Servum arbitrium, dat is, De knechtelyke wille
cgp. Lxxv. 'IVs'Aer het leven ofte de eeuwige zaligheyd i-Z een onbegrgpeWe -l-^-zake voo? het meuschelijk vernuft/ gelijk Wanlus upr Gsaia verhaelt: 1 Lo^. 2 vs- 9. I)3l Aken (WAK gesien Iieell, NOS Aeen ooi'ö Zeboorcl, noZ in Aeenes menselies Ii!,ile gekomen is, 't Aene Koü I'ere^»! lieel't clen Agnen <lie !><zm !ieskk>»!>en. Dit Wo)d ook voo) een Van de hoogste Artikels onse^ Geloof geteld/ als wp seggen: En «Ie I10I eeuvviAk leven. Wat de VM-wille nu Vermag in dit Artikel/ getupgtyaulus 1 Lor. 2 VF. '10. als hp segr: kml keest liet ons cloor Tvne keest ^eosienl uei'lL Al^ of hp zeggen wilde/ ten zy dat de Hepligen Geest het openbare/ geen mensches harte zal daer van yet denken ofte verstaen/ foo verre i^ het van daer dat hp stg daer toe sou Kunnen schikken en dat selve begeeren. Sier aen d'ervarenhepd/ war die kloeke en nptneinende geleerde bp de Depdenen/ van het eeuwige leven en van de opstanding gevoeld hebben? W het niet alfoo/ dat hoe kloeker en uprnemender ban verstand dar zy waren/ hoe belachelijker dar de leering van her eeuwige leven en van d'opstanding der dooden haer geweest is? Gn zijn de M'losophen en de wijse G?ieken/ insonderhepd r'Arheenen/ niet hooge en uprnemende geleerde Mannen geweest! die nochtans Wanlus (van dese stukken leerende) bespok hebben/ hem noemende een Iil->pper, en een vei-kon.IiAei- vgn nievve Koden. W^ins Lestus Actor. 26: 24. riep dat Paulus raeDe/ doen hp sprak van her eeuwinc leven. Hoe seer heeft de geleerde MininF regen dese leer gclasterr! War heeft gedaen dien kloekaerd Tuciauus! Cn enndelhk wy bevinden immers alle dage/ dar hoe kweker en hoe groorer pemand in menschelijke wgshepd en geleerdhend is/ hoe meer hp dese leering voo? een sabel agr/ en openrlijk bespor. Wanr in 't herre en inwendig is 'er geen mensch ter wareld/ dan die doo^ den VeMgen Geest verligt en begaest is/ die van de eenwige zaligheid weet/ die ze gelooft öste daer na verlangr/ al is her dat hzi met woo:den en met schrijven daer van veel roeind. Gn of God gave Cras'.ne/ dat gn en ik van desen zuurdeesem geheel zuyver waren. Gen opregt geloovig harte in deese deese zake iF gewisselijk dierbaer en felden te vinden. Wat dunkt u nu SraAue/ heb ik ook de meeninge van uw definitie getroffen ofte nier. esp. i^xxvi. i^ dan nu/ na de beschrijving Lra^mi/ de vrpe wil een lirselit ^deü nienLokel^'ke willes, dik van Iisvi'«elven ksn ^villen osniet. willen liet, wouid en cle werken Kods, wsee dooi Zele^dt en Zelirgelit woed tot die dingen, die x^n liegrip en vernnlt te doven Zsen. So nu dese vrpe wil kan willen en nier willen/so kan het beminnen en haren/ Kan hp beminnen en haten/ soo kan hp dan ook eeniger mare de wer vervullen en den Guangelio gelooven. Want her is onmogelijk/ so ik nets vermach re willen ofre nier re willen/ dar ik ook doo? de selve wille niet eenig werk sou vermogen/ al wo?d het mp schoon verhindert/ dar ik her nier kan volbrengen. Vewijl uu onder de werken Gods/ die onF ror de saligheid brengen/ de doot/ het Aruuce/ en alle andere yuadên deA werelrs gerekenr worden/ so sal de menschelljke wille/ de door kunnen willen/ en daer roe tor zpn eggen verderf lust kunnen krijgen/ wanr hu kan alle dingen willeu/ al^ hp GödeK woo?d en werken kan willen. Wanr war Kander ergenK boven/ onder/ binnen/ ofre buptcn het woord en werken God^ wesen/ dan God selve? Soo nu sulkF dan alsoo O/war blpfrer uu over dar de genade GodK en de Heplige Geest re doen sal hebben! dat H gewiF niet^ anders alF de vrpe wil tot een God te maken. Wanr dewijl het vermach.lust re hebben tor de Wet GodF den Guangelia gelooven/ de zoude vpandr zijn/ en tot het sterve om Lhristi wil lust en wil te hebben/ soo heest men nu GodeF geuade noch de heilige Geest nier meer vau uooden. Mochran^ segr Paulu^ op vele plaetsen/ dat soodanige dingen alle gaven GodF zijn. Soo dat niemand van de v)pe kul soa hoog geschreven heest/ dan voo^tijdF de Pelagianen/ en nu EraFmnF. Wp hebben boven gesepd/ dar dev?pe wil een Goddelijke name zp/ en dar het een Goddelijke krachr betekent. En niemand heest ze den v?pen wille roegeepgent al§ de Pelagianen. Ve Sophistcn mogenender van houden war zp willeu/zp spreken nochrans daer van heel anders. Lu nu i^ hier GraFmuF/ die de Pelagianen verre re boven gaer. Want zp schreven den geheelen vrpe wil een soodanige Godhepd toe/ maer Gra^mu? epgeut het de helft van de v?pe wille. I^Gg hier mede h^i nog nier te v?eden/ maer hu gaer al de -^Whilosophen en al de WHsen der Lendenen hier in re boven. Waiir de ,elve zijn' nog nier een§/ en bu haar nog niet bestoren/ 01 8!A een Vüll IlLlU selven I^ei'vel'en ot I>6VV6A6N. Mrl ln dt geheele Milosophie zhn de Wlaronici/ en de Peripatetici in dese sake nog geheel oneens. Maer by Lra^ine/ is dese rwhffeling al weg genomen/ wanr hu durs seggen/ dat de v:ye wil sig selven/ door zijn eugen liragr nier alleen kan bewegen/ maer dar her fig ook kan schiklieii en berenden tot die dingen die hem tot de eeuwige saligheyd b:endie dingen/ die vooz hem selven onbcgrijpelhk en onmogel^k zijn. Dese i^ vooMaer een nieuwe seltsame manier/ van ^ beschrijven/ verre te boven gaende al her gene dar de VhilosWhen/ Helagianen/ Sophisten/ en alle andere die den vMen wil opr Mben voorgestaen/ daer van geschreven hebben. ^iZaer nogi>r hier mede nier genoeg/want sig selven niet sparende/ joo ixl hu hem selven meer tegenstrhd^g en oneens/dan eenige ande-. re opr geweest hebben. Want te voren had hu gesepd dsi^ de menselie^ vvll sondee de Lensde Agniseli liiizelil^eloos was (ren zu dat hu mogelgk upt jok gesepd heeft) maer hier/ daer hii de saek ernstelhk ueschrilst/ >egt HA/ dst, de nien-olielvlie wil een soodgniAe lirgokl lieeli, vvser dooi- l,kl kgm selven kan appliceren en schikken/rot die dingen/ die d'eeuwige salighepd aeugaen/ dar i^/ tor die dingen/ die de selve kracht verre te boven gaen. Cn alsoo verhesr Erasinus nu de VM wl veel hooger/ al^ hp selve schhnt te gevoelen. Sier gu nu wel MM lieve Erasinus/ dat gu met dese uwe definitie ofte beschrijving (mogelhK door onvoo:sigrigheud) selve genoen te kennen geeft/ dar M dese saek ganrsch nier verstaet/of dat gn gantsch onbedagr en veragtelhk hier van schrijft/ selve nier werende war dar gu schzyven/ of versekcren sulr? Gn gelijk ik boven gesegd heb/gu zijr die gene/ die de Vrue-wil alderminst bewijst/ en nochtans eugenr W hein meer toe/ en verheft hem hooger als oir pemand gedaen heeft/ dewgl gn den geheelen Vrye-wil nier beschrijft/ en nogranF hem alle dmgen toeschrijft. chet i^ voorwaer rog lhdelhker t'gene dar de Sophisten/ofte imlncrp haer Vader ?et> o8 ^onAobsedu» daer van geschreven hebben, (a) Dal de Vi^e->Vil een veemoZen om le ondeeselie^den en ook (») lè, 2^ üi-t. 2S. l. XXVII. 11 gen te nemen ket goet soo daer gens6e , muer liet «zusst soo asee geen Aenalie is, en gevoelen mcl Augustmus die segt/datde V?newil clooi- ^vn evgen I<rs»t moet vsllen, en niet gnclei s veriusg als te xoniligen. (>j) En daarom is 'r dar Augustinus hem noemt 8ervum ^rbitl-ium een knegrelyke wil. Maer W geest de VMc wil aen bende zijden even veel krachrs en vermogen/ dar her van hem selveii sonder genade doo? zijn epgen kragt sig kan schikken rot her goed/ en wederopi sig van her yuaed askeeren. >Sn bedenkt wepnig hoe hoog gn hem verheft met de Woo?dekens8ig ofte liem selve, als W segt sig Kun selttliken, want daer mede flupt gp den tzepligen Geest daer npt met alle zijn kragten/ als die daer toe niet van doen zp/ maer re vergeefs son begeerr woeden. Vaerom is dese uwe definitie bp den ^ophisten selve geheel verwe:pelhk/ die welke ten ware dar zp doo? 'nndighend op mp verbittert en ontstoken waren/zxi souden vooMaer eer regen uw boeken woeden en rasen/ inaer nu oin dat gp regen Turher sthHst/ soo ist al goed/ en als gzi schoon tegen haer en regens u selveu sch?eest/ soo ist nochtans heylig en goed Larhalieks/ soö groot i^ de lijdsaemheyd van die henlige Mannen. esp. i. xxvi 11. (c)^k seg dit niet gelijk os ik de mepning der Sophisten van de vM -^wil soo geheel goed kende/ maer ik wil alleen segzen darse verd?agelgker is als Erasinus/ en datse de waerhepd veel nader komt. Want zp seggen niet/ dat de V)ye-wil niet zxi/ gelijk ik seg/ naglans dewijl zp seggen/ insonderhepd de Meester der sentenrien/ dat de V)Ne-wil sonder de genade niet vermag/ soo strHden zp tegen Grasmus- M ZY schijnen ook regen haer selven re strijden/ en den strijd alleen te hebben/ om her woo)d ofte om den name/ volgende altijds der Sophisten aerd/ die meer genepgr zijn re twisten/ als cm, de waerhepd re hebben/ en aen den dag brengen: Maer neemt bp exempel/ of my eens een redelijken Sophist aen yname/ met welke ik henmelijk v^xi upt van sake sou mogen spieken/ en hem also vlagen: Lieve antwoord iny vMlijk en met een oplegt oordeel/mag dat ook een VM-wil heeten en daer voo? geagt wo?den/ dar sig alleen (b) I^!b 2 vont: ^ulia> (e) I^iet in 6e mez'lling als sig terstond verlclasrt. Want sz^, 6!s 6'Lngelen en 6e menseden eenige vr^e ^Vil toesedr^ven, sien op 6e v!I, om <Iat villigl^k beweegt vvor6en, 6oor daer e^gsn bsgeerlilclis^6 na liet oordeel <jsr rs6sl^lcks^t geilreven vorilen. Vaerom sed^nt list selcerl^Ic meer een tvist «Zes vvoor<js selve te vesen Leksrli^jlc Oamasesnus uit Z. boelc, esp. l4> verklaert 6at 6e Vr/s-VVil eene namel^Ic van Koct van 6e Dngelsn, en van 6s wenseken gessgt mag vvor6en. leen dan hein selven op d' eene zijde kan wenden en bnpgen nameW rot her yuaed. Gn over d'ander zijde namelijk tot het'goed kan hp sig ook wenden en bupgen/maer nier doo? hem selven/maer doo) de hulpe van een ander/ namelgk doodden itzepligen Geest/of doo? de genade/ lieve/ war anrwoozd sou hu n>n geven? M mepn dat hn her lachen niet sou ltunnen houden. (.1) Want alsoo sou ik ook wel kunnen staende houden/ dar ecu steen oseen hout/ dar sig selven nier bewegen kan/ ook een V?ue-wil sou hebben/ dewijl een steen opwaerds cn neder-waerdF kan komen/ neder-waerds doo? haer epgen natnnr/ moet op-waerdF doo? het werpen ofte dMen van een ander, (e) Sn al-ê ik boven gefegt heb soo mogren wp ten lesten al het gebruM der ralen en der woonden verkeeren/cn seggen/ geen mensch is alle inenschen / AlA mede/ nier/ is alle ding/ al-s ik/ (namelijk) her woord nier sou duyden op nier/ en her woo^d alle ding/ sou dupden/ op alle het gene/ dar hem sou mogen toe vallen/ (dat i^) alF men het een woo?d wil dupden op r'gene dat selve iS/cn het ander/ tot alle andere dingen die hein gebeuren en roegebragt souden Kunnen wo?den. Alsoo zijn sp doo: haer lang disputeren ten lesten so ver gekoinen/ dat zp de^ menschep wil v?p genoemt hebben/en dar pei secicleiis (soo zxi spreken) dat is door een toeval/ om dat her doo? eenF anders hulpe eenmaal kan verlost en v?p gemaakt woeden. Maer de yuestie ofte de vzagc is/of de V^pe-wil/van sig selven de v^phepd geeft/ en of hem dese vzphcyd/ dar hp net van felven vermag/ van een andere aen komt/hier op r'antwoorden isser niemand t' huys/ alle swijgen zn stil/ en de V^ye-wil blpst de Mye-wil/ immers de bloote name en de letters blijven/ en daer sal vooMaer niet anders blijven/ sn mogen seggen en doen al war zn willen. Gn hier in dwalen sp nog meer/ dar zp de V?ye-wil/ een kragt en vermogen roe schaven om yuaed van her goëd re kunnen schenden. Ve?der/ dar zp ook nier verstaen/ oste werende verswijgen/ en dese genade de wedergeboorte en vernieuwing de^ tzepligen Geest zij/ maer stellen een vreemde unwendige kragt/ ergens uzit haer epgen d^oomen versiert/ van welke wii dae? na sullen spieken- Het i^ dan nu genoeg van uw definitie. Taet on^ nu d'argumenten ondersoeken/ daer mede gy dit pdel woo^d zo kund op blasen en op pMiken. Lap. (6) In een steen ok kout is geen wil. (s) ^l»sr een mensed ^z?n<le leili^ vso «Zen H> (?sest, li^ 6ost vel <zu»st inssr 6nt 6ost li^ willens sn met een Asne^gcls wil. Wederom als 6oor den R. Keest weder soetel^k verandert >vord soo wil en dost l>et Koed, inet een lustige sn Aeneigds wil, en Aserne: als doven Ae?ien kebt, ctlp. 44 en 45. II* Lzp. l.XXIX. eersten wengt gn vocyd de plaerse van Eselesigj-liens ofte -K-Iesus S?I)ach/ Cap. IZ: vers. 14. kod lieelt den Iiienselie vg» genl»eginne ^eseligjien, «11 IieeK Iieni Aklaten na de kand/i^ne» i'geds, en lieelt dsei' I>^ ^evoe^l en kem Aezeven Iievelen en Ael)»de», wilt de ^elwden Iiouden, /v sullen u delmnden, en wilt ^ een i e^t veiliouwen lieliouden. lieesl 11 v^er en wglei'voor^esel, re^kt uvv bsnd usl lol. liet welke» wild. l)e menselie Iieesl vooi' tiein liet leven en de dood, liet 5,'oed en liet l>naed, welk Iiv vvü düt ssl Kem KeZeven woi-den. Goe wel ik nier regr dit boek mogl verwerpe/ als een Voel! dar Apocrijph is/ so sal ik hcr nograns nu ontsangeu/ op dat ik met verlies des tijds/ nier val in de dispiM van de boeken/ die in den Canon der Geween onrfangen en gehouden zijn/ welk Canon Mi schijnt te belachen en als een.Muz»s re beknagen/ dewijl gu de 8s>renl< 8alomon, en her Canricum ofte het hoog lied (dar gy mer een twijffelagrig schimp woo^d her iuinneüed ofte bael-lied noemt) vergelijkt met de twee boeken Este/ Midith/ en mer de Historiën van Susanna/ van den Vraek/ en van Csther/ (l) al ist dat zzl desen in den Canon hebben/ waerdig nograns (na mijn oordeel) koven anderen dat het daer Wt gehouden woeden. Ik sou ook wel kostelijk kunnen antwoorden mer uw eugen woonden en seggen/ de heplige Sch^ifrure is op dese plaetse "duister en twijselagtig/ daeroni bewijstse niet. èn dewijl wp op onse ontkenning staen en blijven/ soa vorderen wzi van uw lieden een sp:euk der Lch)ifture/ die met klaer schijnende woonden ons overtupgt en aenwijst war de Vine-wn z»/ en war het vermag/ maer dir sulr gn mogeiM doen/ alp de roosen op de Wilge boomen sullen wassen/ al ist dat gn om dit ie ontkomen/ vccle goede en fraeye woo:den te vergeef-- voozrwengt/ e» gelijk als op'eneren gaer/ èn nergens niet wilt aenroeren/ verhalende een hoop nunningen en gevoelen van de VM'-wil/ alsoo dar gn schijnr Welagins mede voa: een goeden Cuangelischen man re maken als mede/ als W een vierderlene genade digr/ den itzezidensche Milosophen eenig geloove en liefde roe cygenendc als "'-ede ook de d/perlepe Wer/1. der natuere/ 2. der werken/ en z. des gelooss/ vowtb^engende een sonderlinge nieuwe sabel/ dat de leer en geboden der Mhilosophen Mer de Evangelische leer en geboden geheel wel over een sou komen. debernufrde^menschen toe. Ve welke alle soa een Christen die tegenF malkander bergeleek en deselbe wel aenmerkre/ Ui sou booMaer gedwongen wo:den/ om u berdagt re honden/dat gxi der <llh?istenen Religie en leering bespot. Manr hoe souden wy u een sodanige onwetenhepd kunnen toeschrijven/ die onse leering so wel doo?lesen en doozsogr hebt/ en in uw memorie so wel hebt behouden/het i^ gewi^ geheel beswaerlijk. Mogtanè sal ik nip onthouden/ te weden zijnde met dit flegt^ aengewesen te hebben/ rot dat sig een beter gelegenrhend sal bertoonen. Dog/ ik bid n Grasmus/ bersoekt on^ niet gelijk die genen (daer de Milmist ban spreekt) seggende/wie sier on^? Want het komt n niet toe in soodanige ernstige en Goddelijke dingen met sulke bed^iegelgke en omkeerlijbe woonden bn eenpegelijk te jokken en re spotten. Maer laet on^ tor de sake komen. kap. LXXX. '^An eene meening de^ V?ye-wille^ maakr gp d?ie. l^erslel^Ii, V dunkt u dat die meening hard O nochtans bewijselgk/ der genen namelijk die seggen/ <liil de inensede niel kan bel. 6oe«l xvillen xon«ler d^xondere Kenacle, en ook/ 6e menseken liet, Koecl niet liunnen beginnen, nog claer in voortvaeren, nog't Zielve volbrengen, <ke. Dese eerste meeninge bebalt u alleen daeroin/ om dat ze in den menschen nog laet blijden de naeri'tighcnd en het poogen/ maer niet dar hy zijn engen lyagten sou toe-eygenen. De lweede meening dunkr ü nog harder/ der genen die seggen/ «lat tle Vr^eWil nergens toe tleugt al» lot Zondigen, en alleen lle C-enacle al del Koel! in ons werkt <Kc. Maer de «lercle u alderhardste/ der genen nameW die zeggen 6al cle Vr^e-VVileen ^tlel woord is, maer «lal 6oll 200 wel bel. (^oed als bet cjuaed werkt, en clal alles wat 'er gesebied noodwendelsli Kods voornienigbe^d gesebied. l^egen^ dese lwee lesten/ bekend gp/ dar gp sch?ijben wild. Weet gy ook wel liebe Grasmus war gp spreekt? Gp maekt hier d?ie opinien en meeningen/ gelM ban d)ie secten/ niet berstaende dar her een en deselbe meening i?/ die ban 011^ al^S ban een secte/ met andere en berschepde woonden wo?d geleerd, (g) Maer laet iny hier toe dat ik n aen- (g) I^utk. in klokê 12: esp ^l is liet 6st 6s reclel^klie^ siA ksn êöbie6en en beijvinxen oin slle begeerl^klieilsn niet ts eonsenteren, soo veel «eogset det u)?tterl^lc verk selve (vsnt tot v?»t nuttigks^6 souden 6s vetten sa slis leerinxen gegeven ^n, ten vvsre 6st sullcs eenigsins in ons gesteld >vsre) nogtsns kan men «laer u^t niet besluiten , 6st' er een Vrz?s-^Vil 6st is 6st een menseli son6sr 6en H. Keest si» sou bunnen regseren, regt 6oen, en sig Ko6s be> velen: 't velk list kookij-stulc is, vser van <ie besvlisrlners 6es Vr^en-Willss streden. Voormaer 6ser is ckan in 6en msnsek niets Aoe6s, 50 bet ksrten niet eerst aenwM en dermaen uw ondlijtigheyd en d'onwetenhepd uwes 002deels. M bid u doch/ hoe fijn komt n definitie of beschaving (noden gegeven) over een met dese eerste opinie die (soo nu zegt) bewgselyk is? Want gp hebt gesegd/dat de V?ne-wil zp een kragr des iiicnschclljficii willes/ waer doo? een meiisch fig kan schikken rot her Goed. Lsp. I.XXXI. willen wp baren laten de cene V^ne-wil die gn in uw defini-l-"rie hebt gesteld/ en die bp de hand neemen/die daer tegen strijdig »s/ en die gp voo? 'r ee?ste in uw voozgaende asdeelinge van de V^ue-wil hebt gesteld/ en dese willen wn war ondersoeken. Gn la et toe dar een inensch zonder besondere genade niet kan het goed willen : Mn disputeeren wy niet wat de genade Gods vermag/ maer wat de inensch zonder dê Genade Gods Kan en vermag. (li) Gy consentreerd en laet toe dan/ dat de V?ye-wil geen Goed kan wtllen/ dar is niet anders te seggen/ dan dat de V^ne-wil sig niet kan schikken tor die dingen die de zalighend aengaen/ als uw definitie nochtans voorheen verseekerd heest. Gneenwepnigrevoorenzegtgn oolk/ clgt cis wil des menseties na de» vsl slzoo verdorven is geweest, dst likt de vr^Iie^d veilooren Iiel»Iiende, ^edwonZen word de ^onde le dienen, en dst list ook vsn ?ix xelven tol, boel,vgerdiZkeid niet ksn n'edei-Iceei-en: Gn soo ik niet dwale/ gy zegt dat de Pelagianen Autheureu dan deese ineening geweest zyn. M meen nu dar deese ?ro- eerst <joor <!en sjeest vernieuvt is. Ln <!ese is onss re6en vserow seZgen 6at <Zs Vr^e-^Vil vist is, en 6?.t 6essn<1eeren en bsseliermell, 6at in «Ze inensek niets ^oe6» 2^, en 6st vsn dem Aeen goe6 ksn AesekiecZen, ten 6st cie H. (?eest <Is lnenseli vs<isrdsre &e> (k) Van 6ess sskg mooZt meer lesen in ket volAsn6e 82. 84. en 87 Lap. ?i-oltieus eenmaal sig niet ligt ontwerren zal/ maer dat hp wel vast in zijn eugen woonden nu gevangen iF/ namelijk (i) dat de Vrpe-wil zijn Vryhepd verwaren heeft/ en dat het gedwongen en gehouden wo?d in de dienstbaerheyd der zonden. G wat een schoone Vrye wil/ die zijn Vrpheyd verlooren hebbende/ van Era^mo een dienstknegt der zonden word genoemd! 'r Welk rocn hyt van Tuther werd gezend/ zoo waF 'er geen ssgrijFeWer nog ongeschikter Teer te vinden/ en het wa^ een zoodanige onnutte Teer/ die men voor 'r gemeene volk niet mogt brengen/ of Gra^mu^ moest'er Woeken tegen schrijven. Waer mogelijk zal my nieinand hier in gelooven dar dit van GraFmuF gezepd geweest/ die het zien wil die lese hierzhn Voek^ken Disli ibe genoemd/ en hy zal zig verwonderen. Voch het verwonderd my niet/ want die een zoodanige zake niet met ernst behandeld/ zoo dat hem de zake niet ter harren gaet/ maer iF nauwelijk half by zijn zinnen/heeft daer in zelve verdriet ja waegt 'er over/ hoe zou hu niet zomtijdzZ absordelijk/ ongeschiktelijk/ ja tegenst^ndige dingen schzgven en spieken/ dewijl hy alF een dronken man en alF een die half slaeperig H/ de zaek verhandeld/ en in zhn droomen snork alreinet^ ja/ en zomrijds neen/ na dat hem 'r geluyd der gener/ die om hem roepen/ in de ooren Komt? Daerom l^ het dat van Khetore^ vereyscht wo?d/ dar de gene die pets met welsprekendheid sullen verkrggeu/ de z»ke met ernst en met beweging hare eygener affecten zulle» verhandelen/ hoe veel te meer behoorde znlkF in een Lheologo re weesen/ dar hy 'r geene hu anderen leert/ met wakkerheyd/ ernst/ opmerking/ en met vocuzigtighend zal voortbrengen. «gp. LXXXII. verder/ zoo de Vrye-wille-keur sonder de Genade deVryheyd verlooren hebbende/ gedwongen wo?d de zonde te dienen/ en hcr Goed niet kan willen/zoo wild'ik wel weeten/wat voor een benaersting/ en poogen uw eerste bewpselijke opinie den Vrkwn-wil behouden laet? Leu kan geen goede benaersting noch geen goed poogen. weesen/ andermael gy in deselve opinie zegd/ dat de Vrue-wille-Keur geen Goed kan willen Foo word hem dan gelaten een guade benaersting en poogen/ dar de Vryheid verlooren hebbende/ de zonde noodzakelijk moer dienen. Ia ik zeg wederom/ wat O dar gezeyd? de Vrpewil zal de benaersting en het poogen behouden/en sal nogranFnier behouden/ dar menzgn eygen Kragren zal mogen roe exigencn. Wie zal dit (i) Vr/s maer rust verlost: vr^ van gsreZt!Klis^6, mser een 6ienstkneAt <!er son6en: seAt ^uZustinus. (k) verwoAsn niets Zoe6s uit ons selven ?dil. 2:13. dit kunnen verstaen? Soa men de kragren deF Vine-wil de benaerstmg en het poogen laet behouden/ waerom zal men'r dan dezelve kragren nier mogen roesch)hvi.'n/ mag men 'r haer nier toesch:ijveii hoe laar men r haer behouden? Gf wilt gpzeggen dar dese benaersting dit poogen/ dar de V^xie-wil voorde Genade had/nu de toekomstige Genade gelaten wo?d en nier de VM-wit/ op dar het alzoo waeragrig blyve/ dat de V^e-wil die behouden heefr en niet dehouden? M dit met een zeldzame en vreemde leer/zoo weet ik nier mat zeldzaem en vreemd i^> Maer mogelijk zal uw Digli-iliö dit gedroomd hebben/ dar russchen deeze twee/ te kunnen Goed willen/ en niet te kunnen willen/ nog een middel-ding kan weesen/ 't welk een absolute of volkome wil zou zijn/zonder ecnig aenzien van Goed os lliZn yuaed^ op dat W alzoo al6 meteen ttieuiiien Sizphisteu iiond zwarigheid mogen onrflUWen/ en zeggen/ dar in deF inen,cheF wil/ wel een sekere wil zu/ dar geen Goed kan willen zonder Genade/ dar nochtans daerom terstond geen lust rorhetriuaed heeft/ maer zp een (I) bloore en lomere wil/ dat doo: de genade om hooge tot het Goed/ en doo^ de zonde om laeg tor het quaed kan gewend wo?den. Maer waer blijfr dan nu 'r gene/dat gesend 's/ dat deese schoone V?pe-wil doordien hn de V^uhend verlooren heeft/ gedwongen wo?d/ de zonde te dienen. Maer is dan nu de benaerstmg ei, dit poogen. Waer iF nu de kragr dan zig te knnnen schikken tot die dmgen/ die d'eenwige zaligheid aengaèn? Want dese kragr om zig alzoo re kunnen schikken en kan geen bloore en lourere willen weesen/ of men moest ook zeggen dar de zalighend nier is. Ve benaersting en her poogen kunnen ook geen bloore wil weesen/ dewijl de benaersting ergens op zier (alF kan weesen op Goed) en nier op een bloor nier gedreven wo?d/ want alsoo zou geen benaersting weesen. In zonnna Gra^inn^ keer zig in zijn l)igl,-il>6 daer Hecnen hn wil/ hp Kau nochtans nier onrgaen de regenstrij dingen zyner woonden en leer/ alzoo dar nier alleen zijn VM-wil/dielm beschermd/ gevangen word/ inaer hn zelve ook mede. Want alzoo Wo?d hp in 'r V?p maeken van de Mne-wil zelve zoo verward en verstrikt/ dar hp mer de V?ge-wil vast en mer onlosselijke strikken gevangen blijven moet. kap. I. XXXIII. 'VlA/ dar'er een zoodanige bloore wil zou zijn/ dar is een louter Sophistiseh gedigtzel/ en alle die het zeggen kunnen 't ook niet bewijsen. .Waer dewijl de Sophisten in Geestelijke en Goddelijke (I) s?sruw ck meruw vellö. We dingen onwetende geweest zyn/ en nochtans daer ban hebben willen spgeeken doo? eenige subrijle woo?den die zp zelbe gedigr hadden/ zoo wilden zp dar nien de zake terstond zoo zou berstaen/ gelijk met die woonden wierd gesproken/ gelijk zoodanige dingen beele in der Sophisten Voeken gebonden wo?den. Maer wu zullen beel meer agten 't gene dat de Itzeere Christus zegd/clie niet niet IN^ en is, tlik i8 te^en Hu zegd uier/dar nier met MP is/ noch tegen mu/ maer in 't midden is. Want zoo God in ons is/ zoo is 'er de Gupbei niet/ en dan wil de wil alleen her Goed. HZaer zoo God in ons nier is/ zoo is 'er den Vupbel/ en dan wil de wil alleen her yuaed. God noch de Satan laten in ons geen bloore en loutere wil blijben/ maer gelijk gp zeer wel gezepd hebr/ de V?pewil hebbende berlooreu/ woeden wp gedwongen de zonde te dienen/ dar is: willen lle xon6e en ket ciusecl, sj»eken tle?on<leen bel quse«I, en vv^ cloen cle ^oncle en liet c^uaecl. Hiel hier roe heeft de onoverwinnelijke en magrige Waerhepd u gedMben/ en uwe wijsheid tor dwaeshepd gemaekr/ zoo dar gp willende regen ons schHbeu/ gedwongen zijr tegen u zeiben boo? ons te strijden/ doende gelijk de V?ue wii/ dat als het wat goeds wil doen tegen her yuaed/ zoo doet het aldermeest yuaed en zonde/ tegen het Gsed. Alzoo dat Erasmus^gelijk is/ in zijn spieken en schrijven/ als de ViM-wil is in zijn doen. Goewel uw WoekMeu vistribe niet anders >B/ ^ls een heerlijk werk des V?ncu-wilies/ die daer berwerpt als hp beschermd/ en beschermd als hp berwerpr/ dat is/ die dubbeld dwaes >s als hp wps wil schijnen. 0sp. LXXXIV. (g)^Go was dan de eerste opinie os meening ban de VM-wil/ ^dat zommige zeggen/ dat de mensch geen goed kan willen/ en nochtans dar hp zig rot her Goed kan benaerstigen en poogen/ 't Welke nochtans niet doo^ zijn epgen kracht geschied. Laet ons nu die bergelijken met de twee andere: De tweede (zoo gp spreekt) is harder/ der gene namelijk/ die geboeleu/ dar de V^pe-wil nier bermag dan zondigen. Dir is Augustiuus geboel/ gelijk in bele Metsen in zHn Woeken te zien is/ (>') maer inzonderheid in 'r Voek ban den Keest en vgn lie lettei-, (heb ik wel onrhouden in't 4. c>Ke t». Lap. daer hp dese zelfde woozden geb?uMr.) We derde opinie en de alderhardste in uw meening/ is Wiktevi en Lnllieii, nameW dat de V^pe-wil inaer een pdel woo?d is/ en dat al het geene/ dar 'er (s) List Lilp, 80. (b) ve pwetss is !n 't 3. Lap, sucje 6ezielvs lasers keekt k)' koevel met saters v?oor6eo ia Lood. 2. L. 30 Liet boven Lap. 44. 12 'er is geschied/doo? loutere nootwendighepd geschied? Legen deese twee Komt gp in uwe Hisu ilx; te strijden. 'r Gene dar ik in die opinie gesepd heb/ heeft Grasmus soo her schijnr nier wel berstaen/ mogelijk om dar ik hem geen duidelijk Tarijn ofre Wupls genoeg sp?eke/ ende om dar wn mogelijk de sake nier Klaer genoeg hebben kunnen uprsp^eken: MZaer God is mijn gerupge/ dar ik nier anders heeft willen seggen/ noch doen berstaen/ döc>? de woonden ban de bende leste opinien/ dan r'gene dat'er in de eerste gesept wo^d. Gn ik agre ook dar Augustiuus niet anders heeft willen seggen/ en ik bersta ook nier anders uyr zijn wooz-den dan r'gene/ dar in de eerste opini staet/ soo dat de d?ie opinien/ die gn in uw vialribe hebt dertelt/ bp >W niet anders zhn/ als mhn eenige sententie en menning. Want nadeinael dar roegelaten en obertupgt is/ dar de V^pe-wii/ ZW b:Me>id berlooaen hebbende/ de zonde te dienen gedwongen wo)d/ en dar het geen goed kan willen/ soo kan ik uyt die woonden niet anders, befluuten/ dan dat de VM-wil een pdel bergeessch woonden name is/ dat de >acke selbe berloo^en heest, (o) Een berloo^en b^zihepd/ i^ bp mn in mijn sprake/ geen b^nhepd. Gn een ding den titel ban bznheud toe te schaven/ dat geen b?phepd heest/ is maer een pdel name roe re schijven. Soo ik hier dwale/ een pegelijk/ die kan/ mag mp beter onderrichten. Hoo dit duzister en twijselagrig gesproken is/ die het doen kan/mag klaerder en ligter boo?rb^engen: Ik kan/ ieg ik wederom/ de berlo^en gesonthepd geen gesondhepd noe< men/ en soo ik se een stek man toeeigende/ mp dunkt ik sou hein niet anders als een pdelen naein toeepgenen. I.XXXV. ^,-sAer weg dan hier met sodanigeseltsameen Monstreusewoorben. Want wie sou een sulk inisb2uuk ban spzeken berd:agen/ dar wn souden seggen/ dar de mensch een Vrpen-wil heest/ ende met een dat hp de b^phepd berlo^en hebbende/ gedwongen wo^d de zonde te dienen/ en dat hzi geen goed kan willen? Het strijd immers regens her gemepn bernuft/en regen het gebruM aller sp:aken. A ion men billik in uw Distiilie beschuldigen/ dar gp u woo?deu soo dupster uprsp?eekr/ geb?upkende de woö:den ban anderen gedicht/ sonder m agt te nemen/ en te merken/ wat het te seggen is? men- (e) Lommizs ov6örseks7<Ien 6e l. ia een vryks^^ vsn bsavsnA. 2> vün üoncls. 3. van ellende, Door Zs son6s is nu verloorsn vrvdevl! van 6 s>Isn6s en van 6s -oncks. I^asr 6s vr^Iis^il v-.n bsiwsnx is esn onverIietel^ks e^snsc-ksp 6ss villes Lernard. van Vrvs->ViI, en eens<Zs. Ln6e S. senck. 6ist. SS. ^ > s mensclie Iieesl, «ie vr^Iie^ck veilooeen, woecl ^edvvon^en de xoncke Ie clienen, en 1^' ksn niet xoecl^ billen. Hoo gg flechts Wakker Waer uur uw flaep/ >vi soud klaerlijk kunnen si en/ dar dese d?ie opinien niaer een mejuung hebben/ daer gn nogtan^ d:ie verscheyden maekt. Want die de V^pheid verlogen heeft/ en gedwongen wo)d de sonde le dienen/ noch geen goed kan wille/ wat sou men bcynameiijker van hem kunnen seggcu/ dan dar W uoodwendelijk zondigt en her yuaed wil? Alsoo soudeu de Sophisten selve met haer Sijllogismen bestupten. Vaerom beslnut ik wederom/ dat gp in ü Diatrike tor nw onwil te vergeefs tegen de rwee leste opinien strijd/ dewijl gn de eerste aenneemr die nograns met die bepde over een Komt/u selven alsoo condemnerende en onse mexming aenpMende/in een en in 't seisde Artikel. c»p. Lxxxvi. Aet on^ nn Kamen tot de plaetse Eeolesissliei en daer mede ook -K-^veryelijKen/ die eerste bewijfelijke opinie. De opinie segr. val 6e Vr^e-Wil Aeen ^oe«I en ksn willen. .Maer dese plaetse-Ecelesiaslici wo?d hy geb^agt om te bewijsen/ dat de V)pe-wil Mt6 i^/ en x>etF vermag. Soa begrijpt dar dese eerste voo?gaende opinie/die gg met de sp?euke Eeolesisslici wilt bewljsen/ war ander§ dan 't gene/ dat gn nu met de selve sp^euke EeelesigsUoi wilt bevestigen. Get gaet u hier mede/gelijk os gemand aengenomen had te bewijsen dar êhMuS de Messias ware/ en om sulkF re bewijsen/ voo:tb:agr/ de plaetse die bewgst dat MatnS Mestdent van Sp?ien geweest isi/ ofte per^ anders dar geheelijk iiiet de sake niet gelijkt, (cl) Alsoowo^d hier ook bewesen/ dat men van de VM-wil/ op datik verzwijge t'gene/ dat ik voor heenen heb geepschr/ niet kan sekerlijk seggen ofte bewijsen war her zp en war her vermag. Doch dese plaetse iF waerdig darse van ons ondersogt wo?d. <!5en eersten segt hp (Koll Keelt 6en men^eke vsn senlieAin ^eselmpen.) Hier spreekt hp van de schepping def, menschep/ en hxi vermaend noch nier van de V?x>ewil/ noch van de geboden. Daer volgt (en keell Iieni ^elalen in cleliainl s^nes i-iietls.) Wat i^ dit? Wo^d hier de V^pe-wil bevestigt? Want hier wo)d ook van de geboden niet geroerr/ om welke de V^e-wii verepscht wo?d/ noch daer wo:d van dese sake in de schepping niet vermaend. Ho men dan war moet verstaen. Voo? cle Ksiul rsells, sao moer men daer bp veel eer verstaen r'gccne dat Genes. i. en 2. geseyd wo?d/ dar de mensche gesteld iK geweest tot een Heer aller dingen/ op dar hxi over desclve v?pelijk sou heerschen/gelijk Mo- (6) VerlclserinAg 6sr plsetss IS. 12' Moses segt/ I^sel ons menselien Mülien: die daee regeert over cleVisscke clvi- ?ee. <l5n hier sal men lipt dese woozden niet anders Kunnen bewijsen/ dar dat de mensch over de creaturen na zijn epgen wil heeft mogen handelen/ als die hein onderworpen waren, ên dat noemt hp des mensches raed/ om dar het wat anders is al? Gods raed. Gn na dien hxi gesepd heeft/ hoe de mensch geschapen is geweest en gelaten in de hand zgns raeds/ so gaet hp voo?t en segt/ dgl t>^ 6361° k)' gevoelt en !>em xe^even tieek Iievelen en Aekoden. Waer toe heeft hy se hem bpgevoegt? Lot den raed en wil des menschen/ en boven de bestelling daer doo? Hz, hein gesteld had rot een Heer over de creaturen/mer welke geboden hp den mensch eens deels ontogen heeft die heerschappp over de crearuren/(als over den Woom der werenschap des goeds en de? guaeds) en heest alsoo daer inede be^ toont d^t hy hem in geen v?phexid wilde laten. Gr na dat hij de geboden daer bn gevoe'gt had/ soo komt hu tot de Willekeur des menschen jegens God/ en die dingen/ die Godes zgn. Willede ^elioden kouden, 8^ sullen u liekouden, <^e. esp. 1.XXXV11. V/'An dese xlaetse dan (soo gp wilt) begint de gnestie van de V?ye- ^ wil/ op dat wy doo? dese spzeuke Eoelesisstici souden verstaen dat de mensche als >n twee Wken is gesteld. Het eene, waer in hy gelaten wo?d in zijn wil en raed/ sonder Gods gebod of verbod verstart in de dingen/ die onder hem zijn gefield. In dese regeerd hx> en is als ren Heer/ zijnde gelaten in den raed zijns willes en raedsMiet dat hem God alsoo gelaten en in sulken v?phepd heeft gesteld/ dat hp niet in allen dingen fou mede werken/ maer dat hy hen een v?y gebMpk/ der dingen heeft gelaren/ sonder hein met eenige Wetten ofte verboden te verbieden. Gelijk als men doo? gelijkenisse sou mogen seggen: Het Luangelium/ laet ons >n de hand onses raeds/ dar is/ dat wil met vzphend de untterlijsie dingen/ (als spljse en d?anK (Zc.) mogen gebzupken/ en daer mede doen soo wp willen. Maer Moses ên de Waüs hebben ons in dese v?yhepd en raed nier gelaten/ maer hebben ons met wetten bedwongen/ en haer en gen wil en bedwang onderworpen en verbonden, (e) jtzet tweede k^ke is/ waer in hp niet gelaten wo:d/ in de hand zijns raeds/ >naer is den raed en den wille Gods onder worpen/alsoo dat gelijk hx> in zijn epgen rhk (daer van my nu gesezid hebben) gaer en leest in v^yheyd na sijn raed en Wil/ sonder geboden en Wetten van anderen/ alsoo moet (s) In ket R^ke (Ao6s most wen leven na (Ze Wetten Ko6es öll niet NS li^n Vr^s-vjl ok naar <Zss ksenseliell instelIinAsn. moet hy in dit Wke GodF gaen cn wandelen/ zijnde onderworpen de geboden Wetten cn wille GodF/ bunten eN tegen zijn epgen Vrpewil. Gn dat i^ t'gene/ dat Lcclcsia^ricu^ segt/ H7 keek Kein Zegeve» kevelen en Aelwden, vvill^ cke. Ho dit Nll klacrcnwacrachtig (al^ ik meen dar het O) zoo hebben wp nu bcwesen dat dese plactse ècclcsiastici/ niet boor den Vrpcn-wil/ maer legenden Vrpcn-wil dient/ al§ die leert/ dat de mensch onderworpen i^/ Go des geboden en wille/ en dar hem zijn engen Vrue-wil ontnomen wo^d. M het niet klaer genoeg ban onK upt gelend/ soo hebben wu nohtanF soo beel uitgericht/ dat wp bcwesen hebben dat dese plactse Zezus F ij r ach dooz de Vrpe-wil niet kan dienen/ als die een geheel ander sin heeft al^ daer roe P die booztbrengen/namelijk den sin die wn nu hebben berlilaert/ welke niet ongeschikt/ inaer gesondelgk met de geheele Schrlsturen ober een komt. Vaer ter contrarie den sin die sp geben met de geheele Schristure strijdig i^ en daer tegen gebru,,kt en boortgebragt word. Hoo staen wy dan gerust en bast op den goeden sin die wp gegeben en berklaert hebben/ blijbende bp onse ontkenning ban de Vrpe-wil rot dar sp haer gedwonge cn onbewijselgke bersekering/beter sullen bebestigr hebben. eg,,. Lxx xviii. ^^Ner Iezn^ Sijrach dan segt: 800 «Ie Aedoden will Konden, ^ «uilen u bekouden, en wilt een l eelN verli-ouwen Iiekouden, en Kan niet sien hoe men niet dese woorden de V?pc-wil kan bewijsen. Want (soo W wilt) i^ een woord conjunct!^ midi. gelgk de Gramniatisten sp?eken t'welke niet bersekerr. Lil gelijk de Vialecrici seggen/ een ressen die condirionclijk/ (ofte op conditie) wat te kennen geeft/ en beflupt niet/gelijk bn exempel soodanige redens. 800 de llu)vkl (Zod is, sn invet I>^ .'lenAekeden worden, glF mede/ 800 een Éxel vliedt soo keel'! l>v vleugels, al^ mede alsoo/ soo daer een Vrue-wil iS" soo de genade niet. Maer soo SprZch de Vrpe-wil had willen bersekeren/ hp had du6 moeren jprêlien: 0e menseli kan de Zekoden kods onderkouden, ofte/ de mensrh heeft krachr en bermogeu om de geboden t'onderhouden. (k) Vog gu sult seggeu dar.Hpr^h (seggende soo ^ wilt «Ie ^ekoden ondei-liouden) re Kennen wil geben/ dar in de mensch een wil iF om te onderhouden cn om niet t'onderhouden/want anders hoe sou men Kunnen seggen tot yemand die geen wil heest/soo ^ ^vili? Hou 't niet gespot wesen soo pemand tot een blinde sepde/soo sien wik. ^ suil een selisl vinden? Ofte tot een dooben/soo 87 Noveen wilt, ik s»l u een xoede Historie vei-lellen? men sou boorwaer kllsoo haer el- (i) ?<ZAen^erpioA. ellendigheid bespotten IK gnUvooi'lle, dit zijn argumenten des menschelijk bernufts/ dat soodanige wijshend pl.ig boo?t te hengen/ derhalben sullen wp nu niet regens Ecclesiasticum/ maer tenens her menschelijk vernuft van dir gebolg moeten disputeren. Want de heplige Sch^ifrure trekt en berklaert gu niet uw Lplogisnien en argumenten als gn wilt/ en daerom sullen wu her gaen doen en dat met vertrouwen/ wel wetende dar gn in u ljigteide niet anders als dwaeshepd en ongeschibthend boo/t b^ennt/in sonderhend als nu in Goddelgke dingen uw wgshepd wilt betöonen. kap. I. XXXIX. ten eersten b^aeg ik/ waer mede dat men sou kunnen bewh^sen dat'er terstond een V^e-wil moet wesen/soo dikwijls als men segt/ 800 wilt, 800 Iivl cioel, «oo gv liet boort? Gu sulr anrwoo:den/ om dat de nature der woonden en het geb^upk van spieken sullZs schijnt te berenschcn rnsschendemenschen. Soo hoo) ik wel/ gp wilt de Goddelijke dincieu cn woonden/ na het geb^npk en na de menschelijke dingen afmeten? Gn wat is'er dog Godllooser dewijl dese dingen Goddelhk zijn en die aerrsche? Gpopenbaerrn selben in uw vialiilie, hoe bleeschelijk gp van God gevoelt. War sulr gp dan seggen soo ik u bewijse/ dardenalurederwoo?denen her geb?upk ban spieken ook bp de menschen sulks alrijd niet vercystht/ dat men met pemand spot alamen tor hem segt/soo gp het doer/ soo gp wilr/ soo gp hooien wilr (Zc. al ist dar hp nograns nier bermach nets ban sulk-z te doen/als bu exempel/als de ouders met hare kinderkens spelen en schertsen/ gelijk wanneer eenMoeder haer kind tor haer losikende segt/wild gp komen? komt/Komt doch/ofte pets anderK bebeelr/ dar zn nogtans weer dat het kind dog niet kan doen/ en dar alleen daerom/ op dar her openbaer sou zijn/dar zu immers niet kunnen/ en op dar de kinderkens souden leeren de hulpe ende hanrrepbing harer Guders te begeeren? als mede als een getrouwe Medecijn-meester een epgen sinnigen en hoogmoedige» kranken doet en bebeelr pers re doen en re laren dar hn wel weer dar hp nier kan doen en dar hem schadelijk is/ alleen daerom/ op dar hp hem do02 zijn epgcn exempel en bebinden/ rot kennisje zijnder krankhepd en zijns onbermogens san brengen/ waer roe bp hem doo? geen ander maniere kon bzengen. <lcn daer is hp na geen gemepner wijse/ dan het trotse» en tergen/ als wu pemand zijn bermogen ofte zijn ondermogen willen bockstellen/ her zp aen wiend os bpand. M berhale dir alleen daerom/ op dal ik uw bernusr sou aenwijsen hoe onbekoo)lhk gn bestuur/ en wat dwase gedachten gp bu of tot de Zch?ifture brengt en hoe blind dat gn zijt/ dat gn niet siet/ dat self^ in menfcheWie dingen en woonden u beslupt geen plaers heeft. heeft. Maer soo gp flecht^ eens siet datse soa gebMpkt woeden (namelijk) soo gu wilt/ soo gn het doet (Zc soo wilt gn terstond van een particulier exempel/ een algemepne regel maken/ dog sulks na de gewoonelhke wijMepd de^ menschelijk vernuft^. «3p. Xt!. nu God de Heere alF een Vader met on^ al^ met zijn kinde^ren handelde/ dar hp on^ die onwetende zhn/ onse onwetenhepd en onvermogen betoonde/ ofte dar hp/ alF een getrouwe Medechnmeester/ onK onse sickte bekent maekre: Of ook dar hp zijn vpanden zhn raed harrnekkelijk wederstaende/ trotste en beriep/en zijn Wetten voorstellende (alF een beyuame middel daer roe) seude/ doet dit, lwort dit, ondeidioudt dit, ofte soo ^ koort. soo Av wilt, en soo bet doet: Volgt dan nu hier niet een schoon beflupt/ergo wp konnenr vrz^el^Ii, kooren, sien', en doen: ofte God bespot on^? (ss) Waerom sou hier nier eer lipt volgen/ dar God onF alF zijn vrienden besoekt/ op dat hp on^ doo^ de wet tot de Kennisse onser onvermogen en zwakheid sou brengen/ maer soo wp vuanden God^ zijn/ dar hp onF dan waertijk en rechrvaerdiglusk rror^ bied en bespot. Dewijl dese de oorsake iF waerom God de wet gegeven heest alF Waulus leert. (>>) Want de menschelijke nature i^ soo verblind datse selve niet weet noch kent haer epgen krankhepd os vermogen. Waer bn is sn ook hovaerdig/ want zu wil alle dingen schijnen te weten en te vermogen/ welke hoogmoeten onwetenhepd God niet beter kan genesen dan mer zijn wet re bevelen/ van t'welke wp daer na nog spMen sullen. Hier mede sat 'r genoeg wesen/ dit aengeroert te hebben/ om het vlecschelijk beslupt van uw dwase wijMepd te wederleggen: 800 Az? wilt, ergo sult ino^en ve^elz^Ii willen. A l)jgtrilzg droomt/ dat de mensch nog gesond en in een goede stand iF/ oin dar hp nog in zijn uurerlijke lidmaten en gestalte onverdorven en gesond schijnt/ daerom snarerr gu soo licht henen/ seggende/ dat met dese woonden/ soo wilt, soo ket (loet, soo tikt knort, de menschen bespot woeden/ ten zp dat zp een v^ye wil hebben. De Sch:isrure daer-en-regen beschrijft/ dar de mensche verdolven is/ en gevangen/ en dar hp hoogmoedelhk veragr en niet weet zijn verderssenisse en gevangenisje/ daerom dat hu hem ook met snlke woo?den moer op wekken en wakker maken/ op dat hp met de ervarenrhexid selve sou sien en bevinden/ dar hn niet minder al;s dese geboden kan houden/ ja niet een van de minste. 