None
62      Uit het voorgaande volgt dat niet meer hoeft te worden beslist op de beroepen voor zover zij strekken tot nietigverklaring van artikel 1 van het bestreden besluit, in zoverre de ESV’s en hun investeerders daarbij worden aangewezen als de enige begunstigden van de in dat besluit bedoelde steun, en van artikel 4, lid 1, van dat besluit, in zoverre het Koninkrijk Spanje daarin wordt gelast het volledige bedrag van de in dat besluit bedoelde steun terug te vorderen van de ESV-investeerders die ervan hebben geprofiteerd.
Ten gronde

 Tweede middel: onjuiste kwalificatie van de individuele belastingmaatregelen van de SBLR als nieuwe steun


63      Met het tweede middel betogen verzoeksters dat de Commissie blijk heeft gegeven van onjuiste rechtsopvattingen bij haar analyse van de verschillende belastingmaatregelen, individueel beschouwd, waaruit de SBLR bestaat.
64      Ten eerste voeren verzoeksters aan dat de regeling inzake vervroegde afschrijving een algemene strekking heeft en geen selectieve maatregel is en geen economisch voordeel oplevert, zodat zij niet als staatssteun kan worden aangemerkt.
65      Wat ten tweede de toepassing van de tonnagebelastingregeling op de ESV’s en artikel 50, lid 3, van de verordening inzake de vennootschapsbelasting betreft, merken verzoeksters in essentie op dat deze maatregelen niet selectief zijn en dat zij reeds door de Commissie waren goedgekeurd in besluit C(2004) 1931, zodat deze maatregelen, indien zij als staatssteun moeten worden aangemerkt, in voorkomend geval bestaande steun zouden vormen.
66      De Commissie betwist verzoeksters’ argumenten.
 67      In dit verband moet worden opgemerkt dat de argumenten van verzoeksters waarmee zij opkomen tegen de kwalificatie van bepaalde belastingmaatregelen van de SBLR als nieuwe steun, het selectieve karakter ervan en het bestaan van een voordeel, in werkelijkheid berusten op de premisse dat die maatregelen afzonderlijk moeten worden beoordeeld in het licht van artikel 107 VWEU, en niet op basis van de SBLR in zijn geheel.
68      Deze premisse is echter onjuist. Zoals de Commissie in overweging 116 van het bestreden besluit heeft aangegeven, zijn de verschillende belastingmaatregelen waaruit de SBLR bestaat, namelijk in wezen de jure met elkaar verbonden omdat de vervroegde afschrijving onderworpen was aan goedkeuring door de belastingdiensten. De toepassing van artikel 50, lid 3, van de verordening inzake de vennootschapsbelasting, waarbij een uitzondering op de tonnagebelastingregeling werd ingevoerd, was overigens afhankelijk van deze goedkeuring. De verschillende belastingmaatregelen waaruit de SBLR bestaat waren bovendien de facto met elkaar verbonden omdat de administratieve goedkeuring voor vervroegde afschrijving enkel werd verleend in de context van leaseovereenkomsten voor schepen die voor deze regeling in aanmerking kwamen, en die dus in aanmerking kwamen voor de regel van artikel 50, lid 3, van die verordening.
 69      Wegens het bestaan van een dergelijk verband tussen de belastingmaatregelen waaruit de SBLR bestaat, heeft het Gerecht in punt 101 van het arrest van 23 september 2020, Spanje e.a./Commissie (T‑515/13 RENV en T‑719/13 RENV, EU:T:2020:434), geoordeeld dat, gelet op de selectiviteit van een van de maatregelen om in aanmerking te komen voor de SBLR als geheel – te weten de goedkeuring van vervroegde afschrijving – de Commissie in het bestreden besluit geen fout had gemaakt door te oordelen dat het stelsel in zijn geheel selectief was. Deze conclusie is door het Hof bevestigd in de punten 71 en 72 van het arrest van 2 februari 2023, Spanje e.a./Commissie (C‑649/20 P, C‑658/20 P en C‑662/20 P, EU:C:2023:60).
70      Bovendien heeft het Hof in het arrest van 2 februari 2023, Spanje e.a./Commissie (C‑649/20 P, C‑658/20 P en C‑662/20 P, EU:C:2023:60), impliciet bevestigd dat de SBLR in haar geheel moet worden beoordeeld als een steunregeling. In punt 137 van dat arrest heeft het Hof zich voor zijn conclusie dat de Commissie blijk had gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij de aanwijzing van de begunstigden van de betrokken steun en bijgevolg bij de terugvordering ervan, namelijk onder meer gebaseerd op het feit dat de Commissie van mening was dat de SBLR in haar geheel een steunregeling vormde die voortvloeide uit de toepassing van de Spaanse belastingwetgeving en uit de door de Spaanse belastingdienst verleende toestemmingen, en die ongeacht de gebruikte juridische procedés beoogde om met name voor de ESV’s en de scheepvaartmaatschappijen een voordeel te genereren.
 71      Hieruit volgt dat alle argumenten van verzoeksters kennelijk ongegrond moeten worden verklaard, aangezien deze  berusten op de onjuiste premisse dat elk van de drie in de punten 64 en 65 hierboven genoemde belastingmaatregelen waaruit de SBLR bestaat, afzonderlijk moet worden onderzocht in het licht van artikel 107 VWEU en niet op basis van de beoordeling van de SBLR in haar geheel.
72      Om dus meer in het bijzonder op de door verzoeksters aangevoerde grieven te antwoorden, zij er in de eerste plaats met betrekking tot de grieven waarmee wordt opgekomen tegen de selectiviteit van bepaalde belastingmaatregelen waaruit de SBLR bestaat – namelijk de toepassing van de regeling inzake vervroegde afschrijving, de toepassing van de tonnagebelastingregeling op de ESV’s en artikel 50, lid 3, van de verordening inzake de vennootschapsbelasting – op gewezen dat het Hof in de punten 57 tot en met 74 van het arrest van 2 februari 2023, Spanje e.a./Commissie (C‑649/20 P, C‑658/20 P en C‑662/20 P, EU:C:2023:60), de beoordeling van het Gerecht heeft bevestigd volgens welke het bestaan van discretionaire aspecten van de SBLR de begunstigden kon bevoordelen ten opzichte van andere belastingplichtigen die zich in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevonden, en het standpunt heeft onderschreven dat de vervroegde afschrijving dus selectief was. Het Hof heeft bovendien vastgesteld dat het Gerecht op goede gronden kon oordelen dat de Commissie geen fout had gemaakt door zich op het standpunt te stellen dat de vervroegde afschrijving de SBLR in haar geheel selectief maakte.
 73      In die omstandigheden moeten de grieven worden afgewezen waarmee verzoeksters aanvoerden dat de Commissie zich ten onrechte op het standpunt heeft gesteld dat de regeling inzake vervroegde afschrijving, de toepassing van de tonnagebelastingregeling op de ESV’s en artikel 50, lid 3, van de verordening inzake de vennootschapsbelasting, individueel beschouwd als belastingmaatregelen waaruit de SBLR bestaat, selectief waren.
74      Wat in de tweede plaats de grieven van verzoeksters betreft met betrekking tot de conclusie van de Commissie dat de regeling inzake vervroegde afschrijving de begunstigden van de SBLR een economisch voordeel verleent, moet worden opgemerkt dat de Commissie in het bestreden besluit de aan de ESV’s en de daarbij aangesloten investeerders toegekende voordelen heeft omschreven als zijnde:
–        het feit dat de versnelde afschrijving overeenkomstig artikel 115, lid 11, van de wet inzake de vennootschapsbelasting kan beginnen voordat het activum in gebruik wordt genomen (overweging 132 van het bestreden besluit);
–        de toepassing van de tonnagebelastingregeling op ESV’s (overweging 14 van dat besluit);
–        de uitzondering van de gewone toepassing van artikel 125, lid 2, van deze wet, op grond waarvan bepaalde zeeschepen die normaliter als gebruikt of tweedehands zouden worden beschouwd, bij overschakeling op die regeling als nieuw worden beschouwd, met als gevolg dat de betaling van verborgen belastingverplichtingen definitief komt te vervallen (overweging 145 van dat besluit).
 75      Zoals in punt 70 hierboven in herinnering is gebracht, heeft het Hof in punt 137 van het arrest van 2 februari 2023, Spanje e.a./Commissie (C‑649/20 P, C‑658/20 P en C‑662/20 P, EU:C:2023:60), voor zijn conclusie dat de Commissie blijk had gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij de aanwijzing van de begunstigden van de betrokken steun, opgemerkt dat de SBLR in haar geheel een steunregeling vormde die voortvloeide uit de toepassing van de Spaanse belastingwetgeving en uit de door de Spaanse belastingdienst verleende toestemmingen, en die beoogde om met name voor de ESV’s en de scheepvaartmaatschappijen een voordeel te genereren.
76      Hieruit volgt dat het argument van verzoeksters dat de vervroegde afschrijving geen economisch voordeel oplevert, kennelijk ongegrond moet worden verklaard, aangezien het berust op de onjuiste premisse dat deze belastingmaatregel afzonderlijk moet worden getoetst aan artikel 107 VWEU,  zonder de SBLR in zijn geheel te beoordelen.
77      Wat in de derde plaats verzoeksters’ grieven betreft dat er geen sprake is van nieuwe steun, moet vooraf worden opgemerkt dat de Commissie in overweging 238 van het bestreden besluit weliswaar heeft vastgesteld dat „de afzonderlijke maatregelen (behalve de versnelde afschrijving van geleasete activa) staatssteun vormen”, maar dat dit niet wegneemt dat, zoals in punt 68 hierboven is opgemerkt, de SBLR samen met de tonnagebelastingregeling is onderzocht en dat de SBLR-operatie in haar geheel is beschouwd als onrechtmatige en gedeeltelijk met de interne markt onverenigbare staatssteun, alsook dat deze benadering door het Hof is bekrachtigd, zoals in punt 70 hierboven in herinnering is gebracht.
 78      Zoals verzoeksters ter terechtzitting hebben bevestigd, betwisten zij namelijk niet dat de SBLR als stelsel niet bij de Commissie is aangemeld en evenmin door deze instelling in een eerder besluit is goedgekeurd, en dat die regeling, in haar geheel beschouwd, dus niet als bestaande steun kan worden aangemerkt. Bovendien staat vast dat ten minste een van de fiscale maatregelen waaruit de SBLR bestaat, te weten de vervroegde afschrijving, afzonderlijk beschouwd, niet bij de Commissie is aangemeld en dat zij deze niet in een eerder besluit heeft goedgekeurd.
79      Hieruit volgt dat de Commissie, anders dan verzoeksters stellen, bij het onderzoek van de SBLR in het bestreden besluit geen gebruik hoefde te maken van de procedure die van toepassing is op bestaande steunregelingen.
80      In die omstandigheden moet  het tweede middel ongegrond worden verklaard, zonder dat hoeft te worden geantwoord op het betoog van verzoeksters inzake het selectieve karakter, het bestaan van een voordeel of de kwalificatie van de betrokken belastingmaatregelen, afzonderlijk beschouwd, als nieuwe steun.
Vijfde middel: contractuele bepalingen die de begunstigden beschermen tegen terugvordering van onrechtmatige en onverenigbare staatssteun


81      Het vijfde middel is  ontleend aan schending van artikel 108, lid 3, VWEU, artikel 14 van verordening nr. 659/1999 en artikel 3, lid 6, VEU,  alsmede van de vrijheid van ondernemerschap en het recht op eigendom zoals neergelegd in respectievelijk de artikelen 16 en 17 van het Handvest.
 82      Verzoeksters betogen in het bijzonder dat artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit, volgens hetwelk het Koninkrijk Spanje de steun van de begunstigden moet terugvorderen „zonder mogelijkheid voor [hen] om de last van de terugvordering door te berekenen aan andere personen”, ten onrechte bepaalt dat contractuele bedingen op grond waarvan investeerders met name van de scheepswerven de bedragen kunnen vorderen die zij aan de staat hebben moeten terugbetalen (hierna: „compensatieclausules”), nietig zijn.
83      Volgens verzoeksters is de Commissie in controleprocedures inzake staatssteun niet bevoegd om vast te stellen, zoals zij in overweging 275 van het bestreden besluit heeft gedaan, dat de tussen particulieren gesloten compensatieclausules in strijd zijn met de essentie van het systeem van controle op staatssteun. Zij mag geen economische stromen of overeenkomsten inzake compensatie tussen particulieren verbieden die niet van invloed zijn op de staat of zijn middelen.
84      De Commissie betwist verzoeksters’ argumenten.
85      Wat om te beginnen het beginsel van bevoegdheidstoedeling betreft, zij eraan herinnerd dat de Unie volgens artikel 5, lid 2, VEU enkel handelt binnen de grenzen van de bevoegdheden die haar door de lidstaten in de Verdragen zijn toegedeeld om de daarin bepaalde doelstellingen te verwezenlijken. Volgens artikel 4, lid 1, VEU en artikel 5, lid 2, VEU behoren bevoegdheden die in de Verdragen niet aan de Unie zijn toegedeeld, toe aan de lidstaten.
 86      Wat de beginselen inzake de rol van de Commissie en de nationale autoriteiten op het gebied van staatssteun betreft, zij eraan herinnerd dat de Commissie overeenkomstig artikel 108 VWEU en artikel 14, lid 1, van verordening nr. 659/1999, dat ratione temporis van toepassing is op de feiten van de onderhavige zaak, niet alleen bevoegd is om te beoordelen of staatssteun verenigbaar is met de interne markt, maar ook om de terugvordering van onrechtmatige en met de interne markt onverenigbare steun te gelasten. In het bijzonder kan de Commissie indien negatieve besluiten worden gegeven in gevallen van onrechtmatige steun overeenkomstig artikel 14, lid 1, van die verordening beslissen dat de betrokken lidstaat „alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen”. Hoewel het bevel tot terugvordering door de nationale autoriteiten overeenkomstig de nationaalrechtelijke procedures moet geschieden, moet eraan worden herinnerd dat de procedurele autonomie van de lidstaten met name wordt beperkt door het beginsel van doeltreffendheid van het Unierecht, zoals in wezen blijkt uit artikel 14, lid 3, van die verordening.
87      Een lidstaat die bij besluit wordt gelast onrechtmatige steun terug te vorderen, is dus op grond van artikel 288 VWEU verplicht alle nodige maatregelen te nemen om dat besluit uit te voeren. Hij dient de verschuldigde bedragen daadwerkelijk terug te vorderen om de verstoring van de mededinging op te heffen die voortkomt uit het concurrentievoordeel dat door de onrechtmatige steun wordt verschaft (zie arrest van 24 januari 2013, Commissie/Spanje, C‑529/09, EU:C:2013:31, punt 91 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
 88      De verplichting voor de betrokken lidstaat tot opheffing, door middel van terugvordering, van een steunmaatregel die de Commissie onverenigbaar acht met de interne markt, beoogt volgens vaste rechtspraak van het Hof herstel in de toestand vóór de steunverlening. Dit doel is bereikt zodra de betrokken steun, eventueel vermeerderd met vertragingsrente, is terugbetaald door de begunstigde of, met andere woorden, door de ondernemingen die deze steun feitelijk hebben genoten. Door de steun terug te betalen verliest de begunstigde het voordeel dat hij op de markt ten opzichte van zijn concurrenten genoot en wordt de toestand van vóór de steunverlening hersteld (zie arrest van 2 februari 2023, Spanje e.a./Commissie, C‑649/20 P, C‑658/20 P en C‑662/20 P, EU:C:2023:60, punt 130 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
89      Bovendien berust de toepassing van de Unierechtelijke staatssteunregels op een verplichting tot loyale samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties enerzijds en de Commissie en de rechterlijke instanties van de Unie anderzijds, in het kader waarvan elk handelt overeenkomstig de haar bij het VWEU toegekende taak. In het kader van deze samenwerking dienen de nationale rechterlijke instanties alle algemene of bijzondere maatregelen te treffen die geschikt zijn om de nakoming van de uit het Unierecht voortvloeiende verplichtingen te verzekeren en zich te onthouden van alle maatregelen die de verwezenlijking van de doelstellingen van het Verdrag in gevaar kunnen brengen, zoals artikel 4, lid 3, VEU voorschrijft (zie arrest van 13 februari 2014, Mediaset, C‑69/13, EU:C:2014:71, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
 90      In het kader van het toezicht op de naleving door de lidstaten van de ingevolge de artikelen 107 en 108 VWEU op hen rustende verplichtingen, vervullen de nationale rechterlijke instanties en de Commissie dus aanvullende en onderscheiden taken. Terwijl de beoordeling van de verenigbaarheid van steunmaatregelen met de interne markt onder de exclusieve bevoegdheid valt van de Commissie, die daarbij onder toezicht van de Unierechter staat, zien de nationale rechterlijke instanties toe op de vrijwaring van de rechten van de justitiabelen in geval van schending van de bij artikel 108, lid 3, VWEU opgelegde verplichting om de steunmaatregelen vooraf bij de Commissie aan te melden (zie arrest van 21 oktober 2003, Van Calster e.a., C‑261/01 en C‑262/01, EU:C:2003:571, punten 74 en 75 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
91      Het is in het licht van deze beginselen dat het vijfde middel moet worden onderzocht.
92      Om te beginnen moet worden opgemerkt dat de precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit, volgens welke het Koninkrijk Spanje de steun van de begunstigden moet terugvorderen „zonder mogelijkheid voor [hen] om de last van de terugvordering door te berekenen aan andere personen”, ruim is geformuleerd en de bewoordingen ervan niet uitdrukkelijk zijn beperkt tot de compensatieclausules die de Commissie in de overwegingen 270 tot en met 276 van dat besluit heeft onderzocht.
93      Volgens vaste rechtspraak is het dispositief van een handeling echter onafscheidelijk verbonden met de motivering ervan, zodat het indien nodig moet worden uitgelegd met inachtneming van de overwegingen die tot de vaststelling ervan hebben geleid (zie arresten van 26 maart 2020, Hungeod e.a., C‑496/18 en C‑497/18, EU:C:2020:240, punt 69 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 17 september 2007, Microsoft/Commissie, T‑201/04, EU:T:2007:289, punt 1258 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
 94      Bovendien moet een handeling van de Unie volgens een algemeen uitleggingsbeginsel zo veel mogelijk aldus worden uitgelegd, dat de geldigheid ervan niet wordt aangetast en het gehele primaire recht in acht wordt genomen (zie arrest van 31 januari 2013, McDonagh, C‑12/11, EU:C:2013:43, punt 44 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
95      Hieruit volgt dat artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit in casu moet worden gelezen in het licht van de overwegingen 270 tot en met 276 van dat besluit.
96      Het is juist dat de Commissie in overweging 270 van het bestreden besluit in het algemeen verwijst naar „bepaalde bepalingen in bepaalde contracten tussen de investeerders, de scheepvaartmaatschappijen en de scheepswerven”, volgens welke „de scheepswerven verplicht [zouden] zijn de andere partijen te compenseren als de verwachte belastingvoordelen niet kunnen worden verkregen”. Opgemerkt zij echter dat de Commissie in dat besluit deze bepalingen niet specifiek heeft genoemd en de bewoordingen ervan niet heeft aangehaald. Zoals zij ter terechtzitting in wezen heeft erkend, moet bovendien worden opgemerkt dat die bepalingen niet specifiek betrekking hebben op het geval waarin onrechtmatige of met de interne markt onverenigbare staatssteun wordt teruggevorderd, maar meer in het algemeen op de gevolgen van de mogelijkheid dat de bevoegde autoriteiten de uit de SBLR voortvloeiende belastingvoordelen niet goedkeuren of dat de geldigheid ervan, wanneer zij eenmaal zijn goedgekeurd, ter discussie wordt gesteld.
 97      In de overwegingen 271 en volgende van het bestreden besluit gaat de Commissie echter concreter in op de specifieke aspecten van de compensatieclausules die volgens haar problematisch blijken te zijn in de context van de terugvordering van de onrechtmatige en met de interne markt onverenigbare steun. Zo preciseert zij in de overwegingen 272 tot en met 274 van dat besluit dat het doel van de terugvordering, dat erin bestaat de vroegere toestand te herstellen en met name de verstoring van de mededinging op te heffen die voortkomt uit het concurrentievoordeel ten gevolge van de onrechtmatige en met de interne markt onverenigbare steun, permanent zou worden gefrustreerd als particuliere partijen door middel van contractuele bepalingen de effecten van door de Commissie vastgestelde besluiten tot terugvordering zouden kunnen wijzigen. In overweging 275 van dat besluit stelt zij dat contractuele bepalingen die de begunstigden van de steun beschermen tegen terugvordering van onrechtmatige en onverenigbare steun, door het juridische en economische risico van een dergelijke terugvordering over te dragen aan andere personen, in strijd zijn met de essentie van het systeem van controle op overheidssteun dat een verzameling regels van openbare orde vormt.
98      Bijgevolg moet de precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit, niettegenstaande de ruime formulering ervan, aldus worden opgevat dat zij enkel betrekking heeft op de compensatiebedingen, voor zover zij aldus kunnen worden uitgelegd dat zij de begunstigden van onrechtmatige en met de interne markt onverenigbare steun beschermen tegen de terugvordering van die steun.
99      Vervolgens moet worden opgemerkt dat, anders dan verzoeksters stellen, de precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit niet impliceert dat de Commissie heeft bepaald dat de compensatieclausules nietig zijn, aangezien een dergelijke bevoegdheid in voorkomend geval toekomt aan de nationale rechterlijke instanties.
 100    De precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit moet namelijk aldus worden opgevat dat daarmee enkel wordt beoogd de omvang te verduidelijken van de terugvorderingsverplichting die overeenkomstig de in de punten 87 en 88 hierboven aangehaalde rechtspraak op het Koninkrijk Spanje rust.
101    In het bijzonder zouden de compensatieclausules, voor zover zij kunnen worden uitgelegd in de in punt 98 hierboven aangegeven zin, eraan in de weg kunnen staan dat de betrokken lidstaat voldoet aan zijn verplichting om de onrechtmatige en met de interne markt onverenigbare steun terug te vorderen van de begunstigden die er daadwerkelijk van hebben geprofiteerd. Door middel van deze clausules onttrekken zij zich immers aan de last van de terugvordering, waardoor de toestand van vóór de steunverlening niet kan worden hersteld. Zoals de Commissie terecht betoogt, zou een dergelijke situatie het nuttig effect van het systeem van controle op overheidssteun dat door het VWEU  is vastgesteld, in gevaar kunnen brengen. Het staat dus aan het Koninkrijk Spanje, met inbegrip van de nationale rechterlijke instanties, om ervoor te zorgen dat de verplichting om de steun terug te vorderen van de begunstigden of, met andere woorden, van de ondernemingen die er daadwerkelijk van hebben geprofiteerd, overeenkomstig de in punt 88 hierboven aangehaalde rechtspraak, volledig wordt nageleefd.
 102    De precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit impliceert dus niet dat de Commissie de grenzen van de haar bij artikel 14, lid 1, van verordening nr. 659/1999 verleende bevoegdheid heeft overschreden. De terugvordering geschiedt weliswaar in overeenstemming met de nationaalrechtelijke procedures van de betrokken lidstaat overeenkomstig artikel 14, lid 3, van deze verordening, maar dit neemt niet weg dat die bepaling vereist dat die procedures een onverwijlde en daadwerkelijke tenuitvoerlegging van het besluit van de Commissie mogelijk maken. Bijgevolg staat niets eraan in de weg dat de Commissie in dat besluit preciseert dat het Koninkrijk Spanje ervoor moet zorgen dat de begunstigden de steunbedragen terugbetalen waarvan zij daadwerkelijk hebben geprofiteerd, zonder dat zij de last van de terugvordering van die bedragen kunnen doorberekenen aan een andere contractpartij.
103    In casu is deze conclusie des te meer gerechtvaardigd daar, zoals de Commissie ter terechtzitting heeft bevestigd, de compensatieclausules waren opgenomen in tussen de verschillende deelnemers aan de SBLR gesloten raamovereenkomsten. Deze raamovereenkomsten maakten deel uit van het geheel van juridisch bindende overeenkomsten die, zoals het Hof heeft benadrukt in zijn arrest van 2 februari 2023, Spanje e.a./Commissie (C‑649/20 P, C‑658/20 P en C‑662/20 P, EU:C:2023:60, punt 138), aan de belastingdienst waren voorgelegd en waarmee deze laatste rekening hield om toestemming te verlenen voor vervroegde afschrijving. In punt 137 van dat arrest heeft het Hof bevestigd dat de SBLR moest worden beoordeeld als een geheel dat niet alleen de relevante Spaanse belastingwetgeving omvatte, maar ook de door de Spaanse belastingdienst verleende toestemmingen en dus die juridisch bindende overeenkomsten.
 104    Aangezien bij de beoordeling van de verenigbaarheid van de SBLR met de staatssteunregels de aandacht van de Commissie werd gevestigd op het bestaan van compensatieclausules in de overeenkomsten die waren voorgelegd aan de belastingdienst en waarmee deze laatste rekening hield om toestemming te verlenen voor de vervroegde afschrijving, heeft zij in die omstandigheden haar bevoegdheden niet overschreden door er in wezen aan te herinneren dat het Koninkrijk Spanje de steun van de begunstigden ervan moest terugvorderen, zonder dat deze begunstigden overeenkomstig de in punt 88 hierboven aangehaalde rechtspraak de last van de terugvordering op grond van de compensatieclausules konden doorberekenen aan een andere partij bij de overeenkomst.
105    In het licht van alle voorgaande overwegingen moeten verzoeksters’ argumenten dat de Commissie haar bevoegdheden heeft overschreden door die precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit aan te brengen, worden afgewezen.
106    Geen van de andere argumenten van verzoeksters kan afdoen aan de rechtmatigheid van die precisering.
107    Ten eerste voeren verzoeksters een gebrek aan samenhang aan omdat de Commissie met het bestreden besluit ingrijpt in de particuliere overeenkomsten door economische stromen te verbieden die voortvloeien uit compensatieclausules tussen particulieren, terwijl zij de scheepswerven en de scheepvaartmaatschappijen vrijstelt van elke verplichting tot terugbetaling, op grond dat de verkregen voordelen voortvloeien uit een privaatrechtelijke verhouding tussen deze entiteiten.
 108    In dit verband moet worden opgemerkt dat een dergelijke tegenstrijdigheid – zo daarvan al sprake is – naar aanleiding van het arrest van het Hof van 2 februari 2023, Spanje e.a./Commissie (C‑649/20 P, C‑658/20 P en C‑662/20 P, EU:C:2023:60, punten 137 en 138), hoe dan ook is verdwenen, aangezien het Hof in dat arrest en zoals in punt 103 hierboven is aangegeven, heeft bevestigd dat de Commissie bij de beoordeling van de SBLR in haar geheel, rekening moest houden met de overeenkomsten die aan de belastingdienst werden voorgelegd en waar deze laatste rekening mee hield om toestemming te verlenen voor vervroegde afschrijving. Dit argument kan in het licht van dat arrest dus niet slagen.
109    Ten tweede is het bestreden besluit, voor zover het compensatieclausules verbiedt, volgens verzoeksters in strijd met de rechtspraak van het Hof en met de besluitvormingspraktijk van de Commissie, die geen bezwaar heeft gemaakt tegen overeenkomsten tussen verkopers en kopers waarin de gevolgen tussen particulieren van de eventuele terugvordering van onrechtmatige steun worden geregeld.
110    Anders dan verzoeksters betogen, staat echter niets in de rechtspraak van het Hof eraan in de weg dat de Commissie, wanneer zij de terugvordering van onrechtmatige en met de interne markt onverenigbare steun gelast, bepaalt dat de betrokken lidstaat die steun moet terugvorderen van de begunstigden ervan, zonder dat die begunstigden op grond van compensatieclausules zoals die in casu de last van de terugvordering kunnen doorberekenen aan een andere partij bij een overeenkomst, ondanks de mogelijke gevolgen van deze precisering voor overeenkomsten tussen particulieren.
 111    Integendeel, in het arrest van 8 december 2011, Residex Capital IV (C‑275/10, EU:C:2011:814), aangehaald in overweging 274 van het bestreden besluit, heeft het Hof benadrukt dat de verplichting tot terugvordering van onrechtmatig betaalde staatssteun vereist dat de begunstigde het voordeel dat hij op de markt ten opzichte van zijn concurrenten genoot, verliest en dat de toestand van vóór de steunverlening wordt hersteld (zie punt 34 van dat arrest). Bovendien heeft het Hof geoordeeld dat de nationale rechterlijke instanties kunnen ingrijpen en de overeenkomsten nietig kunnen verklaren om een einde te maken aan de door de steun veroorzaakte verstoring van de mededinging, ook ten nadele van partijen die geen begunstigde van de steun waren. In casu wordt het Koninkrijk Spanje in de precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit slechts gewezen op zijn verplichting om de steun van de begunstigden ervan terug te vorderen teneinde de toestand van vóór de steunverlening te herstellen. Anders dan verzoeksters betogen, is in dit verband irrelevant dat, anders dan in de onderhavige zaak, de zaak die tot voornoemd arrest heeft geleid, betrekking heeft op een steunmaatregel in de vorm van een staatsgarantie en op de bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties om particuliere overeenkomsten nietig te verklaren. Zoals in punt 99 hierboven is opgemerkt, impliceert de precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit immers niet dat de Commissie heeft bepaald dat de compensatieclausules nietig zijn.
 112    Voor zover verzoeksters stellen dat het bestreden besluit in strijd is met bepaalde eerdere besluiten van de Commissie, gesteld al dat dit het geval is, kan volgens vaste rechtspraak de besluitvormingspraktijk van de Commissie in andere zaken niet afdoen aan de wettigheid van een besluit, die slechts kan worden beoordeeld aan de hand van de objectieve regels van het VWEU  (zie in die zin arrest van 19 oktober 2022, Ighoga Region 10 e.a./Commissie, T‑582/20, niet gepubliceerd, EU:T:2022:648, punt 215 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
113    Ten derde is de precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit volgens verzoeksters ook in strijd met de in artikel 16 van het Handvest neergelegde vrijheid van ondernemerschap. Voorts stellen zij dat die precisering de ESV-investeerders ten onrechte het recht op compensatie ontneemt waarover zij met name ten aanzien van de scheepswerven beschikken, en aldus een onteigening van hun particuliere rechten in het leven roept, hetgeen in strijd is met het in artikel 17 van het Handvest neergelegde eigendomsrecht.
114    In dit verband moet worden opgemerkt dat de vrijheid van ondernemerschap krachtens artikel 16 van het Handvest wordt erkend overeenkomstig het recht van de Unie en de nationale wetgevingen en praktijken.
115    De bij dit artikel verleende bescherming omvat de vrijheid om een economische activiteit of een handelsactiviteit uit te oefenen, de contractsvrijheid en de vrije mededinging (zie arrest van 16 juli 2020, Adusbef e.a., C‑686/18, EU:C:2020:567, punt 82 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
 116    Volgens vaste rechtspraak heeft de vrijheid van ondernemerschap geen absolute gelding. Door de overheid kan op een groot aantal wijzen in de vrijheid van ondernemerschap worden ingegrepen. Met dit overheidsingrijpen kunnen, in het algemeen belang, beperkingen aan de uitoefening van economische activiteit worden gesteld (zie arrest van 16 juli 2020, Adusbef e.a., C‑686/18, EU:C:2020:567, punt 83 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
117    Volgens artikel 17, lid 1, van het Handvest heeft eenieder het recht de goederen die hij rechtmatig heeft verkregen, in eigendom te bezitten, te gebruiken, erover te beschikken en te vermaken en mag niemand zijn eigendom worden ontnomen, behalve in het algemeen belang, in de gevallen en onder de voorwaarden waarin de wet voorziet en mits het verlies tijdig op billijke wijze wordt vergoed. Het gebruik van de goederen kan bij wet worden geregeld, voor zover het algemeen belang dit vereist (arrest van 16 juli 2020, Adusbef e.a., C‑686/18, EU:C:2020:567, punt 84).
118    Dienaangaande zij eraan herinnerd dat het door deze bepaling gewaarborgde recht op eigendom geen absolute gelding heeft en dat de uitoefening ervan aan beperkingen kan worden onderworpen, mits deze beperkingen daadwerkelijk beantwoorden aan door de Unie nagestreefde doelstellingen van algemeen belang en, gelet op het nagestreefde doel, geen onevenredige en onduldbare ingreep opleveren waardoor het aldus gewaarborgde recht in zijn kern wordt aangetast (zie arrest van 16 juli 2020, Adusbef e.a., C‑686/18, EU:C:2020:567, punt 85 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
 119    Voorts moet ook in herinnering worden gebracht dat overeenkomstig artikel 52, lid 1, van het Handvest beperkingen kunnen worden gesteld op de uitoefening van de in het Handvest neergelegde rechten en vrijheden, zoals de vrijheid van ondernemerschap en het recht op eigendom, mits deze beperkingen bij wet worden gesteld, de wezenlijke inhoud van die rechten en vrijheden eerbiedigen en, met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel, noodzakelijk zijn en daadwerkelijk beantwoorden aan door de Unie erkende doelstellingen van algemeen belang of aan de eisen van de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen (arrest van 16 juli 2020, Adusbef e.a., C‑686/18, EU:C:2020:567, punt 86).
120    Gesteld al dat de precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit wordt geacht de vrijheid van ondernemerschap en het recht op eigendom te beperken, moet er in casu om te beginnen op worden gewezen dat deze beperking met name voortvloeit uit de terugvorderingsverplichting die is neergelegd in artikel 108, lid 2, VWEU en artikel 14, lid 1, van verordening nr. 659/1999, zodat zij bij wet is geregeld.
121    Wat de voorwaarde inzake de eerbiediging van de wezenlijke inhoud van de vrijheid van ondernemerschap en het recht op eigendom betreft, moet worden vastgesteld dat verzoeksters niet betwisten dat de precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit geen afbreuk doet aan die wezenlijke inhoud.
122    Vervolgens streeft die precisering een doelstelling van algemeen belang na. Zoals in de punten 101 en 102 hierboven is uiteengezet, wordt hiermee beoogd te verzekeren dat de compensatieclausules geen afbreuk doen aan de op het Koninkrijk Spanje rustende terugvorderingsverplichting en, meer in het algemeen, het nuttig effect te waarborgen van het systeem van controle op overheidssteun dat door het VWEU  is vastgesteld.
 123    Bovendien hebben verzoeksters het Gerecht geen enkel bewijs overgelegd op grond waarvan kan worden vastgesteld dat, gelet op dit doel, de precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit een onevenredige of onduldbare ingreep oplevert waardoor de vrijheid van ondernemerschap of het eigendomsrecht in zijn kern wordt aangetast.
124    Wat ten slotte de vraag betreft of de precisering in artikel 4, lid 1, van het bestreden besluit noodzakelijk is, voeren verzoeksters geen elementen aan waaruit kan worden afgeleid dat de Commissie met deze precisering de grenzen heeft overschreden van hetgeen noodzakelijk is voor de verwezenlijking van de in punt 122 hierboven in herinnering gebrachte doelstellingen, zoals met name het herstel van de toestand van vóór de steunverlening en de terugbetaling van de betrokken steun door de begunstigden. Zoals het Gerecht in punt 102 hierboven heeft geoordeeld, preciseert artikel 4, lid 1, van dat besluit overigens slechts de omvang van de op het Koninkrijk Spanje rustende terugvorderingsverplichting.
125    Gelet op een en ander is  het vijfde middel ongegrond.
126    Geconcludeerd moet worden dat de beroepen gedeeltelijk zonder voorwerp zijn geraakt en ongegrond moeten worden verklaard voor het overige.
Kosten


127    Volgens artikel 134, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht wordt de in het ongelijk gestelde partij verwezen in de kosten, voor zover dat is gevorderd.
128    Overeenkomstig artikel 137 van dat Reglement beslist het Gerecht in geval van afdoening zonder beslissing bovendien vrijelijk over de kosten.
 129    In casu is vastgesteld dat een deel van het geding zonder voorwerp was geraakt. De gedeeltelijke verdwijning van het voorwerp van het geding is het gevolg van een onjuiste rechtsopvatting van de Commissie die ook door verzoeksters in het kader van de onderhavige beroepen is aangevoerd en die heeft geleid tot de gedeeltelijke nietigverklaring van het bestreden besluit door het Hof in het arrest van 2 februari 2023, Spanje e.a./Commissie (C‑649/20 P, C‑658/20 P en C‑662/20 P, EU:C:2023:60).
130    Daarentegen zijn verzoeksters in het ongelijk gesteld met betrekking tot het gedeelte van het geding waarover nog uitspraak moest worden gedaan.
131    In die omstandigheden beslist het Gerecht elke partij in haar eigen kosten te verwijzen.
HET GERECHT (Achtste kamer – uitgebreid),
rechtdoende, verklaart:
1)      Op de beroepen hoeft niet meer te worden beslist voor zover zij zijn gericht tegen artikel 1 van besluit 2014/200/EU van de Commissie van 17 juli 2013 betreffende de door Spanje ten uitvoer gelegde steunmaatregel SA.21233 C/11 (ex NN/2011, ex CP 137/06) – Belastingregeling voor bepaalde leaseovereenkomsten met het oog op financiering, ook Spaanse belasting-leaseregeling genoemd, voor zover de economische samenwerkingsverbanden en hun investeerders daarin worden aangewezen als de enige begunstigden van de in dat besluit bedoelde steun, alsook van artikel 4, lid 1, van dat besluit voor zover het Koninkrijk Spanje daarbij wordt gelast om het volledige bedrag van de in dat besluit bedoelde steun terug te vorderen van de investeerders van de economische samenwerkingsverbanden die daarvan hebben geprofiteerd.
2)      De beroepen worden verworpen voor het overige.
3)      Elke partij draagt haar eigen kosten.
Kornezov

De Baere

Petrlík






Kecsmár
 
      Kingston



Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 21 februari 2024.
ondertekeningen


*      Procestaal: Spaans.
