Oud Holland
WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE, 77 heeft geleerd onder leiding van den laatste. Houbraken 1 ) vertelt dat Willem van de Velde dien zoon onder opzicht van Simon de Vlieger te Amsterdam liet, toen hij zelf in dienst van KAREL II naar Engeland vertrok. Later hoop ik fe bewijzen dat vader en zoon beiden in 1673 naar Londen zijn gegaan, toen Willem * van de Velde Jr. reeds een vermaard schilder was, en men weet dat de Vlieger in de eerste helft van Maart 1653 gestorven is te Weesp. Toen deze Amsterdam verliet, moet Willem van de Velde Jr. hem naar Weesp gevolgd zijn. Daar toch leerde hij Petronella le Maire kennen en daar trouwde hij haar. Op 23 Maart 1652 had de ondertrouw te Amsterdam plaats. Mr. A. D. DE Vries Az. geeft in zijne Biografische Aaûteekeningen een uit treksel van de inschrijving in het Kerkelijk Huwelijks Protocol, dat niet geheel nauwkeurig is. De inschrijving luidt: 1652, 23 Maart, compareerden als voren en sij op de acte van de Com missarissen te Weesp opgeteek*. Willem van de Velde de jonge, schilder, woon. opt nieuwlant, en pieternelle le Maire, j.d., te Weesp. DE Vries las „mierelant" in plaats van „Nieuwlant." Het eerste is, vol gens den heer Brouwer Ancher, te Amsterdam onbekend, terwijl in 1587 en nog in 1663 vermeldt wordt een Nieuwelant bij 't Mannengasthuis. Verscheidene huizen op die plaats, tegenwoordig genoemd Oude Turfmarkt, behoorden in 1652 aan het gasthuis, maar Willem van de Velde wordt niet vermeld onder de huurders in dat jaar. Waarschijnlijk had hij er een kamen Gelukkig was dit huwelijk niet. Ruim één jaar na 't huwelijk, op 30 Juni 1653 kwamen, op verzoek van Wiixem van de Velde de Jonge, Cornelia de Vlieger, dochter van Simon de Vlieger, en haar man Paulus van HlLLEGAERT dienaangaande getuigenis afleggen bij den Notaris J. V. Oli te Amsterdam. Zij verklaarden : „dat (VAN DE VELDE Jr.'s) vrouw Petronella „le Maire zeer op hem scheldende was, seggende: denckt om dien schelm, hij „wil mij optijgen dat ick bij een ander geslapen hebbe, en dat hij 't selffs gesien „heeft". Zij had nog veel andere dingen gezegd, ook dat zij wel van tafel en bed gescheiden wilde zijn. Uit de actemoet men opmaken, dat zij een raar vrouwspersoon was. Haar man was xlan ook zóó weinig op haar gesteld, dat hij op denzelfden dag zijn vader machtigde om voor hem te procedeeren tot scheiding en. deeling met zijne vrouw; desnoods daarover processen te voeren.«) Of het in der minne is gegaan, weet ik niet, maar de scheiding had plaats. l) D. II p. 325. 3) Protocol Notaris J. Weer, Amsterdam. lè WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. Waarschijnlijk was dit huwelijk aanleiding, dat WILLEM VAN DE Velde DE oude en zijne vrouw hun testament lieten maken. Het geschiedde op den 9 en October 1652 bij den Notaris J. V, Oli. De langstlevende werd universeel erfgenaam en voogd over de kinderen. Aangeteekend werd dat de oudste zoon reeds zijn huwelijksdotatie had ontvangen. Zij woonden toen op het „Nieuwe „Waelseijlant." Zóó heette het stukje land, dat ïn 1644 aangewonnen werd op de Oude-Zijds-Waal, aan den IJkant, voor den Montelbaanstoren. Het werd in drie blokken gescheiden, twee straten liepen er door; 122 erven werden afgepaald en in 1646 werden deze verkocht en bebouwd. l ) van de Velde woonde dus waar de scheepvaart het drukst was, vlak bij het IJ. In 1653 begon de eerste oorlog met Engeland. Het was voor het huiselijk leven en het werk van Willem van de Velde Sr. een belangrijk jaar. {Wordt vervolgde) l ) Wagenaar, Amsterdam P. I, p. 74. VERBETERING. In het opstel over JOOST VAN Geel leze men op blz. 45 den vierden regel van onder» „Dr. BrediüS meldt mij dat een kunstvriend te Bordeaux" enz.; en blz. 47 voege men bij den zesden regel van pnder: Dit stuk is thans in het bezit van den heer Ad. Schloss te Parijs. P. H. V. R. DE SOCIËTEIT FELIX LIBERTATE EN WAT ZIJ VOOR DE EMANCIPATIE DER JODEN HEEFT GEDAAN DOOR H. ITALIE, II. f en der belangrijkste vragen van den dag was, of men de Joden het stemrecht zou verleenen. Te Leeuwarden bijv. werden zij door de voorloopige Municipaliteit van het stem recht uitgesloten, welk besluit echter door de provisioneele provinciale regeering vernietigd werd, waarvoor haar door Felix Libertate een dankadres werd aangeboden, hetwelk den 30 April met een zeer hoffelijk schrijven beantwoord werd. l ) Te Groningen, Haarlem en Rotterdam werpl er ten oprichte der Joden geenerlei uitzondering gemaakt, *) Hoe geheel anders was het te Amsterdam ! Daar ontmoette men in de zoogenaamde wijkvergaderingen den hevigsten tegenstand tegen het stemrecht der Joden. Zooals men weet, was na de revolutie het aantal clubs in den lande en bovenal te Amsterdam sterk aangegroeid. Uit vrees nu dat laatstbedoelde clubs *) N. Ned. Jaarb. 1795 bias. 2371, 2762, 2815—19. *) T. a. p. blz. 4190, 2144. Vgl. n [Joeede] Briev van Assek, geschreven uit de Societal Felix Liber tate" t postscriptum, > 80 DE SOCIËTEIT FELIX LIBERTATE tot partijzuchtige doeleinden misbruikt zouden worden, alsmede omdat er nog duizenden welgezinde burgers waren, die geen lid waren van eenige sociëteit, richtte men, afstand doende van den naam club enz. in elke wijk eene volks sociëteit op, waar alle welgezinde burgers, in de wijk woonachtig, werden toegelaten, zonder dat iemand in meer dan ééne wijk lid kon zijn« Hierdoor meende men alle partijen, rangen en standen te vereenigen en „gelijkheid" te doen ontstaan „vrij van partijzucht". Op deze wijze ontstonden er 60 binnenen 5 buitenwijk vergaderingen ; echter bleven daarnevens nog verschillende clubs bestaan , ). De wijkvergaderingen werden meestal in openbare gebouwen, zooals kerken, scholen, gasthuizen, weeshuizen enz. gehouden. Hoe echter deze volksvergade ringen ingericht en wat er behandeld moest worden, wist eigenlijk niemand goed te zeggen. „Gij if verf', zegt „de Republikein", „om vergaderingen aan te leggen, ten einde over den staat des lands te kunnen spreken. Steden en dorpen wemelen van sociëteiten en gezelschappen. Het oogmerk is loflijk ; maar de uitvoering, de bereiking van het oogmerk .... waar zijn tot hier toe de weldadige vruchten te bespeuren van alle de bijeenkomsten, welke er na den eersten aanvang der tegen woordige omwenteling bij menigte gehouden zijn ?" *) Vermits het nu in de wijkvergaderingen aan gezette werkzaamBeden ontbrak, en ieder het recht van spreken had, heerschten er vaak eene verwarring, een geschreeuw en eene opgewondenheid, die „vele bedaarde en oprechte voorstanders der goede zaai" weerhield deel te nemen aan die vergaderingen, „Dezen [wilden] ziek niet blootstellen aan het woest geschreeuw van eiken onverlaat, die [kon] goedvinden, hen in het oog van anderen gehaat te maken, zoodra slechts der laatsten meening van de hunne [verschilde]". Anderen waren te trotsch, om in de verga deringen te verschijnen. „Zou ik daar gaan in die wijkvergaderingen, alwaar zich een gemengde hoop van allerlei soort van menschen bevindt, en waar mijn kruier en bediende veel meer te zeggen heeft dan ik ƒ" 8 ) Daarentegen waren er ook, die volksvergaderingen nadeelig achtten, omdat zij konden leiden tot volks regeering, die zoo licht in regeeringloosheid kan ontaarden. Het spreekt van zelf, dat in de wijkvergaderingen erg werd gedweept met de rechten van den mensch en burger, dat de leus Vrijheid, Gelijkheid en Broe derschap de grondtoon van alle redeneeringen was. Nochtans was men niet zoo edelmoedig, deze leus ook op de Joden toe te passen. Velen toch, vooral onder het geringe volk, waren met een blinden haat tegen al wat Jood was bevangen 1) Handel, van het Comtnitté Revolutionair in Amst. blz. 136—141, S) Republikein I blz. 129. 3) T. a. p. blz. 184. EN WAT ZIJ VOOR DE EMANCIPATIE DER JODEN HEEFT GEDAAN. 81 en maakten hiervan geen geheim. In tal van geschriften van allerlei aard werden de Joden bespot en van al wat slecht en onedel is beschuldigd. Een eerste woordvoerder in deze was het patriottisch tijdschrift „De Domkop of Nationaal Volksboek". *) Het lust ons niet, uit dien modderpoel, want anders kan men den geheelen inhoud' van dit volksboek niet noemen, alles wat daar tegen de Joden werd aangevoerd, op te diepen. Dr. HARTOG heeft in de Gids van 1875, deel I, blz. 145—147, er het een en ander uit aangehaald, doch daarbij tevens zijn afschuw over dergelijke lastertaal uitgedrukt. Een minder hatelijke toon wordt aangeslagen in een geschrift van J. G., getiteld : „Kort onderzoek, of een Jood kan aangenomen worden tot een Bataafsch burger, die zijne constitutie gegrondvest heeft op de natuurlijke rechten van den mensch en burger." •) De schrijver put zijn« bewijzen uit de bijbelsche geschiedenis en komt tot de conclusie, dat een Jood niet als burger kan aangenomen worden. Hetzelfde geldt van een artikel in No. 29 (uitgegeven 25 Aug. 1795) van de „Nieuwe Post van den Neder-Rhijn", 8 ) onder redactie van P. 't HOEN. Hierin wordt beweerd, dat de Joden wèl de rechten van den mensch, maar niet die van den burger moeten genieten, omdat ze zich zoo Oranjegezind hebben getoond. Dat de redactie van' het blad persoonlijk niet tegen de Joden was/ zullen we later zien. Een zeer heftig tegenstander der Joden was ook de hoogleeraar J. H. van SwiNDEN. In zijn „Advies aan de Representanten van Holland, rakende de stem gerechtigdheid en 't burgerrecht der Joden" bestrijdt hij met alle macht de eman cipatie der Joden als gevaarlijk voor den staat. Gelukkig dat niet alle Christenen zoo liefdeloos over de Joden dachten en oordeelden. Het ontbrak niet aan velen, die den handschoen voor de zoozeer verguisden opnamen. Wij wijzen in de eerste plaats op het tijdschrift ^De Repu ôtifoin", 4 ) dat zich door zijne kalmte, bezadigdheid en waardigheid gunstig van zooveel geschriften uit dien tijd onderscheidt. 1 ) Ook de redactie van „De Courier van Bataafsch Brabant" pleit ten gunste der Joden, 6 ; insgelijks VAN Laar MahüËT in een gedicht: „De Christenen, die de Joden haten, broederlijk voorgelicht", alsmede in de voorrede van hét I e deel 1) Het verscheen driemaal 's weeks bij de uitgevers J. Verlbm en R. Doll Timman te Amsterdam. De afzonderlijke bladen werden later in drie deelen vereenigd uitgegeven. Op den titel van het eerste deel staat abusievelijk Vblem. S) Het verscheen zonder opgaaf van plaats of jaartal. 8) Uitgave van J. Mulder te Utrecht. 4) In drie dln. uitgegeven te Amst. bij M. Schalekamp. s) Zie bijv. over de Joden Deel I (No. 16) blz. 135—142, blz. 160 vlg4 blz. 193 vlgg. e) Blad No. 13. Oud-Hoüand, 1898. 11 82 DE SOCIËTEIT FELIX LIBERTATE der „Handelingen van de Volks-Societeit Felix Libertate", bij hem verschenen. Een ander Christen schreef: „de zaak der Nederland sehe Joden verdedigd door een vriend van Waarheid en Rechtvaardigheid." 1 ) Van meer beteekenis dan deze geschriften is eene brochure van J. Krap. Zij is kort en zakelijk en behoort m. i. tot de beste van alle toenmaals verschenen verdedigingsschriften der Joden. Een vurig kampvechter voor de rechten der Joden was bovenal de meer malen genoemde Hespe. Reeds de omstandigheid dat hij lid was van Felix Libertate wijst voldoende aan, dat hij zich solidair met de Joden verklaarde. Het ontbrak hem echter aan de kalmte en de waardigheid, die zoo noodig zijn, om indruk te maken. Zijne taal is over het algemeen gezwollen en schreeuwerig, zijn gedachtengang weinig logisch. Hij is gloeiend van verontwaardiging over de onverdraagzaamheid der Amsterdammers, die de Joden niet alleen van de wapening en de stemming uitsluiten, maar hen zelfs het bezoeken der wijkverga deringen beletten wilden. Zoo werd bijv. in de eerste vergadering van wijk 9, gehouden op 30 Maart 1795, met 115 tegen 38 stemmen beslist, dat de Joden niet toegelaten zouden worden. *) n De schuld ligt niet bij alle burgere — aldus verklaart ASSER later — „maar bij enkele drijvers, baatzuchtige egoïsten of met verkeerden ijver bezielde geestelijken. In een der wijkvergaderingen is mijn collega en medecommissaris van Felix Libertate, Saportas, een der braafste en geleerdste vaderlanders, als de eenigste Jood in die wijk bij billet opgeroepen. Hij compareert. De president leest het concept der wetten, waarboven Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap staats doch het eerste artikel dier wetten bevat niets minder dan dat in dese wijk vergadering niemand anders dan die de[n] Christelijke[n] godsdienst toegedaan *Ü n 9 geadmitteerd zou worden". *) Saportas vraagt het woord, beroept zich op de rechten van den mensch en maakt door zijne overtuigende, gemoedelijke taal zoo grooten indruk, dat de geheele vergadering eenstemmig met hem schijnt te denken. Doch daar plaatst zich een oude, dweepzieke geestelijke op het spreekgestoelte en weet zóó te praten, dat SAPORTAS moest heengaan. 4 ) Dat de lof, hier aan laatstgenoemden toegekend, inderdaad niet onverdiend was, wordt bevestigd door een schrijver in de „Domkop", die van zijn jodenhaat geen geheim maakt, maar evenwel Saportas alleszins waardig houdt, aan de wijkvergaderingen deel te nemen. '). 1) Zonder opgaaf van plaats, doch met het jaartal 1795. De brochure is 3z blu. groot. 9 ) Bijlage no. 5, behoorende bij de brochure „De Rechten van den Mensch beleedigd" ens. t) Asser in zijn ^Aanspraak, gedaan in de burgersodeteiten te Rotterdam" ens. 4) T. a. p. 5) Domkop I 30a. EN WAT ZIJ VOOR DE EMANCIPATIE DER JODEN HEEFT GEDAAN, 83 In eene andere wijkvergadering heeft men durven voorstellen, dat alle wetten tegen „ venters" (straathandelaars) mitsgaders de privilegiën en rechten der gilden zouden blijven gehandhaafd. Elders werd besloten, er bij de Municipaliteit op aan te dringen, dat er geen adressen van de Joden zouden worden aangenomen en om te trachten, hen van alles uit te sluiten. De clubs te Amsterdam maakten het al giet beten Zij veroorloofden zich, ten laste der Joden in het algemeen »laffe en zoutelooze libellen" te schrijven, ja zelfs door het uitstrooien van allerhande verdichtselen hen en de Sociëteit Felix Libertate te belagen. ') Vooral tegen dergelijke pamfletschrijvers is het, dat Hespe krachtig optrad. Vooreerst in eene „publikatie" van 26 Maart, vervolgens in een geschrift getiteld: „Aan het volk van Holland en bijzonder aan de burgerij van Amsterdam", 2 ) waarin hij heftig uitvaart tegen den onverdraagzamen Christenleeraar en de wille keurige Parnassim. De andere uitlatingen van HESPE, o. a. die in de „Nationale Courant", ga ik met stilzwijgen voorbij. Hoe men over de wijze, van zijn optreden moge oordeelen, kan men hem niet den lof onthouden, dat hij was een zuiver en oprecht patriot, voor wien de woorden Vrijheid, Gelijkheid en Broe derschap geen ijdele klanken waren. Was de Sociëteit Felix Libertate met alle haar tal dienste staande mid delen opgetreden tegen hen, die de Joden van de wapening wilden uitsluiten, niet minder ijver en geestkracht legde zij aan den dag tegenover hen, die hun ook het stemrecht wilden onthouden. Reeds den 5 Maart 1795 verscheen ervan de hand van Asser een „Briev, geschreven uit de Sociëteit Felix Libertate aan den schrijver van het geschrift over de Constitutie, bijzonderlijk over deszelfs verkeerd begrip omtrent 't stemrecht der Joden". Het is een meesterlijk betoog, uitmun tend door scherpzinnige, heldere en logische bewijsvoering. De schrijver „Over de Constitutie" wil van het stemrecht uitsluiten: 10.de vrouwen, 20. de Joden, omdat dezen een afzonderlijke natie uitmaken, in Palestina tehuis behoorAid. Tegenover deze beweering stelt ASSER vooreerst de „Rechten van den Mensch" en zegt o. a.: „Zoo men niet kan noch durft zeggen „een 1) Asser t. a. p. S) Behalve deze opdracht komt op den titel nog voor : Ten gelode van het allerinteressantst Adres der Joden in Frankrijk aan de Nationale Vergadering overgegeven, tengevolge van 't welk zij, zonder eenig tegen zeggen, als Burgers (co-djoyens) in 7 Fransch Gemeenebest zijn erkend geworden en tot het gelijk genot van hun onbetwistbaar recht tot de Wapening, Stemming en Vertegenwoordiging gerechtigd verklaard?' 84 DE SOCIËTEIT FELIX LIBERTATE Jood is geen ntenscA", kan noch vermag men [hun] te ontzeggen hun gereckt aandeel aan de Reckten van den Mensch" Verder zegt hij o. a. „ Veronderstelt eens dat [de Franschen] ons land hadden willen vermeesteren, zouden zij dan de Joden als zijnde een afzonderlijke natie voor de lasten van den oorlog hebben gevrijwaard'? Op eene andere plaats laat hij zich aldus hooren: ^Wilt gij de Joden het stemrecht ontzeggen, omdat zij van elders zijn gekomen^ dan moet gij dit reckt [ook] ontzeggen aan' alle de Fr ansehe réfugiés die na de beruchte her roeping van het edict van Nantes kun vaderland hebben moeten verlaten 99. Wij willen hier, omdat het in den samenhang past, ook gewagen van het uitmuntend geschrift van David Friedrichsfeld, getiteld: „Beleuchtungen über den Vortrag des Bürgers VAN SwiNDEN bei den Stellvertretern des Volks von Holland in dem Haag" etc. Het verscheen 14 Dec. 1795 te Amsterdam *). Alle bezWaren van VAN Swinden worden daarin grondig en op geestige wijze weerlegd. De schrijver, op wien wij nog nader terugkomen, gaf tien dagen na de uitgave van het oorspronkelijke voor eigen rekening eene vertaling in het licht Hoe men in de wijkvergaderingen te Amsterdam en bepaaldelijk in wijk 9 over het stemrecht der Joden dacht en hoe men daar den burger Saportas behandelde, is reeds medegedeeld. Over deze handelwijze beklaagden commis sarissen van Felix Libertate zich bij het bestuur van de Algemeene Ver gadering der wijkvergaderingen. Hierop werd hun door Dirk BoiNG, 2 C secretaris, en ABRAHAM GljSBERT VERSTER, vicevoorzit ter van genoemd bestuur, medegedeeld, dat hunne vergadering geen adressen van bijzondere corpo raties, geen wijkvergaderingen zijnde, aannam en werd hun de raad gegeven, zich qua burgers te beklagen. Doch ook dit middel baatte niet, want nu heette het weer, dat het adres der Sociëteit van huishoudelijken aard was en bij de respec tieve wijkvergaderingen tehuis behoorde. Ook dien wenk volgden commissarissen, maar te vergeefs. *) Ten uiterste verontwaardigd over deze onbillijke behandeling, haren leden aangedaan, ging Felix Libertate over tot het doen van een stap, die wel is waar alleszins gerechtvaardigd was, doch desniettemin haar door de tegenstanders der Joden hoogst kwalijk werd genomen. Zij zond namelijk begin Juni eene commissie met ASSER aan het hoofd uit, om in de burgersocieteiten te Rotterdam, 'sGra venhage, Leiden en Leidschendam te klagen over de handelwijze der Amsterdamsche wijkvergaderingen, met verzoek dat genoemde sociëteiten daartegen zouden protes teeren en, mocht dit niet baten, dat zij dan die vergaderingen niet meer „als de 1) Op het titelblad staat verkeerdelijk 1765. Het geheel e geschrift is 72 blz. klein 8° formaat. Het aanhangsel, getiteld: „Aan het Volk" loopt van blz. 73 — 78. s) Aanspraak van ASSER, gehouden ter Centrale Vergadering te 's Hage op 24 Aug. 1795. EN WAT ZIJ VOOR DE EMANCIPATIE DER JODEN HEEFT GEDAAN. 85 volksstem van Amsterdam uitmakende' 9 erkennen en hun alle correspondentie en samenwerking ontzeggen zouden. In al deze plaatsen is door Asser eene „aan spraak" gehouden, die wegens verschillende daarin voorkomende mededeelingen historische waarde heeft. l ) Deze betreffen hoofdzakelijk het voorgevallene in de wijkvergaderingen te Amsterdam, door ons reeds vermeld, ASSERS rede, met vuur uitgesproken, liet niet na indruk te maken, want reeds spoedig begaven zich afgevaardigden uit genoemde burgersocieteiten naar Amsterdam, waar zij echter niets ten bate der Joden konden uitrichten. Men wilde een besluit dat door 60 binnenen 5 buitenwijken in eene vergaderingvan ruim 14000 burgers genomen was, niet herroepen 2 ). Tegen deze redeneering konden de afgevaardigden protesteeren, er iets aan te veranderen lag buiten hun macht. Zoo stuitte de poging van Felix Liber täte, met zooveel tactiek in het werk gesteld, dan ook hier af op de onverdraagzaamheid der Amsterdamsche "'wijkvergaderingen. Toch was het voor haar eene streelende voldoening, elders zooveel sympathie te hebben mogen verwerven, dat men voor haar in het krijt trad. Doch zelfs ook dit geringe succes werd haar door de Jodenvijanden misgund. Zij konden hunne ergernis er over niet verkroppen, maar gaven haar lycht in openbare geschriften. Geen die dit heviger deed dan de redactie van ^De Domkop ", die vuur en vlam spoog. Hooren wij, hoe zij zich uitlaat. „Uit wiens naam heeft ASSER nu >die cotnmissie naar 's Hage, Leiden ens. afgelegd? — Wel men zal zeggen uit naam van de sociëteit Felix Liber täte. — En die sociëteit bestaat mogelijk uit 100 leden of daaromtrent, en durven die zich onderstaan, om voor degansche Joodsche natie iets te vragen , of heeft hun het meerendeel der Joden hiertoe gelast f — Wel neen burgers l — want het meerder deel der Joden houden het met hunne Parnassijns en dus regelrecht tegen die Joodsche sociëteit." „ Wel wat zwarigheid dan, zal men zeggen, om zoo weinig Joden de wapens enz. te geven ? — Zoo men nu eens dié zoogenaamde Patriot sehe Joden de wapens gaf, en verder het recht van den burger liet genieten, zouden dan de andere Joden hetzelfde niet kunnen eise hen, en wat reden zoude men dan hebben, om hun dit dan te weigeren? Wanneer is toch de Joden het Patriotisme aangewaaid? — Na de Revolutie. — Wat hebben zij na de Revolutie gedaan ? — een sociëteit opgericht en de Rechten van den Mensch eti Burger onderteekend. — En dit is alles 9 wat zij gedaan hebben. — Zoo men nu door de Municipaliteit eene publikatie liet doen, inhoudende dat alle[n], die de Rechten van den Mensch en Burger 1) Zij verscheen te Amst. bij van Laar Mahuét. 2) Domkop I 316. 302. 86 DE SOCIËTEIT FELIX L1BERTATE onderteekenden y alle burgerlijke reckten zouden genieten, dan zoude men eens zien y koe zij zouden loopen. Ik durf u verzekeren, eer 14 dagen voorbij zijn zouden er 30.000 geteekend kebben. — Maar, zal men zeggen, de Joden, die zoo sterk aan kunne Parnassijns gehecht zijn, . zullen evenwel niet teekenen* — Ik verzeker u van ja. Een Jood is tot alles te krijgen en genegen, als hij er maar voordeel bij ziet." l ) Dat deze woorden door duivelachtigen haat gedicteerd zijn, behoeft waarlijk geen betoog. Terwijl de afgevaardigden der zooeven genoemde sociëteiten de zaak der Joden bij de wijkvergaderingen te Amsterdam bepleitten, greep de Sociëteit Felix Libertate de gelegenheid eener nationale gebeurtenis aan, om voor het stemrecht en de overige burgerrechten der Joden op te komen. Er was namelijk den 16 Mei 179s te 's Gravenhage tusschen het Fransche en het Bataafsche gemeene best eene alliantie tot stand gekomen, bekend onder den naam van „het Haagsch Verdrag", waarvan de ratification den 5 Juni werden uitgewisseld. Het adres, naar aanleiding dezer zeer gewichtige gebeurtenis door de Sociëteit bij de Munici paliteit ingediend, werd eenvoudig voor kennisgeving aangenomen, zonder dat over het daarin voorkomende verzoek iets beslist werd. Hieruit bleek opnieuw, dat de Amsterdamsche regeering nog niet hoog genoeg stond, om ter wille van de beginselen der revolutie over het vooroordeel tegen de Joden heen te stappen. Wij willen hier nog vermelden de handelingen der Sociëteit Felix Libertate in zake een besluit der voorloopige Municipaliteit van Gouda, waarbij den Joden, welke binnen die stad geen verlof van inwoning hadden, het oponthoud en de handel aldaar bemoeilijkt werden. Toen de Sociëteit in Juni 1795 door een ongeteekend schrijven van dit besluit in kennis werd gesteld, wendden Commis sarissen zich om inlichting tot de „Volksvergadering" aldaar, doch ontvingen geen antwoord, hetwelk hun te meer bevreemdde, omdat tot nog toe de verstand houding tusschen de Sociëteit en de Volksvergadering niets te wenschen had overgelaten. Evenzoo bleef een tweede schrijven onbeantwoord. *) Blijkbaar koesterde dus de Goudsche Volksvergadering anti-Joodsche gevoelens, en dit werd weldra bevestigd. Felix Libertate haar zaak als eene publieke beschouwende, die in het publiek behandeld moest worden, beklaagde zich over de handelwijze der Goudsche zustersocieteit in een open brief. 8 ) De Volksvergadering te Fijnaart vond hierin 1) Domkop I 318—19. a) Deze bijzonderheden zijn ontleend aan de „Aanspraak" van Asser, gehouden den 24 Aug. 1795 in d e Centrale Vergadering te 's Gravenhage. t) De brief komt voor in de „Handelingen en Besluiten der Volksvergadtringen^ enz. No. 11 (blz. 208). Of deze Handelingen nog bestaan, weet ik niet. Ik heb slechts gebruik gemaakt van een geschreven uittreksel. EN WAT ZIJ VOOR DE EMANCIPATIE DER JODEN HEEFT GEDAAN. 87 aanleiding, om de aangeklaagde ter verantwoording te roepen. Het antwoord liet zich niet wachten. Het bestond in de openbaarmaking van het geïncrimi neerde besluit der Goudsche Municipaliteit met bijgevoegde toelichting; waarin deze bestond, is mij niet bekend. De weg, waarop wij tot hier toe de Sociëteit Felix Libertate gevolgd hebben, bood niet veel verkwikkelijks aan; het geleek wel een lijdensweg, gevormd door eene aaneenschakeling van hevigen strijd en bittere teleurstelling. Er ontbraken nog slechts beleedigingen aan, doch ook deze zouden haar niet bespaard worden, zooals uit het navolgende blijken zal. Zooals bekend is, stonden de talrijke vereenigingen, sociëteiten, clubs enz. in den lande in correspondentie met elkaar. Deze betrof in hoofdzaak „hetgeen zij naar hun inzien voor het vaderland oorbaarst en heilzaamst keurden? *) Later oordeelden zij het wenschelijker, eene bijeenkomst van afgevaardigden uit alle vereenigingen enz. of wel eene centrale vergadering te houden, omdat men dan mondeling de wederzijdsche bedenkingen korter en klaarder kon mededeelen en behandelen. De volkssociëteit te Leeuwarden was de eerste, die eene dergelijke vergadering ter sprake bracht en daarbij de stad Utrecht als plaats van bijeen komst voorsloeg, terwijl zij bovendien alle zusterverenigingen uitnoodigde, om, in navolging van Friesland, vooraf respectievelijk provinciale vereenigingen te vormen, teneinde alsdan, naar gelang van het getal leden in elke provincie, gecom mitteerden ter eventueele centrale vergadering te kunnen zenden. *) Dit voorstel en de daarbij gevoegde uitnoodiging vonden te Utrecht zooveel bijval, dat in de Stichtsche Courant van den 22 Juni daaropvolgende eene oproe ping voorkwam, gericht „aan alle vaderlandsche Volkssociëteiten en Bijeenkomsten in deze Provincie 19 , om op Vrijdag 26 Juni, 's voormiddags 9 uur, één gedeputeerde uit elke sociëteit ter vergadering te zenden. Deze oproeping was onderteekend: VAN LlDT DE JEUDE, president, VAN DER Werff Vreem, secretaris. Aangaande de hier bedoelde vergadering lezen we in dezelfde Courant van 27 Juni: „Heden 9 ) is alhier gehouden de eerste algemeene vergadering der genootschappen, welke in deze provincie zich bevinden, ten einde in gevolge het opgegeven plan van de volks sociëteit te Leeuwarden alhier eene algemeene Vergadering te hebben van de 1 ) Varvolg op Wagenaar, VadtrL Hist, Dl. 58, blz. 43. 2) Stichtsche Courant van Woensdag 10 Juni 1795. 8) Men houde in het oog, dat de Stichtsche Courant niet eiken dag verscheen, zoodat met heden de 26 Juni wordt bedoeld, op welken datum de courant gedrukt werd. 88 DE SOCIËTEIT FELIX LIBERTATE volkssociëteiten, welke zich in de gansche republiek bevinden en welkers notulen alsdan publiek zullen worden uitgegeven", enz. en is die vergadering daarop op reces gescheiden tot den 6 Juli aanstaande". De notulen van het verhandelde in deze vergadering zijn niet voor het nageslacht bewaard gebleven ; aan commissarissen van Felix Libertate hebben wij het echter te danken, dat we kennis dragen van eene belangrijke scène, die er in plaats had en waarin de Sociëteit van nabij betrokken was. De indirecte oorzaak hiervan was de bovenvermelde oproeping van den 22 Juni. Deze gaf door de uitdrukking „aan alle vaderlandsche volkssociëteiten" aanleiding tot mis verstand; althans Felix Libertate alsmede de sociëteit van de Volksvrienden en de Gemeenebestgezinden te Rotterdam, de volkssociëteiten van IJselstein,« Noordeloos en Meerkerken maakten er uit op, dat de oproeping alle ook buiten de provincie Utrecht gelegen sociëteiten betrof, en zonden derhalve op den bepaal den dag afgevaardigden naar de vergadering „met de noodige qualification voorzien". „Dan niet weinig verwonderd waren die afgevaardigden aldaar te moeten vernemen, dat die uitnoodiging alleen de sociëteiten binnen de provincie Utrecht zoude concerneeren". Deze teleurstelling, waaraan echter de vergadering geheel onschuldig was, bracht de afgevaardigden uit hun humeur. Om hen tevreden te stellen en de teleurstelling eenigzins te verzachten, werden zij door de vergadering uitgenoodigd, om „als toezieners te assisteer en" . Eén lid der vergadering, nog verder gaande, stelde voor „hen als stemhebbend te accepteeren". De Hollandsche afgevaardigden zich gekrenkt achtend, omdat men hen niets anders wilde toestaan, dan te mogen toezien, verlieten onmiddellijk de verga dering en begaven zich in een ander vertrek, om daar een „declaratoir" op te maken van hunne weigering, om te blijven. Toen zij echter, gewapend met dit stuk, weder binnenkwamen, werd hun gezegd, dat tijdens hunne afwezigheid door de vergadering besloten was, hen allen, uitgezonderd alleen de afgevaardigden van Felix Libertate, als wettige stemhebbende leden toe te laten. Tegen dit besluit, dat eene krenkende beleediging was voor de afgevaardigden der Joodsche sociëteit, werd door een lid der vergadering, den afgevaardigde van Amersfoort, luide geprotesteerd. Doch ook de Hollandsche gecommitteerden waren er zoo zeer over verontwaardigd, dat zij, zonder verder een woord te spreken, of van de aanwezigen afscheid te nemen, gezamenlijk de vergadering verlieten, na bij wijze van protest, den afgevaardigden van Felix Libertate de hand gereikt en hen verklaard te hebben, de zaak van deze sociëteit als de hunne te beschouwen. Dit laatste was in zekeren zin een triomf voor Felix Libertate, doch de handelwijze der Utrechtsche provinciale vergadering ergerde haar zoo zeer, dat zij daarover openlijk haar beklag deed in de „Handelingen en Besluiten der EN WAT ZIJ VOOR DE EMANCIPATIE DER JODEN HEEFT GEDAAN. 89 Volksvergaderingen" enz. door middel van een schrijven 1 ) „aan andere sociëtei ten, met haar in correspondentie staande." Aan het slot zegt zij: En daar men te Utrecht zeker eene vergadering van alle clubs op touw wil zetten, ver zoeken we Uy geene uitnoodiginç aan te nemen, zoo lang men daar dezelfde gevoelens blijft aanhangen. Dit stuk was geteekend door DE Lemon en geda teerd Amsterdam 12 Juli 1795. Te Driel dacht men er echter geheel anders over. De leden der sociëteit aldaar keurden niet slechts de handelwijze der Utrechtsche provinciale vergadering goed, maar gaven ook als hunne meening te kennen, „dat de Gecommitteerden van Felix Libertate op die [eventueele] algemeene vergadering niet [konden] worden toegelaten als stemmende leden, zoo lang zij van hunne dwaling of liever verwachting na[ar] de komst van hunnen M essiaanschen Koning niet openlijk afstand deden] enz. (W. g.) A. Boll, secretaris. Het stuk was gedateerd 8 Juli 1795.') Het hier aangevoerde argument, dat op deze plaats een vreemden indruk maakt, was niet door de leden der Drielsche sociëteit als nieuw element in den strijd gebracht, maar reeds voor dien tijd door velen als middel gebezigd, om het patriotisme der Joden in verdenking te brengen. Van de ontworpen algemeene vergadering te Utrecht' kwam niets. Wèl werden bij advertentie in de Stichtsche Courant van 22 Juli alle sociëteiten opge roepen tot het' houden eener zoodanige vergadering op 1 Augustus; doch reeds den 8 Juli, derhalve lang voordat de provinciale Utrechtsche vergadering hare oproeping had gedaan, was door de Algemeene Burgervergadering van Leiden en de Vaderlandsche Sociëteiten van Rotterdam en 's Hage eene gemeenschappelijke circulaire gericht aan alle burgeren volksvergaderingen, sociëteiten enz. (dus ook aan Felix Libertate), om tegen den 22 Juli twee of drie gedeputeerden naar 's Hage te zenden, ten einde daar te beramen een Plan van organisatie voor eene Centrale Vergadering van alle patriottische bijeenkomsten in de Bataaf sehe Republiek, dewelke verklaren toegedaan te zijn de gronden van Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap en de Rechten van den Mensch en Burger? Deze oproeping vond weerklank. Ten bestemden dage verschenen de afgevaardigden te 's Gravenhage. Felix Libertate werd vertegenwoordigd door Asser en Bromet. Het voorloopig bestuur nam inzage van de geloofsbrieven en keurde ze alle goed. Daarna ging men over tot het verkiezen van een definitief bestuur, waarbij ook ASSER tal van stemmen, zoo voor het praesidium als voor het secretariaat verkreeg. 1) No. 13 blz. a68 vlg. *) Hand. en Bestuiten der Volksvergaderingen enz. No. 15 bis. 349. Oud-HoUand, 1898. 12 90 DE SOCIËTEIT FELIX LIBERTATE Niet de minste aanmerking werd er dus op de aanwezigheid der gedeputeerden van Felix Libertate gemaakt« Zij werden blijkens de notulen als ^wettige en int eg re er ende*' leden erkend. Aan Asser werd zelfs het voorzitterschap opge dragen cener commissie, die een Plan van organisatie der Centrale Vergadering zou opmaken. Zeer spoedig was deze arbeid verricht, doordien hij dag en nacht onafgebroken er aan bezig was geweest En zóó goed had hij zich van zijn taak gekweten, dat het Plan niet slechts door de Vergadering, maar later ook door de geheele Bataafsche Republiek goedgekeurd en „toegejuicht' werd. Toen nu de definitieve Centrale Vergadering tegen 24 Augustus te 's Gra venhage bijeengeroepen werd, kwam onder de punten van behandeling, op den beschrij vin gs brief vermeld, ook de vraag voor, of men de afgevaardigden van Felix Libertate, als vertegenwoordigers der Joodsche natie, al dan niet in de verbroedering zou opnemen? Het was op verzoek der Volksvergaderrng van Gouda, dat de commissie van beschrijving dit punt aan de orde had gesteld. De Sociëteit, hare ergernis over het beleedigende vraagpunt bedwingende en steunende op de rechtvaardigheid harer zaak, aarzelde niet, om wederom eene commissie, bestaande uit de burgers Asser, de Lemon en König, ter Vergadering te zenden, — maar hoe jammerlijk vond zij zich bedrogen ; want toen men tot het nazien der geloofsbrieven zou overgaan, werd allereerst bovenbedoelde vraag aan de orde gesteld. Zij gaf aanleiding tot eene langdurige en levendige discussie, die ons in de gedrukte notulen bewaard is gebleven. Er blijkt ons uit, dat de meeste leden der Vergadering tegen de toelating der afgevaardigden van Felix Libertate waren, ja er waren er zelfs, die verklaarden, dat zij in last hadden de Vergadering te moeten verlaten, ingeval bedoelde afgevaardigden werden toegelaten. De gedeputeerden van Overijsel daarentegen waren van oen geheel tegen overgesteld gevoelen« Met alle macht en warmte pleitten zij voor het goed recht van Felix Libertate. Zij beschouwden de zaak dier Sociëteit als de hunne en zouden hare gedeputeerden, tegen alle geweld in bescherming nemen. „Laat de tegenstander^' — vervolgden zij — schriftelijk verklaren wat zij op de afge vaardigden van Felix Libertate tegen hebben, opdat dezen zich kunnen verdedigen. Doch ook ASSER bleef geen werkeloos toehoorder« In de namiddagzitting verkreeg hij het woord, tot het voorlezen eener memorie. Deze moet het geduld der vergadering wel op de proef hebben gesteld, want zij beslaat in druk niet minder dan 36 groot-octavo bladzijden. Zij is desniettemin zeer interessant, bovenal om de talrijke geschiedkundige bijzonderheden, die zij bevat. Hij begon met te herinneren aan de eendracht, die er in de voorloopige bijeenkomst had geheerscht, en hoe door de liefdeloosheid van de Volksvergadering te Gouda het EN WAT ZIJ VOOR DE EMANCIPATIE DER JODEN HEEFT GEDAAN. 91 hatelijke punt op den beschrijvingsbrief was gekomen. Vervolgens treedt hij in eefle uitvoerige beschouwing van het gebeurde te Gouda en in de wijkvergaderingen te Amsterdam, en vermeldt hij tal van bijzonderheden, waarvan er verschillende in de vorige bladzijden van dit opstel verwerkt zijn. O.a. zegt hij: „Het iseene volstrekte onwaarheid, dat de Sociëteit Felix Libertate ooit, als alleen uit Joden bestaande^ eene corporatie op zich zelve heeft willen uitmaken. Dê lijst onzer teekenaren bewijst 't tegendeel, terwijl dezelve uit '/, Joden en 1 / 8 Christenen bestaat. Mijn medecommissaris is een Christen, een zoon van professor König." De hoofdstrekking zijner memorie was het bewijs te leveren, „dat door [dé] Vergadering nüt [kon] noch [mocht] geraadpleegd worden, of men [hem en zijne medeafjgevaardigden] al of niet als integreer ende leden admitteeren [zou]." ASSERS voordracht werd door de afgevaardigden van O verijsel toegejuicht. De afgevaardigden van 's-Gravenhage daarentegen lieten er onmiddelijk op volgen, dat men Felix Libertate niet moest toelaten, „als zijnde zulks strijdig met de ware gronden der gelijkheid, daar religies of secten eene bijzondere vergadering uitmaken" Zoodra echter de Sociëteit in de wijkvergaderingen te Amsterdam aangenomen zou worden, zoude 's-Gravenhage zich ook niet meer tegen de toe lating in de Centrale Vergadering verzetten. Asser verklaarde zich hierop bereid de Vergadering te verlaten, als de Centrale Vergadering bij bedoelde wijkvergaderingen stappen wilde doen in den geest van het door de Haagsche afgevaardigden gezegde en op voorwaarde, dat zoo die stappen tot niets leidden, de afgevaardigden van Felix Libertate weder in de Centrale Vergadering zouden mogen terugkeeren. Het schijnt, dat de wending, die de discussie thans nam, den afgevaardigde van Gouda ongeduldig maakte, want hij stelde voor, de kwestie of men Felix Libertate zou toelaten, in omvraag te brengen. Dit voorstel gaf aanleiding tot een langdurig debat, waarna eindelijk de kwestie in ontkennenden zin werd uitgemaakt. ASSER verklaarde hierop uit naam zijner committenten de genomen resolutie te zijn strijdig tegen de Rechten van den Mensch en alzoo een attentaat tegen de Bataaf sehe natie, protesteerende tegen het gepleegd geweld, waarna hij met zijne medegedeputeerden de Vergadering verliet. Bij dit eenvoudig protest bleef het echter niet; kort daarna toch gaf de Sociëteit aan hare verbittering lucht door de uitgaaf van een ^Adres aan het Neder landsche volk,' 9 getiteld: „De Rechten van den Mensch beleedigd." x ) Het 1) Het verscheen te Amst bij de boekverkoopers König in de Gravestraat achter de Nieuwe Kerk en Brongers in de Nes over de Pieter-Jacobstraat. 12* 92 DE SOCIËTEIT FELIX UBERTATE ENZ. was opgesteld door ASSER, wiens naam op den titel vermeld staat. In dit vrij lijvig geschrift wordt eerst verhaald, al wat op de voorloopige vergadering van 22 Juli en volgende dagen betrekking heeft en daarna het besluit in de Centrale Vergadering van 24 Augustus tegen Felix Libertaie genomen, rëùt daar Medeburgers! Volk van Nederland!" — dus eindigt het verhaal — „de reden , dat dü Adres aan U het licht ziet" enz. Dit alles vormt samen het Voorbericht en is onderteekend : 9 De uitgevers" Hierna volgt de geheele aanspraak van ASSER, onderteekend: ASSER en König, waarbij 8 bijlagen ter toelichting zijn gevoegd. Ten slotte komt een uittreksel uit de notulen der Centrale Vergadering van 24 Augustus en gedeeltelijk uit die van 25 Augustus 1795. ( Wordt vervolgd.) IETS OVER DE AMSTERDAMSCHE LUIEN SPEELKLOKKEN EN HARE GIETERS DOOR A. J. M. BROUWER ANCHER. ANGEZIEN, voor zooverre mij bekend is, nog nimmer de aandacht ernstig gewijd werd aan de op de torens der hoofdstad nog aanwezige klokken, kwam reeds meermalen de gedachte in mij op, te trachten in deze leemte te voorzien. Doch, zooals het vaak gaat, ligt de uitvoering van een plan dikwerf ver verwijderd van het oogenblik waarop men het vormde, en wie weet hoe lang ik nog gedraald zou hebben met het doen dier toren toch ten, wanneer niet Prof. Dr. H. C. ROGGE bij een zijner bezoeken aan het Gemeente Archief, mij op de wenschelijkheid eener beschrijving dier klokken, en vooral van de omschriften, had gewezen. Van at dat oogenblik stond mijn besluit tot een spoedige uitvoering van mijn voornemen vast en door de welwillende beschikking van Burgemeester en Wethouders — waarvoor H. Ed. Achtb. hier mijn openlijke dank zij betuigd — op mijn verzoek om vergunning tot de bezichtiging dier ge meente eigendommen, zag ik mij er weldra toe in staat gesteld. De Stadsrekeningen hadden mij geleerd, dat een groot gedeelte dier klokken gegoten werd door de beroemde Gebroeders HEMONY , doch hoopte ik ook nog 94 IETS OVER DE AMSTERDAMSCHE werken van andere, en vooral van oudere meesters aan te treffen, en dat ik in deze hoop niet werd teleurgesteld, zal uit het volgend vérslag mijner onderzoe kingen blijken« Wat betreft de speelklokken kunnen de volgende algemeene opmerkingen gemaakt worden: i°. dat zij uitmunten door fraaiheid van bewerking; 2°. dat zij genoegzaam allen door dezelfde meesters, namelijk de Hemony's, gegoten werden, en 3 . dat hare omschriften hetzelfde karakter dragen, als zijnde meestal ontleend aan de Psalmen.* Die fraaiheid van bewerking openbaart zich vooral in de aangebrachte ornamenten en legt eene gunstige getuigenis af van het artistieke gevoel van hen, die ze goten. Hoewel die meesters de overtuiging moeten gehad hebben, dat die klokken, eenmaal daar hoog in de lucht opgehangen, slechts zeer zelden door een onder zoekend en kritiseerend menschenoog zouden beschouwd worden, duldde hun kunstenaarsgevoel echter niet, dat de afwerking op ruwe of slordige wijze zoude geschieden. Zij mogen met een vergrootglas bezien worden, die fijn gemodel leerde randen, waartusschen het omschrift in flinke scherp geteekende Romeinsche karakters gevat is en die den bovenkant van de klok sieren. Gewoonlijk vertoont de bovenste een rei mollige kinderbeeldjes, die op allerlei muziekinstrumenten, als klokjes, bekkens, orgels enz. spelen en van elkander gescheiden zijn door rijk doch zonder de minste overlading geornamenteerde krullen en guirlandes. Doch men treft er ook aan met mythologische voorstellingen of enkel loofwerk zonder beeldjes. Zij die laatstgenoemde bovenranden vertoonen zijn gewoonlijk van de kleinste afmetingen. De onderste rand is over het algemeen samengesteld uit bloemfestoenen of slingers van bloemen en vruchten, nu eens met een gevleugeld engelenkopje in 't midden, dan weder door zwevende geniussen gehouden, terwijl de meest eenvoudige gestileerd bloemen bladwerk vertoont. De meeste dier speelklokken stammen, gelijk ik reeds opmerkte, uit de gieterij der Hemony's en dagteekenen van tusschen de jaren 165 1 en 1668. Wat het derde punt, de omschriften, betreft, zoo meen ik met een paar voorbeelden, ontleend aan het carillon van den Westertoren, te kunnen volstaan. Zij luiden: Cantate Domino Canticum novum laus eius in ecclesia sanctorum. Laudate pueri Dominum, laudate nomen eius. LUIEN SPEELKLOKKEN EN HARE GIETERS. 95 Laudatc Dominum in cimbalis benesonan tibus laudatc eium in cimbalis jubilationis omnes spiritus laudate Dominum. Benedicite omnia opera Domini Domini laudate et superexatate eum in saecula. Cantate Domino canticum novum quia mirabilia. Cantata Domino Canticum novum cantate Domino om nis terrae. Het dunkt mij niet onbelangrijk thans meer in het bijzonder de geschie denis dier carillons, en tevens die der luiklokken, voor zooverre ik haar uit de bescheiden, die mij ten dienste stonden, heb leeren kennen, na te gaan, tot welk einde ik toren voor toren in behandeling wil nemen en beginnen met dien der OUDE KERK. Reeds verhaalde ik eens hoe in 1658 door dezer Stede Regeering het besluit genomen werd, om het klokkenspel van den Oude-Kerks-toren door François HEMONV te laten vergieten, omdat het niet volkomen zuiver van toon was. l ) Als fabrikant van dat te vergieten carillon meen ik Hendrik Aelten of Aeltsz [van Meurs] 2 ) te moeten beschouwen, aan wien den 13 e11 Januari» 1623 door Thesaurieren een som van / 24723 werd uitbetaald over de leverantie van 28 klokken „omtne tot een speelwerck in de oude kerxtoorn" te dienen, alsmede over die van eenige luiklokken ten behoeve der Noorder kerk, alle welke klokken een* gezamenlijk gewicht hadden van 300073 <S en berekend werden tegen een tarief van / 82 de 100 % weiver staende hierinne gerekent es het arbeytsloonvan het vergieten van twe oude doeken ende biergelt voor de gasten". *) Het carillon, dat aan dat van Aelten voorafging, stamde uit Utrecht, zooals blijkt: io. uit eene aanteekening van den jare 1617, luidende: „die E, Heeren Magistraten hebben tot Uytrecht besteedt te gieten achtten nieuwe speel kloeken, die wy omtrent Aprilis 1618 verwachten"*), en 2°. uit eene van datzelfde 1) Oud-HoUand XIII Jaarg. p. 130. 3) Zie meer over hem hierachter N. Z. Kapel. ») Rapiamus Ao. i6aa fo. 238. 4) Portefeuille met stukken betreffende de Oude kerk, berustende op het Gem. Archief. 