Het koningschap in België in de eenentwintigste eeuw
Parl. Hand., Kamer, 1998-1999, 30 november 1998, B153, P20819.
Zo schreef Koning Albert II onlangs, onder ministeriële verantwoordelijkheid, een brief aan VNsecretaris-generaal Ban Ki-Moon i.v.m. het mandaat van de VN-missie in Congo om op te treden
tegen seksueel geweld.
Zie L. De Lichtervelde, ‘Coutumes de la monarchie constitutionnelle’, Académie royale de Belgique, Bulletin de la classe des lettres et des sciences morales et politiques, 1948, t. XXXIV,
p. 39-40.
J. Stengers, De koningen der Belgen, deel 1, hfdst. 1, I. p 167.
 23

Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

teriële verantwoordelijkheid vergt immers niet, zo luidde het toen, dat de regering
het eens is met WAT de Koning zegt, het volstaat dat zij het ermee eens is DAT hij
het zegt. Deze doctrine – die soms de Schollaert-doctrine wordt genoemd, naar de
gelijknamige regeringsleider die ze in het parlement verdedigde57 – heeft lange tijd
ook in de rechtsleer aanhangers gehad.58 Van meet af aan deed ze nochtans heel wat
vragen rijzen. Werd zo het beginsel van de ‘eenheid van de Kroon’ niet geschonden? Vergde de ministeriële verantwoordelijkheid niet dat de standpunten van de
Koning ook inhoudelijk door de ministers kunnen worden gedeeld en verdedigd?59
Na de Tweede Wereldoorlog werd de doctrine steeds vaker bekritiseerd.60 Thans lijkt
ze te zijn verlaten. In april 1990 werd ze een laatste maal ingeroepen, bij de weigering van Koning Boudewijn om de abortuswet te ondertekenen. De brief van de
koning aan de eerste minister, waarin hij zijn gewetensbezwaren uiteenzette, werd
toen op verzoek van de koning en onder de verantwoordelijkheid van de regering,
bekendgemaakt. Toen de oppositie in de Kamer opwierp dat de Kroon aldus werd
ontbloot61 en dat de Koning zo in het politieke strijdgewoel terechtkwam, citeerde

57

58

59
60

61

24

Zie het antwoord van Schollaert op de interpellatie van de h. Furnemont over een publieke brief
van Leopold II aan minister Schollaert i.v.m. de exploitatie van de kolonie. Ann. Parl., Kamer, 6
juli 1909, p. 1871 en v., 1877. ‘N’est-il pas naturel ... que le Roi ait des vues sur l’avenir du Congo
et n’est -il pas légitimé qu’il désire en voir proﬁter le pays? Ces vues, je le répète, nous n’avons
pas à en faire un programme, mais nous assumons entièrement la responsabilité du fait d’avoir
donné au Roi l’occassion de les exprimer.’ Zie eerder het debat naar aanleiding van een publieke
brief van Leopold II aan minister van Oorlog Cousebant d’Alkemade in 1904, waarin de Koning
zich voor de persoonlijke dienstplicht uitsprak. Ann.Parl., Kamer, 1904-1905, 6 december 1904,
p. 203. Zie J. Stengers, De koningen der Belgen, hfdst. 1, II, p. 213 en 219 en C.H. Höjer, Le régime
parlementaire belge de 1918 à 1940, p. 358; zie ook de analyse van M. Vauthier in Rev. Adm., 1924,
p. 53 en v.  In 1908 schreef de gezaghebbende Orban: ‘Tout en admettant que le roi, parlant en public ou
écivant des lettres ou messages publics doit être couvert par la responsabilité ministérielle, il
faut reconnaître que celle-ci n’implique pas l’impossibilité pour le ministère de laisser exprimer,
parfois, par le Roi, des idées personnelles qu’il ne s’approprie pas, mais dont il admet parfaitement que le Roi puisse se déclarer partisan.’ (O. Orban, Le droit constitutionnel de la Belgique,
Liège-Paris, 1908, t. II, p. 229) Louis de Lichtervelde schreef nog in 1945: ‘Il peut avec le consentement de ses Ministres qui portent tout au moins la responsabilité de l’opportunité de son
intervention, développer des vues qui dépassent le programme du Cabinet.’ (Préface in Métier
du roi, p. 10). Jan Meyer schreef in 1961: ‘On pourrait dire plus exactement que dans des cas de
ce genre, il est possible que le gouvernement prenne la responsabilité de laisser le Roi traduire
des idées dont le gouvernement n’entend pas lui-même assumer la responsabilité.’ (J. De Meyer,
‘Réﬂexions sur la monarchie parlementaire’, Res Publica, 1961, p. 243-250).
Rev. Adm., 1910, 11; F. Delpérée en B. Dupret, ‘Nul ne peut découvrir la couronne’, Les cahiers
constitutionelles, p. 20.
Volgens Devisscher bestaat er geen enkele reden inzake ministeriële verantwoordelijkheid een
onderscheid te maken tussen de inhoud en de opportuniteit van de bekendmaking (P. De Visscher, ‘La Fonction royale’, p. 682). W.J. Ganshof van der Meersch schreef over de Schollaert-doctrine: ‘Cette règle est, au sur plus, dangereuse. Même en n’en usant qu’avec mesure et prudence,
l’expérience révèle que la pratique expose le Roi à être discuté et donc diminué dans son autorité.’, in W.J. Ganshof van der Meersch, ‘Le Commandement de l’armée et la responsabilité
ministérielle en droit constitutionnel belge’, p. 279.
 Zie ook in die zin R. Lallemand, ‘La conscience royale et la représentation de la Nation’, J.T., 1990,
p. 466. R. Ergec, ‘L’institution monarchique à l’épreuve de la crise’, JT, 1990, p. 266. B. Dupret, ‘La
Couronne a-t-elle été découverte?’, p. 12: ‘Dans la crise du début avril, la Couronne a été découverte pour des raisons précises. ... Au-delà de toute unité de façade, la division de l’exécutif s’est
étalée sur la place publique. Si la lettre de la règle constitutionnele qui veut que ‘nulle peut découvrir la Couronne’ a été préservée, son esprit a été méconnu.’

Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

eerste minister Wilfried Martens letterlijk de verklaring van Schollaert uit 1909.62
Dat waren echter uitzonderlijke omstandigheden. We komen er later nog op terug.
 Dat de Koning in een toespraak, onder ministeriële verantwoordelijkheid, ingaat
tegen het regeringsbeleid zou thans niet meer worden aanvaard.63
-16. Onder Albert I ontstond een andere praktijk. Het was de beginperiode van de
coalitieregeringen. Ze hadden het moeilijk om compromissen te sluiten en die aan
het parlement en aan de publieke opinie verkocht te krijgen. Albert had tijdens de
Eerste Wereldoorlog een enorm prestige verworven. Zijn populariteit was ongeëvenaard. Het verwondert dan ook niet dat de regeringen poogden er hun voordeel mee
te doen. Er ontstond een nieuw fenomeen. Om de regering te steunen, schreef de
koning een brief aan de eerste minister of aan een minister.64 Die brief werd meteen in de pers gepubliceerd. In die brief feliciteerde de vorst zijn regering, met een
verdrag dat was onderhandeld, een wetsontwerp dat was ingediend, een amendement dat werd voorgesteld en een enkele keer suggereerde hij zelf een oplossing
voor een beleidsprobleem. Onder Leopold III kreeg dit een vervolg met de bekendmaking van een toespraak van de Koning in de ministerraad in 1936 waarin hij een
wending in het buitenlands beleid verdedigde.65 Die publiek gemaakte brieven en
toespraken waren een uiting van de sterkte van de koning, maar ook van de zwakte
van de regering: de ministers hadden het gezag van het staatshoofd nodig om hun
beleid te dekken. De constitutionele rollen werden als het ware omgekeerd. Niet de
ministers dekten de koning, maar de koning dekte zijn ministers. In 1949 waarschuwde de commissie-Soenens dat de regering er zich vooral moet ‘voor wachten
aan de Koning de raad te geven een betwistbare maatregel publiek goed te keuren;
de grondwettelijke regel zou inderdaad omgekeerd worden indien men de ministers
door de Koning liet dekken.’66 Ook deze praktijken lijken thans te zijn uitgedoofd.
 In een milde vorm ﬂakkeren ze soms toch weer op. Zowel koning Boudewijn67 als

62
63

64

65
66
67

Parl. Hand, Senaat, 1989-1990, 19 april 1990, 1909.
Molitor schreef in 1981 dat het de Koning niet veroorloofd is in het openbaar stelling te nemen
‘door persoonlijke interpretaties die in tegenspraak zouden zijn met de beslissingen van het wettelijk land.’ A. Molitor, ‘Bedenkingen bij de koninklijke taak’, in Wij, Koning der Belgen. 150
jaar Grondwettelijke Monarchie, Brussel, 1981, p. 18. Hij wees er terecht op dat de regel van de
ministeriële verantwoordelijkheid ertoe strekt ‘de vorst en de continuïteit van de dynastie (te)
behoeden tegen de risico’s die zij zouden lopen bij het innemen van persoonlijke en openbare
standpunten, op bepaalde momenten in onze geschiedenis; dit kan in een pluralistisch land
aan leiding geven tot felle debatten, bij voorbeeld de schoolkwestie of de abortuswetgeving.’ (16).
Zo zijn er publieke brieven van Albert over tal van zwaarwichtige naoorlogse kwesties: het
Verdrag van Versailles, 1919, de invoering van de achturenwerkdag, 1921, de verlenging van de
dienst plicht, 1923, het herstelbeleid, 1926 en de internationale economische ordening, 1932, en
– last but not least – het amnestie vraagstuk (1934).
Zie J. Velaers en H. Van Goethem, Leopold III. De Koning, het land, de oorlog, Lannoo, 1994,
p. 58-63.
Zie ook A. Van Welkenhuyzen, Vq Chef de l’état, R.P.D.B., 1977, Compl. V.
 Op 20 december 1979 hield de koning in het openbaar een lofrede op de regering-Martens
I die nauwelijks acht maanden in functie was. De vorst zei: ‘Sinds uw ambtsaanvaarding aan
het hoofd van de regering hebt u zovele blijken gegeven, niet allen van begrip en verzoeningsgezindheid, maar ook van vastberadenheid en zin voor verantwoordelijkheid.’ V. Nees (red.) Wij,
Boudewijn, Koning der Belgen, Het politiek, sociaal en moreel testament van een nobel vorst,
Uitgeverij Editions, 1996, p. 966.
25

Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

koning Albert II68 heeft in het verleden reeds openlijk de eerste minister en de regering geloofd voor het gevoerde beleid. Hoe moeten we die loftuitingen interpreteren
in het licht van de ministeriële verantwoordelijkheid? Men mag hopen dat ze niet
door de eerste minister zelf zijn geïnspireerd. Wellicht is de Koning oprecht tevreden over zijn premier en wil hij dat ook laten weten. Soms gaat het ook om beleid dat
op Europees vlak op grote waardering is onthaald. Toch begeeft de Koning zich dan
op een politiek pad, dat voor een neutraal staatshoofd taboe zou moeten zijn. De
eerste minister, die gisteren misschien nog door de oppositie scherp werd gehekeld,
blijkt vandaag een medestander van formaat te hebben: de Koning zelf. Dergelijke
toespraken hebben in het verleden tot scherpe kritiek geleid vanwege de oppositie.
 Wie zich in het politiek strijdgewoel begeeft, mag politieke kritiek verwachten.69
-17. Veelal zijn de toespraken van de Belgische koningen de persoonlijke boodschappen die zij tot de Natie willen richten. De Koning voert vaak het woord. Bij zijn eedaflegging voor de Verenigde Kamers spreekt hij een troonrede uit. Jaarlijks houdt hij
in het Paleis een nieuwjaarstoespraak tot de overheden van het land. Ook bij staatsbezoeken en ontvangsten in binnen- en buitenland, herdenkingen, verjaardagen of
gelegenheden allerhande, neemt de Koning het woord. Ten slotte is er de traditie
van de tv-toespraken op 21 juli, naar aanleiding van de nationale feestdag, en op 24
december, op kerstavond. Al die toespraken worden onder ministeriële verantwoordelijkheid uitgesproken. Zij dragen echter duidelijk de stempel van de Koning. Dat
blijkt zowel uit de wijze waarop ze tot stand komen, als uit de toon en de inhoud
ervan.70 In samenwerking met zijn kabinet stelt de Koning het ontwerp op. Dat
wordt voor ﬁat aan de eerste minister of de bevoegde vakminister overgemaakt.71

68

69

70

71

26

Zo zong Albert II in zijn nieuwjaarstoespraak van 2002 de lof van het Europese voorzitterschap
van de regering-Verhofstadt en pleitte hij voor communautaire vrede, wat toen tot scherpe kritiek van CD&V-voorzitter Stefaan De Clerck leidde die zei ‘Verhofstadt mag de Koning niet misbruiken voor zijn politieke strategieën’. Zie De Morgen, 22 juli 2002. In zijn kersttoespraak van
2010 zong de Koning opnieuw de lof van het Europese voorzitterschap, ditmaal van de regeringLeterme II.
 K. Rimanque en M. Wouters schreven terecht: ‘De grondwet vereist dat de ministers de verantwoordelijkheid opnemen voor de handelingen van de koning en niet omgekeerd. Schending van
deze absolute verplichting tot discretie zou er toe kunnen leiden dat de Koning ertoe wordt aangespoord zijn prestige bij de bevolking aan te wenden als pleitbezorger van de politiek van de
regeringsmeerderheid. Op deze wijze zou het vertrouwen in zijn onpartijdigheid ernstig op de
proef worden gesteld.’ K. Rimanque en M. Wouters, ‘Het optreden van de koning in België, in
het bijzonder tijdens regeringscrisissen’, Res Publica, 1991/1, p. 106. Zie ook P. De Vissscher, ‘La
Fonction royale’, p. 702 ; W.J. Ganshof van der Meersch, ‘Des rapports entre le chef de l’Etat et le
gouvernements e n droit constitutionnel belge’, p. 192; A. Van Welkenhuyzen, Vq Chef de l'Etat,
R.P.D.B., 1977, Compl. V, nr. 55.
Zie A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p 102: ‘(...) le texte arrêté par le Roi est soumis à
l’approbation du ministre compétent par les soins du Cabinet du Roi. Le ministre suggère des
amendements de fond ou de forme. Le texte déﬁnitif est ﬁxé de commun accord. Cette conception paraît conforme aux particularités du statut constitutionnel de la monarchie en Belgique.
Le Roi agit toujours sous la responsabilité de ses ministres. Mais il a dans certains cas et toujours sous leur responsabilité un mode d’action personnel. Il lui incombe de garder les intérêts
permanents de la Nation et il peut – et doit – rappeler ceux-ci lorsqu’il l’estime nécessaire ou
opportun.’
C. Koninckx, Le Roi en Belgique, Tout savoir sur, Brussel, 2000, Kluwer, p. 117.
 Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

Wanneer de regering het niet helemaal eens is met de tekst, zal zij wijzigingen voorstellen.72 Zij is immers verantwoordelijk.73 Dit wordt ook steevast als reden aangevoerd voor de weigering van het staatshoofd om een interview te geven voor radio of
televisie.74 De dekking door de regering vergt immers voorafgaand overleg over de
uitspraken die de koning zal doen. Dat impliceert weliswaar niet dat hij slechts de
woordvoerder is van de regering. Als de Koning spreekt, is hij zelf aan het woord.75
-18. Dat de typisch Belgische benadering over het spreken en schrijven van de Koning
ook in onze tijd nog uitlopers kent, tonen de gebeurtenissen aan van de zomer van
1996 toen er een golf van verontwaardiging over het land ging na het vinden van
de lijkjes van de slachtoffers van Marc Dutroux. De Koning ontpopte zich toen tot
vertolker van het massale ongenoegen van de bevolking over de falende politie en
justitie. Nadat het vorstenpaar de ouders van de vermoorde meisjes had ontvangen,
maakte het Paleis op 10 september 1996 een communiqué bekend waaruit bleek dat
de Koning de minister van Justitie Stefaan De Clerck ter verantwoording riep. Hij
eiste volledige klaarheid in de zaak Dutroux en maakte een lijst met desiderata in
verband met politie en justitie over. De omstandigheden waarin dit gebeurde zijn
nog steeds niet helemaal opgehelderd.76 Het heeft er echter alle schijn van dat de
minister van Justitie vooraf over dit communiqué niet was ingelicht. Het Kabinet van
de premier haastte zich wel nadien te stellen dat de mededeling van het Paleis door
de hele regering werd gedekt.77 De minister van Justitie deed trouwens zijn voordeel met het koninklijk initiatief. Een aantal van de maatregelen waar de koning
publiek op aandrong en die ook de minister wilde nemen – zoals bv. een vorm van
externe controle op de rechterlijke macht – waren op dat ogenblik immers betwist.
 In de oppositie klonk echter kritiek. De liberale leider Louis Michel verklaarde: ‘Dit
debat hoort in het parlement thuis. Men kan het zwaartepunt van de democratie niet
verplaatsen.’78 Historicus en kenner van de monarchie M. Van den Wijngaert commentarieerde later dat ‘de koning de indruk gaf aan de kant van het volk te staan.
Politiek gezien was dat gevaarlijk omdat de mensen de regering als de schuldige
zagen. Terwijl die regering natuurlijk ook een beter gerecht en een betere politie
wilde. Ik twijfel niet aan de oprechtheid van Albert, maar grondwettelijk kon hij

72
73
74
75
76
77

78

F. Delpérée, ‘Le Roi règne et ne gouverne pas’, J.T., 1990, p. 702; L. De Lichtervelde, ‘Coutumes de
la Monarchie constitutionnelle’, Académie royale de Belgique, Bulletin de la classe des lettres et
des sciences morales et politiques, 1948, t. XXXIV, p. 161.
L. De Lichtervelde, ‘Préface’, in Métier de Roi. Léopold I, Léopold II, Albert I, Léopold III, Brussel,
1945, 9; Molitor, La fonction royale en Belgique, 1979, 102; G. De Coninck, Koning der Belgen:
Eender en Anders, Gent, Mys en Breesch, 1991, p. 13.
Y. Monette, Métier de Roi de A à Z, p. 129 (Neutralité).
F. Delpérée, ‘Le Roi règne et ne gouverne pas’, J.T., 1990, 702.
Ons relaas is gebaseerd op G. Polspoel en P. Van den Driessche, Koning en onderkoning. Over de
invloed van het Hof en de macht van Jacques van Yperseele de Strihou, Van Halewyck, 2001, 119120 en L. Demulier, Twee Koningen vijf jaar na Boudewijn, Bijlage bij het Volk van 10 juli 1998.
 Minister De Clerck verklaarde tien jaar later: ‘C’est une communication qui a suscité des réactions aussi au sein du gouvernement. Mais il a couvert le roi sans aucun problème. Le Roi avait
très bien analysé la situation; cela a été accepté par les responsables politiques. C’était un peu
exceptionnel, mais la situation était exceptionnel. Le pays était très secoué. Il était adéquat que
le Roi intervienne d’une manière forte.’ La Libre Belgique, 22 juli 2006.
De Volkskrant, 12 september 1996.
 27

Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

de minister van Justitie niet publiek ter verantwoording roepen.’79 Het gebeuren
kreeg trouwens nog een vervolg. Enkele dagen later, op 18 oktober 1996, werd in het
Paleis een rondetafelconferentie georganiseerd waaraan de ouders van de slachtoffers, deskundigen en beleidsmensen deelnamen. De Koning, ditmaal geﬂankeerd
door de minister van Justitie, sprak er opnieuw strenge taal aan het adres van de
magistratuur, de politie en de overheid. Dat twee dagen later, op 20 oktober 1996,
driehonderdduizend mensen vreedzaam, in een Witte Mars, door de straten van
de hoofdstad trokken, werd mede aan het ongebruikelijke initiatief van de Koning
geweten, die zoals een minister het treffend formuleerde, door zijn ongebruikelijke
initiatieven, als een bliksemaﬂeider de te grote emotionaliteit van de bevolking wist
te ontladen. Wellicht toont Alberts optreden, in die voor het land zo traumatische
periode, inderdaad aan dat het spreken van het staatshoofd soms een helend effect
kan hebben.80
-19. Veelal zijn de toespraken van de koning niet zo controversieel.81 Hij gaat zelden
in op actuele beleidskwesties. Hij beoefent veeleer het langetermijndenken en heeft
het over normen en waarden en over de uitdagingen voor de samenleving:82 thema’s
die de Koning nauw aan het hart liggen en waarover vaak een ruime consensus
bestaat. Dat is zeer terecht. In de constitutionele monarchie van de eenentwintigste eeuw mag men van het staatshoofd immers verwachten dat hij politiek neutraal
is en boven de partijen staat. Slechts binnen de beslotenheid van het Kroonberaad
spreekt de koning ‘vrij’. Hij heeft het recht te pogen invloed uit te oefenen, doch dan
alleen in de samenspraak met zijn ministers, niet in zijn toespraken tot de Natie. De
regering die het ermee eens is dat de Koning met zijn persoonlijke opvattingen aan
het politiek debat deelneemt, bewijst de monarchie uiteindelijk geen dienst. Door
publiek stelling te nemen over actuele problemen waarover de samenleving verdeeld
is, kan hij zelf voorwerp van politieke controverse worden. Monette stelt dan ook
terecht: ‘Tout l’art consiste dès lors à conjuguer analyse pertinente et neutralité ou,
en d’autres termes, à éviter tant la prise de position trop politique que les généralités sans intérêt.’83 Een moeilijke evenwichtsoefening. Van zodra de woorden van
de Koning de diepgang van de leuze ‘melk is goed voor elk’ overstijgen, kunnen
ze tot controverse leiden.  Vergelijk met de oproep van GroenLinks politica Femke Halsema die na de moord op Theo Van
Gogh de koningin opriep een troostend woord te spreken.
P. Boucquey, ‘Les messages du Roi’, Rev. B. dr. Const. , 1997, p. 3-22.
Molitor stelt: ‘Il lui incombe de garder les intérêts permanents de la Nation et il peut – et doit
– rappeler ceux-ci lorsqu’il l’estime nécessaire ou opportun.’A. Molitor, La fonction royale en
Belgique, p. 102.
P.Y. Monette, Métier de Roi de A à Z, p. 54 (Discours royaux).
 Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

een beleidsdomein, bv. het talenonderwijs,84 dat tot de bevoegdheid van de gemeenschappen of de gewesten behoort en waarvoor de federale overheid geen beleid kan
voeren.85
-20. In een verdeelde staat als België, is de ‘eenheid van het land’ een politiek thema
bij uitstek. Dat mocht koning Albert ervaren toen hij in januari 2006 in zijn toespraak tot de overheden van het land de spanningen tussen de gewesten ter sprake
bracht en aangaf dat het antwoord daarop ‘niet bestaat in een in zichzelf keren van
elk gewest, ook niet in het ontwikkelen van een subnationalisme, en evenmin in
openlijk of omﬂoerst separatisme’.86 De toespraak was gedekt door de federale premier Verhofstadt. De Vlaamse minister-president Leterme kon ze maar matig waarderen. Nog in het Paleis sprak hij de koning erover aan en drukte hem de noodzaak
van een diepgaande staatshervorming op het hart. Later maakte hij in een broeierig
Vlaams Parlement duidelijk dat de Koning het beleid van de Vlaamse regering niet
kon beïnvloeden.87 Ook de kroonprins liet al verstaan dat wie aan België raakt, met
hem te doen zou krijgen.88 Daarover ondervraagd in de Kamer, verklaarde diezelfde
premier Verhofstadt toen ‘dat hij zich kan voorstellen dat de prins zich afzet tegen
partijen die de splitsing van het land voorstaan, maar dat dit evenwel niet in overeenstemming is met de huidige en vooral de toekomstige rol van de prins in ons
land.’ De eerste minister waarschuwde er nog voor dat als de leden van de koninklijke familie zelf het voorwerp worden van een politieke controverse ‘dit afstraalt op
de monarchie zelf en op het staatshoofd in het bijzonder wiens politieke neutraliteit
natuurlijk onbetwistbaar moet zijn.’89 Daarmee is een niet geringe paradox voor de
Belgische monarchie blootgelegd. Het staatshoofd wordt geacht de eenheid van het

84
85

86

87
88
89

In zijn nieuwjaarstoespraak van 1996 pleitte de koning voor het aanleren van de tweede taal
vanaf de tweede kleuterklas.
 Minister-president L. Van den Brande stelde in het Vlaamse Parlement dat de federale regering
zich terughoudend moet opstellen wanneer zij de koning wil dekken in materies die tot de
Vlaamse bevoegdheid horen. Hij nuanceerde dit echter meteen zelf door te stellen: ‘Men mag
echter evenmin in het andere uiterste vallen. Als er immers over bevoegdheden die ons nu exclusief toekomen, nooit één overweging kan gemaakt worden, dan raken we zelf in moeilijkheden
als het gaat om bevoegdheden die niet de onze zijn.’ Hand., Vl. Raad, 7 februari 1996, p. 1325.
Het gehele citaat luidt als volgt: ‘De tweede kwestie die ik met U wou bespreken, betreft de
spanningen tussen gewesten. Ze bestaan in talrijke Europese landen en ook wij ontsnappen er
niet aan zoals U wel weet. In vele gevallen worden ze nog geaccentueerd door de verspreiding
van twee vaststellingen. Enerzijds het bestaan van een verschil in welstand en anderzijds een
verschil in beleid. Die ongelijke toestand, die met zich geldoverdrachten tussen gewesten meebrengt, doet zich voor in vele Europese landen. In die omstandigheden bestaat het antwoord niet
in een in zichzelf keren van elk gewest, ook niet in het ontwikkelen van een subnationalisme,
en evenmin in openlijk of omﬂoerst separatisme. Breuken en scheidingen vallen meestal duur
uit voor alle betrokkenen of ze nu rijk of weinig welvarend zijn. Ook de menselijke kostprijs mag
zeker niet vergeten worden; hem geringschatten zou een grove fout zijn. Op al die vlakken mag
men geen illusies koesteren.’
Zie Hand. Vl. Parl., 2005-2006, 1 februari 2006.
 De verklaring luidde: ‘Sommige mensen en partijen, zoals het Vlaams Belang, zijn tegen België
en willen ons land kapotmaken. Ik kan u verzekeren dat ze dan met mij te maken krijgen.’
Antwoord van eerste minister Verhofstadt over de samengevoegde vragen van de hh. Annemans
en Cocriamont over ‘de uitspraken van kroonprins Filip’. Parl. Hand.; Kamer, 2004-2005, CRIV
51 PLEN 096, 2 december 2004, p. 4. Zie over de ministeriële verantwoordelijkheid voor de leden
van de Koninklijke familie, infra.
29

Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

land te belichamen. Zodra hij die eenheid echter al te zeer benadrukt, dreigt hij een
teken van tegenspraak te worden. Omdat de neutraliteit de belangrijkste troef is van
de Koning om de staat te symboliseren en het staatshoofd van allen te zijn, is neutraliteit zeker ten aanzien van de politieke aspecten van de hervorming van de staat
ten zeerste geboden.
 II

De koning, een institutionele moderator

-21. Precies omdat een door erfopvolging aangeduid staatshoofd neutraal is en
boven de politieke partijen staat, is hij geschikt om na verkiezingen of na een politieke crisis ervoor te zorgen dat de trein van het parlementair systeem weer op de
rails geraakt. Dat is althans de insteek van de grondwet. Het Nationaal Congres was
hier schatplichtig aan de ideeën van Benjamin Constant. Die zag in de Koning een
‘pouvoir neutre et intermédiaire’ of ook wel een ‘pouvoir régulateur’ of een ‘pouvoir
modérateur’,90 die vooral in actie komt als het politiek proces hapert of opnieuw op
gang moet worden gebracht.91 Hij beschikt dan over instrumenten om de instellingen weer uit het slop te halen. Hij benoemt en ontslaat de ministers en staatssecretarissen (art. 96, eerste lid en 104 GW) en kan, onder strikte voorwaarden, de
Kamer van Volksvertegenwoordigers ontbinden, wat meteen ook de ontbinding
van de Senaat tot gevolg heeft (art. 46 GW). Die bevoegdheden komen hem toe als
staatshoofd.92
1

De vorming van de regering

-22. De vorming van de regering is ongetwijfeld de belangrijkste politieke rol die
de Koning heeft te vervullen. Eigenlijk bepaalt de grondwet slechts dat de Koning
de ministers benoemt. Hij dient dus minstens het benoemingsbesluit te tekenen.
 Al bij de eerste regeringsvorming door Leopold I in 1831 ontstond de gewoonte dat
de Koning een formateur aanstelt die hij belast met de vorming van de regering. 93
Ook nadat de reële Government making power naar het parlement en de politieke partijen overging, bleef de Koning zijn rol spelen. Hij initieert, faciliteert en begeleidt
het proces door telkens weer initiatieven te nemen die tot de vorming van de regering kunnen bijdragen. Strikte regels zijn er nauwelijks.94 Alleen het doel ligt vast:
zo vlug mogelijk een duurzame regering vormen die door een meerderheid in de

90
91
92
93
94

30

‘Le pouvoir qui se maintient par l’hérédité et l’inviolabilité n’est qu’un pouvoir modérateur’, verklaarde Nothomb in het Nationaal Congres. E. Huyttens, t. I, 19 november 1830, p. 193.
Zie hierover D.J. Elzinga, ‘Monarchie en constitutioneel neutrum. Over de betekenis van de
“pouvoir neutre” in de Nederlandse democratie’, in D.J. Elzinga, De Nederlandse constitutionele
monarchie in een veranderend Europa, Kluwer, Alpen aan de Rijn, 2006, p. 7.
W.J. Ganshof van der Meersch, ‘Des rapports entre le chef de l’Etat et le gouvernement en droit
constitutionnel belge’, Rev. dr. Int. dr. comp., nr. spec., 1950, p. 183.
J. Stengers, ‘Leopold Ier et la formation de la Coutume constitutionnelle en Belgique’, in Liber
Amicorum J. Gilissen, Antwerpen, Kluwer rechtswetenschappen, 1983, p. 328-329.
K. Rimanque en M. Wouters, ‘Het optreden van de koning in België, in het bijzonder tijdens
regeringscrisissen’, Res Publica, 1991/1, p. 119-120.
 Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

Kamer wordt gesteund of minstens gedoogd. Het is het prerogatief van de Koning
om de middelen te kiezen om dat doel te bereiken. We zullen hierna zijn taak als
procesbegeleider van de regeringsvorming belichten. C.M.J. Schuyt schreef over
de Nederlandse monarchie: ‘In het politieke proces presenteert de koning zich op
een wijze die neutraliteit suggereert: hij verschijnt als iemand die boven de partijen
staat. En juist omdat hij niet op uitgesproken en zichtbare wijze direct aan het politieke spel deel heeft, brengt hij wellicht een element in waardoor het spel mogelijk
is.’95 De hamvraag is echter of de Koning door de regeringsvorming niet onvermijdelijk in het politieke spel terechtkomt.
-23. De voorbije periode was dat in België zeker het geval. Ook in het verleden verliep een regeringsvorming al wel eens moeizaam. In de naoorlogse jaren zijn er
twee periodes die door grote regeringsinstabiliteit worden gekenmerkt: tijdens
de Koningskwestie, tussen 12 februari 1945 en 16 augustus 1950, diende de Regent
zeven regeringen te vormen en in de periode die de tweede staatshervorming voorafging, tussen 20 oktober 1978 en 21 september 1981, vormde Koning Boudewijn
vijf regeringen, waarvan enkele ook in zeer moeizame omstandigheden. Vaak
lopen regeringsvormingen echter ook ‘van een leien dakje’. Ook Koning Albert II
stuitte in zijn eerste jaren niet op onoverkomelijke problemen. Vanaf 2007 lijkt het
devies van de Belgische staat echter veranderd van ‘L’Union fait la force, ‘Eendracht
maakt macht’ in ‘Rien ne va plus’. Al na de verkiezingen van 10 juni 2007 duurde het
194 dagen vooraleer de tijdelijke regering-Verhofstadt-III kon worden gevormd. Die
werd nadien opgevolgd door de regeringen-Leterme I, -Van Rompuy I en -Leterme II.
 Nadat ook deze regering op 26 april 2010 ontslag diende te nemen en er op 13 juni
2010 opnieuw verkiezingen werden gehouden, brak de langste periode van regeringsvorming uit de Belgische geschiedenis aan. Het wereldrecord regeringsvorming werd inmiddels in het Guinness Book of Records opgetekend. Op 1 september, de dag dat deze bijdrage werd ingeleverd, was ons land reeds 492 dagen zonder
volwaardige regering. Al die tijd stond de Koning op het voorplan. Alle registers van
de regeringsvorming werden bespeeld. Zowel in de crisis van 2007, als in deze van
2010-2011 was Albert II niet slechts een ‘onbewogen beweger’. Hij was niet de seismograaf, die slechts de politieke trillingen registreerde en omzette in initiatieven.
 Hij kon zich dat niet veroorloven. Zo werkte het niet. Hij zag zich verplicht zich te
engageren. Hij nam wel degelijk op ‘uitgesproken en zichtbare wijze, aan het politieke spel deel’. Hij werd bij momenten ook de speelbal van de politiek. Greep op de
gebeurtenissen kreeg hij nauwelijks. Hij onderging ze veelal. Nooit was de crisis zo
diep en zo verontrustend als de voorbije vier jaar. Ieder beseft uiteraard dat dit niet te

95

C.M.J. Schuyt, De traditie van het Koningschap, in D.J. Elzinga, De Nederlandse constitutionele
monarchie in een veranderend Europa, Kluwer, Alpen aan de Rijn, 2006, p. 44. ‘Juist door een
zekere afstandelijkheid en neutraliteit kan hij binnen de politieke strijd een bindende rol vervullen, de continuïteit ervan mee verzekeren en het gezag ervan helpen overeind te houden. …
Die neutraliteit blijkt uit de terughoudendheid van de koning bij de ontvangst van informateurs
en formateurs. Zo is de huidige koning zelf bij dat soort gelegenheden zelf niet in beeld en ziet
men slechts de informateur de trap naar het paleis bestijgen of afdalen. Het is deze die al dan
niet een verklaring aﬂegt, de koningin doet er wijselijk het zwijgen toe.’

31

Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

wijten is aan de rol die de Koning speelt, maar wel aan de regimecrisis waarin België
is terecht gekomen.
De regeringsvorming in 2007 en in 2010-2011 is dus enigszins atypisch. Toch zullen we hierna op die recente gebeurtenissen ingaan omdat ze, op een verhevigde
wijze aangeven dat een apolitieke Koning het risico loopt bij een regeringsvorming
in het politieke strijdgewoel terecht te komen.
 A

De Koning op het voorplan…

a De raadplegingen
-24. Na het ontslag van de regering vat de Koning de gebruikelijke raadplegingen
aan.96 Hij ontvangt de ontslagnemende eerste minister, de voorzitters van de Kamer
en de Senaat en vervolgens ook de voorzitters van de politieke partijen.97 Soms blijft
het daar niet bij en worden nog andere politici gehoord, en soms ook de gouverneur
van de Nationale Bank of de voorzitters van werkgevers- of werknemersorganisaties
enz. De Koning bepaalt autonoom zijn raadplegingen.98 Hij alleen beoordeelt het
nut ervan. Niet alle partijen worden, in elke fase van de formatie, op strikt gelijke
wijze behandeld. Dat veroorzaakt al eens tandengeknars en leidde in 2007 zelfs tot
een Open Brief aan de Koning in een krant.99 Het zou o.i. wenselijk zijn het als een
ongeschreven regel van het formatieberaad te beschouwen dat de Koning alle voorzitters van de politieke partijen met zetels in het parlement, raadpleegt.100 Hij moet
immers een adequaat beeld krijgen van wat de volksvertegenwoordiging wenst. Als
neutrale procesbegeleider van de regeringsvorming kan hij geen partijen weren bv.
omdat ze het einde van België of van de monarchie nastreven. Dat doet hij overigens ook niet. Uiteraard is de Koning niet verplicht iemand uit te nodigen die al van
te voren aankondigt dat hij niet zal komen of dat hij op geen enkele wijze aan de
vorming van een Belgische regering wenst deel te nemen. Dat is wellicht de reden
waarom de voorzitters van het Vlaams Blok en later het Vlaams Belang nooit ten
Paleize werden ontvangen.101 Bij elke regeringsvorming komt het ook voor dat par-

96

P. Lemmens, ‘De raadplegingen van de Koning bij het begin van een regeringscrisis’, Jura Falc.
1976-1977, p. 407-426.
97 Voor de Tweede Wereldoorlog werden ook in België veeleer de fractievoorzitters geraadpleegd.
 Daardoor kwam de Governmentmaking power van het parlement meer tot zijn recht. Via de fractievoorzitters kreeg de Koning te horen wat het parlement zelf wilde. Na de oorlog eiste de particratie steeds meer haar rechten op. Zie de treurnis daarover bij P. Wigny, Droit constitutionnel,
Principes et droit positif, Brussel, Bruylant, 1952, I, p. 458-459.
98 Delpérée schreef dat de Koning raadpleegt ‘qui il veut, quand il veut, où il veut et de la manière
qu’il veut.’ F. Delpérée, ‘Le droit constitutionnel et les crises ministériel les’, Bull. Acad. royale
de Belgique, 1988, nr. 5, p. 163; zie ook A. Molitor, La fonction royale en Belgique, p. 33: ‘Il faut
souligner que le Roi reste libre de ses consultations.’
99 Tijdens de regeringsvorming publiceerde LDD-voorzitter Jean-Marie Dedecker een open brief
aan Koning Albert. Zie De Morgen, 13 november 2007.
100 In Nederland lijkt dit te zijn verworven. In 1998 erkende minister-president Kok zelfs dat indien
de koningin in afwijking van de bestaande praktijk slechts enkele fractievoorzitters zou raadplegen, de premier daarover verantwoording verschuldigd zou zijn. Handelingen, II, 1997-1998,
p. 4027-4028.
101 Stichter-voorzitter Karel Dillen verklaarde lang geleden dat hij nooit naar het Paleis zou gaan
als hij daartoe werd uitgenodigd. G. Polspoel en P. Van den Driessche, Koning en onderkoning.
32

Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

tijvoorzitters die in de eerste ronde van de raadplegingen wel werden gehoord, in
een tweede of een derde ronde, niet meer worden uitgenodigd, omdat het gelet op de
aan de Koning door de andere partijvoorzitters verstrekte adviezen, op dat ogenblik
niet nuttig voorkomt. Ook dat is uiteraard volstrekt normaal.
 -25. In België worden de door de partijvoorzitters aan de Koning verstrekte adviezen niet openbaar gemaakt. Daar wordt ook niet voor gepleit. De politieke partijen
vragen er niet om. Wellicht vrezen ze dat een voortijdige bekendmaking van hun
initiële standpunten hun onderhandelingsmarge aantast en de compromisvorming
niet bevordert. De bekendmaking zou uiteraard de transparantie van de regeringsvorming wel ten goede komen. De Commissie Biesheuvel die in 1970 in Nederland
de openbaarheid aanbeval,102 argumenteerde dat ‘de kiezers er recht op hebben te
weten wat er met hun stem gebeurt.’ De openbaarmaking van de adviezen zou ook
de mythe over de manoeuvreerruimte van de Koning tot haar ware proporties terugbrengen, door bloot te leggen dat een kabinetsformatie vooral een onderhandelingsproces is tussen politieke partijen.103 In België lijkt echter het gevoelen te overheersen dat het noch voor de democratie, noch voor de monarchie wenselijk is dat de
onderhandelingen op straat worden gevoerd. Ook het risico dat een N-F-patstelling
openlijk zou blijken, wordt wellicht geducht. De adviezen zijn dus alleen voor de
Koning bestemd. Hij is door een discretieplicht gebonden. De politici weten dat.
Ze spreken vrijmoedig. De koning, en zijn kabinetschef, die soms bij de gesprekken
aanwezig is, zijn daardoor beter dan wie ook op de hoogte van de in and outs van de
politieke toestand.
b Het uitsturen van een ‘wegbereider’
-26. Op grond van de hem verstrekte adviezen, zal de Koning een initiatief nemen.
Elke crisis is anders. De kaarten zijn steeds weer anders geschud. Soms is het te
volgen tracé evident, soms liggen nog vele wegen open. Strikte regels zijn er niet.
 De Koning is bv. niet verplicht om de leider van de grootste partij een opdracht te
geven, als vaststaat dat die toch niet kan slagen.104 Hij zal iemand slechts het veld
insturen als er een kans is dat die de regeringsvorming vooruit kan helpen. Tijdens
de lange regeringscrisissen in 2007 en 2010-2011 is gebleken dat het Hof over heel
wat creativiteit beschikt in het steeds weer bedenken van nieuwe titels. Naast informateurs, preformateurs en formateurs, werden ook bemiddelaars en onderhandelaars, verkenners en verduidelijkers uitgezonden. Ook is gebleken dat de Koning wel
kan pogen de regie te voeren, maar dat hij afhankelijk is van de bereidheid van de

Over de invloed van het Hof en de macht van Jacques van Yperseele de Strihou, Van Halewyck,
2001, p. 114.
102 Rapport Openbaarheid Openheid 1970.
103 Zie in die zin J.J. Vis, ‘Vrijheid en verantwoordelijkheid bij de kabinetsformatie’, in Vrijheid en
recht. Opstellen aangeboden aan prof. mr. E.H. s’Jacob ter gelegenheid van zijn aftreden als
hoogleraar aan de Rijksuniversiteit van Groningen, Zwolle, W.E.J. Tjeenk Willink, 1975, p. 351359.
104 Zie daarover het debat in de Kamer naar aanleiding van de regeringsvorming van 1924. J. Velaers,
Albert I. Koning in tijden van oorlog en crisis, Lannoo, 2009, p. 638-643.
 33

Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

politieke klasse om zijn regieaanwijzingen te aanvaarden. Die bereidheid lijkt af te
nemen. In een boek over de recente regeringscrisis schrijven de journalisten Samyn
en Buxant ‘dat er steeds minder politici zijn die aarzelen om voorstellen of denksporen van het paleis af te wijzen. Iets wat in een niet zo ver verleden ondenkbaar was.’105
Vooraf moet de Koning zich er dan ook van vergewissen of zijn initiatief in goede
aarde zal vallen. Gewezen eerste minister Martens getuigt: ‘Voor het paleis een initiatief neemt, gaat men na of alle betrokken partijen er zich in kunnen vinden. Dat
was vroeger niet zo. Tegenwoordig loopt het hof het risico dat iemand die wordt
aangezocht voor een opdracht als bemiddelaar of informateur wordt teruggeﬂoten
door zijn partij.’106
c De omschrijving van de onderhandelingsruimte
-27. Merkwaardig is ook dat de Koning vaak zeer ver gaat in het precies omschrijven van de opdracht die hij geeft. In een communiqué van het Paleis wordt dan vermeld met hoeveel partijen er zal worden onderhandeld, welk timing moet worden
geëerbiedigd en zelfs waarover de onderhandelingen moeten gaan.107 Wellicht is
de achterdocht tussen de partijen vaak zo groot dat zij het speelveld niet wensen
te betreden vooraleer de koning het heeft afgebakend. Deze ‘instrumentalisering’
van het staatshoofd houdt risico’s in. De Koning begeeft zich op politiek glad ijs.
 Zijn instructies worden immers niet altijd in dank aanvaard. In het najaar van 2007
bv. toen de onderhandelingen over de staatshervorming vastliepen en formateur
Leterme leek te mislukken, nam de Koning het opmerkelijke initiatief om in een
communiqué van het Paleis108 aan te geven dat hij aan de voorzitters van Kamer en

105 S. Samyn en M. Buxant, Koning zonder land. De toekomst van de Belgische monarchie in
woelige tijden, Amsterdam, De Bezige Bij, 2011, p. 16.
106 ‘Serviteur de l’Etat van de bovenste plank’, in De Morgen, 29 augustus 2007.
 107 Deze communiqués worden gepubliceerd op de website www.monarchie.be. Zie bv. Communiqué 29 augustus 2010 ‘De Koning heeft (….) de h. Di Rupo gevraagd zijn opdracht verder te
zetten: in het bijzonder over: BHV; de herﬁnanciering van Brussel; de modaliteiten van de voorbereiding van de nieuwe ﬁnancieringswet op basis van de 12 overeengekomen principes en over
de banden tussen deze 3 onderwerpen om het vertrouwen tussen de onderhandelaars te herstellen. Door het bijeenbrengen van de sociale partners om met hen te spreken over de materies
die hen meer direct aanbelangen.’ Communiqué 10 oktober 2010 ‘De Koning heeft hem [de heer
De Wever] gevraagd een verduidelijkingopdracht van tien dagen te vervullen met de zeven partijen die rond de tafel zaten om de standpunten dichter bij elkaar te brengen.’
Communiqué 29 oktober 2010: ‘De Koning heeft deze namiddag de Heer Johan Vande Lanotte
belast met een bemiddelingsopdracht. Zijn eerste doel zal zijn het vertrouwen te herstellen. Op
basis van de werkzaamheden van de verduidelijker, de bemiddelaars en de preformateur wordt
hij belast met het testen van de verschillende hypothesen die zijn voorgesteld aangaande de
ﬁnancieringswet, ten einde de ﬁnanciële gevolgen ervan voor het federale niveau en de gefedereerde entiteiten te voorspellen. Hij zal ook nagaan of deze ramingen te verzoenen zijn met de 12
overeengekomen principes. Hij zal dit werk uitvoeren in samenwerking met de Nationale Bank
en het Planbureau. Bovendien, zal de bemiddelingsopdracht ook de andere domeinen beslaan,
behandeld door de 7. (…)’ Communiqué 22 juli 2011: ‘(…) De Koning stelt voor een pauze tot
midden augustus in te lassen in de onderhandelingen. De discussies zullen hervat worden op
basis van de organisatie van de werkzaamheden zoals de formateur het heeft voorgesteld na
de vergadering van deze nacht met de acht partijvoorzitters. De pauze zal gebruikt worden om
verschillende wetsontwerpen door de juridische dienst van de Kamer te laten onderzoeken.’
108 Communiqué 8 november 2007: ‘Dhr Leterme heeft een zesde verslag uitgebracht over zijn
opdracht. De Koning heeft hem gevraagd zijn opdracht verder te zetten, zodat er vlug een federale

34

Dit artikel uit Preadviezen Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

Senaat zou vragen om de dialoog over de staatshervorming op te starten, zodat de
formateur zich kon focussen op de regeringsvorming.  d Het vasthouden aan een gegeven opdracht
-28. Naarmate de crisis langer duurde en uitzichtlozer werd, leek de Koning wanhopiger te worden en was hij niet langer bereid zich, zonder meer, bij mislukkingen
neer te leggen. Zo weigerde Albert II tot driemaal toe een ontslag te aanvaarden en
drong erop aan een nieuwe poging te wagen.111 Ook aarzelde hij niet om soms zijn
eigen gewicht in de schaal te werpen, opdat een formatiepoging zou slagen. Zo was
hij in de zomer van 2007, toen de onderhandelingen over een rooms-blauwe regering op een mislukking afstevenden, bereid om naast formateur Leterme te gaan
staan en door raadplegingen de formatiepoging alsnog een kans te geven.112 Het
leverde hem de banbliksems op van de socialisten113 en in de pers het epitheton ornans
‘de koning-formateur’, ‘le roi-formateur’. In de zomer van 2010 deed zich iets gelijk-

109

110

111

112

113

regering zou kunnen gevormd worden. Dit is van belang voor de welvaart van alle burgers van
ons land, voor de geloofwaardigheid van België en zijn noodzakelijke cohesie. Anderzijds, zal
de Koning dit weekend de Voorzitters van de Kamer van volksvertegenwoordigers en de Senaat
ontvangen om hen te vragen een dialoog te starten over een evenwichtige verdere uitbouw van
onze instellingen en de versterking van de cohesie tussen de gemeenschappen. Intussen zal de
formateur voorbereidende bilaterale gesprekken hebben met de vier delegatieleiders.’ Zie ook
nog de communiqués van 11, 13 en 23 november 2007.
Zie de kritiek van L. Tobback: ‘Sinds wanneer komt het de koning als hoofd van de uitvoerende
macht toe om aan de voorzitters van de wetgevende macht (…) op te dragen wat zij wel en
niet moeten doen. Noem mij een dinosaurus die niet mee is maar voor mij is dat nieuw.’ Het
Nieuwsblad 10-11 november 2007.
