Het leeskabinet; mengelwerk tot gezellig onderhoud voor beschaafde kringen, 1879, 01-01-1879 
Akelig op het oog zijn ze niet zooals de weinig opvroolij kende titel het ons dan ook belooft. Allen nemen de uiterlijke vormen in acht, maar ze zijn in zulk een groot aantal, dat het vrij moeilijk wordt de lotgevallen van elk hunner te volgen en alle draden van dit ingewikkeld verhaal uit elkander te houden. Gelukkig heeft de auteur in deze moeilijkheid voorzien; op de laatste bladzijden geeft hij de moraal aan van zijn lange vertelling en twijfelende of zijn bedoeling in het schetsen der verschillende personen wel goed begrepen werd, geeft hij een kort overzicht van aller lotgevallen met een waarschuwende les aan den lezer om toch niet te handelen zooals de kinderen zijner fantasie, welke hij met gepleisterde graven vergelijkt. Wist de heer Swarth niet dat in elk kunstwerk, de moraal niet gepredikt moet worden, maar als natuurlijk gevolg van de handelingen en lotgevallen der personen duidelijk blijkbaar behoort voorgesteld te zijn? De titel had reeds voldoende moeten wezen, en uit den loop van het verhaal moest elke lezer kunnen opmaken, hoe afschuwelijk de huichelarij is. Een moraal zoo opgedrongen maakt weinig indruk, vooral als het boek niet boeiend is en de personen, zelfs de slachtoffers, weinig of geen belang inboezemen. Waaraan ligt dit gebrek? Aan den breedsprakigen stijl, de gewrongen dialoog of aan de keuze der personen, dit willen wij niet beslissen, doch dit is zeker dat menigeen den ijverigen auteur (want hoeveel zijner werken allen met min of meer philosophische titels zien wij niet tegelijk aangekondigd?) dankbaar zal zijn dat hij om zijn bedoeling kenbaar te maken, den inhoud van het lange verhaal op de laatste bladzijde zoo kox-t en zakelijk geresumeerd heeft; daardoor komt men ten ^minste te weten wat de gepleisterde graven zijn, men spaart daardoor zoowel de tijd als de moeite die de lezing van dit boek kosten zal en men doet zijn voordeel met de zeer loffelijke bedoeling waarmede het werk geschreven is. M. Novellen door Louise Stratenus. Breda, P. B. Nieuwenhuys. 195 bladz. in post-8°. Een zestal schetsjes vormen den inhoud van dit boekdeeltje. Het eerste — Eene Duinroos, dat in een visschersdorp bij ons te lande speelt — maakt misschien eenige aanspraak op den titel van novelle. "Van de vijf overigen, waarvan het tooneel te Parijs is en die zeer korl zijn, kunnen wij dit niet getuigen; het zijn korte levensbeschouwingen, en meer niet. Eene zekere gemoedelijkheid, om het eens zoo te noemen, straalt in alle door. Misschien bezorgt dit aan het werkje eenige lezeressen; wij voor ons hebben moeite gehad het te doorlezen. Dit kan echter aan onzen smaak of onze vatbaarheid liggen, en mogelijk is het bij anderen niet het geval. N. T. Een zonnetje in huis, door G. J. van der Hoeve, schrijver van »Bij na gelukt," en »Marie." Amsterdam, Scheltema en Holkema. 1878. Twee Deelen. 272 en 259 bladz. in royaal 8°. Het »zonnetje", op den titel genoemd, is een gebrekkig meisje, Justine geheeten, en blijkbaar door den schrijver bestemd om de heldin of het middelpunt in dit verdicht verhaal te zijn. Hij heeft haar, toen hij zich aan zijnen arbeid zette, willen schetsen als de persoon, die, in weerwil van haar gebrekkig lichaam met een schranderen geest begaafd, zoo niet alles, dan toch veel te recht brengt, wat in den loop van dit werk te recht gebracht moet worden. Dit is hem echter niet gelukt, en de figuur, die zij maakt, is deels onbeduidend, deels tamelijk bedroevend. De eigenlijke hoofdpersoon in het verhaal is zekere Jaspers, die tot den gegoeden stand behoort, en in zijne gemeente de betrekking van wethouder voor publieke werken bekleedt. Hij is echter een eerste booswicht; zoo laag en gemeen, dat wij niet dan met walging konden lezen wat ons omtrent hem wordt medegedeeld. Deze brave man wordt eindelijk, om de uitstekende hoedanigheden, die hij niettegenstaande dat alles bezit, eerst tot lid der Tweede Kamer gekozen en niet lang daarna tot minister van financiën benoemd, na eerst nog de decoratie van kommandeur der orde van den Nederlandschen Leeuw te hebben ontvangen. Thans is echler de maat vol; zijne wanbedrijven komen aan het licht, en hij wordt krankzinnig, bij welke gelegenheid Justine, die zelve zooveel oppassing en verzorging behoeft, N.B. uit eigen beweging de betrekking van oppaster en verzorgster bij hem bekleedt, en dat om te voldoen aan de les van Jezus: » Hebt uwe vijanden lief!'- zij, die met den schobbejak nimmer iets te maken heeft gehad. Het is haar dood natuurlijk; maar dit juist moet het pikante slot van het verhaal uitmaken. Van de overige personen in het werk valt weinig te zeggen, daar geen van hen eenig bijzonder belang inboezemt. Eene uitzondering hierop maakt zekere Herr Schweizer; al wat dezen betreft, is inderdaad geestig geschetst. De stijl, waarin het boek geschreven is, zal los moeten heeten. Zoo leest men b.v. ieder oogenblik meneer voor m ij n h e e r; niet waar dit woord een sprekend persoon wordt in den mond gelegd, maar ook in het verhaal zelf; zoo b.v. wordt «Meneer Brown" als eene vertaling van het Engelsche »Mr. Brown" opgegeven; terwijl elders gewone dienstmeisjes elkander in deftige boekentaal aanspreken. Van de roos wordt voorts gezegd, dat zij den sterksten persoon door hare geuren bedwelmt. Maar genoeg! N. T. Door eene Wereldstad, door Louis de Semein. Met Illustratien van Eng. Ladreyt, Arnhem, J. Minkman. 1878. Prijs / 3,50- Wie zou niet gaarne een aantal weinig bekende bijzonderheden willen vernemen van de groote wereldstad Parijs, door vrome, deftige lieden bestempeld met den naam van »Modern Baby Ion , maar door meer vroolijke heeren geprezen als de eenige stad, waar men zich werkelijk amuseeren kan!" Deze laatste loftuiting stemt volkomen overeen met de anecdote, welke men op de eerste bladzijde van bovenstaand boekje vermeld vindt. Frederik de Groote vroeg namelijk eens aan eenige voorname lieden: »Wat zoudt gij doen, zoo gij koning van Pruisen waart?" waarop de markies d'Argens ten antwoord gaf: »Mijn hemel, Sire, ik zou het koninkrijk verkoopen om de renten er van te Parijs te komen verteeren." Zij, die Parijs bezoeken, schaffen zich natuurlijk een ot anderen »Guide" aan, die hen volkomen op de hoogte brengt van al de merkwaardigheden, welke er te zien zijn, de voornaamste logementen en koffihuizen aanwijst enz., maar wat geen Reisboek hem geven kan, vindt men in Louis de Semeins werk. Deze schrijver doet ons een blik slaan in het leven der Parij zenaars en verhaalt ons veel, waar zeker menigeen nooit aan gedacht heeft. Volledig is de verzameling van typen niet, doch wij zijn reeds dankbaar voor hetgeen wij hier ontvangen en zouden stellig met verlangen uitzien naar meerdere schetsen van dezelfde bekwame hand, wanneer niet een noot van den Uitgever op de laatste bladzijde alle uitzicht daarop wegnam. Die noot, volgende op des schrijvers woorden: »Tot weerziens!" luidt aldus: »Deze hoop zal helaas niet verwezenlijkt worden. Nog voor het afdrukken van dit vel, nadat dit eerst door hem gecorrigeerd was, is de prettige en arbeidzame man op den jeugdigen leeftijd van 28 jaren ten grave gedaald." Wij hebben dus hier het laatste geschrift van Louis de Semein (als we ons niet vergissen Nederlander van geboorte) voor ons en wie ook zijn vorig werk «Herinneringen van een Parijsch Reporter," gelezen heeft, zal het met ons te meer betreuren, dat zijn loopbaan reeds zoo vroegtijdig gesloten werd. Zijne «Causeriën", niet diepzinnig of hoogdravend, zijn zeer onderhoudend. Zijn verhaaltrant doet aan Edmondo de Amicis denken in diens werk over Nederland. Er is iets aangenaams in, dat ons voor den auteur inneemt en ons doet gelooven, dat de Uitgever het rechte woord gebruikte toen hij hem een «prettig" mensch noemde. Verschillende onderwerpen en beelden passeeren de revue in de drieendertig hoofdstukken. Wij beginnen met het water te Parijs; de Seine en de verschillende broodwinningen, die er mee in verband staan. Vervolgens komen wij aan de wereld der artisten: schilders en beeldhouwers, welke blijkbaar met voorliefde behandeld is en van welke wij menige zonderlinge trek vernemen. Wat men hier over de modellen verhaald vindt zal zeker menige lezeres verbazen. Daarop volgt een groote afdeeling, gewijd aan de winkels en magazijnen, met winkelbedienden en juffrouwen. Vele geheimen worden ons onthuld en wat de schi'ijver ons omtrent de uitgebreide Nouveautés-Magazijnen meedeelt, kan wel eens stof tot overdenking geven aan hen, die alle toilet-artikelen uit Parijs ontbieden, in de vaste veronderstelling dat zij daar alles veel beter en goedkooper kunnen bekomen, dan in Hollandsche winkels. Tusschen de meer uitgebreide onderwerpen, die we noemden, vinden wij als ter afwisseling kleine Parijsche schetsen, zooals »Z.Exell. de Kleermaker", »de Zondagavond in Parijs", »de Parijsche burger en zijn buitenleven" enz. De schrijver gaf meer dan hij beloofde, want bij Hoofdstuk XXV verplaatst hij ons in een andere wereldstad: Londen, en laat ons een blik werpen op de wedrennen in Engeland, de manie der weddingschappen, de dagbladpers in Engeland vergeleken met die in Frankrijk, (met zeer belangrijke bijzonderheden omtrent de correspondenten der verschillende bladen); de brandweer te Londen en andere merkwaardigheden. Louis de Semein is goed van alles op de hoogte, zoodat hij de cijfers bij de hand heeft om het een of ander te bewijzen. Hij zal u meedeelen hoeveel een arme winkeljuffrouw te Parijs op zijn hoogst kan verdienen en hoeveel tractement de GrootKanselier in Engeland ontvangt, of hoeveel millioenen er aan het onderhoud der jachthonden worden uitgegeven. Voeg bij dat alles een keur van vermakelijke anecdoten en wij zullen u niet behoeven te zeggen, dat niemand voor vervelende lectuur behoeft te vreezen. Zooals uit de noot van den Uitgever blijkt is dit werk oorspronkelijk in het Hollandsch geschreven. Wij ontmoeten hier dus een landgenoot, een goed vriend, die ons verhaalt wat een langdurig verblijf te Parijs hem deed opmerken. Het boekje, 459 bladz. groot, is zeer net en accuraat gedrukt en met geestige houtsneden versierd. Leiden. D. F. v. H. Het schouwtooneel onzer dwaasheden. Humoristisch-satirieke Volksteekening. Opgedragen aan het Nederlandsche Volk door Erasmus den Jonge. Dordrecht, J. P. Revers, 1878. 2 dln. Prijs f 6.—. Het boek, waarvan we den titel hier boven afschreven, valt eigenlijk buiten de grenzen der beoordeeling in een tijdschrift als het Leeskabinet. De weinige plaatsruimte die in 't Bibliographisch-Album beschikbaar is, vordert een kort verslag en een even korte goed- of afkeuring, en dit verdient dit werk allerminst. Maai' ook, 't is eene onmogelijke zaak in een paar bladzijden schrifts een werk van dien omvang en loopende over dozijnen maatschappelijke quaestiën te bespreken. We durven ons dus slechts te bepalen tot eene aankondiging. Wilden we naai' den grondslag van een waardige en ernstige kritiek 't boek beschouwen, zoo zouden we, behalve het nauwkeurig te toetsen aan de eischen die de schrijver zich zelf heeft gesteld, door zijn ondertitel: sHumoristischsatirieke volksteekening", vooral quaestie voor quaestie dienen nategaan en te onderzoeken of ze niet door Erasmus den Jonge te veel of te weinig getint zijn. Beter dan half werk te leveren, leveren we liever geen werk, en dat achten we hier deze regelen, die we, na nauwgezette lectuur van het Schouwtooneel, schrijven. Geen werk herhalen we, wijl we niet anders doen dan de aandacht op hel werk vestigen en het warm aanbevelen, het aan de lezers zelf overlatende hun oordeel uittespreken, en het aan Tijdschriften als Gids, Tijdspiegel, Vragen des Tijds opdragende, 't geschrevene met betrekking tot onze hedendaagsche maatschappelijke toestanden te beoordeelen. We bepalen ons enkel bij den vorm. Het is aangenaam geschreven, het leest prettig voort, taal en stijl zijn vrij zuiver. Over 't algemeen is 't onderhoudend door de aardige invallen en dikwijls bijtende zetten; hoewel would-be aardigheden, ook vaak den ontbrekenden humor moeten aanvullen of vergoeden. Zooals Vondel hekelen kon, heeft niemand hem nagedaan, zeker Erasmus de Jonge niet, en toch, — maar daarvoor leven we in andere tijden, — is zijn hekelpen niet zoo uitsluitend. Alles, en de schrijver heeft veel gezien en veel, en vooral goed opgemerkt, krijgt zijn deel, maar dat alles is juist de zwakke zijde van het werk. Het werk vermoeit, de belangstelling wordt menigmaal gebroken, juist omdat de kleinste kleinigheden ook haar deel krijgen. Is het een toeval, dat we ons onlangs verfrischt en verkwikt hebben met Murks twaalfde, door Jo. de Vries zoo uitstekend uit het Engelsch vertaald en bij Gebr. Utrecht. N. Lauwerbladen uit Neérlands gloriekrans, door W. J. Hofdijk. Opgedragen aan Z. M. den Koning. Compleet in 40 afleveringen (of twee deelen in prachtband, 344 en 320 blz.). 4°. formaat, met 30 fraaie chromolithographieën. 's Gravenhage, Joh. IJkema. 1878. Afl. 21—40 of tweede deel. Vestigden wij reeds vroeger de aandacht onzer lezers op dit belangrijke Prachtwerk, in hetwelk onze dichter-historieschrijver Hofdijk eenige roemrijke feiten en merkwaardige personen uit onze geschiedenis in herinnering brengt, — thans nu sinds eenigen tijd ook het tweede deel compleet in het licht is verschenen, mogen wij er waarlijk nog wel een woord van warme aanbeveling aan wijden. Thans eerst is het mogelijk het geheele werk volkomen te overzien en dus ook aan anderen eenig denkbeeld te geven van den zoo rijken inhoud. De schrijver doet ons de schoonste tijdperken onzer geschiedenis doorleven, beginnende met het midden der 16de eeuw, en dus het tijdstip, waarop de kleine staatjes, in welke deze gewesten verdeeld waren, zich meer en meer tot éen grooten Nederlandschen Staat vereenigden. Hij geeft ons een vaderlandsche geschiedenis in tafereelen, maar dan ook tafereelen, met nauwkeurige kennis van zaken en dichterlijken gloed geschilderd. Hij is vervuld van bewondering voor onze groote voorvaderen en hij wil die bewondering aan het tegenwoordige geslacht meedeelen; hij wil zijne landgenooten iets doen gevoelen van hetgeen hem bezielt en hem opwekt tot liefde voor zijn geboortegrond. Wie zou die poging niet toejuichen? en dat wel in onze dagen, nu er zooveel wordt gezift en gecritiseerd, gedemonstreerd en gereconstrueerd, dat men waarlijk gaat vreezen, dat alle vaderlandsliefde verkoelen en alle nationaal gevoel verkwijnen zal. Of moeten wij als ware cosmopolieten afzien van die kleingeestige gehechtheid aan het plekje, waar wij het levenslicht aanschouwden ? Afzien van die dwaze vooringenomenheid, die ons doet spreken van sNeêrlands Gloriekrans" en «Lauwerbladen"? Gij, die dat meent, lees Hofdijks werk, en zoo dan ook in uw oog de Gloriekrans geen nieuwen luister, de Lauwerbladen geen nieuwe frischheid hebben verkregen, dan zijt gij ongeneeslijk in uw partijzucht of zelfzuchtige onverschilligheid ! Het eerste tafereel van dit werk, getiteld: »Het zaad der Kerk verplaatst ons in 1566, bij een auto-da-fé te Beverwijk, den marteldood van Augustijn den bakker. Op dit tafereel, dat ons een toestand van duisternis en tyrannie vertegenwoordigt, volgt, als een eerste lichtstraal op dien chaos, het tafereel: «Adeldom verplicht", dat ons het Verbond der Edelen in korte maar duidelijke trekken schetst. Het laatste tafereel van het tweede deel is getiteld: «Amsterdam aan zee gebracht" en heeft de inwijding van het Kanaal door Holland op zijn Smalst, op 1 November 1876 ten onderwerp. En tusschen die twee jaartallen: 1566 en 1876, — welk een rijkdom van feiten, welk een keur van groote, edele mannen: helden, staatslieden en mannen der wetenschap. Als wij het voor ons liggende werk vergelijken met het vroeger rond gezonden Prospectus, dan valt het in het oog, dat het afgebakende plan niet volkomen gevolgd is. Reeds vroeger zeiden wij dat de wijze waarop het boek werd uitgegeven, ons deed vreezen voor eenige misrekening. Het manuscript is waarschijnlijk bij het begin der uitgave niet gereed geweest en daardoor kwam men later plaats te kort. Het is bekend, dat als men aan het schrijven gaat, de voorgestelde ruimte meestal wordt overschreden. Daardoor missen wij nu verscheidene toegezegde tafereelen, ofschoon ook eenige andere schetsen, die men niet verwachtte, zijn ingevoegd. De heer Hofdijk schijnt er — en naar ons oordeel terecht — de voorkeur aan gegeven te hebben, eenige algemeen bekende feiten weg te laten, en eenige die wat meer op den achtergrond bleven, in de plaats te stellen. Zoo missen wij de overwintering op Nova Zernbla en de overwinning bij Nieuwpoort, ter- wijl ons daarentegen de toelating der uit Portugal verdreven Joden te Amsterdam wordt verhaald en wij in een paar andere tafereelen met den »Prince der Musisiens" Sweelinck en den schrijver der «Betoverde Wereld Balthazar Bekker kennis maken. Gaarne hadden wij aan dit werk een Begister toegevoegd gezien, en dan liefst met de titels zooals die op het Prospectus te vinden zijn. De dichter Hofdijk kiest namelijk voor zijne tafereelen andere titels dan de historieschrijver Hofdijk kiezen zou. Daardoor lezen wij bijv. in plaats van: Leidens Akademie gesticht, het meer poëtisch »Het licht op den kandelaar", in plaats van de Verovering van den Briel: «Een eerste steen gelegd", in plaats van Jacob Boggeveen: «Goudzoekers ter zee", in plaats van (de schrijfsters) Wolff en Deken: «Een tuinhuis" — hetgeen het opzoeken van het een of ander in den Bundel niet gemakkelijk maakt. Op de platen staan dezelfde titels en als men nu onder een afbeelding van Frederik Hendrik in volle wapenrusting de woorden leest: «Een balsturige maagd gedwongen", waarmede de vesting 's-Hertogenbosch wordt bedoeld, dan maakt die titel in dat verband wel een ietwat vreemd figuur. Een weinig meer eenvoud ware dus ook hier, zooals in de meeste zaken, weder wenschelijk geweest. Mocht ooit een herdruk of een volksuitgave van dit werk noodig zijn, dan zou een duidelijk Begister de waarde er van verhoogen. En dat wij het boek in veler handen wenschen is zeker. Het levert tegelijk een boeiende en tevens zeer nuttige lectuur op. Wil een oom, die niet op eenige guldens behoeft te zien aan een oppassenden neef een fraai cadeau maken, dan kieze hij Hofdijks «Lauwerbladen uit Neêrlands Gloriekrans". Het beschouwen dier historische tafereelen zal den jongen goed doen; het zal zijne historische kennis vermeerderen ; hem met eerbied vervullen voor onze groote mannen en hem opwekken hunne voetstappen na te volgen. Aan te wijzen wat bijzonder belangrijk is en een keus te doen uit een zoo rijken schat, zou zeer moeilijk zijn. Wij zouden niet weten waar te eindigen. Trok »Het lied des lij- dens en der glorie" (Het aloude «Wilhelmus") onze aandacht, niet minder was dat het geval met »Een opstanding", (de overgang van Amsterdam in 1578), of het prachtige dichtstuk »Twee kloosters' in het tafereel »In Gode ontslapen". Het bekende talent van den heer Hofdijk voor natuurbeschrijvingen verloochent zich niet als hij u Ruysdael en Hobbema schetst, of u de moedige bedrijven der Nederlanders in Indië verhaalt. Ook bij meer prozaische onderwerpen als de uitvinding der brandspuiten weet hij u te boeien en zoo iemand nog weten wilde of Hofdijk in staat is, ons nationaal gevoel wakker te schudden, hij ieze die schoone bladzijde, gewijd aan Neêrlands vlag in het tweede deel (blz. 249) van welke ik niet kan nalaten het begin af te schrijven: »De Vlag! »Eenige banen minder of meer kleurig dundoek, met of zonder eenige bij-figuren of eenig wapen, aan een koord of aan een stok gespannen — en ge hebt een vlag. Zoo is het. Maar laten slechts de kleuren die zij draagt uwe nationale kleuren zijn — waar ge als een zich-zelf ter nauwernood bewust kind met uwe mollige vingertjes naar gegrepen hebt; die ge, in uwe knapenspelen, met gloeiende wangen hoog hebt gedragen en over uwe zwierende lokken gezwaaid; waarin ge als jongeling en man het symbool van uwen volkstam hebt erkend — dan verkrijgen zij de beteekenis en de macht van een ideaal. Dan gaat er een adem van bezieling van uit, die, bovenal op vreemden bodem, als een hemelsche betoovering werkt, en gij zoudt ze aan uw hart willen klemmen die kleuren, als de liefelijkste en kernigste herinnering aan al het zoet en zuur uwer gansche levens-ervaring op den Vaderlandschen grond", enz. enz. Aan de platen is veel zorg besteed. Sommige zijn uitmuntend; vooral die van het eerste deel, van welke wij er vroeger een paar opnoemden. De prachtbanden verdienen den meesten lof. Aan eene onderneming als deze zijn enorme kosten verbonden, waarvoor menigeen zou terug deinzen. Eere dus den heer IJkema, voor zijne onbekrompen handelwijze, en moge hij zich niet vergist hebben, wanneer hij op het nationaal gevoel onzer landgenooten rekende. D. F. v. H. Beeldengalerij uit de Kerkgeschiedenis, door P. van der Veen en H. F. Reynvaan. Tiel, D. Mijs, 1878. Met groote ingenomenheid kondigen wij dit werkje aan. Wat niet altijd geldt van alle boeken, waarvan het gezegd wordt, geldt zeer zeker van dit: het voorziet in eene bepaalde behoefte. Ik wil daarmede niet zeggen, dat de belangstelling in dergelijke onderwerpen zoo bijzonder groot is en men mitsdien met beide handen naar dit boekje grijpen zal. Helaas! onze doorendoor materialistische tijd heeft geen oog en geen hart voor de dingen die niet gezien en getast worden, voor de hoogste levensidealen, en verlangt in 't geheel geen geestelijk voedsel. Maar mag men dit onverschillig aanzien? Moet niet iedereen, die een hart voor den godsdienst heeft, zijne beste pogingen aanwenden om hem aangenaam te maken in de oogen der menschen? En zal dit, behalve door onze persoonlijkheid, niet het best geschieden dooi' hem meer en meer bekend te doen worden? Onbekend maakt onbemind. Dat zoovelen koel en onverschillig zijn voor den godsdienst, is uit velerlei oorzaken te verklaren, maar vooral ook uit onkunde. Men bedenkt niet, dat de godsdienst een machtige factor is in de wereldgeschiedenis, waarmede gerekend moet worden, en dat. alle groote staatkundige en maatschappelijke vraagstukken door haar beheerscht worden. Hoe dat duidelijk te maken? Door dogmatische verhandelingen? Door afgetrokken redeneeringen? Maar wie luistert daarnaar? Neen! door persoonlijkheden te teekenen, waarin de allesbezielende macht van den godsdienst wordt aanschouwd, door uit de geschiedenis van het voorgeslacht de geesten op te roepen, die getuigen van den zegen der godsvrucht, als zij goed wordt verstaan, maar helaas! ook van haren vloek, als zij niet wordt begrepen en tot zelfzuchtige en misdadige oogmerken gebruikt. Zulk een beeldengalerij hebben wij hier. Of wij geene aan- en opmerkingen hebben, of wij de eene schets niet beter vinden dan de andere en b. v. die van Zwingli en Kalvijn hooger stellen dan die van Luther, of wij in plaats van het woordje »ondertusschen" dat vele malen voorAlbüm. 1879. 6 komt, gaarne »intusschen" lazen, doet hier weinig ter zake. Wij wenschen dit boek in veler handen, ook omdat wij bij een herdruk vooruitzicht hebben op zeer gewenschte aanvulling. De schrijvers zeggen in de Voorrede: »dat het ook bij het katechetisch onderwijs goede dienste(n) kan bewijzen, zal wel niet vermeld behoeven te worden." Wij zeggen meer. Het ware te wenschen, dat het algemeên als handboek bij het katechetisch onderwijs werd gebruikt en dat alle katechisanten, ook de eenvoudigen, zich dit werkje aanschaften om daaruit de kennis der kerkelijke geschiedenis te putten, die, volgens art. 38 van het Reglement op het Godsdienstonderwijs, van hen wordt geëischt. Leiden. H. G. Hagen. Het belang van de studie der Godsdiensten voor de kennis van het Christendom. Redevoering, uitgesproken bij de inwijding van den Leerstoel voor de Geschiedenis der Godsdiensten aan de Universiteit van Amsterdam, door Dr. P. D. Chantepie de la Saussaije Dz. Ofschoon de datum op den titel, bij dergelijke plechtige redevoeringen gewoonlijk aangegeven, 't niet verraadt, komt deze aankondiging laat genoeg. Al wie belangstelt in de zaken, daarin verhandeld, heeft ongetwijfeld reeds kennis genomen van dit belangrijk stuk des jeugdigen hoogleeraars. Belangrijk toch is het, zoowel voor de veelzijdige, diepe studie, waarvan het getuigt als om het vrije, onpartijdige standpunt, dat het inneemt. Het Christendom plaatst hij niet, gelijk men dit eeuwen lang placht te doen, tegenover het geloof van niet-christelijke natiën, maar beschouwt het als de vervulling er van, de volle uitdrukking van wat elders minder volledig wordt erkend. «Natuurlijk en geopenbaard", zegt hij, »ik acht die tegenstelling onbruikbaar om een klove aan te duiden, die tusschen het Christendom en andere vormen van geloof zou bestaan. Zulk een tegenstelling kan noch voor de rechtbank der psychologische, noch voor die eener meer ontologische verklaring bestaan." In verband met deze opmer- king klinkt het wel wat vreemd op blz. 34 in zijne toespraak tot de leden der Theologische Faculteit te lezen van een niet gering verschil, dat tusschen hen en hem bestaat. Geldt dat verschil subjectieve godsdienstige overtuigingen, dan is de vermelding daarvan hier geheel overbodig. Omtrent het punt in quaestie beslaat evenwel geen verschil. Onder wetenschappelijke mannen is deze zaak uitgemaakt. En is dit zoo, dan kan en moet de studie der godsdiensten beoefend worden, zonder dat onze godsdienstige overtuigingen zich daarin mengen, al getuigen hoofd en hart in volle overtuiging met de heiligste geestdrift, dat in de rei der godsdiensten die van Jezus de eerste en voornaamste is. Als een krachtig kampioen voor die overtuiging doet zich de hoogleeraar kennen. Gelukkig de Universiteit van Amsterdam, die het onderwijs harer kweekelingen aan zulke degelijke, ernstige mannen, van wie voor de toekomst no? zoo veel te verwachten is, mag toevertrouwd zien! Leiden. H. G. Hagen. Homo Sim. Roman van Georg Ebers. In het Nederlandsch bewerkt, door Dr. H. C. Rogge. Tweede druk. Amsterdam, IJ. Rogge. 1879. Eenige maanden geleden plaatsten wij in dit Tijdschrift een Biographie van den begaafden hoogleeraar Georg Moritz Ebers, verzeld van zijn portret. In dat stukje deelden wij het een en ander mede, omtrent zijne werken, en daaronder ook omtrent bovenstaanden Roman. Nu er van »Homo Sum" reeds een tweede druk in onze taal verschenen is, willen wij er nog eens uitsluitend de aandacht onzer lezers op vestigen. Het boek is even als »De Egyptische koningsdochter" en »Warda" de' belangstelling waardig, die op boeiende en degelijke romantische lectuur zijn gesteld. Het behoort niet tot die sensatie-romans, die niets nalaten, en die men met zekere gejaagdheid doorvliegt om de onlknooping te kennen, maar wat Prof. Ebers schrijft, leest men gaarne nog eens over. Wij leven als het ware met hem in de oude tijden, in welke hij ons verplaatst. Zijne wijze van voorstellen en beschrijven is zóó helder, alsof het zaken betrof, welke wij dagelijks zien, en waarmede wij geheel en al vertrouwd zijn. »Homo Sum" onderscheidt zich in vele opzichten van »de Koningsdochter" en sWarda." Het is veel beknopter en minder ingewikkeld. Men zou het in vergelijking van genoemde zeer uitgebreide romans met eenig recht eene novelle kunnen noemen, maar tevens eene novelle vol ernst en degelijkheid; eene novelle welke alleen geschreven kan worden door iemand die zoo volkomen als Prof. Ebers den man van wetenschap met den romancier vereenigt. De vorige romans zijn genomen uit de geschiedenis van Egypte. De eerste verplaatst ons (zooals men weet) in de 64e eeuw vóór onze jaartelling toen de Perzische koning Cambyses zegevierend Egypte binnentrok, en de tweede (»Warda") roept een veel vroeger tijdperk, namelijk de dagen van Ramses of Sesostris den groote voor onze verbeelding terug. In »Homo Sum" daarentegen is het de vierde eeuw onzer jaartelling waar de dichter ons heenvoert, terwijl de eerste Christenen, nog ter nauwernood ontslagen van de vervolgingen der Romeinsche keizers, als handelende personen optreden. Men weet dat er in die dagen kluizenaars waren, Anachoreten genaamd, die zich in rotsholen van de wereld afzonderden. Twee van zoodanige Anachoreten, Paulus en Anastasius, zijn de hoofdpersonen; vooral de eerste. Hij behoorde tot eene aanzienlijke familie te Alexandrie en leidde in vroeger jaren een weelderig en vroolijk leven. Tot den Christelijken godsdienst bekeerd en vreeselijke martelingen ondergaan hebbende, kwam hij tot het besluit om afstand te doen van alle wereldsche begeerlijkheden en geheel zijn volgend leven boete te doen voor zijne vroegere zonden. Zijne tijdgenooten vereeren hem als een heilige, maar juist dat stuit hem tegen de borst; hij wil niets wezen als een ellendige zondaar en drijft dit zoo ver, dat hij de schuld van een ander op zich neemt en zich met vreugde laat mishandelen en verbannen. Zooals wij vroeger reeds zeiden, heeft prof. Ebers dit verhaal in martyrologische en ascetische geschriften gevonden en de begeerte rees bij hem op om eene dergelijke apathie en zelfvernietiging in alle bijzonderheden na te gaan en te beschrijven. Het zielkundig vraagstuk houdt den schrijver in de eerste plaats bezig. Historische bijzonderheden, locale kleur zijn thans voor hem meer bijzaak. Treffend is het contrast tusschen Paulus en den Anachoreet Anastasius, die na al zijne boetedoeningen en zelfverloochening er toch niet toe komen kan zijn doodvijand Phoebicius vergeving te schenken, maar met woorden van haat en wraakzucht de eeuwigheid ingaat. De vertaling van dit meesterlijk geschreven werk is vloeiend, en zooals wij die van Dr. Rogge gewoon zijn. Aan den rand des afgronds, door R. Koopmans van Boekeren. Te Leiden bij A. W. Sijthoff. 1879. »Aan den Booze verkocht", is de titel van een roman, in twee deelen, ten verleden jare door den Heer Koopmans van Boekeren in het licht gegeven; »Aan den rand des afgronds" dien van het boek, waarvan ik den Bedacteur eene aankondiging beloofde. Beide titels bewijzen dat de schrijver, wiens vruchtbaarheid opmerking verdient, de kunst verstaat uithangborden te kiezen, welke velen tot ingaan zullen dwingen. Toch is er nog iets anders dan gelijksoortigheid van indruk door de uithangborden veroorzaakt, dat mij drijft van beide boeken te gewagen, waar ik slechts éen opzettelijk te bespreken heb t is het verband dat de auteur fusschen zijne beide geesteskinderen aantoont, wanneer bij in de voorrede van het laatstuitgekomen boek het volgende zegt: »De schets van het verhaal dat ik thans mijnen Iandgenooten aanbied, lag reeds een paar jaren in de portefeuille. Dat ik die schets ben gaan uitwerken, geschiedde naai' aanleiding van eene recensie in wijlen Ons Streven, en wel in t bijzonder naar aanleiding van eene zeer ernstige aanmerking op mijn werk. De schrijfster van die boekbeoordeeling gaf in duidelijke bewoordingen haar misnoegen te kennen over mijn roman: Aan den Booze verkocht, omdat de handelende personen voor een deel zulke onmenschen waren dat een fatsoenlijk mensch er zelfs in zijne verbeelding niet mee in aanraking wil komen. Dezelfde aanmerking is door meerdere, andere kunstrechters gemaakt". Tot dusverre de schrijver, die, na verklaard te hebben dat hij ditmaal het genre der »criminal-geschichten" niet verdedigen wil, liever beproefde nu eens een boek te schrijven, waarin niet zulke onfatsoenlijke booswichten worden afgeschilderd. »Wel zal men," zoo getuigt hij, sin dezen ïoman ook kennis maken met zeer slechte menschen, maar hun slechtigheid is niet onfatsoenlijk, en wat een paar van de hoofdpersonen betreft, door hunne zwakheid zouden zij Album. 1879. 7 bijna onfatsoenlijk worden; maar het komt er niet toe, zij blijven staan aan den rand des afgronds." Vervolgens richt de schrijver nog een woordje tot den heer Busken Huet, over de sNederlandsche bellettrie" waarin ook hij niet gespaard werd. Hij tracht dien heer te doen begrijpen wat tot de taak van een fatsoenlijk criticus behoort. Men ziet hieruit wel welk eene optimistische en fatsoenlijkmakende bui Van Boekeren had toen hij die voorrede schreef. »Aan den rand des afgronds", is dus een zoenoffer geplengd op het altaar der fatsoenlijkheid. Maar was dat andere boek dan zoo wanhopig onfatsoenlijk? Ik veroorloof mij dit te betwijfelen, 't Was realistisch in hooge mate; maar er zat verve in; men wilde voortlezen als men er eenmaal aan begonnen was. Men kreeg ook den indruk niet dat de schrijver het goede kwaad en het kwade goed wenschte te noemen; maar ik erken gaai'ne kapitein Kuras was erg onfatsoenlijk, en de mij onbekende schrijfster uit Ons Streven had zeker geen ongelijk zoo zij bezwaar in zijn j>ersoonlijk gezelschap gemaakt had, ten minste als zij er maar een beetje goed uitziet. Maar, eilieve, het zoover te drijven dat men zelfs in zijn verbeelding niet gaarne met zoo iemand in aanraking komt, 't schijnt mij buitensporig kiesch toe en zeker niet in den smaak van Boileau, die, hoewel niet verzot op slangen, toch het conterfeitsel daarvan »par 1'art imité" zelfs behagelijk voor het oog vond. Ik heb mij dikwijls afgevraagd hoe het toch komt dat nog zoovelen in den lande dweepen met nuchtere vertellingjes, welke slechts een gebrek hebben, namelijk, dat zij ontzettend vervelend zijn, en steeds moord en brand schreeuwen zoodra men de wereld durft schilderen gelijk zij is, niet zoo als zij wezen moest. Ik voegde er de vraag bij waarom men, bij voorbeeld, wel valsche munters en Rinaldo Rinaldini's maar geen priesteressen van Venus op het tooneel wil zien voorgesteld en ik ontving daarop geen ander antwoord dan dat zoo iets gevaaarlijk was voor den goeden smaak, misschien wel voor de zedelijkheid. 't Is mogelijk, hoewel ik het niet begrijp; maar zooveel is zeker dat de geschiedenissen der brave Hendrikken en deideugdzame Maria's op zichzelf weinig aangrijpends hebben, tenzij het is in hun strijd met de booze passiën van anderen, en deze passiën te schilderen is nu juist datgene wat men het geïncrimineerde feit zou kunnen noemen, waar de procureurs-generaal der fatsoenlijkheids-kritiek het woord voeren. Doch genoeg. Revenons a nos moutons, — want inderdaad het zijn voor 't meerendeel moulons die de geachte Van Boekeren ons in zijn jongsten roman schildert — en vergun mij u een kort overzicht te geven van het werk, dat voor mij ligt. In het eerste boek »Een promotiebal" getiteld, voert de schrijver ons naar het stadje »Meervoort" waar zulk een bal moet plaats hebben. Hij introduceert ons natuurlijk en wij vinden daar een soort van »happy family" bijeen, die, door Terpsichore gelokt, de bontste variaties van het — altijd fatsoenlij k-menschenras vertoont. Onder de dansenden is Mathilde Van Velzen, wier ouders het naburige Schelfduinen — een prachtig buitengoed — bewonen, hoewel zij zelve tot de pensionaires van mevrouw Van Hugten, de kostschoolhouders, behoort. Die Mathilde is, hoe jong nog, al eene Helena, wier oog brand ontsteekt in de harten van vele jongens die op het instituut van Meervoort hunne opleiding ontvangen. Een hunner, Hector van Arkel, bestemd voor cavallerie-officier, heeft veel kans door den tijd zijne stille vereering tot een publiek engagement te zien gedijen. Er is echter een oudleerling op het bal tegenwoordig, Jonkheer Alphonsus van Rankhuijzen, zoon van een Resident op het eiland Java, en sedert een jaar student in de rechten aan een onzer Universiteiten, die zich stellig voorneemt hiertegen te waken, daar hijzelf het schoone meisje — dat bovendien rijk is — voor zich begeert. Gij ziet de brandstof der hartstochten ligt gereed en wacht maar op het ontvlammen. Het tweede boek is »Het verloren handschrift" getiteld. Er zijn vijf jaren, nadat het geschetste promotiebal plaats had, verloopen, en Hector is luitenant geworden. Reeds lang van Mathilda's genegenheid verzekerd, wenscht hij een engagement met haar, zij 't ook een geheim; maar de ouders weigei en, niet omdat zij iets tegen den jonkman hebben, maar omdat Papa Van Velzen meent dat de jongelieden vooreerst vrij moeten blijven. Hij kan wel »een keer meer" zelfs op Schelfduinen komen, maar verder gaan mag het niet. De redeneering die de heer Van Velzen daarbij voert is inderdaad allereigenaardigst. Luister! «Stel eens, Hector!" dus spreekt hij, »gij ontmoet na verloop van een paar jaren, een jonge dame, voor wie gij, bij nadere kennismaking, meer sympathie gevoelt dan voor onze Thilda. Maar ge zijt door uw woord gebonden en als eerlijk man verkropt ge uw gevoel en heet het alles liegen, zoo dikwijls een inwendige stem u toefluistert: »Nu voor 't eerst bemint gij!" En gij strijdt en schermt in 't rond en misleidt u zeiven en gij eindigt met te overwinnen of met u gewonnen te geven. Overwinnen, dat beteekent hier: de opgekomen neiging onderdrukken, de echte liefde in 't harte smoren en gevolg geven aan eene genegenheid uit vroegere, ik mag wel zeggen uit de kinderjaren. En dat laatste doet dan zulk een overwinnaar niet uit onweerstaanbaren aandrang, maar uit plichtbesef. Ik heb achting, ja eerbied voor zulk een overwinnaar, maar voor geen wereldsch goed zou ik hem het levensgeluk mijner dochter toevertrouwen. En in het andere geval, dat gij wezenlijk tot do verklaring kwaamt: Thilde! de oogen zijn mij geopend, wat ik voor u gevoel is toch het ware niet! dan staat ge daar als een woordbreker, een tronwelooze! Geloof mij toch, bid ik u, beide dingen kunt gij voorkomen door mijnen raad te volgen!" Ik noemde die redeneering allereigenaardigst, daar zij immers, consequent uitgewerkt, eigenlijk tot meer gemakkelijke ontbindbaarheid des huwelijks zou moeten leiden, iets wat de heer Van Velzen, een deftig, fatsoenlijk man, niet bedoelt. Hoe 't zij, de raad wordt opgevolgd en nn ontstaat er een soort van »stil vrijen", met ouderlijke goedkeuring, althans ouderlijke oogluiking. Hector wordt dus in den zonderlingen toestand geplaatst van geliefde a Ia suite — ik durf niet zeggen in partibus inftdclium; maar wat ik niet zeg zeiden anderen, schoon in een anderen zin. Zie daar het kort overzicht van den hoofdinhoud van een boek, dat zeker niet onvoldaan zal laten zoodanige klasse van lezers — vooral ook van lezeressen — als de schrijver, blijkens de voorrede, op het oog had. Er zijn zelfs tal van bladzijden in die ook andere soorten van beminnaars der Nederlandsche letterkunde zullen boeien en daaronder rekenen wij de beschrijving van het promotiebal, waar de Heer Van Boekeren zijne fijne opmerkensgave ten toon spreidt. Ook het ijsstukje, waarbij Hector zulk eene edele rol vervult, is uitstekend geschilderd. Mijn oordeel over dezen roman is dus geenszins ongunstig, al mag ik niet ontkennen dat: »Aan den Booze verkocht" schilderachtiger en pittiger tafereelen bevat. Toch kan ik niet zeggen dat de schrijver zijn succes in dit boek zonder schur- ken van de ergste soort verkregen heeft. Van Rankhuijzen toch is in mijn oog al even gemeen als Kuras, en Gerkes is er zelfs bepaald onfatsoenlijk bij, daar het immers zeer weinig f'ashionable is in het huis van tuchtiging en opsluiting te Leeuwarden te zitten. Alweer een bewijs dat de roman niet bestaan kan van edele menschen alleen en dat ook in dezen, even als in het werkelijke leven, de zon moet opgaan over boozen en goeden. Leiden, 10 April 1879. J. M. E. Dercksen. De roman van een weduwnaar, door Salvatore Farina. Naar den tweeden druk uit het Italiaansch vertaald door H. J. Wansink. Alkmaar, P. Kluitman, 2 dln. Het vriendelijk verzoek van den uitgever (of vertaler), geplaatst op den omslag van het eerste deel van het werk, waarvan we den titel hierboven afschreven, luidende: »Men wordt verzocht de voorrede te lezen", bracht ons in zekeren zin in tweestrijd, — namelijk, toen wij aan dat verzoek hadden voldaan, — of we wel een onpartijdig rechter konden zijn, nadat, èn de Heer P. N. Muller, en die bekwame bellettrist »de Gids", het werk vooraf reeds gestempeld hadden als te zijn deugdelijk en onvergolden. Waar, — zoo spraken we, — de vertaler en uitgever meenen zoo'n stempel op 't werk te moeten en te mogen plaatsen, kon dit ook in dien zin opgevat worden, dat beiden, na bewerking en lectuur, niet zoo heel voldaan meer over den inhoud waren. Of 't een of het ander toch is waar. Is 't werk goed, dan passen wij er op toe: »Goede wijn behoeft geen krans". Is 't werk slecht, dan zal de lof door den beoordeelaar in ïde Gids" er aan gegeven, niet bij machte zijn om het publiek zand in de oogen te strooien en 't boek koopers en, wat meer zegt, lezers te bezorgen, terwijl bovendien de taak van latere beoordeelaars niet gemakkelijk wordt gemaakt, in 't geval dezen in hunne meening lijnrecht tegenover die van den eersten recensent staan. Zoo is 't dan ook hier. We willen niet ontkennen, dat er veel liefs en veel goeds in dezen roman van Salvatore Farina voorkomt; zoo is o. a. Hoofdstuk VII een juweeltje, dat den Trouwring van De Veer evenaart, terwijl hoofdstuk XLV tot en met XLVII menig gelukkig »paartje" zullen doen watertanden. We willen zelfs voorbij zien de dorre en drooge expositie, die den eigenlijken roman voorafgaat en door eene lang niet vloeiende vertaling al zeer onsmakelijk is gebleven; we willen de moraal toejuichen, die in 't boek doorstraalt en overal kuische huwelijkstrouw predikt, waarschuwende tegen overspel; ja we willen voorbij zien de vele, helaas maar al te realistisch en plastisch geschetste bladzijden, waarom we wenschen zouden, dat alleen gehuwden het boek lazen; maar dan nog blijft er in den roman zóóveel af te keuren, is er zooveel in, dat strijdt tegen onze zeden, onze maatschappelijke verhoudingen van gehuwde mannen tegenover1 gehuwde vrouwen en omgekeerd, dat het boek gerust onvertaald had kunnen blijven. Gelukkig toch zijn in Nederland de toestanden in de echt niet van dien aard, dat we verhoudingen kennen, zooals in Frankrijk, en zeker ook in Italië, epidemisch voorkomen, maar hier te nauwernood sporadisch. Door te veel te waarschuwen tegen het kwaad dat nog onbekend is, door de fijnheden van het euvel dat zooveler huwelijksgeluk, buiten het lieve vaderland, verwoest, aan te wijzen, vervalt men in de fout de ondeugd smakelijk te maken en zonder het te willen, haar aan te wakkeren. We durven wedden dat velen onzer jonggehuwden onbekend zijn, met die verboden liefdesintriges die hier worden geschetst, soms zoo verkwikkelijk, dikwijls met een gloed en verve, dat velen zou kunnen nopen van de verboden vrucht te snoepen. Het is hier de plaats niet, en ook t bestek laat 't niet toe, om 't aangevoerde in 't breede uiteen te zetten. Zelfs op 't gevaar af, dat men ons vonnis ongemotiveerd wilde achten, doen we het niet. Maar we durven toch gerust het oordeel uitspreken, dat, — en waarlijk we zijn anders voor geen klein geruchtje vervaard, — dat de moraal, die in het boek wordt gepredikt en uit 't werk spreekt, en voor des schrijvers ruimen blik in het familieleven van zijn vurig vaderland getuigt, voor ons land, van geen nut is. Wij kennen die toestanden niet, dat coquette gehuwde vrouwen, wier hartstocht schijnbaar, maar toch ook in werkelijkheid bestaat, om door voorgewende koelheid des te meer van de zinnelijke liefde te genieten, in staat zijn waarachtig echtelijk geluk te verwoesten, en zoo lang die zonde niet in ons land inheernsch is geworden, veroordeelen we alle vertalingen van romans die daarop wijzen, — wat een Nederlander schrijft moet hij zelf weten, — en zullen we zien mede te werken om den verkoop en de lectuur te weren. Mochten deze regelen een negatieve uitwerking hebben, — afkeuren is dikwijls een prikkel, — wij wasschen onze handen in onschuld, want niet wij, maar de heer M. en »de Gids", met hun volgers, de vertaler en uitgever, dragen de schuld er van- Wie 't boek in het Italiaansch wil lezen, hij ga zijn gang. Er wordt daarbij bepaald aan Italiaansche toestanden gedacht, maar ons koele, en in dit opzicht gelukkig koele Nederland, heeft geen behoefte aan de vertaling. Utrecht. N. Ontwikkelingsgeschiedenis van het Heelal, door K. A. Specht. 's-Hertogenbosch, W. G. van Heus den, 1878. Prijs f 1,25. Dit werkje bevat een zeer beknopte en tevens zeer duidelijke uiteenzetting van de tegenwoordig bijna algemeen aangenomene theorie van de ontwikkelingsgeschiedenis van het Heelal. Een plaat, waarop de hoofdlichamen van ons zonnestelsel naar hunne betrekkelijke grootte zijn afgebeeld, met bijvoeging van eenige hierop betrekking hebbende opgaven, luisteren dit geschrift op, welks heldere, duidelijke druk tot lezen noodigt. Kennis van de ontwikkelingsgeschiedenis van het Heelal is echter niet het eenige, zelfs niet het hoofddoel van dit geschrift. Hun, die een warm, zij het ook niet geheel op billijken en juisten grond berustend pleidooi wenschen te lezen, ten gunste van atheïsme en materialisme, kannen wij de lezing zeer aanbevelen. — Want onbillijk en niet door de ervaring bevestigd is het met betrekking tot den invloed der verschillende wereldbeschouwingen op den zedelijken en maatschappelijken toestand, onjuist met betrekking tot den scherpen grens tusschen oude en nieuwe wereldbeschouwing getrokken. Immers — zooals nog onlangs door Professor Opzoomer zeer duidelijk in het licht is gesteld (Tijdspiegel. Oct. 1878) —, alleen wat meetbare verhoudingen of betrekkingen, het mathematische deel der nieuwere wetenschap betreft, bezitten wij kennis van het bloot objectieve, al het oveiige in de wereld, zooals die voor ons bewustzijn bestaat, is een product, tot stand gekomen door samenwerking van de ons onbekende (objectieve) buitenwereld en onze, naar haar wezen ons evenzeer onbekende geestelijke natuur; een weield uitsluitend door menschen voor menschen tot stand gekomen, afhankelijk van den gezondheids- en ontwikkelingstoestand van ons geestelijk wezen en van onze zelfstandig of bij overlevering verworvene ervaring; zoodat voor het grootste gedeelte de nieuwere wereldbeschouwing op dezelfde grondslagen rust als de oudere. V Dr. T. Jong gehuwd, door Ed. Rooze. Amsterdam, De Erven H. van Munster en Zoon. Een jeugdig paartje in de wittebroodsweken en daarna, zouden we dit vlug aardig geschreven boekje kunnen noemen. De hoofdpersonen August en Emma zijn naar het leven geschetst; hij is misschien wel. wat pedant en eigenwijs, zij een beetje al te lichtgeraakt, maar de auteur wilde ons echte menschen en geen poppen van zijn maaksel vertoonen. Intrigue is er eigenlijk volstrekt niet of het moest die gebeurtenis zijn, welke van de oneenigheid tusschen de jongelui, eerst een klein wolkje en langzamerhand een zwarte onweersbui maakt. August heeft voor zijn huwelijk een klein, ernstig gemeend liefdeshistorietje gehad met een zeer verstandig meisje, dat zoodra zij inzag hoe August door maatschappelijke beletselen, nimmer haar man kon worden, hem bedankte; later, als Emma's echtgenoot ontmoet hij zijn oude vriendin en... het vuurtje dat al aan 't smeulen w;is gaat in lichtelaaie vlam over. De huiselijke vrede wordt bedreigd, want ook mijnheer heeft zijn grieven, maar ter rechtertijd komt de edele Johanna tusschenbeide, verhaalt de waarheid, die even onschuldig als eervol is voor beide partijen en nadat dit onweertje de lucht gezuiverd heeft, zal het huwelijksbootje wel geen zware averij meer lijden. Emma begrijpt dat de sentimentaliteit der eerste dagen op den duur plaats moet maken voor degelijker gevoelens, August ziet in dat hij het anders moet aanleggen om de baas in huis te zijn en te blijven. De stijl en gesprekken zijn levendig en los; vooral de beschrijving van de huwelijksvoltrekking munt uit door ware realiteit en zelfs een greintje humor. Niemand zal de uurtjes aan de lectuur van de lotgevallen der jonggehuwden gewijd, als onaangename betitelen. R- M. Karei Klepperman, door Vrouwe Courtmans geb. Berchmans. Dordrecht J. P. Revers, 1878. Prijs f 2,—. Geen voorbericht meldt ons of we hier met een nieuw werk of met een herdruk van een vroegeren arbeid der begaafde schrijfster te doen hebben. Ik herinner me met genoegen den tijd — 't is nu zeker meer dan twintig jaar geleden — toen de Tijdstroom en andere tijdschriften die on derhoudende en boeiende verhalen, vol hartstocht en leven, brachten, die men dadelijk als van Vrouwe Courtmans—Berchmans herkende. 