Bulletin et annales de l'Académie d'archéologie de Belgique
Deze drie groote feesttijden of hoogtijden worden in de R. Kerk, zoo als die zicb in de middeleeuwen ontwikkeld heeft , en nog altijd bestaat , telkens door eene voorbereiding voorafgegaan en door een nafeest gevolgd en besloten : zoo dat van den eersten december af tôt op zondag na Pinksteren , deze drie afzonderhjke feest-cyclen een groot zamenhangend geheel uitmaken , waarin de geschiedenis van Jeziis , van zijne geboorte , d. i. van zijne intrede in de menschelijke beperktheid af, tôt zijne hoogste, goddeUjke verheeriijking toe , zich steeds heeriijker ontwikkelt. Zie hier de Evangelische voorstelling van dat historische tafereel : de Heiland moet als een zwak, behoeftig men schenkind in het aardsche leven treden,d.i. geboren worden; hij moet aan aile voorwaarden van dit leven voldoen en ten laatste smartelijk lijden en sterven , opdat hij zegevie rend over dood en graf opstaan , en met almagtige , gees telijke werkkracht begaafd , voorde zijne zorgen kunne , tôt aan het einde der wereld. Dat is de eenvoudige geschiedenis, of wil men zoo , de historische voorstelling , die de inhoud uitmaakt van deze feesttijden. Zij herinneren den feestvie renden in eene steeds klimmende reeks van opvolgende toestanden , aan de diepste afdaling of vernedering en de hoogste verheeriijking van het goddeUjke wezen, liefde en leven ; zij vertoonen ons in de belangrijkste momenten van Jezus leven op aarde , de grootste weldaden der goddeUjke en eeuwige liefde , die zich in de wereld openbaart. Het christelijke kerkjaar heeft alzoo een volstrekt historischen grondslag, maar een zoodanige, die in zijne 257 — afzonderlijke momenten, altijd de diepste waarheden ont wikkelt, en de eigenlijke betrekking der christenwereld , ja, der menschheid tôt de Godheid klaar te aanschouwen geeft. Dit zal ons uit de korte Jpeschouwing der afzonderlijke hoofd-feesten duidelijker blijken, waarbij wij Creuzer zelf laten spreken : T. De Kerst-cyclus viert de geboorte van den Heiland, de menschwording van het Woord (A6yo^). Het zijn voorna melijk twee hooge dagen, die gevierd worden, de geboorte dag van Jezus, op den 25*^®" December vastgesteld, waarin zich het goddelijk Wezen in den Godmensch openbaarde , en deze in het aardsche leven intrad, — en de doop-dag van Jezus, den 6^® Januarij, alzoo de dag, waarop Jezus zich het eerst als den beloofden Messias, als den Christus, den Heiland der wereld vertoonde , waarin hij in zijne godde lijke hoogheid en kracht openbaar werd. Dit is het Epi phaniên-feesl , oorspronkeUjk het doop-feest , als symbool der reinigende verlichting van den geest en van de ver schijning van Christus. Voor deze hooge feesten nu , gaat eene ernstige voorbe reiding vooraf, Vier zondagen voor het geboorte-feest des Heilands, wordt zijne nabij zijndekomst (adventus) aange kondigd, door leer, gebed en gezang tôt eene waardige feest viering voorbereid en opgewekt. Even zoo als , naar chris telijke wereldbeschouwing, de geheele tijd vôôr Christus, namelijk de geschiedenis van het Joodsche volk en van de profeten, van den vroomen iîenoc/iaf totaanden strengen boetprediker Johannes den Dooper ^ voorbereiding was, voor de heerlijke verschijning van het goddelijke leven en licht van Christus, zoo moesten ook deze advenf-dagen jaarlijks de gemoederen der geloovigen in de stemming brengen, die eene waardige feestviering van de komst des Heilands voegde. Men bragt in herinnering de 258 beloften aan de Aartsvaderen , het verwachten en verlangen der volken, en de zegenrijke vervuUing daarvan toen de wereld in de diepste zedelijke duisternis verzonken lag. Âlzoo is het geboortefee^ van Christus als de Zon der geregtigheid ^ te midden der zedelijke duisternis, een zedelijk lichtfeest, een feest aan het licht der lichten, aan de Zon, die geen ondergang kent, gewijd, zoo als ook Soplironius,patriarch van Jérusalem, dat reeds beschouwde, wanneer hij den Heiland noemt : « Het licht der lichten , in de v^rereld gekomen om haar te verlichten » ; * Heden , zegt hij verder , werd de Zon geboren , die nimmer ondergaat en de wereld vervult van het licht des Heeren. — Heden beschijnt ons de Zon der geregtigheid. * Thans van de duisternis bevrijd , kennen wij het god delijke licht als schitterend. » Door de verschijning des Heeren wordt thans de duisternis der v^ereld verdreven. % Het licht van boven bestraalt thans aile schepselen *. î> Het middelpunt van dezen feesttijd is de Kerst-tijd, 25 December. Op dien dag werd verkondigd hoe de eeuwige Logos j d. i. het Woord Gods , de gestalte des menschen aangenomen heeft, d. i. als Godmensch geboren is, en daardoor den menschen een oorzaak is geworden, zich tôt het goddelijke te verheflfen. In die geboorte des Heilands uit eene onbevlekte Maagd, uit eene in haar eigen kind zalige Moedermaagd , aanschouwen wij tevens de schoonste menschelijke betrekking, behalve de reeds aangekondigde innige vereenighig der godheid en menschheid in den Godmensch y ni. God naar de volheid van den gf^esf , mensch * Orationes festi luminum. Lumen de lumine, qui venisti in mundum ut eum illuminares. — Oritur hodie sol occasum nesciens et Domlni luce mundus perfunditur. — Hodie sol justitiae nobis illucet. — Hodie tenebris exempti divina luce splendescimus. — Hodie Domini apparitione caligo mundi expurgatur. Omnis hodie creatura superne scintillai. Uit het Eucologion. 259 — naar het ligchaam. Kersmis is het feest van het heil der geheele menschheid ; maar ook het feest der moedervreugde en zaligheid , der reinste familie-betrekking : het feest der moeders en kinderen. Dit erkent de Kerk, hoezeer niet in bijzondere instellingen , toch in hare onderrigtingen ; en oude gebruiken hebben die leer geheiligd. Door de feesten, die onmiddelijk met dezen dag verbon den zijn, wordt de geboren Heiland ^l dadeUjk op eene zinrijke wijze verheerlijkt.Het ongeloofB.n Thomas gaat aan die geboorte onmiddelijk vooraf , doch de tweede Kerstdag is al dadelijk het gedachtenis-feest van den eersten geloofs held Stephanus, die de kroon der overwinning verwierf, wraarop ook zijn naam STé(f)avo^ zinspeelt. Hij, de bloed getuige der goddelijke waarheid , staat daarom het naaste bij de kribbe des kinds. Zijn sterfdag of dood , d. i. zijn geboorte-dag als verheerlijkte martelaar, is hier onmiddelijk met de geboorte van Jezus verbonden. Thomas verkéert nog in ongeloof , doch de geboorte van het goddelijk kind alléén geeft Stephanus moed tôt den geloofsstrijd en kracht ter overvdnning. Hij heeft het leven door de kracht der waarheid versterkt, dat zelfs in den marteldood niet bezweek, maar integendeel te heerlijker daaruit te voor schijn trad. Daarom zegt een oud formulier op dezen dag : {Heri natus est Christus in terris ut hodie Stephanus nascitur in coelis), Gisteren is Christus op aarde geboren, gelijk Stephanus heden in den hemel geboren v^ordt. Het naast op hem volgt de gedenkdag van Johannes den Evangelist. Hij was de discipel, dien de Reer lief had. Reeds daarom vs^erd zijn aandenken geheel gepast met den geboortedag van Jezus verbonden. Hij was het ook onder de Évangelisten , die der wereld de groote waarheid ver kondigd had : Het Woord is vleesch g ew or den en heeft onder ons gewoond; ivij zagen zijne heerlijkheid, Wegens — 260 — zijne diepzinnige opvatting van het Woord heette hij ook de Theologus bij uitnemendheid.Tevens was Johannes een martelaar, doch niet in den zin van den gesteenigden Stephanus , maar naar het meer geestelijk begrip van het martelaarschap , geUjk dat reeds vroeg door verscheidene uitstekende kerkvaders opgevat was, volgens welke een ieder martelaar is , die gedurende zijn geheele leven , door woord en daad, voor de goddelijke waarheid getuigd heeft, al ware hij ook, ten laatste, geUjk Johannes, een zachten en natuurlijken dood gestorven. Wanneer nu deze beide dagen aan hen herinnerden , die, de een door een langdurig en een onwankelbaar leven, de andere door een heldhafdgen dood, hunne liefde tôt den Heiland (dat is tôt de waarheid) bewezen hadden , — zoo moest een derde dag ook dezulken vieren, die reeds in teedere jeugd, nog zonder bewustzijn, hun leven voor het pas geboren kind des heils , op het bevel van Herodes moesten opofferen. De 28*^ December werd zoo de dag der onnoozele kinderen (festum innocentium). Alzoo zijn er drie martelaarsfeesten met het geboortefeestvan Jezus verbonden, waarvan de beide eersten, als vreugdefeesten , den dood als intrede in hooger en beter leven beschouwden ; terwijl het laatste een rouw of treurfeest was bij de intrede in het aard sche leven. Het leven, dat Jezus op aarde bragt, mbest ook, naar die opvatting, in den lichamelijken dood zich krachtig betoonen ; de waarheid en liefâe, door Hem op het gebied van den geest, als tegenstelling van leugen en vrees aan het licht gebragt , moesten sterker zijn dan de dood. Maar ook nog andere tegenstellingen maken deze groepering rondom de kribbe belangrijk. De ongeloovige Thomas tegenover den geloovigen Stephanus, diens felle marteldood tegenover den zachten dood van Johannes , diens hoogen ouderdom tegenover het pas ontloken leven der onnoozele kinderen. — 261 — Op den geboortedag van den Heiland , en door dit laatste feest drukte de Kerk tevens hare overtuiging uit , dat die on noozele of onschuldige kinderen, hoezeer ook niet met water gedoopt, evenwel voor Hem geboren, met hun eigen bloed voor Hem gedoopt zijnde , toch zijn heil deelachtig worden. De schoone hymne van Prudentius : Salvete flores marty rum vereeuwigt die opvatting. Wanneer nu deze verbinding van feesten, die zich om de geboorte van den Godmensch concentreren, den diepen ernst aantoont, waarmede de oude Kerk de geboorte van Jezus beschouwde , zoo mogen wij daarbij ook de heldere zijde niet uit het oog verliezen. De donkere kerstdagen bevatten de schoonste herinneringen aan eene tevredene, heilige familie , wier middelpunt het pas geboren kind is. Ook Johannes (en daardoor ook zijne liefde en liefehjke geest door den Heiland ontstoken), behoorde tôt deze familie ; want hij was na diens dood de trouwe zoon van Maria , waarbij hij zich , even als Maria , door reinheid en kuischheid onderscheidde. Aan de kribbe van den Heiland verschijnen , om Hem te huldigen , de Wijzen uit het Oosten , en brengen kostbare geschenken aan. Engelen verkondigen zijne geboorte met hemelsche lofzangen ; herders aanbidden hem. En als of die teekening nog niet voUedig genoeg ware, zoo voegt het legendarisch bijgeloof er aan toe : koeijen gaan in dien nacht niet nederliggen, maar blijven eerbiedig staan, en de roos van Jéricho bloeit in den kerstnacht, om het feest te sieren. Zoo vereenigen deze dagen op ethisch gebied de feest viering der hoogst begenadigde , maagdelijke reinheid des gemoeds, der edelste vriendschap en liefde, der stand vastige, moedvoUe trouw, der kinderlijke onschuld, der ootmoedige vereering en aanbidding van den Heiland der XXX XXV 18 — 262 — • wereld , door eenvoudige herders, en bejaarde wijzen, ten einde alzoo dien eenen grooten feestdag , de geboortenacht van de Zonne der geregtigheidj die als hemel-koning schit teren zou , des te meer te doen uitkomen : een hoogfeest dat door het Gloria in excelcis werd opgeluisterd. Tusschen den nacht. der geboorte van Jezus en zijne Epiphanie in den doop valt nog een feest in, dat insgelijks een moment uit de kindschheid van Jezus voorstelt : het feest der Besnijdenis en naamgeving (Festum circum cisionis et nominis Jesu)^ waarmede de latere kerkleeraars slechts ongaarne de feesten van het burgerUjk nieuwejaar verbonden. Jezus moest besneden worden ; hij onderwerpt zich niet slechts aan de beperktheiddermenschheid, maar Hij , die zelf de Wet heeft bekrachtigd en boven aile men schelijke wet verheven is , onderwerpt zich aan hare voorschriften , opdat zij door hare volkomene vervulling , zou worden opgeheven. Het plegtige slot van den Kerst-cyclus is het Epiphaniën feest. Dit feest was oorspronkelijk gewijd aan het aandenken aan den doop van Jezus in den Jordaan, d. i. het moment, waarin Hij door Johannes den Dooper als Messias, den be loofden Heiland erkend, als de groote Meester optrad , wiens schoenriem Johannes zelf zich niet waardig achtte te ont binden, op wien bij den waterdoop de H. Geest in de gedaante eener duive (symbool der liefde) nederdaalde , en die zelf met vuur (symbool der waarheid) doopen zou. Deze beteekenis heeft het feest bij zijn ontstaan in de Oostersche of Grieksche kerk ; doch de Westersche of Roomsche kerk wijzigde dat : door haar was het aanvankeUjk aan de plegtige optreding en openbaar wording van Jezus gewijd. Daar evenwel de Westersche kerk het moment van den doop niet als zoo gewigtig beschouwde , zoo bragt zij dit feest over, op dat, waarin Jezus als hemelsche 263 — Koning en Heiland den heidenen verscheen en bekend werd. Als zoodanige moment merkte men zijne aanbidding door de Wijzen (Magiërs) aan , die als de representanten des heidendoms beschouwd werden. Men verhief hen in de middeleeuwen zelfs tôt drie koningen [Gaspar, Melchior en Balthasarjj en zoo kwam het feest door velerlei tra ditiën en verdichtingen , gelijk ook door onderscheidene voortbrengselen der kunst verheerlijkt , als drie koningen feest te voorschijn. Doch de Oostersche kerk bleef bij hare aloude opvatting , den doop van • Jezus , staan ; terwijl de Westersche zelfs nog andere momenten aan dat Epipha mé'n-feest ging f erbinden ; zoo als het aandenken aan het eerste wonder op de bruiloft van Kanà, en de spijziging der 5000 met het brood des levens. In later tijd, ni. in de zesde eeuw, werd ook nog eene andere feestelijkheid ingesteld , welke insgelijks met den kerst-cyclus in verband staat , die het kinderleven van Jezus omvat, namelijk het feest der reiniging van Maria, bij ons gewoonlijk Maria Lichtmis geheeten (wel te onder scheiden van de Epiphaniën-ddigen, die ook een lichtfeest genoemd worden) , de aanbieding van Jezus in den tem pel. De tijdsbepaling van dit feest is gegrond op de vaststelUng der geboorte op den 25sten December. Wanneer dit tijdstip, streng genomen, ook al niet tôt den kerst-cyclus behoort , zoo staat het toch daarmede in eenig verband. Op enkelen dezer feesten, zooals ook op den Lichtmis ^ komen wij later bij de opzettelijke beschouwing van den cyclus der kerk-heiligen terug. 2. De Paasch^cyclus sluit zich onmiddeUjk aan de voor afgaande Kerst-cyclus aan. Paaschen is het middelpunt van aile christelijke feesten. Hier concentreren zich de gewig — 264 — tigste momenten van de yerschijning van Jezus , als even zoo vêle blijken van Gods genade en liefde voor den mensch. Het Paaschfeest heeft alleen de geschiedenis van Jezus ten onderwerp , en daarvan juist die feiten , welke dit feest als de geschiedenis der verlossing van het menschdom karakteriseren : zijn lijden, dood en opstanding. Het diepste lijden en de heerlijkste overwinning vereenigen zich in deze feestdagen. Ook aan dezen hoog of feesttijd gaat wederom een voor bereidend vasten van veertig dagen vooraf*, hetwelk een aanvang neemt, nadat men de wereld, d. i. het vleeschy vaarwel heeft gezegd , caro vole ! waaiyan Carneval * ; terwijl de daarop volgende Aschdag oî Aschwoensdag (dies cinerum) eene ernstige herinnering is aan eigen graf en dood : pulvis et umbra sumus (Asch en schaduwzijnwij.) De Palmzondag is het eigenlijke begin van het Paasch feest. Deze viert den intogt van Ghristus in Jérusalem onder de toejuiching en hosanna's des volks. De weg waarlangs Hij als overwinnaar binnentrekt ismet kleederen bedekt, met palmen bestrooid. De verhevene tragédie vangt met een triumftogt aan. Maar deze is niet de ware overwinning : zij is slechts eene aardsche , wereldlijke. Niet op deze wijze , veel heerlijker moet de eeuwige Koning van het Godsrijk op aarde zegevieren. De toejuiching des volks verandert in hoon en smaad ; zijne gunst wordt door priesterlist in haat en felle woede omgekeerd. Geheel vrijwiUig, uit eigen bewe ging, gaat de Christus, van zijn lot bewust, rustig den dood te gemoet, om alzoo graf en dood te overwinnen. * Het voorbeeld daarvan vindt men in het O.T. Moz?s vast 40 dagen vôôr de Wetgeving op Sinaï, Elias vôôr dat de Heer hem op Horeb verscheen, Christus zeU veertig dagen m de woestijn, vôôr dat Hij als de groote Meester of Leeraar der wereld optrad : zijne bclijders volgen hem in de vasten na. * Ook elders vonden wij : Catm' avale (adieu la chair) ^ i. e. dies uhi caro adhuc valet. Dit feest begon dus met de Vigilia of Vespera camisprivii. — 265 — Vooraf stelt Hij nog het gedachtenis-feestmaal van Gods genade, en tevens der broeder-liefde als zijn doodmaal in. De groene Donderdag [dies mysteriorum, dies natalis calicis) is aan het aandenken dier gebeurtenis gewijd , waarbij dan het Miserere wordt opgezongen. Omdat Jezus daarbij door eene zinrijke handeling een voorbeeld van nederigheid en broederliefde en wederkeerig dienstbetoon heeft gegeven , was ook in vêle kerken , gelijk te Rome , de voetwassching aan 12 of 13 armen ingevoerd ; thans geschiedt dat aan 12 hooge geesteiijken. Nu volgt de groote lijdensdag zelf, de gewigtige Vrijdag, de dag der grootste genade, in het hoogduitsch Char-Freitag geheeten (van xa/otç of cartes = d. i. verlangde, gewenschte dag. Jezus sterft aan het kruis voor de zonde der wereld, Het is het feest der reinste , zich-zelf opofferende Uefde. Uit zijnen dood komt het heil der wereld, het leven in eeuwig heid voort. Het is dus het feest der grootste weldaden, 'twelk evenwel door het aandenken aan het diepe lijden des Wel doeners , een feest van smart en rouwe wordt. Ailes treurt, zelfs de Natuur schijnt mede te gevoelen wat de groote Verlosser lijdt. De zon verbergt haar aanschijn, huit zich in duisternis ; de aarde beeft , het voorhangsel des tempels scheurt : — allen beelden uit de natuur gekozen ; maar hoe veel dieper treurt de gevoelende mensch ! Maria bij het kruis van haren Zoon : het onovertrofîen kerklied Stabat Mater dolorosa van Jacopoous drukt dan ook de diepste , de innigst gevoelde smart uit. Ook Johannes staat in diep gepeins en smart verzonken. Het is de Stille Vrijdag : een eigenlijke treurdag. Den daarop volgenden Zaturdag noemden de Ouden den grooten of heihgen Sabbath. Het was de rustdag des Heeren van den geesteiijken herscheppings-arbeid der zedelijke wereld. Het was volbragt ! De beginner en voleindiger van 266 het geloof rustte van zwaren arbeid in het graf. Ook in de nacht van Zaturdag tôt Paaschdag rustte Hij nog in de stilte des grafs. Ook deze nacht werd op de plegtigste wijze gevierd, als de heilige nacht aller nachten. Sommige kerkvaders stel den zelfs in dezen nacht de nederdaling ter helle (decensus ad inferos). De gemeente is tôt heiUge rouwe verzameld. Men waakt, zingt treurzangen en bidt. Fakkeltogten moeten aanduiden , dat evenwel in die diepe duisternis en rouwe het ontstoken Ucht der hoop en des levens niet geheel is uitgedoofd. In dezen nacht verwachtte de oude Kerk de wederkomst des Heeren tôt het wereldgerigt, het einde van aile dingen. Want de Bruidegom der Kerk komt onver wacht, als een dief in den nacht. Vreesenbang verlangen vervult aller gemoederen. Doch de morgen breekt aan , en welk een morgen ! Men begroet elkander met den triomfgroet : ce De Heer is opge staan ! j> Men antwoordt : « Ja, waarlijk opgestaan / * » Nu is de Paaschdag zelf gekomen ; de dag der vreugde en des heils, de koninklijke dag der overwinning, de dag der ver lossing, de dagderdagen, het feest aller feesten (sabbatum luminorum). Het oude is voorbij gegaan, ailes is nieuw geworden. Hier sluit de oude tijd en een nieuwe breekt aan ; daarom begonnen de Ouden ook met Paaschen het nieuwe kerkelijke jaar , en ontstaken , tôt aanduiding van het nieuwe licht en leven, ook nieuwe kerk-Uchten. Het slot van den Paasch-cyclus maakt de Octaaf daarvan uit , de zoogenoemde Antipascha {àvriiraaxa) of de Witte Donderdag (Dominiea in albis); de Zondag, waarop de Neophyten voor het laatst hunne witte kleederen dragen , met welker aflegging zij nu op plegtige wijze in den schoot der Kerk worden opgenomen, en daarom ook de dag der ' Ziç ook de Paascheijeren onder onze breedere aanteekeningen. — 267 — Neophyten (Dies Neophytorum) genoemd. Zij sloten zich nu met te meer vertrouwen aan de rijen dergenen aan, die den Verrezene als hun Heer en Heiland beleden , zij waren niet in gevaar zulk eene handtastelijke overtuiging te behoeven, gelijk de vroegere twijfelaar Thomas ^ wiens aandenken mede op dezen dag — waarop hij tôt overtuiging schijnt gekomen, — gevierd werd. Daarom heette die dag ook Dominica Thomae^ terwijl allerwege Paasch-eijeren , als symbool der Opstanding , met den groet : Christus is waarlijk opgestaan , en met den kus der liefde geschonken , genuttigd werden. 3. De Pinkster-cyclus viert de volkomene verheerlijking en de verhooging van Jezus. Zijn aardsche loopbaan is nu afgesloten. Jezus leeft wel nog onder zijne jongeren, de groote Meester onder zijne leerlingen,maar nu als opgestane uit den dood. De geheele tijd, die Jezus nog in den onder rigtenden omgang met zijne jongeren doorbragt tôt zijne hemelvaart toe, en van daar tôt de uitstorting van den H. Geest, wordt heilig geacht, alsdetijddervijftiggewijde dagen (Pentecoste, Quinquagesimae), Die tijd was inzon derheid een plegtige dooptijd.Een symbolisch gebruik moest ook gedurende deze geheele tijdruimteaandenverrezenen of opgestanen Jezus herinneren ; men stond namelijk al dien tijd bij het gebed. In de leeringen of voordragten ter onderwijzing werd inzonderheid de apostel-geschiedenis verklaard , omdat hier de getuigen der opstanding sprekend en handelend optreden , en omdat , zooals Ghrysostomus {Homil. LXIII) zegt : de in dit boek verhaalde wonderen, het sterkste bewijs van de waarheid der opstanding zijn. De laatste onder de dagen , die nog op de historische verschijning van Jezus be trekking heeft , isde Hemelvaart: — 268 — eene tegenstelling van den kruisdood tusschen twee moor denaren. Hier gaat de verheerlijking op den berg tusschen twee godsmannen , Mozes en Elias , vooraf . Daarna vaart Hij op ten hemel , zijn voet verlaat de hooge bergkruin. Zoo dan houdt het aardsche leven op, dat Jezus te Bethle hem begonnen. had , om het in hemelsche heerUjkheid voort te zetten ; dââr ontvangt Hij de hem beloofde plaats aan de regterhand des Vaders , en daarmede aile voorregten der goddelijke Majesteit en der wereldregering. De leer der goddelijke liefde en onsterfelijkheid van den geest is alzoo op de meest plastische en aanschouwelijke wijze, sprekend en handelend, voorgesteld en bevestigd, op het gebied aan den geest overgebragt. De eerste daad der genade en der liefde , welke Jezus als verheerlijkte aan de zijnen op aarde betoont, is de uitstor^ ting van den H, Geest; voorgesteld als vuurvlammen j het symbool van den vuurdoop van hooger vs^aarheid , licht en leven. Dit is de inhoud van het Pinksterfeest. Het is het feest der voortdurende werking en van het. geestelijk leven van Jezus in zijne gemeente door dekracht van den H. Geest : het feest der verrijking van de Apostelen met de hoogste geestelijke gaven , en der vestiging der Kerk, inruimeren zin, van het koningrijk Gods op aarde. Reeds op den eersten Mei had de Westersche kerk vroeger een feest aan aile Apostelen gewijd : dit was volkomen passend ; want dit was immers de tijd, dat zij zich weder rondom hunnen Heer verzamelden , die thans over graf en dood zegen vierde ; terwijl zij thans nog 'veel heerlijker omtrent hunne bestemming, als verkondigers der ontvangene waarheid^ onderrigt werden. Later bleef op dezen dag alleen het gedachtenisfeest der Apostelen Philippus en Jacohus bestaan, waarop wij later bij de afzonderlijke kalender-heiligen terugkomen. — 269 — De octaaf van Pinksteren is het drie-eenigheids-Seest; daarmede sluit de Pinkster-kring en is derhalve ook het einde of het slot van den grooten feest-kring, welke de. drie hooge feesttijden uitmaken; daardoor heeft ook het geheel eenen vasten dogmatischen sluitsteen. Door de Hemelvaart van Jezus waren nu de oogen des geestes ten hemel gerigt ; door de genade van het Pinksterfeest waren zij nogmaals verlicht geworden ; nu zouden zij dus op dit feest, 't welk ons ten slotte van de plastische aanschou wing geheel op het gebied van den geest overbrengt , de hoogste geheimen des hemels , de hemelsche mysteriën , het Wezen van den drie-eenigen God leeren kennen. Dat dit feest niet vroegtijdig is ingevoerd , laat zich ùit zijn geheel dogmatischen aard en beteekenis besluiten. Desniettemin ging het leerstuk in de Protestantsche Kerk over ; en wel uit dezelfde oorzaak (zooals men ten deele vermoeden kan) , waaraan het zijn oorsprong verschuldigd is, namelijk uit oppositie tegen de C/mtonèVs. De groote tijdruimte tusschen Pinksteren en Kerstmis , die geene hoofdfeesten meer bevat, werd door verscheidene mindere feestdagen , door Maria, Apostel, Heiligen en Martelaarsdagen , aangevuld : zoo had men, behalve de reeds genoemde Maria lichtmis , de Engelenboodschap of de Ave gracia ^ 9/m. voor Kerstmis, hetbezoek aan Maria, Maria hemelvaart, Maria geboorte. Maria presentatie, Maria ontvangenis , — meest aile feesten van lateren oor sprong ; zoo had men ook de gedenkdagen der Apostelen , van Petrus met de sleutelen des Hemels , van Paulus met het zwaard der vervolging , Bartholomeus met het vilmes , Simon , Judas , en Andréas met het St-Andrieskruis ; ver scheidene kruis en bisschopsdagen onder de heiligen , ook de Evangelisten : Mattheus , Marcus , Lucas en Johannes, ^oowel den Evangelist als den Dooper, en heilige Bybel — 270 — vrouwen : Magdalena, Elisabeth, en andere sanctinnen met hare attributen. Later bespreken wij die : hier is het voor ons doel genoeg, alleen nog het Allerheiligenfeest (1 Nov.) en AUerzielen (2 Nov.) te vermelden. Ook een feest aan aile Engelen gewijd werd niet vergeten : men vierde het den 29^^^^ September , waar zij door den Aarts engel Michaël blijken vervangen te zijn. Zoo was dan geene belangrijke tijdruimte van het geheele jaar zonder eenig feest of wijding ; door den ganschen jaarcirkel vlocht men een krans van plegtig uitstekende dagen, waarop v^ij later terug komen, wanneer vnj van de opvôlgende maanden de heiligen en heiligendagen met vroegere feesten in het heidendom zuUen in vergelijking brengen. OVEREENKOMST VAN DEN CHRISTELIJKEN FEEST-CYCLUS MET HET NATUURLEVEN. Tôt hiertoe hebben wij den historischen grondslag van den christelijken feestkring , geboorte , leven en kruisdood van Jezvs beschouwd , benevens de plastische voorstelling zijner verheerlijking. Dit historische élément hebben wij ontwijfelbaar als denbelangrijksten grondslag bij het ontstaan en de instelling van den christelijken feest-cyclus aan te merken ; terwijl die aanschouwelijke of plastische voor stelling zijner verheerlijking , ontwijfelbaar noodzakelijk , voortsproot uit den algemeenen geest en de wijze van voor stelling, die nog met de toen gebruikelijke , mythische denkbeelden en voorstellingen zamenhing, of als vorm daaraan ontleend waren. Het Chris tendom evenwel bragt den menscheUjken geest een aanmerkehjken stap verder op de baan der ontv^kkeling : het Jodendom had vroegerQ — 271 natuurfeesten y met de heriimeringen aan merkwaardige feiten zijner eigene geschiedenis verrijkt : men kan deze dus physisch'historische feesten noemen. Het Christendom deed hetzelfde : uit het Jodendom voortgesproten, verrijkte het die feesten met nieuwe historische , maar ook met hooger ethische elementen, en wijdde die aan de geboorte , het leven , den dood en de verheerlijking van zijnen , naar den geest, goddelijken Stichter. Zoo verre die vroegere feesten daartoe bruikbaar waren werd de vorm behouden ; doch de feesten zelf werden van inhoud en beteekenis veranderd : door hooger ethischen zin bragt men de feesten zelf, om zoo te zeggen, uit de stoffelijke wereld op het gebied van den geest over, en leerde in de historié zelf, zoo van zijnen goddeUjken Stichter in de eerste plaats , als in natuur en wereldhistorie in het algemeen , de eeuwige werking en Openbaring van Gods Geest kennen en opmerken. Hooger en meer regtstreeksche Openbaring dan die van het Christendom, en hooger en schooner Ideaal der menschheid, dan dat in Christus is verwezenlijkt geworden, laat zich niet denken. In Hem aanschouwen wij goddelijken en menschelijken geest vereenigd, verzoend. De liefde, Gods liefde in Christus aanschouwelijk , is van dat volkomene Ideaal, de ziel, het wezen. Die historische en ethische grondslag en inhoud der christelijke feesten mag volstrekt niet miskend worden. Hoezeer andere, eigenlijk Roomsche kerkfeesten, van vroeger enlater oorsprong, welke, zoo als de legendarische heiUgen en de Maria-feesten , dien volstrekt historischen grondslag missen , zoo mag men ook daarin den natuur-zin endezedelijke strekkingniet voorbijzien, daarvelenblijkbaar gesteld zijn, om christelijke deugden en zeden te bevor deren. Zoo als wij later zien zuUen, blijken sommigen zelfs wit de oudere natuur-mythen ontsproten. Het valt zelfs — 272 — niet te ontkennen , dat het christelijke feestjaar , zoo als ook Creuzer teregt heeft opgemerkt, in eene eigenaardige betrekking van overeenkomst of analogie staat tôt de ont wikkeling van het nalnur-leven , zoo als zich dat in den loop van een vol jaar aan ons voordoet. Over het geheel zijn namelijk die feesttijden zoodanig gesteld, dat de Natuur die openbaring van het hoogere leven, schijnt mede te vieren; dat de ontwikkeUng in de Natuur met die ontwikkeUng op het gebied van den geest overeenstemt ; zoo dat de eerste , om zoo te zeggen , ten spiegel is van de laatste. Christus zelf maakte, in zijne geUjkenissen , meermalen op dien spiegel opmerkzaam : ook zal men niet ontkennen , dat de God der Natuur en die des Evan gelie's dezelfde God is der liefde. Daarmede willen wij evenwel niet gezegd hebben , dat die Openbaring der natuur voornamelijk de grondslag werd tôt zoodanige inrigting van de feesten van het oude kerkjaar, geUjk wi] voorafgaande gezien hebben, en ook verder nog zien zuUen ; daarmede strijd het reeds opge merkte moment, ni. het historische feit der ontwijfelbare geboorte , gelijk het leven , werken en sterven tôt heil der menschheid van Jezus ; — doch geheel toevalUg in dezen zamenhang is die overeenkomst (analogie) toch ook wel niet ; welligt heeft men den my thischen vorm behouden , waarin men langzamerhand de inhoud der historische feiten heeft zien doordringen; welligt* is het gebondenheid van den geest om zich van plastische vormen te bedienen, tôt voorstelling van waarheden en hoogere denkbeelden; welligt ook laat zich voor dit verschijnsel een nog dieperen grond opdelven, dan wij hier kunnen uiteenzetten , en daarom aan het eigen oordeel der lezers overlaten. Het verschijnsel zelf, de analogie van christelijke fees ten met het natuurleven bestaat , en daarom wdllen wij die hier, volgens Creuzer , nader beschouwen : — 273 — 4. Het Kerstfeest of de Kerstmis valt juist in den tijd van den Winfer-zonnekeer ( Solstilium) . De zon staat nu het laagste , de dagen zijn het kortst , de zonnestraal heeft geene kracht, het levfen der natuur is verstijfd en ligt schijndood. Maar van dien tijd der diepste gezonkenheid gaat het ook w^eder voorwaarts. De zonnekring wordt hooger, haar invloed en werkingen nemen langzamerhand toe in kracht; de zon wordt, om zoo te zeggen, in den donkeren winternacht op nieuw geboren , — zoo ontvangt men op nieuw de hôop , dat een nieuw leven in de natuur zal gewekt worden. In dezen tijd alzoo, waarin ook onder het heidendom geacht werd, dat een nieuwe zonnegod (Horus^ Dionysos, Freyr, enz.) geboren werd, heeft men het feit van de ge boorte van Jezus gesteld, die als Christus het heil der wereld aanbragt. Misschien wel om die reden , omdat de Ouden gewoon waren dan een geboorte-feest te vieren. Ook in de zedelijke wereld is Hij eene nieuw opgaande Zon , geUjk , maar eene Zon der geregtigheid (^Xtoç hiKawavi^s:) , op het gebied van den geest. Zijne geboorte viel daarenbo ven in dien tijd der wereld-historie , toen het zedeUjk leven der menschheid bijna gestorven, tôt het diepst gezon ken was. Maar ook hier , in de zedelijke wereld, gelijk in de natuur in den winter, vertoonde zichslechts schijndood. In en door Christus ging weder de hoop op, dat, wanneer een maal de stralen der waarheid^ van het zedelijk licht der liefde, krachtiger van Hem zouden uitgaan , en den geest der mensch heid zouden verlichten en verwarmen , dan ook een hooger geesteUjk en zedehjk leven moest ontluiken. Op die analo gie zinspeelde behalve Sophronius , ook reeds Augustinus in eene KerkhomiUe, waar hij zegt: « Wij houden dezen dag heilig, niet zoo als de heidenen, om de zon zelf, — 274 — maar om Hem , die de zon gemaakt heeft * , » ook de Chr. Aurelius Prudentius , waar hij zegt : Quid est, quod arctum circnium, Sol jam recurrens , deserit ? Christusne terris nascitur , Qui lucis auget tramitem ? — (Wat maakt het uit, dat de reeds dalende zon, zijn beperkten kring verlaat? Is Christus niet op aarde geboren, die het pad met licht verrijkt ?) 2. Het Paaschfeest is het begia der lente. Het is het opstandings-feest voor de menschheid, gelijkvoor de natuur. In de eenvoudige gedachte : even als uit de zaad of graan korrel, wanneer zijn hulsel vergaanis, een nieuwe, jonge levenskiem tôt het zonlicht opschiet, zoo zal ook de mensch, wanneer zijn aardsche hulsel wegvalt, naar het voorbeeld van den herrezen Heiland, tôt het hooger Ucht van een nieuw, geestelijk leven doordringen, — in deze eenvoudige en tref fende gedachte, zijn Paasch en Lentefeest oç de schoonste wijze verbonden. Paaschenis de lente der zedelijke wereld en de lente van den geest : de zigtbare lente der natuur, symbool van de onzigtbare van den geest. Ook dit hebben de kerk vaderen te regt en treffend doen uitkomen : zoo Gregorius van Naziance , gelijk Venantius Honorius, in zijne Hymne : in resurrectione Domini , enz. Natuur enEvangelie zijn ook hier weder eenstemmig in de verkondiging der troostvoUe , goddelijke leer , bij den aanblik des doods , en de Kerk beijvert zich die hooge waarheid in een herrijzings-feest te vieren , en die leer aanschouwelijk voor te stellen in het ledige graf. 3. Het Pinksterfeest biedt wel niet zoo onmiddelijk eene * Habemus solemnem islunc diem , non sicut infidèles propter hune solem , sed propter eum qui fecit hune solem. — 275 — vergelijking met de natuur en het natuurleven aan ; maar ook hier ontbreekt de analogie niet. Dit feest viert de heer lijkste werkingen van den verhoogden Heiland : gelijk de zon in de natuur, het nieuwe leven verhoogt, zoo ook is Hij, als de Zon der geregtigheid, oorzaak of bewerker der nieuwe schepping op het gebied van den geest ; Hij open baart zich thans ook in zijnen geheel besUssenden invloed op zijne gemeente. Even zoo in de natuur : het nieuwe leven der natuur, dat men in den winter naauwelijks hoopte of vermoeden kon , dat men echter op Paaschen in de eerste kiemen begroette, staat nu in voUen bloei en kracht. Nu ontwikkelen zich in snellen groei de bloemen , die de vruch ten van den herfst voortbrengen zuUen. Reeds rijpen de eerste aren en vruchten. Zoo toont ons het Pinkster-îeest in de bezielde en ij verige werkzaamheid der Apostelen, de eerste aren van den grooten, geestelijken oogst , die zich tôt het geheele menschdom uit strekken moet ; zoo ontwikkelen zich op het pinksterfeest in de gemoederen der Apostelen en van vêle aanwezenden, door de rede van Petrus, de geestelijke kiemen, welke die zegenvoUe vruchten , als zoovele geloovigen, voortbragten. In dien zin bezong ook Falck , in een juweel-gedichtjen « die drei Feste » het Pinksterfeest : 0 du frôhliche , 0 du selige , Gnadenbringende Pfingstenzeit , Christ unser Meister Heiligt die Geister ; Freue dich , freue dich , o Christenheit. OVEREENKOMST VAN DEN R. KERK OF PEEST-CYCLUS MET VROEGERE NATUURFEESTEN. In de voorafgaande beschouwingen zagen wij ten voile — 276 — en overtuigend , hoe vroegere natuurfeesten door Mozes op het historisch gebied, door Christus op het hooger geestelijk of ethisch gebied overgebragt waren. Het Jodendom maakt de historische overgang uit tusschen natuur en geest. Op dat hooger intellectueel gebied breidde het C4hristen dom zich door het zuiden uit , tegen den merkwaardigen stroom der groote volksverhuizing in , en drong tôt in het westen van Europa door, om daar ook de, uit het noorden van Aziê toestroomende barbaren , en andere meer séden taire volken en volkstammen aan zijn invloed te onder werpen. Merkwaardig achten wij het , dat die uitbreiding juist tegen den stroom der groote volksverhuizing inging , en zoo zelfs in het noorden , in Scandinavie , doordrong , waar evenwel het heidendom nog lang staan bleef. Bij de voortzetting onzer beschouwing, thans meer bepaaid van de R. kerkfeesten, welke, om zoo te zeggen, tusschen de hoogtijden, door den feest-cy dus zijn heen gevlochten, zuUen wij meermalen gelegenheid hebben te ontwaren, hoe men van het vroeger bestaande gebruik gemaakt, en goden in een legendarisch kleed gehuld heeft, ten einde langs dien weg christelijke beginselen en leer van geloof , hoop en Uefde , ingang te doen vinden in de gemoederen der menschen , d. i. der nieuw bekeerde heidenen. Het zelfde schijnt ook met het behoud der drie gfoote feesten uit het Jodendom overgenomen, het geval te zijn ge weest : het Christendom wijzigde die naar zijne leer en voorstellingen. Analogie van vêle kerkfeesten met gezonkene natuur feesten, en alzoo met het leven der natuur, laat zich ook hier reeds vooraf vermoeden. Reeds de Manicheër Faustus merkte die overeenkomst op, waar hij Augustinus toevoegt : ^ Gij Katholieken , zijt slechts eene soort (eene secte = schisma) der heidenen ; alleen de maatschappelijke in — 277 rigting (conventus) is veranderd, niet hetwezen der zaak. De offers hebt gij in liefdemalen veranderd , de goden in marfelaren (en in heiligen, voegen wij hierbij), de afgestor venen verzoent gij, evenals de heidenen doen, door wijn plengen en maaltijden. Hunne feesten viert gij nog gelijk zij in de zonnekeerdagen (solstitia). » — Doch niet alleen in deze , maar in zoo menig ander martelaars of sanctenfeest , waarin de sporen van vroeger heidenfeesten en natuurgoden nog niet geheel zijn uitgewischt. Het navolgende overzigt, waarbij wij den oudsten in onze taal bekenden , kerkelijken Kalender * , als leiddraad volgen, en in afbeelding hierbij voegen, zal ons daar van, op genoegzaam elke schrede . overtuigende bewijzen leveren , dat zij , die het Romanisme een gewijzigd paganisme genoemd hebben, althans wat den vormbetreft, niet geheel ongeUjk hadden. Doch men moet billijk zijn, en in die kerk of kalender-feesten de hoogere opvatting en beteekenis , geUjk ook doel en strekking overeenkomstig het eenvoudige Christendom erkennen , dat met onweer staanbare kracht , zoowel aile levensbetrekkingen , als vroegere gebruiken en vormen , die men niet afschaffen kon , met zijnen geest doordrong , en van zin en beteekenis veranderde of wijzigde; zoodat ook die feesten, welke men bchield, thans naar geest en inhoud, als christelijke feesten moeten beschouwd worden, al heeft ook het klassieke of noordsche heidendom , daaraan den vorm , soms zelfs den naam geschonken , waar men niet altijd een eigen en onderscheiden naam bezat. Zij zijn thans een krans van christelijke deugden , uit meestal legendarische voorbeelden zamengesteld , en door den grooten jaar of kerkcyclus van feesten heengeslingerd. * Bij Le Long, Reform. van Amsterdam^ in foL 1729. XXX XXV 4» — 278. — Gelijk vroeger , in eene meer beperkte beschouwing van hetzelfde onderwerp * , zoo volgen wij ook hier weder de maanden. Daarbij moeten wij evenwel voorafgaand nog aanmerken, waartoe misschien elders minder geschikte gelegenheid zich aanbiedt, dat elke maand op onzen Kalender zijne zoogenoemde lotdagen (jours de sort, j. d'heur ou de malheur) telt, die daarop door eene zwarte stip , of zwaar punt (*) staan aangewezen. Elke maand telt er twee, welke dan eens digter bij elkander, dan weder op onderling grootere afstanden geteekend zijn. Het zijn dedagen uit het heidendomontsproten, waarop men, onder zekere omstandigheden , geluk of ongeluk meende te kunnen voorspellen ; zij herinneren alzoo aan de augures der Ouden , en mogen die omstandigheden ook al eenigen chris telijken tint hebben aangenomen, toch zegt D^ Coremans, die zich hier op Goerres beroept : « il n'est pas difficile de reconnaître ces païens baptisés. » Wij kunnen ons daarbij niet verder ophouden , maar ver wijzen hier naar gemelden Coremans, in zijne Année de V an cienne Belgique (1844) , aan wien wij de kennis daarvan verschuldigd zijn , en die getrachtheeft, «à rassembler ces lotdagen en un chapitre et dans un ordre systématique * », terwijl Grimm die onder de bijgeloovigheden gerangschikt, pêle-mêle of door elkander heeft medegedeeld , zooveel hij daarvan heeft kunnen verzamelen. * Zie mijne Veihand. over het Westland^ Leid. 1844. aant. 66, en vergelijk profr. Simrock, in de Jahrh. des Vereins fur Rheinl. Alterthumsfreunde, XI s. 224-235. * Voir chap. IV, in zijne Année de l'ancienne Belgique , voorkomende in de Com'pte-rcndu de la comm. royale d'histoire, t. VII. Brux. 1844. p. 81. — 279 — JANUARIJ '. Wintermanoth (volg. Karel den Groote), Hardmaand (in het noorden), onze Lou of Lauwmaand (d. i. Watermaand), Ysmaand (in België), ook Huwelijksmaand. In het noorden van 21 dec. — 19 januarij aan Freijr in Allheim gewijd ; de zon in ^ , 19 jan. in xSb (Aquarius). De toewijding van deze maand bij de Romeinen , waar het Christendom reeds vroegtijdig door de Apostelen was overgebragt, was, zoo als ook de naam reeds aanduidt, aan den god Janus. Deze werd, gelijk bekend is, voorge steld met twee aangezigten , waarvan het eene met langen , grijzen baard, het afgeloopen jaar overzag ; terwijl het andere gezigt jeugdig of baardeloos in de toekomst, over het nieuwe jaar heen blikte ; zijn naam Janus, van Janua=f oort, deur, doet hem als een poortwachter des tijds kennen , als een andere Saturnus of tijdgod, die zijne kinderen , de maanden en dagen , verslond , en mede twee aangezigten had , zoo dat men die beide wel als identisch heeft aangemerkt. De godin /uno 5 die in deze maand het verjongingsbad gebruikte, en daaruit als maagd (virgo) te voorschijn trad , schijnt almede op de vernieuwing van den tijd te wijzen , tenzij men door de jonkvrouw , of het sterrebeeld virgo , dat in deze maand helder aan den hemel schittert, de godin Vesta of de vestaalsche maagd te verstaan hebbe , aan wie de zorg voor het eeuwige vuur of tempel-licht was opgedragen. Natuurzin , gelijk bij den overgang en de afwisseling des jaars past, zal men in dat ailes onmogelijk kunnen ontkennen. 