None
62021CC0663




 CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. RICHARD DE LA TOUR
van 16 februari 2023 (
1
)
Zaak C‑663/21
Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl
in tegenwoordigheid van
AA

[verzoek van het Verwaltungsgerichtshof (hoogste bestuursrechter, Oostenrijk) om een prejudiciële beslissing]


en

Zaak C‑8/22
XXX
tegen
Commissaris-generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen

[verzoek van de Raad van State (België) om een prejudiciële beslissing]

„Prejudiciële verwijzing – Ruimte van vrijheid, veiligheid en recht – Asielbeleid – Richtlijn 2011/95/EU – Normen voor de erkenning als vluchteling of als persoon die voor subsidiaire bescherming in aanmerking komt – Artikel 14, lid 4, onder b) – Intrekking van de vluchtelingenstatus – Derdelander die een bijzonder ernstig misdrijf heeft gepleegd – Gevaar voor de samenleving – Evenredigheidstoetsing – Bewijslast – Richtlijn 2008/115/EG – Terugkeer van illegaal verblijvende derdelanders – Uitstel van verwijdering – Verwijdering die als onwettig wordt beschouwd wegens het beginsel van non‑refoulement – Onmogelijkheid om een terugkeerbesluit uit te vaardigen”

I. Inleiding






1.
Artikel 14, leden 4 en 5, van richtlijn 2011/95/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 inzake normen voor de erkenning van onderdanen van derde landen of staatlozen als personen die internationale bescherming genieten, voor een uniforme status voor vluchtelingen of voor personen die in aanmerking komen voor subsidiaire bescherming, en voor de inhoud van de verleende bescherming (
2
), bepaalt dat, behalve om redenen van beëindiging (artikel 11) en uitsluiting (artikel 12), de lidstaten de vluchtelingenstatus kunnen intrekken of de toekenning ervan kunnen weigeren in geval van gevaar voor hun veiligheid of samenleving.
2.
 Deze mogelijkheid, die is ingegeven door de wens van de lidstaten om te kunnen optreden tegen vluchtelingen die een gevaar vormen voor hun veiligheid of samenleving maar die niet kunnen worden teruggestuurd, is bekritiseerd omdat zij niet overeenstemt met de gronden voor uitsluiting en beëindiging in artikel 1, afdelingen C tot en met F, van het Verdrag betreffende de status van vluchtelingen (
3
), zoals aangevuld door het Protocol betreffende de status van vluchtelingen (
4
) (hierna: „Verdrag van Genève”).
3.
In zijn arrest van 14 mei 2019, M e.a. (Intrekking van de vluchtelingenstatus) (
5
), heeft het Hof evenwel geoordeeld dat niet is gebleken van feiten of omstandigheden die de geldigheid van artikel 14, leden 4 tot en met 6, van richtlijn 2011/95 in het licht van artikel 78, lid 1, VWEU en artikel 18 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”) kunnen aantasten. Het Hof is tot deze slotsom gekomen op basis van de overweging dat artikel 14, leden 4 en 5, van deze richtlijn aldus moet worden uitgelegd dat de intrekking van de vluchtelingenstatus of de weigering om deze status te verlenen in de context van het bij deze richtlijn ingevoerde stelsel niet tot gevolg heeft dat de betrokken derdelander of staatloze die voldoet aan de voorwaarden van artikel 2, onder d), van die richtlijn, gelezen in samenhang met de bepalingen van hoofdstuk III ervan, de hoedanigheid van vluchteling in de zin van dat artikel 2, onder d), en artikel 1, afdeling A, van het Verdrag van Genève verliest (
6
).
4.
 In het kielzog van het arrest M e.a. (Intrekking van de vluchtelingenstatus) wordt het Hof thans in de onderhavige prejudiciële zaken verzocht te verduidelijken onder welke voorwaarden de lidstaten kunnen besluiten de vluchtelingenstatus in te trekken.
5.
Deze verzoeken om een prejudiciële beslissing betreffen meer bepaald de uitlegging van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 en van de artikelen 5, 6, 8 en 9 van richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven (
7
).
6.
In zaak C‑663/21 is het verzoek om een prejudiciële beslissing ingediend in een geding tussen AA, staatsburger van een derde land, en het Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl (federale vreemdelingen- en asieldienst, Oostenrijk; hierna: „Bundesamt”), over het besluit van het Bundesamt om de vluchtelingenstatus van AA in te trekken, hem geen subsidiairebeschermingsstatus te verlenen, hem om gegronde redenen geen verblijfsvergunning te verlenen, jegens hem een terugkeerbesluit uit te vaardigen dat gepaard gaat met een verblijfsverbod, een termijn voor zijn vrijwillig vertrek vast te stellen en te verklaren dat zijn verwijdering niet was toegestaan.
7.
In zaak C‑8/22 is het verzoek om een prejudiciële beslissing ingediend in het kader van een geding tussen XXX, staatsburger van een derde land, en de Commissaris-generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen (België) (hierna: „Commissaris-generaal”) betreffende het besluit van de Commissaris-generaal om de vluchtelingenstatus van XXX in te trekken.
8.
 De vragen van het Verwaltungsgerichtshof (hoogste bestuursrechter, Oostenrijk) (zaak C‑663/21) en de Raad van State (België) (zaak C‑8/22) zijn complementair en overlappen elkaar gedeeltelijk, zodat ik ze in deze conclusie samen zal behandelen. Deze vragen nodigen het Hof met name uit om de voorwaarden voor intrekking van de vluchtelingenstatus in artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 te verduidelijken.
9.
Ingevolge deze bepaling „[kunnen] [d]e lidstaten […] de door een regerings-, administratieve, rechterlijke of quasi-rechterlijke instantie aan een vluchteling verleende status intrekken, beëindigen of weigeren te verlengen wanneer […] hij een gevaar vormt voor de samenleving van die lidstaat, omdat hij definitief veroordeeld is voor een bijzonder ernstig misdrijf”.
10.
Deze grond voor intrekking van de vluchtelingenstatus is rechtstreeks geïnspireerd door de bewoordingen van artikel 33, lid 2, van het Verdrag van Genève, waaruit volgt dat het beginsel van non‑refoulement niet kan worden ingeroepen door een vluchteling „die, bij gewijsde veroordeeld wegens een bijzonder ernstig misdrijf, een gevaar oplevert voor de gemeenschap” van het land waar hij zich bevindt. Deze zelfde afwijking van het beginsel van non‑refoulement is te vinden in artikel 21, lid 2, van richtlijn 2011/95 (
8
).
11.
In deze conclusie zal ik, om te beginnen, een lans breken voor de uitlegging dat artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 twee cumulatieve voorwaarden stelt aan de mogelijkheid voor een lidstaat om de vluchtelingenstatus in te trekken. In dit verband zal ik uiteenzetten waarom een definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf mijns inziens een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde is voor een lidstaat om deze status in te trekken.
12.
 Vervolgens zal ik uit de doeken doen waarom het gevaar dat de veroordeelde vormt op het moment dat een besluit tot intrekking van de vluchtelingenstatus wordt genomen, mijns inziens werkelijk, actueel en voldoende ernstig moet zijn voor de samenleving van de betrokken lidstaat.
13.
Tot slot zal ik preciseren dat een besluit tot intrekking van de vluchtelingenstatus mijns inziens het evenredigheidsbeginsel en, meer in het algemeen, de door het Handvest gewaarborgde grondrechten van de betrokkene moet eerbiedigen.
14.
Zaak C‑663/21 werpt een bijkomende vraag op betreffende de uitlegging van richtlijn 2008/115. In wezen wordt de vraag gesteld of een terugkeerbesluit moet worden genomen wanneer de betrokken derdelander niet naar zijn land van herkomst kan worden teruggestuurd. Uitgaande van de meest recente rechtspraak van het Hof geef ik het Hof in overweging om deze vraag ontkennend te beantwoorden.
II. Feiten van de hoofdgedingen en prejudiciële vragen



A.
Zaak C‑663/21







15.
AA is op 10 december 2014 illegaal Oostenrijk binnengekomen en heeft diezelfde dag nog internationale bescherming aangevraagd. Bij besluit van het Bundesamt van 22 december 2015 is hem de vluchtelingenstatus verleend.
16.
Op 22 maart 2018 is AA veroordeeld tot een vrijheidsstraf van een jaar en drie maanden alsook tot een geldboete van 180 maal het dagtarief wegens gevaarlijke bedreiging, zaakbeschadiging, het ongeoorloofd voorhanden hebben van verdovende middelen en de handel in verdovende middelen. Op 14 januari 2019 is AA veroordeeld tot een vrijheidsstraf van drie maanden wegens mishandeling en gevaarlijke bedreiging. Op 11 maart 2019 is hij veroordeeld tot een vrijheidsstraf van zes maanden wegens poging tot mishandeling en gevaarlijke bedreiging. Al deze vrijheidsstraffen zijn omgezet in voorwaardelijke straffen.
17.
Op 13 augustus 2019 is AA een geldboete opgelegd wegens agressief gedrag jegens een met openbaar toezicht belaste functionaris.
18.
 Bij besluit van 24 september 2019 heeft het Bundesamt de aan AA verleende vluchtelingenstatus ingetrokken en besloten hem niet de subsidiairebeschermingsstatus of een verblijfsvergunning om gegronde redenen te verlenen. Het Bundesamt heeft voorts verklaard jegens hem een terugkeerbesluit samen met een inreisverbod uit te vaardigen en dat een termijn voor zijn vrijwillig vertrek zou worden vastgesteld, waarbij is aangegeven dat zijn verwijdering naar Syrië niet was toegestaan.
19.
AA heeft tegen dit besluit van het Bundesamt van 24 september 2019 beroep ingesteld bij het Bundesverwaltungsgericht (federale bestuursrechter in eerste aanleg, Oostenrijk). Vervolgens heeft hij verklaard dat hij dit beroep introk voor zover het was gericht tegen het punt van het dispositief van het besluit waarbij was vastgesteld dat zijn uitzetting ontoelaatbaar was.
20.
Op 16 juni en 8 oktober 2020 is AA veroordeeld tot vrijheidsstraffen van vier en vijf maanden zonder dat de eerdere voorwaardelijke straffen zijn herroepen.
21.
Bij vonnis van 28 mei 2021 heeft het Bundesverwaltungsgericht het besluit van het Bundesamt van 24 september 2019 nietig verklaard. Volgens deze rechter moet voor de intrekking van de vluchtelingenstatus aan vier voorwaarden zijn voldaan: de vreemdeling heeft een bijzonder ernstig misdrijf gepleegd; hij is daarvoor definitief veroordeeld; hij levert een gevaar op voor de samenleving, en de met de beëindiging van zijn verblijf gemoeide openbare belangen wegen zwaarder dan zijn belangen bij de voortzetting van de bescherming door de staat van toevlucht.
22.
 Deze rechter heeft vastgesteld dat in het geval van AA de eerste drie voorwaarden zijn vervuld, maar heeft, wat betreft de vierde voorwaarde, uiteengezet dat moet worden afgewogen of de belangen van de Republiek Oostenrijk zwaarder wegen dan die van AA, rekening houdend met de omvang en de aard van de maatregelen waaraan hij in geval van intrekking van de internationale bescherming zou worden blootgesteld. Aangezien AA bij terugkeer naar zijn land van herkomst aan het risico van marteling of dood zou zijn blootgesteld, heeft het Bundesverwaltungsgericht geoordeeld dat zijn belangen zwaarder wegen dan die van de Republiek Oostenrijk en dat zijn vluchtelingenstatus niet zou mogen worden ingetrokken.
23.
Het Bundesamt heeft tegen dit vonnis beroep in Revision ingesteld bij het Verwaltungsgerichtshof.
24.
Tot staving van zijn beroep in Revision voert het Bundesamt aan dat de rechtspraak van het Verwaltungsgerichtshof waarbij de vierde voorwaarde is geformuleerd, is gewezen in een context die niet vergelijkbaar is met de huidige juridische uitgangssituatie. Verwijdering naar de staat van herkomst zou namelijk niet meer zijn toegestaan wanneer de betrokkene zodanige gevolgen dreigt te ondervinden dat een schending van de artikelen 2 of 3 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden moet worden gevreesd (
9
). De door het Bundesverwaltungsgericht in casu verrichte belangenafweging zou dus niet nodig zijn, omdat AA bescherming tegen verwijdering zou genieten krachtens een beslissing waarbij de ontoelaatbaarheid van de verwijdering is vastgesteld. Volgens het Bundesamt zou een dergelijke belangenafweging bovendien afbreuk kunnen doen aan de geloofwaardigheid van de beschermingsregeling die het Unierecht overeenkomstig het Verdrag van Genève biedt.
25.
 In het licht van de aldus door het Bundesamt aangevoerde argumenten vraagt de verwijzende rechter zich af of voor de toepassing van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 een belangenafweging moet worden gemaakt, nadat is vastgesteld dat de betrokkene bij onherroepelijk vonnis is veroordeeld wegens een bijzonder ernstig misdrijf en dat hij een gevaar voor de samenleving vormt. Hij merkt onder andere op dat een dergelijke belangenafweging, uitgaande van de door het Bundesamt bij hem aangevoerde argumenten (
10
), terzijde kan worden geschoven op grond dat artikel 14, lid 4, onder b), van deze richtlijn tot doel heeft de vluchtelingenstatus in te trekken van die personen die wegens hun uitgebreide strafblad en het gevaar dat zij dientengevolge voor de samenleving vormen, niet waardig zijn gebleken de vluchtelingenstatus te behouden.
26.
Voorts merkt deze rechter op dat bij de intrekking van de vluchtelingenstatus hoe dan ook geen rekening kan worden gehouden met de noodzaak van voorkoming van het gevaar dat uitgaat van een persoon met een uitgebreid strafblad, aangezien de verwijdering van deze persoon ontoelaatbaar is wegens het verbod van refoulement.
27.
De verwijzende rechter stelt op basis van de rechtsleer en verklaringen van het Europees Ondersteuningsbureau voor asielzaken (EASO) vast dat er uiteenlopende opvattingen bestaan over de noodzaak om het belang van het gevaar dat de betrokken derdelander voor de samenleving vormt, af te wegen tegen de risico’s die zijn terugkeer naar zijn land van herkomst voor hem meebrengt. Hij wijst er ook op dat de Oostenrijkse rechtspraak op dit punt binnen de Europese Unie op zichzelf lijkt te staan en dat deze rechtspraak het onmogelijk kan maken om de betrokken derdelander zijn vluchtelingenstatus te ontnemen.
28.
 Voorts merkt deze rechter op dat het Oostenrijkse recht bepaalt dat in gevallen waarin de internationale bescherming is ingetrokken, maar verwijdering naar het land van herkomst ontoelaatbaar is, een terugkeerbesluit, eventueel gepaard met een inreisverbod, moet worden vastgesteld. Het verblijf van de betrokken derdelander wordt dan in Oostenrijk gedoogd zolang verwijdering niet mogelijk is, hoewel het niet legaal is.
29.
Een dergelijke praktijk zou als onverenigbaar met richtlijn 2008/115 kunnen worden beschouwd, met name voor zover zij inhoudt dat een terugkeerbesluit wordt vastgesteld dat voor onbepaalde tijd zonder gevolgen blijft, aangezien de verwijdering van de betrokken derdelander als ontoelaatbaar wordt beschouwd tot de eventuele vaststelling van een andersluidend besluit waarbij de verwijdering toelaatbaar wordt verklaard. In dit verband vraagt de verwijzende rechter zich met name af wat de strekking is van het arrest van 3 juni 2021, Westerwaldkreis (
11
).
30.
 In deze omstandigheden heeft het Verwaltungsgerichtshof de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:





„1)


Moet bij de beoordeling of de eerder door de bevoegde autoriteit aan een persoon verleende vluchtelingenstatus mag worden ingetrokken om de reden die wordt genoemd in artikel 14, lid 4, onder b), van [richtlijn 2011/95], een belangenafweging worden verricht die een zelfstandig criterium vormt en inhoudt dat het voor de intrekking noodzakelijk is dat de met de verwijdering van de betrokkene gemoeide openbare belangen zwaarder wegen dan de belangen die de vluchteling heeft bij de voortzetting van de bescherming door de staat van toevlucht, met dien verstande dat de laakbaarheid van een misdrijf en het potentiële gevaar voor de samenleving moeten worden afgewogen tegen de beschermingsbelangen van de vreemdeling, waarbij de omvang en de aard van de voor hem dreigende maatregelen in aanmerking moeten worden genomen?








2)


Staan de bepalingen van [richtlijn 2008/115], met name de artikelen 5, 6, 8 en 9 ervan, in de weg aan een nationale regeling op grond waarvan tegen een derdelander aan wie het eerdere verblijfsrecht als vluchteling wordt ontnomen ten gevolge van de intrekking van de vluchtelingenstatus, ook een terugkeerbesluit moet worden uitgevaardigd wanneer reeds ten tijde van de uitvaardiging van dat besluit vaststaat dat de verwijdering van de betrokkene voor onbepaalde tijd ontoelaatbaar is wegens het verbod van refoulement, hetgeen tevens bij onherroepelijke beslissing wordt vastgesteld?”











31.
De Oostenrijkse, de Belgische, de Tsjechische, de Duitse en de Nederlandse regering alsmede de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
B.
Zaak C‑8/22







32.
Bij besluit van de Commissaris-generaal van 23 februari 2007 is aan XXX de vluchtelingenstatus verleend.
33.
 Op 20 december 2010 is XXX bij arrest van het Hof van assisen Brussel veroordeeld tot een gevangenisstraf van 25 jaar. (
12
)








34.
Bij besluit van 4 mei 2016 heeft de Commissaris-generaal zijn vluchtelingenstatus ingetrokken.
35.
XXX heeft tegen dit besluit bij de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (België) beroep ingesteld.
36.
Bij arrest van 26 augustus 2019 heeft de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen dit beroep verworpen op grond dat het gevaar dat XXX voor de samenleving vormt, voortvloeit uit een veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf. In die context zou het niet aan de Commissaris-generaal hebben gestaan om aan te tonen dat XXX een werkelijk, actueel en voldoende ernstig gevaar voor de samenleving vormt. Het is eerder aan XXX om aan te tonen dat hij niet langer een gevaar voor de samenleving vormt.
37.
Op 26 september 2019 heeft XXX tegen dit arrest cassatieberoep ingesteld bij de Raad van State.
38.
Tot staving van zijn cassatieberoep voert hij in wezen aan dat het aan de Commissaris-generaal staat om het bestaan van een werkelijk, actueel en voldoende ernstig gevaar voor de samenleving te bewijzen en dat een evenredigheidstoets moet worden verricht om te bepalen of het gevaar dat hij zou vormen de intrekking van zijn vluchtelingenstatus rechtvaardigt.
39.
 In deze omstandigheden heeft de Raad van State de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld:





„1)


Moet artikel 14, lid 4, onder b), van [richtlijn 2011/95], aldus worden uitgelegd dat het feit dat een persoon die de vluchtelingenstatus heeft verkregen, voor een bijzonder ernstig misdrijf is veroordeeld, reeds aantoont dat hij een bedreiging voor de samenleving vormt, of aldus dat de definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf op zichzelf beschouwd niet volstaat om aan te tonen dat er sprake is van een bedreiging voor de samenleving?








2)


Indien de definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf als zodanig niet volstaat om aan te tonen dat er sprake is van een bedreiging voor de samenleving, moet artikel 14, lid 4, onder b), van [richtlijn 2011/95], dan aldus worden uitgelegd dat de lidstaat moet aantonen dat de verzoeker sinds zijn veroordeling een bedreiging voor de samenleving blijft vormen? Moet de lidstaat vaststellen dat deze bedreiging werkelijk en actueel is of volstaat een potentiële bedreiging? Moet artikel 14, lid 4, onder b), van [die richtlijn], afzonderlijk beschouwd of gelezen in samenhang met het evenredigheidsbeginsel, aldus worden uitgelegd dat de vluchtelingenstatus enkel kan worden ingetrokken indien dat evenredig is en de bedreiging die de begunstigde van deze status vormt voldoende ernstig is om intrekking te rechtvaardigen?








3)


Indien de lidstaat niet hoeft aan te tonen dat de verzoeker sinds zijn veroordeling nog steeds een bedreiging voor de samenleving vormt en dat deze bedreiging werkelijk, actueel en voldoende ernstig is om intrekking van de vluchtelingenstatus te rechtvaardigen, moet artikel 14, lid 4, onder b), van [richtlijn 2011/95] dan aldus worden uitgelegd dat de bedreiging voor de samenleving in beginsel wordt aangetoond door het feit dat de begunstigde van de vluchtelingenstatus definitief is veroordeeld voor een bijzonder ernstig misdrijf, maar dat de betrokkene kan aantonen dat hij niet of niet langer een bedreiging vormt?”











40.
 XXX, de Belgische en de Nederlandse regering alsmede de Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.
41.
Ter gemeenschappelijke terechtzitting van 10 november 2022 van de twee zaken zijn XXX, de Belgische en de Nederlandse regering alsmede de Commissie gehoord in hun pleidooien en antwoorden op de door het Hof gestelde mondelinge vragen.
III. Analyse



A.
Uitlegging van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95







42.
Wat betreft de uitlegging van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 heeft de juridische discussie in de onderhavige zaken betrekking op verschillende punten.
43.
Moet er, in de eerste plaats, van worden uitgegaan dat deze bepaling voorziet in twee cumulatieve voorwaarden voor een lidstaat om de vluchtelingenstatus te kunnen intrekken, namelijk een definitieve veroordeling wegens een bijzonder ernstig misdrijf en voorts het bewijs dat de veroordeelde persoon een gevaar vormt voor de samenleving van die lidstaat?








44.
Wordt deze eerste vraag bevestigend beantwoord, dan rijst, in de tweede plaats, de vraag wat de kenmerken van dit gevaar voor de samenleving moeten zijn. Moet een lidstaat met name aantonen dat de betrokken derdelander sinds zijn veroordeling nog steeds een gevaar voor de samenleving vormt? Moet, voorts, naar analogie van hetgeen het Hof met betrekking tot andere normen van het Unierecht heeft geoordeeld, het gevaar werkelijk, actueel en voldoende ernstig zijn?








45.
In de derde plaats, moet bij het besluit van een lidstaat tot intrekking van de vluchtelingenstatus krachtens artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 het evenredigheidsbeginsel in acht worden genomen? Zo ja, tussen welke elementen moet dan een evenwicht worden gevonden? Moet de bevoegde autoriteit met name het belang van de lidstaat van ontvangst bij de bescherming van zijn samenleving afwegen tegen het belang van de betrokken derdelander om in die lidstaat bescherming te blijven genieten?








46.
 Alvorens deze verschillende punten te onderzoeken maak ik enkele inleidende opmerkingen over het vereiste van een definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf.
1. Inleidende opmerkingen over het vereiste van een definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf






47.
Ik wijs erop dat geen van de vragen van de verwijzende rechters betrekking heeft op de vraag wat het vereiste dat de betrokken derdelander „definitief veroordeeld is voor een bijzonder ernstig misdrijf” betekent. Deze vraag wordt echter rechtstreeks gesteld in de zaak Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (C‑402/22), die momenteel op initiatief van de Raad van State (Nederland) bij het Hof aanhangig is. Aangezien die zaak dus het passende kader zal vormen voor de afbakening van deze voorwaarde (
13
), beperk ik mij hier tot de volgende opmerkingen die zijn ingegeven door het contrast tussen de veroordelingen in de onderhavige zaken.
48.
Zo betreft zaak C‑663/21 een derdelander van wie de vluchtelingenstatus is ingetrokken nadat hij wegens diverse strafbare feiten tot verschillende voorwaardelijke gevangenisstraffen was veroordeeld. Zaak C‑8/22 betreft op haar beurt een derdelander van wie de vluchtelingenstatus is ingetrokken nadat hij was veroordeeld tot 25 jaar gevangenisstraf voor het plegen van verschillende strafbare feiten, waaronder een levensdelict.
49.
Gevoelsmatig en onder voorbehoud van een nadere omschrijving van het begrip „veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf”, lijkt mij een vrijheidsstraf van een duur en voor een strafbaar feit als in zaak C‑8/22 onder deze definitie te vallen of althans niet duidelijk buiten de werkingssfeer ervan.
50.
 Wat betreft zaak C‑663/21 kan men zich daarentegen de vraag stellen of meerdere voorwaardelijke gevangenisstraffen voor strafbare feiten die elk afzonderlijk niet als een „bijzonder ernstig misdrijf” kunnen worden aangemerkt, voldoen aan de in artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 gestelde voorwaarde. Daardoor rijst met name de vraag of door de optelsom van verschillende strafbare feiten de door deze bepaling vereiste graad van bijzondere ernst kan worden bereikt.
51.
Ik ga hier niet in op deze vragen, die in het kader van de onderhavige zaken geen voorwerp van discussie zijn geweest, en beperk mij ertoe de aandacht van de verwijzende rechters te vestigen op het feit dat zij, wanneer zij gevolgen moeten verbinden aan de antwoorden van het Hof op hun vragen, niet voorbij kunnen gaan aan de voorafgaande toetsing of de betrokkene is veroordeeld voor een „bijzonder ernstig misdrijf” in de zin van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95. Dat is namelijk een onontbeerlijke voorwaarde voor de toepassing van de door deze bepaling geboden mogelijkheid om de vluchtelingenstatus in te trekken.
52.
Maar volstaat dit als voorwaarde om gebruik te maken van deze mogelijkheid tot intrekking? Voor het antwoord op deze vraag moet voor de toepassing van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 het verband tussen een definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf en het bestaan van een gevaar voor de samenleving worden verduidelijkt, om hieruit af te leiden of dit al dan niet twee cumulatieve voorwaarden zijn.
2. Verband tussen een definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf en het bestaan van een gevaar voor de samenleving






53.
 Met zijn eerste en derde vraag in zaak C‑8/22 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 aldus moet worden uitgelegd dat de in deze bepaling neergelegde grond voor intrekking van de vluchtelingenstatus kan worden toegepast wanneer vaststaat dat de betrokkene definitief is veroordeeld voor een bijzonder ernstig misdrijf, zonder dat als afzonderlijke voorwaarde hoeft te worden nagegaan of deze persoon een gevaar vormt voor de samenleving van de lidstaat waar hij zich bevindt.
54.
Deze vragen vereisen dat wordt nagegaan of er een verband van automatische causaliteit is tussen de twee elementen, namelijk de definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf en het bestaan van een gevaar voor de samenleving van de betrokken lidstaat, zodat het eerste element noodzakelijkerwijs het tweede meebrengt, dan wel of dat twee elementen zijn die weliswaar met elkaar verbonden zijn, maar elk afzonderlijk moeten worden aangetoond.
55.
Anders gezegd, moet ervan worden uitgegaan dat artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 een enkele voorwaarde voor de intrekking van de vluchtelingenstatus behelst, namelijk dat het gevaar voor de samenleving uitsluitend voortvloeit uit het feit dat de begunstigde van de vluchtelingenstatus definitief is veroordeeld voor een bijzonder ernstig misdrijf? Of moet ervan worden uitgegaan dat deze bepaling deze intrekking afhankelijk stelt van twee voorwaarden, zodat een lidstaat, naast het bestaan van een definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf, ook moet aantonen dat de vluchteling een gevaar voor de samenleving vormt?








56.
 De lidstaten lijken op dit punt van mening te verschillen. Volgens sommige volstaat een veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf hoe dan ook om de betrokkene als een gevaar voor de samenleving te beschouwen. Andere vinden dat als afzonderlijke voorwaarde ook het bestaan van een dergelijk gevaar moet worden vastgesteld (
14
).
57.
Evenals de Commissie acht ik een definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf weliswaar voor de intrekking van de vluchtelingenstatus krachtens artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 noodzakelijk maar niet afdoende (
15
). In dit verband moet ook worden nagegaan en vastgesteld of de betrokkene een gevaar vormt voor de samenleving van de lidstaat waar hij zich bevindt. Deze bepaling bevat dus twee voorwaarden die weliswaar met elkaar verband houden, maar verschillend zijn en waaraan cumulatief moet worden voldaan. Een definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf is dus zowel een voorwaarde voor het bestaan van een gevaar voor de samenleving, overeenkomstig de genoemde bepaling, als een relevant element voor de beoordeling van dat gevaar. Deze veroordeling is echter niet het enige element voor een dergelijke beoordeling, zoals ik hieronder zal toelichten.
58.
De bewoordingen van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 pleiten mijns inziens voor een dergelijke uitlegging.
59.
Hoewel er verschillen zijn tussen de taalversies van deze bepaling (
16
), komt daarin tot uitdrukking dat de betrokkene niet alleen moet zijn veroordeeld voor een bijzonder ernstig misdrijf, maar dat ook moet worden vastgesteld dat er een verband bestaat tussen het misdrijf waarvoor deze persoon is veroordeeld en het gevaar dat van hem uitgaat. De persoon moet dus een gevaar vormen vanwege het misdrijf dat hij heeft gepleegd (
17
).
60.
 Het in artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 vereiste gevaar voor de samenleving staat dus niet vast wanneer het gebaseerd is op beweringen betreffende door de betrokkene gepleegde strafbare feiten of betreffende het algemene gedrag van de betrokkene die niet hebben geleid tot een definitieve veroordeling wegens een bijzonder ernstig misdrijf.
61.
Evenals het Hof heeft verklaard met betrekking tot de overeenkomstige grond van artikel 21, lid 2, van richtlijn 2004/83, op grond waarvan terugleiding van een vluchteling mogelijk is, moet ervan worden uitgegaan dat artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 strikte voorwaarden verbindt aan de intrekking van de vluchtelingenstatus, omdat, in het bijzonder, alleen een vluchteling die definitief is veroordeeld voor een „bijzonder ernstig misdrijf” kan worden geacht een „gevaar [te vormen] voor de samenleving van die lidstaat” in de zin van die bepaling (
18
). Deze strikte voorwaarden vormen de tegenhanger van de zwaarwegende gevolgen van de intrekking van de vluchtelingenstatus, namelijk dat de betrokkene niet langer alle in hoofdstuk VII van deze richtlijn genoemde rechten en voordelen heeft, aangezien die met deze status verband houden (
19
).
62.
Dat er een verband is tussen de twee in artikel 14, lid 4, onder b), van de richtlijn genoemde elementen betekent mijns inziens evenwel niet dat het bestaan van een gevaar voor de samenleving in alle gevallen moet worden geacht automatisch voort te vloeien uit een veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf, zodat het niet nodig is een dergelijk gevaar aan te tonen.
63.
 Los van de taalversies en de wijze waarop zij het verband tussen een definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf en het bestaan van een gevaar voor de samenleving tot uitdrukking brengen, brengt het feit dat in de bewoordingen van deze bepaling naar deze twee elementen wordt verwezen, mij namelijk tot de slotsom dat de wetgever van de Unie aldus heeft bepaald dat aan twee cumulatieve voorwaarden moet zijn voldaan om de vluchtelingenstatus te kunnen intrekken. Indien het gevaar voor de samenleving geen autonome voorwaarde zou vormen, zou de wetgever er logischerwijs genoegen mee hebben genomen de intrekking van de vluchtelingenstatus toe te staan op de enkele grond van een veroordeling wegens een bijzonder ernstig misdrijf (
20
).
64.
Dat heeft deze wetgever overigens gedaan door bijvoorbeeld in artikel 12, lid 2, onder b), van richtlijn 2011/95 te bepalen dat het plegen van een „ernstig, niet‑politiek misdrijf” een van de gronden voor uitsluiting van de vluchtelingenstatus is en in artikel 17, lid 1, onder b), van die richtlijn het plegen van een „ernstig misdrijf” onder de gronden voor uitsluiting van subsidiaire bescherming te scharen. Wat betreft de gronden voor uitsluiting van subsidiaire bescherming, vormen de ernstige redenen om aan te nemen dat de betrokkene een „gevaar vormt voor de gemeenschap of voor de veiligheid van de lidstaat waar hij zich bevindt”, bovendien een afzonderlijke en autonome uitsluitingsgrond.
65.
Op basis van een vergelijking van deze bepalingen leid ik uit de specifieke bewoordingen van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 af dat het bestaan van een gevaar voor de samenleving niet automatisch en in alle gevallen kan voortvloeien uit een veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf, anders zou het vereiste dat de betrokkene een gevaar voor de samenleving vormt, overbodig worden.
66.
 Anders dan de Belgische regering betoogt, heeft de uitlegging ten gunste van het bestaan van twee cumulatieve voorwaarden niet tot gevolg dat de andere in artikel 14, lid 4, onder a), van richtlijn 2011/95 genoemde grond voor intrekking van de vluchtelingenstatus, namelijk dat er goede redenen bestaan om een vluchteling te beschouwen als „een gevaar voor de veiligheid van de lidstaat waar hij zich bevindt”, zijn nuttig effect verliest. Deze grond heeft mijns inziens namelijk een eigen werkingssfeer, omdat hij zowel de interne als de externe veiligheid van een lidstaat omvat. Zo kan de openbare veiligheid door de aantasting van het functioneren van essentiële instellingen en openbare diensten alsook het overleven van de bevolking, door het risico van een ernstige verstoring van de externe betrekkingen of van de vreedzame co-existentie van de volkeren, en door de aantasting van militaire belangen in gevaar worden gebracht (
21
). In die zin verschilt het gevaar voor de veiligheid van een lidstaat in de zin van artikel 14, lid 4, onder a), van richtlijn 2011/95 van het gevaar voor de samenleving van een lidstaat als bedoeld in artikel 14, lid 4, onder b), van die richtlijn, dat meer betrekking heeft op de handhaving van de openbare orde in de betrokken lidstaat (
22
).
67.
De uitlegging dat de bevoegde autoriteit zich niet mag beperken tot het kennisnemen van een vroegere veroordeling om de vluchtelingenstatus krachtens deze bepaling te kunnen intrekken, vindt mijns inziens steun in de noodzaak om deze bepaling strikt uit te leggen, rekening houdend met het doel van de richtlijn.
68.
 Zoals valt te lezen in overweging 12 van deze richtlijn heeft zij namelijk tot doel om, enerzijds, te verzekeren dat de lidstaten gemeenschappelijke criteria toepassen voor de identificatie van personen die werkelijk bescherming behoeven en, anderzijds, ervoor te zorgen dat deze personen in alle lidstaten over bepaalde minimumvoordelen kunnen beschikken.
69.
De vluchtelingenstatus moet aan een persoon worden toegekend wanneer deze voldoet aan de minimumnormen die in het Unierecht zijn vastgesteld. Zo verlenen de lidstaten overeenkomstig artikel 13 van richtlijn 2011/95 de vluchtelingenstatus aan een derdelander of staatloze die overeenkomstig de hoofdstukken II en III van deze richtlijn als vluchteling wordt erkend.
70.
Artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 bevat evenwel een grond voor intrekking van de vluchtelingenstatus die een uitzondering vormt op de algemene regel van artikel 13 van die richtlijn en die tot gevolg heeft dat de rechten en voordelen van hoofdstuk VII van die richtlijn worden beperkt. Die intrekkingsgrond moet volgens mij dus strikt worden uitgelegd, hetgeen betekent dat hij alleen kan worden toegepast wanneer de bevoegde autoriteit aantoont, ten eerste, dat de betrokken derdelander definitief is veroordeeld voor een bijzonder ernstig misdrijf en, ten tweede, dat de derdelander een gevaar vormt voor de samenleving van de lidstaat waar hij zich bevindt.
71.
 Een dergelijke uitlegging lijkt mij ook in overeenstemming met die van artikel 33, lid 2, van het Verdrag van Genève, dat onder meer bepaalt dat op het beginsel van non‑refoulement geen aanspraak kan worden gemaakt door een vluchteling „die, bij gewijsde veroordeeld wegens een bijzonder ernstig misdrijf, een gevaar oplevert voor de gemeenschap van [het land waar hij zich bevindt]”. Deze laatste bepaling heeft weliswaar een ander doel, aangezien zij uitzonderingen behelst op het beginsel van non‑refoulement, maar het staat vast dat zij de bron is van de gronden voor intrekking van de vluchtelingenstatus die de Uniewetgever in artikel 14, lid 4, van richtlijn 2011/95 heeft genoemd. Het lijkt mij derhalve passend rekening te houden met de uitlegging van artikel 33, lid 2, van dat verdrag, dat de hoeksteen vormt van het internationale rechtsstelsel ter bescherming van vluchtelingen, zoals blijkt uit de overwegingen 4, 23 en 24 van richtlijn 2011/95 (
23
).
72.
Aangezien de in artikel 14, leden 4 en 5, van richtlijn 2011/95 bedoelde omstandigheden waarin de lidstaten de vluchtelingenstatus kunnen intrekken of weigeren, in wezen overeenkomen met die waarin de lidstaten een vluchteling kunnen terugsturen op grond van artikel 21, lid 2, van die richtlijn en artikel 33, lid 2, van het Verdrag van Genève, ben ik meer in het algemeen van mening dat de in die bepalingen van de richtlijn genoemde gronden op dezelfde wijze moeten worden uitgelegd.
73.
 Dat de uitlegging van artikel 33, lid 2, van het Verdrag van Genève evenwel lijkt te pleiten voor het bestaan van de twee voorwaarden, namelijk een definitieve veroordeling voor een bijzonder ernstig misdrijf en het bestaan van een gevaar voor de samenleving van het land waar de betrokken vluchteling zich bevindt (
24
), versterkt mijn overtuiging dat de overeenkomstige gronden van zowel artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 als artikel 21, lid 2, onder b), van richtlijn 2011/95 eveneens de vervulling van deze twee cumulatieve voorwaarden vereisen.
74.
Uit het voorgaande volgt mijns inziens dat artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 aldus moet worden uitgelegd dat de in deze bepaling neergelegde grond voor intrekking van de vluchtelingenstatus door een lidstaat slechts kan worden toegepast wanneer die lidstaat aantoont dat de betrokkene definitief is veroordeeld voor een bijzonder ernstig misdrijf en dat deze persoon voorts een gevaar vormt voor de samenleving van deze lidstaat.
75.
Nu moet worden nagegaan wat de kenmerken van een dergelijk gevaar zijn.
3. Kenmerken van het gevaar voor de samenleving






76.
Met zijn tweede vraag in zaak C‑8/22 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 aldus moet worden uitgelegd dat de intrekking van de vluchtelingenstatus op grond van die bepaling afhankelijk is van het bestaan van een werkelijk, actueel en voldoende ernstig gevaar voor de samenleving in die lidstaat.
77.
 Met de vraag aan het Hof of het in artikel 14, lid 4, onder b), van deze richtlijn bedoelde gevaar voor de samenleving werkelijk, actueel en voldoende ernstig moet zijn, wenst de verwijzende rechter te vernemen of de norm die het Hof in zijn rechtspraak over gevaar voor de openbare orde heeft vastgesteld, op deze bepaling moet worden toegepast.
78.
Met name bedoeld is de rechtspraak waarin het Hof op het gebied van het vrije verkeer van burgers van de Unie een standaard heeft geformuleerd volgens welke een burger van de Unie die gebruik heeft gemaakt van zijn recht op vrij verkeer alleen dan als een bedreiging voor de openbare orde kan worden beschouwd wanneer zijn individuele gedrag een werkelijke, actuele en voldoende ernstige bedreiging vormt voor een fundamenteel belang van de samenleving (
25
), een standaard die vervolgens in afgeleid recht is gecodificeerd (
26
). Deze standaard is ook toegepast op derdelanders die niet behoren tot de gezinsleden van burgers van de Unie. Deze standaard is bijvoorbeeld herhaaldelijk toegepast op begunstigden van door associatieovereenkomsten verleende rechten (
27
) en voorts, tot op zekere hoogte, op langdurig ingezetenen (
28
), alsmede om te rechtvaardigen dat geen termijn voor vrijwillig vertrek in een terugkeerprocedure wordt toegekend (
29
), dat een aan een vluchteling verleende verblijfsvergunning wordt ingetrokken (
30
), dat een asielzoeker in administratieve bewaring wordt gesteld (
31
), dat naast een terugkeerbevel een inreisverbod wordt opgelegd (
32
), of dat bewaring met het oog op verwijdering in een gevangenis ten uitvoer wordt gelegd (
33
).
79.
 De standaard van een werkelijke, actuele en voldoende ernstige bedreiging van een fundamenteel belang van de samenleving is daarentegen in andere contexten terzijde geschoven, met name in verband met de weigering van visa aan studenten (
34
).
80.
Men zou dus tot de slotsom kunnen komen dat niet elke verwijzing door de wetgever van de Unie naar het begrip „bedreiging voor de openbare orde” noodzakelijkerwijs moet worden opgevat als een verwijzing naar uitsluitend individuele gedragingen die een werkelijke, actuele en voldoende ernstige bedreiging vormen voor een fundamenteel belang van de samenleving van de betrokken lidstaat, en dat rekening moet worden gehouden met de bewoordingen van de betrokken bepalingen, hun context en de doelstellingen die worden nagestreefd door de regelgeving waarvan zij deel uitmaken (
35
).
81.
 Uit deze korte beschrijving van de rechtspraak van het Hof over het begrip bedreiging voor de openbare orde blijkt dat het Hof verschillende richtingen inslaat naargelang van de regels van het Unierecht die het moet uitleggen, waarbij het telkens rekening houdt met de bewoordingen van de betrokken bepalingen, de context waarin zij zijn geplaatst en het doel van de regeling waarin zij zijn opgenomen. Derhalve moet mijns inziens rekening worden gehouden met de bijzondere bewoordingen van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95, de context waarin deze bepaling is geplaatst, het doel van deze richtlijn om de kenmerken van het daarin bedoelde gevaar voor de samenleving af te bakenen. De verwantschap van beide typen van gevaar, te weten het gevaar voor de openbare orde in een lidstaat enerzijds en het gevaar voor de samenleving in die lidstaat anderzijds, laat weliswaar een vergelijking van de criteria voor de kwalificatie van een dergelijk gevaar toe, maar die komt niet in de plaats van een specifiek onderzoek van artikel 14, lid 4, onder b), van de richtlijn door middel van een grammaticale, contextuele en teleologische uitlegging.
82.
In dit verband blijkt uit de bewoordingen van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 duidelijk dat het gevaar voor de samenleving waarop deze bepaling betrekking heeft, werkelijk moet zijn. Deze bepaling eist namelijk dat de betrokkene een gevaar „vormt” voor de samenleving van de lidstaat waar hij zich bevindt. Zoals de Commissie echter terecht opmerkt, impliceert het vereiste dat een gevaar werkelijk moet zijn niet dat het zeker is dat het gevaar zich in de toekomst zal verwezenlijken.
83.
 Bovendien impliceren de context van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 en het nuttig effect van de voorwaarde dat de betrokkene een gevaar voor de samenleving vormt, mijns inziens dat het moet gaan om een actuele bedreiging.
84.
Wat betreft de context van deze bepaling wijs ik erop dat het Hof reeds heeft verklaard dat het actuele gevaar dat een vluchteling eventueel voor de betrokken lidstaat oplevert, in het stelsel van richtlijn 2004/83 niet in aanmerking wordt genomen in het kader van artikel 12, lid 2, van die richtlijn maar in het kader van artikel 14, lid 4, onder a), van die richtlijn – volgens hetwelk deze lidstaat de aan een vluchteling verleende status met name kan intrekken wanneer er goede redenen bestaan om hem als een gevaar voor de veiligheid te beschouwen – en daarnaast in het kader van artikel 21, lid 2, van die richtlijn waarin wordt bepaald dat de lidstaat van ontvangst een vluchteling mag uitzetten of terugleiden wanneer redelijkerwijs kan worden aangenomen dat hij een gevaar vormt voor de veiligheid of de samenleving van deze lidstaat, zoals ook door artikel 33, lid 2, van het Verdrag van Genève wordt toegestaan (
36
).
85.
Mijns inziens is er dus geen grond om aan te nemen dat artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 in het systeem van die richtlijn verschilt van artikel 14, lid 4, onder a), en artikel 21, lid 2, van die richtlijn. Deze bepalingen zijn overigens identiek aan de overeenkomstige bepalingen van richtlijn 2004/83 wat betreft het vereiste dat de betrokkene een actueel gevaar vormt voor de lidstaat waar hij zich bevindt. Een andere uitlegging zou leiden tot een inconsistente uitlegging van deze verschillende bepalingen.
86.
 Aangezien een veroordeling wegens een bijzonder ernstig misdrijf op zich al blijk geeft van het feit dat de vluchteling een bijzonder ernstige verstoring van de samenleving heeft veroorzaakt die de strafrechtelijke bestraffing van de gedragingen die deze verstoring hebben veroorzaakt noodzakelijk heeft gemaakt, ben ik voorts van mening dat de verwijzing naar het bestaan van een gevaar voor de samenleving in artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 een autonoom nuttig effect moet sorteren. Zo niet, dan zou deze verwijzing overbodig zijn.
87.
Het nuttig effect van de vermelding dat de betrokkene een gevaar voor de samenleving vormt, is dan dat de bevoegde autoriteit verplicht is aan te tonen dat iemand die eerder voor een bijzonder ernstig misdrijf is veroordeeld op het moment dat zij overweegt de vluchtelingenstatus in te trekken nog steeds een gevaar vormt voor de samenleving van de lidstaat waar hij zich bevindt.
88.
Uit het voorgaande volgt dat degene tegen wie een procedure tot intrekking van de vluchtelingenstatus loopt, een actueel gevaar moet vormen voor de samenleving van de lidstaat waar hij zich bevindt op het tijdstip waarop de bevoegde autoriteit haar besluit moet vaststellen.
89.
Voorts heeft de in artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 vereiste mate van bijzondere ernst met betrekking tot een veroordeling voor een misdrijf mijns inziens het logische gevolg dat het aan die veroordeling verbonden gevaar voor de samenleving op het tijdstip van het besluit tot intrekking van de vluchtelingenstatus zelf voldoende ernstig moet zijn om die intrekking te rechtvaardigen.
90.
 De toepassing van de norm inzake een werkelijke, actuele en voldoende ernstige bedreiging in het kader van artikel 14, lid 4, onder b), van richtlijn 2011/95 lijkt mij gerechtvaardigd, gelet op het afwijkende karakter van deze bepaling ten opzichte van de in artikel 13 van deze richtlijn neergelegde regel voor de toekenning van de vluchtelingenstatus. Dit afwijkende karakter impliceert, zoals ik reeds heb aangegeven, een strikte uitlegging van artikel 14, lid 4, onder b), van die richtlijn, die temeer gerechtvaardigd is omdat het hoofddoel van de richtlijn niet het voorkomen van bedreigingen van de veiligheid, de openbare orde of de samenleving van de lidstaten is, maar de in overweging 12 genoemde doelstelling (
37
).
91.
De toepassing van deze norm kan mijns inziens ook worden afgeleid uit hetgeen het Hof heeft geoordeeld in het arrest T. betreffende de intrekking van de aan personen met de vluchtelingenstatus afgegeven verblijfsvergunning om dwingende redenen van nationale veiligheid of openbare orde. Het Hof heeft namelijk in het kader van artikel 24, lid 1, van richtlijn 2004/83 rechtstreeks de norm toegepast die is voortgekomen uit zijn rechtspraak over het vrije verkeer van burgers van de Unie (
38
). Dienaangaande heeft het Hof verklaard dat, ook al streeft richtlijn 2004/38 andere doelen na dan richtlijn 2004/83 en al blijven de lidstaten vrij om de eisen van de openbare orde en de openbare veiligheid af te stemmen op hun nationale behoeften, die per lidstaat en per tijdsgewricht kunnen verschillen, dat niet wegneemt dat de omvang van de bescherming die een samenleving aan haar fundamentele belangen wenst te bieden, niet mag verschillen naargelang van de juridische status van de persoon die deze belangen schaadt (
39
).
92.
 In dit arrest heeft het Hof een gradatie aangebracht tussen de maatregelen waaraan een vluchteling kan worden onderworpen naargelang de gevolgen ervan voor hem meer of minder ernstig zijn. Het terugleiden van een vluchteling, waarvan de gevolgen zeer ingrijpend kunnen zijn (
40
), vormt dus het uiterste middel waarvan een lidstaat gebruik kan maken wanneer geen enkele andere maatregel mogelijk of toereikend is om het hoofd te bieden aan het gevaar dat deze vluchteling vormt voor de veiligheid of de samenleving van die lidstaat. (
41
) Intrekking van de verblijfstitel wegens bedreiging van de nationale veiligheid of de openbare orde overeenkomstig artikel 24, lid 1, van richtlijn 2011/95 heeft minder ernstige gevolgen dan de intrekking van de vluchtelingenstatus of het uiterste middel van de terugleiding (
42
). Uit deze gradatie volgt dat bepaalde omstandigheden die niet zodanig ernstig zijn dat zij een lidstaat toestaan om krachtens artikel 21, lid 2, van die richtlijn een besluit tot terugleiding te nemen, volgens het Hof die lidstaat niettemin kunnen toestaan om op basis van artikel 24, lid 1, van die richtlijn de betrokken vluchteling zijn verblijfstitel te ontnemen (
43
).
93.
