Faktablad om Europeiska unionen : oktober 2019.
) werd het mogelijk om maatregelen aangaande de justitiële samenwerking in burgerlijke zaken – met uitzondering van het familierecht – aan te nemen volgens de medebeslissingsprocedure. 593 4BURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIEBURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIE De Europese Raad van Tampere (oktober 1999) heeft het pad geëffend voor de totstandbrenging van een Europese justitiële ruimte. Toen bleek dat de ten- uitvoerlegging van het programma van Tampere te weinig resultaten opleverde, heeft de Europese Raad in Den Haag (november 2004) een nieuw actieplan voor de periode 2005-2010 gelanceerd. In het Haags programma werd benadrukt dat verder moest wor- den gewerkt aan de wederzijdse erkenning en dat deze moest worden uitgebreid naar nieuwe gebie- den zoals familievermogen, erfopvolging en testa- menten. Dit programma werd gevolgd door het pro- gramma van Stockholm, dat de routekaart vormde voor de toekomstige ontwikkelingen van de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht voor de vijfjarige pe- riode van 2010 tot en met 2014. Als gevolg van het Verdrag van Lissabon (1. 1. 5. ) vallen alle maatregelen inzake justitiële samenwer- king in burgerlijke zaken onder de gewone wetge- vingsprocedure. Voor het familierecht geldt echter nog steeds een bijzondere wetgevingsprocedure: de Raad besluit met eenparigheid van stemmen na raadpleging van het Parlement. Er zij op gewezen dat er voor Denemarken, Ierland en het Verenigd Koninkrijk op grond van Protocol nr. 21 en Protocol nr. 22 bij de Verdragen ”opt-out„-clau- sules gelden ten aanzien van het derde deel, titel V, van het VWEU (de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht). Voor Ierland en het Verenigd Koninkrijk geldt een flexibele ”opt-out„-clausule ten aanzien van wet- geving op dit gebied, die hen op elk moment de mo- gelijkheid biedt om bepaalde wetgeving of een be- paald wetgevingsinitiatief al dan niet te aanvaarden of daaraan gebonden te zijn (Protocol nr. 21 bij de Verdragen). De ”opt-out„-clausule voor Denemarken ten aanzien van de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht is strikter en houdt in dat het Europees beleid op dit gebied helemaal niet van toepassing is in De- nemarken. Tijdens de onderhandelingen over het Verdrag van Lissabon heeft Denemarken bedongen de mogelijkheid te behouden om de ”opt-out„-clau- sule om te zetten in een flexibeler ”opt-in„-clausu- le, gebaseerd op het model van de Ierse en Britse ”opt-out„-clausule (Protocol nr. 22). Op 3 december 2015 werd een referendum gehouden over het al dan niet gebruikmaken van deze keuzemogelijkheid (4. 2. 1).  53 % van de kiezers stemde tegen. B. Belangrijkste vastgestelde wetgeving 1. Vaststelling van de bevoegde rechterlijke instantie; erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen en beslissingen in buitengerechtelijke zaken Het belangrijkste instrument op dit gebied is Veror- dening (EU) nr. 1215/2012 van het Europees Parle- ment en de Raad van 12 december 2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (”Verordening Brussel I„). Deze 594 verordening heeft tot doel de regels inzake jurisdic- tiegeschillen binnen de lidstaten te harmoniseren en de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslis- singen in burgerlijke en handelszaken te vergemak- kelijken en te versnellen. De verordening Brussel I is aangevuld met Verordening (EG) nr. 2201/2003 van de Raad van 27 november 2003 betreffende de be- voegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid (”Verordening Brus- sel II bis„). Een toename van de mobiliteit brengt met zich mee dat er familiebanden ontstaan tussen per- sonen met een verschillende nationaliteit. Partners met een verschillende nationaliteit moeten weten welke achternaam zij hun kinderen kunnen geven en gescheiden mensen moeten in een ander land kunnen gaan wonen zonder het contact met hun kinderen te verliezen. Ten aanzien van kinderen die door een van hun ouders ontvoerd zijn, geldt het Verdrag van 's-Gravenhage betreffende de burger- rechtelijke aspecten van internationale ontvoering van kinderen [1], waarbij 99 landen partij zijn (in okto- ber 2018). Hiertoe behoren alle lidstaten van de EU. Het Haags Verdrag heeft een zeer eenvoudige doel- stelling: de onmiddellijke terugkeer van ontvoerde kinderen. Ook de Verordening Brussel II bis, die in- middels al vijftien jaar van kracht is, bevat bepalin- gen over dit onderwerp, maar er wordt uitgebreid gediscussieerd over verbetering van de verordening op dit gebied. Om de internationale inning van onderhoudsschul- den te vereenvoudigen, heeft de Raad in decem- ber 2008 Verordening (EG) nr. 4/2009 aangenomen. Met deze verordening worden uniforme regels over de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissin- gen, alsmede de samenwerking tussen nationa- le autoriteiten in één instrument ondergebracht. insolventieprocedures Om grensoverschrijdende te verbeteren en te versnellen, zijn in Verordening (EG) 2015/848 van het Europees Parlement en de Raad van 20 mei 2015 uniforme regels vastgelegd over de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en het toepasselijk recht op dit gebied.  Teneinde het exequatur voor beslissingen inzake niet-betwiste schuldvorderingen af te schaffen, hebben het Par- lement en de Raad Verordening (EG) nr. 805/2004 aangenomen tot invoering van een Europese exe- cutoriale titel voor niet-betwiste schuldvorderingen. Verordening (EU) nr. 650/2012 van het Europees Parlement en de Raad betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuit- voerlegging van beslissingen en de aanvaarding en de tenuitvoerlegging van authentieke akten op het gebied van erfopvolging, alsmede betreffende de instelling van een Europese erfrechtverklaring heeft [1] Verdrag van Den Haag van 25 oktober 1980 betreffende de burgerrechtelijke aspecten van internationale ontvoering van kinderen. tot doel alle hindernissen weg te nemen waarmee burgers worden geconfronteerd als zij hun rechten willen doen gelden in het kader van een internatio- nale erfopvolging. Omdat het huwelijk en het geregistreerd partner- schap eigen kenmerken en bijgevolg ook andere rechtsgevolgen hebben, heeft de Commissie in 2011 twee afzonderlijke voorstellen ingediend voor verordeningen betreffende het vermogensstelsel van internationale koppels. Beide verordeningen be- treffen de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen betreffende vermogensstelsels, de ene betreffende huwelijksvermogensstelsels en de andere betreffen- de de vermogensstelsels van geregistreerde part- nerschappen. 2. Harmonisatie van collisieregels Er zijn op EU-niveau enkele instrumenten aange- nomen om de belangrijkste onderwerpen op het gebied van het internationaal privaatrecht te regu- leren (met name de Brussel-verordeningen en de Rome-verordeningen). Het Parlement en de Raad hebben Verordening (EG) nr. 593/2008 van 17 juni 2008 inzake het recht dat van toepassing is op ver- bintenissen uit overeenkomst aangenomen (”Ver- ordening Rome I„). De aanneming van Verordening (EG) nr. 864/2007 van 11 juli 2007 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeen- komst (”Verordening Rome I„) leidde uiteindelijk tot de opstelling van een uniform pakket collisieregels met betrekking tot niet-contractuele verbintenissen in burgerlijke en in handelszaken. Met deze verorde- ning wordt beoogd de rechtszekerheid en de voor- spelbaarheid van de uitslag van rechtsgedingen te verbeteren. De collisieregels met betrekking tot on- derhoudsverplichtingen zijn uiteengezet in Verorde- ning (EG) nr. 4/2009 van de Raad van 18 december 2008 betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van be- slissingen, en de samenwerking op het gebied van onderhoudsverplichtingen. Op het gebied van het toepasselijke recht inzake echtscheiding en schei- ding van tafel en bed heeft de Raad in december 2010 Verordening (EU) nr. 1259/2010 aangenomen.  De verordening biedt een duidelijk en volledig rechtskader voor het op echtscheiding en scheiding van tafel en bed toepasselijke recht. Op het vlak van internationale erfopvolgingen bepaalt Verordening (EU) nr. 650/2012 onder meer het toepasselijke recht. 3. De toegang tot de rechter verbeteren Om de toegang tot de rechter bij grensoverschrij- dende geschillen te verbeteren, heeft de Raad Richt- lijn 2003/8/EG aangenomen, waarin gemeenschap- pelijke minimumvoorschriften voor rechtsbijstand bij die geschillen worden vastgesteld. Het doel van de richtlijn is het waarborgen van een ”adequaat„ niveau van rechtsbijstand in grensoverschrijdende geschillen voor personen die niet over toereikende financiële middelen beschikken. Om de toegang tot de rechter voor Europese burgers en bedrijven mak- kelijker en doeltreffender te maken, heeft de Unie gemeenschappelijke procedureregelingen inge- voerd voor een vereenvoudigde, versnelde beslech- ting van grensoverschrijdende geschillen inzake kleine vorderingen en de grensoverschrijdende in- ning van niet-betwiste geldvorderingen in de gehe- le Europese Unie. Deze regelingen zijn opgenomen in Verordening (EG) nr. 861/2007 tot vaststelling van een Europese procedure voor geringe vorderingen, en in Verordening (EG) nr. 1896/2006 tot invoering van een Europese betalingsbevelprocedure. Deze procedures vormen een aanvullend en facultatief instrument ten opzichte van de procedures van het nationale recht. In Richtlijn 2008/52/EG zijn ge- meenschappelijke regels geformuleerd betreffende bepaalde aspecten van bemiddeling in burgerlijke en handelszaken teneinde de rechtszekerheid te vergroten en daardoor het gebruik van deze vorm van geschillenbeslechting te bevorderen. 4. Instrumenten voor grensoverschrijdende samenwerking tussen de nationale civielrechtelijke instanties Op grond van artikel 81, lid 2, onder a) en c), VWEU kunnen het Parlement en de Raad maatregelen vast- stellen die strekken ter bevordering van de weder- zijdse erkenning en tenuitvoerlegging van vonnis- sen en rechterlijke beschikkingen en ter onderlinge aanpassing van nationale regelgeving op het gebied van wetsconflicten en jurisdictiegeschillen. Verorde- ning (EG) nr. 1393/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 13 november 2007 (wordt momen- teel herzien) heeft tot doel de verzending tussen de lidstaten van gerechtelijke en buitengerechtelijke stukken, met als doel de betekening of kennisgeving ervan, te vereenvoudigen en te versnellen, en op die manier ook de doelmatigheid en de snelheid van de gerechtelijke procedures te verbeteren. Om de samenwerking tussen de gerechten van de lidstaten op het gebied van bewijsverkrijging in burgerlijke en handelszaken te vereenvoudigen en te versnel- len, heeft de Raad Verordening (EG) nr. 1206/2001 aangenomen.  Om de justitiële samenwerking tus- sen de lidstaten te verbeteren, te vergemakkelijken en te versnellen en burgers die met grensoverschrij- dende geschillen worden geconfronteerd beter toegang tot de rechter te verschaffen, is er bij Be- schikking nr. 2001/470/EG van de Raad van 28 mei 2001 een Europees justitieel netwerk in burgerlijke en handelszaken opgericht [1]. Het netwerk bestaat uit contactpunten die door de lidstaten worden aangewezen, centrale autoriteiten waarin bepaalde rechtsinstrumenten van de Unie voorzien, verbin- [1] Beschikking nr. 568/2009/EG van het Europees Parlement en de Raad van 18 juni 2009 tot wijziging van Beschikking 2001/470/EG van de Raad betreffende de oprichting van een Europees justitieel netwerk in burgerlĳke en handels- zaken 595 4BURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIEBURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIE dingsmagistraten en alle andere autoriteiten met verantwoordelijkheden op het gebied van justitiële samenwerking tussen overheidsinstanties (rech- ters, centrale autoriteiten). Beschikking 2001/470/ EG is gewijzigd bij Beschikking nr. 568/2009/EG van 18 juni 2009 met het doel de taken van het Europees justitieel netwerk (EJN) in burgerlijke en handelsza- ken uit te breiden en te versterken. Een belangrijke innovatie die door deze nieuwe beschikking werd geïntroduceerd betreft de openstelling van het netwerk voor beroepsorganisaties die juridische beroepsbeoefenaren vertegenwoordigen, in het bijzonder advocaten, procureurs, notarissen en ge- rechtsdeurwaarders. Versterkt gebruik van informatie- en communicatie- technologieën in de rechtspraak is een ander mid- del om de justitiële samenwerking in burgerlijke zaken te vereenvoudigen. Dit project is in juni 2007 van start gegaan en vertaalt zich in een Europese strategie met betrekking tot e-justitie. Tot de instru- menten ten behoeve van e-justitie behoren: het Europees e-justitieportaal, dat de rechtbanken voor burgers en ondernemingen in de gehele Unie laag- drempeliger moet maken; de onderlinge koppeling van nationale strafregisters op Europees niveau; een beter gebruik van videoconferenties in de rechts- vervolging; innovatieve vertaaltechnologieën, zoals vertaalprogramma's; dynamische onlineformulieren en een Europese gegevensbank van juridische ver- talers en tolken. Het EU-scorebord voor justitie van de Commissie is een informatie-instrument dat als doel heeft de EU en de lidstaten bij te staan in hun streven naar een meer doeltreffende justitie, door objectieve, betrouwbare en vergelijkbare gegevens te verstrekken over de kwaliteit, onafhankelijkheid en efficiëntie van rechtsstelsels in alle lidstaten. Aan de hand van deze gegevens kunnen binnen de nati- onale rechtsstelsels hervormingen worden doorge- voerd. Rol van het Europees Parlement Maatregelen op het gebied van justitiële samenwer- king worden vastgesteld volgens de gewone wetge- vingsprocedure.  Een uitzondering hierop vormt het familierecht: hiervoor geldt dat de Raad besluit met eenparigheid van stemmen en het Parlement slechts wordt geraadpleegd. Het Parlement heeft een actie- ve rol gespeeld bij de bepaling van de inhoud van de hierboven genoemde wetgevingsinstrumenten. Het heeft er in het verleden op gewezen dat er een echte Europese rechtscultuur moet ontstaan, willen de burgers maximaal kunnen profiteren van de rech- ten die zij op grond van de Verdragen genieten. Een van de belangrijkste aspecten daarbij is opleiding, met name op juridisch gebied. In juni 2013 heeft het Parlement een resolutie aangenomen over de „ver- betering van de toegang tot justitie: rechtsbijstand 596 in grensoverschrijdende geschillen van civiel- of handelsrechtelijke aard” [1]. In 2013 had het Parlement, op het gebied van de be- voegdheid, het toepasselijke recht en de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen betreffen- de het vermogensstelsel van internationale koppels, van toepassing op zowel huwelijksvermogensstel- sels als de vermogensrechtelijke gevolgen van ge- registreerde partnerschappen, ingestemd met twee ontwerpbesluiten, maar deze zijn jarenlang bij de Raad blijven steken. 23 lidstaten besloten daarom nauwer te gaan samenwerken (artikel 20 VWEU) om vorderingen te maken met de ontwerpwetgeving. Begin 2016 diende de Commissie nieuwe voorstel- len voor handelingen in. De inhoud hiervan was gebaseerd op de uitslag van de stemming in het Par- lement en op eerder bereikte compromissen. Veror- dening (EU) 2016/1103 van de Raad van 24 juni 2016 tot uitvoering van de nauwere samenwerking op het gebied van de bevoegdheid, het toepasselijke recht en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissin- gen op het gebied van huwelijksvermogensstelsels werd uiteindelijk op 24 juni 2016 aangenomen. Voor wat civielrechtelijke procedures in de Europese Unie betreft, verzocht het Parlement de Commissie in juli 2017 uit hoofde van artikel 225 VWEU om ui- terlijk tegen 30 juni 2018 een voorstel in te dienen voor een wetgevingshandeling, gebaseerd op arti- kel 81, lid 2, VWEU, betreffende gemeenschappelijke minimumnormen voor burgerlijk procesrecht [2]. Met de tekst van het bij de resolutie van het Parlement gevoegde voorstel voor een EU-richtlijn wordt ge- streefd naar een onderlinge aanpassing van de stel- sels van burgerlijk procesrecht, met het oog op de volledige eerbiediging van het recht op een eerlijk proces, zoals erkend in artikel 47 van het Handvest van de grondrechten en in artikel 6 van het Euro- pees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens (4. 1. 2. ).  Hiertoe worden minimumnormen vastgesteld betreffende de instelling, het verloop en de afronding van burgerrechtelijke procedures voor gerechten in de lidstaten. In 1987 is de functie van bemiddelaar van het Eu- ropees Parlement voor grensoverschrijdende ont- voeringen van kinderen door ouders in het leven geroepen. De bemiddelaar heeft tot taak hulp te bieden aan kinderen uit binationale huwelijken of relaties die door een van hun ouders zijn ontvoerd. In april 2018, tijdens het mandaat van Elisabeth Morin-Chartier, kreeg deze functie (die altijd wordt bekleed door een zittend EP-lid) een nieuwe naam: „coördinator Kinderrechten van het Europees Parle- ment”. Deze verandering weerspiegelde het feit dat [1] PB C 65 van 19. 2. 2016, blz. 12. [2] Resolutie van het Europees Parlement van 4 juli 2017 met aanbevelingen aan de Commissie betreffende gemeen- schappelijke minimumnormen voor burgerlijk proces- recht in de Europese Unie (PB C 334 van 19. 9. 2018, blz. 39). de met de functie verbonden bevoegdheid zich had uitgebreid tot de rechten van het kind. Van januari 2019 tot de Europese verkiezingen van 2019 was Anna Maria Corazza Bildt de coördinator Kinderrechten van het Europees Parlement. Vóór haar waren dat Elisabeth Morin-Chartier (2017- 2019), Mairead McGuinness (2014-2017), Rober- ta Angelilli (2009-2014), Evelyne Gebhardt (2004- 2009), Mary Banotti (1995-2004) en Marie-Clau- de Vayssade (1987-1994). J Udo Bux 05/2019 597 4BURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIEBURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIE 4. 2. 6. Justitiële samenwerking in strafzaken Justitiële samenwerking in strafzaken is gebaseerd op het beginsel van de wederzijdse erkenning van vonnissen en rechterlijke beslissingen, en omvat maatregelen om de wetgeving van de lidstaten op diverse gebieden onderling aan te passen. Het Verdrag van Lissabon heeft een stevigere rechtsgrond gelegd voor de ontwikkeling van een strafrechtelijke ruimte, waarbij tevens nieuwe bevoegdheden aan het Europees Parlement worden verleend. Rechtsgrond Artikelen 82 tot en met 86 van het Verdrag betreffen- de de werking van de Europese Unie (VWEU). Doelstellingen De geleidelijke afschaffing van de grenscontroles in de EU heeft het vrije verkeer van de burgers aan- zienlijk vereenvoudigd, maar heeft het misdadigers tevens gemakkelijker gemaakt om over de grenzen heen te opereren. Om de grensoverschrijdende mis- daad aan te pakken, omvat de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht (RVVR) maatregelen om de justi- tiële samenwerking tussen de lidstaten in strafzaken te bevorderen. Het uitgangspunt is het beginsel van wederzijdse erkenning.  Er zijn concrete maatregelen vastgesteld om transnationale misdaad te bestrijden en ervoor te zorgen dat de rechten van slachtoffers, verdachten en gevangenen in de gehele Unie wor- den beschermd. Resultaten A. Belangrijkste wetgevingshandelingen van de EU inzake justitiële samenwerking in strafzaken 1. Vaststellingsprocedures Overeenkomstig het VWEU worden de meeste maatregelen op het gebied van justitiële samenwer- king in strafzaken volgens de gewone wetgevings- procedure vastgesteld en zijn ze onderworpen aan rechterlijke toetsing door het Hof van Justitie van de Europese Unie. Zelfs afgezien van de bijzondere aspecten inzake de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht (opt-outregelingen voor het Verenigd Ko- ninkrijk, Ierland en Denemarken (zie de Protocol- len 21 en 22 bij het VWEU) en een bevoorrechte rol voor de nationale parlementen (zie de Protocollen 1 en 2)) zijn justitiële samenwerking in strafzaken en politiesamenwerking niet volledig in het EU-kader opgenomen en hebben ze een zeker origineel ka- rakter behouden dat dateert van voor het Verdrag van Lissabon: • de Commissie deelt haar initiatiefrecht met de lidstaten, op voorwaarde dat zij een vierde van de leden van de Raad vertegenwoordigen (arti- kel 76 VWEU); • het Parlement wordt slechts geraadpleegd met betrekking tot specifieke maatregelen op het gebied van justitiële samenwerking in strafza- ken, die unaniem door de Raad worden aange- nomen. Bij gebrek aan unanimiteit binnen de Raad kunnen negen of meer lidstaten alsnog samenwerken op basis van een nauwere samen- werking. 2. Belangrijkste wetgevingshandelingen die volgens de gewone wetgevingsprocedure zijn vastgesteld a.  Gemeenschappelijke minimumnormen voor strafrechtelijke procedures: • • • • • • Richtlijn 2010/64/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 20 oktober 2010 betreffen- de het recht op vertolking en vertaling in straf- procedures; Richtlijn 2012/13/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 22 mei 2012 betreffende het recht op informatie in strafprocedures; Richtlijn 2013/48/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 22 oktober 2013 betref- fende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te laten bren- gen vanaf de vrijheidsbeneming en om met der- den en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming; Richtlijn (EU) 2016/343 van het Europees Parle- ment en de Raad van 9 maart 2016 betreffende de versterking van bepaalde aspecten van het vermoeden van onschuld en van het recht om in strafprocedures bij de terechtzitting aanwezig te zijn; Richtlijn (EU) 2016/800 van het Europees Parle- ment en de Raad van 11 mei 2016 betreffende procedurele waarborgen voor kinderen die ver- dachte of beklaagde zijn in een strafprocedure; Richtlijn (EU) 2016/1919 van het Europees Par- lement en de Raad van 26 oktober 2016 betref- fende rechtsbijstand voor verdachten en be- klaagden in strafprocedures en voor gezochte personen in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel. 598 • • • b. Terrorismebestrijding: • • Richtlijn (EU) 2016/681 van het Europees Par- lement en de Raad van 27 april 2016 over het gebruik van persoonsgegevens van passagiers (PNR-gegevens) voor het voorkomen, opsporen, onderzoeken en vervolgen van terroristische misdrijven en ernstige criminaliteit; Richtlijn (EU) 2017/541 van het Europees Par- lement en de Raad van 15 maart 2017 inzake terrorismebestrĳding en ter vervanging van Kaderbesluit 2002/475/JBZ van de Raad en tot wijziging van Besluit 2005/671/JBZ van de Raad. c.  Bestrijding van corruptie, cybercriminaliteit, fraude en witwaspraktijken: Richtlijn 2013/40/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 12 augustus 2013 over aan- vallen op informatiesystemen en ter vervanging van Kaderbesluit 2005/222/JBZ van de Raad; Richtlijn 2014/42/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 3 april 2014 betreffende de bevriezing en confiscatie van hulpmiddelen en opbrengsten van misdrijven in de Europese Unie; Richtlijn 2014/57/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 16 april 2014 betreffen- de strafrechtelijke sancties voor marktmisbruik (richtlijn marktmisbruik); Richtlijn 2014/62/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 15 mei 2014 betreffende de strafrechtelijke bescherming van de euro en andere munten tegen valsemunterij en ter ver- vanging van Kaderbesluit 2000/383/JBZ van de Raad; Richtlijn (EU) 2017/1371 van het Europees Par- lement en de Raad van 5 juli 2017 betreffende de strafrechtelijke bestrijding van fraude die de financiële belangen van de Unie schaadt; • Richtlijn (EU) 2018/1673 van het Europees Par- lement en de Raad van 23 oktober 2018 inzake de strafrechtelijke bestrijding van het witwassen van geld; Verordening (EU) 2018/1805 van het Europees Parlement en de Raad van 14 november 2018 in- zake de wederzijdse erkenning van bevriezings- bevelen en confiscatiebevelen; Richtlijn (EU) 2019/713 van het Europees Parle- ment en de Raad van 17 april 2019 betreffende de bestrijding van fraude met en vervalsing van niet-contante betaalmiddelen en ter vervanging van Kaderbesluit 2001/413/JBZ van de Raad. d. Uitwisseling van informatie tussen de lidstaten en EU-agentschappen: • Richtlijn 2014/41/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 3 april 2014 betreffende het Europees onderzoeksbevel in strafzaken; 599 • • • • • • • • Verordening (EU) 2018/1726 van het Europees Parlement en de Raad van 14 november 2018 betreffende het Agentschap van de Europese Unie voor het operationeel beheer van groot- schalige IT-systemen op het gebied van vrij- heid, veiligheid en recht (eu-LISA), tot wijziging van Verordening (EG) nr. 1987/2006 en Besluit 2007/533/JBZ van de Raad en tot intrekking van Verordening (EU) nr. 1077/2011; Verordening (EU) 2018/1862 van het Europees Parlement en de Raad van 28 november 2018 betreffende de instelling, de werking en het ge- bruik van het Schengeninformatiesysteem (SIS) op het gebied van politiële en justitiële samen- werking in strafzaken, tot wijziging en intrekking van Besluit 2007/533/JBZ van de Raad en tot in- trekking van Verordening (EG) nr.  1986/2006 van het Europees Parlement en de Raad en Besluit 2010/261/EU van de Commissie; Verordening (EU) 2019/816 van het Europees Parlement en de Raad van 17 april 2019 tot in- voering van een gecentraliseerd systeem voor de vaststelling welke lidstaten over informatie beschikken inzake veroordelingen van onderda- nen van derde landen en staatlozen (Ecris-TCN) ter aanvulling van het Europees Strafregisterin- formatiesysteem en tot wijziging van Verorde- ning (EU) 2018/1726. Deze verordening houdt verband met een voorstel voor een richtlijn waarover het Parlement op 12 maart 2019 zijn standpunt in eerste lezing heeft vastgesteld wat betreft de uitwisseling van informatie over onderdanen van derde landen en het Europees (Ecris) [1]. De Strafregisterinformatiesysteem richtlijn moet nog in het Publicatieblad van de Europese Unie verschijnen. Verordening (EU) 2019/818 van het Europees Parlement en de Raad van 20 mei 2019 tot vast- stelling van een kader voor interoperabiliteit tus- sen de Unie-informatiesystemen op het gebied van politiële en justitiële samenwerking, asiel en migratie en tot wijziging van Verordeningen (EU) 2018/1726, (EU) 2018/1862 en (EU) 2019/816. e. Bescherming van slachtoffers: • Richtlijn 2011/36/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 5 april 2011 inzake de voorkoming en bestrijding van mensenhandel en de bescherming van slachtoffers daarvan, en ter vervanging van Kaderbesluit 2002/629/JBZ van de Raad; • Richtlijn 2011/92/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 13 december 2011 ter [1] Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Kaderbesluit 2009/315/JBZ van de Raad, betreffende de uitwisseling van informatie over onderdanen van derde landen en betreffende het Euro- pees Strafregisterinformatiesysteem (Ecris), en ter vervan- ging van Besluit 2009/316/JBZ van de Raad. 4BURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIEBURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIE • • bestrijding van seksueel misbruik en seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie, en ter vervanging van Kaderbesluit 2004/68/JBZ van de Raad; Richtlijn 2011/99/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 13 december 2011 betref- fende het Europees beschermingsbevel; Richtlijn 2012/29/EU van het Europees Parle- ment en de Raad van 25 oktober 2012 tot vast- stelling van minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten, en ter vervan- ging van Kaderbesluit 2001/220/JBZ. B. Agentschappen die zich bezighouden met justitiële samenwerking in strafzaken en andere verwante organen 1.  Agentschap van de Europese Unie voor justitiële samenwerking in strafzaken (Eurojust) Eurojust bevordert en verbetert de coördinatie van gerechtelijke onderzoeken en vervolging, alsook de samenwerking tussen de bevoegde instanties van de lidstaten. Het agentschap faciliteert met name de uitvoering van verzoeken om grensoverschrijdende wederzijdse rechtshulp en de tenuitvoerlegging van uitleveringsverzoeken. Eurojust ondersteunt de au- toriteiten van de lidstaten op alle mogelijke manie- ren om ervoor te zorgen dat nationale onderzoeken naar en vervolgingen van grensoverschrijdende cri- minaliteit doeltreffender verlopen. Eurojust kan een lidstaat op verzoek bijstaan bij on- derzoek en vervolging met betrekking tot de betrok- ken lidstaat en een derde land indien door Eurojust met het derde land in kwestie een samenwerkings- overeenkomst is gesloten of indien is aangetoond dat er sprake is van een wezenlijk belang. Eurojust bestrijkt dezelfde soorten misdrijven en strafbare feiten waarvoor het Agentschap van de Eu- ropese Unie voor samenwerking op het gebied van rechtshandhaving (Europol) bevoegd is, zoals terro- risme, drugshandel, mensenhandel, valsemunterij, witwaspraktijken, cybercriminaliteit, misdrijven te- gen eigendom of openbare goederen, waaronder fraude en corruptie, strafbare feiten die de financiële belangen van de Unie schaden, milieucriminaliteit en deelneming aan een criminele organisatie. Eu- rojust kan op verzoek van een lidstaat ook bijstand verlenen bij onderzoek naar en de vervolging van andere soorten strafbare feiten. Het huidige rechtskader voor Eurojust (Besluit 2009/426/JBZ van de Raad van 16 december 2008 inzake het versterken van Eurojust en tot wijziging van Besluit 2002/187/JBZ betreffende de oprichting van Eurojust teneinde de strijd tegen ernstige vor- men van criminaliteit te versterken) is op 4 juni 2009 in werking getreden. Vanaf 12 december 2019 zal 600 Verordening (EU) 2018/1727 van het Europees Parle- ment en de Raad van 14 november 2018 betreffende het Agentschap van de Europese Unie voor justitiële samenwerking in strafzaken (Eurojust), en tot ver- vanging en intrekking van Besluit 2002/187/JBZ van de Raad echter van toepassing zijn. Eurojust publiceert jaarverslagen. Het agentschap is gevestigd in Den Haag, Nederland. 2. Europees Openbaar Ministerie (EOM) Verordening (EU) 2017/1939 van de Raad van 12 ok- tober 2017 betreffende nauwere samenwerking bij de instelling van het Europees Openbaar Ministerie („EOM”) is sinds 20 november 2017 van kracht. Het Parlement heeft in zijn wetgevingsresolutie van 5 oktober 2017 zijn goedkeuring gehecht aan de ontwerpverordening van de Raad.  Wanneer het Europees Openbaar Ministerie een- maal is opgericht, neemt het op een nader te bepa- len datum zijn onderzoeks- en vervolgingstaken op zich. Deze datum wordt aan de hand van een op ba- sis van een voorstel van de Europese hoofdaankla- ger genomen besluit van de Commissie vastgesteld en zal ten minste drie jaar na de datum van inwer- kingtreding van de EOM-verordening vallen. Het Parlement en de Raad benoemen in onderlin- ge overeenstemming de Europese hoofdaanklager voor een ambtstermijn van zeven jaar, die niet kan worden verlengd. Het EOM zal naar verwachting eind 2020 of be- gin 2021 operationeel zijn. Het zal een onafhankelijk bureau zijn dat belast is met het opsporen, vervol- gen en voor de rechter brengen van misdrijven die de EU-begroting schaden, zoals fraude, corruptie, en grensoverschrijdende btw-fraude ter waarde van meer dan tien miljoen euro. De meeste lidstaten hebben zich al bij het EOM aan- gesloten. Het handjevol lidstaten dat dit nog niet heeft gedaan, kan zich te allen tijde aansluiten. Het Centraal Europees Openbaar Ministerie zal worden gevestigd in Luxemburg en zo ook de hoofdaankla- ger en een college van aanklagers, dat zal bestaan uit leden uit alle deelnemende lidstaten. De rol van het Europees Parlement Het Parlement heeft een belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van EU-wetgeving op het ge- bied van justitiële samenwerking in strafzaken door van de bestrijding van misdrijven en corruptie een politieke prioriteit te maken. Het heeft in het kader van de gewone wetgevingsprocedure namelijk op gelijke voet met de Raad gewerkt aan de verbete- ring van justitiële samenwerking in strafzaken. De gewone wetgevingsprocedure is van toepassing op vrijwel alle gebieden van het strafrecht van de EU, op enkele uitzonderingen na, waaronder met name de goedkeuringsprocedure voor de instelling van het EOM. Het belangrijkste hulpmiddel voor de bewerkstelli- ging van justitiële samenwerking tussen de lidsta- ten in strafzaken is Eurojust. Toen Eurojust opnieuw werd vormgegeven, heeft het Parlement zich hard gemaakt voor sterkere parlementaire controle en betere regels inzake gegevensbescherming. Er wordt nog altijd aan het beleid inzake justitiële samenwerking in strafzaken gewerkt, waarbij bijzon- dere aandacht wordt besteed aan de doeltreffende- re bestrijding van pan-Europese dreigingen en mis- drijven. Het Parlement heeft specifieke maatregelen vastgesteld om terrorisme, transnationale misdaad, corruptie, fraude en witwaspraktijken te bestrijden en de rechten van slachtoffers, verdachten en ge- vangenen in de hele Unie te beschermen.  Voorts zijn er verscheidene maatregelen goedgekeurd ter ver- betering van de uitwisseling van informatie tussen lidstaten. J Kristiina Milt 05/2019 601 4BURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIEBURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIE 4. 2. 7. Politiële samenwerking Het voornaamste instrument van politiële samenwerking is de Europese Politiedienst (Europol), die een centraal element vormt van de bredere Europese architectuur van interne veiligheid. Samenwerking en beleid evolueren nog, met aandacht voor doeltreffendere bestrijding van pan-EU-dreigingen en -misdrijven en, wat met name voor het Parlement van belang is, of dit plaatsvindt onder naleving van grondrechten en regels inzake gegevensbescherming. Rechtsgrond De artikelen 33 (douanesamenwerking), 87, 88 en 89 van het Verdrag betreffende de werking van de Eu- ropese Unie (VWEU). Doelstellingen Doeltreffende politiële samenwerking is essentieel voor de totstandkoming van een ruimte van vrijheid, veiligheid en recht in de Unie, waarin de grondrech- ten worden geëerbiedigd. Grensoverschrijdende sa- menwerking bij de rechtshandhaving, waarbij poli- tiediensten, douanediensten en andere rechtshand- havingsinstanties zijn betrokken, is gericht op de preventie en de opsporing van strafbare feiten in de hele Europese Unie en onderzoeken ter zake. In de praktijk richt deze samenwerking zich voornamelijk op ernstige vormen van criminaliteit (georganiseer- de misdaad, drugshandel, mensenhandel, cybercri- minaliteit) en terroristische activiteiten. Resultaten A. Aanzet De politiesamenwerking tussen de vertegenwoor- digers van de lidstaten is in 1976 van start gegaan met de „Trevi-groep”, een intergouvernementeel netwerk van vertegenwoordigers van de ministe- ries van justitie en binnenlandse zaken. In het Ver- drag van Maastricht werd vervolgens aangegeven op welke gebieden van gemeenschappelijk belang de politiesamenwerking moet worden bevorderd (terrorisme, drugshandel en andere vormen van in- ternationale criminaliteit). Het principe voor de op- richting van een Europese politiedienst (Europol), die aanvankelijk concreet werd vertaald in de Euro- pol-drugseenheid, werd hierin eveneens vastgelegd. De Europol-overeenkomst werd op 26 juli 1995 on- dertekend, maar de dienst begon pas officieel met zijn activiteiten op 1 juli 1999, met taken die waren uitgebreid door het Verdrag van Amsterdam (onder- tekend op 2 oktober 1997). De politiesamenwerking was evenwel al versterkt vóór het ontstaan van Eu- ropol. Met de oprichting in 1985 van het Schengen- gebied, dat aanvankelijk slechts een aantal lidstaten omvatte, was grensoverschrijdende politiesamen- werking een feit geworden (4. 2. 4).  Met de inwer- kingtreding van het Verdrag van Amsterdam werd het Schengenacquis, inclusief de onderdelen op het gebied van politiesamenwerking, opgenomen in de wetgeving van de Europese Unie, zij het vooralsnog in de intergouvernementele „derde pijler”. Op dezelf- de intergouvernementele methode stoelden ook maatregelen voor de politiesamenwerking die door een beperkt aantal lidstaten werden aangenomen in het kader van het Verdrag van Prüm, dat bepalingen voor de uitwisseling van DNA, vingerafdrukken en kentekennummers van voertuigen bevatte. Het Ver- drag van Prüm werd in zijn geheel overgenomen op het niveau van de Unie door Besluit 2008/615/JBZ van de Raad van 23 juni 2008. B. Huidig institutioneel kader Het institutioneel kader werd aanzienlijk vereen- voudigd door het Verdrag van Lissabon (VWEU): voortaan worden de meeste maatregelen inzake politiesamenwerking aangenomen via de gewone wetgevingsprocedure (medebeslissing) en zijn ze onderworpen aan rechterlijke toetsing door het Hof van Justitie. Zelfs afgezien van de bijzondere aspec- ten inzake de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht (opt-outregelingen voor het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Denemarken (Protocollen 21 en 22 bij het VWEU) en een bevoorrechte rol voor de natio- nale parlementen (Protocollen 1 en 2)) werden het domein van politiesamenwerking en dat van justiti- ele samenwerking in strafzaken niet volledig in het communautair kader opgenomen en hebben ze een zeker specifiek, origineel karakter behouden: • de Commissie deelt haar initiatiefrecht met de lidstaten, op voorwaarde dat zij een vierde van de leden van de Raad vertegenwoordigen (arti- kel 76 VWEU); • het Europees Parlement wordt slechts geraad- pleegd met betrekking tot de operationele sa- menwerkingsmaatregelen, die unaniem door de Raad worden aangenomen. Bij gebrek aan unanimiteit binnen de Raad kunnen negen of meer lidstaten samenwerken op basis van een nauwere samenwerking. In dit geval schort de Europese Raad het proces op om een consensus te vinden (het „noodremmechanisme” uit arti- kel 87, lid 3, VWEU. 602 C.  Belangrijkste wetgevingshandelingen inzake politiesamenwerking die volgens de gewone wetgevingsprocedure zijn vastgesteld: • • • • • Verordening (EU) 2015/2219 van het Europees Parlement en de Raad van 25 november 2015 be- treffende het Agentschap van de Europese Unie voor opleiding op het gebied van rechtshandha- ving (Cepol) en tot vervanging en intrekking van Besluit 2005/681/JBZ van de Raad, van kracht sinds 1 juli 2016; Richtlijn (EU) 2016/681 van het Europees Par- lement en de Raad van 27 april 2016 over het gebruik van persoonsgegevens van passagiers (PNR-gegevens) voor het voorkomen, opsporen, onderzoeken en vervolgen van terroristische misdrijven en ernstige criminaliteit. De lidstaten waren verplicht de richtlijn vóór 25 mei 2018 om te zetten in nationale wetgeving; Verordening (EU) 2016/794 van het Europees Parlement en de Raad van 11 mei 2016 be- treffende het Agentschap van de Europese Unie voor samenwerking op het gebied van rechtshandhaving (Europol) en tot vervanging en intrekking van de Besluiten 2009/371/JBZ, 2009/934/JBZ, 2009/935/JBZ, 2009/936/JBZ en 2009/968/JBZ van de Raad, van kracht sinds 1 mei 2017; Verordening (EU) 2018/1726 van het Europees Parlement en de Raad van 14 november 2018 betreffende het Agentschap van de Europese Unie voor het operationeel beheer van groot- schalige IT-systemen op het gebied van vrij- heid, veiligheid en recht (eu-LISA), tot wijziging van Verordening (EG) nr. 1987/2006 en Besluit 2007/533/JBZ van de Raad en tot intrekking van Verordening (EU) nr. 1077/2011, van kracht sinds 11 december 2018; Verordening (EU) 2018/1862 van het Europees Parlement en de Raad van 28 november 2018 betreffende de instelling, de werking en het ge- bruik van het Schengeninformatiesysteem (SIS) op het gebied van politiële en justitiële samen- werking in strafzaken, tot wijziging en intrekking van Besluit 2007/533/JBZ en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 1986/2006 van het Euro- pees Parlement en de Raad en Besluit 2010/261/ EU van de Commissie, uiterlijk 28 december 2021 van kracht; • Het Parlement heeft op 16 april 2019 zijn stand- punt in eerste lezing vastgesteld met het oog op de aanneming van Verordening (EU) 2019/. van het Europees Parlement en de Raad tot vaststel- ling van een kader voor interoperabiliteit tussen de EU-informatiesystemen op het gebied van politiële en justitiële samenwerking, asiel en migratie en tot wijziging van de Verordeningen (EU) 2018/1726, (EU) 2018/1862 en (EU) 2019/.  Er is een voorlopig akkoord tussen het Parle- ment en de Raad over de slotakte; • Het Parlement heeft zijn standpunt in eerste le- zing op 17 april 2019 vastgesteld met het oog op de aanneming van Richtlijn (EU) 2019/. van het Europees Parlement en de Raad tot vast- stelling van regels ter vergemakkelijking van het gebruik van financiële en andere informatie voor het voorkomen, opsporen, onderzoeken of vervolgen van bepaalde strafbare feiten en tot intrekking van Besluit 2000/642/JBZ; Er is een voorlopig akkoord tussen het Parlement en de Raad over de slotakte. D. De agentschappen voor politiële samenwerking en andere verwante organen 1. Agentschap van de Europese Unie voor samenwerking op het gebied van rechtshandhaving (Europol) Europol is een agentschap dat het veiliger maken van Europa als hoofddoel heeft. Het ondersteunt de EU-lidstaten bij de bestrijding van terrorisme, cybercriminaliteit en andere ernstige en georgani- seerde vormen van criminaliteit. Europol werkt ook samen met veel partnerlanden buiten de EU en met internationale organisaties. Grootschalige criminele en terroristische netwerken vormen een ernstige bedreiging voor de interne veiligheid van de EU. De grootste veiligheidsdreigingen zijn het gevolg van terrorisme, internationale drugshandel en het witwassen van geld, georganiseerde fraude, valse- munterij en mensenhandel. Europol heeft verschillende gespecialiseerde eenhe- den opgericht om op deze bedreigingen te reage- ren: • Het Europees Centrum voor de bestrijding van cybercriminaliteit (European Cybercrime Cen- tre – EC3) voor een krachtigere rechtshandha- vingsrespons op cybercriminaliteit in de EU om zo de Europese burgers, bedrijven en overheden tegen online criminaliteit te beschermen; • Het Europees Centrum tegen migrantensmok- kel (EMSC) om de EU-lidstaten te helpen bij het aanpakken en ontmantelen van de complexe en geavanceerde criminele netwerken die zich met migrantensmokkel bezighouden; • Het Europees Centrum voor terrorismebestrij- ding (ECTC) is een operationeel centrum en een knooppunt van expertise dat de noodzaak voor de EU weerspiegelt om haar respons op terreur te versterken; • De gecoördineerde coalitie voor intellectuele eigendom (IPC3) verleent operationele en tech- nische ondersteuning aan rechtshandhavingsin- stanties en andere partners; 603 4BURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIEBURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIE • FIU.  net is een gedecentraliseerd en geavanceerd computernetwerk ter ondersteuning van de fi- nanciële-inlichtingeneenheden (FIE’s) in de EU in hun strijd tegen het witwassen van geld en de financiering van terrorisme; COSI is opgericht naar aanleiding van het besluit van de Raad van 25 februari 2010 tot oprichting van het Permanent Comité operationele samenwer- king op het gebied van de binnenlandse veiligheid (2010/131/EU). • De EU-eenheid voor de melding van internetui- tingen (EU IRU) ontdekt en onderzoekt kwaad- aardige inhoud op het internet en sociale media. Europol is opgericht in het kader van de Europolver- ordening. Het is gevestigd in Den Haag, Nederland. Om een grotere verantwoordingsplicht voor het agentschap na te streven, werd in het kader van de Europol-verordening een Gezamenlijke Parlemen- taire Controlegroep (GPC) over Europol opgericht. Artikel 88 VWEU voorziet in toezicht op de activi- teiten van Europol door het Europees Parlement, samen met de nationale parlementen. Krachtens ar- tikel 51 van de Europolverordening zal de GPC „poli- tiek toezicht houden op de activiteiten die Europol ontplooit bij het uitvoeren van zijn taak, mede wat betreft het effect van die activiteiten op de grond- rechten en fundamentele vrijheden van natuurlijke personen”. 2. Agentschap van de Europese Unie voor opleiding op het gebied van rechtshandhaving (Cepol) Cepol is een agentschap dat belast is met de ontwik- keling, uitvoering en coördinatie van opleidingen voor rechtshandhavingsambtenaren. Cepol draagt bij aan een veiliger Europa door samenwerking en kennisdeling tussen rechtshandhavingsambtena- ren uit de EU-lidstaten, en tot zekere hoogte ook uit derde landen, te vergemakkelijken, voor kwesties die voortvloeien uit de prioriteiten van de EU op het gebied van veiligheid, voornamelijk in het kader van de EU-beleidscyclus voor zware en georganiseerde criminaliteit. Het Agentschap voor opleiding op het gebied van rechtshandhaving is opgericht krachtens de Ce- pol-verordening. Het is gevestigd in Boedapest, Hongarije. 3. Het Permanent Comité operationele samenwerking op het gebied van de binnenlandse veiligheid (COSI) Krachtens artikel 71 VWEU wordt er „binnen de Raad een permanent comité opgericht om ervoor te zor- gen dat de operationele samenwerking op het ge- bied van de interne veiligheid binnen de Unie wordt bevorderd en versterkt. Onverminderd artikel 240 bevordert het comité de coördinatie van het optre- den van de bevoegde autoriteiten van de lidstaten. De vertegenwoordigers van de betrokken organen en instanties van de Unie mogen bij de werkzaam- heden van het comité worden betrokken.  Het Euro- pees Parlement en de nationale parlementen zullen van de procedure op de hoogte worden gehouden. ” 4. Inlichtingen- en situatiecentrum van de EU (EU-Intcen) In strikte zin is het Inlichtingen- en situatiecentrum van de EU (EU-Intcen) geen orgaan voor politiële samenwerking, omdat het deel uitmaakt van de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO) en zich alleen bezighoudt met strategische analyses. Het draagt echter wel bij tot politiesamenwerking door dreigingsevaluaties uit te voeren op basis van informatie die geleverd worden door inlichtingen- diensten, het leger, diplomaten en politiediensten. Het EU-Intcen kan eveneens een nuttige bijdrage leveren op operationeel gebied, onder meer door op Europees niveau informatie over de bestemmin- gen, de motieven en verplaatsingen van terroristen te verstrekken. Rol van het Europees Parlement Het Parlement heeft een belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van EU-wetgeving op het ge- bied van politiële samenwerking door de veiligheid van de Europese burgers tot een politieke prioriteit te maken. Voorts heeft het Parlement in het kader van de gewone wetgevingsprocedure op gelijke voet met de Raad gewerkt aan de verbetering van de politiële samenwerking. Het voornaamste instrument van politiële samen- werking is Europol, die centraal staat in de bredere interne veiligheidsinfrastructuur van de EU. Het Par- lement heeft eveneens aangedrongen op intrekking van de richtlijn gegevensbewaring, omdat deze niet-proportioneel geacht werd. Politiële samenwerking en beleid zijn nog in ont- wikkeling, met aandacht voor doeltreffendere be- strijding van pan-EU-dreigingen en -misdrijven en, wat met name voor het Parlement van belang is, of dit plaatsvindt onder naleving van grondrechten en regels inzake gegevensbescherming. Hoewel er een volledige herziening is geweest van de regels die van toepassing zijn op de agentschappen voor politiële samenwerking van de EU, zullen er nog steeds gezamenlijke inspanningen nodig zijn om de maatregelen op het gebied van politiële samenwer- king verder te versterken, met name op het gebied van de uitwisseling van gegevens en bewijsmateri- aal tussen de rechtshandhavingsinstanties van de lidstaten en tussen deze autoriteiten en EU-agent- schappen. Het Parlement dringt er bij de lidstaten op aan de nodige technische standaardisering te verbeteren met betrekking tot de kwaliteit van de gegevens en een wettelijk kader vast te stellen voor een toekomstige benadering van „standaard infor- matie-uitwisseling”. Voldoende financiële en perso- 604 nele middelen moeten voor de EU-agentschappen beschikbaar worden gesteld naarmate het aantal ta- ken en de verwachtingen toenemen.  Bovendien zal de rol van het Parlement waarschijnlijk verschuiven van het invoeren van nieuwe wetgeving naar het houden van toezicht op de tenuitvoerlegging van de wetgeving. Het Parlement is nu een volwaardige institutionele speler op het gebied van veiligheidsbeleid en moet een cruciale rol spelen bij het evalueren en defini- eren van het interne veiligheidsbeleid. Het heeft al een onuitwisbaar stempel gedrukt op het interne veiligheidsbeleid, met inbegrip van het beleid inza- ke politiële samenwerking. J Kristiina Milt 05/2019 605 4BURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIEBURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIE 4. 2. 8. Bescherming van persoonsgegevens De bescherming van persoonsgegevens en de eerbiediging van het privéleven zijn belangrijke grondrechten. Het Europees Parlement heeft altijd onderstreept dat er een evenwicht moet zijn tussen de verhoging van de veiligheid en de bescherming van de mensenrechten, met inbegrip van de bescherming van gegevens en de persoonlijke levenssfeer. In mei 2018 is nieuwe EU-regelgeving van kracht geworden die de grondrechten van de burger versterkt. Tegelijk zijn de regels voor bedrijven in het digitale tijdperk vereenvoudigd. Rechtsgrond Artikel 16 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU). Artikelen 7 en 8 van het EU-Handvest van de grond- rechten. Doelstellingen De Unie moet ervoor zorgen dat het grondrecht op gegevensbescherming, dat is vastgelegd in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, op consequente wijze wordt toegepast. Het standpunt van de EU in verband met de bescher- ming van persoonsgegevens moet worden ver- sterkt op alle EU-beleidsterreinen, met inbegrip van rechtshandhaving en misdaadpreventie, evenals in internationale betrekkingen, in het bijzonder in een mondiale samenleving die wordt gekenmerkt door snelle technologische verandering. Resultaten A. Institutioneel kader 1. Verdrag van Lissabon Vóór de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissa- bon was de wetgeving met betrekking tot gegevens- bescherming in de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht (RVVR) verdeeld over de eerste pijler (gege- vensbescherming voor persoonlijke en commercië- le doeleinden, met gebruik van de communautaire methode) en de derde pijler (gegevensbescherming voor rechtshandhavingsdoeleinden, op intergouver- nementeel niveau). De besluitvormingsprocessen op deze twee gebieden verliepen dan ook volgens verschillende regels. De pijlerstructuur is verdwenen met het Verdrag van Lissabon, dat een stevigere ba- sis biedt voor de ontwikkeling van een duidelijker en doelmatiger gegevensbeschermingssysteem en tegelijkertijd nieuwe bevoegdheden vastlegt voor het Parlement, dat medewetgever is geworden.  In artikel 16 VWEU is bepaald dat het Parlement en de Raad de voorschriften vaststellen betreffende de be- scherming van natuurlijke personen ten aanzien van de verwerking van persoonsgegevens door de in- stellingen, organen en instanties van de Unie, alsook door de lidstaten, bij de uitoefening van activiteiten die binnen het toepassingsgebied van het recht van de Unie vallen. 2. De strategische richtsnoeren op het gebied van vrijheid, veiligheid en recht Na de programma's van Tampere en Den Haag (van respectievelijk oktober 1999 en november 2004) keurde de Europese Raad in december 2009 het meerjarenprogramma betreffende de RVVR voor de periode 2010-2014 goed, het zogeheten pro- gramma van Stockholm. In zijn conclusies van juni 2014 stelde de Europese Raad de strategische richtsnoeren van de wetgevende en operationele programmering voor de komende jaren in de RVVR vast, overeenkomstig artikel 68 VWEU. Een van de hoofddoelstellingen is een betere bescherming van persoonsgegevens in de EU. B. De belangrijkste wetgevingsinstrumenten over gegevensbescherming 1. Handvest van de grondrechten van de EU In de artikelen 7 en 8 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie worden de eer- biediging van het privéleven en de bescherming van persoonsgegevens erkend als nauw met elkaar ver- bonden maar afzonderlijke grondrechten. 2. Raad van Europa a. Verdrag 108 van 1981 Verdrag nr. 108 van de Raad van Europa van 28 ja- nuari 1981 tot bescherming van personen met be- trekking tot de geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens was het eerste juridisch binden- de internationale instrument op het gebied van ge- gevensbescherming. Het heeft tot doel aan iedere natuurlijke persoon „de eerbiediging van zijn rech- ten en fundamentele vrijheden te waarborgen, en met name zijn recht op persoonlijke levenssfeer met betrekking tot de geautomatiseerde verwerking van hem betreffende persoonsgegevens”. Het protocol tot wijziging van dit Verdrag heeft tot doel het toe- passingsgebied ervan te verruimen en gegevens be- ter en doeltreffender te beschermen. 606 b. Europees Verdrag voor de rechten van de mens (EVRM) en vergemakkelijkt de grensoverschrijdende samen- werking in de strijd tegen misdaad en terrorisme. In artikel 8 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden van 4 november 1950 is het recht op eerbiediging van het privé- en gezinsleven vastgelegd: „Eenieder heeft recht op respect voor zijn privéleven, zijn fa- milie- en gezinsleven, zijn woning en zijn correspon- dentie”. 3.  Huidige wetgevingsinstrumenten van de EU over gegevensbescherming a. Algemene verordening gegevensbescherming Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parle- ment en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en be- treffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (algemene veror- dening gegevensbescherming) werd in mei 2018 van kracht. Deze regelgeving heeft tot doel alle EU-burgers te beschermen tegen inbreuken op de privacy en op persoonsgegevens in een toenemend datagestuurde wereld, en tegelijk een duidelijker en consistenter kader tot stand te brengen voor bedrij- ven. De rechten van burgers omvatten het geven van duidelijke instemming met de verwerking van hun gegevens en het recht om duidelijke en begrijpelij- ke informatie hierover te ontvangen; het „recht om te worden vergeten”: een burger kan erom vragen dat zijn/haar gegevens worden gewist; het recht om gegevens over te dragen aan een andere dienstver- lener (bijvoorbeeld bij het overstappen van het ene naar het andere sociale netwerk); en het recht om te worden geïnformeerd als gegevens zijn gehackt. De nieuwe regels zijn van toepassing op alle bedrijven die in de EU actief zijn, ook als deze bedrijven buiten de EU gevestigd zijn. Daarnaast is het nu mogelijk om corrigerende maatregelen op te leggen, zoals waarschuwingen en bevelen, of sancties voor bedrij- ven die zich niet aan de regels houden. b. De richtlijn gegevensbescherming bij rechtshandhaving Richtlijn (EU) 2016/680 van het Europees Parle- ment en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door be- voegde autoriteiten met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen, en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Kaderbesluit 2008/977/JBZ van de Raad is in mei 2018 van kracht geworden. De richtlijn dient ter bescherming van het grondrecht van de burger op gegevensbescherming wanneer persoonsgegevens door rechtshandhavingsautori- teiten worden gebruikt. De richtlijn zorgt voor pas- sende bescherming van de persoonsgegevens van slachtoffers, getuigen en verdachten van misdrijven c.  De richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie Richtlijn 2002/58/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 juli 2002 betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie (richtlijn betreffende privacy en elek- tronische communicatie) werd gewijzigd bij Richtlijn 2009/136/EG van 25 november 2009. Het nieuwe voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad met betrekking tot de eerbiediging van het privéleven en de bescher- ming van persoonsgegevens in elektronische com- municatie, en tot intrekking van Richtlijn 2002/58/ EG (verordening betreffende privacy en elektroni- sche communicatie) is momenteel in behandeling. d. Verordening betreffende de verwerking van persoonsgegevens door de instellingen en organen van de Unie Verordening (EU) 2018/1725 van het Europees Par- lement en de Raad van 23 oktober 2018 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door de instellingen, organen en instanties van de Unie en betreffende het vrije verkeer van die gegevens, en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 45/2001 en Besluit nr. 1247/2002/EG is op 11 december 2018 in werking getreden. e. Artikelen betreffende gegevensbescherming in sectorspecifieke wetgevingshandelingen Hierboven zijn de belangrijkste wetgevingshan- delingen inzake gegevensbescherming vermeld. Daarnaast zijn er ook specifieke bepalingen inzake gegevensbescherming vervat in sectorspecifieke wetgevingshandelingen, zoals: • • • artikel 13 (over de bescherming van persoons- gegevens) van Richtlijn (EU) 2016/681 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 over het gebruik van persoonsgegevens van passagiers (PNR-gegevens) voor het voor- komen, opsporen, onderzoeken en vervolgen van terroristische misdrijven en ernstige crimi- naliteit; inzake ge- hoofdstuk VI (over waarborgen gevensbescherming) van Verordening (EU) 2016/794 van het Europees Parlement en de Raad van 11 mei 2016 betreffende het Agent- schap van de Europese Unie voor samenwerking op het gebied van rechtshandhaving (Europol); hoofdstuk VIII (over gegevensbescherming) van Verordening (EU) 2017/1939 van de Raad van 12 oktober 2017 betreffende nauwere samen- werking bij de instelling van het Europees Open- baar Ministerie („EOM”). 607 4BURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIEBURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIE 4. De belangrijkste internationale overeenkomsten van de EU inzake doorgifte van gegevens a. Commerciële gegevensoverdracht: adequaatheidsbesluiten Krachtens artikel 45 van de algemene verordening gegevensbescherming is de Commissie bevoegd te bepalen of een land buiten de EU een passend niveau van gegevensbescherming biedt, op grond van zijn nationale wetgeving of de internationale verbintenissen die het is aangegaan.  Het Parlement heeft verscheidene resoluties aan- genomen waarin het zijn bezorgdheid uit over trans-Atlantische gegevensstromen. b. Raamovereenkomst EU-VS In het kader van de goedkeuringsprocedure was het Parlement betrokken bij de goedkeuring van de overeenkomst tussen de VS en de EU over de be- scherming van persoonlijke informatie in verband met de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten, ook bekend als de raamovereenkomst betreffende gegevensbe- scherming. Deze overeenkomst heeft tot doel een hoge mate van bescherming te waarborgen wat per- soonsgegevens betreft die worden overgedragen in het kader van de trans-Atlantische samenwerking voor rechtshandhavingsdoeleinden, namelijk in de strijd tegen terrorisme en georganiseerde misdaad. c. Overeenkomsten inzake persoonsgegevens van passagiers tussen de EU en de VS, de EU en Australië en de EU en Canada De EU heeft bilaterale overeenkomsten inzake per- soonsgegevens van passagiers (PNR-gegevens) gesloten met de Verenigde Staten, Australië en Ca- nada. PNR-gegevens omvatten informatie die passa- giers verstrekken wanneer ze een vlucht boeken of inchecken voor een vlucht, en gegevens die lucht- vaartmaatschappijen voor hun eigen commerciële doeleinden verzamelen. PNR-gegevens kunnen door rechtshandhavingsautoriteiten worden ge- bruikt in de strijd tegen zware misdaad en terroris- me. d. EU-VS-programma voor het traceren van terrorismefinanciering (TFTP) De EU heeft met de VS een bilaterale overeenkomst gesloten inzake de verwerking en doorgifte van ge- gevens betreffende het financiële berichtenverkeer van de EU naar de VS ten behoeve van het program- ma voor het traceren van terrorismefinanciering. 5. Gegevensbeschermingsaspecten in sectorspecifieke resoluties De bescherming van persoonsgegevens komt ook aan bod in verscheidene resoluties van het Parle- 608 ment over verschillende beleidsterreinen, om te zorgen voor samenhang met de algemene gege- vensbeschermingswetgeving van de EU en de be- scherming van de persoonlijke levenssfeer in die specifieke sectoren. 6. Toezichthoudende EU-autoriteiten voor gegevensbescherming De Europese Toezichthouder voor gegevensbe- scherming (EDPS) is een onafhankelijke toezicht- houdende autoriteit die ervoor zorgt dat de EU-in- stellingen en -organen hun verplichtingen inzake gegevensbescherming naleven. De hoofdtaken van de EDPS zijn toezicht, raadpleging en samenwer- king. Het Europees Comité voor gegevensbescherming (EDPB), voorheen de Groep artikel 29, heeft de sta- tus van een EU-orgaan met rechtspersoonlijkheid en beschikt over een onafhankelijk secretariaat.  Het EDPB bestaat uit vertegenwoordigers van de nationale gegevensbeschermingsautoriteiten van de EU, de EDPS en de Commissie en beschikt over uitgebreide bevoegdheden om geschillen tussen nationale toezichthoudende autoriteiten te beoor- delen en advies en richtsnoeren aan te reiken inzake essentiële concepten van de algemene verordening gegevensbescherming en de richtlijn gegevensbe- scherming bij rechtshandhaving. De rol van het Europees Parlement Het Parlement heeft een belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van EU-wetgeving op het gebied van de bescherming van persoonsgegevens door van de bescherming van de persoonlijke le- venssfeer een politieke prioriteit te maken. Voorts heeft het in het kader van de gewone wetgevings- procedure op gelijke voet met de Raad gewerkt aan de hervorming van de gegevensbescherming. Het heeft ook zijn werkzaamheden afgerond in verband met het laatste belangrijke puzzelstuk, namelijk de nieuwe verordening betreffende privacy en elektro- nische communicatie, en kijkt ernaar uit dat ook de Raad zijn werkzaamheden eindelijk afrondt, zodat de onderhandelingen kunnen beginnen. Het Parlement heeft nauwlettend toegezien op de inzake doorgifte internationale overeenkomsten van gegevens. Via de goedkeuringsprocedure of initiatiefverslagen heeft het zijn stem laten horen. Bovendien heeft het middels een resolutie van 25 november 2014 besloten, alvorens te stemmen over de PNR-overeenkomst tussen de EU en Canada, het advies van het Hof van Justitie in te winnen, zoals bepaald in artikel 218, lid 11, VWEU. In dat op 26 juli 2017 uitgebracht advies was het Hof van oordeel dat de PNR-overeenkomst in haar huidige vorm niet kon worden gesloten omdat verschillende bepalingen ervan onverenigbaar waren met het grondrecht op bescherming van persoonsgegevens. waarschijnlijk verleggen naar het toezicht op de ten- uitvoerlegging van de wetgeving. Na zich ervan te hebben vergewist dat de EU-regels inzake gegevensbescherming naar behoren zijn toe- gepast, zal het Parlement zijn aandacht nu hoogst- J Kristiina Milt 05/2019 609 4BURGERS: GRONDRECHTEN, VEILIGHEID EN JUSTITIEEXTERNE BETREKKINGEN VAN DE UNIE Het internationale optreden van de Europese Unie berust op de beginselen die aan de oprichting, de ontwikkeling en de uitbreiding van de Unie zelf ten grondslag liggen en die ook in het Handvest van de Verenigde Naties en in het internationale recht zijn verankerd. De bevordering van de mensenrechten en de democratie is hiervan een wezenlijk onderdeel. Het internationale optreden van de Unie wordt eveneens bepaald door haar strategische belangen en doelstellingen.  De Unie zal haar politieke en handelsbetrekkingen met andere landen en regio's in de wereld blijven verbreden en verbeteren, onder andere door regelmatig topbijeenkomsten te houden met haar strategische partners, zoals de Verenigde Staten, Japan, Canada, Rusland, India en China. Bovendien ondersteunt de Unie de ontwikkeling van de landen rond de Middellandse Zee, in het Midden-Oosten, Azië, Latijns-Amerika, Oost-Europa, Centraal-Azië en op de westelijke Balkan, en werkt zij met deze landen samen en onderhoudt zij een politieke dialoog. 5 5. 1. Beleid inzake externe betrekkingen — 613 5. 1. 1. Buitenlands beleid: doelstellingen, instrumenten en resultaten — 614 5. 1. 2. Gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid — 618 5. 2. Externe handelsbetrekkingen — 621 5. 2. 1. De Europese Unie en haar handelspartners — 622 5. 2. 2. De Europese Unie en de Wereldhandelsorganisatie — 625 5. 2. 3. Handelsregelingen voor ontwikkelingslanden — 628 5. 3. Ontwikkelingsbeleid — 631 5. 3. 1. Ontwikkelingsbeleid – algemene beginselen — 632 5. 3. 2. Humanitaire hulp — 636 5. 4. Mensenrechten en democratie — 639 5. 4. 1. Mensenrechten — 640 5. 4. 2. Bevordering van de democratie en waarneming bij verkiezingen — 644 5. 5. Uitbreiding en nabuurschap van de Unie — 646 5. 5. 1. De uitbreiding van de Unie — 647 5. 5. 2. De westelijke Balkan — 650 5. 5. 3. De Europese Economische Ruimte (EER), Zwitserland en het Noorden — 653 5. 5. 4. Het Europees nabuurschapsbeleid — 657 5. 5. 5. De drie buurlanden van het Oostelijk Partnerschap: Oekraïne, Moldavië en Belarus — 661 5. 5. 6. Drie buurlanden in de zuidelijke Kaukasus die deel uitmaken van het Oostelijk Partnerschap — 666 5. 5. 7. Zuidelijke partners — 669 5. 6. Betrekkingen voorbij de grenzen van het Europees nabuurschap — 673 5. 6. 1. Trans-Atlantische betrekkingen: de VS en Canada — 674 5. 6. 2. Latijns-Amerika en het Caribisch gebied — 678 5. 6. 3. Rusland — 682 5. 6. 4. Centraal-Azië — 685 5. 6. 5. Golfstaten, Iran, Irak en Jemen — 688 5. 6. 6. Afrika — 692 5. 6. 7. Zuid-Azië — 695 5. 6. 8. Oost-Azië — 699 5. 6. 9. Zuidoost-Azië — 703 5. 6. 10. Stille Oceaan — 707 EXTERNE BETREKKINGEN VAN DE UNIE55. 1. BELEID INZAKE EXTERNE BETREKKINGEN EXTERNE BETREKKINGEN VAN DE UNIE 5. 1. 1.  Buitenlands beleid: doelstellingen, instrumenten en resultaten Het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid (GBVB) van de Europese Unie werd ingesteld in 1993 en is sindsdien versterkt door latere verdragen. Vandaag de dag controleert het Parlement het GBVB en draagt het bij aan de ontwikkeling ervan, met name door het ondersteunen van de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO), de speciale vertegenwoordigers van de EU (SVEU's) en de buitenlandse delegaties van de EU. De begrotingsbevoegdheden van het Parlement geven vorm aan de schaal en de reikwijdte van het GBVB, alsmede aan de financieringsinstrumenten van de EU die de buitenlandse activiteiten van de EU ondersteunen. GBVB: ontwikkeling door verdragen Het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheids- beleid (GBVB) van de Europese Unie werd in 1993 ingesteld door het Verdrag betreffende de Europese Unie met als doel om de vrede te bewaren, de inter- nationale veiligheid te versterken, de internationale samenwerking te bevorderen en de democratie, de rechtsstatelijkheid en de eerbiediging van de rech- ten van de mens en de fundamentele vrijheden te ontwikkelen en te consolideren. In het Verdrag werd het driepijlersysteem geïntro- duceerd, met het GBVB als tweede pijler. Met het Verdrag van Amsterdam van 1997 werd een doel- treffender besluitvormingsproces geïntroduceerd, waaronder ook constructieve onthouding en stem- ming bij gekwalificeerde meerderheid vielen. Tij- dens de Europese Raad van december 1999 werd de taak van de hoge vertegenwoordiger voor het GBVB vastgelegd. In het Verdrag van Nice van 2003 werden verdere wijzigingen doorgevoerd om het besluitvor- mingsproces te stroomlijnen en werd een mandaat verstrekt aan het Politiek en Veiligheidscomité (PVC), dat in januari 2001 bij besluit van de Raad was in- gesteld om politieke controle uit te oefenen en de strategische richting van crisisbeheersingsoperaties te bepalen. Met het Verdrag van Lissabon, dat op 1 januari 2009 in werking trad, werd aan de Unie rechtspersoonlijk- heid toegekend, kreeg haar buitenlandse dienst een institutionele structuur en werd de pijlerstructuur van de EU afgeschaft. Door het Verdrag werden een aantal nieuwe actoren op het gebied van het GBVB geïntroduceerd, waaronder de hoge vertegenwoor- diger van de Unie voor buitenlandse zaken en veilig- heidsbeleid (die ook optreedt als vicevoorzitter van de Commissie) en de nieuwe permanente voorzitter van de Europese Raad. Het Verdrag stelde niet alleen de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO) in, maar versterkte ook het gemeenschappelijk veilig- heids- en defensiebeleid (GVDB), dat integraal deel uitmaakt van het GBVB (zie voor nadere informa- tie 5. 1.  2). De rechtsgrond van het GBVB werd vastgelegd in het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) en herzien in het Verdrag van Lissabon. Titel V, arti- kelen 21 tot en met 46 VEU stelt de „Algemene be- palingen inzake het extern optreden van de Unie en specifieke bepalingen betreffende het gemeen- schappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid” vast. In het Verdrag betreffende de werking van de Europe- se Unie (VWEU) is het vijfde deel, artikelen 205 tot en met 222, gewijd aan het externe optreden van de Unie. De artikelen 346 en 347 van het zevende deel zijn eveneens van toepassing. Bevoegdheden en instrumenten van het Parlement op het gebied van buitenlands beleid Ondanks zijn bescheiden formele rol in het besluit- vormingsproces op het gebied van buitenlands be- leid, heeft het Parlement het concept van het GBVB vanaf het prille begin ondersteund en getracht de reikwijdte ervan te vergroten. Met het oog op de internationale uitdagingen die de afgelopen tien jaar zijn ontstaan, heeft het Parlement herhaaldelijk aangedrongen op het in het leven roepen van de functie van een Europese „minister van Buitenland- se Zaken” en de oprichting van een „Europese diplo- matieke dienst”. In de praktijk is er op het gebied van buitenlandse zaken sprake van een zekere mate van informele samenwerking tussen het Parlement en de EDEO, het voorzitterschap van de EU, het secreta- riaat-generaal van de Raad en de Commissie, alsook met de nationale parlementen van de lidstaten. Artikel 36 VEU bepaalt dat de hoge vertegenwoor- diger het Parlement regelmatig raadpleegt over de voornaamste aspecten en de fundamentele keuzen op het gebied van het GBVB en het Parlement in- formeert over de ontwikkeling van het beleid. Het Parlement wijdt tweemaal per jaar een debat aan de verslagen over de voortgang van het GBVB en richt vragen en aanbevelingen tot de Raad en de hoge vertegenwoordiger. Het recht van het Parlement om te worden geïn- formeerd en geraadpleegd over het GBVB/GVDB is verder versterkt met de verklaring van de hoge vertegenwoordiger over politieke verantwoording van 2010.  De verklaring voorziet onder meer in: 614 • de verbetering van de status van gezamenlijke overlegbijeenkomsten, die het voor een aange- wezen groep van leden van het Europees Parle- ment mogelijk maakt om bijeen te komen met collega's van het Politiek en Veiligheidscomité van de Raad (PVC), de EDEO en de Commissie om geplande en lopende civiele GVDB-missies te bespreken; • de bevestiging van het recht van de bijzondere commissie van het Parlement op toegang tot vertrouwelijke informatie met betrekking tot het GBVB en het GVDB. Dit recht is gebaseerd op een interinstitutioneel akkoord uit 2002; • gedachtewisselingen met missie- en delegatie- hoofden en andere hoge EU-ambtenaren tijdens vergaderingen en hoorzittingen van parlemen- taire commissies; • de verplichting van de hoge vertegenwoordiger om minstens tweemaal per jaar voor het Parle- ment te verschijnen om verslag te doen over de huidige stand van zaken met betrekking tot het GBVB/GVDB en vragen te beantwoorden. Naast deze politieke dialoog oefent het Parlement zijn bevoegdheid uit door middel van de begro- tingsprocedure. Het Parlement moet, als de ene tak van de begrotingsautoriteit van de EU, de jaarbe- groting voor het GBVB goedkeuren. Het Parlement draagt ook bij tot de vormgeving van relevante ex- terne financieringsinstrumenten via een proces van trilaterale onderhandelingen met de Raad en de Commissie. Het Parlement controleert de activiteiten van de EDEO op regelmatige basis en levert suggesties over structurele kwesties, variërend van het geografisch en genderevenwicht binnen de EDEO tot zijn inter- actie met andere instellingen van de EU en de diplo- matieke diensten van de lidstaten. Het Parlement houdt ook regelmatig besprekingen met de hoge vertegenwoordiger en de speciale vertegenwoor- digers van de EU (SVEU's) die zijn benoemd voor bepaalde regio's of kwesties. Parlementaire com- missies, die hebben geholpen de EDEO op te zetten, wisselen ook van gedachten met de nieuw benoem- de delegatiehoofden van de EDEO. Het Parlement speelt ook een rol in het toezicht op de onderhandelingen over en de tenuitvoerlegging van internationale overeenkomsten. De goedkeu- ring van het Parlement is vereist voordat de Raad dergelijke overeenkomsten kan sluiten (zie voor ver- dere informatie 5. 2. 1; 5. 2. 3).  Interne organen van het Parlement die betrokken zijn bij het GBVB Een groot deel van het werk van het Parlement op het gebied van het GBVB wordt gedaan in gespe- cialiseerde commissies, met name in de Commissie buitenlandse zaken (AFET) en haar twee subcom- missies (inzake veiligheid en defensie (SEDE) en in- zake mensenrechten (DROI)) alsook in de Commis- sie internationale handel (INTA) en in de Commissie ontwikkelingssamenwerking (DEVE). Deze commis- sies dragen bij, door middel van de verslagen en ad- viezen die zij opstellen, aan de ontwikkeling van het GBVB. Ook fungeren ze als de voornaamste contact- punten van het Parlement met mondiale bestuurs- structuren (waaronder de Verenigde Naties), andere EU-instellingen, de voorzitterschappen van de Raad en de nationale parlementen van de lidstaten. Aan het GBVB gerelateerd werk wordt ook gedaan door parlementaire delegaties, wier rol het is om de internationale contacten van het Parlement (met name door middel van interparlementaire samen- werking) te onderhouden en te ontwikkelen en de fundamentele waarden van de Unie te bevorderen, waaronder vrijheid, democratie, mensenrechten, fundamentele vrijheden en rechtsstatelijkheid. Er bestaan op dit moment 44 permanente interpar- lementaire delegaties, waaronder gemengde par- lementaire commissies, parlementaire samenwer- kingscommissies en andere parlementaire delega- ties en paritaire parlementaire vergaderingen. Tot deze interparlementaire delegaties behoren: • de Paritaire Parlementaire Vergadering ACS- EU, die is opgezet om leden van het Europees Parlement samen te brengen met de verkozen vertegenwoordigers van die staten in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (ACS) die de Overeenkomst van Cotonou hebben onder- tekend; • EuroLat, een paritaire multilaterale vergadering die is voortgekomen uit de biregionale strategi- sche associatie tussen de EU en Latijns-Amerika en het Caribisch gebied die tot stand is gebracht in juni 1999; • de Parlementaire Vergadering Euronest, het par- lementair forum van het Oostelijk Partnerschap van de EU, dat leden van het Europees Parle- ment en leden van de nationale parlementen van de landen van het Oostelijk Partnerschap samenbrengt; • de Parlementaire Vergadering van de Unie voor het Middellandse Zeegebied, die de parlemen- taire dimensie van de Unie voor het Middelland- se Zeegebied vormt en het Europees-mediter- raan partnerschap (het Barcelona-proces) heeft vervangen. De invloed van het Parlement op het GBVB De betrokkenheid van het Parlement bij het GBVB helpt de democratische verantwoording van het beleid te verbeteren. 