zeldzame Cnephasiasoort te Kortgene. De eerste vangst uit die plaats stamt van 1996 (Huisman & Koster, 1999). Capua vulgana (Fröbch) GR: Terborg, 14.V.1994, 3 exx., DT; Zuidbroek, 31.v, 5 ó.vi.1996, 28. V. 1999, DT; Sellingen, 24.vi.1996, DT; Stadskanaal, 1 6. vi. 1 999, GW. Capua vulgana is een gewone soort van de zandgronden en de duinen, de naam sugge¬ reert het al. De rups leeft op verschillende voedselplanten zoals haagbeuk ( Carpinus be tulus L.), els (Alnus sp.), lijsterbes ( Sorbus sp.), bosbes ( Vaccinium sp.), braam ( Rubus sp.) en eik ( Quercus sp.) (Bradley et al., 1973). Nieuw voor Groningen. Archips oporana (Linnaeus) GR: Zuidbroek, 22.vii, 14, I7.viii.1996, 2.vii,13. viii.1997, 4-24.vii, l-4.viii.1999, 30 exx., DT; Stadskanaal, l-4.viii.1999, 3 exx., GW. Archips oporana is een gewone vlinder, voor¬ al in diluviale gebieden. De rups leeft, eerst minerend, tussen samengesponnen naalden van diverse naaldbomen (Bentinck & Diako noff, 1968). Nieuw voor Groningen. Cacoecimorpha pronubana (Hübner) [85, 94] NH: Zaandijk, 10, 26. v, 26.viii, 6-7. ix. 1999. J. Stuurman; Amsterdam, ix.1999, ongeveer 45 exx.; Zaandam, 25. ix, 30.x. 1999, meer dan 100, RV. De soort die tot voor enige jaren nog als een adventief werd beschouwd, is zich snel over Nederland aan het uitbreiden. Hoe snel dit kan gaan wordt geïllustreerd in de volgende bij¬ drage van R. de Vos: “Mijn collega Lynn Meijerman had voor haar studie feromoon van deze soort besteld bij de Plantenziektenkundige Dienst te Wageningen, met de bedoeling daarmee ergens in Nederland in het veld een proef te doen. Op de dag dat ze het pakje ontving, 21 september, was het prachtig weer en ze had het raam van haar werkkamer open, met het pakje midden in de kamer op het bureau. Onbedoeld kwam na kor¬ te tijd het ene na het andere vlindertje aange¬ vlogen en ving ze zeker 20 exemplaren. De rest van de week vingen we rond het hele museum bij open ramen vlindertjes, soms kwamen ze af op een tissue die alleen maar in contact was ge¬ weest met de (gesloten) feromooncapsules! In totaal vingen we zo’n 45 exemplaren in Amsterdam. Om dit ook in Zaandam te probe¬ ren nam ik de (lege) plastic zak, waar de cap¬ sules in hadden gezeten, mee naar huis. Het resultaat was verbluffend. Op zaterdag 25 sep¬ tember, wederom een zonnige dag (een voor¬ waarde voor succes), zag ik ’s morgens in het centrum van Zaandam reeds vijf vlindertjes zonder dat ik het feromoon bij me had. Ik ging naar deze plek terug met de plastic zak in de kofferruimte van mijn auto. Nauwelijks had ik de kofferklep open of er vlogen al tientallen exemplaren rond en na een kwartier zaten ze zelfs tot in mijn broek en haar. Haastig heb ik de kofferklep dichtgegooid en ben gevlucht, diverse motjes in mijn auto meenemende. Ik schat dat er zeker zo’n honderd motjes in mijn directe omgeving vlogen, dus wie weet hoe¬ veel het er werkelijk zijn geweest? Als klap op de vuurpijl ving ik op 30 oktober (ruim een maand na het feromoongebruik) bovendien nog één exemplaar in de binnenstad van Zaandam .. op de kofferklep van mijn auto! !” Eudemis porphyrana (Hübner) [93] GE: Drempt, 12.vii.1999, 1 9, op licht, CN. 