De vrouw, uit een natuur-, ziekte- en geneeskundig oogpunt beschouwd
VIERDE HOOFDSTUK. Over de inachtneming der geslachtsverrigtingen hij de behandeling van de ziekten der vrouwen. L Inachtneming van den stondenvloed bij de behandeling van de ziekten der vrouwen. § 80. Men heeft bijna algemeen aangenomen, dat de vrouw gedurende den stondenvloed buiten alle geneesmiddelen moet blijven, en ofschoon ook door de beroemdste schrijvers en ervarene geneesheeren de gevaarlijke ziekten hiervan uitgezonderd worden, treft men deze handelwijze toch bij het grootste getal der geneesheeren aan, en het geloof der vrouwen aan de juistheid dezer meening is zoo vast, dat zij zelfs, zonder den geneesheer gevraagd te hebben, de haar voorgeschrevene middelen, zoodra de maandelijksche zuivering verschijnt, ter zijde zetten, of niet te overreden zijn, om ze voort te gebruiken. Echter is dit, gelijk wij dit reeds in eene aanteekening op het werk van Dewees (1) gezegd hebben, niet altijd wenschelijk, en zal zelfs in gewigtige ziekten veel nadeel kunnen doen, zoodat dit onderwerp ons voorkomt wel eene nadere behandeling te verdienen. Uit hetgeen wij over de werking der geneesmiddelen in het algemeen hierboven (§ 79) medegedeeld hebben, volgt, dat zij op de vrouwelijke bewerktuiging ten gevolge der verhoogde gevoeligheid, der versterkte opslorping en def ligtere vochtontmenging sterker is dan op die des mans. Gedurende het stondentijdperk zijn nu deze eigenschappen der vrouw nog verhoogd en de toediening der geneesmiddelen vordert voorzigtigheid, daar er zich ligt algemeene ziekelijke toestanden kunnen ontwikkelen. Bovendien wordt de stóndenwerkzaamheid door velerlei oorzaken, door te sterke prikkeling of door verzwakking, door de onderdrukking of opwekking van andere afscheidingen, en door middelen, die specifiek op het baarmoederstelsel werken, in hare regelmatige verschijnselen gestoord, zoodat wij ook om deze reden niet onvoorwaardelijk tegen den algemeen aangenomen regel willen opkomen. De velerlei ongemakken, die de geneesheer bij het vrouwelijk geslacht te behandelen krijgt, zijn vaak van dien aard, dat slechts tot troost der zieken middelen daartegen verordend worden; maar in zulke gevallen, waarin de algemeene verrigtingen der bewerktuiging naaf den regel plaats grijpen, de eenstemmigheid in dezelve niet gestoord is, zal het den geneesheer vaak aangenaam zijn, der lijderes eenen tijd lang de naauwelijks noodige geneesmiddelen, te onthouden, en men vermijde dé toediening van alle medicijnen, vooral van die, welke den stondenvloed kunnen storen. Men late hem rustig afloopen, en keere eerst, nadat hij opgehouden heeft, tot de vroeger verordende geneesmiddelen terug. Geheel anders is het echter met de zaak gelegen in die gevallen, waarin eene gewigtige ziekte, hetzij van eenen heeten of van eenen sle- ,, mini .a (t) ï. ai p. S. 8: penden aard, de bewerktuiging heeft aangetast, of de stondenvloed ook met ligtere ziekten in eene duidelijke wisselwerking verkeert. Wat het eerste geval aangaat, stemmen wij volkomen met Dewees overeen, welke opgéeft, dat hij bij een regelmatigen stondenvloed niet in staat was, de allerminste verandering in eene bestaande ziekte op te merken, en zich niet genoopt voelde, om de voorschriften en de behandeling tijdens den stondenvloed te veranderen. Het zou inderdaad volkomen verkeerd zijn, om de vrouw gedurende de regels geheel zonder behandeling te laten, en wij kunnen hier slechts dat herhalen, wat wij reeds in onze aanteekening op deze plaats in het werk van Dewees gezegd hebben. Onze ondervinding spreekt geheel en al tegen het uitstellen der middelen in gewigtige ziekten ten tijde der stonden, en andere geneesheeren hebben dit uit eigene ondervinding ook nergens beweerd. Wel zagen wij in enkele gevallen het uitstellen der middelen bij plaatselijke ontstekingen, terwijl de stonden voortduurden, dadelijk schadelijk werken. De behandelende geneesheer schuwde bij eene longontsteking onder zulke omstandigheden calomel te laten doorgebruiken, en de ontsteking ging spoedig in uitzweeting over. In een ander geval, waarin ten gevolge eener zenuwberoerte de regter helft des ligchaams verlamd was, en de aangewende prikkelende middelen, met purgeermiddelen verbonden, reeds beterschap bewerkt hadden, verscheen de stondenvloed, de middelen werden vijf dagen lang uitgesteld, en nu was de toestand zoo verergerd, dat de vroegere middelen nutteloos waren. Zelfs de toediening van krachtige middelen, die wij in dergelijke omstandigheden waagden, en zelfs het geven van phosphorus bij een geval van cholera met aanhoudenden stondenvloed, was altijd onschadelijk. De betrekking, waarin de stondenvloed tot ziekteprocessen staat, die de geheele bewerktuiging krachtdadig omstemmen, geeft ons de reden van dit verschijnsel gemakken lijk op. Gewoonlijk verdwijnt de stondenvloed bij gewigtige ziekten geheel en al; deze strekking in de bewerktuiging naar de baarmoeder houdt op, zoodra een deel aanmerkelijk lijdt, cn even als de baarmoeder zich in de uitoefening van hare verrigtingen traag toont, even zoo onvatbaar is zij voor de werking van geneesmiddelen; hier heeft die verhouding tusschen de bewerktuiging en de geneesmiddelen plaats, die de Italiaansche school met den naam van »Tolleranza" bestempeld. heeft, en die daarin bestaat, dat de bewerktuiging in den zieken toestand eene veel grootere gift van een geneesmiddel kan verdragen dan in den gezonden toestand, inzonderheid ten opzigte van deszelfs specifieke werking op bepaalde deelen. Yan den anderen kant komt de stondenvloed in dadelijke wisselwerking met aanwezige ziekelijke toestanden, zoodat hij ze óf verergert, óf vermindert, óf hij werkt, zonder zelf van den regel af te wijken, als ziekteoorzaak, en wekt in de bewerktuiging nieuwe ziektevormen op. Ook in zulte gevallen voelen wij ons vaak genoodzaakt, gedurende den stondenvloed geneesmiddelen toe te dienen, die naar gelang der omstandigheden voorzigtig moeten gekozen worden. Wanneer eene ziekte door de opgewektheid der geheele bewerktuiging of door de plaatselijke prikkeling gedurende den stondenvloed verergerd wordt, is het altijd raadzaam, en dikwijls hoogst noodzakelijk, om zoodanige middelen toe te dienen, die eene afstemming van deze prikkeling bewerken en de schadelijke werking der maandelijksche zuivering wegnemen; maar hier mag men niet zoodanige middelen kiezen, die op haar eenen bijzonderen invloed uitoefenen en haar regelmatig beloop storen kunnen, zoo als inzonderheid de sterkere narcotica, die de werkzaamheid van het baarmoeder- stelsel geheel en al kunnen wegnemen. Wanneer de invloed der maandelijksche zuivering op de bestaande ziekten gunstig is, en zij op eene of andere wijze iets kan bijbrengen om dezelve te verwijderen en er zich kritische ontlastingen vormen, is het hoogst raadzaam in de meeste gevallen, om dit oogenblik te gebruiken en door het toedienen van medicijnen deze neiging in de bewerktuiging te bevorderen. Dit heeft bij voorkeur in slepende, maar ook niet zeldzaam in heete ziekten plaats, en men kieze dan zoodanige middelen, welke bij den ziekelijken toestand passen, den stondenvloed noch belemmeren, noch te zeer bevorderen; men vermyde dus de sterke stondendrijvende middelen, die de baarmoeder te sterk zouden prikkelen en den algemeenen invloed der stóndenwerkzaamheid enkel en alleen op dit deel concentreren, en aldus gemakkelijk de gunstige uitwerkselen op ziekten van andere deelen wegnemen. Wanneer gedurende den stondenvloed algeineene of plaatselijke ziekelijke toestanden opgewekt worden, hetgeen inzonderheid bij eene verhoogde gevoeligheid en groote zwakte des ligchaams plaats grijpt, moeten wij ter verzachting der ziekte zoodanige geneesmiddelen toedienen, die, zonder het beloop van den stondenvloed te storen, evenwel deszelfs nadeelige werking op de geheele bewerktuiging wegnemen. § 81. De tegennatuurlijke stondenvloed verdient, wanneer hij in verbinding met andere ziekten bij de vrouw voorkomt, eene bijzondere inachtneming. Hij kan óf oorzaak óf gevolg derzelve zijn, óf beide staan in geene betrekking tot elkander. Hiernaar moet men dan ook de behandeling inrigten. Waar gebreken van den stondenvloed, hetzij zij in eene te zwakke of in eene te sterke uitvloeijing bestaan, als oorzaak eener ziekte beschouwd moeten worden, of haar verergeren, zal de genezing van dezen toestand van het hoogste gewigt zijn. Dikwijls schijnen de middelen, welke daartoe doelmatig zijn, niet met het karakter der ziekte overeen te stemmen, en wanneer III. 12 men de aanwijzingen voor beide niet te gelijk vervullen kan, hetgeen men altijd moet trachten te doen, moet men kort voor, of gedurende het stondentijdperk, of op den tijd, waarop zij zullen verschijnen, bijzonder daarop acht slaan, terwijl in de ttisschentijden de bestaande ziekte onze handelwijze bepalen zal. Zoo de gebreken van den stondenvloed slechts een gevolg zijn, komt tegen dezelve slechts eene palliative behandeling te pas, en waar deze noodig is, moeten wij alleen op de genezing der oorzakelijke ziekte bedacht zijn. Zoo de stondenvloed ten gevolge eener algemeene of plaatselijke zwakte ophoudt, mag tot opwekking van denzelven niets gedaan worden, en wanneer er zich op den tijd van den stondenvloed pijnen in den onderbuik vertoonen, kunnen wij dezelve slechts palliatief tegengaan. Eene tegenovergestelde handelwijze heeft reeds vaak door de verergering van den ziekelijken toestand kwade gevolgen en zelfs den dood veroorzaakt. \Vanneer de stondenvloed ten gevolge van eene ziekelijke volbloedigheid, eene tegennatuurlijke opgewektheid of eene vochtontmenging te rijkelijk verschijnt, dan belette men de uitvloeijing slechts dan, wanneer men ten gevolge van een te sterk vochtverlies nadeel te vreezen heeft, maar men blijve bij voorkeur op de genezing van den algemeenen toestand bedacht. Wanneer ziekteprocessen en gebreken van den stondenvloed te gelijk aanwezig zijn, zonder van weerszijde in wisselwerking te komen, trachte men zoodanige middelen toe te dienen, die aan de aanwijzingen van beide toestanden voldoen, en ingeval dit niet doenlijk is, moet altijd de voor het oogenblik het gewigtigst schijnende aanwijzing vervuld worden. De nadere bepalingen omtrent de behandeling van de gebreken der stonden zullen in het bijzonder deel behandeld worden. II. Inachtneming der Zwangerschap bij de behandeling van de ziekten der vrouw. § 82. In de bezwangerde vrouw grijpt zulk eene algemeene om- wenteling in de geheele bewerktuiging en bijzonder in de teel— deelen en den onderbuik plaats, en het zwangerschaps-proces maakt de inachtneming van zoo vele punten noodzakelijk, dat de behandeling der vrouw in dien toestand volstrekt moet gewijzigd worden. De omstandigheden, die hier in het algemeen in aanmerking komen, zijn de volgende: Ten gevolge der zedelijke veranderingen wordt de vrouw meer. bezorgd, angstiger, en vreest inzonderheid in den zieken toestand, dat de ontwikkeling der vrucht benadeeld zal worden; deze gemoedsstemming zal eensdeels onmiddellijk schadelijk op de vrouw •werken, en anderdeels voor den geneesheer de behandeling der zwangere vrouw moeijelijk maken, vooral daar algemeen en sterk verspreide verkeerde denkbeelden omtrent het verband tusschen moeder en kind wantrouwen tegen zijne voorschriften verwekken en zijne handelwijze belemmeren. De geneesheer moet dus hier voornamelijk de vrouw trachten gerust te stellen , haren ingebeelden angst verwijderen, haar op de schadelijke gevolgen daarvan opmerkzaam maken, en haar leeren, dat de vrucht zich dan slechts het best kan ontwikkelen, wanneer zij zelve eene volmaakte gezondheid geniet, en dat alles, wat tot het behoud en het herstel daarvan bijdraagt, ook voor de vrucht nuttig moet zijn. Men late dit nimmer na; want juist zwangere vrouwen zijn het meest geneigd, om den raad van onwetenden op te volgen. De omstemming des zenuwstelsels, die zich door eene eigenaardig verhoogde gevoeligheid kenbaar maakt, vereischt bij de zoogenaamde zenuwachtige ziekteverschijnselen bij zwangere vrouwen andere geneesmiddelen, dan die in den onbezwangerden toestand aangewezen zijn. Zoo geeft Dewees met volkomen regt op, dat bij zwangeren de veelvuldigste verschijnselen, door welke de vrijsterziekte zich kenmerkt, zoo als hartklopping, een gevoel van verstikking, moeijelijkheden in het slikken, enz., zelden door het gebruik der anders passende middelen met gevolg bestreden kunnen worden, zoo er niet vooraf eene genoegzame hoeveelheid bloed ontlast is. Bij de behandeling der zenuwziekten bij zwangere vestigen wij op de volgende punten de aandacht: men moet hier liefst alle 12 * prikkelende middelen, zoo als de zoogenaamde nervina, vermijden, en altijd op den stoffelijken kant der bewerktuiging denken; want de verhoogde gevoeligheid en de neiging tot krampen hangt hier vaak van stoffelijke prikkels af: zoo wijken dikwijls krampen, die tegen alle krampstillende middelen hardnekkigen weêrstand boden, spoedig voor zachte purgeermiddelen, eene bloedontlasting of een spaarzamen leefregel. De verhoogde bloedmaking in de bezwangerde vrouw, de opwekbaarheid des vaatstelsels, de gestadige aanleg tot ontstekingachtige ziekten verbieden niet alleen alle prikkelende geneesmiddelen en elk krachtig verhittend voedsel, gemeenlijk maken zij een strenger doorzetten van de ontstekingwerende geneeswijze, dan anders bij de vrouw raadzaam is, in de zwangeischap noodzakelijk. Bij vele vrouwen bestaat zulk eene volbloedigheid, dat herhaalde aderlatingen noodzakelijk worden, en men moet met deze in alle ziekelijke toestanden, die van koorts vergezeld zijn of in eene plaatselijke ontsteking bestaan, nimmer talmen. Men kan het als eenen algemeenen regel aanzien, dat zwangere vrouwen beter bloedverlies verdragen dan nietzwangere, en dat het verzuimen van bloedontlastingen bij haar spoediger en in eenen hoogeren graad nadeelig is. Het bij de meeste vrouwen heerschende denkbeeld, dat aan de vrucht hierdoor voedsel wordt onttrokken, is ongegrond en mag den geneesheer nimmer terughouden, om op het doen eener aderlating en eenen strengen leefregel aan te dringen, daar in het tegenovergesteld geval altijd eene miskraam of een slechte afloop der bestaande ontstekingachtige ziekten te vreezen is. Men moet hierbij echter niet vergeten, dat de bewerktuiging der bezwangerde vrouw in den natuurlijken toestand altijd in eenen opgewekten toestand verkeert, dat dus derzelver algemeene afstemming niet noodzakelijk is. Eene behoorlijke bedachtzaamheid op dit leerstuk zal het misbruik van de aderlating voorkomen. Uit hoofde van de opgenoemde redenen en de sterkere plasticiteit bij de bezwangerde vrouw, die als het ware in zichzelve meer voedende stoffen bereidt, en zelve, zonder veel spijzen te gebruiken, welvarend blijft, moeten tonische, versterkende middelen gedurende de zwangerschap verineden worden. Zij kunnen de bewerktuiging eer prikkelen dan versterken, en zullen dus in den regel schaden. Dewees zoekt de juistheid van deze meening door de belangrijke daadzaak te bewijzen, dat het gebruik van den kinabast bij tusschenpoozende koortsen van zwangere vrouwen zeer dikwijls nutteloos is. Yolgens dezen geneesheer, zoude het nimmer gelukken, door het toedienen van dit middel in substantie, zoo men geene rijkelijke vochtontlastingen maakt, de koortsaanvallen weg te nemen; hij heeft veeleer vele gevallen waargenomen , waarin de tusschenpoozende koorts door den kinabast spoedig in eene remitterende koorts werd veranderd. Deze opmerking is volgens onze ondervinding voornamelijk op den kinabast zelve, minder op de chinine en hare zouten toepasselijk. Gedurende de herstelling uit heete ziekten moet men deze middelen in de zwangerschap nimmer gebruiken, gelijk het ook vooral noodzakelijk is, deze met meer zorg te leiden , en zonder dadelijk versterkende middelen slechts door rust en verwijdering van alle schadelijke invloeden eene opwekking der bewerktuiging te weeg te brengen. Dit heeft in den geheelen tijd der zwangerschap plaats, maar voornamelijk in hare eerste helft, waarin de ziekten door de algemeene medegevoeligheid sterker uitkomen en door eiken nadeeligen invloed spoedig verergerd worden. De omstemming, die de spijsverteringswerktuigen gedurende de zwangerschap ondergaan, en de medegevoeligheid, die zij met het baarmoederstelsel hebben, moeten bij het gebruik der op de maag en het darmkanaal werkende middelen altijd in het oog gehouden worden. De algemeene overvulling van vochten, de gestoorde en vervreemde afscheidingen des darmkanaals maken wel in alle gevallen eene zachte buikopening noodzakelijk, maar de altijd te vreezen opwekking van de medegevoeligheid tusschen het darmkanaal en de baarmoeder verbieden de toediening van alle sterk werkende purgeermiddelen, inzonderheid van drastica. Doordien zij^ eene prikkeling des darmkanaals veroorzaken, waaraan de baarmoeder deel neemt, en de aandrang der vochten naar de onderbuiksingewanden in eenen hoogen graad vermeerderd wordt, is bij de toediening derzelvo altijd miskraam te vreezen, die dikwijls bij dysenteriën, welke met persingen van den endeldarm gepaard gaan, maar zeldzamer bij eenvoudige buikloopen, al zijn die ook zeer sterk, voorkomt. Wat het toedienen van braakmiddelen betreft, is wel de miskraam slechts in de zeldzaamste gevallen een gevolg daarvan, ofschoon men daarvoor bijna algemeen vreest, en men kan inzonderheid in de laatste helft der zwangerschap te dezen opzigte stouter met dezelve zijn; echter moeten zij , uit hoofde van de verhoogde gevoeligheid der maag, de spanning der buikspieren en de door hen bewerkte prikkeling der onderbuiksingewanden, zoo mogelijk worden vermeden. Het braken zelf is altijd zeer moeijelijk, en er blijven vaak pijnlijke aandoeningen in den buik na. Slechts daar, waar men meer ernstige gevolgen door liet nalaten van een braakmiddel te vreezen heeft, zoo als bij ophooping van schadelijke stoffen in de maag, in het begin van gastrische koorts, of bij den overgang van eenvoudige in zenuwkoortsen, mag men zich om de opgegevene onaangename omstandigheden niet laten afhouden van het toedienen eens braakmiddels; deze verschijnen zelden, en stellige nadeelen kunnen door een braakmiddel zeker worden weggenomen. § 83. Als algeineene regel heeft men vastgesteld, om alle sterkere altererende middelen uit de behandeling der ziekten van zwangeren te weren, omdat de ontwikkeling der vrucht daardoor benadeeld zou kunnen worden, en heeft dezen regel inzonderheid op de toediening van kwik in venerische ziekten toegepast. De talrijke gevallen, waarin evenwel het kwikzilver zonder nadeel aan zwangere vrouwen is toegediend, bewijzen , dat de gevolgen van dit middel niet zoo schadelijk zijn, als men ze wel heeft opgegeven. Johann Storch , al. Pelargus (1), deelt vele gevallen mede, waarin hij zwangere vrouwen , die aan syphilis leden, aan eene kwikkuur, tot aan den speekselvloed toe, onderwierp, zonder nadeelen voor het kind waar te nemen, en hij geeft op, dat Bartholinus , Sachs, Hildanus, Nicolao Massa en Mauriceau dit middel ook gebruikt hadden. In latere tijden zijn deze -waarnemingen veelvuldig herhaald, en wij verwijzen op het in het werk van Dewees (2) medegedeeld geval, waarin gedurende het aanhoudend gebruik van kwik de vrouw zwanger werd en het kind behoorlijk voldroeg. Wanneer de syphilis eene aanzienlijke hoogte bereikt heeft, en er tegen haar niets gedaan wordt, is het gevaar voor de ontwikkeling des kinds veel aanzienlijker dan dat, hetwelk het gebruik van kwik veroorzaakt. Dit geldt ook van de overige sterk omstemmende geneesmiddelen; altijd moet de graad der ziekte, het sneller of langzamer beloop derzelve , en het daarvan afhangend gevaar voor moeder en kind, bij voorkeur in acht genomen worden, en men late zich, in geval eene snelle verwijdering der ziekte noodzakelijk schijnt, niet van eene krachtige behandeling afhouden, al konde die ook voor het zwangerschapsproces nadeelig worden. De waarnemingen , dat zelfs de zoo zeer gevreesde emmenagoga en aborliva geene werking hebben, en zelfs na een langdurig gebruik geen miskraam verwekken, bewijzen de kracht der gezonde (1) Krankheiten des Weibes, III Bd. Gotha 1748. (2) Die Krankheiten des Weibes, § 207. baarmoeder in de uitoefening harer gewigtigste verrigtingen, en veroorloven ojis in elk geval, stellige gevaren door zulke middelen te verwijderen, die mogelijkerwijze slechts nadeelig kunnen zijn. In hoever de opgave van Stouck , dat men bij de toediening van kwik den tijd van den stondenvloed moet in het oog houden, en de kuur niet dan dadelijk na den tijd, waarop de stonden zouden verschijnen, beginnen en voor den naasten volgenden tijd der stonden eindigen, in het algemeen bij de toediening van krachtige geneesmiddelen is aan te bevelen, moeten nadere waarnemingen leeren. In allen gevalle vermij de men in de eerste vier maanden, of bij vrouwen die reeds vroeger aan miskramen leden, zoodanige kuren te beginnen op tijden, waarop de miskraam vroeger voorkwam, daar alsdan deszelfs wederverschijnen te vreezen is; het minste nadeel van het gebruik van kwik zien wij na de zesde of zevende maand. III. Inachtneming der Baring bij de behandeling van de ziekten der vrouw. § 84. Wij hebben bij de behandeling der baring voornamelijk op twee punten de aandacht te bepalen, 1", dat men namelijk altijd moet beoordeelen, of de bestaande toevallen oorzaken of gevolgen van de stoornissen der baring zijn, en 2°, dat men wel veel op de krachten der natuur kan vertrouwen, maar toch, waar deze niet toereikend zijn, altijd vroeg tot sterke en spoedig werkende miadelen moet overgaan. Ziekten, die het regelmatig beloop der baring storen, moeten zoo mogelijk weggenomen worden, en eerst, wanneer dit onmogelijk is, werke men dadelijk op de baringswerkzaamheid, of wende werktuigelijke middelen aan ter voleinding der baring. Wanneer eene algemeene volbloedigheid, een geprikkelde toestand der geheele bewerktuiging, zwakte of een rheumatische toestand aanwezig is, zal eene snelle verwijdering derzelve ons hoofdoogmerk zijn, en men overijle in zulke gevallen de kunstmatige voleinding der baring niet, maar late haar liever zoo veel moge- lijk aan de natuur over. In deze gevallen worden maar al te yaak misslagen begaan, en vroedvrouwen en onwetende vroedmeesters gebruiken zoodanige middelen, die eene specifieke werking op de baringswerkzaamheid uitoefenen, zonder den algemeenen toestand, in welken de oorzakelijke punten der plaatsgrijpende stoornissen gelegen zijn, in het oog te houden. Alleen daar waar de baringsprocessen op zichzelve tegennatuurlijk zijn, of de uitdrijving des kinds door werktuigelijke gebreken onmogelijk wordt, mogen deze middelen of kunstmatige hulp volgens de regelen der verloskunde aangewend worden. Zoo de aanwezige ziekten voor gevolgen der baring moeten gehouden worden, zullen wij óf de oorzaken moeten wegnemen, zoo als door eene kunstmatige voleinding der baring en door verbeteringen der in dezelve plaats grijpende stoornissen, óf wij werken onmiddellijk op die ziekelijke toestanden en dienen de ter genezing derzelve gepaste geneesmiddelen toe. Welken weg men hier moet inslaan, hangt van den ziekelijken toestand zeiven, van de hoedanigheid en het tijdperk der baring, van het gestel der vrouw en van de kracht van den arbeid af. In het algemeen ga men hier van de grondstelling uit, de oorzaak door bespoediging en voleinding der baring te verwijderen, zoodra de daartoe vereischte behandeling geen schadelijker gevolgen dan de bestaande ziekte kan veroorzaken; maar men verzuime toch ook nooit, voor zoover dit in de magt des geneesheers staat, ook onmiddelijk tegen haar met gepaste geneesmiddelen te werk te gaan. Deze opgegevene punten moeten voornamelijk in gewigtige ziekelijke toestanden, zoo als bij bloedvloeijingen en stuipen der barende, in het oog gehouden worden, hoewel hierbij de gevoelens der verloskundigen zeer uiteenloopen. De middelen, die wij tot bespoediging der baring bezitten , zijn : 1) Dynamische middelen. 2) De tang. 3) De keering. 4) Accouchement forcé. Bij de stuipen moet men wel vooral daaraan denken, om de baring door de kunst te voleindigen; maar men zal dit altijd slechts dan kunnen doen, wanneer de omstandigheden liet veroorloven. Ligt het kind met het hoofd voor, is de moedermond behoorlijk geopend, dan is de uithaling des kinds met de tang, welke thans slechts eenen geringen indruk maakt, aangewezen; reeds het aanleggen van het werktuig alleen, de metaalprikkel, is in vele gevallen voldoende om de stuipen weg te nemen. Maar moet de verlossing door de keering voleindigd worden, dan moet de moedermond behoorlijk geopend zijn, en slechts wanneer de aanval zeer dreigend is, mag men den matig verwijden moedermond door de kunst volkomen verwijden en het accouchement forcé ondernemen. Maar overigens moet men hier elke al te voorbarige of te sterk aantastende kunsthulp vermijden, en deze slechts in de ergste gevallen aanwenden. I>ij bloedvloeiingen gedurende de baring is ook de kunsthulp alleen dan aangewezen, wanneer de baring reeds ver gevorderd en het hulpmiddel niet te geweldig is; slechts daar, waar werktuigelijke, niet weg te nemene omstandigheden de bloedvloeijing veroorzaken, zoo als bij placenta praevia, is het spoedig handelen aangewezen. Anders zijn alle middelen, die maar eenigzins beschikbaar zijn, en inzonderheid de tampon, hier aangewezen, vooral wanneer de bloeding in de eerste baringstijdperken verschijnt. Yolgens deze bepalingen moet het handelen des geneesheers bij andere toevallen, die gedurende de baring verschijnen en van haar afhangen, ingerigt worden, weshalve wij dezelve naauwkeuriger hebben opgegeven. In het algemeen moet vooral bij alle toevallen der barende het vaatstelsel in het oog gehouden worden, daar de in hetzelve plaats grijpende hevige opgewektheid altijd nadeelig werkt. Zelfs hebben de meeste zenuwkwalen slechts in den toestand van bloedophooping hare oorzaak, en verdwijnen spoedig, wanneer deze bedaard is. De krampen in de baarmoeder, de stramheid en zamentrekkingen in dezelve, wijken bij volsappige individus ligter voor eene aJgemeene bloedontlasting dan voor krampstillende middelen; ten minste bewijzen deze laatste hunne volledige werkzaamheid eerst nadat vooraf eene aderlating verrigt is. Alleen bij zwakke voorwerpen zal men ook zonder deze zijn doel bereiken. § 85. Omtrent de therapeutische hulp gedurende de baring heeft de nieuwere verloskunde, op juister beginselen steunende, geleerd, dat men zoo mogelijk aan de natuur de voleinding der baring moet overlaten, en de nadeelen aangetoond, die eene voorbarige en noodelooze hulp aanbrengt. De baarmoeder en de geheele vrouwelijke bewerktuiging ondergaan gedurende het baringsbedrijf bepaalde noodzakelijke veranderingen, en elke kunstmatige bespoediging van de geboorte der vrucht kan eene belemmering van deze veranderingen veroorzaken en de vrouw in eenen gevaarlijken toestand brengen. De weeëndrijvende middelen, de werktuigen en kunstbewerkingen ter verwijdering der in de baarmoeder bevatte deelen zullen dus in ongeschikte handen gevaarlijke wapenen worden, en men moet het als algemeene regel, die eiken verloskundige ten dringendste moet aanbevolen worden, beschouwen, de baring zoo lang aan de natuur over te laten, totdat hij de overtuiging verkregen heeft, dat zij onvoldoende is, of dat werktuigelijke beletselen de uitdrijving van het ei onmogelijk maken, of dat aanwezige of zeker te vreezen gevaren slechts door eene behandeling, wier nadeel geringer is dan het bestaande ongemak, kunnen weggeruimd worden. De verloskundige heeft scherpzinnigheid en ondervinding noodig om deze omstandigheden te kunnen beoordeelen en ovenvegen, om het tijdpunt te bepalen, waarop hij handelen moet, opdat hij den arbeid niet zonder noodzaak store, of zulk eene verergering der bestaande ongemakken veroorzake, dat hij later tot gewelddadige maatregelen genoodzaakt wordt of er zich onvermijdelijke nadeelen gevormd hebben. Gelijk Tan den eenen kant de verloskundige groote bedaardheid en geduld behoeft, om niet door ontijdig medelijden of door ongeduld te schaden, moet hij ook van den anderen kant, wanneer het noodig is, met vastheid doortasten, en daar, waar hij gewelddadige maatregelen noodig rekent, niet aarzelend of angstig handelen. Yoornamelijk wachte hij zich, om uit roemzucht het bestaande lijden en de moeijelijkheden der vereischte kunstbewerkingen te overdrijven, of op eene of andere wijze do barende door zijne gebaren en gedrag angst of wanhoop op een gelukkigen uitslag aan te jagen: de invloed op de ziel der vrouw is in dezen toestand hoogelijk nadeelig; hij verhindert de uitvoering der kunstbewerkingen, en brengt door de opwekking van het vaat- en zenuwstelsel het grootste gevaar te weeg. IV. A.lgeineene therapeutische Regelen voor de ziekten des kraambeds. § 86. Uit hoofde van de menigvuldigheid der ziekten, door welke kraamvrouwen worden aangetast, en om het groote gevaar, dat altijd met dezelve verbonden en door de eigenaardige processen in de bewerktuiging veroorzaakt is, moet de behandeling van het kraambed voor den geneesheer even moeijelijk als gewigtig zijn. Gelijk wij reeds in de ziektekunde aangetoond hebben, zijn de ziekten des kraambeds in haar bestaan, haren aard, hare zitplaats, haar karakter, enz., zoo zeer verschillend , dat wij ten opzigte der ziektekunde reeds niets algemeen geldends konden opgeven, en even zoo gaat het met de genezingsleer. De naau«keurigste beoordeeling en overweging van alle omstandigheden, de zorgvuldigste opmerkzaamheid op alle veranderingen, eene gestadige bewaking der lijderessen en de grootste bezorgdheid voor alle, hoe gering ook schijnende invloeden, zijn in het kraambed van den kant des geneesheers noodzakelijk. In weerwil van het groote gevaar der ziekten des kraambeds en den vaak spoedig doodelijken afloop, kunnen wij niet instemmen met diegenen, welke het gebruik van krachtige en sterk werkende middelen aanbevelen, om de ziekte aldus met éénen slag te vernietigen. De verzwakte toestand der bewerktuiging en de noodzakelijke uitscheidingen van het kraambed verbieden stoute maatregelen: hetzij deze in de toepassing der ontstekingwerende geneeswijze, de purgerende of sterk prikkelende behandeling bestaan, de bewerktuiging zal hierbij te hevig geschokt worden, de kraamafscheidingen gaan terug , en kunnen zich niet, wanneer zij onderdrukt waren , als kritische verschijnselen op nieuw ontwikkelen, en aldus zal de doodelijke afloop eener ziekte slechts bespoedigd worden. Het lastige in het kraambed, dat elk geneesheer wel sterk zal ondervonden hebben, is, dat, terwijl er zware, hevige, gevaarlijke ziekten bestaan, evenwel krachtige heroïsche middelen niet kunnen aangewend worden, eensdeels om de opgegevene reden, dat de bewerktuiging geen sterk aantasten verdraagt, en anderdeels, omdat de tot het kraambed wezenlijk behoorende ziektevormen, die met stoornissen in het teruggangsproces in verband staan, eene voorzigtige behandeling vereischen, en slechts door eene geleidelijke afstemming van het ziekteproces en door de bevordering van de velerlei kritische uitscheidingen tot genezing kunnen gebragt worden. Dit ongemak moet den geneesheer aansporen, om reeds bij het verschijnen eener ziekte het voortgaan derzelve met alle kracht te verhinderen, en zich eer van eene te groote angstvalligheid, dan van eene te groote koenheid te laten beschuldigen. § 87. Het aandeel, dat de bijzondere stelsels en deelen aan de ziekten des kraambeds nemen, maakt de inachtneming der volgende regelen noodzakelijk. Het spoedig bijkomen van zenuwachtige verschijnselen met een erethisch, spoedig in verlamming overgaand karakter maakt altijd het gebruik van bedarende, krampstillende middelen noodzakelijk en verbiedt alle sterke prikkeling of verzwakking. In dit opzigt passen inwikkelende, slijmige middelen, zachte oliën, geringe giften van narcotica, welke laatste voornamelijk kunnen aangewend worden, wanneer het zenuwstelsel bij voorkeur lijdt. Het vaatstelsel vertoont in deze ziekten eene groote opgewektheid en neiging, om tot uilzweetingen over te gaan, en bij ontstekingen en koortsen zij men bij tijds daarop bedacht, om de verwijdering daarvan door ontstekingwerende middelen te weeg te brengen. Hier is de boven opgegevene regel, om vroeg te handelen, van het grootste gewigt, en waar misschien eene geringe bloedontlasting voldoende zou geweest zijn, is vaak reeds na verloop van een uur niets meer tot redding der zieke te doen. Eene volkomen ontwikkelde ontsteking is in het kraambed altijd met het grootste gevaar verbonden. Bovendien zorge men daarvoor, om spoedig kritische ontlastingen te weeg te brengen; men gebruike de ontlastende geneeswijze, en make afleidingen, om de neiging tot uitzweeting weg te nemen. Baar namelijk het aderlijk stelsel vaak de zitplaats der ontstekingziekten is en de lever op eene eigenaardige wijze mede lijdt, de spijsverteringswerktuigen meest aangedaan worden, de afscheidingen des darmkanaals tegennatuurlijk worden en der ziekte spoedig een gastrisch, galachtig, zenuwachtig karakter geven, moet men altijd voor regelmatige buikopening en verbetering van de afscheidingen des darmkanaals zorg dragen, zonder hierbij echter eenen matigen graad te overschrijden; want in dat geval zouden wij de bloedophoopingen naar den onderbuik ligt vermeerderen, de crises van het kraambed storen, en uitputting te weeg brengen. Boor op het darmkanaal te werken trachte men altijd slechts de nadeelen uit den weg te ruimen, die uit de stoornissen Tan deszelfs verrigtingen ontspruiten of zachte afleiding naar hetzelve te weeg te brengen, maar vermijde het, om kritische ontlastingen langs dezen weg te willen tot stand brengen. In het algemeen kunnen wij slechts de huid, de baarmoeder , de borstklieren, en reeds minder de nieren, als die deelen beschouwen, die tot kritische ontlastingen aangezet moeten worden. Zeker zullen ook in het kraambed, even als op eiken anderen tijd, eerst dan kritische verschijnselen kunnen ingeleid worden , wanneer de kracht der ziekte gebroken is en de natuur zelve neiging daartoe heeft, en hier moet des te eer elke te vroege maatregel vermeden worden, omdat de daardoor te weeg gebragte prikkelingen in het kraambed ligt schadelijk kunnen zijn. Yoor de huidcrises zorge men door het matig warm dekken des ligchaams, door het toedienen van laauwe, de uitwaseming bevorderende dranken en zoodanige middelen, die de huidwerkzaamheid bevorderen, zonder op de geheele bewerktuiging prikkelend te werken, zoo als b. v. pulvis doveri, braakwijnsteen, enz. De crisis door de baarmoeder, die in de uitscheiding der kraamzuivering bestaat, kan door inwendige middelen niet dadelijk opgewekt worden, en keert gemeenlijk na het verdrijven der algemeene ziekte van zelve terug; echter is het altijd doelmatig, door warme omslagen op het onderste gedeelte van den onderbuik en op de teeldeelen, gelijk ook door zachte inspuitingen in dezelve de kraamzuivering zoo veel mogelijk te bevorderen. De crisis door het zog kan in het kraambed slechts door het geregeld aanleggen des kinds bevorderd worden, en wij hebben reeds bij de behandeling van de ziekten van het zogen (II Deel. § 146) deszelfs invloed op ziekten nader opgegeven, weshalve wij hier tot dat gedeelte kunnen verwijzen. De crisis door de pis mag in het kraambed door geneesmiddelen altijd slechts voorzigtig ondersteund worden, daar de sterke diuretica hier te prikkelend zijn en de crisis door de pis van te weinig belang i9, vergenoege men zich, met enkel warme dranken tot dit doel te bereiken. Bij de behandeling der ziekten Tan zogende vrouwen moet altijd daarvoor gezorgd worden, dat de zogafscheiding niet door te sterke afleidingen onderdrukt worde, en dat men zoodanige stollen niet toediene, die op den zuigeling eenen nadeeligen invloed kunnen uitoefenen; het spreekt van zelf, dat het gewigt der ziekte hier voornamelijk in aanmerking moet komen, en dat ziekten, die zulke middelen onmisbaar noodzakelijk maken, het zogen geheel verbieden. ZESDE GE DEELTE. LEER VAN DEN LEEFREGEL EN VAN DE SCHOONHEIDSMIDDELEN DER VROUW. EERSTE HOOFDSTUK. Over de leer van den Leefregel en van do Schoonheidsmiddelen in het algemeen. § 88. De leer van den leefregel bevat de wetenschap, om de vrouw, in de verschillende toestanden van haar leven, voor stoornissen en ziekten te bewaren, en haar de onvermijdelijke moeijclijkheden van haar bestaan te verligten; zij bevat dus de voorbehoeding van ziekten en de verpleging der vrouw. De leer der schoonheidsmiddelen bedoelt het behoud der vrouwelijke schoonheid, en moet bij eene verstandige wetenschappelijke behandeling als een gedeelte der leefregelleer beschouwd worden ; want het is klaarblijkelijk, dat de vrouw bij eene volmaakte gezondheid schoon kan zijn, en dat ieder kunstmiddel, dat tot het vrouwelijk toilet behoort en slechts schijnbaar eene schoonheid voorstelt, en op de gezondheid zelve nadeelig werkt, geweerd moet worden. Wij zullen dus de leefregelleer en de leer der schoonheidsmiddelen der vrouw als innig zamenhangende onderwerpen van de geneeskunde der vrouw behandelen. § 89. Uit hoofde van haar teederder gestel, hare neiging tot ziekten, de gewigtige en gevaarlijke processen der geslachts- III. 13 verrigtingen, en de waarde, die aan de gezondheid der vrouw moet gehecht worden, heeft de vrouw eene meer zorgvuldige diaetetischc behandeling noodig dan de man, op wien uitwendige invloeden slechts eene zwakkere werking uitoefenen. Bovendien wijkt de leefregelleer der vrouw in zoovele opzigten van die des mans af, dat wij haar hier nader moeten ontvouwen. Wij hebben reeds, in de Natuurkunde en de leer van de oorzaken van de ziekten der vrouwen, den invloed van de hartstogten en van de rigting van den geest op de vrouw aangewezen, en ontleenen, ten opzigte van de leefiegelleer, daaruit, dat de leiding derzelve voor de vrouw van het hoogste gewigt is. Wij kunnen echter niet van de grondstelling uitgaan, die Carus, volgens J. P. Fk. Richter, opgeeft, dat namelijk de mensch zou streven om zich voornamelijk naar dien kant te ontwikkelen, waar hij door de natuur het minst ontwikkeld is, om aldus het harmonisch evenwigt van binnen te behouden, en dat dus bij vrouwen, waar liet gemoed op zichzelf de bovenhand heeft, juist daardoor de beschaving van het verstand en van de wilskracht het hoofdoogmerk der algemeene vorming moet zijn. Ofschoon het individu bedacht moet zijn om de in hem geringer ontwikkelde eigenschappen, die hij door zijn geslacht bezit, des te sterker te ontwikkelen, moet de soort en het geslacht slechts daarnaar streven, om niet uit de door de natuur bepaalde grenzen te willen wijken, en van den kant der ziel zich zoodanig te ontwikkelen, dat het doel der natuur volkomen bereikt worde. Dus moet de opvoeding van het meisje anders zijn dan die van den jongen, gelijk reeds in de Natuurkunde gezegd is, en de vrouw moet altijd hare hartstogten en aandoeningen naar de wetten der zedelijkheid en welvoeglijkheid regelen, maar derzelver kracht niet ten koste van het verstand verminderen. Zachtmoedigheid, lijdzaamheid, innig vertrouwen op de Voorzienigheid, liefde tot den man en de kinderen, passen de vrouw, en terwijl zij zich van elke hevige uitboezeming harer driften verwijderd houdt, koestere zij slechts zulke aandoeningen, voor wier opene uitdrukking zij zich niet behoeft te schamen. Dan zal zij met eene grootere harmonie hare bestemming vervullen, en met kalmte en waardigheid het lijden van haar bestaan weten te verdragen. § 90. Onder zulke omstandigheden alleen zal de gezondheid en schoonheid des ligchaams zich ontwikkelen en behouden blijven. Waar het verstand en de wilskracht te sterk ontwikkeld of de hartstogten te hevig zijn en de vrouw aan hare verbeelding den vrijen loop geeft, zal het ligchaam spoedig de rigting van den geest verraden: er komen mannelijke vormen op; of de gevoeligheid bereikt eenen te hoogen graad, en wordt ziekelijk. Daarom is het dus voor de leefregelleer der vrouw zoo hoogst gewigtig, den geest behoorlijk te leiden, en reeds vroeg alles te vermijden, wat hare regelmatige vrouwelijke ontwikkeling zou kunnen sloren. Elke geneesheer zal ondervonden hebben, hoe hardnekkig vaak de ziekten der vrouw elken therapeutischen maatregel weerstaan, omdat een gestadige zedelijke invloed ze onderhoudt en verergert. De inrigling der leefwijze vereisclit bij de zwakke vrouw eene regelmatige alwisseling van rust en arbeid, van waken en slapen. Vrouwen plegen gaarne des avonds laat naar bed te gaan en later op te staan; de vrouw kan en mag geen inspannend werk doen, en zij moet vermijden om plotseling van hare gewone leefwijze af te gaan, en, al is het ook maar voor eenen korten tijd, zwaar werk te ondernemen, dewijl gelijkmatigheid voor haar zoo noodig is. Even zoo zijn de uitersten van den warmtegraad , een snelle overgang van warmte tot koude, en omgekeerd, voor de vrouw nadeelig en storen inzonderheid de geslachtsverrigtingen. Ook in de keus en hoeveelheid van voedsel moet zij zorgvuldiger zijn, de dieet moet spaarzamer en ligter zijn dan voor den man, en alle overvulling van de maag dient streng vermeden te worden, waarop wij bij de leefregelen der afzonderlijke deelen zullen terugkomen. Daar wij in de Natuurkunde en de leer der oorzaken den invloed der uitwendige indrukken op het vrouwelijk geslacht 13 ¥ reeds omstandiger hebben opgegeven en de bijzondere regelen voor de leefregelleei' daaruit ligt zijn op te maken, zullen wij hier nog slechts aanvoeren, dat men bij de vrouw vooral het temperament, het gestel en de processen in de geslachtsverrigtingen dient in het oog te houden en, even als bij den man, den aanleg tot ziekten opsporen moet, om te bepalen voor welke invloeden zij zich hoofdzakelyk te wachten heeft. § 91. Voornamelijk zorge men bij het vrouwelijk geslacht, dat het zenuwstelsel in zijnen natuurlijken toestand en eigenschappen ontwikkeld en behouden worde, en verwijdere alle zedelijk en ligchamelijk nadeelige invloeden. Een van zorgen bevrijd gemoed, de tevredenheid met haar lot, afwisseling tussehen werk en uitspanning, verstrooijing en bierdoor levendig gehoudene bewegelijkheid van den geest, regelmatige ligchaamsbeweging in de lucht, niet te koud of te warm houden des ligchaams, baden, inzonderheid in koud water, moeten haar in het algemeen aangeraden worden. Het koude bad zal zich bij eene verhoogde gevoeligheid des zenuwstelsels, met zwakte gepaard , en bij trage lymphatische voorwerpen even nuttig betoonen; daar het de kracht des zenuwstelsels verhoogt, en door den onmiddellijken invloed op het peripherisch zenuwstelsel zijne weldadige uitwerking ook op de overige deelen van dit stelsel uitbreidt, zal het in verschillende zenuwziekten nuttig zijn, en kan, daar het de prikkelbaarheid noch onmiddellijk verhoogt, noch vermindert, in de verschillende toestanden des zenuw stelsels aangewend worden: Het vaatstelsel verbiedt, uit hoofde ïan den grooteren rijkdom van bloed en deszelfs ligte opwekbaarheid , inzonderheid het gebruik van verhittende spijzen en geestrijke dranken , hevige bewegingen, zoo als te veel dansen, alle opwinding van het gemoed en te warm houden. Eene bedarende, verkoelende dieet, bedaarde en matige ligchaamsbeweging, behoorlijke zorg voor de natuurlijke ontlastingen, zijn tot behoud van den natuurlijken toestand des vaatstelsels inzonderheid aanbevelenswaardig. De bloedophoopingen naar de bijzondere deelen moeten door verwijding van eiken plaalselijken prikkel, door zorgvuldige vermijding van al te naauwe kleeding vermeden worden. Bij de levendigere assimilatie en reproductie der vrouw verdienen in een diaetetisch opzigl de spijsverteringswerktuigen altijd eene naauwkeurige oplettendheid. Ofschoon ook hunne werking sneller voortgaat dan bij den man, is zij toch niet krachtiger, de vrouw behoeft minder voedsel dan de man, en moet zwaar te verteren en sterk prikkelend voedsel mijden. Zij mag nooit de maag overladen, maar moet liever vaker en telken reize weinig eten, en vloeibare , dunne spijzen boven vaste, stevige verkiezen. Voor haar past in het algemeen meer plantaardig dan dierlijk voedsel. Gestadig moet er voor den stoelgang gezorgd worden, daar deze bij de vrouw door de verschillende geslachtsverrigtingen en hare zittende levenswijze zoo ligt onregelmatig wordt. In een diaetetisch opzigt verdienen tot dit einde het gebruik van gekookte vruchten, de vloeibaarder spijzen, behoorlijke lichaamsbeweging en vermijding van alle zamenpersing van den onderbuik aanbevolen te worden. § 92. De geslachtswerktuigen verdienen vooral bij de leefregelleer der vrouw in aanmerking Ie komen; hunne ligte prikkelbaarheid vordert de verwijdering van alles wat haar verhoogen kan, zoo als van het lezen van onkuische romans, het beschouwen van vuile voorwerpen en liederlijke beelden, eenen te vrijen omgang met liet andere geslacht, het te warm houden van den onderbuik, inzonderheid het gebruik Tan warme stoven, het gebruik Tan prikkelende spijzen, en zulke bewegingen, door welke de Tochten naar den onderbuik geleid worden, zoo als het sterk rijden, enz. Men late de Trouw Toor de zindelijkheid der uitwendige teeldeelen zorgen, door ze met koud water te wasschen, late den buik slechts ligt bedekken, Termij de het dragen van wollen naauw sluitende broeken en alle overvulling Tan de pisblaas en van het darmkanaal. Eene zittende leTenswijze is Toor de vrouwen, vooral met opzigt tot de teeldeelen, zeer nadeelig; zij moeten dus Teel beweging in de vrije lucht nemen, en door verstrooijende bezigheden den geest van het geslachtsstelsel afleiden, hetgeen vooral bij eene levendige geslachtsdrift noodzakelijk is. Door een zoodanig gedrag worden niet slechts de verrigtingen van het geslachtsstelsel geregeld, maar ook zullen daardoor de organische ziekten der teeldeelen, zoo als slijmvloeijingen, uitzakkingen en verslapping des weefsels, die bij de vrouw zoo menigvuldig zijn, hel zekerst vermeden worden. Bij de zwakkere borstingewanden der vrouw vermij de men alles wat bloedophoopingen naar dezelve versterken en de vrije werkzaamheid derzelve beletten kan, zoo als verhittende spijzen en dranken, te ingespannen zingen, hevige ligchaamsbewegingen, het inademen van koude, scherpe lucht, koude dranken bij een verhit ligchaam, het sterk inrijgen van het lijf, enz. TWEEDE HOOFDSTUK. Over den Leefregel gedurende den Stondenvloed. % 93. Gedurende den stondenvloed moet de vrouw altijd met groote zorgvuldigheid alles mijden, wat schadelijk op het lig- chaam kan werken, ten einde er geene onregelmatigheden in deze verrigtingen opkomen, en de geneesheer trachte de ligt— zinnigheid, die de vrouw dikwijls in dit opzigt aan den dag legt, door de voorstelling der treurige gevolgen weg te nemen. Bovenal wachte de vrouw zich gedurende de maandelijksche zuiveringen voor verkoudingen des ligchaams, waardoor dikwijls gevaarlijke en doodelijke ziekten veroorzaakt worden. De voeten en de onderbuik moeten inzonderheid warm gehouden, het door en door nat worden gemeden worden, en waar het wisselen van ondergoed uit zindelijkheid noodzakelijk is, moet dit eerst behoorlijk gewarmd en volkomen droog zijn. Het koud wasschen van de teeldeelen en van den onderbuik, en het koud baden, moet op dien tijd vermeden worden. Men treft niet zeldzaam aan, dat vrouwen, om het langer vloeijen der stonden te beletten, koud water gebruiken; het gevaar van zoodanige handelwijze zal den geneesheer duidelijk zijn. Voorts moet de vrouw ten tijde van den stondenvloed alle hevige gemoedsbewegingen vermijden; wij zien dikwijls, dat de uitwerkselen daarvan op het eigen oogenblik verschijnen, hetgeen uit de algemeene betrekkingen der verrigtingen van den stondenvloed ligt te verklaren is. De dieet vereischt bij het verschijnen der stonden meer zorgvuldigheid. Bij volsappige, tot bloedophoopingen geneigde voorwerpen moet zij beperkt worden, omdat eene dierlijke, voedende of prikkelende dieet velerlei bezwaren te weeg brengt; hier is plantaardig voedsel en ligte verdunnende dranken het doelmatigst. een zenuwachtig gestel, waar de stondenvloed met krampen en pijnen gepaard is, zal eene verzachtende dieet, het gebruik van slijmige, inwikkelende spijzen en dranken dienstig zijn, Waarbij men ligte krampstillende middelen, zoo als bruisdrankjes, kan voegen, als ook het gebruik van laauwe baden. Overladingen van de maag zullen, ten gevolge van de medegevoeligheid tusschen deze deelen en de baarmoeder, spoedig schadelijk zijn, en onmiddellijk afwijkingen in den stondenvloed veroorzaken. Hevige, verhittende bewegingen des ligchaams , het dansen, rijden, groote ligchamelijke inspanningen verhoogen de bloedophoopingen naar de onderbuiksingewanden', en kunnen aldus eene te sterke uitvloeijing van het stondenvloed, of door overprikkeling en ontsteking eene opstopping daarvan te weeg brengen; zij moeten dus gedurende den stondenvloed streng vermeden worden. De echtelijke bijwoning moet ten tijde van den stondenvloed verboden worden, daar voor de reeds opgewekte teeldeelen de prikkel van den bijslaap te sterk is, zoodat er ongemakken en stoornissen in de bewerktuiging der vrouw zullen verschijnen. DERDE HOOFDSTUK. Over den Leefregel gedurende de Zwangerschap. ' % 94. 