Oud Holland
Met de werken van kerkvaders als Lactantius en anderen heeft Vondel al vroeg kennis gemaakt; doch het is de vraag of men deze schrijvers, al schreven ze in het Latijn, Romeinsche schrijvers kan noemen ; in allen gevalle bestudeerde Vondel hen als Christelijke schrijvers en hebben zij op zijne ontwikkeling als kunstenaar weinig invloed gehad. 1) Ook Brandt schijnt van die meening. Zie t. a. p. bl. 46. 3) van Lennep's Vondel (cd. Unger) 1646—1647, bl. 260. 9 Wij vinden slechts een kort bijschrift: Op de vertaeling van de gelyke Tweelingen ofte de Meneehmen van Plautus. 4) van Lbnnbp*s Vondel (ed. Unger) 1646— 1647, 359—961. 26* 204 VONDEL EN DE OUDHEID III Volgens Brandt is Vondel eerst eenigen tijd nadat Palamedes en de Amsteldamsche Hecuba waren uitgegeven, met de studie van het Grieksch begon nen. ') Die voorstelling laat zich echter bezwaarlijk rijmen met het feit dat het laatstgenoemde stuk reeds voorzien is van een Grieksch motto en dat wij onder het sonnet dat Palamedes voorafgaat een paar Grieksdie verzen van Theocritus vinden, terwijl ifl de Voorrede van dat stuk een vers van EURIPIDES en een Grieksch citaat van Philostratus worden gevonden ; ook Euripides' treurspelen Helena en Electra worden hier vermeld, Al blijkt hieruit niet met volkomen zekerheid dat VONDEL die twee treurspelen toen reeds in het oorspronkelijk had gelezen, hij was er de man niet naar om te pronken met aanhalingen uit eene taal die hij niet verstond. Ik meen derhalve, dat wij BRANDT hier ons vertrouwen moeten weigeren en dat VONDEL reeds eenigen! tijd vóór Palamedes met de studie van het Grieksch een aanvang heeft gemaakt. Wat VONDEL in de Grieksche literatuur het sterkst moest aantrekken, waren de werken der tragici ; immers, hijzelf „leefde in treurspel" zooals hij van zich heeft getuigd. Het zijn vooral EURIPIDES en SOPHOCLES geweest, wier werken hij genoot, bewonderde, vertaalde en navolgde. Euripides is de eerste over wien wij Vondel zich hooren uiten ; in het voor* bericht van Sofompaneas (1635) wordt gesproken over „den wijzen EURIPIDES die in het harteroeren boven anderen uitsteeckt." SOPHOCLES is de eerste van wien hij eene tragedie vertaalde ; „op het sterk aanmaanen van JOAN VlCTORlJN" gelijk BRANDT zegt, bracht hij de Electra in het Nederlandsch over (1639). Sedertdien tijd gevoelt hij zich om strijd tot beide dichters getrokken. In de Opdracht der Maeghden spreekt hij met bewondering van EURIPIDES' Hiketides en SOPHOCLES* Oedipus Coloneus ; in die van Joseph in Eçypten vinden wij eenige vertaalde verzen uit EURIPIDES' Hipt>olytus y een stuk dat hier gedeeltelijk door hem was nagevolgd. Blijkbaar heeft hij, eenmaal het Grieksch voldoende machtig, naar hartelust van de werken der beide groote treurspel dichters genoten. Dan komt een tijd waarin wij minder van hen hooren. De overgang tot het Katholicisme neemt Vondel in beslag : hij dicht Peter en Pauwels, vertaalt de Heroldes als voorbereiding voor de Brieven der Heilige Maegden, hij schrijft Altaergeheimenissen en Maria Stuart; de werkelijkheid doet hare rechten gelden : hij dicht Leeuwendalers en de Inwij ding e van 7 Stadhuis ; zijn geliefde bijbel trekt hem : Salomon en Lucifer ontstaan : de Latijnsche schrijvers, onder wier bekoring hij geraakt was, laten hem niet los: 1) Vgl. Leven van Vondel, bL 32—33. VONDEL EN DE OUDHEID. 20& de vertaling van VlRGlLiUS* werken en die van HORATIUS' lierzangen zien het licht. Echter, al hooren wij VONDEL gedurende deze jaren (1640— 1655) minder ov&de Grieksche tragici spreken, hun werk bleef ongetwijfeld invloed op den dichter oefenen; niet alleen doordat al de ontvangen indrukken langzamerhand verwerkt werden, maar ook schijnt hij zijne kennis van het Grieksche treurspel in dat tijd perk te hebben uitgebreid; ik zou dat tenminste opmaken uit hetgeen hij in het Berecht vóór Salmoneus geplaatst, opmerkt over de „natuurlijcke dollen" die in het Grieksche en Latijnsche drama worden aangetroffen. In allen gevalle hooren wij hem in het Berecht vóór Jeptha (1659) weer spreken over Euripides' vol wrochte Fenisse", terwijl in Jeptha zelf het een en ander uit Euripides' iphigenia in Aulide is nagevolgd. In de opdracht van David in Ballingschap wordt met instemming dit getuigenis omtient de Phoenissae vermeld: „dat het een treurspel is, gepropt van hartstoghten, rijck van personaedjen en Y»l uitneemende spreucken"; in de opdracht van David Herstelt wordt een toestand uit datzelfde drama vermeld en daarvóór een uit Euripides' Electra In het Berecht vóór Adam in Ballingschap vinden wij de aânvangsverzen van EURIPIDES' Medea vertaald; twee jaar later verscheen eene vertaling van Iphigenia in Tauris. In 1660 had Vondel eene vertaling van den Oedipus Rex het licht doen zien, in welker Opdracht hij zich vol bewondering toont voor dit werk van SOPHOCLES; in 1668 eindelijk gaf hij de vertalingen van EURIPIDES' Phoenissae en Sophocles' Trachiniae uit. Waar Vondel over Euripides en Sophocles in onderlinge vergelijking spreekt, aarzelt hij blijkbaar eene keus te doen; in aan sluiting bij de „keurmeesters" zijner dagen, wil hij liefst elks eigenaardig genie waardeeren. Zoo lezen wij in de Opdracht der vertaalde Ifigenie in Tauren: „De keurmeesters der tooneelpoëzye strijden onderling of Sofokles ot Euripides den prijs in deze renbaene toekomt, en eix deught, van wederzijde overwogen en aen den toetssteen van hun oordeel getoetst, zoo staenze met onder scheit beide de kroon toe, Sofokles in onnavolghbaere hooghdravenheit van stijl en woorden, de statigheit des treurspels wonderbaer passende; Euripides in het beweegen der hartstoghten en veele andere uitsteekentheden van geene mindere waerdye." Misschien zweefden Vondel, toen hy dit schreef, de woorden voor den geest waarin een zijner leidslieden op het pad der wetenschap, VossiUS» SOPHOCLES en Euripides had gekenschetst: „quorum ille sublimior dictione, hic affectus magis ciet" 2 ). Doch al wist Vondel de beide groote tragici gelijkelijk te waardeeren, *) De Imitatiotu Liber p. 6..(Amst. 1647). In de Poetic. Instit. II, 75, lezen wij echter: »Dictio Euripidxs interdura minus grandis; nee multo grandior comica. Aeschyü dictio semper aequo illustris, nee tarnen perfecta. Sophoclu dictio, ut sublimis et splendida, ita etiam castigata." 206 VONDEL EN DE OUDHEID. zijn hart trok hem, naar ik meen, nog meer tot EURIPIDES met wien zijn eigen lyrisch genie zich misschien nauwer verwant voelde. Van AESCHYLUS is, gelijk de lezer reeds bemerkt kan hebben, in het ge heel geen sprake. Vondel heeft niets van Aeschylus vertaald, noch, voorzoover ik weet, nagevolgd; hij noemt zijn naam nergens. In dit gebrek aan waardeering van Aeschylus 1 genie stond Vondel niet alleen ; in de zeventiende eeuw stelden de meeste kenners te onzent AESCHYLUS vrij wat lager dan de beide tragïci die na hem kwamen. VossiUS drukte, geloof ik, het algemeen oordeel uit, toen hij over AESCHYLUS sprekend zinnen schreef als deze : „ Aeschyli dictio semper aeque illustris, nee tarnen perfecta" ; l ) „omnino autem Graecos potius aemulabimur quam Latinos, atque e Graecis non tam AESCHYLUMquamSoPHOCLEMetEuwpiDEM*; 1 ) met blijkbare instemming haalt hij dit oordeel van Fabius (Quintilianus ?) over AESCHYLUS aan : „Sublimis et gravis et grandiloquus, saepe usque ad vitium, sed rudis in plerisque et incompositus." *) DE GROOT citeert eenige verzen van Aeschylus' Hiketides in zijn beroemd werk De jure belli ac pacis 4 ) en vermeldt datzelfde treurspef ook in de opdracht van zijn Sofompaneas ; doch hij vertaalde van AESCHYLUS slechts enkele kleine fragmenten van overigens verloren tragédien, terwijl hij eene volledige overzetting in het Latijn gaf van EURiPIDES* Phoenism en Iphigenia in Tauris. Dat Aeschylus hier te lande gedurende de I7 de eeuw zoo achtergesteld werd bij Sophocles en EURIPIDES, moet verklaard worden zoowel uit den aard van zijn drama als uit dien zijner poëzie. Bij al het verschil tusschen het Grieksche drama en het Nederlandsche, kan men toch in de wijze waarop het drama zich bij de Grieken en bij de Nederlanders ontwikkeld heeft, dit punt van overeenkomst opmerken : dat de overgang van het Aeschyleïsch drama op dat van SOPHOCLES en Euripides min of meer te verge lijken is bij dien van het middeleeuwsch drama op dat der I7 de eeuw. Een kenner der antieke tragedie, Patin, zegt : „Après les Eschyle vinrent naturellement les Sophocle, qui sans renoncer entièrement à l'effet poétique des agents surnaturels, rendirent aux actes de l'homme l'empire de Taction dramatique et remplacèrent l'antique ascendant de la fatalité par le ressort nouveau de la liberté morale 1 '; en elders spreekt hij van: „le passage de la tragédie merveilleuse d'EsCHYLEàk tragédie mortelle — on nous pardonnera ce mot — que Sophocle et EURIPIDE ont léguée aux modernes." •) 1) Poetie. Instit. II, 75. 2) De Imitationc .... Liber (Amst. 1647) p. 6. ») De Poetis Graecis (Amst. J. Blaku,, 1654) p. 30. 4) Vgl. Patin, Etudes sur les Tragiques Grecs I, 168. û ) T. a. p. p. 37, 369. À M VONDEL EN DE OUDHEID. 207 Bekleedt het drama van Aeschylus dus in den ontwikkelingsgang van het Grieksche drama ongeveer de plaats die het middeleeuwsch drama te onzent inneemt, dan laat het zich wel begrijpen dat de dramatici der zeventiende eeuw zich sterker getrokken voelden tot het drama van Sophocles en Euripides, dat reeds stond op een trap van ontwikkeling dien zij zelven nog met hunne drama's wenschten te bereiken. Met de waardeering van Aeschylus' poëzie was het een soortgelijk geval. Wil men erkennen dat er tot op zekere hoogte onderscheid gemaakt kan worden tusschen volkspoëzie en kunstpotzie, dat men onder zeker voorbehoud de dichters kan onderscheiden in poëten en kunstenaars — dan kan gezegd worden dat de poëzie van Aeschylus dichter staat bij de volkspoëzie dan bij de kunstpoëzie en dat hij zelf meer poëet dan kunstenaar is. Een groot deel onzer middeleeuwsche poëzie moet volkspoëzie heeten ; toen de I7 de eeuw aanving, begon zich al sterker en sterker het indivi dueele element te ontwikkelen dat eene kunstpoëzie in het leven zou roepen naast of boven of in innig verband met de volkspoëzie. Schrijvers als Hooft en Vondel, steeds strevend naar de volmaking der Nederlandsche poëzie, moesten zich bij het zoeken naar meesters die zij konden volgen, aangetrokken voelen allereerst door dezulken wier poëzie in ruime mate de eigenschappen vertoonde, welke de Neder landsche poëzie vóór de iy de eeuw over het algemeen miste : regelmaat, harmonie, technische volmaaktheid, fijnheid. Het is derhalve niet te verwonderen dat zij aan Sophocles en Euripides de voorkeur gaven boven Aeschylus, wiens poëzie zich niet in de eerste plaats door bovengenoemde eigenschappen onderscheidt. De redenen waarom men AESCHYLUS gedurende de 17de eeuw niet zoo hoog waardeerde als thans, waren grootendeels dezelfde als die waarom velen toentertijd Homerus lager stelden dan wij nu. Ook voor Homerus gevoelde Vondel weinig. Dat blijkt zoowel uit hetgeen hij in zijne werken over hem zegt, als uit hetgeen hij niet zegt. Moest men afgaan alleen op den lof dien hij Homerus hier en daar toezwaait, dan zou men een oogenblik kunnen meenen, dat VONDEL Homerus inderdaad heeft bewonderd en de schoonheid van zijn werk gevoeld en beseft; gaat men die lofspraken eens overwegen en toetst men Vondels woorden in dezen aan zijne daden, dan laat men die meening varen. Het is waar dat Vondel in de Opdracht van Ifigenie in Tauren geschreven heeft: „Onder onsterfelijke heldendichters draven HOMEER en VlRGILlUS, d'een bij de Grieken, d'ander bij de Latijnen, gelijk vorsten vooruit, en zonder wedergade" ; waar ook, dat hij een lofdicht heeft geschreven bij de ^doorluchtige afbeeldinge van Homerus door schilder Joan den Ezel." Doch indien men dat lofdicht aandachtig leest, zal men daarin bezwaarlijk den toon van gevoelde bewondering kunnen hooren ; Homerus wordt hier wel genoemd : 208 VONDEL EN DE OUDHEID. „ , . . . een wonder uit de woleken elck verscheenen. // Bekranst met lauwer en be wieroockt op 't altaer," wel wordt gesproken van „'s mans opgespanne en aldoor dringende gedachten", maar daartegenover staat deze verdachte uitdrukking: „Dit 's de man van kenners aengebeden" (Vondel rekent zich zelven daartoe, naar 't schijnt, niet). Verdacht is eveneens de plaatsing van HOMERUS onder de .... t wijsgeeren, gelijk wij die vinden in Bespiegelingen van Godt en Godtsdienst (IV, 1119): Homeer, Pythagoras, Empedokles, Sokratbn En Aristoteles en Plato zelf verlaten Athene, Pallas burgh, om binnen Zonnestadt Te leeren wat de naelt al wijsheit draegbt en vat In duist're tekenen om Griecken die t' ontdecken. en bij die beschouwing past wel deze plaats uit de voorrede der vertaalde Her scheppinge : „De Grieken, waeronder Heziodus en Homerus, die verreziende blinde man, vaders der fabelen genoemt worden, haelden déze heimelyke wyze van onder wyzen over zee uit Egipte." Indien men al VONDELS lofspraken op HOMERUS voor goede munt wil aannemen en ongeneigd is in de bovenaangehaalde plaatsen redenen te erkennen om aan de geldigheid dier munt te twijfelen, hoe verklaart men dan het verschil tusschen VONDELS woorden en VONDELS daden in dezen? Indien hij dan HOMERUS zoo zeer heeft bewonderd, waarom noemt hij dan zijn naam zoo zelden, waarom heeft hij dan geen regel van hem aangehaald, geen boek, geen vers zelfs, van hem vertaald; waarom hem, voorzoover ik weet, nergens nagevolgd? Naar mijne meening kan deze tegenstrijdigheid slechts verklaard wordendoor aan te nemen, dat VONDEL HOMERUS prees alleen omdat hij, in dien tijd van ge zag ook op het gebied der kunst, niet durfde twijfelen aan hetgeen door zoovele kunstrechters van vroegeren tijd, inzonderheid door de Romeinsche schrijvers, van HOMERUS was getuigd. Doch de schim van HOMERUS had tot VONDEL met diens eigen woorden uit Roskam kunnen zeggen: „uw hart is verr', ghy naeckt me met de lippen." In de Voorrede zijner proza-vertaling van VlRGlLius heeft VONDEL den strijd behandeld tusschen de bewonderaars van VlRGILiUS en HOMERUS over de vraag: wie grooter dichter verdient te heeten ; hij heeft, gelijk hij zelf zegt: »d'onderling strijdende y veraars voor HOMEER en Maro tegens elckandere gekant en opgezet" O. a. vinden wij daar deze vergelijking ontleend aan een verdediging van VlRGILIüS: „dat hy (HOMERUS) het by den goddelijcken Mar O niet meer dan een wijfkevan gemeenen slagh by een joffer mag halen"; 1 ) en „dat hy de straetdeuntjes die om i) Was het niet Scaliger die zoo oordeelde ? In de inangureele redevoering van Dr. H. J. PoUX ,Over de Aesthet. Waardeering der Grieksche Letteren voorheen en thans" (p. 29) vind ik tenminste eene bijl» gelijkluidende uitdrukking van Scaliger vermeld. VONDEL EN DE OUDHEID. 209 ! mostert liepen, slechts op andere voeten zette, aeneen schakelde en eenen anderen 1 zwier gaf." * Duidelijk blijkt uit deze vergelijking, dat SCALIGER of wie anders haar ge maakt moge hebben, tusschen de pofczie van Homerus en die van Virgiliüs een 2 onderscheid maakt, dat wij trachten aan te duiden door van volkspoëzie en ï kunstpoëzie te spreken. Voor de volkspoëzie van vroegere tijden nu had men in de zeventiende eeuw over het algemeen nog weinig zin en gevoel: men was nog niet ruim genoeg vanblik om de schoonheid van volkspoëzie en kunstpogzie beide te waardeeren. Eerst toen in de i8 dc eeuw het volk meer en meer op den voorgrond trad, ook in de literatuur, toen de zin voor volkspoëzie zich meer en meer ging openbaren in en versterkt werd door de hernieuwde belangstelling in overblijfsels der vroegere volkspoëzie als Percy's Reliques of Ancient English t Poetry en namaak als die van Chatterton en Macpherson; toen Herder in Duitschland den zin voor volkspoëzie wist op te wekken en de Duitschers hun Nibelungen-lied weer voor den dag haalden en gingen lezen — toen eerst waren de tijden rijp voor eene hernieuwde waardeering van ILIAS en Odyssee, gelijk zij zich op krachtige wijze openbaarde in Wolfe's Prolegomena ad Homerum. , VONDEL moge in zijne hierboven vermelde Voorrede beweren dat hij de verdiensten van Homerus en Virgiliüs heeft uiteengezet „op dat door tegenstellinge en vergelijckinge van beide, deze beide Helden te heerlijcker uitmunten" en besluiten met de woorden : Homeer behoude zijn verdiende eere en VIRGILIÜS de zijne" — uit zijne daden blijkt ten duidelijkste dat hij voor zich VIRGILIÜS veel hooger stelde dan HOMERUS, al wilde hij dat zich zelven niet bekennen. Van den invloed der overige Grieksche schrijvers valt slechts weinig te vermelden. Dat de theorieën van ARISTOTELES invloed hebben gehad op VONDELS begrippen van kunst, blijkt uit meer dan eene voorrede of opdracht zijner drama's, o.a. uit de Opdracht van Maria Stuart en die van Leeuwendalers. Dat de Grieksche philosophie, met name die van PLATO, hem niet onbekend was, blijkt o.a. uit de Bespiegelingen van Godt en Godtsdienst ; 1 ) verder vinden wij nog een kort gedicht op de beeltenissen van Plato en Aristoteles, *) doch er valt uit dat stukje weinig op te maken : wanneer Vondel Plato roemt als Zoo goddelick, dat zelf jupijn Gestegen uit de goude zaal, Zijn wijsheit zelf in Platoos taal Zou leeren de d'eerste schoolraeestres 1) Zie b.r. Bespiegelingen III, 1359 vlgg. 8) vak Lenvbp's Vondel (ed. Unger) 1642—1645, bl. 163: Oud-Hottand 1898. 27 210 VONDEL EN DE OUDHEID. dan hebben wij die regels slechts als een der vele staaltjes van overdreven loftuiting te beschouwen. In de Opdracht van Koning David Herstelt wordt een geschrift van PlutarchüS over de liefde van ouders tot kinderen vermeld in deze woorden : „Het luste PLUTARCHÜS, de doorzichtige zedekenner en uitneemende zedevormer, beknopt deze stof te handelen.' 9 Over de aanhaling van THEOCRITUS sprak ik reeds. Daarmede hebben wij het voornaamste genoemd. Aristophanes' naaro wordt evenmin vermeld als die van PLAUTUS en Terentius; van de geschied schrijvers en redenaars vond ik in VONDELS werken geene sporen. Het ontbreken van den naam eens schrijvers bewijst natuurlijk op zich zelf geenszins dat Vondel de werken van dien schrijver niet gekend heeft, doch wij moeten in dat geval de vraag omtrent den invloed van dien schrijver in het midden laten. IV. VONDELS bewondering van de Oudheid was niet onvoorwaardelijk noch zoo sterk dat zij in zijn hart de eerste plaats innam. De keus der door hem vertaalde werken en de wijze waarop hij ze vertaald^ het vermijden van zulke werken die hij onzedelijk moest achten, het bestrijden van een schrijver als LUCRETIUS toonen wel dat zijne oogen niet verblind waren door den glans der klassieke kunst Op meer dan een plaats in zijne werken verklaart hij met nadruk, dat Heidendom en Oudheid moeten wijken waar Christendom of Bijbel verschijnt. Reeds in zijn vroegste stuk, bovengemeld Bruylofts Reffereyn lezen wij (vs. 15 — 16): Geenszins en laet in sangh Hymxnaeus sijn verhooght Noch Thalassus geclangh, maer Gode lofs voortbringhen. In een kort bijschrift Op de Christelijcke Sinne-beelden van . . . Zacharias Heyns van het jaar 1625 vindt men deze regels: Gheen beelden die 't gemoed aanprickelen tot min En 't Godloos Outer voên van Venus de Goddin, Maer ons gedachtenis van d' ydelheyt ontwarren En voeren onse Gheest verr' boven alle starren. In de Koninçklycke Harp (1640) heet het van David: De zangerige mond is altijd vol Van Jakobs harder, geen verzierde Apol. en in de Opdracht van Joseph in Dothan van datzelfde jaar schrijft Vondel dat VONDEL EN DE OUDHEID. 211 de „heilige geschiedenissen" altijd de voorkeur verdienen als stof voor een drama boven „eenige Heidensche verzieringe". Een gedicht van het jaar 1 651 vangt aan: Geen blinde Apollo stell' mijn snaer En cyter, maer Apolltnaer. en verderop' lezen wij : Men zoeck geen stoffen van En£as Zoo lang ons Karel en Andreas Aen lymstof helpen met hun' staf. l ) De „oude en befaemde hantvest der PoSzye", door Horatius uitgedrukt in zijn Ars Poëtica („pictoribus atque poetis" etc.) geldt volgens Vondel niet voor „heilige stof." ') Hij schrijft zijn Joannes de Boetgezant (1662) onder aan roeping der engelenkoren en verklaart met nadruk: lek ken geen zangbergh dan het hemelsch paradijs Dat is mijn paerdebron, mijn bosch en waterval. Echter zijn Vondels daden ook hier niet geheel in overeenstemming met zijne woorden : wij zagen reeds, dat hij nog op het eind zijner dichterlijke loopbaan vertalingen in het licht gaf van de PAoenissae, de Trachiniae en de Metamorphoses, Ook in VONDEL zien wij dien strijd tusschen Heidendom en Christendom, welken de Renaissance op nieuw had «aangebonden. Dat de Oudheid een sterken invloed ten goede heeft gehad op VONDELS ontwikkeling als kunstenaar, kan mijns inziens bezwaarlijk ontkend worden. Zonder de klassieke schrijvers ware hij nooit geworden die hij is. Dat hij hier en daar, waar de echte bezieling ontbrak, zijne toevlucht heeft genomen tot mythologische en andere klassieke opsiersels, mag niet ten nadeele van den invloed der klassieken worden aangevoerd : zulke gedichten zouden zwak zijn geworden, ook al had er nooit eene klassieke literatuur bestaan. 1) Bisschoppelycke Staetsi der E. Heeren Kaeolus en Andebas, gewyt tot Bisschoppen van Brugge en Roermont. *) Berecht vóór Luciftr. 27* DE ONZE LIEVE VROUWEOF GROOTE KERK TE DORDRECHT. DUUR Mr, J. C. OVERVOORDE. anneer men per boot of spoor de oude Menvedestad naden en de stad zich het eerst in sierlijke lijn ontplooit, treft bet machtig silhouet van de oude hoofdkerk, reeds mijlen ver tó U landschap dominecrend en het oog boeiend in kracht van fija en kleun Aan den voet, haast omspoeld door den breeden stroom en van twee zijden begrensd door Dordrecht's schilderachtige havens, rijst de kerk statig boven het gewirwar van daken en groen. Een wijding van rust en kracht uit een tijd, toen geen verschillen de godsdienstigen in tal van groepjes scheidden en gansch een volk een kunstwerk stichtte en de machtigen gewelven met zijn lofzang vulde. Hoewel sinds eeuwen in de onderdeelen verknoeid, bedorven en mismaakt door onkundige hand, behield het geheel nog die imponeerende kracht, die de uiting is van elk waar kunstwerk? en wist het steeds bezielend te werken op het scheppend genie van onze grootste kunstenaars. Hoe schoon moet niet de aanblik geweest zijn, toen de kerk nog prijkte in volle pracht,  213 lende gedachte van den bouwmeester nog sprak tot den verwanten geest van den tijdgenoot! t Voor dat ik thans overga tot de beschrijving van de kerk in den tegen woordigen toestand, een kort woord over hare geschiedenis. Over de stichting ontbreken nauwkeurige gegevens. Ik wil mij hier dus slechts bepalen tot eene korte vermelding van de belangrijkste lezingen. 1 ) Sommigen, waaronder AUG. WlCHMANS in Brabantia Mariana tripartita, Antwerpen 1562 (blz. 219), noemen als de stichtster de H. Sura, die omstreeks 1320 gestorven is, in overeenstemming met de uitvoerige beschrijving in de kroniek van MOLANUS. Gewoonlijk brengt men echter, en met meer recht, de stichting tot de ilde eeuw terug. Het eerst wordt eene kerk te Dordrecht vermeld in het bekende charter van 2 Mei 1064, het oudste stuk in VAN DE Wall's meesterwerk, waarin ge sproken wordt van „Thuredrecht cum capella noviter constructa." Het is thans niet meer met zekerheid uit te maken of hiermede kan gedoeld zijn op de Groote kerk, de Nieuwe kerk of eenige oude kapel, en ik wil den lezer niet vermoeien met den hierover gevoerden strijd, te minder daar de „capella" kan gestaan hebben ter plaatse, waar later de parochiekerk verrees, doch in geen geval iden tiek was met de latere kerk zelve.') * Eenige zeer welkome gegevens over de stichting werden ons bewaard in een kroniekje van PiETER MlCHIELSZ, kapelaan van de Groote kerk ( f 1228), hetwelk echter slechts in eene vertaling tot ons kwam in de Kroniek van van Someren, in handschrift aanwezig op het Gemeentearchief. Daar VAN Someren zelf mededeelt, dat het door hem geraadpleegde oude kroniekje toen reeds bijna onleesbaar was en wij de vertaling niet meer met het origineel kunnen vergelij ken, is een omzichtig gebruik zeker aan te bevelen. Volgens deze kroniek was de bouwmeester PiETER DE GROOT, wiens kleindochter geboren werd in 1081, en stierf de 8«te pastoor der kerk in 1 174. Het stichtingsjaar zoude dus vallen in de 2de helft der 11 de eeuw. Eerst werd slechts het schip met den toren gebouwd, in 1168 en 11 70 werden twee klokken in den toren gehangen en in 1174 werd met Luiksche arbei ders en Luikschen steen het nieuwe koor begonnen, dat in 1182 werd gedicht, waarna het volgend jaar het groot altaar werd verplaatst. i) Zie Schotel, Een kdxerüjk, stadhouderlijk en koninklijk beioek aan de O. L. V. Kerk (1859). ') Het jaartal 1064 werd o. a. als stichtingsjaar aangenomen door den eerw. Spoouman, in zijn artikel in de Bijdr. van het Bisdom Haarlem. 214 DE ONZE LIEVE VROUWEOF GROOTE KERK TE DORDRECHT. Het O. L. V. koor aan de noordzijde der kerk kwam eerst in 1284 ge reed, gelijk bevestigd wordt door de nog aanwezige stadsrekeningen, uitgegeven door Mr. Ch. M. Dozy. Van elders blijkt, dat het patronaatsrecht der kerk in 1203 door graaf Dirk VII aan den abt van STROMBERG werd geschonken en dat in 1207 door graaf Willem I een altaar werd gesticht in de Lodewijksof gravenkapel (later Munterskapel). Na de stichting van het kapittel in 1366 werd de parochiekerk tot collegiaalkerk verheven. Het bestaan van de kerk is dus waarschijnlijk vóór 11 00 en zeker vóór 1200, doch hiermede is nog niet bewezen, dat de kerk reeds toen dezelfde afme tingen had als thans. Dit laatste is zelfs niet waarschijnlijk te achten. Een ernstig onheil, de groote brand van 1457, die een groot deel der kerk vernielde, maakte een herbouw noodzakelijk, doch het is niet waarschijnlijk dat toen groote uitbreiding aan de kerk werd gegeven. Met de kerk toch ver brandde een groot deel van de stad en de daardoor ontstane druk werd nog verzwaard door een hevige pestepidemie, die in het volgend jaar de stad teisterde. In zulke tijden ontbraken èn geld èn krachten voor groote uitbreiding en zelfs de herbouw kon slechts met de grootste inspanning geschieden. Ook wordt ia de uit dien tijd reeds vrij uitvoerige bronnen hiervan geen gewag gemaakt De vergrooting der kerk valt waarschijnlijk vóór het ongeluksjaar 1457, doch directe bewijzen hiervoor ontbreken. Alleen vond ik vermeld, dat den i« 1 Maart 1387 AERND Keyzer tot „maetse" (metselaar) van de stad en van de kerk werd aangesteld, waarvoor hij van de stad boven de gage van „haren andren wercluden" slechts 1 «Ä groot genoot en van de kerk I tt en jaarlijks een „roe". ! ) Uit deze geringe bezoldiging meen ik te mogen afleiden, dat in dien tijd althans geene belangrijke werkzaamheden werden voorbereid. Toch is eenc vergrooting vóór 1457 waarschijnlijk, al was de kerk in 1 366 reeds zoo groot, dat deze bediend kon worden door 4 pastoors, elk met een kapelaan. Een indirect bewijs voor eene belangrijke verbouwing leveren de door de stad opgelegde steenboeten, waarvan een gedeelte aan de kerken en godshuizen werd toegewezen. Terwijl dit deel in andere jaren slechts enkele duizendtallen bedraagt, stijgt het tot het belangrijk bedrag van 258.000 steenen in 14U ctt van 190.000 in 1412, terwijl juist uit deze jaren een tweetal bepalingen zijn be waard, waarbij onder bedreiging met gijzeling in den Puttoxtoren wordt aangedron gen op tijdige betaling der aan de kerk verschuldigde steenboeten en van hetgeen l) Oudste Klepboek fol. 4 vg. DE ONZE LIEVE VROUWEOF GROOTE KERK TE DORDRECHT. 215 der kerken" is „toegeseit tot horen tymeringe". Dit zeker niet toevallig sa mentreffen van het groot aantal aan de kerk toegewezen steenen en het vermelden der vrijwillige toezeggingen voor de timmering maken het niet onwaarschijnlijk dat in deze jaren eene belangrijke uitbouw heeft plaats gehad. Iets dergelijks valt een tiental jaren later te constateeren voor het O. L. V. koor, waarvan het beheer bij de O. L. V. broederschap berustte. Hiervoor werden in 1422 1 19.000 steenen en in 1423 weder 50.000 toegewezen, terwijl in andere jaren, — behalve in 1430, waarin ook 60.000 steenen vermeld worden, — gewoonlijk niet meer dan 5000 steenen werd toegekend. Ook hier vinden wij juist in de jaren 142a en 1423 hierbij een „te tymmeren," vermeld. In de jaren tusschen 1428 en 1457 is eene vergrooting niet waarschijnlijk, daar de kerkelijke fondsen toen te zeer geleden hadden van den Sint Elisabethsvloed, die de kerk beroofde van belang rijke inkomsteu uit hare groote bezittingen in de Groote Waard. Waarin de verbouwing van 141 1 en 1422 bestaan heeft is thans niet meer aan te geven; niet onmogelijk is dat men de zijmuren heeft achteruit gebracht en hierdoor de kerk verbreed, gelijk volgens den heer C. H. PETERS o.a. voor een der Groningsche kerken werd aangetoond. Hierop toch schijnt te wijzen het feit, dat voor verschillende altaren, waarvan door van Someren de stichting reeds in de 14de eeuw wordt vermeld, de stichting der kapellen, waarin zij later geplaatst waren door M. Balen eerft in het eind der 15 de eeuw wordt geplaatst. Zeer uitvoerig zijn de gegevens over den geweldigen brand van 1457. Gedurende Sint Pieters en Paulusnacht, dat is van 28 op 29 Juni, brak ten huize van Jan Danckaerts in de kleine Spuistraat een brand uit, die zoo hevig om zich greep, dat het geheele stadskwartier tusschen de Vischbrug en het Bagijnhof en de Vuilpoort een prooi der vlammen werd, waarbij ook de Groote kerk geheel uitbrandde. Volgens eene verklaring uit 1459, geciteerd bij BEAUMONT DE NOORTVELDE: „penitus est consumpta igne ecclesia nostra collegiata cum turri" en volgens de „Historie van het Heilig Hout tot Dordrecht" (in handschrift aan wezig op het Gemeente-archief) „verbrandde al wat in die Groote Kerck was uytgenomen steen ende yser. — Ende alle gout, silver, coper, lood, doeken ende schellen die smolten, ende die voet ende al datgeen, daer dat heylige hout in besloten was, verbrande of smelte." Alleen het H. Hout bleef op miraculeuse wijze behouden, ter herinnering waaraan den 30 Juni 1458 de processie van het H. Hout werd ingesteld. 216 DE ONZE LIEVE VROUWEOF GROOTE KERK TE DORDRECHT. Zeer ernstig was de schade aan en bij de kerk; verschillende belendende gebouwen waren tot den grond toe afgebrand, zoodat de erven bij het kerkhof konden getrokken worden. Het kapittelhuis werd mede verwoest; ja zelfs de kist met de eigendomsbewijzen van het kapittel verbrandde, hetgeen een speciaal schepenbesluit uitlokte, waarbij aan het kapittel de gelegenheid gegeven werd om zijn oude rechten in afwijking van het gewone recht zonder titels te hand haven. Van heinde en verre kwamen de rappe handen om het verbrande stads gedeelte weder op te bouwen. De Dordtsche krachten schoten tekort en men zag zich genoodzaakt de gildemonopolies van de metselaars, timmerlieden en dek kers tijdelijk buiten werking te stellen. Van de vreemde werklieden werd echter eene kleine bijdrage getischt voor de verbrande altaren der gilden, waarvan alleen zij vrijgesteld werden, die voor de kerk, de stad of de godshuizen werkten. Ook de schorsing van het monopolie der smeden werd ernstig over* wogen, doch dit gilde wist dit te voorkomen door tijdelijk eene belangrijke reductie op de prijzen toe te staan. De kerk miste de fondsen voor den herbouw, doch hierin werd zooveel mogelijk voorzien door een raadsbesluit, genomen terstond na den brand, waarbij eene collecte voor wekelijksche bijdragen werd uitgeschreven, te houden door de „goede luede" van de stad met het kapittel en de kerkmeesters van de Groote kerk, „die so deerlic verbarnt ende geschent is." Eene dergelijke collecte geschiedde ook in 1461 om de gelden bijeen te krijgen voor het gieten der klokken. De stad zelf ondersteunde het werk door het toekennen van een groot aandeel in de steenboeten en het speciaal toewijzen hiervoor van de boeten op bepaalde overtredingen ; — zelfs nog in 1464 werd door de stad aan de kerkmeesters steun bij de inning en desnoods schadeloosstelling toegezegd. Toch kwam het geld moeielijk bijeen, zoodat men zelfs er aan dacht het geestelijk goed hiervoor aan te spreken. De kerkbouw duurde tot 1471. In 1461 werd het eerst de waakklok weder van de kerk geluid en kon men beginnen met het gieten der groote klokken. In 1463 werd het O. L. V. koor geplaveid, in het volgend jaar werd begonnen met den herbouw der altaren en in 1472 werden o.a. de nieuwe altaren van het S*. Ponciaansgilde en van het S te . Annagilde gewijd Reeds vroeger schijnt er eenigen dienst in de kerk te zijn verricht, althans in 1458 stelde het kapittel nieuwe statuten voor zijne leden vast, daar de onderlinge band door de tijdelijke staking van dienst te zeer was verslapt en uit het begin van het jaar 1469 is een keur op de stoelen ,en banken in de kerk bewaard. Uit verschillende gegevens blijkt, dat kerk en toren van binnen geheel DE ONZE LIEVE VROUWEOF GRO0TE KERK TE DORDRECHT. 217 waren uitgebrand, dat de altaren werden vernietigd en dat de muren belangrijk schade leden. De tegenwoordige kerk mag dus gerust worden gerekend te dateeren uit de jaren 1457 — 1471, al is het zeer waarschijnlijk, dat men bij den herbouw gebruik gemaakt heeft van een deel der meer dan een meter dikke oude muren. Het is thans, na de talrijke bijmetselingen van ingewaterde en gescheurde muur vlakken en de bepleistering van binnen, zonder speciaal onderzoek moeielijk uit te maken welke brokstukken nog van vóór den brand dagteekenen, temeer daar bij den herbouw gebruik gemaakt is van een deel der oude materialen. Ik vestig hier alleen de aandacht op de merken in den buitenmuur van het O. L. V. koor, de rijen bandwerk in den sluitmuur van het noorder transept en vooral op het zeer interessante mozaïek van verglaasden steen in het onderste gedeelte vanden toren. Dit eigenaardig metselwerk, tot ongeveer aan de geboorte van den spitsboog van het groote raam, toont groote overeenkomst met de figuren in de muren van het huis de Merwede, welke veelal omstreeks het jaar 1200 gesteld worden. 1 ) De ingang onder den toren is de eenige plaats, waar aan de kerk nog een rond boog wordt aangetroffen. Uit den tijd na den brand tot het einde der i6 d ® eeuw ontbreken nage noeg alle gegevens over de kerk, doch te meer blijkt hoe de toenemende wel vaart der bevolking ook de kerk ten goede kwam door haar te sieren met heerlijke altaren, met schilderijen, beelden, vazen en prachtige en kostbare sie raden, die haar roem vestigden in wijden kring. Uitvoerig vindt men hierover gesproken door Dr. G. D. J. SCHOTEL in: Een keizerlijk, stadhouderlijk en koninklijk bezoek aan de O. L. V. Kerk te Dordrecht. (1859). Deze pronk verdween echter na 1572, toen het uiterlijk zoo gloedvolle en kunstlievende Katholicisme verdrongen werd door het ernstige, prachtschuwende Calvinisme. Menig heerlijk kunstwerk ging toen voor goed verloren en hiermede het gevoel voor gothieke kunst, zoodat wij na dien tijd, voor het gebouw al thans, haast alleen kunnen wijzen op verminkingen door onkunde en gebrek aan gevoel voor de lijnharmonie van het geheel. Eén kunstvolle uiting van vóór de hervorming bleef echter gespaard: de eenig mooie koorbanken, kort te voren in de jaren 1538 — 1542 door het kunstenaarsgenie van Jan Terwen getooverd 1) Over den tijd, waarop in Nederland het eerst baksteen gebezigd werd, de men den belangrijken strijd tauschen Prof. P. J. Blok, die op grond der oorkonden het gebruik vóór xaoo bestreed, en de Rijks architekt C. H. Peters, die dit aannam op grond der monumenten zelf: Hof van Egmond, (9de eeuw), Kasteel van Brederode (10de eeuw), ftadsmuur te Utrecht, (971) enz.. Grotu Volksalmanak 1891— 1894. Oud-Holland 1898. 28 218 DE ONZE LIEVE VROUWEOF GROOTE KERK TE DORDRECHT. uit het ruwe hout. Dit heerlijk kunstwerk bleef echter niet bewaard door de zorgzame behandeling, doch trots de algemeene verwaarloozing. Reeds in den katholieken tijd was het door baldadigen geschonden en in 1609 bleek het dringend noodig de banken schoon te maken, daar zij geheel verwaarloosd waren, het geen, en terecht ^door alle vremde passanten wiert misprezen." Ook later werden de banken geheel verwaarloosd, totdat zij in de laatste decenniën zeer geluk kig zijn gerestaureerd onder leiding van den heer H. W. Veth, architekt der kerk. Na de hervorming bewijzen de rijke giften voor avondmaalstel en koorhek en de enorme bijdragen, voor de herstellingen opgebracht, voldoende de offervaar digheid der gemeente 1 ), doch maar al te zeer blijkt, dat de grootsche gedachte van den bouwmeester niet meer sprak tot het hart van hen, aan wien na hem 'de zorg voor de kerk was toevertrouwd. Aan de debetzijde valt dan ook slechts te wijzen op eenige losse onder deden, dikwijls in geen of slechts verwijderd verband met het geheel, doch van op zich zelf zoo smaakvolle constructie, dat zij niet nalaten onze bewondering te wekken. Hiertoe behooren het orgel, het koorhek en de preekstoel Het orgel werd in 1671 in dienst gesteld en kostte, volgens Dr. SCHOTEL, ƒ 12,351, Het koperen koorhek dateert van 1743 en werd bekostigd uit het legaat van DlODATl. Het werd gegoten door Adrianus Crans te 's Gravenhage volgens den mal van DlRCK DYCKERHOF (volgens SCHOTEL van M. Kalraet). Het hek vereischte 11,611 gulden en 4 stuiver, het steenen onderstuk 5,000 gulden. Het fraaie hek kwam in de plaats van een houten hek van 52 pilaartjes en engelen figuren, in 1691 voor 128 pond geleverd door den beeldhouwer Jacob Noor mans. Dit oude hek met den ouden preekstoel vindt men nog afgebeeld opeene oude teekening van de kerk, waarvan eene reproduetie bij deze verhandeling is gevoegd. De zwarte hekjes, nu nog aanwezig ter afsluiting van de paden terzijde van het koor, werden in 1798 geplaatst De beroemde preekstoel werd den 31 October 1759 ingewijd. Voor wij thans de onderdeelen der kerk zelf beschouwen, zij nog slechts vermeld, dat eene tweede beeldstorm in miniatuur in 1795 tal van sierlijk gebij telde grafsteenen verminkte en de talrijke wapenborden deed verdwijnen, die aan de kerk den gezelligen doch wel wat overladen aanblik gaven, waarvan de oude i) In de jaren 1758—1776 vereischten de herstellingen wegens het verzakken van kerk en toren ii*«°9$ gulden 14 st. en a d. f in 1843 ƒ4802,17, in de jaren na 1870 /aó.ooo, behalve de steeds tenigkeerende kleinere werken in de sinds 1585 bewaarde rekeningen vermeld. é j DE ONZE LIEVE VROUWEOF GROOTE KERK TE DORDRECHT. 219 platen getuigen. Het aantal wapenborden was eertijds zoo groot, dat men in 1765 moest verbieden het gezicht op het orgel al te zeer te belemmeren. Uit de rekeningen blijkt dat bij het witten der drie kerken in 1786 — 1791 ongeveer 230 wapenborden moesten afgenomen worden, waarvan het grootste gedeelte in de Groote kerk. Wanneer wij thans de kerk nader beschouwen, zien wij dat deze geheel den laat-gothischen stijl vertoont. De grootte blijkt uit de navolgende gege vens voor de hoofdafmetingen der kerk. De breedte van het schip met zijbeuken en kapellen bedraagt circa 33 M., die tusschen de pilaren 13.20 M. In het transept springt de kerk aan beide zijden 4,73 M. en 4.78 uit, zoodat de geheele breedte hier 42^ M, bedraagt. Het schip is 28*5 M. lang, het hier aansluitend transept meet in de lengte der kerk bijna 11.20 M. en het hoogkoor met de absis is 36.60 M. diep, zoodat de grootste lengte, zonder den toren, 87 1 / M. bedraagt, — alles globaal gemeten. Noordwaarts van het hoofdkoor sluit het O. L. V. koor aan, waarvan de breedte 9.84 M. bedraagt Het schip rust op 2 X 5 ronde zuilen van 3.95 M. in omvang, elk op een achthoekig basement met zijden van 6ilg c.M. Het koor rust op 2 X 5 zuilen en 4 zuilen in de sluiting van het koor. De kapellen eindigen in een gelijk aantal pilaren, waarvan echter alleen die rond het hoofdkoor gelijkvormig zijn met de hoofdpilaren. Zij zijn echter iets slanker en meten slechts 3.54 M. in omtrek. De hoekpilaren van het transept zijn natuurlijk zwaarder aangelegd. Merkwaardig is dat de afstand tusschen de pilaren nergens gelijk is ; in het koor bedraagt deze ongeveer 3.90 M., in het schip 4.30 à 5.12 M. Het schip en het koor zijn door hooge half quadrantsgewijs gevormde gewelven in spitsboogvorm gedekt, die in het hoogkoor straalsgewijs uitloopen. De zijbeuken en de koorabsis zijn evenals in het midden bij den triomfboog quadrantsgewijs overwelfd; het O. L. V. koor prijkt geheel afwijkend daarvan met een zeer gelukkig gedacht stergewelf. De geheele kerk is in spitsboogstijl gebouwd, alleen de ingang onder den toren vertoont nog een rondboog. De kerk en het transept zijn evenals de toren in baksteen, het koor echter in natuursteen opgetrokken. Zoodra men de kerk binnentreedt, komt men onder de bekoring van het genie van den bouwmeester, doch treft ons tevens de kilheid van toon, en de smakeloos geel gekleurde schutten aan de zijden der transepten en bij het orgel die het gezicht in de kerk bederven. Wanneer het behoud dezer schutten 28» 220 Dg ONZE LIEVE VROUWEOF GROOTE KERK TE DORDRECHT. werkelijk vereischt wordt, mogen zij dan althans spoedig in een minder storende kleur prijken! Ook de afschuwelijke loges, waarvan die boven het graf der familie de Witt nog slechts uit 1850 dateert, getuigen van veel wansmaak en overtreffen hierin nog de zoogenaamd in stijl uitgevoerde gaskranen, die in 1865 de sierlijke oude bolkronen vervingen, uit de jaren 1604, 161 1, 1662 en 1663. Zooeven noemde ik de kilheid van toon. Deze danken wij aan de eeuwen lange bekalking van het kostbaar en kleurvol materiaal, een kwaad, dat echter niet van de laatste jaren dateert. Reeds uit de oudst bekende rekeningen blijkt dit verfoeilijk misbruik van den witkwast, waardoor alles met een egaal sausje werd overdekt, zeer ten nadeele van de gewilde gezichtswerking van de construe tieve lijnen. Reeds in 1590 wordt het witten der kapellen vermeld en o.a. in 1600, 1625 en 1639 dat van de geheele kerk met het hoogkoor en in 1625 en 1639 het grauwen en ^pinselen" der pilaren. Thans schijnt oppervlakkig een gedeelte van de kerk van de kalken witlaag ontdaan, doch bij verdere beschouwing blijkt, dat wel de witlaag is ver wijderd, doch dat de kleurrijke natuursteen overgoten is met een laagje cement, waarop met verfstreepjes de oude voegen zijn nagebootst. Zelfs een deel dei pilaren is op deze wijze „gerestaureerd." De doodsche toon en onaangename verkleuring van het cement op enkele vochtige plaatsen waarschuwt reeds nu dringend om op deze wijze niet voort te gaan. Waar de oude laag nog niet is verwijderd zijn soms nauwelijks de oude lijnen te onderscheiden en de ontdekking van menig sierlijk beeldwerk is nog bij restauratie te verwachten. Ik wijs hier slechts op de beeldjes in de Stevens kapel, waarvan thans een door den heer VETH van de dikke witlaag is bevrijd. Ook andere kapellen vertoonen nog flauw de oude versiering voor zooverre deze niet ten behoeve der logge galerijen is verwijderd. Hoogstwaarschijnlijk zullen bij het verwijderen van de witlaag ook hier en daar oude muurschilderingen worden aangetroffen. De ribben van het hoog gewelf vertoonen nu nog sporen van oude beschildering en volgens de kerkeraads notulen van 1722 en 1724 was het gewelf beschilderd met een gevleugelden engel en een gevleugeld paard, waarin men aanstoot vond, daar men er een symbool der Drieöenigheid in meende te herkennen. Ook op de muren in de kapel van den H. naam Jezus werden, volgens Schotel, in 1840 muurschilderingen ontdekt — en o verge wit Hoe de ramen oorspronkelijk waren versierd, valt thans met meer te her DE ONZE LIEVE VROUWEOF GROOXE KERK TE DORDRECHT. 221 kennen. Van de gothieke vullingen zijn nóg slechts eenige overblijfsels zichtbaar in de toppen van de beide groote ramen in de transepten; zelfs de steenen pilasters zijn uitgebroken en door rechte houten latten vervangen. Reeds in 1735 wordt het aanbrengen van houten stijlen in de ramen van het O. L. V, koor vermeld, ter vervanging van de uitgewaaide steenen pilasters en in 1769 verdween het langst in den ouden vorm bewaarde raam in de Ververskapel. De oude vormen worden nog aangetroffen op een schilderijtje van A. CUYP in hat museum te Innsbruck en zijn bij analogie te volgen naar de vullingen in de zijmuren der kapellen en in den oostzijmuur van het wester transept. Zij maakten plaats .voor eenvoudige stijlen zonder vulling, doch nog logisch boogsgewijze nagenoeg rechtstandig uitmondende in den boog van het raam, gelijk zij nog op verschillende prenten uit de 18** eeuw staan afgebeeld. Waarschijnlijk da teeren de tegenwoordige ontsierende, met de omgeving niet harmonieerende rechte latten eerst uit de jaren 1850 — 1860. De uitgekapte vullingen zijn nog aan alle ramen aan te wijzen door het inspringen van den steenrand bij de geboorte van den spitsboog. Het aantal ramen is thans kleiner dan vroeger. De twee hooge ramen naast het hooggewelf in het groote koor zijn dichtgemetseld ter versterking van de muren en ook in de zijmuren van de'transepten schijnen ramen te zijn gedicht. Thans zal weldra het groote raam in het Noordertransept dringend herzie ning vereischen. Reeds in 1856 werd hierop aangedrongen, doch de groote kosten, 6000 à 8000 gulden, hielden het grondig herstel tegen. Moge bij de uitvoerWg hiervan geen overmatige zuinigheid beletten, dat de reconstructie ge schiede in overeenstemming met den stijl van het geheel, na grondige studie van de talrijke nog aanwezige details! Andere kleinere wijzigingen kunnen hier slechts worden aangestipt. Van de oude deuren is nog slechts die aan de zoogenaamde blauwe trap bewaard, de overige zoogenaamd gothieke deurtjes dateeren van het midden dezer eeuw. Ook de deurtjes in de galerijen onder de hooge ramen zijn later aangebracht. In 1609 waren de toegangen nog door horden afgesloten „om te weeren het vliegend onnut gedierte." Het aantal ingangen bleef mede niet ongewijzigd. De groote ingangen waren in de transepten, waarvan bij den later gedichten ingang aan de Fottenkade nog duidelijk de oude hooge spitsboogvormen in het metselwerk te herkennen vallen. De kleine ingangen aan de Groote Kerksbuurt zijn in de 17** eeuw aangebracht ter plaatse van de kapellen van Sint Joris en van de Jerusalem-heeren. Het versierde poortje draagt het jaartal 1603. 222 DE ONZE LIEVE VROUWEOF GROOTE KERK TE DORDRECHT. Ernstiger nog zijn de verminkingen, die het uitwendige van de kerk onder ging. De meeste daken zijn veranderd en van de sierlijke balustrades met pinakels is slechts hier en daar nog een spoor te herkennen. Het hoofddak dateert van 1611 en verving een waarschijnlijk lager dak, dat reeds in 1600 als zeer slecht werd genoemd en in 1610, „mett een seer stereken wint teenemael opgelicht ende afgewayt was/' Van den vorm van het oude dak vindt men nog slechts eene aanwijzing in enkele balkgaten in den toren, waarin waarschijnlijk eertijds de dakbalken rustten. De hoogte van het tegen woordig dak van de wulven tot den nok bedraagt 10.40 M. Het is zeer massief van constructie; het gewicht wordt, volgens G. N. Itz, op 843,000 Ned. pon den geschat. Het slecht in stijl gehouden torentje boven het kruis dateert van later tijd, het oude torentje was reeds in 1692 verdwenen. Geheel gewijzigd zijn de daken boven de kapellen in de absis van het koor en de zijbeuken. De vijf eerst boven de kapellen in het koor gebouwde daken zijn vervangen door een drietal dwars over de kapellen heen, geheel in strijd met de oude constructie en zoo onlogisch gedacht, dat het steunpunt thans valt op den kruin van het gewelf en de zwaar herbouwde luchtbogen midden op het dak schijnen te steunen. De thans in de geheele lengte van het schip evenwijdig aan het hoofddak doorloopende daken, welke onaangenaam zwaar en plomp het lijneffect verstoren, zijn eveneens latere verknoeiingen en vervingen de sierlijke schuinoploopende afzonderlijke daakjes boven elke kapel, met hoogsels langs de schuine lijn en gothische kruisbloem in top. Verdwenen zijn ook de openge werkte balustrades, afgewisseld door kantige pinakels tusschen de kleine daken. Het fijne kantwerk viel met de kleine daakjes in 1619, in een bui van mis. 