Le suprême hommage
In dezelfde week dat het proces rond de onterving van de dochters van Leopold II
publiekelijk werd becommentarieerd in de pers, verscheen in La Dernière Heure, een
krant die het nodige succes genoot, naar aanleiding van het overlijden van de Gravin
van Vlaanderen een verslag van intieme familietaferelen met prins Albert, vergezeld
door prinses Elisabeth, zijn zus Henriette en zijn moeder, aan het sterfbed van zijn
vader, prins Philippe (de Graaf van Vlaanderen) enkele jaren eerder.490

Geneesheren aan het ziek- en sterfbed
In de 19e eeuw werden chirurgische interventies mogelijk die voordien ondenkbaar
waren, maar operaties bleven riskant en pijnlijk in een periode waarin antiseptische
en aseptische methoden nog niet ingeburgerd waren en nog een negatieve beeldvorming heerste rond het gebruik van ether en chloroform.491 Leopold I werd in de eerste
helft van de jaren 1860 tientallen keren in het kasteel van Laken klaarblijkelijk onverdoofd onderworpen aan chirurgische interventies door de meest vooraanstaande
buitenlandse chirurgen om stenen in de urineblaas te verwijderen.492 De operaties die
Leopold onderging aan de blaas waren zowel in Belgische als internationale medische
kringen onderwerp van gesprek en zelfs controverse rond de vraag welke chirurg de
eer toekwam de Belgische koning te hebben verlost van zijn helse pijnen.493
Voor de opkomst van antibiotica in de jaren 1930 bleef de geneeskunde vaak
machteloos tegenover ziektes zoals cholera, tuberculose en tyfus, ondanks een evolutie in mogelijke chirurgische interventies.494 Een gevolg van de ‘tussenfase’ van
de 19e-eeuwse geneeskunde was dat geneesheren bij een patiënt contradictorische
diagnoses konden stellen en vooral waardevol waren in het minderen van pijn en
ongemakken bij slepende ziektes. Aan het ziekbed van de door tuberculose gevelde
Louise-Marie in 1850 en aan het ziekbed van kroonprins Leopold, die aan een ontsteking van het hartzakje leed in 1868-1869, waren de geneesheren machteloos.
 Ze dienden te berusten in koortswerende, transpiratie-opwekkende en palliatieve
middelen.495
Ondanks hun onmacht kregen geneesheren bij de gegoede klassen een hoog aanzien en ze ontwikkelden vaak persoonlijke vertrouwensrelaties met hun patiënten en

2023 Le suprême hommage.indd 85

15/12/2022 10:46

86

le suprême hommage

de families. De sociale status van de patiënt was voor de geneesheer een kenmerk van
prestige, en ook zijn vergoeding was afhankelijk van de rijkdom van zijn patiënt. Dit
gold zeker voor geneesheren actief aan het hof.496 Bij terminale ziekte van een welgestelde patiënt verbleven geneesheren wel eens hele nachten bij de zieke voor opvolging en de toediening van opiaten.497 De Antwerpse geneesheer Frits Sano kwam in
1906 regelmatig overnachten in het buitengoed waar de Antwerpse burgemeester Jan
Van Rijswijck stervende was.498 Gegoede families betaalden niet enkel artsen voor
dichte opvolging en verpleging, maar deden vaak ook beroep op meerdere artsen en
specialisten voor consultatie bij ontevredenheid of onzekerheid rond de werkwijze en
diagnose van de behandelende geneesheer. Families wensten zekerheid dat de beste
zorgen werden aangeboden en niets aan het toeval werd overgelaten, ook al werden
externe specialisten vaak slechts toegelaten wanneer overlijden onomkeerbaar was.499
Zeker bij de Belgische koninklijke familie was het gebruikelijk om verscheidene
geneesheren en specialisten te mobiliseren. Franse en Engelse specialisten, dragers
van grafelijke titels en decoraties in nationale orden, maakten meermaals de reis naar
de jonge Belgische natiestaat om de door ziekte en lijden beproefde Coburg-dynastie van medische raad te voorzien. Deze specialisten hadden een Europese reputatie
vanwege de publicatie van hun experimenteel onderzoek. Leopold had bij zijn aankomst in België bijzonder traumatische ervaringen met de medische behandeling van
de zwangerschap van zijn eerste vrouw, prinses Charlotte van Wales, achter de rug.
 Leopold I en Louise-Marie werden in hun nieuwe thuisland geconfronteerd met slepende en ongeneesbare ziektes en toonden meerdere malen een gebrek aan vertrouwen
in de koninklijke medische staf in Brussel. Daarom reisden prestigieuze geneesheren
en specialisten die verbonden waren aan de hofhouding van de verwante Franse en
Britse koninklijke families meerdere malen naar België in de jaren 1830-1870.500Aan
de ziekbedden van de Belgische koninklijke familie verzamelden en overlegden in de
19e eeuw de voornaamste Franse en Britse specialisten met de beste Belgische artsen
van het moment. In oktober 1850 was slechts een van de drie geneesheren (waaronder
Henri Gueneau de Mussy, de speciaal overgekomen arts van de Orléans-familie) die
de bulletins rond de medische toestand van Louise-Marie ondertekenden een Belg.501
Ondanks Leopolds wantrouwen in zijn staf in Brussel, die inderdaad vaak bestond
uit buitenlanders, waren in de hoofdstad in de tweede helft van de eeuw natuurlijk ook
belangrijke Belgische geneesheren en chirurgen met naam actief. We verwijzen hierbij
naar professoren aan de Université Libre de Bruxelles die actief waren als diensthoofden in de Brusselse hospitalen en daarnaast op huisbezoek gingen bij een welgesteld
cliënteel, zoals de in het Sint-Janshospitaal werkzame ULB-professor chirurgie Louis
De Roubaix die sinds 1865 de medische staf van Leopold I vervoegde.502
Eind 19e-begin 20e eeuw zien we aan het ziekbed van publieke figuren en
leden van de koninklijke familie een nieuwe generatie ULB-professoren opduiken. Twee Vlaamse geneesheren in het bijzonder verdienen onze aandacht. Willem

2023 Le suprême hommage.indd 86

15/12/2022 10:46

d e fa m i l i e e n d e g e n e e s h e e r a l s n i e u w e a n k e r p u n t e n

87

Rommelaere en Théodore Hauben zagen het levenslicht kort na de Belgische Revolutie en schoolden zich na hun studies in Brussel bij in het buitenland. Ze begonnen
in de hoofdstad als geneesheren van de armen toen een cholera-epidemie het land
teisterde en maakten opgang door de publicatie van hun proefondervindelijk onderzoek. Ze werden benoemd als professoren anatomie aan de ULB in de jaren 1870.503
Hauben werkte zich sociaal op via de aanstelling als huisarts van de diplomaat en
staatsman Charles Vilain XIII. Hij kwam wekelijks op consultatie bij de graaf tot diens
overlijden in 1878.  Hauben werd het jaar nadien aan het sterfbed geroepen van de
Brusselse burgemeester Anspach en was ook getuige van de doodstrijd van Hendrik
Conscience.504 Willem Rommelaere vertoefde in de periode 1890-1905 in de hoogste leidinggevende regionen van de ULB en stond in deze jaren aan het ziekbed van
koningin Marie-Henriette, prins Boudewijn, prins Philippe en de liberale staatsmannen Walthère Frère-Orban en Jules Bara.505
Ook nadien verzorgde een jongere generatie ULB-chirurgen vooraanstaande
politici en leden van de koninklijke familie. Deze artsen waren overtuigd van Joseph
Listers antiseptische methoden en nog steeds werkzaam aan de medische faculteit
van de ULB en de Brusselse hospitalen. Jules Thiriar, hoogleraar chirurgische pathologie aan de ULB en chirurg van de Brusselse Sint Pieters- en Sint-Janshospitalen,
behandelde zowel koning Leopold II als koningin Marie-Henriette. In tegenstelling
tot zijn vader had Leopold II een werkelijke vertrouwensrelatie met zijn Belgische
lijfarts.506 Vlak voor zijn overlijden werd Leopold in een kamer in het Palmenboompaviljoen geopereerd door Antoine Depage, Thiriars gewezen leerling, ULB-collega
en opvolger in het Sint-Pietershospitaal, bijgestaan door Thiriar en ULB-professor
Léon Stienon.507 Geneesheren zoals Thiriar en Depage stonden binnen de nieuwe perscultuur onder grote belangstelling van de dagbladen vanwege de duiding en informatie die ze konden verschaffen over het persoonlijke leven en de ziekte en het overlijden
van Marie-Henriette en Leopold II. Zo werden ze geïnterviewd en verschenen hun
portrettekeningen in geïllustreerde dagbladen.508
Binnen onze lijst figuren ondergingen enkelen in de jaren 1920 en 1930 operaties
in externe instellingen. Hieruit blijkt een gestegen vertrouwen bij elites in ziekenhuizen door de verbeterde zorg en specialisatie. Aartsbisschop Mercier en minister van
staat Eugène Goblet d’Alviella werden in de jaren 1920 geopereerd in het Sint-Jan en
Elisabethinstituut van de Gasthuiszusters-Augustinessen en het door Depage opgerichte chirurgische Berkendael-instituut (°1905), beiden privéziekenhuizen. Eind
jaren 1930 onderging de Luikse burgemeester Xavier Neujean en minister van staat
Henri Jaspar operaties in (de chirurgische kliniek van) het Bavière-hospitaal te Luik
en het Edith Cavell-ziekenhuis te Ukkel (°1915).509 De instellingen waar deze figuren werden geopereerd waren niet meer de onhygiënische ‘dodenhuizen’ van weleer,
maar gespecialiseerde verzorgingsinstellingen voor heelkundige ingrepen.  De verplegende zusters waren door een proces van laïcisering nu ook in het bezit van een

2023 Le suprême hommage.indd 87

15/12/2022 10:46

88

le suprême hommage

verpleegkundig diploma.510 Inmiddels hadden de ziekenhuizen naast hun verzorgende en onderwijzende taken ook een wetenschappelijke functie, door de opkomst
van gespecialiseerde laboratoria in ziekenhuizen.511
De medicalisering van de dood stimuleerde in de tweede helft van de 19e eeuw
bij Britse welgestelde families, en volgens Ariès bij een bredere ‘burgerlijke Europese
samenleving’, een zeker onbehagen en stilzwijgen rond de nakende dood. Dit onbehagen zou zich verder ontwikkelen tot ‘de verborgen dood’ in het ziekenhuis na de
Tweede Wereldoorlog. Dit werd in de hand gewerkt door geneesheren die de familie
in onzekerheid lieten rond het naderende einde, vaak omdat ze moeilijk de kansen
op herstel konden inschatten en wensten de stervende niet van slag te brengen.512 We
zien ook aan het sterfbed van enkele Belgische koninklijke en politieke elitefiguren
in de periode 1870-1914 de praktijk opduiken om ongeneeslijke ziekte en naderende
dood te verzwijgen tegenover de stervende. Toch is het moeilijk de wortels van Ariès’
model van de ‘dood als negatie van zichzelf ’ precies te situeren. De situatie varieerde
naargelang geloof, status en de relatie tussen arts en patiënt binnen families. Reeds in
de vroege 19e eeuw bevolen Franse medische handboeken aan de stervende in onwetendheid te laten over zijn naderende lot.513
Théodore Hauben had de gewoonte zijn stervende patiënten voor te liegen over
hun werkelijke toestand. De arts van Leopold II, Thiriar, verzweeg in 1909 aan de vorst
dat hij aan een hartziekte leed en luttele minuten voor zijn dood loog ook Depage ten
aanzien van de vorst over zijn kritieke toestand.514 Ook de geneesheren van Jan Van
Rijswijck bleven in 1906 vaag en communiceerden weinig om de familie en stervende
nefaste emoties te besparen.515 De groeiende zorg van geneesheren voor een serene
sfeer waarin de zieke kan herstellen kon botsen met het ideaal van de voltallige familie en emotioneel gejammer tijdens de laatste uren.516 Dit was niet anders binnen de
Belgische koninklijke familie. Artsen lieten na de operatie van Leopold II in 1909 zijn
dochters niet toe aan zijn zijde, indien hij dit al zou gewenst hebben.  Ook aan het
ziekbed van prins Boudewijn in 1891 werd door de behandelde geneesheren gewaakt
dat prins Albert en prinses Joséphine hun broer niet te veel van slag brachten.517

2023 Le suprême hommage.indd 88

15/12/2022 10:46

4
‘Les pompes bourgeoises et les
grandes funérailles’. Het beheer van
de stoffelijke resten
Financiële impact en organisatie van begrafenissen bij
verschillende sociale klassen
Het verschil tussen de 19e eeuw en voorgaande eeuwen was dat funeraire praal mogelijk
werd voor de zich uitbreidende middenklasse. Niet louter sociale rang maar de betaalde
geldsom bepaalde nu de praal en omvang van de uitvaart.518 De groeiende vraag naar
funeraire praal werd in Engeland gestimuleerd door een vercommercialiserende
uitvaartindustrie met begrafenisondernemers in de eerste helft van de 19e eeuw en met
Victoriaanse ‘burial clubs’ voor de armen.519 Ook in de Verenigde Staten ontstonden
uitvaartondernemingen als ware commerciële instellingen op het einde van de
19e eeuw.520 Commercialisering via begrafenisondernemers bij de gegoede klassen
en mutualistische funeraire zorg voor de kleine inkomens waren evenwel geen louter
Angelsaksische fenomenen.521
Kerkfabrieken kregen met de Napoleontische decreten uit 1804 en 1806 een
monopolie op het leveren van lijkwagens, rouwstoffen en alles wat van materiaal bij
een lijkstoet kwam kijken. Ze konden deze zaken uitbesteden aan een onderneming of
er zelf voor instaan, weliswaar onder toezicht en in samenwerking met de gemeente.522
De manier waarop de funeraire markt in België werd georganiseerd varieerde stad per
stad. In de jaren 1860 inden bijvoorbeeld de Brusselse kerkfabrieken de opbrengsten
van het lijkenvervoer naar de begraafplaatsen in Sint-Joost-ten-Node, Sint-Gillis en
Sint-Jans-Molenbeek terwijl in Leuven het lijkenvervoer op gebied van organisatie en
opbrengsten volledig in handen van het stadsbestuur lag.523 Wanneer kerkfabrieken
de volledige funeraire dienstverlening, en dus zowel het lijkenvervoer als de religieuze
dienst, in handen hadden, zoals in Brussel en Gent, leidde dit tot ondoorzichtige rekeningen waar zowel de religieuze dienst, transport als de teraardebestelling in vervat
zaten met variërende tarieven per parochie.524 Er waren nochtans sinds 1803-1804 in
de bisdommen van Gent en Mechelen-Brussel tarieven voor religieuze lijkdiensten
en teraardebestellingen voorhanden. Deze waren voorgesteld door het episcopaat
en werden goedgekeurd door de overheid. De sommen werden er naargelang klasse

2023 Le suprême hommage.indd 89

15/12/2022 10:46

90

le suprême hommage

aanvankelijk verdeeld onder de priesters, hulppriesters, kruisdragers, kosters, lijkdragers enz.525
Aanzienlijke sommen geld gingen naar de was gebruikt voor de kaarsen tijdens de
lijkdienst.  Gegoede families betaalden bijvoorbeeld in de jaren 1857-1860 meer dan
1500 frank voor het gebruik van honderden kaarsen tijdens plechtige lijkdiensten in
Brusselse kerken, zoals bij de uitvaartdiensten voor de Brusselse burgemeester Charles
de Brouckère en zijn voorganger François-Jean Wyns de Raucourt in de Sint-Michiels
en Sint-Goedelekerk.526 Een ongeschoolde metselaar te Brussel moest in deze jaren
voor 1000 frank meer dan 5800 uren werken, met een uurloon van 0,17 frank.527
Voor plechtige lijkdiensten met extensieve decoratie in de Sint-Michiels en SintGoedelekerk tijdens de staatsbegrafenissen van Charles Rogier in 1885 en Auguste
Lambermont in 1905 vroeg de kerkfabriek van Sint-Goedele om en bij de 8000 frank
aan het ministerie van Binnenlandse zaken.528 Wat betreft de teraardebestelling van
prominenten ontving ook de kerkfabriek van de Onze-Lieve-Vrouweparochie in
Laken aanzienlijke sommen door het prestigieuze karakter van het kerkhof van Laken
(zie verder). De Brusselse burgemeesters Rouppe en Fontainas en de gewezen burgemeesters Van Volxem en Wyns de Raucourt stierven in Brusselse parochies maar
werden begraven in Laken. Hun families betaalden binnen de hoogste klasse van het
begrafenistarief de klokkenluiders, kosters, lijkdragers, grafdelvers en vooral de kerkfabriek van de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Laken een aanzienlijke som.529 Voor de
plechtige diensten voor leden van de koninklijke familie in de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Laken verkreeg de kerkfabriek duizenden franken.530
Ook de Gentse kerkfabrieken lieten zich reeds vroeg niet onbetuigd in het aanbieden van luisterrijke lijkdiensten en begrafenissen voor een rijk cliënteel met de daarbij
horende accentuering van maatschappelijke hiërarchie.531 Zowel het kerkelijke tarief
voor het lijkenvervoer als die voor de religieuze lijkdienst bleven in Gent tot diep in
de 19e eeuw praktisch onveranderd waardoor naarmate de 19e eeuw vorderde meer en
meer burgers een uitvaart met aanzien konden betalen, ook al bleven de tarieven in de
hoge regionen voorbehouden voor de allerrijksten.532
In Gent en Brussel werd in de late 19e eeuw het lijkenvervoer onder controle en
(in)directe uitbating van de stad gebracht, en dus uit de handen genomen van de
kerkfabrieken (zie hoofdstuk 7).  Gezien het inmiddels gebruikelijk was om de luister van rouwstoeten te laten bepalen door sociale rang en het financiële vermogen,
zagen de Brusselse en Gentse colleges zich in 1880 en 1893 genoodzaakt te werken
met klassen waarbij het tarief enorm varieerde naargelang de tooi van paarden en de
afwerking van de lijkwade en koets.533 In Gent werd voor de hoogste categorie in de
hoogste klasse 300 frank betaald voor 6 paarden, 8 lijkdragers en 1 ceremoniemeester. De laagste klasse was bedoeld voor diegenen die afhankelijk waren van openbare
onderstand en werd kosteloos verzorgd.534 In de jaren 1890 werd bijna nooit iemand
in de allerhoogste categorie van 300 frank begraven.535 Ook in Brussel nam het

2023 Le suprême hommage.indd 90

15/12/2022 10:46

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

91

aantal personen die met de hoogst mogelijke praal van het sterfhuis naar de kerk en
de begraafplaats werden vervoerd in 1897 minder dan 5 procent in van het totaal aantal betaalde lijktransporten van volwassenen dat jaar.536
Het contrast tussen de door de kerkelijke administratie of gemeentelijke overheid
beheerde begrafenissen van rijke burgers en de begrafenissen van armen sprong in
grote Belgische steden net zoals in Parijs en Londen erg in het oog.537 Aan het onderste uiteinde van de sociale ladder was er sprake van schrijnende wantoestanden. Tot
laat in de 19e eeuw werden in Gent en Antwerpen wel eens stoffelijke resten van kinderen en arme volwassenen in gewone voertuigen vervoerd of door personen naar de
begraafplaatsen gedragen, tot groot ongenoegen van de autoriteiten.538 De afhankelijkheid van het Bureel van Weldadigheid en de daarmee gepaard gaande sobere lijkwagen en kist werd door behoeftigen als beschamend en stigmatiserend ervaren. De
kerkfabrieken sprongen bovendien niet steeds eerzaam om met de stoffelijke resten
van armen. In Brussel werden in de jaren 1840-1860 schrijnende toestanden gerapporteerd met lijkwagens die tot 6 kisten met behoeftigen vervoerden zonder enige
aanwezigheid van familie en vrienden.539
In 1844 werd de Onderlinge Voorzorg-kas voor Begrafenissen in België (sic) opgericht als reactie op de vraag naar een degelijke uitvaart bij de laagste inkomens. Leden
konden mits bijdragen een begrafenis naar rang en stand regelen voor henzelf en
hun kinderen.  In de jaren 1860 werden als reactie hierop in Antwerpen, Brussel en Gent katholieke
charitatieve begrafenisverenigingen voor armen opgericht. Katholieke behoeftigen
kregen via deze verenigingen een deftige kerkelijke uitvaart met kist, koets, lijkbaar
en lijkdienst, in aanwezigheid van leden van het directiecomité of parochiaal comité,
naast vrienden en buren. Deze verenigingen werden gefinancierd door giften van weldoeners en kleine bijdragen.542
De gegoede klassen konden in de late 19e eeuw in Belgische steden gebruik maken
van commerciële en gespecialiseerde ondernemingen die zowel doodskisten, rouwkronen als het plaatsen van rouwkapellen verzorgden, en daarvoor promotie maakten
in de dagbladen.543 Uit de collectie doodsbrieven die we voor onze populatie bij elkaar
verzamelden blijkt dat de Belgische elites zich in de 19e eeuw steeds wendden tot
drukkers voor het uitgeven van de doodsbrieven. Pas sinds de vroege 20e eeuw namen
commerciële begrafenisondernemingen ook de druk van de doodsbrieven voor hun
rekening.544 Het huis Melchior verzorgde bijvoorbeeld zowel de rouwkapel van gewezen Senaatsvoorzitter Charles Magnette in het Luikse stadhuis als de doodsbrieven
van verschillende ministers van staat.545 Dergelijke ondernemingen beschouwden het

2023 Le suprême hommage.indd 91

15/12/2022 10:46

92

le suprême hommage

als een eer een aandeel te hebben in koninklijke begrafenissen en meldden dit prominent in hun voorgedrukte briefhoofden.546

Organisatorische vraagstukken rond koninklijke begrafenissen,
staatsbegrafenissen en het afscheid van burgemeesters
De organisatie van begrafenissen in de 19e eeuw werd binnen ‘la mort bourgeoise’
gekenmerkt door een groeiende complexiteit met meerdere actoren naast familie en
clerus, zoals kerkelijke en vrijzinnige begrafenisverenigingen, begrafenisondernemingen en de stedelijke overheid. De concrete interactie tussen deze spelers varieerde
naargelang periode en streek, zelfs binnen een nationaal kader.547 We concentreerden ons tot nu toe vooral op begrafenissen van politieke elites waar de families en/of
testamentuitvoerders de zaken zelf regelden met kerkelijke en stedelijke overheden,
verenigingen en ondernemers. Bij begrafenissen van burgemeesters die stierven in
functie, staatsbegrafenissen en koninklijke en prinselijke begrafenissen in de periode
1830-1940 werd de organisatie door stedelijke en nationale overheden uit handen
genomen van de familie (indien de overledene daar geen bezwaar had op laten neertekenen) vanuit een publiek en officieel eerbetoon.
 De sommen die als blijk van dankbaarheid en eerbetoon voor staatsbegrafenissen
en koninklijke begrafenissen werden betaald door de overheid waren zowel symbolisch als in eigenlijke omvang van belang. Ze waren een graadmeter voor de gebruikte
pracht en praal. Een uitbundige decoratie kon indruk maken op vele toeschouwers
en op die manier de legitimiteit van de Staat en het koningshuis versterken.548 Voor
de externe decoratie en de versiering in de Sint-Goedelekerk naar aanleiding van
de rouwdienst voor koningin Louise-Marie in 1850, die werd georganiseerd door
de overheid, werd door het ministerie van Binnenlandse Zaken een enorm bedrag
van bijna 160 000 frank vrijgemaakt via een wetsontwerp. De Centrale Sectie van
de Kamer die het wetsonderwerp onderzocht maakte geen enkel bezwaar rond de
hoogte van het bedrag.549 In maart 1866 werd een wetsontwerp door de minister van
Binnenlandse Zaken voorgelegd om uit de staatskas een ongezien bedrag van maar
liefst 275 753,36 frank vrij te maken voor de kosten die de uitvaart van Leopold I met
zich mee had gebracht. Hierin was slechts 21 000 frank voor de troonsbestijging van
Leopold II aangewend. De rest ging naar rouwdecoratie, de constructie van de tijdelijke tempel in Laken550, werken aan de koninklijke grafkelder, de constructie van een
lijkwagen en wegenwerken voor de passage van de stoet.551
In het interbellum werden in België net als in Frankrijk voor grote nationale
begrafenissen nog steeds aanzienlijke sommen uitbetaald door de overheid. De
totaalsom die de kerkfabriek van Sint-Goedele van de overheid vroeg voor de plechtige nationale requiemmis voor kardinaal Mercier liep op tot bijna 25 000 frank.552

2023 Le suprême hommage.indd 92

15/12/2022 10:46

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

93

In februari 1934 maakte de Belgische regering zelfs 500 000 frank vrij voor de uitvaart
van Albert I.553 In 1931 liepen de kosten van de staatsbegrafenissen van de luitenantgeneraals Bernheim, Michel, Bertrand en Gillain voor de Belgische begroting op tot
190 000 frank.554 In 1931 verdiende een ongeschoolde metselaar in Brussel ongeveer
5 frank per uur.
 Op het organisatorische niveau werd ‘le jeu social’ waarover Vovelle het had
vooral bij koninklijke begrafenissen erg complex, met een niet echt afgelijnd geheel
van bevoegdheden. De wensen van de koninklijke familie, met als tussenfiguren de
grootmaarschalk en prominente vertrouwensfiguren555, en de regeringsministers
dienden onderling op elkaar afgestemd te worden. De regeling van een begrafenis
van een koning(in) werd in België normaal uitgevaardigd door de ministerraad.556 In
1850, 1865, 1909, 1934 en 1935 werden de regeringsministers het snel eens over de
grote krijtlijnen van de uitvaartplechtigheden voor de overleden Belgische koningen
en koninginnen.557 Bij alle koninklijke en prinselijke begrafenissen werd informatie
gewonnen rond eerdere uitvaartplechtigheden in België en het buitenland.
 Een belangrijk figuur in de concrete regeling/opstelling van het programma dat
voor de uitvaart van Louise-Marie en Leopold I door de minister van Binnenlandse
Zaken werd uitgevaardigd, was de secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken,
Édouard Stevens. Deze administrator trad zowel in 1850 als in 1865 in nauw overleg
met de grootmaarschalk558 van het hof.559 Daarenboven liet de Hertog van Brabant
zich in december 1865 meteen gelden in de regeling van de uitvaart van zijn vader
en werd niets goedgekeurd zonder zijn zegen.560 Voor de kerkelijke begeleiding en
de ordehandhaving diende samengewerkt te worden met het episcopaat en de burgemeester van de hoofdstad. De grootmaarschalk had bijvoorbeeld in 1850 en 1865
contact met aartsbisschop Sterckx voor de begeleiding van de overdracht van de stoffelijke resten en de lijkdiensten voor Louise-Marie en voor de participatie van het Belgisch episcopaat en de Brusselse clerus in de uitvaartplechtigheden van Leopold I.561
Stevens overlegde in 1865 ook met de voorzitter van de Synode van de Bond van
Protestants-Evangelische Kerken van het Koninkrijk België en de burgemeester van
Brussel voor de lijkwagen van de Lutheraanse Leopold I.562
Bij de begrafenis van de prinsen Leopold en Boudewijn in 1869 en 1891 werd de
secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken niet direct betrokken bij het opstellen
van het programma en werd het programma ook niet uitgevaardigd door de regering,
maar geregeld door het hof.563 De begrafenissen van prinsen en prinsessen gebeurden
in elk geval op kosten van de Civiele Lijst. De persoonlijke hand en specifieke wensen
van Leopold II, in nauw contact met zijn grootmaarschalk John d’Oultremont, was
net als bij het overlijden van zijn vader opnieuw erg merkbaar in de uitvaart van zijn
neef (prins Boudewijn) in 1891, die van zijn echtgenote (koningin Marie-Henriette)
in 1902 en de uitvaart van zijn broer (prins Philippe) in 1905.564 De officiële requiemdiensten die in de Sint-Goedelekerk werden gevierd na de lijkdiensten en teraarde-

2023 Le suprême hommage.indd 93

15/12/2022 10:46

94

le suprême hommage

bestellingen van koningin Louise-Marie, prins Leopold en koningin Marie-Henriette
in Laken werden geregeld door het ministerie van Binnenlandse Zaken.565
Na meerdere decennia ervaring werden de begrafenissen van Leopold II en de
Gravin van Vlaanderen, prinses Maria, in 1909 en 1912 met de nodige precedenten in het achterhoofd georganiseerd via een vast sjabloon. Er was sprake van een
vlotte samenwerking tussen het hof, de ministeries en de stedelijke en provinciale
autoriteiten.  Brussels burgemeester Adolphe Max liet speciale politiereglementen
opstellen.566 De plaatsverdeling in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekerk en de OnzeLieve-Vrouwekerk van Laken werd aan de provinciegouverneur toevertrouwd.567 Voor
de uitvaartplechtigheden van koning Albert en koningin Astrid diende de regeringen
in de jaren 1930 rekening te houden met de participatie van oud-strijdersverenigingen en de mogelijkheden van het nieuwe radiomedium in de communicatie met de
bevolking.568 Bij het overlijden van Leopold II werd vanuit de regering aan het openbaar onderwijs gevraagd de overleden vorst te verheerlijken. Ook na de oorlog werden schooloverheden naar aanleiding van de dood van Albert, Astrid en luitenantgeneraal Gérard Leman door de bevoegde ministers gevraagd om speciale patriottisch
gekruide lessen te wijden aan de herinnering van deze nationale figuren.569 Het hof of
de regering deed voor koninklijke en prinselijke begrafenissen verder ook beroep op
verschillende Brusselse ondernemingen en architecten voor verschillende taken zoals
ontwerp, constructie en decoratie van de lijkwagen, constructie van de kist, inrichting
van een rouwkapel, het leveren van paarden enz.570
Onder staatsbegrafenissen verstaan we in de eerste plaats begrafenissen geregeld
door de regering en betaald door de staatskas, over het algemeen via een speciale wet
voorgesteld door de regering aan de Kamer (‘funérailles nationales’). Ook door de
regering geregelde begrafenissen die niet door publieke fondsen waren ondersteund
beschouwen we als staatsbegrafenissen. In de eerste categorie gaat het in België om
de uitvaart van minister van staat en Kamerlid Charles Rogier in 1885, de uitvaart
van secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken Auguste Lambermont in 1905, de uitvaart van kardinaal-aartsbisschop Désiré Mercier in 1926 en de begrafenissen van de
luitenant-generaals Gérard Leman, Alphonse Jacques de Dixmude, Édouard Michel
du Faing d’Aingremont, Cyriaque Gillain, Louis Bernheim en Victor Bertrand in de
jaren 1928-1931. De regering legde na het overlijden van deze politieke, religieuze en
militaire leiders wetsontwerpen voor om hun uitvaart op kosten van de Staat te laten
plaatsvinden. Speciale commissies binnen de Kamer bogen zich dan direct over het
voorstel waarna de stemming plaatsvond.  Net als bij koninklijke begrafenissen werden deze staatsbegrafenissen op gebied
van ceremonieel en programma geregeld door het Ministerie van Binnenlandse Zaken
in overleg met het Brussels stadsbestuur en de provinciale overheid. De Minister van
Binnenlandse zaken nodigde alle grote staatslichamen en ministers van staat uit voor
de lijkstoet naar de kerk en de provinciegouverneur zorgde voor de uitnodiging van de
provinciale, burgerlijke en militaire autoriteiten. Het diplomatiek korps werd door het
ministerie van Buitenlandse Zaken op de hoogte gebracht.576 De uitvaart van minister van defensie Bruno Renard in 1879 werd door Buitenlandse Zaken geregeld.577 In
het interbellum verschenen geformaliseerde bijeenkomsten om de verschillende overheden te laten overleg plegen over de organisatie van koninklijke begrafenissen en
staatsbegrafenissen. Voor de kerkelijke staatsbegrafenis van Mercier en de burgerlijke
staatsbegrafenis van luitenant-generaal Bernheim, respectievelijk in 1926 en 1931,
vonden speciale vergaderingen plaats op het ministerie van Binnenlandse zaken met
vertegenwoordigers van verschillende betrokken autoriteiten zoals het aartsbisdom,
de ministeries van Binnenlandse Zaken en Defensie en de stad Brussel.578 Voor de uitvaart van koning Albert werd het programma vastgelegd door een speciale commissie
bij Binnenlandse Zaken waarin hoge legeroversten, de Brusselse clerus, ambtenaren
en de burgemeester waren vertegenwoordigd.579
Er stierven in de periode 1830-1940 ook drie Senaatsvoorzitter buiten de hoofdstad in hun thuisbasis. Hierbij begaf de Senaat in korps of een delegatie van de Senaat,
samen met vertegenwoordigers van de regering en Kamer, zich per trein naar de
begrafenis buiten Brussel. Van een officiële door diverse overheden geregelde uitvaart,
met de uitvaardiging van een heus programma en uitnodigingen voor de lijkstoet en
dienst, was hier geen sprake.580 De begrafenissen van de socialistische voormannen
Edward Anseele en Émile Vandervelde hadden in de jaren 1930 een bijna vorstelijke

2023 Le suprême hommage.indd 95

15/12/2022 10:46

96

le suprême hommage

grandeur en werden in overleg met de familie geregeld door de Belgische Werkliedenpartij. Nationaal partijsecretaris Ernest Piot had een sleutelrol in de organisatie van
de uitvaart van Vandervelde en Emile Vergeylen, partijsecretaris van de arrondissementsfederatie Gent, regelde de uitvaart van Anseele.581
Wanneer ten slotte een burgemeester van een grote stad als prominent lid van de
liberale burgerij in functie stierf, kon door de gemeenteraad in een speciale vergadering, in overleg met de familie, worden beslist de begrafenis op kosten van de stad en
door stadsambtenaren te laten organiseren en de stoffelijke resten over te brengen naar
een rouwkapel in het stadhuis, voor mogelijks een publieke opbaring.  Bij de gegoede klassen werden religieuzen bijvoorbeeld vaak gevraagd de overledene
op te maken zodat waardig afscheid kon genomen worden door familie en vrienden.
 Zo werden de staatsmannen Charles Rogier en Auguste Lambermont afgelegd door
zwartzusters.588 In kleine arbeiderswoningen was het dagenlang bewaren van de stof-

2023 Le suprême hommage.indd 96

15/12/2022 10:46

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

97

felijke resten dan weer stresserend en onhygiënisch door de gebrekkige ruimte bij
arme gezinnen.589
In 1885 stemde de Brusselse gemeenteraad in met het voorstel van het college
onder Charles Buls om een speciale rouwkapel voor de opbaring van de stoffelijke
resten van de oude staatsman Charles Rogier in te richten in het stadhuis.590 Het contrast tussen de plechtige omgang met de stoffelijke resten van staatsmannen zoals
Rogier en het lot van de onopgeëiste stoffelijke resten van arme ziekenhuispatiënten
was in deze periode immens. ‘Corps abandonnés’ dienden als materiaal voor dissectie voor medische opleidingen. In de populaire verbeelding stond dissectie gelijk aan
armoede en vanaf de jaren 1880 bekritiseerde de socialistische beweging in haar pers
de gedwongen dissectie van arme hospitaalpatiënten. Alleen als de familie instond
voor de kosten van de begrafenis, kon de familie het lichaam opeisen van het ziekenhuis.591 In 1889 wijzigde het Brusselse stadsbestuur uiteindelijk het reglement over
postmortale onderzoeken, zodat naaste familieleden vanaf dan steeds een lijk konden
opeisen, ongeacht hun financiële draagkracht.  Hoewel dissectie in Brussel vanaf 1889
enkel nog werd toegepast op ‘corps non réclamés’, mochten vanaf 1890 wel alle lichamen van overleden patiënten onderworpen worden aan een autopsie die het lijk in ere
hield, om zo het medisch onderwijs niet in gedrang te brengen.592
Vereeuwigen van stoffelijke resten
Bij de 19e-eeuwse burgerij en adel werd aandacht geschonken aan het weergeven en
bewaren van de uiterlijke trekken van de overledene.593 Bij Belgische koningen en
prinsen en bij grote nationale figuren werd, net als in Frankrijk, direct getracht de
trekken van de overledene voor eeuwig vast te leggen door de voornaamste schilders,
beeldhouwers, lithograven en fotograven.594 Aan het hof ging men net als bij gegoede
burgerlijke en adellijke families over tot de productie van intieme herinneringsobjecten voor familieleden in binnen- en buitenland, zoals het afknippen van de haren
en het maken van een afgietsel van de handen en voeten van de eerste jonge troonopvolger in 1834, prins Louis-Philippe.595 Gipsen doodsmaskers, waarbij een afdruk
van het aangezicht van de overledene werd afgenomen596, werden in de 19e eeuw bij
de gegoede klassen een zelfstandig en seculier rouw- en herinneringsobject.597 Bij
koninklijke families en publieke figuren was de grens tussen de private en publieke
sfeer bij de productie van dergelijke objecten vaag. De stoffelijke resten van prominenten dienden immers te worden vereeuwigd vanuit historisch perspectief, als basis
voor latere publieke representaties zoals bustes, officiële albums en gravures in de geïllustreerde pers.598 Zo werd van Charles Rogier in 1885 een doodsmasker afgenomen
door beeldhouwer Alphonse de Tombay die meteen ook een buste van de staatsman
maakte voor het Brussels stadhuis.599

2023 Le suprême hommage.indd 97

15/12/2022 10:46

98

le suprême hommage

Illustraties 4.1a-b.: Portret en foto’s van koning Leopold I op zijn sterfbed door Louis Ghémar,
11 december 1865 (portret: © Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium, uit Koninklijke Verzameling België; foto’s: Prentenkabinet)

2023 Le suprême hommage.indd 98

15/12/2022 10:46

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

99

Van Leopold I werd in Laken een doodsmasker afgenomen door Charles Auguste
Fraikin, geen onbelangrijk figuur in de 19e-eeuwse grafbeeldhouwkunst. Binnen de
snel ontwikkelende grafische cultuur reproduceerde en verspreidde de 19e-eeuwse
geïllustreerde pers via houtgravures afbeeldingen van de doodsbedden van leden
van de Belgische koninklijke familie.  Koninklijke fotograaf Louis-Joseph Ghémar en zijn concurrent, prentenuitgever Jules
Géruzet, vroegen en kregen in 1865 toestemming om de opgebaarde stoffelijke resten
van Leopold I te Laken te fotograferen en te tekenen voor de productie van historische documenten (zie illustraties 4.1a-b).600 De foto’s en tekeningen van Ghémar en
Géruzet dienden als basis voor dure prentenalbums rond de dood en uitvaart van
Leopold I die in de loop van 1866 verschenen. Beiden leverden ook materiaal voor
actualiteitsgravures voor de Franse geïllustreerde weekbladen L’Illustration en Le
Monde Illustré. Ghémars foto’s en tekening van de zonet overleden koning waren de
basis voor een gravure van Leopolds laatste momenten in Le Monde Illustré.601 Enkele
jaren later diende Ghémars foto van de opgemaakte stoffelijke resten van kroonprins
Leopold (de kleinzoon van Leopold I) opnieuw als basis voor houtgravures in Le
Monde Illustré en L’Illustration (zie illustratie 4.2).602 Ook de tekening van de opgebaarde koningin Louise-Marie door de Oostendse illustrator Michel Van Cuyck
verscheen in november 1850 als een lithografie (zie illustratie 4.3).603 Van Cuyck en
Ghémar kozen in hun tekening en foto voor een driekwart profiel. Zowel LouiseMarie als prins Leopold leken vredevol te slapen. De nadruk werd gelegd op het
serene aangezicht van de overleden koningin en de jonge prins, zonder tekenen van
strijd of angst. Op deze manier werd een intiemere relatie met de toeschouwer/lezer
bewerkstelligd en het ideaal van de mooie dood gesublimeerd.604
De opgemaakte stoffelijke resten van de Graaf van Vlaanderen en Leopold II werden in 1905 en 1909 door de Parijse fotograaf Albert Édouard Drains (pseudoniem
Alexandre) op de gevoelige plaat vastgelegd (zie illustratie 4.4). De foto’s verschenen
in geïllustreerde tijdschriften, maar van een massale verspreiding via publicatie in de
dagbladen was nog geen sprake door fotomechanische technische beperkingen en
culturele voorkeur. Tekeningen en gravures, voornamelijk portretten van leden van
de koninklijke familie, beheersten nog de illustraties in dagbladen.605 Ariès en heel
wat sociologen en filosofen vereenzelvigen de 20e eeuw met een onderdrukking van
de zichtbare dood en een groeiende terughoudendheid rond lichamelijk verval en
stoffelijke resten. De nieuwe mogelijkheden van persfoto’s en nieuwsmedia in het
interbellum zorgden er echter voor dat zowel de vredevolle als accidentele dood en de
stoffelijke resten van publieke figuren meer dan ooit zichtbaar werden voor honderdduizenden lezers.
 Met de doorbraak van de fotoreportage na de Eerste Wereldoorlog verschenen
actualiteitsfoto’s in de pers en dus ook de foto’s genomen van de opgebaarde stoffelijke

2023 Le suprême hommage.indd 99

15/12/2022 10:46

100

le suprême hommage

Illustratie 4.2.: ‘De kroonprins op zijn sterfbed, naar een foto van Ghémar’, gravure
uit L’Illustration, 6 februari 1869 (Universiteitsbibliotheek Gent)

Illustratie 4.3.: ‘Koningin Louise-Marie op haar sterfbed’, lithografie naar tekening
M. Van Cuyck, 1850 (Prentenkabinet)

2023 Le suprême hommage.indd 100

15/12/2022 10:46

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

101

Illustratie 4.4.: Koning Leopold II op zijn sterfbed, foto door Albert Édouard Drains (Alexandre), Le
Soldat Belge, 15 januari 1910 (Archief Koninklijk Paleis)

resten van koning Albert in Laken en koningin Astrid in het Paleis te Brussel, naast
persfoto’s van de plaatsen waar beiden verongelukten (zie illustraties 4.5-4.6).606 In de
jaren 1930 was persfotografie een essentieel onderdeel geworden van de berichtgeving. Dit kon de spanningen genereren door het verlies van mystiek rond de koninklijke stoffelijke resten. In de dagbladen verschenen foto’s van de opgebaarde Albert
zonder militair uniform, maar dit was niet naar de zin van de kabinetschef van de
premier en er was sprake van de productie van ongeautoriseerde foto’s van Alberts
stoffelijke resten voor de buitenlandse pers (zie illustratie 4.5).607 Minister Paul-Henri
Spaak kon dan weer niet de verspreiding beletten van een foto van een Zwitsers fotograaf die het moment waarop het bedekte lichaam van de verongelukte Astrid in een
voorlopige kist werd gelegd vastlegde. De foto verscheen daags nadien in de nationale
en internationale pers.608 De prentenalbums van Géruzet en Ghémar rond de dood
van Leopold I in de voorgaande eeuw waren nog bedoeld voor de bevoorrechte klassen met een prijs van 25 frank en ook exemplaren van de weekbladen L’Illustration
en Le Monde Illustré waren onder het Second Empire niet goedkoop.  De persfoto’s
van de opgebaarde stoffelijke resten van Albert en Astrid bereikten in de jaren 1930
daarentegen honderdduizenden lezers door de enorm opgedreven oplages en concurrentieslag tussen dagbladen in het interbellum.609 Vanaf de jaren 1920 verschenen in
de Belgische dagbladen ook foto’s van de opgebaarde stoffelijke resten van belangrijke
(gewezen) politici en militaire en kerkelijke prominenten.610

2023 Le suprême hommage.indd 101

15/12/2022 10:46

102

le suprême hommage

Illustraties 4.5.: Editie van Het Laatste Nieuws met foto’s van de stoffelijke resten van koning Albert,
1934

2023 Le suprême hommage.indd 102

15/12/2022 10:46

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

103

Illustratie 4.6.: Editie van Het Laatste Nieuws met foto’s van de stoffelijke resten van koningin Astrid,
1935

2023 Le suprême hommage.indd 103

15/12/2022 10:46

104

le suprême hommage

In de dagbladen verschenen ook foto’s van de doodsmaskers die werden afgenomen van aartsbisschop Mercier en de socialistische ministers van staat Edward
Anseele en Émile Vandervelde.611 Het verschijnsel van doodsmaskers verdween inderdaad allesbehalve in de 20e eeuw.612 Brussels beeldhouwer Pierre de Soete legde zich in
de jaren 1920 toe op het afnemen van doodsmaskers van prominenten. De Soete nam
in 1926 een doodsmasker af van aartsbisschop Mercier toen deze in Mechelen op een
praalbed lag opgebaard.613 De Soete vroeg in 1934-1935 tevergeefs toelating doodsmaskers van de toegetakelde aangezichten van Albert en Astrid af te nemen.614 Technici van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis namen voor het paleis
doodsmaskers af van Albert en Astrid, maar deze werden nooit publiek gemaakt.615
Balseming, opbaring en rouwkapel op externe locatie
Balseming bleef in België en Frankrijk een techniek bedoeld voor conservering en
eerbewijs voor figuren met burgerlijke en politieke betekenis.  Balseming werd dus
niet gestuurd vanuit een commerciële logica zoals in de Verenigde Staten.616 De praktijk van balseming in de hoogste kringen was noodzakelijk met het oog op de publieke
opbaring van de stoffelijke resten in een open kist of op een praalbed in een speciale
ruimte waar duizenden burgers konden aanschuiven voor een laatste groet alvorens
de koninklijke begrafenis of staatsbegrafenis plaatsvond.617 Bovendien was balseming
in koninklijke kringen een eeuwenoude traditie en werd ze ook toegepast wanneer
er geen publieke opbaring was.618 Het gebruik om ingewanden en hart te verwijderen en apart te begraven verdween bij de Coburg-dynastie in België, maar balseming
bleef een voorbehouden gebruik voor overleden leden van de koninklijke familie
en de hoogste kringen.619 De stoffelijke resten van prins Louis-Philippe en koningin
Louise-Marie werden onderworpen aan een autopsie en gebalsemd, alvorens ze in
zware kisten, afgewerkt met lood en satijn, werden gelegd.620 Ook Leopold I en de
jong overleden prinsen Leopold en Boudewijn werden in de 19e eeuw gebalsemd.621
De nieuwe Coburg-dynastie in België ging vrij snel over tot het gebruik van een
publieke opbaring, in contrast met het Engelse koningshuis waar prins-gemaal Albert
en koningin Victoria niet formeel en publiek werden opgebaard.622 In België vonden
langdurige publieke opbaringen van hoogwaardigheidsbekleders en koninklijke figuren in open of gesloten kist plaats sinds het midden van de 19e eeuw. Aan het hof en
bij het ministerie van Binnenlandse Zaken voelde men in 1850 aan dat er vanuit het
volk vraag was naar een publiek afscheid van koningin Louise-Marie. Er werd uiteindelijk besloten de gesloten kist twee dagen publiek op te baren in een rouwkapel in
de kerk van Laken.623 Tienduizenden burgers, uit de omgeving van Laken en Brussel
en uit alle geledingen van de maatschappij, kwamen een laatste groet brengen aan de
eerste koningin van België. Hoofdofficieren van de burgerwacht en het leger hielden

2023 Le suprême hommage.indd 104

15/12/2022 10:46

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

105

de wacht aan de kist met degen in de hand.  Hij was aangekleed in het uniform van opperbevelhebber van het leger met de decoraties van zijn orde en andere onderscheidingen. Verschillende insignes waarmee
Leopold I gedecoreerd was, werden ook naast de sarcofaag op een tafel geplaatst.634
Ook Leopold II en Albert I werden aangekleed in generaalsuniform met het grootlint van de Leopoldsorde. Prins Boudewijn werd voor de besloten opbaring dan weer
gekleed in zijn kapiteinsuniform van de karabiniers. De visuele weergave van de in
officieel tenue opgebaarde stoffelijke resten van een lid van de Belgische koninklijke
familie kreeg in de 19e eeuw heel wat aandacht in de geïllustreerde pers en gelegenheidsuitgaves. De publieke opbaring van Leopold I met het zichtbare grootlint was

2023 Le suprême hommage.indd 105

15/12/2022 10:46

106

le suprême hommage

een evenement dat zowel in Belgische albums als in de buitenlandse geïllustreerde
weekbladen grafisch werd gereproduceerd voor de gegoede klassen (zie illustratie
4.7).635 In 1891 bereikten de belangrijkste Franse (en nu ook Belgische) geïllustreerde
weekbladen met visuele voorstellingen van de besloten opbaring van prins Boudewijn
op een met kransen bedolven praalbed in het Paleis van de Graaf van Vlaanderen
reeds een veel breder publiek.636

Illustratie 4.7.: ‘De publieke opbaring van koning Leopold I’, gravure uit The London Illustrated News, 30
december 1865 (Stadsarchief Brussel)

Wanneer staatsmannen en politici op voorstel van een stadsbestuur of de regering op
een speciale locatie werden opgebaard, had het gebouw waar de publieke opbaring
plaatsvond een symbolische waarde in de carrière van de overledene. De stoffelijke
resten van staatsmannen en politici werden vaak opgebaard in stadhuizen. Burgemeesters die in functie overleden, werden vaak voor enkele uren of langer opgebaard
in het stadhuis. Zo werd Luiks burgemeester en gewezen regeringsminister Ferdinand
Piercot in 1877 in officieel kostuum gedurende een hele dag opgebaard in het Luikse
stadhuis als teken van eerbetoon door de gemeenteraad.637 Het Brussels stadsbestuur
besloot enkele jaren later in overleg met het ministerie van Binnenlandse Zaken een

2023 Le suprême hommage.indd 106

15/12/2022 10:46

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

107

rouwkapel in de erekoer van het stadshuis in te richten voor een publieke nachtelijke opbaring van de stoffelijke resten van Charles Rogier in open kist.  Dit eerbetoon
aan de liberale staatsman wees op het belang van Brussel in zijn carrière. Rogier gaf
tijdens de Belgische Revolutie in het stadhuis te Brussel immers de Belgische onafhankelijkheid vorm met de voorlopige regering. De rouwornamentiek op het binnenplein van het stadhuis werd toevertrouwd aan stadsarchitect Pierre Victor Jamaer (zie
illustratie 4.8).638 Brussels burgemeester Charles Buls liet een tiental jaren later ook de
stoffelijke resten van liberaal staatsman Walthère Frère-Orban naar het stadhuis overbrengen in een speciaal ontworpen rouwkapel in de Gotische Zaal.639 De indrukwekkende rouwkapellen voor Rogier en Frère-Orban werden op foto vereeuwigd door
Albert Édouard Drains (zie illustraties 4.9 en 4.10).640 Voor Brussels burgemeester
Adolphe Max liet het schepencollege een publieke opbaring in open kist organiseren
gedurende anderhalve dag in de Gotische Zaal van het stadhuis.641 Voor socialistisch
staatsman Émile Vandervelde werd door de partij dan weer een rouwkapel ingericht
in het partijhoofdkwartier te Brussel, het Volkshuis (zie illustratie 4.29).642

Illustratie 4.8.: Opbaring Charles Rogier in de erekoer van het stadhuis van Brussel, 1885 (Stadsarchief
Brussel)

Ook bij staatsmannen en stedelijke politici was de presentatie van de stoffelijke resten
in open of gesloten kist tijdens de opbaring niet zonder belang Het gebalsemde en speciaal opgemaakte lichaam van Charles Rogier was in een open kist gewikkeld in een

2023 Le suprême hommage.indd 107

15/12/2022 10:46

108

le suprême hommage

tricolore vlag (zie illustratie 4.9).643 Adolphe Max werd in groot uniform opgebaard
met op de borst de decoratie van het Grootlint met dubbele gouden rand. Dit was
een unieke decoratie speciaal gecreëerd voor Max en verleend door Albert I ter ere
van het verzet van de Brusselse burgemeester tijdens de oorlogsjaren.644 Aan de vooravond van de staatsbegrafenissen van luitenant-generaals Bernheim, Michel du Faing
d’Aigremont en Gillain in 1931 kreeg het publiek de kans om in het Paleis der Academiën aan de stoffelijke resten van de gewezen bevelvoerders een laatste groet te brengen.  De gesloten kisten van de luitenant-generaals Bernheim (met daarin de urne met
zijn as) en Michel du Faing d’Aigremont waren in een grote zaal in het Paleis bedekt
met de nationale vlag en die van Gillain met een soldatentenu, helm en sabel.645 Er
was ook een grote volkstoeloop voor het publiek defilé voor de gesloten kist van Émile
Vandervelde in het Brusselse Volkshuis.646
Het verbergen van het fysieke lichaam in een kist met initialen en decoratie maakt
een abstractie van de figuur en kan wijzen op een groeiend taboe en angst voor de
confrontatie met stoffelijke resten.647 Dit taboe gold echter niet voor figuren die
veel aandacht genoten van de massamedia. Reeds in de eerste helft van de 20e eeuw
kwamen publieke figuren die tragisch om het leven kwamen in het centrum van de
publieke belangstelling te staan door een extensieve verslaggeving in de pers.648 Binnen- en buitenlandse journalisten werden toegelaten tot de kamers in het Koninklijk
Paleis van Brussel en het Kasteel van Laken met de opgemaakte en gebalsemde stoffelijke resten van Albert en Astrid. De stoffelijke resten van de verongelukte koning
en koningin en de weggecamoufleerde letsels van hun tragische ongevallen werden
uitvoerig beschreven in de dagbladen. Beiden werden publiekelijk opgebaard in het
Koninklijk Paleis. De publieke opbaringen van de onbedekte stoffelijke resten van
Albert en Astrid zorgden voor een ongeziene volkstoeloop die zowel in 1934 als in
1935 van de vroege uren tot diep in de nacht duurde.  De opbaringen van Albert en
Astrid werden in de dagbladen dan ook emotioneel beschreven als klassen-overschrijdende spektakels.649 Ook de opbaring van de fel vermagerde en bijna onherkenbare
kardinaal Mercier op een praalbed in het Aartsbisschoppelijk Paleis van Mechelen
tussen 24 en 28 januari lokte in 1926 een enorme mensenmassa en werd beschreven
als een populair en vroom eerbetoon van verschillende leeftijdsklassen.650

2023 Le suprême hommage.indd 108

15/12/2022 10:46

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

109

Illustratie 4.9.: Rouwkapel voor Charles Rogier in erekoer stadhuis Brussel, 1885 (Stadsarchief Brussel)

2023 Le suprême hommage.indd 109

15/12/2022 10:46

110

le suprême hommage

Illustratie 4.10.: Rouwkapel voor Walthère Frère-Orban in Gotische Zaal stadhuis, 1896 (Stadsarchief
Brussel)

Rouwkapel in sterfhuis
Prominente figuren uit de stedelijke en nationale politiek wiens stoffelijke resten niet
werden vervoerd naar een rouwkapel op een externe locatie door toedoen van nationale en stedelijke overheden werden in officieel kostuum gekleed, opgebaard in
het sterfhuis en gekist. De kist werd in een tot rouwkapel herschapen salon opgesteld in het sterfhuis.  Hier verzamelden vertegenwoordigers en hoogwaardigheidsbekleders voor de lichting en het vertrek van de stoet in het kader van een publiek
rouwbeklag met de aanwezige familie.651 Sinds de eerste helft van de 19e eeuw was het
bij Belgische politieke elites de gewoonte dat de kist in de rouwkapel en in de stoet
werd getooid met decoraties en onderscheidingen van de overledene.652 Zo wenste
Leopold I nadrukkelijk dat op de kist van Félix de Mérode het Grootlint van de
Leopoldsorde werd gelegd als patriottisch eerbetoon aan een van de grondleggers van
de jonge monarchie.653 Bij leden van de Senaat werd in de jaren 1830-1940 de kist
bedekt met het uniform van de Senator.654

2023 Le suprême hommage.indd 110

15/12/2022 10:47

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

111

Voor leden of gewezen prominente leden van de Kamer van Volksvertegenwoordigers begaf zich een officiële Kamerdelegatie, aangeduid via loting en bijgestaan
door andere vertegenwoordigers en hoogwaardigheidsbekleders, naar het sterfhuis.655
Als patriottisch eerbetoon aan staatsmannen zoals Charles Rogier of Charles de
Brouckère werd zelfs beslist de voltallige Kamer af te vaardigen.656 Volgens het Napoleontische decreet van 13 juli 1804, dat op gebied van publieke ceremonies en voorrang in 1830-1940 nog steeds (aangepast) van kracht was, diende bij het overlijden van
een Senator ook het voltallige Senatorenkorps op de uitvaart aanwezig te zijn.657 Wanneer volksvertegenwoordigers of parlementsvoorzitters buiten de hoofdstad stierven,
werden speciale treinkonvooien voor de parlementairen geregeld. De Senatoren en
Kamerleden die vanuit Brussel in een provinciestad met de trein aankwamen voor de
uitvaart van een parlementslid of parlementsvoorzitter werden er opgewacht door de
lokale autoriteiten en trokken stoetsgewijs met militaire escorte naar het sterfhuis.658
In Brussel werden officiële parlementaire delegaties militair begeleid vanuit het Paleis
der Natie naar het sterfhuis, al dan niet per wagen.659
Alvorens tot de lichting (‘levée du corps’) werd overgegaan konden in de rouwkapel lijkredes uitgesproken worden. In de jaren 1830-1860 werd bij elitefiguren nog
vaak het woord gevoerd aan de grafkuil.  In Frankrijk ontstond het gebruik om wereldlijke hulderedes aan de grafkuil te brengen onder het Directoire en het werd gebruikelijk in de jaren 1810-1840.660 In België werd bijvoorbeeld in de jaren 1830-1860 op
het oude kerkhof van Laken rond het graf van de Brusselse burgemeester Nicolas-Jean
Rouppe, gewezen minister van Defensie Louis Évain en gewezen Senaatsvoorzitter
Goswin de Stassart het woord gevoerd door vertegenwoordigers van verenigingen en
instellingen waarmee deze figuren waren verbonden.661 Sinds het midden van de eeuw
zien we het gebruik opduiken om reeds in de rouwkapel in het sterfhuis de afscheidswoorden door verscheidene vertegenwoordigers van verschillende politieke niveaus te
laten declameren rond de kist.662 Dit werd veruit de norm voor elitefiguren. De beperking van de aanwezigen tot een dichte groep familie en vrienden voor de rit naar de
begraafplaats en de afwezigheid van lijkredes aan het graf had ongetwijfeld te maken
met de afstand tussen de kerken waar de diensten plaatsvonden en de begraafplaatsen
buiten de stadscentra.663 Tijdens de Restauratie waren manifestaties op Père-Lachaise
na de kerkdienst enkel weggelegd voor publieke figuren. Bij de gewone bourgeoisie
volgden enkel de uitgebreide familie de stoffelijke resten naar het graf.664
In het sterfhuis van de Kamerleden en ministers van staat Barthélémy Dumortier
en Auguste Orts werd in 1878 en 1880 door respectievelijk zeven en vijf figuren het
woord genomen. Op de begraafplaatsen van Brussel en Doornik werden geen redes
gehouden.665 Voor Kamerleden nam steeds de Kamervoorzitter het woord.666 Voor
figuren die niet meer politiek actief waren, werd het woord gevoerd in de rouwkapel door gewezen collega’s en vertegenwoordigers van de verschillende maatschappelijke en politieke niveaus waarin de overledene een rol van betekenis had gespeeld,

2023 Le suprême hommage.indd 111

15/12/2022 10:47

112

le suprême hommage

inclusief lokale (politieke) organisaties.667 In het sterfhuis van gewezen burgemeesters
nam de huidige burgemeester vaak het woord.668
Al deze figuren werden op de hoogte gesteld van de samenkomst aan het sterfhuis
en uitgenodigd voor de begrafenis via een doodsbrief. De gedrukte doodsbrief werd
in de 19e eeuw enkel gebruikt voor stedelijke elites.669 Het ontstaan van de doodsbrief rond het midden van de 19e eeuw bij de burgerij en adel stond in relatie met de
opkomst van nieuwe druktechnieken, verbeterde communicatiemiddelen en de privatisering van de dood. Doodsbrieven verstrekten informatie rond sociale status en
cohesie van de familie in gezwollen taalgebruik.670 De doodsbrieven waren in de jaren
1850 nog omkaderd door een fijne zwarte rand.  Deze figuren belichaamden de politieke en culturele carrière van de baron.680 Ook aan
de vooravond van de Eerste Wereldoorlog dachten de burgemeesters van Brussel en
Luik, Adolphe Max en Gustave Kleyer, zorgvuldig na over de keuze van de slippendragers in de lijkstoet van de gewezen burgemeester van de hoofdstad, Charles Buls,
en de Luikse vicevoorzitter van de Senaat, Émile Dupont. Er werd getracht om zo
goed mogelijk de posities van de Vlaamsgezinde en Wallingantische liberaal in het
stedelijke verenigingswezen en de politiek weer te geven.681 De onder bloemen bedolven lijkwagen van Buls werd geflankeerd door onder meer Eugène Goblet d’Alviella
als voorzitter van de Ligue Libérale, burgemeester Adolphe Max en Fernand Cocq als
vicevoorzitter van de Ligue de l’Enseignement (zie illustratie 4.11).682 Indien het om
prominente staatsmannen ging die nog recentelijk in het parlement hadden gezeteld,
waren de slippendragers belangrijke nationale politici.683

Illustratie 4.11.: Lijkstoet Charles Buls, 1914 (Stadsarchief Brussel)

2023 Le suprême hommage.indd 113

15/12/2022 10:47

114

le suprême hommage

Bij een kerkelijke uitvaart van een belangrijk figuur trok de parochiale clerus in
stoet naar het sterfhuis voor de ‘levée du corps’, een integraal deel van de uitvaart dat
werd begeleid door een priester en assistenten. Bij aankomst in het sterfhuis besprenkelde de priester de kist met gewijd water en werd het ‘Requiescat in pace’ en ‘De
Profundis’ gereciteerd. Geleid door een kruisbeeld trok de clerus dan met de stoet
naar de kerk. Het Romeins Rituaal uit 1614 schreef het bidden van psalmen voor tijdens de stoet naar de kerk.684 Ook bij publieke burgerlijke begrafenissen van prominente liberalen vond er een lichting van de kist plaats in het sterfhuis zonder de clerus,
maar nog steeds in aanwezigheid van vertegenwoordigers en hoogwaardigheidsbekleders naast de familie.
 Bij het naar buiten komen van de stoffelijke resten van regeringsministers, parlementairen, ministers van staat en houders van een decoratie in de Leopoldsorde
werd de militaire eer betoond door middel van het afvuren van salvo’s, een militaire
escorte of een haag langs het traject naar de kerk. Ministers, ministers van staat en
parlementairen kregen in België, waar het Napoleontische decreet rond burgerlijke
en militaire eerbewijzen werd aangepast aan de nieuwe grondwet, de eer van een heel
garnizoen, net als dragers van het grootlint. Voor houders van de lagere graden in
de Leopoldsorde werd een half garnizoen of enkele detachementen onder de wapens
geroepen.685 Aan de begraafplaats of op een bepaalde plaats waar officieel afscheid
werd genomen van de stoffelijke resten, vooraleer deze naar een afgelegen begraafplaats werden gevoerd, kon nog een laatste militaire eer bewezen worden via het afvuren van salvo’s.686 De burgerwacht werd als militie tot aan de Eerste Wereldoorlog bij
begrafenissen van burgemeesters of gewezen burgemeesters met detachementen te
voet en te paard ter dienst geroepen voor verschillende activiteiten van militair eerbetoon aan het gewezen of toenmalige hoofd van de burgerwacht. Dit kon gaan om een
erewacht aan de opgebaarde stoffelijke resten, het afvuren van salvo’s, het meelopen in
de stoet en/of stationering aan de kant van de weg.687 De hoofdcommandant kon de
lokale burgerwacht ook steeds spontaan mobiliseren voor het eerbetoon aan prominente staatsmannen.688
De omstandig versierde lijkkoets werd in de 19e eeuw een centraal element in de
rouwstoet bij de elites.689 Alvorens de kist op de lijkkoets werd gedragen, werden de
stoffelijke resten van politieke elites evenwel vaak eerst tot de kerk gedragen (door
onderofficieren of politieagenten bij burgemeesters). De lijkwagen werd dan pas daadwerkelijk gebruikt voor het vervoer naar de verder afgelegen begraafplaats of een
treinstation.690 Stedelijke reglementen werden opgesteld in Gent, Luik, Antwerpen en
Brussel om het lijkenvervoer te laten plaatsvinden met goed onderhouden lijkkoetsen en paarden en met koetsiers die zich eerbiedwaardig gedroegen.  In Luik werd het
lijkenvervoer reeds in 1839 onderworpen aan algemene regels rond hygiëne en eerbied.691 Wanneer in de late 19e eeuw het lijkenvervoer in Gent en Brussel uit de handen van de kerkfabrieken werd genomen (zie hoofdstuk 7), legden de stadsbesturen

2023 Le suprême hommage.indd 114

15/12/2022 10:47

‘l e s p o m pe s b o u r g e o ise s e t l e s g r a n d e s fu n ér a i l l e s’

115

strenge lastenkohieren vast voor de uitbesteding van het lijkenvervoer in Gent en de
uitbating van het wagenpark in Brussel. Er werden precieze regels vastgelegd voor de
gebruikte wagens en paarden, de koetsiers en hun kledij, met een strenge opvolging
door het stadsbestuur.692
Wat betreft de bouw van lijkwagens waren Henry-Francis Jones en Jean-Auguste
Jones de voornaamste Belgische wagenbouwers in de 19e eeuw.693 Deze vrijmetselaars
verleenden in de begindagen van de Brusselse vrijdenkersorganisatie La Libre Pensée
in de vroege jaren 1860 een lijkwagen voor de burgerlijke begrafenissen van deze vereniging. Ook het Brusselse liberale stadsbestuur bestelde bij de gebroeders Jones in
1873 en 1877 lijkkoetsen voor burgerlijke begrafenissen. De wagen die in 1877 aan de
stad Brussel werd geleverd, werd onder meer gebruikt voor de burgerlijke uitvaart van
burgemeester Jules Anspach.694 Vóór 1881 werd voor kerkelijke begrafenissen in Brussel gebruik gemaakt van lijkkoetsen die kerkfabrieken in eigendom hadden of huurden van ondernemers. Naargelang de parochie varieerde de staat van de wagen.695 In
1881 nam het Brusselse stadsbestuur 10 nieuwe wagens, met een prijskaartje van meer
dan 2000 frank per wagen (zonder decoratie), in gebruik.696
Voor burgemeesters werden wel eens speciale lijkwagens ontworpen op vraag
van de stadsbesturen. Aan de voorzijde van de door Jones gebouwde lijkwagen voor

Illustratie 4.12.: Lijkwagen van de hand van de gebroeders Jones, met beeld van Sint-Michiel, voor
begrafenis Charles de Brouckère, 1860 (Stadsarchief Brussel)

2023 Le suprême hommage.indd 115

15/12/2022 10:47

116

le suprême hommage

Brussels burgemeester Charles de Brouckère prijkte een beeld in bronsgoud van
Sint-Michiel. Aan de voorzijde van de door schepen Van Kuyck ontworpen lijkwagen
voor Antwerps oud-burgemeester Jan Van Rijswijck symboliseerde een pop (of kind)
‘de maagd van Antwerpen’ (zie illustraties 4.12-4.13).697

Illustratie 4.13.: Lijkstoet Jan Van Rijswijck, 1906 (Felixarchief )

In de 19e eeuw liet het burgerlijk liberaal verenigingsleven zich meermaals gelden in
lijkstoeten van liberale prominenten via delegaties die meeliepen. 