PHOCAS Geen keyserlyk gesach, geen kroon can my behagen 105 Soo langh Mauritius soo edelmoedigh blyft : Syn ramp verheft hem ; syn groothertigheyt verdryft De schandvlek Aran syn val. Syn schreckige ongelucken Vermeerdren synen moedt in plaets van 't onderdrucken. Begeert gy, dat ik my verheuge, in syn ellend, 110 Maekt dat in hem niet sy dan synen naem bekent ; Dat hy uyt lastigheyt, en vreese voor syn leven Versoeke myn gena, al schudden ende beven. 'T is weynigh dat syn lyf is onder myn gewelt, 'K wens dat syn achtbaerheyt daer nevens sy gestelt : 115 Soo langh hy die behoudt, 'k verwensch al mynen zegen; Syn leven quelt my 't minst; syn eere steekt my tegen. LEO Denkt gy, heer keyser, hem te spaeren ? PHOCAS Ver van daer ; Maer 'k wil dat syne doot syn grooten naem beswaer, En yder hem, in 't end, van synen roem geweken, 120 Sie, niet als eenen vorst, maer als een slaef besweken Syn doot alleen is my een al te cleyne wraek ; Soo langh syn eernaem leeft, sy doet my geen vermaek. Gheel myn begeiren is, dat eerst in hem begeven Syn achtingh voor syn hert, syn glory voor syn leven ; 125 Op dat wie hem hier na soo schandigh siet verplet Op syn cleynhertigheyt niet op myn aenslagh let, — 150 — En oordeel dat my 't lot dee tot den troon verkiesen Om dat hy weerdigh was den selven te verliesen. CONON Hoe wilt gy, mogendvorst, dat winnen op syn moedt ! PHOCAS 130 Het leven van syn vrou' en kind'ren is hem soet, En maekt het syne hem voor geenen noot verlegen, Misschien sal hun gevaer syn ziel daertoe bewegen. Daer valt my tot dien end iet dienstigh in 't gedacht. Segh Constantina, dat ik haer alleen verwacht 135 Om alle middelen tot eendracht t' overleggen. 3en Uytgangh PHOCAS, LEO LEO Mynheer, wat sal sy u, wat hebt gy haer te seggen ? Gy weet hoedanigh gy by haer in afkeer syt; Gy kent haer vinnigheyt, wilt gy aen haer verwyt En bitter schelden u vrywilligh uyt gaen setten? PHOCAS 140 Geen schelden, Leo, geen verwyt sal my beletten ; 'K wil 't alles uytstaen tot vernoegingh van myn haet. Hoe meerder ondult en misbaer sy blyken laet, Hoe meer voldoeningh en genucht my sal bevallen. Hoe 't uytvalt, 't moet altyt tot haer verdriet uytvallen, 145 'T sy dat zy toestemt, of hoogmoedigh wederstreeft. Wie weet of haeren trots en fierheyt niet begeeft, — 151 — Wanneer sy van verdrach en vree sal hooren spreken ? Wie weet of hy dan self my niet sal comen smeken En kennen voor syn staetsgesel en ryxgenoot ? 150 Och ! cost ik hem daertoe eens brengen voor syn doot, Ick sou in eenen slagh een dubble wraek verwerven Hem siende synen roem en leven t' samen derven. LEO Hier comt Mauritius hoveerde gemalin. 4en Uytgangh PHOCAS, CONSTANTINA, LEO, CONON, LYFWACHT PHOCAS Geef stoelen, lyftrouwant... Sit neder, Keyserin... 155 Gy hebt waerschynlyk met verwonderingh vernomen, Mevrou, dat ik met u tot t' samenspraek wou comen ; En dat ik, t'wyl gij mij uw meesten vyant acht, Naer vredehandelingh en uwe vrientschap tracht ; Dogh 'k hoop, indien gy my vreedsamigh wilt aenhooren 160 Dat gy, uyt uw gemoet alle achterdocht sult stooren ; En 't gene nu, door my, schijnt tegen u gepleegt Ontschulden, als gy siet waer door ik wiert beweegt. Den eersten oirsprongh der beroerten, is geresen Uyt Priscus gierigheyt en hoogmoet lang bewesen 165 Maer al te laet geAveirt. Mevrou, 't was u verclaert Hoeweynigh ik myn rust en leven heb gespaert Om desen tweedracht in syn wortel te verpletten ; Gy weet hoe hoe vierigh ik my tegen hem durf setten En uyt den naem van 't heir vervordren syne staf. 170 Als dien Patricius my eenen kaeksmeet gaf — 152 — In 't aensien van den vorst, die scheen door dit gedoogen Den veltheer toe te staen syn wetteloos vermoogen. In dese storingh heb ik stadigh aengeleyt. Ten dienste van den staet, en syne Majesteyt, 175 Om Priscus dwinglandy en hoogmoet te vermindren ; En dus den oproer van het leger te verhindren, Dat tegen syn gesach eendrachtigh was gekant. Wat myn verkiesingh raekt, ik moest die, overmant En tegen mynen dank, gedogen, om de schaeren 180 Te houden in hun trou, in 't bysyn der Avaren, Die voordeel sochten uijt ons onderlinge twist. Indien er iet in dees uytvoeringh is gemist, Mevrou, dit sy 't geval maer niet aen my geweten. CONSTANTINA 'K bekenne dat gy u getrouwigh hebt gequeten, 185 In myn heer vaders dienst, en heb nogh in 't gedacht, Hoedaenigh gy van hem bemint waert en geacht. Maer, als ik van syn jonst en goetheyt u magh spreken Gy weet in uw gemoet hoe dese u syn gebleken. En hebt gy aen Tibeer uw trouwigheyt betoont 190 Hy heeft met overvloet daer tegen u beloont. Dit heeft my t' allen tyt met sekerheyt doen gissen Dat gy bedencken soudt al uw verbintenissen ; En dat de dochter sou te beter syn gedient Om dat soo veel van u den vader had verdient. 195 'K beken het u rechtuyt, wanneer men d'eerste maeren Der wederspannigheyt in 't hof quam openbaeren lk heb met twyffelingh en moeyten nauw gelooft, Dat Phocas sou daervan geworden syn het hooft. Schoon of men, soo gy seght, u daertoe heeft gedwongen 200 Waerom soo onvoorsiens de keyser vest besprongen En raet en geestlykheyt genootsaekt door het swaert Tot 't gen, waertoe gy segt dat g' ongewilligh waert. — 153 — Moest gy, om dat hat het heir in syne trou sou blyven Uyt Constantinus wal uw heer en keyser dryven, 205 Syn trouwe dienaers self bedreygen met de doot, En jagen syne vrou en stam in sulk een noot? Waer in dit noodigh was en can ik niet beseffen , Dogh om geen klachten meer daer tegen te verheffen Laet al 't voorleden daer, en leght uw voorstel uyt. 210 Waer over vraegt gy my ? wat is 't dat gy besluyt Tot welstant van het ryk, tot ruste van de landen? PHOCAS Mevrou, dees alle bey syn in des keysers handen; Den oorloogh, of de vree, de stooringh of de rust Verbeyden synen last, en hangen van syn lust. 215 Hy heeft syn vryen wil geheel en ongeschonden : Heb ik my tegen hem, soo 't schynt, iet onderwonden Dit is om beters wil en slechts uyt dwangh geschiet. Men kent geen overheyt, geen orden, nogh gebiet In oproer, oirsprongh van verwerringh en mistrouwen. 220 Den wederspannigen en is niet weer te houwen ; 'T gesach is uyt, hy volgt syn toornigheyt of baet. Hoe was 't my mogelyk te sorgen voor den staet En vorst, wanneer ik self als met gewelt gedreven En weghgesleypt, my moest aen muyters ovrergeven ? 25 Men roept my toe, men heet my wellecom, men wydt, Men hulst en kroont my, eer my vryigheyt en tydt Van spreken, wort gejont. Ik sie voor my gebogen Den raet en adel ; gheel de stat kent myn vermogen ; Sy sweeren my al t' saem, hun trou als uyt een mont, 230 Den keyser wort verjaegt al op den selven stont. In eenen ommekeer die gheel het ryk dee wagen Wat kon ik anders doen, dan dulden en verdragen? Dogh ik en vraegh, Mevrou, geen voordeel uyt myn macht Ik neem den welstant van het Ryk alleen in acht: — 154 — 235 En om al wat u can verdacht syn af te breken Ik vraegh u selve hier om van verdrach te spreken. CONSTANTINA Van wat verdrach ? Wie is den oirsprong van 't geschil ? Wie heft den twist begost ? Indien men eendracht wil, En tot de vreedsaemheyt rechtsinnigh sy genegen 240 Men sta d'oproerige muytmakers dapper tegen. Men suyvere de stat en 't hof van oorloogslien, Men schicke 't leger, om den vyant 't hooft te bien Men doe den keyser in syn roem en troon erstellen : Soo sal men hem in 't end sien naer versoeningh hellen, 245 Soo wort oneenigheyt en tweedracht bygeleyt. Wat meer believen sal aen syne Majesteyt, Is redelyk van hem eerbiedigh af te vragen. Dogh, Phocas, om dat u dit voorstel sou behagen Stilt wederspannigheyt, en legh de wapen af, 250 'K; verseker, op myn woort, u van den veltheerstaf ; Soo vindt gy 't wettelyk vermogen voor u open, 'T gen gy niet anders kont, dan tegen recht verhopen. PHOCAS Mevrou, myn keur en doet aen 't recht geen ongelyk ; Men heeft dit nogh voor heen gesien in 't Roomsche Ryk : 255 De krooningh van een helt can geene wetten stooren Als hy door kercke, volk en Adel is gekooren ; Dit is een onderlingh, en wettelyk verbont. 'K bekenne dat my 't self, in d'aenvangh, tegenstont, En had ik op dien tydt myn vryen wil behouwen, 260 Gy soude heden niet om myn verkiesingh rouwen. Maer dit's te laet beclaegt, het werk is nu volbracht, En 't weygeren en hangt voortaen niet van myn macht. 'T en staet my niet meer vry de kroone neer te leggen, Gemeent en Raedshuys magh met recht daer tegen seg265 De staten syn aen my, ik aen de staten vast ; [gen ; 155 270 De kroon wort my een plicht te samen met een last. Dogh is Mauritius tot vrede soo genegen, Waerom misgunt hy my een deel van synen zegen ? Hy neme my met bey syn soons tot Ryxgenoot, Soo vindt hy nogh in my een steunsel in den noot : 275 Den last van 't keyserryk is swaer om 't onderschraghen; Vier helden vinden daer soo veel sy connen dragen. Indien dit voorstel niet aen synen wensch voldoet, Hy denk niet wat hy wilt, maer wat hy volgen moet ; Nogh 't leger nogh den Raet sal immer onderschryven 280 Dat Phocas heden sou uyt staets bestiering blyven, Het ryk heeft synen raet en deegen wel van doen. Daer siet gy 't eenigste besprek tot vrede en soen 'T gen ik Mauritius met eeren voor can leggen ; 'T hangt nu van synen wil of ja of neen te seggen. 285 Hy hope nimmermeer dat ik de kroon aflegh. Sy baent tot eer en roem my al te schoonen wegh ; Een helt die immer wort tot haer genot verheven Verlaet het noyt, dan met den lesten snik van 't leven. CONSTANTINA Hoveerde dwingelant, vol loosheyt en verraet ! 290 Is 't soo, dat gy den vorst syn vryen wille laet? Te weten 't is hem vry van weygren en verkiesen, Wanneer gy hem syn kroon en achtingh doet verliesen, Het leger en den staet van synen dienst affeydt, En.hem, soo schahdelyk, door stat gevangen leydt? 295 Maer spyt den wreeden last van uwe dwinglandyen Syn edelmoedigh hert sal noyt geen perssingh lyen, Syn vryen wil alleen trotseert al uw gewelt. 'T is vruchtloos gheel uw macht en list in 't werk gestelt ; Gy sult togh nimmermer syn ziel soo ver bewegen, 300 Dat hy uyt laffigheyt een schandigh werk sou plegen. Geen noot, geen rampspoet drukt rechtschapen hoog[moet hoog[moet : — 156 — En denk niet, snooden, dat de dochter van Tibeer Haer man on weerdige gevoelens sal instorten ; Sy siet haer leven liefst dan haeren roem vercorten. 305 Trouloose ! myn gedult wort uwe boosheyt moe : Legh af die kroon, dien staf, sy comt myn keyser toe. En gy, afvallige, waer is uw trou gebleven ? Sult gy vor een tiran uw Keyser tegenstreven ? Verdient dit syne jonst ? gedoogt dat uwen eedt ? 310 Gaet, pesten van den staet en vorsten, uytgereet Om eendracht, recht, en wet, en trouheyt te versmachten: Gy moogt uw weerde straf op synen tydt verwachten. 5en Uytgangh PHOCAS, LEO, CONON, LYFWACHT PHOCAS 'T is veel te vroegh gedreygt : ik sal daer in voorsien, Verwaende, en maek het soo dat uwe trotsheyt dien, 315 Om u met meerder smaet en smerten te verdrucken. Hebt gy myn wraeksucht doen in 't eerste deel mislucken Ik neem het tweede waer ; u naekt een ongeval Dat allen eeuwen, volk, en stam verbasen sal. Ga Leo, doet de soons in 's vaders bysyn dooden. 320 U, Conon, is de wacht van 't vinnigh wyf geboden Sorgh dat haer geenen mensch in 't heymlyck spreek, of [sie. 157 6en Uytgangh PHOCAS (alleen) Ik geev' met lust den toom aen myne rasernie : Geen opsicht sal myn haet in syn besluyt beletten, Ik moet Mauritius met gheel syn huys verpletten. 7en Uytgangh MAURITIUS, TIBERIUS, PROBUS, VERUS, LEO, LYFWACHT, VOESTER, HAER SOONTIE MAURITIUS 325 Rampsaligh teelsel van soo edelmoedigh bloet ! Uw ramp versmacht my 't hert, uw droevigh nootlot doet Het margh in myn gebeent, het bloet in d'aders styven. Nu sie ik d'hemelwraek door Phocas hant bedryven, 'T gen my voorseyt wiert door de letters van syn naem. 330 Myn Godt ! uw orden is my altyt aengenaem, Ik blive aen uwen last vrywilligh onderworpen. 'K sie niet de hant waer door myn huys wort omgewor[pen, omgewor[pen, uwen eeuwgen wil die dese hant gebruykt. Terwyl my Phocas treft, myn rouwigh hert ontluykt 335 Myn oogh, om uw besluyt in syn bedryf te mercken : Wil my, genadegodt! in desen noot verstercken. — 158 TIBERIUS Myn vader ! mynen vorst ! waer gaen sy met ons heen ? MAURITIUS Waer 't Godt belieft, myn soon. TIBERIUS Wy syn met Godt tevreen. PROBUS Och ! och ! sy hebben ons de deegens afgenomen ! VOESTER 340 Onnoosle ! 't is nu ver met uw gesach gecomen! LEO Wat voor een kint is dit ! VOESTER 'T is 't jongste van de vier. LEO Dit is een valsche vrou.... Hael strax Justinus hier En neemt dit wicht met u, of 'k salt u doen berouwen. MAURITIUS Wat doet gy, Voester? Laet geheel den last van rouwen 345 En ongelucken, voor myn druckigh huys alleen. Die bystant is voor myn verlaten stam te cleen : Sult gy uw eygen soon voor mynen overgeven ? VOESTER O cost ik, vorst, met myn en al myn kinders leven Versekren uw geslacht, behoeden voor dien noot ! 350 Ik liep met lien al 't saem blymoedigh naer de doot. MAURITIUS Den hemel wil u voor soo trouwe liefde loonen ! 159 — LEO Ik segh u, hael terstont den jongsten van de soonen. LYFWACHT Sa, wyf, ga voort. MAURITIUS Ga heen, brengh hier myn liefste kint. VOESTER Ey, laet my doen, myn heer !.... LYFWACHT Al woorden in den wint 55 Ga voort... of... VOESTER Dreygt of stoot, gy sult niet op my winnen LEO Com, lyfwacht, trekt dat wyf strax met gewelt na binnen En keert niet voor sy u Justinus overgeeft. VOESTER Is't daerom dat den vorst u soo verheven heeft, Troulosen, om dat gy syn stamme soudt verdrucken ! LEO 60 Moet ik dat hatigh wyf dan self van hier weghrucken ? LYFWACHT Sa, niet te tieren, voort... VOESTER Barbaer, comt g' aen myn lyf ?... MAURITIUS Och ! Voester ! hael myn soon. LYFWACHT Dat 's een hartneckigh wyf. — 160 — MAURITIUS Ga, Voester, wil niet meer den hemel wederstreven. Hy vraegt my gheel myn huys, ik wil 't hem overgeven. VOESTER 365 Myn alderliefste vorst... MAURITIUS 'K gebiede 't u : ga heen, Hael myn Justinus hier, weest met myn lot tevreen. 8en Uytgangh MAURITIUS, TIBERIUS, PROBUS, VERUS, LEO,' LYFWACHT TIBERIUS Wat praemt de Voester om Justinus te versteken Hoogweerde vader ? MAURITIUS Och ! gy doet myn herte breken ! Tiberi ! mynen soon ! VERUS Myn vader ! PROBUS Mynen vorst ; 370 Och ! waerom soo bedroeft ? MAURITIUS Comt, druk u aen myn borst, Myn kindren ! Verus, com ! com, Probus ! valt te gader My om den hals !... omhelst uw jammerlyken vader. — 161 — TIBERIUS. Heer Keyser ! moet ghy dan van ons gescheyden syn ! MAURITIUS 370 Myn soon ! TIBERIUS Dit waer voor u en ons te groote pyn. VERUS Neen, myn heer vader, neen ; wy willen by u blyven. PROBUS 'K sal my, door geen gewelt, oyt laten van u dryven. MAURITIUS 'T behaegt den hemel niet, myn alderliefste kroost ! Myn soons ! myn eygen bloet ! ik hadde my getroost 375 In mynen ouderdom, uyt u veel edle neven T' aenschouwen, in myn huys vol heerlykheyt verheven, Maer ach ! hoe vals heeft my die ydle hoop gevleijt. TIBERIUS O Vorst ! hoe pynigt my dees uw mistroostigheyt. MAURITIUS Veel meer benauwen my d' ellenden die u naken. LEO 380 Hier comt het wyf... Mynheer, 't is tyt uw clacht te staken 9en Uytgangh MAURITIUS, TIBERIUS, VERUS, PROBUS, JUSTINUS, LEO, VOESTER, LYFWACHT MAURITIUS (aen Justinus) O kint ! dat ik nogh eens u aen myn herte druk. Eer my dien noot van u, en uwe broers afruk ! 11 — 162 — Myn soon ! myn hertelief ! gy schuert myn boesem open ! Moet gy soo jongh, soo teer, voor vaders schult bekoopen ? 385 Onnoosel lam ! o wee ! o hopelose pyn ! 'T is dan met u gedaen, rampsaligste Justyn ! VOESTER Och, och ! wat mensche can dit onberoert aenhooren ! MAURITIUS O soon ! syt gy daer toe uyt eenen vorst geboren ! KINDEREN O wee ! o wee ! o wee !... MAURITIUS O Kinderen ! mocht ik 390 Myn vaders hert, voor u, op desen oogenblik, Met ingewant en bloet en margh ten besten geven ! KINDEREN O wee ! o wee ! o wee !... MAURITIUS Mocht ik u met myn leven Bevryden van dien noot !... LEO Myn heer, 't is meer dan tyt. KINDEREN O wee ! o wee ! o wee ! MAURITIUS O doodelyken stryt ! — 163 VYFDE BEDRIJF 1en Uytgangh CONSTANTINA, RUFUS RUFUS Gy praemt my, Keyserin, u een bedryf t'ontvouwen Dat m'y inwendigh comt door schroom en angst benau [Aven. O woeste wreetheyt ! o omnenschelyke moort ! CONSTANTINA Voldoet myn liefdens eysch : op dat de Moeder hoort 5 Het gen den Vader moest aenschouwen voor syn oogen. RUFUS Den wreeden Leo met een hert soo onbewogen, Als synen naem bediet, sagh 't keyserlyk geslacht In 't Neerhof, naulyx met den droeven vorst gebracht, Of geeft vier beulen last om 't vonnis uyt te voeren : 10 Sy vallen, elk syn proy, als wolven aen en snoeren De handen op den rugh. Den eersten grypt Tibeer By 't krolligh hair, en drukt hem plat ter aerden naer, Gelyk een weirloos lam ter slachtingh vast gebonden : Daer geeft hy, met de byl, hem in den nek dry wonden, 15 Die 't edelmoedigh hooft afscheyden van het lyf. Een ander leght de hant op Probus, die half styf En stram door schrik, aensagh syn broers vermoorde [leden, — 164 — Terwyl den wreeden hem de strot heeft afgesneden En 't kloppend herte dee versmooren in syn bloet. 20 Een derden tyger springt naer Verus; als verwoet : Hy vat het trillend kint al bulderen, en tieren, En drukt den moortpriem ongenadigh door de spieren En adren van den hals, die achter over gaet, T' wyl met het purper zap de ziel het lyf verlaet. 25 Maer ach ! Justine ! hoe sal ik uw end beschryven ! 'T geclacht alleen daervan doet myne tong verstyven ; Myn hert gevoelt een wee, gelyk aen d'hoogste noot, Wanneer ik my verbeelde uw schroomelyke doot. Och Moeder ! Moeder och ! laet myne stem verstommen 30 Eer, door soo wreet verhael, uw hert wort toegeklommen. Dat bloedigh schouspel praemt myn ziel met eenen gruw En, eer ik 't u vertel, ik schrik alree vor u. CONSTANTINA Myn hert becomt syn wit als ik u hoor ontvouwen 'T gen myne levens krackt allenxkens doet verflauwen. RUFUS 35 'K sagh dien onnooslen, in de klaeuwen van een gier Benepen, met een flauw en stammelend getier, Syn vader manen, tot beschermingh van syn leven ; Vergeefs : den wreden beul, door helsche nyt gedreven, Ontbloot de teere borst soo wit als elpebeen, 40 En spalckende met 't vliem de ribben dwers van een, Rukt met een woeste hant al schueren en al wroeten 'T hert uyt de borst, en werpt het voor den vaders voeten, Waer 't in syn stollend bloet en 't drabbigh slyk verstyft. CONSTANTINA O tyger ! O barbaer ! O bloethont !... Wat bedryft, 45 Wat seght den vader dit aensiende met met syn oogen ? RUFUS Mevrou, men sagh hem van 't beginsel ingetoogen — 165 — Door schroom, soo roerloos als een beelt van mariner staen Alleen syn oogen, door den rouw ontluystert, gaen Nu aerd nu hemelwaers : daer kan men 't herte kennen, 50 Daer telt men al de ween, die d'ingewanden schennen Des vaders ; daer in siet men al de rampen weer Der kinderen. Daer kapt men 't hooft weer aen Tibeer ; Daer snyt men Probus strot ; daer wort den hals doorsteken Des derden broeders, twyl den vader ombesweken 55 Al desen noot verduert, met een stantvasten moedt. Maer endelyk begint syn edel helden-bloet T' ontroeren, als hy siet Justinus borst doorsnyden: Syn aengesicht versterft ; de vraek en 't medelyden Versamen in syn hert, en deelen syne plicht. 60 De teerheyt overwint, en lydt geen tegenwicht ; Syn moedigheyt geraekt aen 't wagglen en 't beswyken ; Hy yselt, schudt, en beeft, al syne crachten wyken. Ten lesten roept hy uyt het diepste van syn borst, Met een gebroken stem : ontfangt, o hemel vorst, 65 Al dit onschuldigh bloet tot soen van uwen tooren. CONSTANTINA Godtsvruchten helt ! wie can al dese ween aenhooren En niet betreuren ?.... 't hert der droeve moeder moet Versmooren, in een zee van soo veel kinder-bloet ! O alderliefste soons ! O keyserlyke vruchten ! 70 Uw blyden opgangh comt op duysent ongenuchten En ween, en rampen uyt. Hebt gy tot sulk een end U van uw kints gebeent de grootheyt aengewendt Om een soo schandelyke en vreede doot te sterven ? Tiberi ! reeds bequaem om grootvaers ryken t' erven 75 En gy, o Probus? aen uw vader soo gelyk! Met Verus, yder een soo lief, soo minnelyk! En gy onnoosel lam ! Justinus ! jongste broeder ! Het leste en soetste pant van uw bedrukte moeder ! — 166 — Had my den hemel nogh gejont in desen noot 80 Dat ik uw leden mocht versamlen naer uw doot, Besproeyen met myn traen, omvangen in myn armen ! RUFUS Myn weerde keyserin, ey staekt dit bitter karmen. CONSTANTINA Och Rufus ! ghebt gelyk : t'is nu geen kermens tyt. Wegh, kermen ! tranen, wegh ! maekt plaets voor telle [spyt 85 Voor wraeksucht, rasemy, onduldigheyt en tooren. 'K heb niet te swichten ; man en kindren syn verlooren : Myn dulden is vergeefs ; den wreeden dwingelant Vernoegtsigh in myn leet. Brengt vier, ik wil den brant Met eygen handen in dees woeste wooningh steken. 90 Geen noot ontstelt my : 'k wil myn man en kinders [wreken Begeert het nootlot, dat ik mede nederstort, Ik storte : 't is genoegh als ik gewroken wort. RUFUS Mevrou, gy weet wat last my Conon heeft gegeven. CONSTANTINA Hoe ! als ik 't myne waegh, vreest gy nogh voor uw leven? RUFUS 95 Men wage 't niet vergeefs, mevrou, op dat de wraek Ons diene, niet tot spyt en druk, maer tot vermaek. CONSTANTINA Waer is de Voester ? sou ik haer niet connen spreken ? RUFUS Sy dacht sigh t' uwer troost en bystant te versteken, Maer wiert door Leos last geworpen in een kot. 167 CONSTANTINA 100 O pynelyken dwangh ! O ongenadigh lot ! RUFUS Hier comt den dwingelant : 't is tyt dat wy vertrecken. CONSTANTINA Och! mocht ik mynen vorst nogh eens myn hert ontdecken! 2en Uytgangh PHOCAS, LEO, CONON, LYFWACHT PHOCAS Gy hebt my, Leo, daer een trouwen dienst gedaen. Soo wil ik dat verwaent geslachte doen vergaen 105 En 't vorsten bloet voor 't bloet des onderdaens doen boeten. Daer con geen liever wraek myn toornigheyt versoeten Dan dese : hunnen trots wort endlyk onderdruckt, En is myn opset door syn lafheytniet gel ukt 'T lukt my door syn beroerte en onvrywilligh lyden. 110 Ik wil hem selve sien syn hoogste noot afstryden En my in syn ellende en hartseer gheel versaen : Behoudens dat hy klage en suchte, ik ben voldaen. Ga, lyfwacht, hael my dien hoogmoedigen gevangen. 3en Uytgangh PHOCAS, LEO, CONON CONON Tibery dochter sal al wat sy can aenvangen — 168 — 115 Om uwe Majesteyt te werpen uyt den troon. Sy steunt op Cosroes en haeren oudsten soon Die tegen u een heir in Asien oprucken. PHOCAS Ik sorgh in tyts, om dit besluyt te doen mislucken ; Niceyens lantvoogt sal daer op myn last ontfaen. 120 En soo dat schendigh wyf iet vorder derft bestaen, 'K sal haer, eer sy my deirt, doen endlyk neder maken LEO Groottnogend vorst, ik sie Mauritius genaken. 4en Uytgangh MAURITIUS, PHOCAS, LEO, CONON, LYFWACHT MAURITIUS Wat vraegt gy, Phocas ? wat gebiet gy ? is myn doot Beslooten, of bereyt gy my een wreeder stoot, 125 Om 't vaderlyk gemoet tot ongedult te brengen ? G' hebt macht, beveelt ; ik wil uw wreeden lastgehengen. Gy kont, naer uwen lust nu schenden, moorden, woen, Gy kont my alle leet en smert, en smaet aendoen, En 't past my alles wat gy opleght te gedogen. 130 Gy hebt in uw gewelt hetkeyserlyk vermogen ; Het heir, geheel den raet, gehoorsaemt uw gebodt : Gy hebt in handen, met uw onderdaenens lot, 'T lot van Mauritius ; hy can u niet ontwyken. Den Heer der heeren die all' aerdsche koninkryken, 135 Naer syn oneyndige voorsienigheyt erstelt, — 169 — 'T vernederde verheft, 't verheven nedervelt, En in syn hant draëgtal de Mogentheen der aerde, Liet toe dat ik, vol smaet, uyt myn voorsatens waerde En Rykstoel wiert geschopt, en gy daer in geset. 140 Het voegt my synen wil t'ontfangen als een wet En al uw dwinglandy en wreetheyt te verdragen Om, voor u wykende, te volgen syn behagen. Daer siet gy myn besluyt. Verwacht niet dat ik laf, Of ongoduldigh, kreune, en klage van de straf, 145 Die hy, door uw bedryf, myn huys wil oversenden. Gy strekt tot geessel aen Godts liant, om my te schenden; Ik eer syn deerenis in uwe onmenschlykheyt, En syn rechtveerd'gen wil in uw onrechtigkheyt. PHOCAS En ik verheuge my in syn gerechtigheden 150 Om eenen vorst te syn, en om u te vertreden : Nu ik Godts geessel ben, ik pas op syn besluyt, 'T gen hy rechtveerdigh wil, voer ik rechtveerdigh uyt. Men heeft my wettelyk op eenen troon verheven Waeruyt gy door den staet syt wettelyk gedreven ; 155 En als de wet u doet voor my te rechte staen 'K sie u niet meer als vorst, maer als misdadigh aen. Gy wort voor mynen stoel van moordery betegen ; Nadien ik Rechter ben, het past my recht te plegen ; Soo siet men, in de straf die gy hier onderstaet 160 D' uytwerckingh van 't gerecht, en niet van mynen haet. Indien u swaere ween en smerten syn te dragen, Gy hebt dies over u, niet over my, te klagen ; 'T is 't bloet van uw gemeent, 't is 't overtreden Recht Dat wraek ten hemel roept, en u die straf opleght. 165 Dogh nu my 't Recht gebiet uw vonnis voorts te dryven En denk niet dat myn haut hierin te cort sal blyven ; Het oordeel is gevelt, de straffen syn bereyt, Verwacht de volle maet van d' hoogste strengigheyt. — 170 MAURITIUS Ik ben daer toe gereet, en can van nu af seggen 170 Hoe menschlyk Phocas is om straffen op te leggen : Ik heb alree gevoelt 't gewicht van syne hant. 'K verbey ook anders niet van eenen dwingelant Die met gewelt en list, in mynen troon gedrongen, Tot syn verkentenis heeft kerk en raet gedwongen. 175 Soo eygent Phocas sigh vorst Constantinus macht ; Soo trapt hy met den voet het vorstetyk geslacht, En naer hy op den troon door oproer is gestegen, Hy acht het wettelyk, en roemt op 's Hoogsten zegen. O schendigh lasterstuk ! O gromvelyke daet ! 180 Wort dan een keysers keur gewettigt door verraet ? En was er oyt een volk dat spreken durf van wetten Om synen eygen vorst en keyser af te setten? Gemente en keyser syn in onderlingen echt, 'T gemeent is onderdaen, den keyser heer van 't recht : 185 Mibruykt hy syne macht, 't misbruyk is tegen reden Maer daerom magh 't gemeent den keijser niet vertreden. Hy sy een dwingelant en goet slechts in den schyn, 'T gement moet niet te min hem onderworpen syn En is hem schuldigh dienst, eerbiet, en trou te gader 190 Gelyk de kindren syn aen hunnen echten vader. 'K beken, ik heb gefaelt uyt onvoorsichtigheyt En menigh onderdaen naer syne doot geleyt : Myn misslagh is te groot, ik can niet tegenspreken, Sy heeft in 't openbaer voor gheel het Ryk gebleken ; 195 Maer, heb ik straf verdient, van wie verwacht ik die ? Is 't van myn leger, raet of borgery ? door wie ? Door Phocas ? uyt wiens macht, bevelen, of vermogen! De werelt-vorsten syn alleen voor Godt gebogen, Hun troon verkent geen troon dan synen ; syn gebiet 200 Is boven myn gesach ; al 't ander ken ik niet. — 171 — PHOCAS Gy suit noghtans 't gesach van Phocas moeten kennen MAURITIUS Schoon gy, naer uw begeert my moorden kont en [schennen, Schoon gy myn leven, stamme en kroon hebt in uw hant, 'K ben altyt uwen heer, gy mynen dwingelant : 205 En doet gy door gewelt myn lichaem nederbuygen, Noyt sal u myne ziel de minste plicht betuygen ; 'K blyv altyt die ik ben, spyt d'alderhoogste noot, 'K blyv altyt uwen vorst in leven en in doot. PHOCAS 'K weet rniddel om dien trots en hoogmoet te verdrucken 210 Die u allenlyk dient tot meerder ongelucken. Trouwanten, haelt my hier de dochter van Tibeer. MAURITIUS (stil) Myn Godt ! stort over my gheel uwen bystant neer ! Myn zielens rouw en wee en syn niet af te meten PHOCAS Gy, laedt Mauritius met desen ysren keten. 215 Rukt hem 't merkteken af van 't vorstelyk gebiet, Op dat hem in dien smaet syn Constantina siet. 5en Uytgangh MAURITIUS, PHOCAS, CONSTANTINA, LEO CONON, LYFWACHT CONSTANTINA Rechtveerden hemel ! och ! wat sie ik voor myn oogen ? Mauritius ! moet gy dit voor uw doot gedogen ! — 172 — Myn Keyser ! mynen heer ! met ketenen gelaen ! MAURITIUS 220 Mevrou, laet u niet een onweerdigh woort ontgaen : In alle swarigheyt die ons can overvallen, Is ongeduldigheyt het meeste quaet van allen. PHOCAS Sien wy of u dit quaet niet haest bevangen sal. CONSTANTINA O schendigen verraer ! die in ons ongeval, 225 En rampspoet u verheugt, en daer toe schynt verheven Om aen ons hert en huys den lesten steek te geven, Nu toont gy wie gy syt, nu kent men uwen aert. Uw slaefsche wreetheyt, haet, en bloetdorst openbaert Sigh aen de werelt, met al uwe ondankbaerheden. 230 Troulose ! erkent gy soo al de goetjonstigheden Die u Tiberius soo milt bewesen heeft ! Verdiende vader dat gy met syn dochter leeft Soo wreet, soo eerloos, soo omnenschelyk ? verdiende Myn goetheyt, dat gy my met sulk een ontrou diende, 235 Myn bloet, myn stam en troon vertrapte met den voet ? O hatigh monster, tot verwoetheyt uytgebroet ! O schroom ! o laster, van voorgaende en nakende euwen. PHOCAS Mevrou, 'k vernoege my in u te hooren schreeuwen. Trouwanten, slaet dat wyf de boey aen yder hant. CONSTANTINA 240 Meyneedige ! derft gy my aendoen dese schand? Hebt gy tot sulk een feyt soo langh myn jonst beseten? Hebt gy met uwven vorst ook uw vorstin vergeten ? Comt, trouweloose ! comt weerspannige! siet daer, Uw wettelyken heer, by een geweldenaer. 245 Hier staet Mauritius, daer Phocas : hier een vader — 173 — Des vaderlants ; daer een oproerder, en verrader. Hier eenen vorst die eyscht, daer een tiran die dreygt. Is 't mooglyk dat uw hert nogh naer den lesten neygt En dat gy, om syn haet en wreetheyt te behagen, 250 Uw heer en keyser doet de boey en ketens dragen. PHOCAS Hier, lyfwacht, voegt daer by nogh dese kroon van look ! MAURITIUS Soo eyndigt's werelts roem en pracht in stank en rook, PHOCAS Vereert hem met gejuych en maetklank van trompetten. Uytbauwingh en geschal CONSTANTINA (stil) O spit ! o smaet ! hoe comt gy minen moedt verpletten! MAURITIUS 255 Mevrou, vergeet u niet in sulk een ongeval ; Bekouden wy den moedt, wy overwinnen 't al : Geen Phocas, geenen noot can onsen roem verdrucken. En gy verleyder ! die nu met myn ongelucken Den schim houdt, en uw hert met mynen smaet voldoet 260 Twyl ik dit alles ly tot myner misslags boet, Gedenkt wat straffen u nadesen staen te lyden. Een schroomelyken ramp hangt met verloop van tyden, U over 't hooft : hy leeft, hy comt, hy is naer by, Die wrekeh sal op u al wat gy pleegt op my. PHOCAS 265 Hoogmoedigen ! derft gy my dreygen in de banden ? Weergadeloose spyt ! uw lot is in myn handen, En gy trotseert my ? O onlydelyke smaet !... 'K wil dat Bysanssens vest, dat Keyserryk en staet Van myn rechtveerde wraek en uw verwaentheyt wa[gen. wa[gen. — 174 — 270 Hier priemen, vliemen hier! hier pynen, smerten, plagen. Quetsueren ? 'K wi myn haet voldoen met mynenspijt. Syn hoogmoet, synen trots belet niet dat hy lydt, Dat hy d'uytwerckingh voel van myn getergden tooren. CONSTANTINA Bloetdorstige ! al uw woen en wraeksucht is verlooren. 275 Gy cont Mauritius doen lyden allen leet, Gewelt, en ramp : gy kont wat schandigh is, en wreet Versamen om syn roem en leven t' onderdrucken, Maer uwen aenslagh sal u nimmermeer gelucken. Spyt al de wreetheyt die gy t' syner noot bereyt, 280 Sal syn godtvruchten naem en edelmoedigheyt, Door allen eeuwen syn vercondigt en gepresen Terwyl gy sult verwenscht, vervloekt, gelastert wesen Om uw onmenschlykheyt, rechtschennis, en verraet. PHOCAS Sleypt wegh dat monster ; spoeyt; doorboort dien onverlaet 285 En doet syn snooden kop op eene spiesse planten. MAURITIUS O Constantina !... CONSTANTINA: O Mauritius !... 6en Uytgangh MAURITIUS, PHOCAS, LEO, CONON, LYFWACHT PHOCAS Trouwanten, Geen uytstel meer ; voldoet myn wraeksucht en gerecht. MAURITIUS Gy syt rechtveerdigh, Heer, en oordeelt altyt rechts TOT MEERDER EERE GODTS Thierry GHERBODE SECRÉTAIRE et CONSEILLER DES DUCS DE BOURGOGNE et COMTES DE FLANDRE PHILIPPE LE HARDI et JEAN SANS PEUR ET PREMIER GARDE DES CHARTES DE FLANDRE 13 -1421 ÉTUDE BIOGRAPHIQUE PAR Félix de COUSSEMAKER Docteur en Droit, Archiviste-Paléographe. INTRODUCTION La cour des ducs de Bourgogne, sous les règnes de Philippe le Hardi, Jean sans Peur, et Philippe le Bon, offrait le spectacle d'une cour vraiment royale. Rien n'est plus, fastueux que les fêtes, les tournois de chevalerie, qui s'y passent alors ; les officiers du duc sont aussi nombreux que ceux du roi de France, et, chaque année, le duc leur distribue des gratifications en espèces, et des dons en nature. Les comptes de cette époque, conservés à peu près intégralement aux archives du Nord et de la Côte d'Or, nous fournissent sur ce point les renseignements les plus curieux. Le duc est entouré de serviteurs fidèles à sa personne, complètement dévoués à sa cause, et il les emploie aux missions les plus délicates. Il y aurait des monographies intéressantes à écrire sur Jean Canard (1), Jean de Thoisy, qui furent successivement chanceliers, sur Jean de la Keythulle, Henri Goethaels, et tant d'autres, qui furent mêlés à la plupart des affaires de leur temps. Le personnage dont nous allons tenter une esquise biographique, pour être moins important que ceux que nous venons de nommer, occupa néanmoins une place fort honorable parmi les agents secondaires du duc. Nous (1) Ce personnage vient de faire l'objet d'une monographie très complète qui a valu à son auteur, M. Edouard Giard le diplôme d'archiviste paléographe. Elle a pour titre « Jean Canard, avocat du Roi au Parlement, chancelier de Bourgogne et évêque d'Arras, 13.-1407. » Le sommaire de ce travail a paru dans les Positions des thèses de l'Ecole des Chartes pour 1902, pp. 23-28. 12 — 178 — le voyons s'élever peu à peu et parvenir grâce a ses qualités et à son intelligence, au poste de conseiller et de maître des Comptes. Thierry Gherbode est assurément une figure remarquable de cette époque. M. Finot, archiviste du Nord, a bien voulu nous le signaler comme le sujet d'une étude intéressante, et nous a guidé avec la plus grande obligeance dans les recherches que nous avons faites dans le dépôt des archives départementales du Nord (1). Nous y avons consulté la série B, et spécialement dans cette série tout ce qui a rapport aux négociations entre la Flandre et l'Angleterre, à cette époque. La série E du même dépôt nous a fait connaître également quelques documents plus récents, d'un caractère généalogique, et qui se rapportent aux membres de la famille Gherbode, vivant aux XVIIe et XVIIIe siècles. Nous avons complété nos recherches par la visite des archives communales d'Ypres et de Werwicq (2), où nous avons puisé; surtout dans les premières, des renseignements sur les ancêtres et la famille de Thierry Gherbode. Les secondes ne nous ont donné que des détails sans importance sur ses descendants aux derniers siècles. (1) On y procède actuellement à une refonte de l'inventaire des archives de la Chambre des Comptes de Lille (Série B), et le tome I refondu vient de paraître. C'est ce qui explique dans le cours de notre étude la présence de certaines indications qui ne sont pas en correspondance avec celles du tome I ancien. M. Finot a poussé l'obligeance, ce dont nous lui sommes profondément reconnaissant, jusqu'à nous communiquer, pendant l'impression, les feuilles du nouvel inventaire. (2) A Ypres, M. Arthur Merghelynck a bien voulu nous communiquer les nombreux renseignements qu'il possède sur les membres de la famille Gherbode à Ypres aux XIIIe et XIVe siècles et à Werwicq, M. Blieck a confirmé sur quelques points le résultat de nos recherches. Nous prions ces deux érudits de recevoir ici l'expression de nos remercîments. — 179 — Les archives communales de Bruges nous ont fourni quelques renseignements suivies relations de Thierry Gherbode avec cette ville, surtout au moment des négociations avec l'Angleterre. Nous avons visité personnellement le dépôt, et avons été, à cette occasion, en relations avec M. Gilliodts-van Severen, mais, pour les renvois, nous nous sommes uniquement servi de son Inventaire des Archives de la Ville de Bruges. Dans cette même ville, M. le chanoine De Schrevel, secrétaire de l'Evêché, a bien voulu faire pour nous des recherches aux archives épiscopales. On sait que l'Evêché de Bruges a succédé à la Collégiale de Saint-Donatien, et est devenu l'héritier de ses archives. Nous espérions y trouver des détails curieux, surtout sur la vie privée de Thierry Gherbode, mais notre espoir a été déçu, et nous n'y avons rencontré que son acte de nomination à une prébende de Saint-Donatien. Les archives générales du royaume de Belgique ne nous eut fourni aucun renseignement, et à la Bibliothèque royale, nous avons pu consulter seulement, dans les portefeuilles Goethaels, quelques données généalogiques sur la famille de notre personnage. Nous avons été plus heureux aux archives de la Côte d'Or (série B) où nous avons relevé, dans les comptes de l'époque, de nombreuses et intéressantes mentions de notre personnage. Bien que formée d'extraits des Archives départementales de Dijon, la Collection de Bourgogne, à la Bibliothèque nationale, nous a fourni néanmoins quelques détails que nous n'avons pas retrouvés a Dijon, et à la Bibliothèque nationale également, les Collections Moreau et de Flandre nous ont procuré quelques renseignements. — 180 — Malheureusement, nos recherches aux Archives Nationales de Paris ont été complètement infructueuses. Il nous reste à mentionner en dernière ligne les deux fragments de généalogie de la famille Gherbode, que nous avons consultés aux bibliothèques de Lille et de Douai. Datant du XVIIIe siècle, paraissant procéder tous les deux d'une source commune, n'offrant que des détails très douteux sur les origines de la famille, ces deux fragments ne nous ont semblé vraiment utiles à consulter que pour certaines branches de la famille Gherbode, et encore seulement pour les XVIIe et XVIIIe siècles. Avant de donner la bibliographie de notre sujet, il nous reste à en indiquer la division. Nous l'avons partagé en trois parties : la première comprendra l'examen des origines de la famille Gherbode, les quelques détails que nous avons recueillis sur la vie privée de notre personnage, et enfin nous y examinerons ce que deviennent ses descendants dans la suite des temps. Dans nos deux autres parties, nous nous attacherons surtout à sa vie publique; nous le verrons au service du duc de Bourgogne, en qualité de secrétaire d'abord, de garde des Chartes de Flandre ensuite. Nous verrons aussi les diverses missions qui lui furent confiées par les ducs, et nous examinerons les longues négociations auxquelles il fut si activement mêlé, pour arriver à la conclusion, entre la Flandre et l'Angleterre, de trèves protégeant la liberté du commerce sur terre et sur mer entre les deux pays. — 181 BIBLIOGRAPHIE ANNALES du comité flamand de France, 1850... (En cours de publication) Dunkerque, in-8°, tome XIII. BARANTE (de) : Histoire des ducs de Bourgogne (avec les remarques du baron de Reiffenberg). Bruxelles, 1835-1836, 10 volumes in-8°. BIBLIOTHÈQUE de l'Ecole des Chartes, 1839... (En cours de publication). Paris, in-8°, tomes LIX et LX. BIOGRAPHIE des hommes remarquables de la Flandre Occidentale. Bruges, 1845, in-8°. BIOGRAPHIE NATIONALE publiée par l'académie royale de Belgique. (En cours de publication). Bruxelles, 1880.. in-8°. CATALOGUE GÉNÉRAL des manuscrits des bibliothèques des départements. Paris, 1872, in-8°, tome IV. CHAMPOLLION : Mélanges historiques. (Collection des documents inédits). Paris, 1843, in-4°. CHRONIQUES relatives à l'histoire de Belgique sous la domination des ducs de Bourgogne : le livre des trahisons. (Édition Kerwyn de Lettenhove). (Collection des chroniques belges). Bruxelles, 1873, in-4°, COVILLE (A.) : Les Cabochiens et l'Ordonnance de 1413. Paris, 1888, in-8°. 182 — DELEPIERRE (0.) : Précis analytique des documents que renferme le dépôt des Archives de la Flandre Occidentale, 2me série (Comptes du Franc), 2 tomes en 1 volume. Bruges, 1843, in-8°. DEMAY (G.) : Inventaire des sceaux de la Flandre. Paris 1873, 2 volumes in-4°. DEVILLERS (L.) : Cartulaire des comtes de Hainaut, de 1337 à 1436 (Collection des chroniques belges). Bruxelles, 1881-96, 6 tomes en 7 volumes in-4°. DICTIONARY OF NATIONAL BIOGRAPHY edited by Stephen. London, 1885... (En cours de publication), in-8°. DUCHET et GIRY : Cartulaire de l'église de Thérouanne (Société des Antiquaires de la Morinie). Saint-Omer, 1881, in-4°. DUFFUS HARDY (Thomas) : Syllabus of the documents... continued in the collection known as « Rymer's Faedera ». London, 1869-85, 3 volumes in-4°. FEYS (E.) :. Histoire d'Oudenbourg. Bruges, 1873, 2 vol. in-4°. FEYS et NELIS : Cartulaire de la Prévôté de Saint-Martin d'Ypres. Bruges, 1881, in-4°. FOPPENS (Jean-François) : Histoire du Conseil de Flandre (réédition). Malines, 1869, in-8°. GACHAED : Notice sur le dépôt des Archives du royaume de Belgique. Bruxelles, 1831. GAMS : Séries episcoporum Ecclesias Catholicae. Ratisbonne, Ratisbonne, in-4° GILLIODTS-VAN SEVEREN : Inventaire des archives de la ville de Bruges. Bruges, 1871-77, 6 volumes in-4° et 1 glossaire. HAIGNERÈ (abbé) : Les chartes de Saint-Bertin (Société des Antiquaires de la Morinie). Saint-Omer, 1886, in-4°. — 183 — HINGESTON : Royal and historical letters during the reign of Henry the Fourth, edited by the reverend Hingeston. Hingeston. du Maître des Rôles), tome I jusqu'en 1404. London, 1860, in-8°. INVENTAIRE des archives des Chambres des Comptes. Bruxelles, 1837-51, 3 volumes in-folio. KERWYN DE LETTENHOVE : Histoire de Flandre. Bruxelles, 1847-50, 6 volumes in-8°. LABORDE (de) : Les ducs de Bourgogne. Paris, 1849-61, 3 volumes in-8°. LA CHENAYE-DESBOIS (de) et BADIER : Dictionnaire de la noblesse, 3e édition. Paris, 1863-76, 19 volumes in-4° LE MANUSCRIT COTTON GALBA B. I. (Collection des chroniques belges). Edition de MM. Gilliodts-van Severen et Scott). Bruxelles, 1893, in-4°. MERGHELYNCK (Arthur) : Recueil de généalogies inédites de la Flandre. Bruges, 1877, 2 volumes in-8°. MESSAGER des sciences historiques, 1839... (En cours de publication). Gand, in-8°. MEYER (J.) : Annales rerum flandricarum. Anvers, 1561, in-folio. NAMÈCHE Histoire des ducs de Bourgogne jusqu'à la bataille de Gavre (1384-1463). Louvain, S. D, in-12. PETIT (Ernest) : Itinéraire de Philippe le Hardi et de Jean sans Peur, ducs de Bourgogne. (Collection des documents inédits). Paris, 1888, in-4° PIOT (Charles) : Cartulaire de l'abbaye d'Eenaeme. Bruges, 1881, in-4°. PLACARDS DE FLANDRE : Gand, 1639. PLANCHER (Dom) : Histoire de Bourgogne. Dijon, 17391781, 4 Allumes in-folio. — 184 — RYMER : Foedera, Conventiones, Litterae. La Haye, 17391745, 17391745, volumes in-folio. SAINT-GENOIS (Baron de) : Inventaire analytique des chartes des comtes de Flandre. Gand, 1843-46, in-4°. TERNAS (A. de) : La chancellerie d'Artois, ses officiers, leur généalogie. Arras, 1884, in-4°. VANDENPEEREBOOM (A.) : Le Conseil de Flandre à Ypres. Ypres, 1874, in-8°. IDEM. Ypriana. Bruges,. 1880, 7 volumes in-8°. VAN DRIVAL : Nécrologe de l'abbaye de Saint-Vaast d'Arras. Arras, 1878, in-8°. VARENBERGH (Emile) : Histoire des relations diplomatiques entre le comté de Flandre et l'Angleterre, au Moyen-Age. Bruxelles, 1874, in-4°. WARNKOENIG : Histoire de la Flandre (traduction Gheldolf). Bruxelles, 1836-64, 5 volumes in-8°. WAUTERS : Table chronologique des chartes et diplômes imprimés concernant l'histoire de Belgique. Bruxelles, Bruxelles, (En cours de publication). WYLIE (James) : History of England under Henry the Fourth. London, 1884, in-8°. 