IFRS door de ogen van kredietbeoordelaars
EX T E R N E  V ER SLAGGEVI NG EX T E R N E  V ER SLAGGEVI NG Inleiding Een gevolg van de invoering van IFRS is dat de balans 
en winst- en verliesrekening van een onderneming, 
en daardoor de verschillende fi nanciële ratio’s, 
kunnen veranderen. Deze veranderingen kunnen 
consequenties hebben voor het aanhouden of aangaan 
van een lening bij een bank, omdat de kredietbeoor-
delaars van banken in hun beoordeling gebruikmaken 
van een aantal fi nanciële ratio’s van de desbetreff ende 
onderneming (Den Ouden, 2004). Wanneer er niet 
meer aan bepaalde fi nanciële ratio’s wordt voldaan, 
kunnen kredietverschaff ers meer zekerheden vragen. Hoogendoorn (2004a) stelt dat kredietverschaff ers 
een hoger rentepercentage kunnen berekenen of zelfs 
overgaan tot intrekking van het krediet. De vraagstel-
ling die in dit onderzoek centraal staat luidt derhalve: 
hoe beïnvloedt IFRS het beoordelingsproces van 
kredietbeoordelaars? Een gevolg van de invoering van IFRS is dat de balans 
en winst- en verliesrekening van een onderneming, 
en daardoor de verschillende fi nanciële ratio’s, 
kunnen veranderen. Deze veranderingen kunnen 
consequenties hebben voor het aanhouden of aangaan 
van een lening bij een bank, omdat de kredietbeoor-
delaars van banken in hun beoordeling gebruikmaken 
van een aantal fi nanciële ratio’s van de desbetreff ende 
onderneming (Den Ouden, 2004). Wanneer er niet 
meer aan bepaalde fi nanciële ratio’s wordt voldaan, 
kunnen kredietverschaff ers meer zekerheden vragen. f Op 1 januari 2005 trad het nieuwe stelsel van stan-
daarden voor de fi nanciële verslaggeving in werking: 
de International Financial Reporting Standards, 
oft ewel IFRS. Vanaf deze datum dienden alle zeven-
duizend beursgenoteerde ondernemingen binnen de 
Europese Unie IFRS over te nemen en in hun gecon-
solideerde jaarrekening toe te passen (Verordening 
Europese Commissie, EG 1606/2002). Vóór deze Drs. Ies Bos werkt momenteel als beleggingsspecialist bij 
Rabobank Vallei en Rijn te Ede. In zijn portefeuille komen 
vooral (groot)zakelijke klanten en instellingen voor. Tevens is hij FFP-gecertiﬁ ceerd Financieel Planner. Drs. Marten Stienstra is als promovendus verbonden aan de 
vakgroep Strategie & Omgeving, RSM Erasmus University. Zijn onderzoek is gepubliceerd in diverse nationale en 
internationale wetenschappelijke tijdschriften. De auteurs 
zijn dank verschuldigd aan Drs. P.E.M. Castelijn-Bos, 
Dr. B. Janssen en Drs. J. Schoeman voor hun waardevolle 
suggesties en opmerkingen. Drs. Ies Bos werkt momenteel als beleggingsspecialist bij 
Rabobank Vallei en Rijn te Ede. In zijn portefeuille komen 
vooral (groot)zakelijke klanten en instellingen voor. Tevens is hij FFP-gecertiﬁ ceerd Financieel Planner. Drs. Marten Stienstra is als promovendus verbonden aan de 
vakgroep Strategie & Omgeving, RSM Erasmus University. Ies Bos en Marten Stienstra SAMENVATTING Een gevolg van de invoering van IFRS is dat de 
balans en de winst- en verliesrekening van ondernemingen en in 
het verlengde daarvan tevens de verschillende ﬁ nanciële ratio’s 
kunnen veranderen. Dat zou (in)direct ﬁ nanciële consequenties 
kunnen hebben voor ondernemingen op het aanhouden of 
aantrekken van vreemd vermogen. Empirische resultaten tonen 
echter aan dat kredietbeoordelaars pragmatisch omgaan met 
ondernemingen die – door de invoering van IFRS – niet meer 
voldoen aan de in het convenant genoemde minimum 
bedrijfseconomische ratio’s. Alhoewel de ﬁ nanciële convenanten 
nog niet zijn aangepast aan de nieuwe op IFRS gestoelde 
waarden, wordt er aangegeven dat dit wel gaat gebeuren. datum baseerden Nederlandse ondernemingen hun 
externe verslaggeving veelal op de richtlijnen van de 
Raad voor de Jaarverslaggeving (RJ-Richtlijnen), ook 
wel bekend als NL GAAP. De invoering van IFRS 
moet leiden tot meer transparantie en tot een betere 
onderlinge vergelijkbaarheid van fi nanciële verslagen 
(Heemskerk en Van der Tas, 2006). Volgens 
Heemskerk en Van der Tas (2006, p. 574) is het 
belangrijkste principe van IFRS dat fi nanciële 
verslagen een true and fair view moeten geven van de 
fi nanciële situatie en de resultaten van een onderne-
ming. Tevens stellen zij vast dat bedrijfsresultaten 
door de invoering van IFRS meer volatiel worden. Dat is het gevolg van waardering van meer activa en 
verplichtingen tegen reële waarde en het niet meer 
bestaan van egalisatiemogelijkheden. Literatuuronderzoek Uitsluitend de solvabiliteitsratio wordt onderzocht. De solvabiliteitsratio is een belangrijk kengetal voor 
bankiers bij beslissingen over het al dan niet 
toekennen van een lening (Klaassen en Hoogendoorn, 
2004; Kamp, 2006). Het begrip solvabiliteit geeft  aan 
in hoeverre een onderneming in staat is aan haar 
langetermijnschuldverplichtingen te voldoen. a 2 2.1 Invloed IFRS op (eigen vermogen en) solvabiliteit 
Implementatie van IFRS betekent een fundamentele 
wijziging 
in 
het 
denken 
over 
verslaggeving. Hoogendoorn (2004b) vindt het de grootste omwen-
teling ooit in de fi nanciële verslaggeving door onder-
nemingen. De fi nanciële verslaggeving wordt sinds de 
invoering van IFRS strakker gereguleerd dan tot op 
dat moment in Nederland het geval was. Invoering 
van IFRS heeft  volgens Vergoossen (2006) tot gevolg 
dat de balans en jaarrekening een ander beeld zullen 
tonen dan voorheen. Het is volgens hem een rappor-
tage op andere grondslagen over dezelfde werkelijk-
heid. Veelal gaat het bij IFRS, in tegenstelling tot de 
NL GAAP-regels, om een nadere concretisering, 
herclassifi cering of een waardering tegen markt-
waarde. Uit een onderzoek van Vergoossen (2006) 
onder 45 Nederlandse ondernemingen komt naar 
voren dat de toepassing van IFRS bij 73 procent van 
de Nederlandse ondernemingen leidt tot een lager 
eigen vermogen. Ook een onderzoek van Knoops en 
Vergoossen (2006) onder 67 Nederlandse beurson-
dernemingen laat hetzelfde beeld zien. Bij 70 procent 
van deze ondernemingen leidt het toepassen van IFRS 
tot een lager eigen vermogen. Knoops en Vergoossen 
(2006) hebben nauwkeurig onderzocht wat de 
oorzaken zijn van verandering van het eigen vermogen 
door toepassing van IFRS. Uit het onderzoek blijkt 
dat ‘pensioenen’ (IAS 19) de belangrijkste oorzaak is 
voor veranderingen in het eigen vermogen van 
Nederlandse ondernemingen (Knoops en Vergoossen, 
2006). Indien de onderneming een pensioen heeft  
toegezegd aan werknemers ligt het risico (gedeelte-
lijk) bij de onderneming en eist IAS 19 dat pensioen-
beleggingen en –verplichtingen en de resultaten 
hiervan duidelijker op de balans en in de winst- en 
verliesrekening naar voren komen (Swinkels, 2006). Na pensioenen hebben volgens Knoops en Vergoossen 
(2006) achtereenvolgens fusies en overnames (IFRS 
3), winstbelasting (IAS 12), voorzieningen (IAS 37), 
materiële en immateriële activa (IAS 16 en IAS 38), 
fi nanciële instrumenten (IAS 32, 39 en IFRS 7), lease-
contracten (IAS 17) en op aandelen gebaseerde beta-
lingen (IFRS 2) een belangrijke invloed op het eigen 
vermogen. De Jong et al. Inleiding Zijn onderzoek is gepubliceerd in diverse nationale en 
internationale wetenschappelijke tijdschriften. De auteurs 
zijn dank verschuldigd aan Drs. P.E.M. Castelijn-Bos, 
Dr. B. Janssen en Drs. J. Schoeman voor hun waardevolle 
suggesties en opmerkingen. Vanuit deze vraagstelling is gekozen voor een kwalita-
tieve opzet van het onderzoek. Een kwalitatieve opzet 
vloeit verder voort uit het feit dat het onderzoek zich 
vooral laat typeren als voorlopig vooronderzoek. Dat 
heeft  onder meer tot gevolg dat het een kleinschalig en 
inventariserend onderzoek betreft . Met het oog daarop 
is gekozen voor de volgende afb akening: j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 MAB MA Literatuuronderzoek (2006) hebben de invloed 
onderzocht van IAS 32 (fi nanciële instrumenten) op 
het terugkopen van preferente aandelen in Nederland. Onder de nieuwe regels worden bij de meeste onder-
nemingen de preferente aandelen geclassifi ceerd als 
vreemd vermogen. Deze herclassifi catie leidt ertoe dat 
de schuldratio toeneemt met gemiddeld 35 pro cent 
(De Jong et al., 2006). In dit onderzoek worden de solvabiliteitsnormen die 
Nederlandse banken opleggen als uitgangspunt 
genomen. b Het is een onderzoek naar de gevolgen van een moge-
lijk veranderende solvabiliteit voor de fi nanciering 
van Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen. c De onderzoeksvraag is relevant vanuit zowel weten-
schappelijk als maatschappelijk perspectief. De 
wetenschappelijke relevantie is gericht op het inzich-
telijk maken van de vérstrekkende gevolgen van IFRS 
als nieuwe verslaggevingmethode. Er is weliswaar 
literatuur beschikbaar over veranderingen door IFRS 
op de balans en de winst- en verliesrekening. Echter, 
er is nog weinig theoretische kennis beschikbaar over 
de gevolgen hiervan voor het aanhouden of 
aantrekken van vreemd vermogen. De praktische 
waarde van dit onderzoek is gestoeld op de mogelijke 
economische gevolgen van IFRS op het gedrag van 
zowel kredietnemers als kredietverstrekkers. Voor 
kredietbeoordelaars beoogt het onderzoek de nood-
zakelijkheid te bepalen voor het al dan niet aanpassen 
van fi nanciële convenanten. Voor kredietnemers 
beoogt het onderzoek de mogelijke consequenties 
door kredietbeoordelaars op het aanhouden of 
aantrekken van vreemd vermogen in te schatten in 
geval van een lagere solvabiliteit door IFRS. g
g
In paragraaf 2 wordt het literatuuronderzoek uiteen-
gezet. In deze paragraaf wordt de invloed van IFRS 
op solvabiliteit inzichtelijk gemaakt. Verder wordt de 
mogelijke invloed van IFRS op het aanhouden of 
aantrekken van vreemd vermogen van een onder-
neming bij een bank vanuit de theorie vormgegeven. In paragraaf 3 komt de methodologische opzet van 
het onderzoek aan de orde en wordt uitgelegd hoe de 
data worden verzameld en geanalyseerd. Voor de 
beantwoording van de hoofdvraag worden primaire 
data gebruikt die worden vergaard met behulp van de 
Delphi-techniek. In paragraaf 4 worden de empiri-
sche resultaten getoond. In paragraaf 5 volgt een 
discussie van de resultaten en wordt, op basis van 
deze uitkomsten, een antwoord geformuleerd op de 
hoofdvraag. Het betoog wordt afgesloten met de 
conclusies die voortvloeien uit het onderzoek en 
aanbevelingen die op basis daarvan kunnen worden 
gedaan voor vervolgonderzoek. j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 Literatuuronderzoek j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 MAB EX T E R N E  V ER SLAGGEVI NG Zakenbank Dresdner Kleinwort Wasserstein (2005) 
heeft  een onderzoek gedaan naar de gevolgen van de 
invoering van IFRS bij vijft ig grote Europese onder-
nemingen. Het onderzoek van de zakenbank geeft  
aan dat IFRS een stijging van de bedrijfsschulden met 
gemiddeld 16 procent tot gevolg heeft . Omdat de 
omvang van het eigen vermogen nagenoeg ongewij-
zigd blijft , betekent dit een daling van de solvabiliteit1. Kamp (2006) heeft  voor 1096 Europese beursgeno-
teerde ondernemingen de impact berekend van IFRS 
op de solvabiliteitsratio. Hij heeft  de cijfers van 2004 
gelegd naast de vergelijkende cijfers over 2005. Hieruit 
blijkt dat de solvabiliteit van Nederlandse onderne-
mingen relatief vaak daalt. De solvabiliteit van circa 
57 procent van de Nederlandse ondernemingen daalt, 
terwijl dit voor 31 procent van de Europese onderne-
mingen het geval is. Volgens De Jong et al. (2006) zou 
dat kunnen samenhangen met de classifi cering van 
preferente aandelen die onder IFRS vaak als vreemd 
vermogen moeten worden verwerkt. Het onderzoek 
van Kamp (2006) laat verder zien dat er een opwaarts 
eff ect is op het balanstotaal. Immers, door het waar-
deren op reële waarde kunnen stille reserves zichtbaar 
worden, waardoor het vermogen en het balans totaal 
toenemen (Den Ouden, 2004; Groeneveld, 2004). aanpassen. Veel beursgenoteerde ondernemingen zijn 
namelijk met banken leningsovereenkomsten aange-
gaan. In leningsovereenkomsten worden zogenaamde 
convenanten 
opgenomen 
(Den 
Ouden, 
2004). Convenanten zijn kredietvoorwaarden met betrekking 
tot de fi nanciële aangelegenheden van de geldnemer 
(Den Ouden, 2004). In een dergelijk convenant staat 
meestal dat de onderneming aan bepaalde ratio’s moet 
voldoen (Rabobank, 2005). Het doorbreken van de 
gestelde ratio dient voor de bank als een eerste waar-
schuwingssignaal dat de kredietwaardigheid van de 
debiteur minder wordt (Den Ouden, 2004). Zo’n waar-
schuwingssignaal kan aanleiding vormen tot actie door 
de verstrekker van vreemd vermogen die bijvoorbeeld 
het krediet c.q. de lening opzegt. Doordat de gehan-
teerde convenanten tijdige actie mogelijk maken, wordt 
de waarde van de ultieme verhaalmogelijkheden van 
de verstrekker van vreemd vermogen beschermd (Den 
Ouden, 2004). Voor een onderneming kan de bescher-
ming van verhaalmogelijkheden grote gevolgen hebben 
voor de liquiditeitspositie en daarmee de levensvat-
baarheid. Literatuuronderzoek Het intrekken van een krediet geeft  risico’s 
op de korte en lange termijn (Bletz, 1990). Risico’s op 
korte termijn zijn betalingsproblemen, beperking van 
kredietfaciliteiten of verhoging van rentelasten. Risico’s 
op lange termijn betreff en aantasting van de buff er en 
uiteindelijk faillissement. t 2.2 Consequenties veranderende solvabiliteit 
door IFRS Hoogendoorn (1990) geeft  aan dat uit diverse onder-
zoeken in de Verenigde Staten de conclusie zich 
aandient dat stelselwijzigingen samenhangen met het 
knellend worden van leningsvoorwaarden. Voor 
onder nemingen die op basis van IFRS rapporteren, 
zullen de implicaties voor de kredietbeoordeling en 
daarmee hun leningsvoorwaarden voorlopig onzeker 
zijn (Kamp, 2006). Dit blijkt ook uit een analyse van 
de zakenbank Dresdner Kleinwort Wasserstein 
(2005), waarin wordt gesteld dat de verslechtering 
van de solvabiliteit door de invoering van IFRS vooral 
voor problemen kan zorgen bij small- en midkap 
ondernemingen. Deze ondernemingen hebben door 
hun zwakkere onderhandelingspositie over het alge-
meen strengere afspraken met hun banken.t Voor kredietbeoordelaars is door IFRS het nodige 
veranderd. Eén van de uitgangspunten van IFRS is dat 
deze wijze van verslaggeving meer inzicht, transpa-
rantie en vergelijkbaarheid van fi nanciële verslagen 
moet opleveren (Heemskerk en Van der Tas, 2006). Enerzijds krijgen kredietbeoordelaars dan meer inzicht 
in het ‘reilen en zeilen’ van de onderneming. Met het 
verkrijgen van dit additionele inzicht neemt het intrin-
sieke risico van het niet voorhanden hebben van volle-
dige informatie af (Swagerman en Ter Hoeven, 2004). Hierdoor kan de risicopremie worden verlaagd. Anderzijds gaat het er ook om of door de overgang 
naar IFRS de kredietbeoordelaar met een extra risico 
(‘het niet begrijpen’) wordt opgezadeld (Swagerman en 
Ter Hoeven, 2004). Zij worden immers geconfronteerd 
met andere cijfers in de jaarrekening. Dit laatste lijkt 
echter een kortetermijnprobleem. Naarmate men meer 
ervaring krijgt met jaarrekeningen op basis van IFRS 
zal het risico van ‘het niet begrijpen’ naar alle waar-
schijnlijkheid af nemen. Den Ouden (2004) geeft  aan dat het opzeggen van 
een krediet, louter en alleen omdat ratioconvenanten 
doorbroken zijn, twijfelachtig is. Volgens hem lijkt 
het aannemelijk dat een onderneming met behulp 
van een goede advocaat wel wegen vindt om onder de 
letter van het convenant uit te komen. De implemen-
tatie van IFRS zal volgens Den Ouden (2004) aan -
leiding vormen tot het herformuleren van de 
berekenings wijze van tot dusverre gehanteerde 
termen in ratioconvenanten en de aan te leggen 
criteria. Kamp (2006) komt tot de conclusie dat In dit onderzoek is het van belang of ondernemingen 
door de invoering van IFRS onder de vooraf gestelde 
solvabiliteitsratio zakken. j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 2.2 Consequenties veranderende solvabiliteit 
door IFRS De vraag rijst dan of een 
kredietbeoordelaar van een bank zijn traditionele 
wijze van analyse van fi nanciële informatie moet j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 MAB sommige ratio’s die banken hanteren bij het beoor-
delen van een lening structureel op een lager niveau 
komen. Hij vindt het echter onwaarschijnlijk dat 
Nederlandse ondernemingen na de invoering van 
IFRS minder kredietwaardig zijn dan voorheen. Modellen en ervaringsregels die kredietbeoordelaars 
gebruiken zullen volgens hem dan ook voor deze 
structurele afwijking aangepast moeten worden. Ook 
Groeneveld (2004) vindt dat de minimumsolvabiliteit 
in samenhang moet worden gebracht met de nieuwe 
IFRS-regels. Swagerman en Ter Hoeven (2004) stellen 
dat de kredietbeoordelaar, als gebruiker van IFRS-
informatie, het vermogen moet hebben om als het 
ware door de aangeboden fi nanciële informatie heen 
te kijken (know your customer). zoek blijkt het een interessante techniek, met name 
vanwege de nadruk op kennisgenerering (Verschuren 
en Doore waard, 2001). Op basis van deze kennis wordt 
duidelijk of banken de fi nanciële convenanten al dan 
niet aangepast hebben, naar aanleiding van de invoe-
ring van IFRS. g
In dit onderzoek werd aan kredietbeoordelaars van 
Nederlandse banken een aantal gerichte vragen 
gesteld om voorwaarden en criteria te verzamelen 
met betrekking tot de solvabiliteit. Door gerichte 
vragen te stellen, kan precies op die informatie aange-
stuurd worden die nodig is voor het beantwoorden 
van de hoofdvraag. Het onderzoek kende twee rondes. In de eerste ronde werd een aantal vragen (zie para-
graaf 4) via e-mail aan kredietbeoordelaars voorge-
legd. In de tweede ronde kregen de deelnemers inzicht 
in de antwoorden die hun collega-kredietbeoorde-
laars hadden gegeven en werden dezelfde vragen 
opnieuw gesteld. Daarbij is het verzoek gedaan aan 
kredietbeoordelaars of zij, gegeven de antwoorden en 
overwegingen van andere deskundigen, aanleiding 
zagen hun eerste antwoord aan te vullen of bij te 
stellen. Deze techniek maakt inzichtelijk in hoeverre 
de antwoorden overlappen of juist verschillen van 
elkaar (Verschuren en Doorewaard, 2001). Op basis van bovengenoemde argumenten lijkt het 
aannemelijk te veronderstellen dat de door kredietbeoor-
delaars gehanteerde solvabiliteitsratio’s zijn aangepast aan 
de nieuwe op IFRS gestoelde waarden. Deze theoretische 
veronderstelling zal nu empirisch worden getoetst. Onderzoeksmethode
3 Om een antwoord op de hoofdvraag te kunnen geven, is 
het noodzakelijk te weten hoe kredietbeoordelaars met 
de nieuwe situatie omgaan. Om daaromtrent helderheid 
te krijgen, is een onderzoek onder personen (kredietbe-
oordelaars) gehouden. Een onderzoek naar personen en 
hun opvattingen verloopt doorgaans via ondervraging 
en/of observatie (Verschuren en Doorewaard, 2001). Observatie viel als bruikbare methodiek al snel af omdat 
het in dit geval een moeilijk toe te passen, tijdrovende en 
daardoor kostbare methode zou zijn. Ondervraging kan 
via een enquête of een interview. Voor dit onderzoek 
bleek de zogeheten Delphi-techniek bijzonder geschikt, 
omdat deze methodiek kenmerken van zowel interview 
als enquête bevat. De enquête werd uitgezet onder kredietbeoordelaars 
van de volgende banken: ABN AMRO, Fortis, ING 
en de Rabobank met het doel om van elke bank twee 
deskundigen te laten deelnemen. Bij het benaderen 
van de banken bleek dat het aantal kredietbeoorde-
laars dat beursgenoteerde bedrijven beoordeelt, niet 
zo groot is. Daarom zijn er niet random enquêtefor-
mulieren verstuurd, maar zijn de deelnemers via 
persoonlijke contacten met andere medewerkers van 
de bank benaderd. j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 Resultaten De Delphi-techniek is begin jaren zestig ontwikkeld 
door Helmer, Rescher en Dalkey en is een techniek die 
kan worden gebruikt om een proces van groepscom-
municatie te structureren om een complex probleem te 
onderzoeken (Gordon, 1994). Deze techniek helpt om 
consensus over een bepaald complex onderwerp te 
krijgen. Het is hierbij niet noodzakelijk dat de deskun-
digen samenkomen. Het is een techniek die gebaseerd 
is op de aanpak van dialectical inquiry. Hierbij wordt 
aan verschillende deskundigen individueel hun mening 
over een bepaald onderwerp gevraagd door middel 
van een vragenlijst (thesis). Vervolgens worden alle 
resultaten verwerkt en teruggekoppeld naar de respon-
denten (antithese). Zij worden vervolgens verzocht de 
vragen uit de lijst opnieuw te beantwoorden in het licht 
van alle andere resultaten (synthese). Voor dit onder- Het resultaat van de eerste enquêteronde is als volgt: 
van de ABN AMRO, ING en Rabobank zijn per bank 
twee enquêtes terugontvangen uit de eerste enquê-
teronde. Van Fortis is één enquête terugontvangen. In 
verband met vertrouwelijkheid van informatie wordt 
er in deze publicatie geen zichtbare link gelegd tussen 
de uitkomsten en het door de respondenten gegeven 
antwoord. Vijf van de zeven deskundigen geven aan 
een wetenschappelijke opleiding te hebben gevolgd. Eén deskundige geeft  aan het kandidaatsexamen 
Nederlands Recht te hebben afgelegd, terwijl de 
laatste kandidaat als hoogst genoten opleiding HAVO 
heeft . De zes deskundigen die het aantal jaren werk-
ervaring hebben vermeld, zijn gemiddeld 5,8 jaar in 
de opgegeven functie werkzaam.2 MAB EX T E R N E  V ER SLAGGEVI NG Vraag 1C: In hoeverre speelt solvabiliteit een rol bij 
kredietverstrekking in uw organisatie? Zes van de zeven kredietbeoordelaars uit de eerste 
enquêteronde hebben ook aan de tweede ronde 
meegedaan. In de tweede ronde konden de deskun-
digen, conform de Delphi-techniek, hun antwoord 
aanpassen naar aanleiding van de antwoorden van 
hun collega’s. Van deze mogelijkheid werd enkele 
malen gebruik gemaakt. Vooral bij vraag 1C, een 
vraag naar de belangrijkheid van solvabiliteit, werd 
door twee deskundigen de belangrijkheid aangepast 
richting de consensus. Ook werden er aanvullingen 
gegeven bij vraag 1D: ‘Wat verstaat uw bank onder 
solvabiliteit?’ Met de antwoorden die hier gegeven 
werden, conformeerden de respondenten zich aan de 
antwoorden die hun collega’s in de eerste ronde 
hadden gegeven. De respons van de eerste enquê-
teronde aangevuld met de (gesynthetiseerde) respons 
uit de tweede enquêteronde staat hieronder per vraag 
vermeld. Resultaten De zeven respondenten gaven op bovenstaande vraag 
antwoord door de belangrijkheid aan te geven op een 
schaal van één tot en met zeven met als uitersten: 
‘helemaal geen rol’ en ‘zeer belangrijke rol’. De eerste 
enquêteronde kwam uit op een gemiddelde van 4,6. In de tweede ronde pasten twee kredietbeoordelaars 
van één bank de belangrijkheid naar beneden aan, 
waardoor het gemiddelde uiteindelijk uitkomt op 4.3 
(zie tabel 2). Tabel 2  Rol solvabiliteit bij kredietverstrekking na tweede 
ronde Delphi-techniek
Belangrijkheid solvabiliteit 
(score = 1 t/m 7):
Frequentie (maximum = 7)
1 (helemaal geen rol)
0
2
1
3
1
4
1
5
3
6
1
7 (zeer belangrijke rol)
0 Tabel 2  Rol solvabiliteit bij kredietverstrekking na tweede 
ronde Delphi-techniek Vraag 1A: Welke (fi nanciële) informatie vindt u het 
meest belangrijk bij het beoordelen van een kredietaan-
vraag? g
Bij het beoordelen van een kredietaanvraag zijn er drie 
informatiebronnen die door minimaal twee kredietbe-
oordelaars als belangrijk worden aangemerkt, te weten 
(1) jaarrapporten, (2) meerjarenprojecties van balans 
en resultatenrekening en (3) de positie van de onder-
neming ten opzichte van branchegenoten. Verder werd 
door individuele kredietbeoordelaars nog genoemd: 
een aantal economische kengetallen, de due diligence, 
de vooruitzichten en de prognoses. Vraag 1D: Wat verstaat uw bank onder solvabiliteit? De verschillende banken zijn bijna unaniem over de 
betekenis van het begrip solvabiliteit. De kredietbe-
oordelaars gaven aan dat zij het eigen vermogen van 
een onderneming corrigeren voor: achtergestelde 
leningen, immateriële activa en rekening courant 
vorderingen c.q. leningen aan aandeelhouders (zie 
tabel 3). In de tweede ronde kwam verder naar voren 
dat twee kredietbeoordelaars de solvabiliteit ook 
corrigeren voor minderheidsbelangen. De antwoorden 
op deze vraag kunnen een vertekend beeld geven 
omdat twee respondenten geen gespecifi ceerd 
antwoord gaven op deze vraag. Vraag 1B: Welke drie bedrijfseconomische ratio’s vindt 
u het belangrijkst bij het beoordelen van een krediet-
aanvraag? Drie van de zeven kredietbeoordelaars rekenden solva-
biliteit tot de belangrijkste drie bedrijfseconomische 
ratio’s bij het beoordelen van een kredietaanvraag. Uit 
de respons blijkt verder dat krediet beoordelaars vooral 
de debt/EBITDA, de rente dekkingsratio en de liquidi-
teit belangrijk vinden (zie tabel 1). Resultaten Tabel 3  Correcties met betrekking tot solvabiliteit
Solvabiliteit wordt 
gecorrigeerd voor:
Frequentie (maximum = 7)
Achtergestelde leningen
5
Immateriële activa
5
Rekening courant vorderingen
4
Minderheidsbelangen
2
Vraag 2A: Stel, een onderneming voldoet door de IFRS-
regelgeving niet meer aan de in het fi nancieringsconve-
nant opgenomen eisen, hoe gaat u hier mee om? De kredietbeoordelaars gaven aan dat ze hier fl exibel 
mee omgaan. De algemene lijn in de respons is dat Tabel 3  Correcties met betrekking tot solvabiliteit
Solvabiliteit wordt 
gecorrigeerd voor:
Frequentie (maximum = 7)
Achtergestelde leningen
5
Immateriële activa
5
Rekening courant vorderingen
4
Minderheidsbelangen
2 Tabel 3  Correcties met betrekking tot solvabiliteit
Solvabiliteit wordt 
gecorrigeerd voor:
Frequentie (maximum = 7)
Achtergestelde leningen
5
Immateriële activa
5
Rekening courant vorderingen
4
Minderheidsbelangen
2 Tabel 3  Correcties met betrekking tot solvabiliteit Tabel 1  Door kredietbeoordelaars aangegeven belangrijke 
bedrijfseconomische ratio’s 
Belangrijke bedrijfs-
economische ratio’s:
Frequentie (maximum = 7)
Debt/EBITDA
5
Rentedekking
5
Liquiditeit
4
Rentabiliteit
3
Solvabiliteit
3
Overige
1 Vraag 2A: Stel, een onderneming voldoet door de IFRS-
regelgeving niet meer aan de in het fi nancieringsconve-
nant opgenomen eisen, hoe gaat u hier mee om? l Vraag 2A: Stel, een onderneming voldoet door de IFRS-
regelgeving niet meer aan de in het fi nancieringsconve-
nant opgenomen eisen, hoe gaat u hier mee om? l Vraag 2A: Stel, een onderneming voldoet door de IFRS-
regelgeving niet meer aan de in het fi nancieringsconve-
nant opgenomen eisen, hoe gaat u hier mee om? De kredietbeoordelaars gaven aan dat ze hier fl exibel 
mee omgaan. De algemene lijn in de respons is dat pg
g
De kredietbeoordelaars gaven aan dat ze hier fl exibel 
mee omgaan. De algemene lijn in de respons is dat j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 het niet zo kan zijn dat alleen door de invoering van 
nieuwe IFRS-regels een lening opgezegd kan worden. De ratio’s in de convenanten worden aangepast of de 
input wordt geneutraliseerd voor het IFRS-eff ect. dat solvabiliteit een gematigd belangrijke rol speelt bij 
het verstrekken van kredieten. Twee kredietbeoorde-
laars van éénzelfde bank verlaagden in de tweede 
enquêteronde zelfs de belangrijkheid van solvabiliteit 
bij de kredietverlening. Binnen de literatuur kon geen 
éénduidig antwoord worden gevonden op de vraag 
hoe verstrekkers van vreemd vermogen het begrip 
solvabiliteit defi niëren. Resultaten Deze vraag is daarom aan 
verstrekkers van vreemd vermogen voorgelegd (para-
graaf 4, vraag 1D). Uit de respons van kredietbeoor-
delaars blijkt bij de defi niëring van solvabiliteit dat 
het eigen vermogen wordt vermeerderd met achter-
gestelde leningen. Achtergestelde leningen worden bij 
het eigen vermogen opgeteld omdat de bank bij een 
faillissement voorgaat. De kredietbeoordelaars corri-
geren de solvabiliteit verder voor immateriële activa 
en rekeningcourantvorderingen, omdat deze bij een 
faillissement veelal geen waarde meer hebben. Vraag 2B: Indien de overschrijding van de ratio’s alleen 
door de IFRS-regels zou zijn ontstaan, zou uw bank dan 
de minimum bedrijfseconomische ratio’s in het conve-
nant aanpassen? Deze vraag is een verdieping van de vorige vraag. Zes 
van de zeven respondenten gaven aan dat het IFRS-
eff ect geneutraliseerd wordt en één respondent gaf 
aan dat er geen aanpassing nodig is, omdat er afge-
sproken kan worden dat de onderneming tijdelijk 
niet aan de overeengekomen ratio’s hoeft  te voldoen 
(zie tabel 4). Tabel 4  Aanpassing convenanten door IFRS-regels 
Zou uw bank de minimum 
ratio’s aanpassen? Frequentie (maximum = 7)
Aanpassen ratio’s
5
Input aanpassen
1
Anders
1 In de literatuur wordt een groter gewicht toegekend 
aan de rol van solvabiliteit binnen kredietverlening 
dan door de kredietbeoordelaars. De vraag komt dan 
naar voren hoe dit kan worden verklaard. Eén krediet-
beoordelaar gaf aan dat de solvabiliteitsgedachte 
nauwelijks een rol speelt binnen Corporate Finance 
omdat de verwachte cashfl ow belangrijker wordt 
gevonden. Een gezonde cashfl ow is belangrijk voor 
een bank omdat hieruit de verplichtingen voor rente 
en afl ossing op korte termijn moeten worden voldaan. In de literatuur wordt een groter gewicht toegekend 
aan de rol van solvabiliteit binnen kredietverlening 
dan door de kredietbeoordelaars. De vraag komt dan 
naar voren hoe dit kan worden verklaard. Eén krediet-
beoordelaar gaf aan dat de solvabiliteitsgedachte 
nauwelijks een rol speelt binnen Corporate Finance 
omdat de verwachte cashfl ow belangrijker wordt 
gevonden. Een gezonde cashfl ow is belangrijk voor 
een bank omdat hieruit de verplichtingen voor rente 
en afl ossing op korte termijn moeten worden voldaan. Omdat een onderneming aan allerlei kortlopende 
schulden moet voldoen, is liquiditeit waarschijnlijk 
een belangrijkere bedrijfseconomische ratio geworden 
dan solvabiliteit. Solvabiliteit geeft  een indicatie van 
het weerstandsvermogen van een onderneming op 
lange termijn. Uit de antwoorden rijst verder het 
vermoeden dat de kredietverlening de laatste jaren 
dynamischer is geworden, waardoor andere infor-
matie belangrijker wordt dan de solvabiliteitsratio. Resultaten In het literatuuronderzoek werd verder aannemelijk 
gemaakt dat door de IFRS-regels ook de gehanteerde 
solvabiliteitsratio’s 
zullen 
worden 
gewijzigd. Groeneveld (2004), Den Ouden (2004) en Kamp 
(2006) zijn van mening dat kredietverstrekkers de 
minimumsolvabiliteit zouden moeten aanpassen aan 
de nieuwe op IFRS gestoelde waarden. De implemen-
tatie van IFRS zal volgens hen aanleiding vormen tot 
het herformuleren van de berekeningswijze van tot 
dusverre gehanteerde termen in ratioconvenanten en 
de aan te leggen criteria. Echter, uit de respons van de 
kredietbeoordelaars (vraag 2A) blijkt dat de conve-
nanten nog niet aangepast zijn na de invoering van 
IFRS. Drie kredietbeoordelaars geven aan dat er nog 
weinig ervaring is met IFRS. Toch kan geconcludeerd 
worden dat de kredietbeoordelaars pragmatisch j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 5.1 Discussie Uit het literatuuronderzoek komt naar voren dat het 
eigen vermogen voor verstrekkers van vreemd 
vermogen een belangrijke graadmeter is bij de bepa-
ling van de kredietwaardigheid van een onderneming. De solvabiliteitsratio van een onderneming is daarom 
een belangrijk kengetal bij het verstrekken van 
leningen/kredieten. Uit vraag 1A van het empirisch 
onderzoek blijkt dat kredietbeoordelaars een heel 
scala aan (fi nanciële) informatie belangrijk vinden bij 
het beoordelen van een kredietaanvraag. In eerste 
instantie beoordeelt men de onderneming bijna of 
helemaal niet op bedrijfseconomische ratio’s. Enkele 
belangrijke punten van beoordeling zijn: de beoorde-
ling over meerdere jaren, vooruitzichten, stabiliteit en 
ontwikkeling van de winst. De kredietbeoordelaars 
noemden bij vraag 1B achtereenvolgens als de drie 
belangrijkste 
bedrijfseconomische 
ratio’s: 
debt/
EBITDA, ratio’s omtrent rentedekking en liquiditeits-
ratio’s. Vier van de zeven kredietbeoordelaars 
noemden solvabiliteit helemaal niet bij vraag 1B. Kredietbeoordelaars gaven bij vraag 1C aan in 
hoeverre solvabiliteit een belangrijke rol inneemt bij 
de kredietverstrekking. Hier kwam geen eenduidig 
antwoord op. De gemiddelde score was 4,3 op een 
schaal van één tot en met zeven. Uit deze score blijkt j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 MAB EX T E R N E  V ER SLAGGEVI NG selwijzigingen samenhangen met het knellend worden 
van leningsvoorwaarden. In vervolgonderzoek zou de 
onderzoeksgroep daarom uitgebreid kunnen worden 
met respondenten uit andere landen dan Nederland. Tot 
slot lijkt het legitiem om in toekomstige studies naar 
kredietverlening niet slechts op solvabiliteit te focussen, 
maar op een breder scala aan fi nanciële ratio’s. In het 
verlengde daarvan is het interessant om te onderzoeken 
in hoeverre IFRS resultaatsturing in de hand werkt (zie 
bijvoorbeeld Van Tendeloo en Vanstraelen, 2005). Het 
lijkt aannemelijk te veronderstellen dat administratieve 
maatregelen (resultaatsturing) worden ondernomen 
door ondernemingen waarbij de bedrijfseconomische 
ratio’s relatief laag zijn. In het bijzonder indien de drei-
ging bestaat dat aan de overeengekomen leningsvoor-
waarden niet meer wordt voldaan. Heemskerk en Van 
der Tas (2006) tonen empirisch aan dat de overgang 
naar IFRS eerder leidt tot een stijging dan tot een daling 
van resultaatsturing. ■ omgaan met de ondernemingen die – door de invoe-
ring van IFRS – niet meer voldoen aan de in het 
convenant genoemde minimum bedrijfseconomische 
ratio’s. Dit wordt verder bevestigd door hun antwoord 
op vraag 2B, waarin de kredietbeoordelaars aangeven 
wat zij in deze situatie doen. Literatuur Bletz, J.C.F., (1990), Solvabiliteit in balans, Nationale Investeringsbank NV. Dresdner Kleinwort Wasserstein, (2005), New IFRS reporting rules will 
increase debt, Onderzoeksrapport, mei 2005. Gordon, T.J., (1994), The Delphi method, in: J.C. Glenn, Futures research 
methodology, American Council for United Nations University, 
Washington. Groeneveld, J.G., (2004), Vernieuwde ﬁ nanciële berichtgeving, Fiducie, no. 1, 
pp. 12-15. Groeneveld, J.G., (2004), Vernieuwde ﬁ nanciële berichtgeving, Fiducie, no. 1, 
pp. 12-15. Heemskerk, M.J.L. en L.G. van der Tas, (2006), Veranderingen in 
resultaatsturing als gevolg van de invoering van IFRS, Maandblad voor Heemskerk, M.J.L. en L.G. van der Tas, (2006), Veranderingen in 
resultaatsturing als gevolg van de invoering van IFRS, Maandblad voor 
Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 80, no. 11, pp. 571-579. Hoogendoorn, M.N., (1990), Stelselwijzigingen in de jaarrekening, Wolters-
Noordhoff, Groningen. Heemskerk, M.J.L. en L.G. van der Tas, (2006), Veranderingen in 
resultaatsturing als gevolg van de invoering van IFRS, Maandblad voor Heemskerk, M.J.L. en L.G. van der Tas, (2006), Veranderingen in 
resultaatsturing als gevolg van de invoering van IFRS, Maandblad voor 
Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 80, no. 11, pp. 571-579. Hoogendoorn, M.N., (1990), Stelselwijzigingen in de jaarrekening, Wolters-
Noordhoff, Groningen. 5.1 Discussie Vijf van de zeven krediet-
beoordelaars stellen dat de convenanten aangepast 
gaan worden en één respondent geeft  aan dat de input 
geneutraliseerd wordt voor IFRS. Uit de enquête blijkt 
dus dat kredietbeoordelaars fl exibel omgaan met de 
nieuwe IFRS-regelgeving. 5.2 Conclusie In deze subparagraaf wordt een antwoord gegeven op 
de hoofdvraag die luidde: hoe beïnvloedt IFRS het 
beoordelingsproces van kredietbeoordelaars? Uit het 
empirisch onderzoek onder kredietbeoordelaars blijkt 
dat er een grote mate van overeenstemming is tussen 
beoordelaars van verschillende banken. Deze over-
eenstemming maakt dat de uitslag een hoge betrouw-
baarheid heeft . In de eerste plaats blijkt dat solvabiliteit 
een rol kan spelen bij kredietverstrekking, maar dat 
het niet als de belangrijkste ratio kan worden aange-
merkt. Verder blijkt dat de kredietbeoordelaars prag-
matisch omgaan met ondernemingen die – door de 
invoering van IFRS – niet meer voldoen aan de in het 
convenant genoemde minimum bedrijfseconomische 
ratio’s. Uit het onderzoek kan geconcludeerd worden 
dat een mogelijk lagere solvabiliteit door IFRS geen 
nadelige fi nanciële consequenties voor beursgeno-
teerde ondernemingen heeft  op het aanhouden of 
aantrekken van vreemd vermogen bij een bank. Alhoewel de fi nanciële convenanten nog niet zijn 
aangepast na de invoering van IFRS, wordt er aange-
geven dat dit wel gaat gebeuren. 5.3 Beperkingen en vervolgonderzoek ter Hoeven, (2004), De overgang naar IFRS: know 
your customer’, Accounting, vol. 108, no 12, pp. 29-31. Swinkels, L.A.P., (2006), Zijn pensioenregelingen gewijzigd als gevolg van 
de 
introductie 
van 
IFRS?, 
Maandblad 
voor 
Accountancy 
en 
Bedrijfseconomie, vol. 80, no. 11, pp. 562-570. Van Tendeloo, B. en A. Vanstraelen, (2005), Earnings management under 
German GAAP versus IFRS, European Accounting Review, vol. 14, no 1, 
pp. 155-180. Vergoossen, R.G.A., (2006), Invloed van IFRS op netto resultaat en eigen 
vermogen, Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 80, 
no. 11, pp. 550-561. Verordening (EG) Nr. 1606/2002 van het Europees parlement en de Raad 
van 19 juli 2002 betreffende de toepassing van internationale 
standaarden voor jaarrekeningen, PB L 243 van 11 november 2002. Verschuren P. en H. Doorewaard, (2001), Het ontwerpen van een onderzoek, 
Lemma, Utrecht. Swinkels, L.A.P., (2006), Zijn pensioenregelingen gewijzigd als gevolg van 
de 
introductie 
van 
IFRS?, 
Maandblad 
voor 
Accountancy 
en 
Bedrijfseconomie, vol. 80, no. 11, pp. 562-570. Van Tendeloo, B. en A. Vanstraelen, (2005), Earnings management under 
German GAAP versus IFRS, European Accounting Review, vol. 14, no 1, 
pp. 155-180. Vergoossen, R.G.A., (2006), Invloed van IFRS op netto resultaat en eigen 
vermogen, Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 80, 
no. 11, pp. 550-561. Vergoossen, R.G.A., (2006), Invloed van IFRS op netto resultaat en eigen 
vermogen, Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 80, 
no. 11, pp. 550-561. Verordening (EG) Nr. 1606/2002 van het Europees parlement en de Raad 
van 19 juli 2002 betreffende de toepassing van internationale 
standaarden voor jaarrekeningen, PB L 243 van 11 november 2002. Verordening (EG) Nr. 1606/2002 van het Europees parlement en de Raad 
van 19 juli 2002 betreffende de toepassing van internationale 
standaarden voor jaarrekeningen, PB L 243 van 11 november 2002. Verschuren P. en H. Doorewaard, (2001), Het ontwerpen van een onderzoek, 
Lemma, Utrecht. j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 5.3 Beperkingen en vervolgonderzoek Helaas is dit onderzoek niet zonder beperkingen. Ten 
minste twee ervan verdienen speciale aandacht. In de 
eerste plaats oogt de onderzoeksgroep met slechts 
zeven respondenten beperkt. Dit hoeft  echter geen 
nadelige consequenties te hebben, omdat bij het 
benaderen van de banken bleek dat het aantal krediet-
beoordelaars per bank dat Nederlandse beursgeno-
teerde bedrijven beoordeelt niet zo groot is. Hoogendoorn, M.N., (2004b), Regels over regels, Kluwer, Deventer. Jong, A. de, M.A. Rosellón en P. Verwijmeren, (2006), De invloed van IFRS 
op preferente aandelen in Nederland, Maandblad voor Accountancy en 
Bedrijfseconomie, vol. 80, no 7/8, pp. 336-342. Jong, A. de, M.A. Rosellón en P. Verwijmeren, (2006), De invloed van IFRS 
op preferente aandelen in Nederland, Maandblad voor Accountancy en 
Bedrijfseconomie, vol. 80, no 7/8, pp. 336-342. Kamp, B., (2006), De invloed van IFRS op analisten, Maandblad voor 
Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 80, no. 11, pp. 580-588. Kamp, B., (2006), De invloed van IFRS op analisten, Maandblad voor 
Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 80, no. 11, pp. 580-588. Klaassen, J. en M.N. Hoogendoorn, (2004), Externe verslaggeving, Wolters-
Noordhoff, Groningen. Klaassen, J. en M.N. Hoogendoorn, (2004), Externe verslaggeving, Wolters-
Noordhoff, Groningen. In de tweede plaats dient opgemerkt te worden dat de 
resultaten beïnvloed zouden kunnen zijn door een 
mogelijk steekproefeff ect. De onderzoeksgroep betreft  
uitsluitend 
kredietbeoordelaars 
van 
Nederlandse 
banken. Wellicht dat er in andere landen anders wordt 
omgegaan met stelselwijzigingen. Zo geeft  Hoogendoorn 
(1990) bijvoorbeeld aan dat uit diverse onderzoeken in 
de Verenigde Staten de conclusie lijkt te komen dat stel- Knoops, C.D. en R.G.A. Vergoossen, (2006), IFRS: cijfermatige invloed en 
economische gevolgen, in: C. Camfferman, R. Bosman en R.G.A. Vergoossen 
(red.), Het jaar 2005 verslagen. Onderzoek jaarverslaggeving Nederlandse 
ondernemingen, Koninklijk NIVRA/Kluwer, Deventer, pp. 13-47. Ouden, G.J. den, (2004), Ratiobepalingen in leningovereenkomsten, 
Accounting, vol. 108, no. 6, pp. 9-17. Ouden, G.J. den, (2004), Ratiobepalingen in leningovereenkomsten, 
Accounting, vol. 108, no. 6, pp. 9-17. Rabobank, (2005), Ratio’s en niet ﬁ nanciële convenants bij zakelijke 
ﬁ nancieringen, Handleiding Financiering Bedrijven. MAB j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 MAB j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 10 Swagerman, D. en R. ter Hoeven, (2004), De overgang naar IFRS: ‘know 
your customer’, Accounting, vol. 108, no 12, pp. 29-31. Swagerman, D. en R. Noten 1  Binnen de literatuur kan geen éénduidig antwoord worden gevonden 
op de vraag hoe verstrekkers van vreemd vermogen het begrip solva-
biliteit deﬁ niëren. Omdat dit voor het onderzoek wel van belang is, 
wordt deze vraag aan de verstrekkers van vreemd vermogen voorge-
legd (paragraaf 4, vraag 1D). 1  Binnen de literatuur kan geen éénduidig antwoord worden gevonden 
op de vraag hoe verstrekkers van vreemd vermogen het begrip solva-
biliteit deﬁ niëren. Omdat dit voor het onderzoek wel van belang is, 
wordt deze vraag aan de verstrekkers van vreemd vermogen voorge-
legd (paragraaf 4, vraag 1D). 2   Het aantal jaren werkervaring ligt met aan zekerheidsgrenzende 
waarschijnlijkheid hoger omdat één respondent ‘veel’ geantwoord 
heeft bij de vraag naar het aantal jaren werkervaring. 2   Het aantal jaren werkervaring ligt met aan zekerheidsgrenzende 
waarschijnlijkheid hoger omdat één respondent ‘veel’ geantwoord 
heeft bij de vraag naar het aantal jaren werkervaring. 2   Het aantal jaren werkervaring ligt met aan zekerheidsgrenzende 
waarschijnlijkheid hoger omdat één respondent ‘veel’ geantwoord 
heeft bij de vraag naar het aantal jaren werkervaring. j a n u a r i / f e b r u a r i  2 0 0 7 MAB MAB
11