Bijdragen voor vaderlandsche geschiedenis en oudheidkunde, 1859, 01-01-1859 
■■mi" Van de schoone dorpen, welke de rivier de Vecht omzoomen, mag inzonderheid Nederhorst-den-Berg op eene bekoorlijke ligging zich beroemen. Vroeger behoorde het dorp tot het Neder-kwartier van Utrecht en werd het daarom veelal de Stichtsche Berg genoemd: thans maakt het met Overmeer en Hinderdam eene gemeente uit van de provincie Noord-Holland. Nederhorstden-Berg ontleent zijn naam van de ridderhofstad of het riddermatig landgoed Nederhorst en van den berg of heuvel, zich niet ver van daar bevindende, zoodat deze naam zoo veel beteekent als Nederhorst bij of aan den Berg. Het landgoed Nederhorst in den Hornpolder, en weleer, gelijk vermeld is, in het Neder-kwartier van Utrecht gelegen, werd aldus geheeten ter onderscheiding van Hoogerhorst, een adelijk huis, voorlang reeds 21 gesloopt, in het Opper-kwartier van dit gewest. Het moet gesticht zijn door heer Filips van Wassenaar. die in het jaar 1225 overleed, en wordt tegenwoordig in eigendom bezeten door jonkvrouw Constantia Jacoba Agnes Warin , ambachtsvrouw van Nederhorst-den-Berg. Het gebouw is niet onaanzienlijk, hebbende vier torens op de hoeken en dragende ofschoon naar den lateren smaak veranderd , nog het karakter der aloude bouworde. Het is omringd door een breeden vijver, waarover eene steenen brug ligt. Vóór heeft het een schoon uitzigt op den Vechtstroom , achter op het bosch met hoog geboomte. Schooner nog en verder is het uitzigt van de nabij gelegen hoogte, van waar een heerlijk panorama of vergezigt zich aan het oog vertoont, strekkende regts naar Nichtevecht, Hinderdam en Weesp, links naar Vreeland en Loenen. Deze heuvel, ruim anderhalve roede boven de omliggende vlakte verheven, is geheel van zand, terwijl de omliggende gronden uit klei bestaan. Dit maakt het waarschijnlijk, dat hij niet door de natuur is ontstaan , maar voor het werk van kunst of van menschen moet gehouden worden; misschien was het om het gebouw, hetwelk daarop geplaatst zou worden, voor het gevaar van overstrooming te beveiligen, in een tijd, toen ons vadeiland nog niet genoegzaam door dijken en waterkeeringen daartegen verzekerd was. Op den top van den heuvel staat een kerkgebouw, wel oud doch nog hecht, ten deele van duifsteen opgetrokken en pronkende met een fraaijen spitsen toren. Om in de kerk of op het daarom liggende kerkhof te komen, dienen twee gemetselde steenen trappen , de een van achttien, de ander van twintig treden, op verschillende plaatsen van het dorp uitkomende. Toen ik, nu drie jaren geleden, Nederhorst-den-Lerg bezocht, om van het gemeente-archief aldaar inspectie te nemen, 'en ook de kerk, als een merkwaardig overblijfsel der oudheid, door mij bezigtigd werd , trok een oud opschrift in de Latijnsclie taal, gehouwen in de steen en lijst van de noorder kerkdeur, mijne aandacht tot zich De heer G Schottelink, burgemeester van Nederhorst-den-Berg, verzekerde mij, dat deze woorden nooit op eene voldoende wijze verklaard waren, waardoor mijne belangstelling in het raadselachtige opschrift nog vermeerderde; terwijl hij beloofde, mij een paar opstellen daarover te zullen mededeelen , het een afkomstig van den heer Van den Broek, predikant te Hilversum. het ander van den heer Hondius. predikant te Vreeland. ,Niet slechts voldeed hij aan deze belofte, maar buitendien ontving ik van hem een naauwkeurig afschrift of liever eene afteekening van de latijnsche incriptie +'OYI'PCTLTbACWLAPCTA.TELBV? C AF (X CS A_VA, €TP£AnVLLVSINTRCTll welk opschrift, naar mijne meening, aldus moet gelezen worden: Qui petit hanc aulam, petat Elburgam fore salvam, Et per eam nullus intret n Bij inzage bleken mij de twee geschreven opstellen getrokken te zijn uit een ander breedvoeriger opstel, opgenomen in de Proeven van Oudheid-, Taal en Dichtkunde , door het Genootschap Dulces ante omnia Musae, uitgegeven te Utrecht in 1776 De schrijver, C. A. van Wachendorff, is van oordeel, dat het opschrift gediend heeft, om hen, die ter kerke kwamen, te vermanen tot gebeden voor de rust der ziel van zekere Elburga. Hij onderstelt, dat deze eene vrouw was, welke de kerk van Nederhorst den Berg gesticht of met aanzienlijke geschenken begiftigd heeft. Kan men zich echter met deze verklaring niet vereenigen, dan stelt hij voor, den eigennaam, 21* in het opschrift voorkomende, toe te passen op de stad Elburg in Gelderland. Maar welke betrekking kan er tusschen Elburg en Nederhorst-den-Berg bestaan hebben , die aanleiding heeft gegeven, om den naam der stad vóór den ingang der dorpskerk te plaatsen? De schrijver beantwoordt deze vraag, met te wijzen op twee punten uit de geschiedenis van Elburg, welke hier in aanmerking kunnen komen. — In wintermaand des jaars 13G7 werd Elburg met het gevaar van ondergang bedreigd door de woedende golven der Zuiderzee , die , door eenen geweldigen storm uit het noordwesten opgedreven, daaromtrent een aanmerkelijk stuk van het vaste land afscheurden en verzwolgen. Tenzelfden tijde rukte de pest aldaar vele menschen weg. Nog is er een ander voorval, waarop het opschrift mogelijker wijze zou kunnen betrekking hebben. In het jaar 1395 werd Elburg , ofschoon het reeds vroeger stadsregten had verkregen en zelfs onder de Hanzesteden werd geteld, door Arend van Boecop, met goedvinden van graaf Willem van Gelder, bemuurd en met poorten en bruggen voorzien *). Welligt heeft de priester der kerk of de heer der plaats zich daardoor genoopt gevoeld, om voor den bloei en de welvaart der nieuw bemuurde stad den zegen des hemels af te smeeken. In allen gevalle komt het den steller van liet berigt waarschijnlijk voor , dat de inscriptie, hetzij men haar tot het jaar 1367 hetzij tot het jaar 1395 brenge, van veel later tijd is dan de kerk, wier bouw, blijkens het metselwerk, hem toeschijnt reeds in het begin der dertiende eeuw te hebben plaats gehad. Wanneer deze uitlegging mij niet geheel voldeed , zocht ik elders, doch te vergeefs, naar eene andere en betere. Wel vindt men nog bij sommige schrijvers, als in kademaker's Kabinet van Nederlandsche en Kleefsche Oudheden , gewag van dit opschrift gemaakt, maar nergens met. bijvoeging van eene verklaring. Ik vroeg daarop aan den heer Schottelink, of dienaangaande niet meer aan den Berg te vinden was, en ontving bij het antwoord op mijne vraag, ten gevolge van zijne heusche tusschenkomst, twee brieven, door onzen grooten dichter Bilderdijk geschreven aan den heer Van Ilaersma, vroeger ambachtsheer van Nederhorst-den-Berg. Na eene korte verklaring van de inscriptie gegeven te hebben, eindigt Bilderdijk den eersten dezer brieven, geschreven 28 Januarij 1815, met deze woorden: «Anders of beters weet ik er op dit oogenblik niet van te maken. Ik zal er echter nog eens op denken." Als onnoodig beschouw ik het dezen brief verder mede te deelen, omdat Bilderdijk reeds den volgendenden dag het gevoelen, hetwelk hij daarin geuit had, gedeeltelijk herroepen heeft, aldus schrijvende aan den heer Haersma: Weledele Heer! Na rijpe overweging acht ik de bewuste inscriptie dus te zijn : Qui petit haula, petat Elburgam fore trival va Et per eam nullus intret, nisi stipe salva. *) Zie A. tof, boecop's Kromjk, in Werken van het Historisch Genoot■ schap te TJtrecht, God. dipt., tweede serie, deel V. bl. 234 236. Haula, in het meervoudige getal en het onzijdige geslacht geschreven zijnde, als wel eens meer geschied is. Het tweede vers, rijmende op het eerste, als de stijl medebrengt, en eindigende met de aanbeveling van de aalmoes, die men, door de kerkdeur gaande, gewoon was in de bus te storten. Die naar 't hof wil, ga door (de kerk van) Elburga door de in driën slaande deur , En niemand ga door deze, dan behoudens eene aalmoes. Meer of anders kan ik er niet van maken. Ik onderstel in het afschrift twee kleine fouten, te weten , het ontbreken van een streepje boven de A van Elburga, hetwelk beiden, zin en maat, vorderen en de verbinding van de T met de A in trivalva. Gaarne geef ik explicatie en suppletie voor betere over en teeken mij met hartelijkheid, WelEdele Heer! UWelEd. Dw. Dr. Zondag 29 Januarij 1815. bilderdijk. Wat betreft de lezing, door Bilderdijk voorgesteld, zoo moet ik daarop aanmerken, dat de woorden haula en fore trivalva mij voorkomen hier verkeerdelijk gesteld te zijn. Ook is de zin van zijne vertaling mij dmster. Wat toch beteekent het zeggen, dat hij , die naar het hof wil, door de kerk van Elburg moet gaan? Ik kan uit het opschrift om de kerkdeur niet anders lezen, dan hetgeen boven door mij is opgegeven. Bij het begin staat, volgens het oude gebruik, een kruis. Het woord aula beteekent hier, zoo als het door den eersten verklaarder is opgevat, de kerk, ofschoon het eigenlijk meer bepaald ziet op den buik of het schip der kerk (navis ecclesiae). Boven de a in de woorden elburga, salva en ea is een streepje geplaatst, ter aanduiding dat zij in den vierden naamval staan, doch bij de woorden hac en aula ontbreekt dit streepje, hetwelk echter ongetwijfeld ook daar gestaan heeft, maar door het afnemen der bovenzijde van de steenen lijst is verloren gegaan. Blijkbaar toch is de steen aldaar smaller, zoodat de woorden genoegzaam aan den kant raken. De meeste moeijelijkheid evenwel is gelegen in de verklaring van het woord Elburga. In zijn eersten brief zegt Bilderdijk: »Elburg is een vrouwennaam en schijnt de kerkheilige te zijn." Niet onaannemelijk komt mij deze gissing voor, want de naam Elburg is zeker eene verkorting van Edelburgis of Edelburga, van welken naam twee heiligen, beiden afkomstig uit Engeland en geleefd hebbende in de zevende eeuw, bij de Roomsche kerk bekend zijn. Misschien wordt hier bedoeld de meest bekende der twee kerkheiligen van denzelfden naam, welke uit Engeland naar Frankrijk vertrok, waar zij abdis van het klooster te Farmoutiers werd, wier kerkelijk feest op den zevenden Julij van ieder jaar gevierd wordt. Mogelijk was de eerste kerk of vroegere kapel te Nederhorst-den-Berg aan deze Elburg of Edelburg toegewijd. Het laatste, ontbrekende gedeelte van het opschrift wordt, gelijk wij zagen, door Bilderdijk aangevuld met de woorden nisi stipe salva (behoudens eene aalmoes). Ofschoon ik er aan twijfel, of juist deze woorden hier wel gebezigd zijn, acht ik het echter niet onwaarschijnlijk, dat ten minste dezelfde gedachte of wensch met andere woorden er stond uitgedrukt. RED. GELDEKSOH LIED.TE. Sterek van teeringe, slap van neeringe, Xloeck in den velde, raaer dorre van gelde, Vroom van moede, maer klein van goede. Ofschoon ik veronderstel, dat bovenstaande regelen bij de Gelderschen niet ten eenenmale onbekend zullen zijn , achtte ik evenwel eene korte herinnering niet geheel overtollig. Zij komen voor bij matthaeus, Paroem. II *), die daar, van de Gelderschen sprekende, zegt, »dat het zeker is, dat deze der krijgskunst en akkerbouw veel meer zijn toegedaan geweest, dan den koophandel, waarom sande t) dezelve ook mannen van eenen militairen inborst noemt; en is ten tijde van den oorlog tusschen de Vriezen en Saksen, als de Vriezen de hulpbenden van Carel van Egmond hertog van Gelderland voor hun hadden uitgelokt, het volgende liedje op de Geldersche publicq en gemeen geweest: Sterck van enz." VVin's. Chron. Fris. L. 12. # Dit" voegt de vertaler er bij: »dit van de Gelderschen is tot derzelver roem nog waar." Wanneer men echter de plaats van winsemius, waarop matth. zich beroept, inziet en met schotanus vergelijkt, zal men ontwaren, dat de zaak bij m. niet geheel juist is voorgesteld en dat het hier eigenlijk niet geldt een liedje op de Gelderschen — men zou het met evenveel *) BI. 16 van de Ned. uitg., die wij hier tot gemak onzer lezeren hebben gevolgd. Over de hier behandelde zinspreuk man en wijf hebben tjeen verscheiden goed vg. men VAK hall , Ned. Spreekw., in Nieuwe RegtigelBijdr., III. bl. 255. f) Zie beneden. regt een liedje op de Hollanders hebben kunnen noemen — maar een luchtig en tevens snoevend antwoord van Groote Pier, die zich aan de zijde der Gelderschen had geschaard , op eenen brief van eenen goeden vriend ? die zich beklaagde over de langdurigheid van den oorlog en de ellende des vaderlands, het gevaar verzwarende om de magt en de loosheid van het huis van Bourgondië. In het volgende rijmpje verheft hij althans gedeeltelijk de Gelderschen en legt tevens zijne minachting voor de Hollanders aan den dag; het luidt, zoo als het bij winsf.mius en schotanus *) voorkomt, woordelijk als volgt: lek groote pier, Coninck van Frieslandt, Ilertoeh van Sneeck, Gracf van Sloten, Vryheer van Hindelopen, Capiteyn Generael van de Zuider-7.ee, Een Stuyrman ter doodt Acht de Hollanders bloodt; Al zijn se groot van Rade, Sij zijn slap van Dade, Sterek van Partijen, Kranck in 't strijen; Hooch van Glorie, Kranck van Victorie. Maar de Geldersehe sterek van Teringe Slap van Neeringhe, Kloeck in den Velde, Maer dorre van Gelde; \ room van Moede, Maer kleyn van Goede, Doch or.versaeght iu 't strijden: Dies wilt u verblijden, Ende de Hollanders niet achten: Want sij moeten versmachten: Want sij soaden 't bekoopen, Waer 't Bestandt uytgheloopen: Tegen mijn danck Is 't ses maenden Bestandt. *) WlKSEMiuSj Chron. Dan Vries landt, b. XIV, bl. 451. Schotanus, hriesche Hist. XVIII, bl. 594?, die het verhaalt, zoo als wij in den tekst hebben opgegeven. Wins. zegt, dat, toen de Geldersehe Friezen Groote. Pier «van alle saken gheadverteert hadden, deze terstond moed grijpende, schoon ofte hem eenighe qualijker getroost hadden door de Hollandsche en Borgoensche magt, hij seer boertich de Hollandsche berispt en uitgelacht heeft, segghende" enz. Wat Pier zeiven betreft, daaromtrent heerscht nog veel onzekers. Vgl., behalve het door van leeuwen op It aade Frieeche terp, bl. 435 , aangeteekende, o. a. Nieuwe Friesche Folhalm. v. 1858 , bl. 59 vv. en 1859, waar ottema, bl. 96, het bij hansen , Friesische Sagen u.Erzakl., Aitona 1858, voorkomende mededeelt, en verwijst tot de Sylloge Epist. van matthaeus, waarvan wij alleen hier melding maken, omdat misschien de lezers der Bijdratjen eenige opheldering zullen kunnen geven omtrent bet Vetus Chron. Jfj., waaruit het is geput, met de mededeeling waarvan zjj ons zeer zouden verpligten. Uit deze mededeeling blijkt, dat wij niet zoo geheel ten onregte zeiden, dat Pier de Gelderschen althans gedeeltelijk verheft, en dat alzoo het invoegsel van den vertaler eigenlijk een vrij dubbelzinnigen lof zoude inhouden , als men het er niet met grond voor mogt houden, dat hij alleen bedoeld heeft, dat al hetgeen hier ter eere van de Gelderschen voorkomt, toen nog volkomen gold; anders toch had hij zijne lof betuiging beter achterwege gehouden. liet is echter te vermoeden , dat, zoo al matth. het voor zijn oogmerk niet noodig achtte er meer bij te voegen, de vertaler althans van de groote lofspraak van Pier, dat de Gelderschen onversaagd in 't strijden zijn, geene partij heeft getrokken. Wat daarvan ook zij , doel en strekking van dit rijmpje liggen voor de hand; want, hoezeer niet alles geheel ten voordeele der Geldcrschen is, wilde onze held toch deze verheffen ten koste der Hollanders, en had dus lof, geene berisping op het oog, zoo als de vertaler het dan ook heeft opgevat. In de verwachting iets van aanbelang te zullen vinden bij van hasselt *), zijn wij te leur gesteld; het eenige wat hij op deze plaats aanteekent, is eene verwijzing tot en eene aanhaling uit sande , die veilig hadden kunnen achterblijven, terwijl eene geschiedkundige opheldering hier meer ter plaatse zou zijn geweest. Mr. ü. a. evertsz. *) Annoiationes ad afct. MattUaèI Paroemiae (Neom. 1780), p. 37. «Scilicet jo. a sakde, in dedicatione ad fratris eins in Gelriae et Zutphaniae Consuetudines feudales addita, ubi Getrorum ingenia non vocat militaria, sed ita de iis scribit: Militum Gelroru/n virtmtem, si non satis historïarum proharent monumenta , utique abitnde icstarctuT copia clientelarum feudalium etc" BOEK BESCHOUWING. 1.) Dr. l. ,j. p. janssen, Oudheidkundige Verhav. delingen en Mededeelingen , I. Met eene plaat. Te Arnhem. bij Is. An. Nijhoff en Zoon. 1856. (Gr. oct. iv en 160 bladz.) Hetzelfde werk II. Met twee platen. Aid. 1857. (Gr. oct. ii en 96 bladz.) Dr. t. j p. janssen , Hilversumsche Oudheden. Eene bijdrage tot de ontwikkelings-geschiedenis deivroegste Europesche volken. Te Arnhem, bij Is. An. Nijhoff en Zoon. 1856. (In quarto. vin en 86 bladz.) De Hilversumsche oudheden behooren ongetwijfeld tot de zeldzaamste en merkwaardigste die ooit aan 't licht gekomen zijn. Naauwelijks had de heer j. van die ontdekking een voorloopig berigt gegeven (Oudh. Verh. en Mededeelingen. I bl. 137—160) en hadden de beroemdste buitenlandsche oudheidkundigen, woRSAAë te Kopenhagen , von estorff , lisch en vooral wilhelmt in Duitschland daarvan kennis genomen , of zij verklaarden de Hilversumsche gedenkstukken voor »getuigen van het "huiselijk en gezellig leven der vroegste bewoners van «Europa , voor «geheel eenig in hunne soort", voor overblijfsels uit de steenperiode, zoo als tot hiertoe «nergens elders" zijn voorgekomen. De laatste heeft woord gehouden , toen hij beloofde , het geheele onderwerp nogmaals onderhanden te zullen nemen , wanneer de heer j. een uitvoeriger berigt van de opgravingen in Gooiland uitgebragt zou hebben, want naauwelijks had onze geleerde landgenoot zijne Hilversumsche Oudheden I Boekbeschouwing. j uitgegeven, of Dr. wilhelmi gaf daarvan een zaakrijk verslag in de Heiclelb. Jahrbücher der Literatur voor lt>57 (bl. 107—115). Wat hij daar schreef, zullen wij met eenige verkorting hier overnemen: het zal ons bekend maken met de geschiedenis en den aard der ontdekking, en tevens zullen wij zien, dat het gevoelen van Dr. w., over den ouderdom, de afkomst en het karakter der opgedolven voorwerpen, van dat van onzen Dr. j. verschilt. De plaats, waar de oudheden gevonden worden, is een strook heidegrond, op korten afstand ten z. o. van het dorp Hilversum. De bodem is er steenachtig, en de grond vol grootere en kleinere rolsteenen, waaronder graniet, kwarts, vuursteen, ook roode en geele zandsteen, schiefer, kalk en zelfs tufsteen, nu eens op de oppervlakte, dan even onder de heideschors, soms ook aanmerkelijk dieper, in lagen of schachten, aangetroffen wordende. Het voornemen van den eigenaar om die strook gronds te doen beplanten gaf reeds in 1852 aanleiding tot de ontdekking, eerst van onderscheidene haardsteden , daarna van wiggen en andere bewerkte gereedschappen van steen, en in het jaar 1853 werden de opgravingen geregeld voortgezet, onder het bestuur van den heer j. , die daarbij ondersteund werd door de welwillende hulp van den heer a. perk te Hilversum, terwijl de kunstschilders de rijk , vader en zoon, van de ontdekte haardsteden op de plaats «elve de teekemno-en vervaardigden, die het ontstaan gaven aan de hoogst verdienstelijke afbeeldingen , waarmede het boekdeel versierd is. En wat ontdekte men? - Niet minder dan zeventien haardsteden of liever offerplaatsen, op een dxepte van 80 tot 110 duim of meer onder den beganen grond. De haardsteden bestonden in eene, nu eens langwerpig vierkante, dan halfcirkelvormige bevloering van losse, zonder kalk of eenig ander verbindingsmiddel zamengevoegde kiezel-, zand- en granietsteenen, van 1 el 50 tot i el 78 lengte en i el 30 tot 1 el 66 breedte, aan drie zijden omgeven van een even kunsteloos zamengesteld muurtje van 20 lot 70 duim hoog en 15 tot 40 duim dik, welke muur alleen aan de vierde zijde, meest inde ïigting van het zuiden, een opening of ingang had. Links van den ingang, of ook wel ter weerszijde tegen liet uiteinde van het muurtje. lag een steen vau 20 a 25 duim in doorsnede. De bevloeringen droegen de duidelijkste blijken dat er vuur op aangelegd was en gebrand had; zij waren met asch, houtskool (van elzen en dennen), verbrande beendertjes en zwarte, humusachtige aarde bedekt. Van menschenbeenderen vond men geen spoor hoegenaamd; uit naauwgezet onderzoek bleek, dat de grootere aan kalveren, schapen , geiten en bokken , ook aan bevers en honden, behoord hadden. — In die haardsteden nu vond men: een enkel vaasje van bruine, met kiezelgruis vermengde aarde, vrij goed uit de hand bewerkt, om den buik met ingekrabde zigzags voorzien en ligt gebakken; ook een enkele pijlspits van been, maar daarenboven een groote menigte voorwerpen van steen, namelijk: 1.) wiggen en bijlen, meest van kwarts, ook van schiefer, vuursteen en graniet, van 2 tot 7, ook van 12 en 13, ja zelfs 19 duim lengte; een enkele wig van gneis was 30 d. lang, 18 d. breed en 11 d. dik en mag voor een der grootste en zwaarste gehouden worden, die immer gevonden zijn; 2.) ovale of langwerpig vierkante lans- of pijlpunten vau eigenaardigen vorm, meest van kwartsiet, maar ook van schiefer, rooden zandsteen, vuursteen enz., van 2 tot 6 d., ook van 8 tot 12y3 d. lengte; — 3.) mesjes van ruwe bewerking, meest van vuursteen, ook van kwarts, schiefer en graniet; — 4.) ballen, meest van kwarts of graniet, enkele van tufsteen, meest van 4 tot 5 d. in doorsnede; — 5.) slijpsteenen, meestal, maar één inzonderheid, door de werking van het vuur zeer zwart geworden en door veelvuldig gebruik aanmerkelijk afgesleten. Al die voorwerpen bestonden uit steenen , welker oorspronkelijke gedaante reeds nabij kwam aan hun tegenwoordigen vorm , en welke men door slaan op en slijpen 1» met andere steenen gefatsoeneerd had. Niet een enkel voorwerp van steen draagt de blijken , dat het met ineiaal bewerkt of in aanraking geweest is; niet een enkel is met een gaatje of opening voorzien. Vele der gevonden wiggen en ballen zijn nog ten deele ruwe of weinig aangeslepen kiezelsteenen; een enkele wigge van vuursteen, die bijzonder goed bearbeid, geslepen en gepolijst is, heeft daarentegen een zeer scherpe snede. Een mesje van vuursteen is aan een der zijden getand als een zaag. Die voorwerpen lagen deels op de bevloeringen, meeimalen tusschen de steenen, maar vooral onder de platte i-oode steenen aan het uiteinde der muurtjes, en wel in trechtervormige , naar beneden toeloopende openingen of groeven van omstreeks 50 d. diepte en 20 a. in doorsnede. Daarin waren die steenen gereedschappen, blijkbaar met overleg, soms in groot getal nedergelegd en zij waren met asch, houtskool en verbrande beenderen aangevuld. Na de beschrijving der Hilversumsche haardsteden en der daarin gevonden voorwerpen, vergelijkt de heer Janssen die met gelijksoortige ontdekkingen op de Yeluwe en ook in Drenthe gedaan , en treedt vervolgens in een onderzoek nopens de bestemming, de at komst en den ouderdom dier gedenkstukken. Met veel waarschijnlijkheid toont hij aan, dat zij geen huiselijke bestemming hebben gehad, geen overblijfsels zijn van woningen; evenmin kunnen zij eene sepulchrale bestemming gehad, tot graven of tot het verbranden van lijken gediend hebben ; meer grond heeft het vermoeden, dat de vuren, in de haardsteden gelegd, tot offervuren gediend hebben, en onze schrijver toont aan , hoe de omstandigheid dat niet alleen dierlijke overblijfsels, maar ook steenen, werktuigen en bepaaldelijk wiggen , die in de haardsteden in zoo groote menigte gevonden zijn, met deze bestemming overeen te brengen is. Was het offer volbragt, dan legde men ook de offergereedschappen in de offerplaats neder, bragt daar nevens ook andere steenen gereedschappen aan de goden ten geschenke , en sloot de openingen , waarin die nedergelegd werden, niet platte steenen, waarna het een en ander met zand overdekt werd. Als slotsom van zijn onderzoek verklaart de heer j. het voor «waarschijnlijk, dat de Ililversumsehe haardsteden van "een barbaarschen volksstam, uit den Romeinschen tijd «en meer bepaaldelijk uit de eerste eeuw onzer jaartelling" dagteekenen, en neigt zelfs tot het gevoelen, dat zij afkomstig zijn van den Frieschen volksstam en alzoo eene bijdrage zouden opleveren tot staving der, ook van elders blijkbare, aloude betrekking tusschen Gooiland en Friesland. De heer wilhelmi kan zich met dit gevoelen niet vereenigen. »Onze Ililversumsehe haardsteden" zegt hij »be»hooren blijkbaar tot een nog onbekend volk, dat vóór «de Christelijke jaartelling bestond, en waarvan wij zelfs «den naam niet weten , dat op zeer lagen trap van be»schaving stond, onbekend was met het gebruik der » metalen , zich niet op den akkerbouw toelegde, maar «alleen van jagt en vischvangst leefde. — Dat volk # woonde, ten minste reeds voor 3000 jaren, in het «westelijk en noordelijk Europa, aan de kusten der «Noord- en der Oostzee, en ging, toen andere meer »magtige volken herwaarts afzakten, geheel te grond. «Maar wat het voor een volk was, kan niemand zeggen. «Alleen heeft de heer woRSAAë overtuigend bewezen , dat «het geen Finnen of Lappen en evenmin Kelten waren- * Wij zijn het hiermede volkomen eens en kunnen alzoo «den heer janssen niet toegeven, dat onze Hilversumsche »haardsteden van een barbaarschen volksstam uit den tijd "dei Romeinen afkomstig en niet ouder dan Drusus, "niet jonger den Tacitus zijn zouden." — De heer j. heeft ons gemagtigd te verklaren, dat de bedenkingen van Dr. wilhelmi hem niet van gevoelen hebben doen veranderen; dat hij, omtrent de bestemming en de afkomst der Hilversumsche gedenkstukken, wel is waar, slechts een vermoeden heeft geopperd , maar dat de gronden , daarvoor bijgebragt, voor geldig moeten gehouden worden zoo lang die niet voldoende wederlegd zijn. Onder viei' bijlagen, door den heei' j. aan dit werk toegevoegd, is er een, waarbij hij zich verklaart tegen de stelling van den hoogleeraar holzmann te Heidelberg, als zoude er tusschen de Celten en de Germanen geen verschil bestaan. Meer uitvoerig behandelt hij dit onderwerp in het tweede stuk zijner Oudheidk. Verhandelingen en Mededeelingen, bl. 38—92. Het verschil betreft meer bepaaldelijk de vraag: «of Celten en Germanen, by hun • historisch optreden, zich al dan niet hebben leeren ken»nen als twee verschillende volkeren, te weten, als ver»schillende niet slechts in naam en woonplaatsen, maai » ook in beschavingstrap, zeden, gewoonten , godsdienst »en taal?'' Holtzmann nu beantwoordt dit ontkennend en janssen bestrijdt de bewijzen door hem foor zijn beweren aangevoerd. — Poogt h. aan te toonen, dat de Kelten zich zoo zeer over geheel Europa verbreid hadden, dat nergens plaats voor een volk als de Germanen kon overgebleven zijn; j. stelt daar geographische en archaeologische gronden tegen over om het tegendeel te betoogen. Laat h. niet alleen uitspraken en berigten van oude klassieke schrijvers, maar ook feiten, door hen geboekt aangaande den natuurlijken toestand, de zeden, de regten en de godsdienst der genoemde volken, als getuigen gelden voor hunne volks-identiteit; J. laat dezelfde getuigen, vooral caesar, tacitus en punius, optreden om zijne meening te bevestigen. Wij willen hem in zijne bewijsvoering niet volgen, veelmin uitspraak doen , maar noodigen alleen onze lezers, om onbevooroordeeld de karakteristiek der Galliërs (caesar, d B. G. c. 13 - 20) met die der Germanen (c. 21) te vergelijken , en verder op te merken hoe, ook volgens tacitus , de beide volken van elkander verschilden; hoe ten zijnen tijde de Germanen nog geen steden hadden, den akkerbouw slechts gebrekkig beoefenden. aan de vrouw hooge achting toedroegen, geen priesterstand kenden, weinig werk maakten van offerdienst; terwijl de Galliërs reeds ten tijde van caesar menigte van steden bezaten, vlijtig den akkerbouw dreven, de vrouw gering schafteden en iu een soort van slavei'üj hielden, eene streng hiërarchische priesterkaste hadden en hun eerdienst met veelvuldige luisterrijke offers vergezelden. Naauwelijks zal men , met deze getuigenissen voor oogen, het gevoelen van onzen landgenoot verwerpelijk kunnen achten. Over de kleeding onzer Germaansche voorouders ten tijde van Tacitns heeft de heer j. een afzonderlijke verhandeling geleverd (Oudh. Verh. en Meded. II. bl. 1—37), die men niet zonder belangstelling zal lezen. Aan het slot daarvan poogt hij met veel scherpzinnigheid te bewijzen, dat aan zeker standbeeld te Florence, waarvan prof. göttling te Jena beweerd had, dat het Thusnelda > de te Rome in triomf rondgevoerde gemalin van Arminius, zou voorstellen, geenszins een Germaansch karakter kan toegekend worden. De heer j. bezit het zeldzaam talent, om aan de behandeling van onderwerpen uit het gebied der archaeologie alles te ontnemen wat haar voor oningewijden min behagelijk kan doen zijn , en hij verstaat de zeldzame kunst, om ook zelfs de resultaten van het schijnbaar ondankbaarste wetenschappelijk onderzoek zoodanig dienstbaar te maken aan de kennis van het voorledene, dat er het tegenwoordige te beter door wordt begrepen. Een uitstekende proeve geeft hij daarvan in de verhandeling over de allervroegste bewoners van ons vaderland, afgeleid uit gevonden overblijfselen (bl. 1—26), waarmede het eerste stuk der Oudh. Verh. en Mededeelingen geopend wordt. Daarin leert hij ons het volk kennen uit de steenperiode. een tijd tot welken de geschreven geschiedenis niet opklimt. Schoon de sage van reuzengraven spreekt, was de gestalte der stichters niet reusachtig groot, maar hun ligchaamsgestel krachtig en geoefend; hunne woningen waren klein, eng en laag, niet zeer ongelijk aan hunne graven (de hunebedden), maar meest leefden zij in de vrije natuur, onder den blooten hemel. Jagt en vischvangst waren hun voornaamste bedrijf; nevens de buit daarvan, eikels en beuken hun dagelijksch voedsel. Ander bekleedsel dan ruwe beesten vachten kenden zij niet. Wigvormige gereed- schappen van steen en aarden vazen getuigen van eenige kunstvaardigheid; uit hunne graven mag men besluiten, dat zij het familieleven kenden; de omstandigheid dat geen godenbeelden uit de steenperiode overig , maar wel sporen van lijkverbranding aanwezig zijn, geeft grond om te vermoeden, dal fetichisme hun godsdienst en de vereering van het vuur hun niet vreemd zal geweest zijn — Hoe was de naam van dat volk? Wat was zijn oorsprong? Hoe is het te gronde gegaan? De wetenschap blijft steeds het antwoord hierop schuldig, maar die zóó als onze schrijver de gedenkstukken uit de steenperiode doet spreken, die slaat voor ons de eerste bladzijde op uit de ontwikkelingsgeschiedenis van ons geslacht. N. '2.) Mr k. w. tadama , Geschiedenis van het Veemgerigt en van het latere Duitsche Kamergeriyt, in hunne betrekking tot Nederland. Leiden, bij E. J. Brill. 1857. Gr. oct. 272 bladz. Van vele middeleeuwsche instellingen , die tot op onzen tijd voortgeleefd hebben, kan, noch de persoon. aan wien zij het aanwezen te danken hadden, noch de plaats of het tijdstip waarop zij geboren werden, met juistheid aangewezen worden. Van lieverlede te voorschijn gekomen , ontwikkelden zij zich naar gelang van de denkbeelden en de behoeften der eeuw, zoodat de tijdgenoot zelfs hun ontstaan niet ontwaarde en eerst de naneef met verwondering het gevaarte aanschouwde, dat onder het oog zijner vaderen onmerkbaar was opgerezen. Zoo was het ook met de veemgerigten. Geen geschreven oorkonden of bezegelde giftbrieven konden van hunne geboorte getuigen De sage schreef hun oorsprong toe aan de tooverkracht van den grootsten held uit de Duitscne oudheid, den bedwinger der Saksen, den beveiliger van het christendom, den hersteller van het Romeinsche rijk li het westen, maar de pogingen der wetenschap, oui 'le waarheid te ontdekken die aan het volksverhaal ten giondslag lag, om den geheimenisvollen sluijer op te ligten achter welken het ontstaan, de aard en de werking van het veemgerigt verborgen waren , bleven tot op het laatst der voorgaande eeuw genoegzaam zonder vrucht. Eerst paül wigand heeft, door zijn werk: Das Femgencht \\/estphalens (Hamm 1825), uit ontwijfelbare oorkonden het ware licht over deze duisternis doen opgaan; velen zijner landgenooten na hem en onder ons vooral Mr. j. dirks hebben zijn voetspoor gevolgd, en de band, waarop geschreven staat: «Dit boek van het »heimelijk geregt is niemand geoorloofd te lezen, dan «den vrijschepenen des Heiligen Roomschen Rijks", is voor niemand meer gesloten. Dat het veemgerigt zich ook in ons vaderland deed gelden was niet onbekend: hier en daar vond men er de sporen van. Maar op welken grond, hoe ver en met welk gevolg het daar zijn gezag uitstrekte, daaromtrent waren tot hiertoe de denkbeelden onbepaald en duister. Met belangstelling werd het daarom vernomen, dat de verdienstelijke maatschappij der Nederl. Letterkunde te Leiden een onderzoek uitlokte nopens de betrekking van het Veemgerigt en tevens van het Rijkskamergerigt tot Nederland, en het werk van den heer tadama, dat de bekrooning mogt wegdragen, mag voor de geschiedenis van den regtstoestand van een aanmerkelijk deel van ons vaderland een belangrijke aanwinst genoemd worden. Het eerste hoofdstuk bevat een overzigt van de geschiedenis van het Veemgerigt en van het Rijkskamergerigt in 't algemeen. Het spreekt van zelf, dat men hier niet veel nieuws kan verwachten. De schrijver heeft de werken van wigand en dirks ten grond gelegd, maar daarbij ook andere bronnen geraadpleegd, en, waar hij verschil van meening vond, rekenschap van zijne opvatting gegeven. — Naar de instelling van Karei den Groote hielden de graven, ieder in zijne gouw, driemaal des jaars een vergadering, placitum of mallum; niemand behoefde daartoe opgeroepen te worden; veeleer waren alle vrijen verpligt er te verschijnen; het heette daarom ongeboden ding. De omstanders, edelen en vrijen, velden er het vonnis dat door den graaf uitgesproken werd. Maar het toenemend aantal zaken maakte de vermenigvuldiging der regtsdagen noodig. Slechts een bepaald aantal — niet minder dan zeven schepenen - werd daartoe opgeroepen. De graaf liet zich daarbij dooi anderen, uit den stand der vrijen , vervangen. Dit waren geloden dingen of vrijgerigten. Maar toen liet leenstelsel zich ontwikkelde, de stand der oude vrijen verdween, daarmede aan de keizerlijke gerigten een einde kwam, en de graaf, vroeger keizerlijk ambtenaar, landsvorst werd, toen was het dat in Westphalen uit het geboden ding het Veemgerigt ontstond. Tot verklaring van dit verschijnsel worden drie redenen aangevoerd, van welke de voornaamste gezocht moet worden in de splitsing van Saksen , ten gevolge van den val van Henrik de Leeuw in 1180. Westphalen en een deel van Engeren kwamen toen onder den aartsbisschop van Keulen, die, als geestelijk vorst, de volle territoriale hoogheid niet kunnende uitoefenen, er meer belang bij had om het keizerlijk o-ezag te laten bestaan en alzoo de vrijgraafschappen in wezen liet, waarin hij, zoo door zijne onderhoorige bisschoppen, als door de kleinere wereldlijke vorsten, wier gebied in Westphalen lag, gevolgd werd. Door het Ichepenenverbond nam de magt der veemgerigten verbazend toe: wat hieronder te verstaan zij en hoe het tot stand kwam wordt door den schr. , naar ons voorkomt, op eene geheel met den geest der middeleeuwen strookende wijze, verklaard en daarbij het gevoelen van eichhorn , die zelfs het bestaan van dat verbond loochende, wederlegd. Maar tegen het einde der vijftiende eeuw begonnen overal nieuwe denkbeelden door te dringen ; de oude Germaansche regtsbeginsels werden door het Romeinsche regt verdrongen; de geestelijken klaagden, dat de vrijschepenen zich om de pauselijke bullen niet bekommerden, en de zwakke pogingen, die aangewend werden om het bestaande te behouden, gaven aanleiding tot nieuwe misbruiken en ondermijnden meer en meer de achting, waarin de vroeger eerwaardige instelling had gedeeld. Toen werd op den rijksdag te Worms in 1595 de eeuwige landvrede afgekondigd en het rijkskamergerigt ingesteld. De veemgerigten verloren daarmede al hunne kracht, en de vrijgraven bleven alleen hier en daar als policieregters bestaan. Belangrijker is het tweede hoofdstuk, waarin het Veemgeriqt en het Rijkskamergerigt in hunne betrekking tot Nederland behandeld worden.—Waar werden in ons vaderland vrijstoelen aangetroffen ? Alleen in die gedeelten, welke ontwijfelbaar oorspronkelijk Saksisch waren of tot Westphalen behoorden; dus in Overijssel, de graafschap Zutphen , Drenthe en een gedeelte van de tegenwoordige provincie Groningen. In Friesland worden ze vergeefs gezocht: » daar was het leenstelsel niet doorgedrongen , daar hadden » de edelen zich niet van de vrijen afgezonderd, daar hadji den de geestelijken geen immuniteiten kunnen verkrijgen." In die gedeelten , welke vroeger van het oude Friesland waren afgescheiden, konden evenmin vrijstoelen voorkomen , dewijl »de bisschoppen van Utrecht en de graven »van Holland te veel gezag verkregen, dan dat er aan »de handhaving der keizerlijke gerigten te denken viel." Ook begaven zich daar. gelijk mede in de Frankische gedeelten van ons vaderland (Noord-Brabant, Limburg enz.) de meeste vrijen naar de steden, waar de regtsmagt meer geregeld was en de oude keizerlijke gerig" len ontbeerd konden worden. De oorkonden bevestigen dit. Van ouds bestond er een vrijstoel te Bredevoort; deze was de eenige, waarvan men met zekerheid weet, dat zij in volle werking is geweest, want schoon later keizer Karei IV. en koning Wenceslaus magtiging verleenden tot het oprigten van vrijstoelen te Koevorden , te Deventer, in Salland en Twenthe, van het voortdurend bestaan van deze zijn geene sporen te vinden. Daarentegen traden zeer vele edelen en ook stede-schepenen in het verbond der veemschepenen, en zoo komt gedurende de vijftiende eeuw een aantal namen, zoo wel uit lageren stand als uit dien der meest aanzienlijken, als veemschepenen voor. Meer in 't oog vallend was hetgeen de schrijver noemt de passieve betrekking van het veemgerigt tot Nederland. De Westphaalsche veemgerigten bepaalden zich, namelijk, geenszins in het uitoefenen van hunne regtsmagt tot de grenzen der voormalige gouwen waarin de vrijgraven regt spraken, maar strekten die ook daar buiten, ja tot over gansch Westphalen , uit. Van daar, dat in het gedeelte van ons vaderland. hetwelk van Saksischen oorsprong kan gerekend worden, bepaaldelijk in Gelderland en Overijssel, van het jaar 1423 tot omstreeks het einde der vijftiende eeuw een zeer beduidende invloed door het veemgerigt uitgeoefend werd. Vorsten, edelen en steden werden voor de vrijstoelen te Limburg aan de Lenne, te Ludenscheit, te Wickede on elders , gedagvaard ; Zutphensche en Arnhemsche burgers zochten er regt tegen leden van den stedelijken raad of tegen het geheel ligchaam van hunnen magistraat; de landdrost dor graafschap Zutphen tegen de stad Doesburg: een ingezeten van Zwol tegen den bisschop en de drie Overijsselsche steden. Ten laatste echter ging, vooral in Overijssel, de achting voor het veemgerigt verloren , waartoe niet weinig bijdroeg, dat de bisschop van Utrecht zich de zaak aantrok en, zoo wel het betrekken van zaken voor het veemgerigt, als het gehoor geven aan evocatiën , op strenge straffen verbood. Over het algemeen bemerkt men »bij edelen »en steden in de Nederlanden een voortdurend streven, i) om zich aan het gezag der veemschepenen te onttrekken"; trouwens »in de Nederlanden werd meer dan elders regt gesproken door onaf haukelijke regters, en dc bur »gers der talrijke en vermogende steden behoefden niet i) naar \Y estphalen te gaan, om goed en onpartijdig regt »te erlangen." Van de werking en het gezag van het latere rijkskamergerigt — niet het van ouds bestaande keizerlijk hofgerigt — kan, volgens den schrijver, in ons vaderland alleen sprake zijn tot op het jaar 1548, toen de invloed van Karei V., bij het Augsburgsche verdrag, de Nederlanden grootendeels van het Duitsche rijk los gemaakt en aan dat gerigt onttrokken heeft. Hiervan moet echter nog uitgezonderd worden Gelderland, dat tot 1543 in opstand was tegen het rijk, en evenzoo voor een goed deel Utrecht, Overijssel, Friesland, Groningen en Drenthe, waar de Geldersche partij een grooten aanhang had. De uitspraken van het rijkskamergerigt konden daar niet of naauwelijks geëerbiedigd worden. Hier zou ik dit verslag kunnen eindigen, mei de vermelding , dat de schrijver aan zijn werk toegevoegd heeft een twintigtal Bijlagen, bestaande in den afdruk van oorspronkelijke brieven en andere stukken op regtsgedingen voor het veemgerigt betrekkelijk; zoo mij niet onlangs een blijk ware voorgekomen, dat het rijkskamergerigt nog later, namelijk in 1620, getracht heeft een dagvaarding tegen een Geldersch ingezeten ten uitvoer te doen leggen. Het stuk komt mij, inzonderheid om de krachtige wijs waarop men zich toen van onze zijde tegen die handeling verzet heeft, te belangrijk voor om het hier niet in zijn geheel mede te deelen. Ik laat het volgen naar de minute, blijkbaar door den momber Everwijn eigenhandig geschreven, zoo als die gebonden is in een band, ten opschrift hebbende: Verbaden van Gecommitteerden uit 't Hoff, mitsgaders van den momber etc., beginnende met den jere 1544, en berustende in het archief dat afkomstig is van het voormalig hof van Gelderland. Verbael des Heeren mombers Everwijn °), in saecken van grave van Bronchorst, aengaende seee.ker sitatie des Camergerichts. Den xxixe" Nouemb. xvjc end twintich ben ick, doer last van mijn Heeren van den Houe, na den middach van Arnhem verreyst, ende ter oorsaecken van 't seer ongestuyme wijndich ende sneeuwachtig weder niet verder kunnen kommen als tot Ehede. Des anderen daechs tijtlick van der opsittende, ben ick mit groete moyte omtrent den middach tot Zutphen, ind nae geholdene communicatie met mijnheeren Gregorij end Essen f), *) Dr. Wijnand Everwijn ontving zijne aanstelling, als momber des vorstendoms Gelre en graafschaps Zutphen, den 29 Mei 1618. f) Dr. Martinns Gregorij, sedert 24> Maart 1597, en Hendrik van Essen, sedert 13 Mei 1607, raad des hofs van Gelderland. De laatstgenoemde was onder de vier en twintig regters, door welke Oldenbarneveld veroordeeld werd. voerts den seluen avent mit geen minder swaricheyt tot Borckeloe omtrent ses vhren aengelangl. Ende alse S. G. van Bronckhorst *) aireets vertogen was, hebbe mijne last denseluen niet eer als des volgenden dachs, wesende den 1 Decembris, kunnen ontdecken. Ende verstaende dat door aenkompste van den Camergerichtsbode voele quaetgesinde de oren begonden op te richten, als of doer sodanen herault thuys van Borckeloe weder van wegens de Munstersche wierde opgeëyst, gebruickende mitsdien verscheyde propoosten tot kleynachtinge van Lantfurstlicke Hoocheyt ende versmadinge van S. G. authoriteyt, hebbe ick goet gevonden, na dat ick ongeveerlick den inholden van de vorsz. Camergerichtsbodes citatie ende beveelschryft vernomen hadde, denseluen op 't Raethuys in presencye van richter end schepenen te doen voerbescheyden , ende hebbe denseluen voergekommen zijnde, mit openen deuren, in presencye van voele omstanders ende inwoenderen , afgevraecht: Wie hij was , van waer hij quam , wat sijne last was ende so voortz. Waerop ter antwoert bekommen, dat hij was des Camergerichts rijdende bode van Spier (blijckende oock darvan bij de groote busse dien hij op sijn borst droeg), hebbende so te voet als te peerde in de darthien jaren denseluen dienst gedaen; dat hij quam doer last van den voerz. Camer gerichte om den graue toe Bronckhorst seecker beveel ende citatie te denuncieren. Gevraegt, oi hij alleen montlicken last hedde ofte bij geschryfte, antwoorde bij geschryfte, verthoenende op mijn afvorderinge seeckere patente onder 't zegel van den Camergerichte op den naem van den keyser Ferdinandus ingestelt, waermede, na 't verhael van eenige voergaende proceduiren tusschen S. G. van Bronckhorst ende de Munstersche gepasseert, item de sware inhibitiën die tot meermalen welgedte S. G. van Bronckhorst gedaen waeren om sich *) Heer van Borkelo was toen Herman Otto graaf van Limburg en Bronkliorst. Zijn vader, graaf Joost, was in 1616 overleden en hij zelf stierf in 1644. te wachten van eenige voirdere proceduiren tegens de Munstersche van wegen de heerlicheyt van Borculoe voer wtheymsche gerichten te vervolgen, endtlick van nieuws ende voer het allerleste mael meergedachten graven van Bronckhorst scherpelick belast end bevoelen wierde , bij peene van de acht ende seecker gewicht golts , ietwes vorder in der Borkuloosche saecke voer vtheymsche gerichten voer te nemen ofte int werck te stellen, ende in cas van verwerong prescriberende ende bestemmende seeckeren korten dach om reden te geven etc. Nae openbare voerlesinge van welcke patente, bevindende sodane scherpe inhibitie ende citatie niet per f'orïnan edictalem maer directo afgegaen, ick den bode gevraecht hebbe, of hij nae ontfangene last van den Camergerichte recht toe op Borckeloe sich hadde begeven , dan of hij eigent op de frontieren van 't riek S G. van Bronfckhorst bij klockenluyden geciteert, aldaer sijne patenten aengeslagen ende voerts dienvolgende nu darvan de weete ende insinuatie dede. Warop hij antwoorde , nergent sich opgeholden noch eenige andere citatie gedaen ofte affigiert te hebben, dan alleen sich directo op Borckeloe gekommen te zijn om aldaer sijnen last te verrichten ende sijn G. de voorsz. patente te insinuiren. Iliernae heb ick hem gevraegt, of hij well wuste op wat bodem hij stonde, ende of hij well oyt sodane opene patenten, inhibiticn ende citatie hadden van wegen 't Camergericht gedaen aen eenige Heeren buyten den Rijcke onder 't gebiet van andere Souvereine Heeren ofte Repu blicquen geseten, warop hij seer verbaest end verslagen sijnde antwoerde Neen, end vieng aen eenige excusen te doen, dan ick hem in 't woert vallende, sonder lange discoursen t' anhoeren, vraegde , warom hij dan so stolt ende vermeeten was geweest, sodane scherpe beveelen, inhibitiën ende citatie te doen buyten den Rijcke, op den boedem ende grondt van Gelderlant, ende also de handen te slaen inde Lantfurstelicke Hoocheyt deser Landtschap, tegens alle rechten, loflicke vsantiën ende olde concordaten tussen 't Heylige Rijck ende dese landen op- gericht, wat hem dochte dat so een overtreder verdient lmdde; dat hij eens soude overwegen, wat die van den Camergerichte soude doen in vall haer sulx van deser zijde gebeurde etc Den bode seer verslagen ende onstelt zijnde en wyste sulx niet voel wieder te seggen. als dat hij niet gemeindt liadde darmede so sweerlich sich verlopen te hebben. Wienvolgens ick hem gelast hebbe de voorsz. ten dien einde ende ten deel voerlesende mijne commissie. Waermede van 't raethuis scheydende heb ick aen syn Gen. gerapporteert tgeene voergeloepen was, ende voerts dien dach, vermits 't ongelegen weder ende kortheyt van den dach , aldaer moeten verblyven. Over maeltijts verstaende, dat den bode noch niet en was gescheiden , maer bij eenen bode van Munster (die scheen expresselijck mede op de vthkomste van dese saecke te wachten) noch in de herberge te sitten, heb ick hem doer eenen soldaet doen aenseggen voerth wth de heerlickheyt te vertrecken, of dat ick hem daer voer soude aensien , warop hij weggereden is ende (so ick verstae) de Munstersche bode, die doende was mit eenen brief te schrijven , terstont synen brief toegevouwen heeft ende doer eenen anderen omweg gevolcht. ° i. a. n. 3.) Mr. g. w. vreede, Inleiding tot eene geschiedenis der Nederlandsche Diplomatie. Eerste gedeelte. Utrecht J. G. Broese, 1856. (Gr. oct. 141 bladz.) Tot dus verre misten wij eene volledige geschiedenis van het oud-Nederlandsch staatsregt. Wel hebben pieter faulus , pestel en kluit zich den dank van het nageslacht verworven door hunne uitmuntende werken 5 wel heeft de school van kluit in akademische proefschriften, onder het oog van den meester, verschillende punten van het vorig » vrij ingewikkeld staatsregt behandeld ) 5 maar in het algemeen schijnt het tegenwoordig geslacht zich weinig om die werken te bekreunen. Wij meenen te mogen aannemen , dat, op enkele uitzonderingen na. zelfs de staatsman van den tegenwoordigen tijd schier geheel onbekend is met het oude staatsregt, en wij beamen volkomen hetgeen de schr. aan den heer luzac , met betrekking tot de onbekendheid van de vroe- ») Zie dc naamlijst daarvan iu deze Bydra^en , deel II. bl. 196—200. gere diplomatie, schrijft: »Of heeft niet u, gelijk mij, svaak de jammerlijke toestand der hedendaagsche Ne# derlandsche diplomatie bedroefd en geërgerd? Hebben i> wij niet openlijk in de nationale vertegenwoordiging »ministers van buitenl. zaken meer dan eens hunne »onervarenheid hooren belijden ? Hebben niet anderen , »ook zonder die openhartige nederigheid, onherstelbare »misslagen begaan en 's lands waardigheid tegelijk met «onze stoffelijke belangen gekrenkt? En zoude het dan >1 niet dringend noodig zijn, hun, die zich roekeloos »op het glibberig pad wagen, de geschiedenis en de be» ginselen van eene wetenschap voor oogen te houden, «door welke de staatslieden der republiek zoo lang «hebben uitgeblonken?" Wij behoeven niet te betoogen , hoe belangrijk zulk eene geschiedenis , bewerkt naar de eischen des tijds, en geschreven onder het meer heldere licht, dat in de laatste jaren over die wetenschap is ontstoken, moet zijn, niet alleen voor den geschiedvorscher, maar ook, en zeker niet minder, voor den staatsman van onzen tijd. Want al draagt het hedendaagsch Nederlandsch staatsregt de kenmerken van de vorderingen , welke ook deze tak van wetenschap heeft gemaakt, toch moeten de staatsvormen, die na de slooping van het gemeenebest in het leven zijn geroepen, bij ons de herinnering aan eene staatsinrigting verlevendigen, onder welke dat gemeenebest den trap van bloei en welvaart heeft bereikt, waarop onze vaderen het gekend hebben. Daarom te meer zeggen wij den heer vreedf, dank voor het werk, ^lat hij geleverd heeft, en dat, even als zijne vroegere schriften, de blijken draagt van zijne diepe studie en groote belezenheid. De arbeid van den Utrechtschen hoogleeraar is ons te meer welkom , omdat hij een gebied betreedt, hetwelk, zoo ver ons bekend is, niet of slechts oppervlakkig door anderen is betreden. De geschiedenis toch van het, gedurende meer dan twee honderd jaren gevoerd , bestuur der diplomatie in ons vaderland, van den tijd af dat Oldenbarneveld's hand, als lands-advokaat de hulk van staat hielp bestieren, 2* tot de slooping van het gemeenebest, zal aan ieder, die belang stelt in de eer van ons vaderland, hoogst welkom zijn. 