None
Conclusie






135.
Ik geef het Hof derhalve in overweging de prejudiciële vraag van de Cour de cassation (cassatierechter, Frankrijk) als volgt te beantwoorden:





„1)


Een regel in het bedrijfsreglement van een onderneming waarbij het werknemers wordt verboden religieuze tekens en kledij te dragen tijdens contact met klanten van het bedrijf, brengt directe discriminatie op grond van godsdienst of overtuiging mee, waarop noch artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep noch enige andere in die richtlijn vervatte afwijking van het verbod van directe discriminatie op grond van godsdienst of overtuiging van toepassing is. Dat is a fortiori het geval wanneer de betrokken regel alleen voor de islamitische hoofddoek geldt.
2)


Wanneer er sprake is van indirecte discriminatie op grond van godsdienst of overtuiging, moet artikel 2, lid 2, onder b), i), van richtlijn 2000/78 aldus worden uitgelegd dat wordt erkend dat de belangen van het bedrijf van de werkgever een legitiem doel in de zin van die bepaling vormen. Een dergelijke discriminatie is echter alleen gerechtvaardigd indien zij evenredig is aan dat doel.”







(
1
)	Oorspronkelijke taal: Engels.
(
2
)	Richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep (PB 2000, L 303, blz. 16).
 (
3
)	In zaak C‑157/15, Achbita (aanhangig bij het Hof) is door het Hof van Cassatie (België) een verzoek om een prejudiciële beslissing ingediend op basis van vergelijkbare (doch niet dezelfde) feiten. De door die rechter gestelde vraag verschilt in die zin dat die in essentie het verschil betreft tussen directe en indirecte discriminatie in de zin van artikel 2, lid 2, onder a) en b), van richtlijn 2000/78. Mijn collega, advocaat-generaal Kokott, heeft op 31 mei 2016 haar conclusie in die zaak genomen.
(
4
)	Ondertekend te Rome op 4 november 1950. Alle lidstaten hebben het EVRM ondertekend, maar de Europese Unie is als zodanig nog toe niet toegetreden; zie advies 2/13, EU:C:2014:2454.
(
5
)	Het Protocol was op 4 november 2000 opengesteld voor ondertekening. Van de EU-lidstaten is het tot nog toe ondertekend door België, Cyprus, Duitsland, Estland, Finland, Griekenland, Hongarije, Ierland, Italië, Kroatië, Letland, Luxemburg, Malta, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Roemenië, Slovenië, Slowakije, Spanje en Tsjechië. Tot nog toe hebben enkel Cyprus, Finland, Kroatië, Luxemburg, Malta, Nederland, Roemenië, Slovenië en Spanje het geratificeerd.
(
6
)	PB 2010, C 83, blz. 389.
(
7
)	Het is onduidelijk waarom de ontslagbrief die datum hanteert, omdat partijen het erover eens lijken te zijn dat Bougnaoui’s dienstverband met Micropole op 15 juli 2008 aanving. Ik hecht geen betekenis aan dit punt, althans voor zover het deze conclusie betreft.
(
8
)	Terwijl de ontslagbrief deze datum noemt, stelt de verwijzingsbeslissing dat er op 15 juni 2009 een gesprek plaatsvond. Het kan natuurlijk zijn dat er twee gesprekken hebben plaatsgevonden. Hoe dan ook meen ik dat, wat de prejudiciële vraag aan het Hof betreft, niets om dit punt draait.
 (
9
)	Zie bijvoorbeeld arrest van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) van 1 juli 2014, S.A.S. tegen Frankrijk (CE:ECHR:2014:0701JUD004383511), § 12.
(
10
)	Ter illustratie: het is welbekend dat de cijfers voor kerkgang het hoogst zijn in de kerstperiode (met pieken voor de nachtmis en/of de kerkdiensten op eerste kerstdag), en veel christenen „doen een poging” voor de vastentijd alvorens Pasen te vieren. Een vergelijkbaar verschijnsel kan worden waargenomen in het jodendom. Zo kunnen synagogen ertoe overgaan tickets uit te geven om het bijwonen van de diensten op Rosj Hasjana (Joods Nieuwjaar) en Jom Kipoer (Grote Verzoendag) te regelen – wat op andere tijden in het jaar niet nodig is omdat er voldoende ruimte is voor iedereen die de dienst wil bijwonen.
(
11
)	Ook bekend onder de benamingen kippa of jarmoelke, of meer informeel, schedelkapje.
(
12
)	Zie Oxtoby, W.G., A Concise Introduction to World Religions, Oxford University Press, Oxford, 2007.
(
13
)	Zie Cole, W.O., en Sambhi, P.S., Sikhism and Christianity: A Comparative Study, Macmillan, 1993. Mannelijke sikh barristers in het Verenigd Koninkrijk hebben hun religieuze verplichting in overeenstemming gebracht met de kostuumvereisten van hun beroep (pruik en toga voor het gerecht) door de normale zwarte dastar te vervangen door een onderscheidende witte dastar.
 (
14
)	Voor meer informatie zie Niqab, hijab, burqa: des voiles et beaucoup de confusions, Le Monde, 11 juni 2015, beschikbaar op internet op: http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/06/11/niqab-hijab-burqa-des-voiles-et-beaucoup-de-confusions_4651970_4355770.html#U3778UWCg7HuTisY.99
(
15
)	Zie bijvoorbeeld arrest EHRM van 1 juli 2014, S.A.S. tegen Frankrijk (CE:ECHR:2014:0701JUD004383511). § 12 van die uitspraak vermeldt dat de verzoekster, een vrome moslim, de nikab in het openbaar en privé droeg, maar niet stelselmatig. Zij wenste die te kunnen dragen wanneer zij daarvoor koos, met name afhankelijk van haar spirituele gevoelens. Bepaalde tijden (bijvoorbeeld gedurende religieuze gebeurtenissen zoals de ramadan) meende zij dat zij die in het openbaar moest dragen om haar religieuze, persoonlijke en culturele geloof tot uiting te brengen. Haar doel was niet om anderen te ergeren maar om innerlijke vrede met zichzelf te voelen.
(
16
)	Arrest van 15 januari 2013, Eweida e.a. tegen Verenigd Koninkrijk (CE:ECHR:2013:0115JUD004842010), § 94.
(
17
)	Zie punt 30 hierboven.
(
18
)	Arrest van 10 november 2005, Leyla Şahin tegen Turkije (CE:ECHR:2005:1110JUD004477498), § 109.
(
19
)	Zie Europese Commissie, Special Eurobarometer 393, Report on Discrimination in the EU in 2012, november 2012. Het verslag omvat niet Kroatië. Ik dien daaraan toe te voegen dat de genoemde cijfers met enige voorzichtigheid moeten worden gelezen. Zij zijn niet gebaseerd op officiële statistieken maar op antwoorden in reactie op gestelde vragen. Zij maken geen onderscheid tussen praktiserende en niet-praktiserende leden van een specifiek geloof en evenmin maken zij noodzakelijkerwijs onderscheid tussen het behoren tot een geloofsgemeenschap en het behoren tot een etnische gemeenschap. Ik neem deze op om aan te tonen dat er in deze context niet zoiets is als een „norm” binnen de lidstaten.
 (
20
)	Ik beklemtoon dat het overzicht hieronder geenszins beoogt volledig te zijn. Met de verwijzing naar een aantal wetten en beslissingen van rechterlijke instanties van de lidstaten, wens ik enkel de nadruk te leggen op bepaalde aspecten van de regels op dit gebied die mij bijzonder relevant voorkomen. Deze aanpak is noodzakelijkerwijs onvolledig.
(
21
)	Loi no 2010‑1192 du 11 octobre 2010 interdisant la dissimulation du visage dans l’espace public (wet nr. 2010‑1192 van 11 oktober 2010 houdende het verbod op het verbergen van het gezicht in openbare plaatsen).
(
22
)	Loi du 1er juin 2011 visant à interdire le port de tout vêtement cachant totalement ou de manière principale le visage (wet van 1 juni 2011 houdende het verbod op het dragen van alle kledij waardoor het gezicht geheel of grotendeels wordt verborgen. Het verbod is van toepassing in alle voor het publiek toegankelijke plaatsen.
(
23
)	Deze kunnen – tamelijk vrij – worden vertaald als „(staats)secularisme” en „(staats)neutraliteit”.
(
24
)	Zie met betrekking tot openbare scholen loi no 2004‑228 du 15 mars 2004 encadrant le port de signes ou de tenues manifestant une appartenance religieuse dans les écoles, collèges et lycées public (wet nr. 2004‑228 van 15 maart 2004 waarbij, overeenkomstig het beginsel van staatssecularisme, een kader wordt verschaft voor het dragen van tekens of kledij die blijk geven van het behoren tot een religieuze groep, in openbare lagere en middelbare scholen) en zie meer in het algemeen Conseil d’État (raad van state) advies, 3 mei 2000, Mlle Marteaux, nr. 217017.
(
25
)	Zie Koninklijk besluit van 14 juni 2007 houdende wijziging van het koninklijk besluit van 2 oktober 1937 statuut van het Rijkspersoneel, artikel 8.
 (
26
)	Zie beschikking van 27 januari 2015, 1 BvR 471/10 en 1 BvR 1181/10.
(
27
)	Dat betekent niet dat er geen beperkingen zijn om bijvoorbeeld gezondheids- of veiligheidsredenen.
(
28
)	Cour de Cassation, Assemblée Plénière, 25 juni 2014, arrest nr. 13‑28.845 („Baby Loup”).
(
29
)	Zie rapport van de Haute autorité de la lutte contre les discriminations et pour l’égalité (hoge commissie voor de bestrijding van discriminatie en ongelijke behandeling) (HALDE) nr. 2009‑117 van 6 april 2009, punten 40 en 41.
(
30
)	Zie bijvoorbeeld Cour de cassation, chambre sociale, 12 juli 2010, nr. 08‑45.509 en Cour de Cassation, chambre sociale, 24 maart 1998, nr. 95‑44.738.
(
31
)	Zie rapport HALDE, nr. 2007‑301 van 13 november 2007.
(
32
)	Bijvoorbeeld, het ontslag van een verkoopster die op haar werk het gehele lichaam bedekkende religieuze kledij droeg, werd rechtmatig beschouwd daar zij die kledij niet had gedragen toen zij werd aangeworven (zie Cour d’appel de Saint-Denis-de-la-Réunion, 9 september 1997, nr. 97/703.306). Maar het enkele feit dat een werknemer in contact is met klanten zal er geen rechtvaardiging voor vormen dat aan de vrijheid van die werknemer om zijn of haar godsdienst te uiten een beperking wordt gesteld. Bijgevolg werd het ontslag van een werkneemster die weigerde haar hoofddoek af te nemen, die zij had gedragen vanaf het begin van haar werkzaamheden en waarover geen problemen waren ontstaan met de klanten van het bedrijf met wie zij in contact was, beschouwd onrechtmatig te zijn (zie Cour d’appel de Paris, 19 juni 2003, nr. 03‑30.212).
 (
33
)	Zo heeft het Bundesarbeitsgericht (federale arbeidsrechter) geoordeeld dat het ontslag van een lid van het verkooppersoneel van een warenhuis op grond van haar weigering om haar hoofddoek af te doen, niet kon worden gerechtvaardigd met de redenen die zijn opgenomen in het Kündigungsschutzgesetz (wet inzake bescherming tegen ontslag) op grond dat zij er niet van werd weerhouden haar werk als verkoopster te verrichten en dat haar gedrag haar werkgever niet schaadde. Zie arrest van 10 oktober 2002, 2 AZR 472/01.
(
34
)	Oordeel van het College voor de Rechten van de Mens van 18 december 2015. Hoewel oordelen van dat college geen bindende rechtskracht hebben, hebben zij veel overredingskracht en worden zij in de meeste gevallen door de nationale rechters gevolgd.
(
35
)	Waaronder België, Denemarken, Nederland en het Verenigd Koninkrijk.
 (
36
)	Aldus: (i) heeft in België het Arbeidshof Brussel bij uitspraak van 15 januari 2008 (Journal des tribunaux du travail, nr. 9/2008, blz. 140) geoordeeld dat een werkgever zich kan beroepen op objectieve overwegingen betreffende het commerciële imago van zijn bedrijf om een winkelbediende die een hoofddoek droeg, te ontslaan; (ii) heeft in Denemarken de Højesteret (hoogste rechter) geoordeeld dat een werkgever kledingvoorschriften mag opleggen die bedoeld zijn om het commerciële imago van het bedrijf uit te stralen, en het dragen van een hoofddoek mag verbieden mits de regels die daaraan ten grondslag liggen voor het gehele personeel gelden (Ufr. 2005, 1265H); (iii) hebben de Nederlandse gerechten vorderingen van werkgevers toegewezen op basis van de voorrang van het professionele en representatieve imago van het bedrijf bij het instellen van kledingvoorschriften [zie de analyse van de Commissie Gelijke Behandeling over de regels betreffende het politie-uniform en „life style-neutraliteit” (CGB-Advies/2007/08)], en (iv) blijkt dat in het Verenigd Koninkrijk een werkgever kledingvoorschriften mag opleggen aan zijn werknemers op voorwaarde dat de werkgever, mochten de regels een specifieke werknemer benadelen wegens zijn geloof, deze regels moet rechtvaardigen (zie Vickers, L., Migration, Labour Law and Religious Discrimination, in Migrants at Work: Immigration and Vulnerability in Labour Law, Oxford University Press, Oxford, 2014, hoofdstuk 17).
(
37
)	Zie bijvoorbeeld beslissingen van 15 februari 2001, Dahlab tegen Zwitserland (CE:ECHR:2001:0215DEC004239398), en 24 januari 2006, Kurtulmuş tegen Turkije (CE:ECHR:2006:0124DEC006550001).
(
38
)	Arrest van 10 november 2005, Leyla Şahin tegen Turkije (CE:ECHR:2005:1110JUD004477498), § 105.
(
39
)	Zie bijvoorbeeld beslissing van 15 februari 2001, Dahlab tegen Zwitserland (CE:ECHR:2001:0215DEC004239398).
(
40
)	Voor een voorbeeld van de toepassing van deze toets, zie beslissing van 15 februari 2001, Dahlab tegen Zwitserland (CE:ECHR:2001:0215DEC004239398).
(
41
)	Beslissing van 15 februari 2001, Dahlab tegen Zwitserland (CE:ECHR:2001:0215DEC004239398).
 (
42
)	Beslissing van 24 januari 2006, Kurtulmuş tegen Turkije (CE:ECHR:2006:0124DEC006550001).
(
43
)	Beslissing van 3 april 2007, Karaduman tegen Turkije (CE:ECHR:2007:0403DEC004129604).
(
44
)	Arrest van 26 november 2015, Ebrahimian tegen Frankrijk (CE:ECHR:2015:1126JUD006484611).
(
45
)	§§ 63 en 67. Evenwel moet erop worden gewezen dat die uitspraak niet zonder kritiek was binnen het EHRM zelf. In haar gedeeltelijk instemmende en gedeeltelijk afwijkende standpunt merkte rechter O’Leary op dat de eerdere rechtspraak van dat hof in wezen betrekking had op kwesties die nauw verband houden met de waarden die onderwijsinstellingen worden geacht te onderrichten en dat er in deze zaak nauwelijks wordt ingegaan op de aanzienlijke uitbreiding van de rechtspraak tot het wijdere gebied. Met betrekking tot de beoordelingsmarge die de verdragsluitende staten is toegekend in de context van religieuze hoofdbedekking, stelde zij dat een dergelijke beoordelingsmarge hand in hand gaat met Europees toezicht in gevallen waarin het EVRM van toepassing is en dat daaraan niet eenvoudigweg voorbij kan worden gegaan met een beroep op die beoordelingsmarge, hoe ruim die ook is. In zijn afwijkende opvatting stelde rechter De Gaetano, tot staving van zijn standpunt dat artikel 9 EVRM was geschonden, dat het arrest berustte op wat hij aanduidde als de „onjuiste (en gevaarlijke) premisse […] dat aan gebruikers van openbare diensten geen onpartijdige dienst kan worden gewaarborgd indien de overheidsambtenaar die hun van dienst is ook maar in het minst blijk geeft van de religie die hij of zij aanhangt […] Een beginsel van constitutioneel recht of van een constitutionele ‚traditie’ kan makkelijk uiteindelijk worden ‚verabsoluteerd’ en aldus elke aan het [EVRM] ten grondslag liggende waarde ondermijnen […]”.
(
46
)	Arrest van 15 januari 2013, Eweida e.a. tegen Verenigd Koninkrijk (CE:ECHR:2013:0115JUD004842010), §§ 99 en 100.
 (
47
)	Arrest van 1 juli 2014, S.A.S. tegen Frankrijk (CE:ECHR:2014:0701JUD004383511), § 139. Daar de Franse regering niet had aangetoond dat aan die toets was voldaan, kon haar argument niet slagen. De maatregel werd echter in stand gehouden op basis van het door die regering afzonderlijk aangevoerde doel van „samenleven”.
(
48
)	Arrest van 15 januari 2013, CE:ECHR:2013:0115JUD004842010.
(
49
)	§ 91.
(
50
)	§ 84.
(
51
)	§ 94.
(
52
)	Ik aanvaard natuurlijk dat de contexten verschillend zijn: de eerdere rechtspraak betreft de onderwijssector en de latere de overheidssector.
(
53
)	Beslissing van 15 februari 2001 (CE:ECHR:2001:0215DEC004239398).
(
54
)	Zie tevens arrest van 10 november 2005, Leyla Şahin tegen Turkije (CE:ECHR:2005:1110JUD004477498), § 111.
(
55
)	Arrest van 1 juli 2014 (CE:ECHR:2014:0701JUD004383511).
(
56
)	Zie beslissing van 3 december 1996, Konttinen tegen Finland (CE:ECHR:1996:1203DEC002494994), bevestigd in de beslissing van 9 april 1997, Stedman tegen Verenigd Koninkrijk (CE:ECHR:1997:0409DEC002910795), waarin de Commissie opmerkte dat de verzoeker „vrij was om ontslag te nemen”.
(
57
)	Arrest van 15 januari 2013, Eweida e.a. tegen Verenigd Koninkrijk (CE:ECHR:2013:0115JUD004842010), § 83.
(
58
)	Arrest van 15 januari 2013, Eweida e.a. tegen Verenigd Koninkrijk (CE:ECHR:2013:0115JUD004842010), § 85. Om die reden is artikel 14 EVRM door sommige auteurs omschreven als „parasitair”. Zie Haverkort-Spekenbrink, S., European Non-discrimination Law, School of Human Rights Research Series, deel 59, blz. 127.
(
59
)	Arrest van 15 januari 2013, CE:ECHR:2013:0115JUD004842010.
(
60
)	§ 95.
(
61
)	§ 101.
(
62
)	Zie voetnoot 5 hierboven.
 (
63
)	Zie bijvoorbeeld arresten van 22 december 2009, Sejdić en Finci tegen Bosnië en Herzegovina (CE:ECHR:2009:1222JUD002799606), en 15 juli 2014, Zornić tegen Bosnië en Herzegovina (CE:ECHR:2014:0715JUD000368106). De zaken betroffen het recht van de verzoekers om te worden verkozen als lid van de eerste kamer en als president van Bosnië en Herzegovina.
(
64
)	Zie verder punten 68 e.v. hieronder.
(
65
)	Zie arrest van 13 september 2011, Prigge e.a. (C‑447/09, EU:C:2011:573, punt 38).
(
66
)	Zie verder betreffende richtlijn 2000/78, punt 70 hieronder.
(
67
)	Richtlijn 75/117/EEG van de Raad van 10 februari 1975 betreffende het nader tot elkaar brengen van de wetgevingen der lidstaten inzake de toepassing van het beginsel van gelijke beloning voor mannelijke en vrouwelijke werknemers (PB 1975, L 45, blz. 19).
(
68
)	Richtlijn 76/207/EEG van de Raad van 9 februari 1976 betreffende de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen ten aanzien van de toegang tot het arbeidsproces, de beroepsopleiding en de promotiekansen en ten aanzien van de arbeidsvoorwaarden (PB 1976, L 39, blz. 40).
(
69
)	Arrest van 8 april 1976, Defrenne (43/75, EU:C:1976:56). Voor een vollediger analyse zie Barnard, C., EU Employment Law, Oxford University Press, Oxford, 2012, hoofdstuk 1.
(
70
)	Richtlijn 2000/43/EG van de Raad van 29 juni 2000 houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht ras of etnische afstamming (PB 2000, L 180, blz. 22).
 (
71
)	Opgemerkt moet worden dat de omvang van de bescherming van de twee richtlijnen verschilt. Artikel 3 van richtlijn 2000/43 bepaalt bijvoorbeeld dat de werkingssfeer ervan zich uitstrekt tot „(e) sociale bescherming, met inbegrip van sociale zekerheid en gezondheidszorg; (f) sociale voordelen; (g) onderwijs[, en] (h) de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten die publiekelijk beschikbaar zijn, met inbegrip van huisvesting”. Deze gronden staan niet in richtlijn 2000/78. Tevens is duidelijk dat een maatregel die neerkomt op discriminatie op grond van godsdienst of overtuiging naargelang van de omstandigheden tevens discriminatie op grond van geslacht of ras kan vormen. Hoewel de Commissie een voorstel heeft ingediend voor een richtlijn van de Raad betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid [COM(2008) 426 definitief], moet dat voorstel, dat de werkingssfeer van de bescherming ten opzichte van door richtlijn 2000/78 bestreken aangelegenheden zou uitbreiden, nog worden uitgewerkt.
(
72
)	Dezelfde benadering is gekozen in de huidige wettelijke regeling betreffende discriminatie op grond van geslacht, te weten richtlijn 2006/54/EG van het Europees Parlement en de Raad van 5 juli 2006 betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke kansen en gelijke behandeling van mannen en vrouwen in arbeid en beroep (PB 2006, L 204, blz. 23).
(
73
)	C‑303/06, EU:C:2008:61.
(
74
)	Punten 8‑10.
(
75
)	Een maatregel die proselitisme verbiedt, al kan deze directe discriminatie inhouden, zou mijns inziens derhalve mogelijkerwijs onder de afwijking in artikel 2, lid 5, van de richtlijn vallen, als noodzakelijk om de rechten en vrijheden van anderen te beschermen. Daarvoor moet die maatregel echter gebaseerd zijn op „nationale wettelijke bepalingen”: zie de uitdrukkelijke tekst van de afwijking.
 (
76
)	Zo is de specifieke context van de onderhavige zaak die van een vrouw met een opleiding die wenst deel te nemen aan de arbeidsmarkt van een EU-lidstaat. Tegen die achtergrond zou het neerbuigend zijn om aan te nemen dat het feit dat zij de hidjab draagt, louter dient om de bestaande ongelijkheid en rolopvattingen te bestendigen. De lezer kan makkelijk andere mogelijke, verschillende contexten bedenken waarin de kwestie van vrouwen die islamitische kledij dragen kan rijzen en waarin het meer gerechtvaardigd zou kunnen zijn om tot een dergelijke slotsom te komen.
(
77
)	Men zou kunnen denken dat het woord „sluier” altijd duidt op een kledingstuk dat het gezicht bedekt. Dat is niet het geval; zie voor het Engelse equivalent „veil”, de definitie in de Shorter Oxford English Dictionary, waarin wordt verwezen naar een doek die wordt gedragen „over het hoofd of het gezicht” (cursivering van mij).
(
78
)	Zie in dit verband met name punt 38 hierboven.
(
79
)	Zie punt 109 hieronder.
(
80
)	Zie tevens in dit verband en in een andere context, conclusie van advocaat-generaal Bot in de gevoegde zaken Y en Z (C‑71/11 en C‑99/11, EU:C:2012:224), waarin hij opmerkte dat door van een persoon te verlangen dat hij de openbare belijdenis van zijn geloof verbergt, wijzigt of er afstand van doet, hem een door artikel 10 van het Handvest gewaarborgd grondrecht wordt ontzegd (punten 100 en 101).
 (
81
)	Ik heb het onderscheid dat moet worden gemaakt tussen directe een indirecte discriminatie, onderzocht in mijn conclusie in de zaak Bressol e.a. (C‑73/08, EU:C:2009:396, punten 55 en 56). Hier is het juist het verbod op het dragen van kledij die blijk geeft van de godsdienst die de werkneemster aanhangt, dat leidt tot de nadelige behandeling, namelijk haar ontslag.
(
82
)	Zie arrest van 13 september 2011, Prigge e.a. (C‑447/09, EU:C:2011:573, punt 46), waarin duidelijk is gemaakt dat de collectieve arbeidsovereenkomst van Lufthansa volgens welke arbeidsovereenkomsten bij het bereiken van een bepaalde leeftijd automatisch worden beëindigd, voortkomt uit en wordt gerechtvaardigd door § 14, lid 1, van het Gesetz über Teilzeitarbeit und befristete Arbeitsverträge (wet inzake deeltijdarbeid en overeenkomsten voor bepaalde tijd). Het was derhalve een maatregel die tot de „nationale wettelijke bepalingen” behoort (zie punt 59 van het arrest).
(
83
)	Arrest van 12 januari 2010, Wolf (C‑229/08, EU:C:2010:3, punt 35).
(
84
)	Zie in dat opzicht punt 75 hierboven.
(
85
)	Zie arresten van 13 september 2011, Prigge e.a. (C‑447/09, EU:C:2011:573, punt 72), en 13 november 2014, Vital Pérez (C‑416/13, EU:C:2014:2371, punt 47). Artikel 4, lid 1, zal vermoedelijk vaker van toepassing zijn op directe dan op indirecte discriminatie (een voor de hand liggend voorbeeld, betreffende discriminatie op grond van geslacht, zou zijn de regel „alleen vrouwen” voor lidmaatschap van een sportteam dat uitsluitend uit vrouwen bestaat). Het is echter niet ondenkbaar dat dergelijke discriminatie indirect zou zijn. Bijvoorbeeld, een regel dat sollicitanten voor een baan als veiligheidsbewaker langer moeten zijn dan 1m75, is weliswaar ogenschijnlijk neutraal, maar zou meer vrouwen dan mannen uitsluiten en zou tevens relatief grotere delen van sommige etnische groepen uitsluiten dan van andere.
 (
86
)	Het is opvallend dat de kernwoorden in artikel 4, lid 1, van richtlijn 2000/78 verschillen in de verschillende taalversies. De Engelse taalversie gebruikt de uitdrukking „by reason of the particular occupational activities concerned”, wat in wezen wordt gevolgd in de Duitse („aufgrund der Art einer bestimmten beruflichen Tätigkeit”), de Nederlandse („vanwege de aard van de betrokken specifieke beroepsactiviteiten”) en de Spaanse („debido a la naturaleza de la actividad profesional concreta de que se trate”) taalversies. De Franse („en raison de la nature d'une activité professionnelle”), de Italiaanse („per la natura di un'attività lavorativa”) en de Portugese („em virtude da natureza da actividade profissional em causa”) taalversies hebben een benadering die minder nadruk legt op de specifieke aard van de betrokken activiteiten. Niettemin lijkt duidelijk dat de nadruk moet worden gelegd op de bijzondere activiteiten die de werknemer dient te verrichten.
(
87
)	Zie arrest van 12 januari 2010, Wolf (C‑229/08, EU:C:2010:3, punt 40).
(
88
)	Zie arrest van 13 september 2011, Prigge e.a. (C‑447/09, EU:C:2011:573, punt 67).
(
89
)	Zie arrest van 13 november 2014, Vital Pérez (C‑416/13, EU:C:2014:2371, punt 41).
(
90
)	Richtlijn 76/207/EEG van de Raad van 9 februari 1976 betreffende de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen ten aanzien van de toegang tot het arbeidsproces, de beroepsopleiding en de promotiekansen en ten aanzien van de arbeidsvoorwaarden (PB 1976, L 39, blz. 40).
(
91
)	Artikel 2, lid 2, van richtlijn 76/207 bepaalt: „Deze richtlijn vormt geen belemmering voor de bevoegdheid van de lidstaten om beroepsactiviteiten van de toepassing hiervan uit te sluiten en, in voorkomend geval, de hiervoor noodzakelijke opleidingen, waarvoor vanwege hun aard of de voorwaarden voor de uitoefening ervan, het geslacht een bepalende factor is”.
 (
92
)	Arrest van 26 oktober 1999 (C‑273/97, EU:C:1999:523). Sirdar wenste een aanbod (dat haar per abuis was toegezonden) te mogen aanvaarden om als kok bij de Royal Marines, de elitecommando’s van het Britse leger, te werken. De grondgedachte achter het beleid om geen vrouwen in dienst te nemen in die commando’s, blijkt uit de punten 6 tot en met 9 van dat arrest. De zorgvuldige redenering van het Hof, dat oordeelde dat de uitsluiting van toepassing was, staat in de punten 28 tot en met 32 van het arrest.
(
93
)	Arrest van 11 januari 2000 (C‑285/98, EU:C:2000:2, punt 29). Kreil wenste te werken in de onderhoudsdienst (wapenelektronica) van de Bundeswehr. Het nationale recht stond vrouwen alleen toe te worden aangesteld in de geneeskundige dienst en de militaire muziekkorpsen. Hoewel het Hof uitgebreid citeerde uit het arrest Sirdar, oordeelde het niettemin dat „[e]en dergelijke, voor nagenoeg alle functies bij de Bundeswehr geldende uitsluiting wegens de omvang ervan niet [is] te beschouwen als een afwijking die wordt gerechtvaardigd door de specifieke aard van de betrokken functies of door de bijzondere voorwaarden waaronder deze worden uitgeoefend” (punt 27); en dat „de richtlijn in de weg staat aan de toepassing van nationale bepalingen als die van de Duitse wetgeving, die in algemene zin vrouwen uitsluiten van functies in de gewapende dienst van de krijgsmacht en hun enkel toegang verlenen tot de geneeskundige dienst en de militaire muziekkorpsen” (punt 32).
(
94
)	Zie arrest van 3 februari 2000, Mahlburg (C‑207/98, EU:C:2000:64, punt 29).
(
95
)	Arrest van 9 september 2004, Spanje en Finland/Parlement en Raad (C‑184/02 en C‑223/02, EU:C:2004:497, punt 51).
(
96
)	Arrest van 14 oktober 2014, Giordano/Commissie (C‑611/12 P, EU:C:2014:2282, punt 49).
 (
97
)	Arrest van 22 januari 2013, Sky Österreich (C‑283/11, EU:C:2013:28, punt 66).
(
98
)	Zie punt 95 hierboven.
(
99
)	Artikel 2, lid 5, blijkt in de richtlijn te zijn ingevoegd gedurende de laatste momenten van de onderhandelingen (blijkbaar op aandringen van de regering van het Verenigd Koninkrijk). Zie Ellis, E., en Watson, P., EU Anti-Discrimination LawOxford University Press, 2012, blz. 403. Zie tevens het Fourth Report of the House of Lords Select Committee on the European Union, Session 2000‑01, The EU Framework Directive on Discrimination, punt 37, waarin is vermeld: „[…] [artikel 2, lid 5] was pas op 17 oktober toegevoegd aan de richtlijn, kennelijk op aandringen van het Verenigd Koninkrijk. De minister schreef op 25 oktober dat het bedoeld was ‚om duidelijk te maken dat de richtlijn lidstaten niet zal beletten om op te treden teneinde diegenen die het doelwit kunnen zijn van bijvoorbeeld schadelijke religieuze sekten of pedofielen, te beschermen’”.
(
100
)	Zie arrest van 13 september 2011, Prigge e.a. (C‑447/09, EU:C:2011:573, punten 55 en 56).
(
101
)	Cursivering van mij. Zoals ik eerder heb aangegeven (in voetnoot 75), zou artikel 2, lid 5, bijvoorbeeld een regel kunnen omvatten die bekering op het werk verbiedt.
(
102
)	Zie punten 109 e.v. hieronder.
(
103
)	Verklaring nr. 11 is gehecht aan het Verdrag van Amsterdam. Deze bepaalt: „De Europese Unie eerbiedigt en doet geen afbreuk aan de status die kerken en religieuze verenigingen en gemeenschappen volgens het nationale recht in de lidstaten hebben. De Europese Unie eerbiedigt evenzeer de status van levensbeschouwelijke en niet-confessionele organisaties.”
(
104
)	Zie punt 82 hierboven.
(
105
)	Zie daartoe arrest van 16 oktober 2007, Palacios de la Villa (C‑411/05, EU:C:2007:604, punt 64).
 (
106
)	Zie wat de rechtspraak van het EHRM betreft, beslissing van 15 februari 2001, Dahlab tegen Zwitserland (CE:ECHR:2001:0215DEC004239398), waarnaar in punt 48 hierboven is verwezen. In die beslissing heeft het EHRM de kinderen aan wie de verzoeker onderricht gaf omschreven als „zeer jong”. Kinderen van de lagereschoolleeftijd kunnen mijns inziens terecht worden aangemerkt als „beïnvloedbaar”. Wanneer zij op de middelbare school zitten, kunnen zij worden geacht meer volwassen te zijn en dus beter in staat te zijn hun eigen mening te vormen en/of te kunnen omgaan met culturele verscheidenheid.
(
107
)	[Voetnoot niet relevant voor de Nederlandse versie.]
(
108
)	Zie verder punt 100 hierboven.
(
109
)	Zie in dat verband arrest EHRM van 15 januari 2013, Eweida e.a. tegen Verenigd Koninkrijk (CE:ECHR:2013:0115JUD004842010), § 94. Hier is het de voor de hand liggende weg om de legitieme zakenbelangen van de werkgever te verenigen met de vrijheid van de werknemer om zijn godsdienst te uiten, om te voorzien in de noodzakelijke godsdienstige kledij in het uniform. Zie punt 123 hieronder.
(
110
)	Een (toelaatbaar) vereiste om op ongebruikelijke en flexibele tijden te werken moet echter niet worden verward met het aandringen dat een werknemer koste wat kost werkt op een dag die van bijzonder belang is voor de godsdienst van de werknemer (bijvoorbeeld, van een overtuigd christen vereisen dat hij op eerste kerstdag, Goede Vrijdag of paaszondag werkt, of van een belijdende jood dat hij op Rosj Hasjana, Jom Kipoer of Pesach werkt). Dit laatste soort vereiste zou mijns inziens ontoelaatbaar zijn.
(
111
)	Zie punt 100 hierboven.
(
112
)	Zie naar analogie arrest van 5 september 2012, Y en Z (C‑71/11 en C‑99/11, EU:C:2012:518, punten 62 en 63).
(
113
)	C‑499/08, EU:C:2010:248, punt 68.
 (
114
)	Zoals immers het EHRM heeft geoordeeld in het arrest van 15 januari 2013, Eweida e.a. tegen Verenigd Koninkrijk (CE:ECHR:2013:0115JUD004842010).
(
115
)	Zie in die context: http://www.bbc.com/news/uk-scotland-36468441, waarin wordt verwezen naar een recent voorstel van de Police Scotland (Schotse nationale politie) om een hidjab in te voeren als een optioneel onderdeel van het uniform teneinde moslimvrouwen te stimuleren om toe te treden tot de politie.
(
116
)	Zie arrest van 15 januari 2013, Eweida e.a. tegen Verenigd Koninkrijk (CE:ECHR:2013:0115JUD004842010), § 94.
(
117
)	Zie in dat verband punt 99 hierboven.
(
118
)	Zo was in de zaak Eweida duidelijk dat British Airways inderdaad tot een dergelijk vergelijk met haar moslimwerknemers was gekomen.
(
119
)	Zie met betrekking tot de ontwikkeling van de opvattingen van het EHRM in deze context, punt 55 hierboven.
 (
120
)	Veronderstel bijvoorbeeld dat de werknemer zichzelf verplicht ziet om drie keer per dag te bidden. Tegen de achtergrond van een normale kantoordag is dat relatief eenvoudig in te passen: gebed voor en na het werk en gedurende de lunchpauze. Alleen dit laatste gebed is gedurende de feitelijke arbeidsdag, maar vindt plaats tijdens de officiële vrije tijd (de lunchpauze). Veronderstel vervolgens dat de verplichting vijf gebeden per dag is. De werknemer betoogt dat hem nog twee extra gebedstijden tijdens de arbeidsdag moeten worden gegeven. De eerste vraag is of dat werkelijk het geval is – kunnen een van of beide extra gebedstijden niet eveneens voor of na het werk worden gepland? Maar misschien zijn de gebedstijden aan bepaalde tijdstippen op de dag verbonden. In dat geval zijn er misschien koffie- of rookpauzes die de werknemer kan benutten voor gebed; maar waarschijnlijk zal hij ermee moeten instemmen om langer te werken of vroeger te beginnen om de werkgever te compenseren voor zijn tijdelijke afwezigheid van het werk om zijn religieuze verplichting te vervullen. Indien nodig, zal de werknemer de extra last (een langere werkdag) moeten aanvaarden; de werkgever zal hem moeten toestaan dat te doen in plaats van erin te volharden dat er geen aanpassing mogelijk is en de werknemer te ontslaan.
(
121
)	Voor een meer diepgaande analyse van het belang van non-verbale communicatie in een bedrijfskader, zie Woollcott, L.A., Mastering Business Communication, Macmillan, 1983.
