Dans l'étable se trouvait une jument noire avec une tache blanche au front, qui était âgée de 3 ans et valait G5 florins; une jument noire, âgée de 4 ans et valant 70 florins. Il y avait encore là une vieille jument sans valeur, un cheval d'hiver et un poulain. Dans l'étable à vaches figuraient: une vache noire à tête blanche, une rouge tachetée, une gris noiràtre, une bleue et encore une noire. Elles valaient ensemble 200 florins. Une génisse noire, un veau d'un an gris noirâtreet encore un antenois noir étaient estimés ensemble 60 florins. Les veaux furent évalués encore à moins, car les trois que possédait le fermier à son décès ne furent estimés que 16 florins. Et on donnait le coq avec onze poules pour 4 florins. L'habitation tout entière avec l'héritage, deux hectares de terre qui y étaient joint, et un jardin, furent , au décès du propriétaire, laissés à son fils pour 1375 florins. Très curieux aussi est le mémoire des frais de funérailles de la fermière qui survécut à peu près 20 ans à son mari. Pour "t' gemeene landsregt", le droit sur les funérailles, on paya 3 florins 4 sols; le clerc reçut 14 florins 18 sols pour avoir ouvert et creusé la fosse, pour avoir sonné les cloches et pour l'usage du drap mortuaire. Le cercueil coûta 18 florins. Celui qui dit les dernières prières et ministre des funérailles toucha 4 florins tandis qu'on paya 5 florins pour l'ensevelissement. Je ne sais pour quelle raison les voisins reçurent 10 florins .. probablement comme porteurs! Il fallut payer 5 florins au bailli de la ville pour faire le repas de funérailles. Au dîner on consacra : une feuillette de vin de 18 florins; deux demi-tonnes de bière de 9 florins 4 sols; une livre de tabac, de l'eau-de-vie et des pipes ; on dépensa 11 florins 4 sols en viande de bœuf, 3 florins 3 sols en pain et gâteau. On déboursa en sucre, beurre, fromage, raisins de Corinthe et cannelle, 4 florins 11 sols, et pour une corbeille de salade tournée 4 sols. La cuisinière reçut 1 florin 2 sols pour son salaire et le "dienaar van de justitie", le serviteur de la justice 11 sols comme pourboire. Le docteur chirurgien fut assez raisonnable dans ses exigences: sa note s'élevait à 6 florins 17 sols. Du calcul des salaires ou honoraires versés au décès du fermier, il apparaît que les partages, en ce temps-là, coûtaient déjà bien cher. Le secrétaire de "Zandambacht" (une seigneurie sous la cité de "s' Gravenzande", dont faisait partie l'habitation du Cap) reçut de ce fait pour avoir écrit l'inventaire 13 florins 4 sols; pour avoir passé une procuration 3 florins 18 sols; pour avoir dressé l'état des recettes et dépenses et écrit le lotissement et le partage 6 florins 6 sols; pour en avoir fait une triple copie 10 florins 16 sols; pour dépenses faites à l'occasion de la conclusion du partage 6 florins. De plus, il fut payé encore 2 florins 16 sols pour droits de sceaux ; et l'un des "weesmannen", des protecteurs des orphelins de Zandambacht reçut pour honoraires. de liquidation 9 florins 9 sols et le secrétaire susnommé 25 florins pour droits de vacation. De la sorte la valeur des plus jeunes vaches et des veaux disparut en papiers et en agents d'administration. Ces renseignements me furent livrés par des papiers datant de '1709 à 1755. Peut-être ne sont-ils pas tout à fait dépourvus d'intérêt pour l'histoire de notre vie nationale ! J. N. PATTIST. ËEN HOLLANDSCHE BOERENWONING in het begin der achttionde eeu,%N' Ten Zuid weslen van het voormalige sladje 's Gravenz»nde, dat bijna alles van zijn vroegere grootheid verloren heeft en nu nietsanders is, dan een aanzienlijk tuinbouwdorp, ligt, viak onder de duinen, een boerderij, de Kaapwoning geheeten. Op de kaart van DeKland uit den "Tegenwoordigen Staat van Holland" van Tirion (t746) en in mijn gegevens, die ongeveer uit denzelfden tijd dateeren, komt zij al onder dien naam voor, hoewel toen, evenals nu, al midden in 't land gelegen, en allerminst een "Kaapwoning". Waarsehijnl ijk zal dus de naam wel vrij wat ouder zijn en afkomslig uit den tijd, loen de "Beer" het groote complex van duinen en zandvlakten, dat later door den Nieuwen Waterweg doorsneden is, nog niet ontstaan was. Van die boereD%%,oniDzijn mij verschillende stukken in handen gekomen uit het begin der achttiende eeuw, merkwaardig uit et-a cultuurbistorisch oogpunt. Niet alleen, dat mij daaruit bleek, wat er op een Hollandscbe boerderij in dien tijd aanwezig was, maar, doordat onder de stukken een boedelscheiding voorkomt, kan ook de juiste waarde er van aangegeven worden, Welkè vertrekken bevonden zich in het woonhuis? Men had er de keuken, die naar haar meubileering te oordeelen, wel het voornaamste vertrek was, de "bolterijtije" (het vertrek waar boter en kaas gemaakt werden), de "hoogkamer", een kamer, vvaarin men — zoo ik mij goed uit mijn jeugd herinner — door middel van een trapje inkomt, het "meissieskamertje" (vertrek voor de meid) en "'t knegtskamertje". Geheel afgezonderd stond het "somerhuys". de woonplaats der boerenfamilie in den zomer, zooals nu nog dikwijls op boerenwoningen ' geval is Wat bevonden zich nu in die vertrekken? Voor de liefhebbers van oud porselein koper en tin is 't om van te walertanden. Laten we beginnen met de keuken. Daar was een ' tinnekas' (kast voor het tinwerk) met een "Delfs stelsel" er op. In die kast stonden acht tinnen schotels, dertig tinnen tafeloorden, twee tinnen kandelaars, een tinnen niet nader te noemen nuttig huismeubel, vier koperen liandelaars, twee koperen kofïiekannen, een koperen ketel ; een vijzel, een pepe rh us je. een blaker, een roombekken, een snuiler, aile van koper. Dan een bierkan, een "kommetie" (kopje), twee bekers, drie zoutvaaljes, een trekpotje, een boterpot. aile van tin. In de laxatie is dit alles te zamen geschat op vijf en vijftig gulden. Aan den muur bing er een "teerak met 10 copjes en 7 bakjes (kopjes en schoteltjes) Delfs", geschat o, gulden voortijd ! — op tien stuivers. Maar het was niet bet eenige rak, er was er nog een met "7 scholels en 4 borden", zonder nadere aanwijzing en bovendien nog "vijftien schotels en 4 borden Delfs", de laatste getaxeerd op twee gulden 10 stuivers gezamenlijk. Dan was er nog een lepelrak met 12 lepels, dat niet meer dan éénen gulden gold. Aan den muur hingen verdpr een "spiegeltie" en een schilderijtje, terwijl op den vloer een tafel met negen stoelen stonden. Voor de verwarming werd op echt oudHollandsche wijze gezorgd. er was een "baardijser of staande plaat", en verder behoorden er een hengelketting, treeft, tang, "aschop", "ijsere blaaspijp" en rooster bij. Als weeldeartikel wordt vermeld "3 teeblaetjes". Voor de vensters hingen "twee gordijnen met een rabat", terwijl zich in t vertrek ook nog een groen "schoorsteencleet" bevond. En om ons nog cens goed in den ouden lijd te verplaatsen, er was ook een "kopere beddepan". De inventaris van "de botterijtije" was veel eenvoudiger. Hier ook echter bijna ailes van koper of tin. Daar waren dan twee koperen "coinforties", een schuimspaan, een ring, een schotel, twee deksels, een lamp, twee schaaltjes, een kasboor, een lamp en een rasp van koper. Verder vier tinnen vorken, een tinnen trechter en een "suyckerbliek" van tin. Eenbakmes, tien borden en een blikken koffiekan natuurlijk — voltooiden het gebeel. AI die voorwerpen golden niet meer dan tien stuivers of een gulden. De "hoogkamer" was zeer zeker de "mooie" kamer der familie. Daar stond het kabinet — doch maar geschat op vier gulden. Daar hiagen aan den muur een "teerak met 34 kopjes en 34 schotel tjes porcelein", ter waarde van drie gulden; en een "teerak met 15 Oostind. schotelties, 10 dito copies, 12 Delfse schotelties, 10 wijnroomers, een bierglas, glase schaaltje en een dito kopie", gezamenlijk getaxeerd op vier gulden. Daar waren drie "taeffels" en "aght bruyne stoelen". Aan den wand hingen een spiegel en negen schilderijen, daar stond op de tafel een "Tuytpot met kom". En in dat vertrek bevond zich het pronkbed, bestaande uit een "bedpeuluw, twee hoofdkussens, een groen en een wit deecken" ter waarde van f 40. En in het kabinet lagen bij de boedelscheiding veertien pond "gesponnen garen", die acht gulden golden, dertig "slaaplakens", getaxeerd op vijftig gulden, zestien kussensloopen, acht tafellakens en drie en veertig servetten, die gezamenlijk het niet onbelangrijke bedrag van acht en zestig guiden vertegenwoordigden. De meid bad op haar kamer ook al een "rak" met drie schotels en drie borden Delfs. Haar bed, dat juist ingericht was als het pronkbed, had echter ook nog een "beddekleet", evenals het bed van den boer zelf in de keuken en dat van den knecht in zijn vertrek. Deze laatste had geen "rak" op zijne kamer, maar een "kapstockje". Op den zolder lag nog een volledig bed en daar stond ook het spinnewiel. In een kist lagen er broederlijk bijeen "de kopere broederpan", een "rak", een paar "rytooms" en "konynsnetten". In 't "somerhuys" was niet veel te vinden. Natuurlijk ontbrak het "rak" er niet, er waren er zelfs twee, één met dertien schotels en één met acht schotels. Maar verder was er alleen een "haerdeyser" met plaat, een koperen steelpannetje, een tafe1tje. een "hengsel" en een "smoorpot met koper decksel", gezamenlijk niet meer waard dan drie gulden. Gaan wij nu maar eeDS met de noodige vrijmoedigheid in de kasten snuffelen dan vinden wij dat de boer bezat een "coleurde lakense rok, een dito camisool en een jas", gezamenlijk geschat op acht gulden. Dan was bij in 't bezit van een "hcmbdrock met 28 à 29 silverc knopen", een hoed, twee paar kousen en zes "hembden soo goed aïs quaad". En daarmede liep het af. Zijn vrouw had grooter garderobe, zij bezat twee lange mantels, een korte, een oude, en een "ongenaeyde" ditn. Dan had zij een da'mastenschort, een "sersje du Bois Rok", een "greine" rok en drie oude rokken. Een keurslijl, Iweeoude "slooven", tien vrouwehemden, tien "mopmutsen" (de gewone Westlandsehe muts), drie halsdoeken en twee neusdoeken vormden haar verdere bezitting. Ge ziet, dat bij de vrouwen de beschaving al verder gevorderd was, de boerin had twee zakdoeken, de boer bezat ergeen. En in het kabinet lag nog meer dan lakens en kussensloopen. Daar zoudt ge vinden zes zilveren lepels, twee zilveren zoutvaten en een zilver "kommetie Dan een zilveren beker, dien de zoon van den boer als ' pillegift" van zijn grootmoeder ontvangen had. Verder een bijbel met zilveren beslag en ketting en bovendien nog een Nieuwe Testament met zilveren sloten. Voor het toile°t der boerin lagen er een gouden haarnaald, een hoofdijzer met gouden einden, twee "paarlspelden", een "bloedcoraalde ketting 3 dik met een goud slot", twee gouden bellen met "fijne steenties en paarlties' , een gouden "hoepring", een kleinere dito en een ringetje met negen steenen. Voor den Doer lag er nog een "silver sakhorologie een dito ketting". voor de vrouw een met "silvere tasbeugel" en voor hun beiden ge zult het niet raden, lezer "twee silvere tandenstookerties" — Aan contant geld lag er op 't oogenblik van de buedelscheiding "aan verscheyde spetien", acht en twintig gulden en zes stuivers, benevens twee zilvere ducatons met "twee houfden" en een zilveren medaille, gerekend hier onder de geldswaarden. Laten we nu uit het huis gaan en de schuren bekijken. In de "wagenschuur" stonden twee ' paardewagens" met iiser beslagen, een "speelwagentje", een "chaise met tuijgh". Aan Jandbouwgereedsehappen was er een ploeg, twee eggen, een kruiwagen, een windmolen, twee zeven, een "klouw" (hark), twee "misvorken" (mestvorVen). twee korenvorken, en een "haarn" (karnmolen) met toebehooren. Aan den wand in de wagenschuur hingen vier 4 paardehaatua", twue "bits" (gebtttun) en twee "gareels". Dan stond er nog de haverkist de waschtobbe. een koperen koelketel, drie "bengelketels" en een aschketel. Voor de schuur bevond zich de "vatebank" met roode potten en pannen. twee melkemmers met ijzeren boepels en twee met liouten hoepels. In den hooiberg was bij de boedelscheiding tien voer hooi ter waarde van veertig gulden en de "misstaal" (mesthoop) werd getaxeerd op dertig gulden. In den stal had hij een "swarte merrie met een bles" (witte plek op het voorhoofd) drie jaar oud, ter waarde van vijf en zestig gulden ; een swarte merrie, die vier jaar oud was, gold zeventig; een dito van tien jaar slechts veertig gulden. Dan was er nog een waardelooze oude merrie, een winterpaard en een veulen. In de boes (koestal) stonden eene ' withoofde swarte kalfkoe", eene ''rooye spikkelde dito", een zwartbonte, eene blauwe en nog een zwarte. Zij waren te zamen twee honderd gulden waard. Een "swarte beyse vaars", een "swarte bonté hockeling" en nog een zwarte hokkellng werden gezamenlijk getaxeerd op zestig gulden. Kalveren brachten nog minder op, het drietal, dat de boer bij zyn overlijden bezat, werd gewaardeerd op zestien gulden samen. Den haan met ell kippen kon men voor vier gulden krijgen. De geheele woning met erf, twee "margen" land, die er bij boorden en een tuin werden bij het overlijden van den eigenaar aan diens zoons overgedaan voor f 1375. Merkwaardig is ook de rekening der begrafenis van de boerin, die haren man bijoa twintig jaar overleefde. Voor " t gemeene langsregt'. op 't begraven werd drie gulden vier stuivers betald ; de koster kreeg voor 't openen en maken van 't graf, voor 't luiden der klokken en 't gebruik van 't doodskleed vertien gulden 18 stuivers. De lijkkist kostle achttien gulden. De bidder en bedienaar der begrafenis ontving vier gulden, terwijl voor bet afleggen er vijf betaald werden. Waarom de buren tien gulden ontvingen, is mij onbekend — wellicht als draagtoon? Voor't houden van het "Doodmaal ' moest aan den baljuw der stad vijf gulden betaald worden. Voor dat doodmaal waren besteld een anker wijn van achlien gulden; twee balve yateabier van negen gulden vier stuivers ; een pond "toback", brandewijn en pijpen, voor elf gulden vier stuivers aan rundvleesch. voor drie gulden drie stuivers aan brood en beschuit Aan suiker, boter, Raas, "korenten" en kaneel werd vier gulden elf stuivers besteed en voor een "kinnetje" (mand) kropsla vier stuyvers. De kookster kreeg één gulden twee stuivers ais loon, en de "dienaar van de justitie" elf stuivers als fooi. De mr. cbirurgijn was nog al bescbeiden in zijn eischen, zijn rekening bedroeg zes gulden zeventien stuivers. Dat boedelscheidingen enz. in dien tijd ook al duur waren, blijkt wel uit de rekening der "sa!arissen" bij het overlijden van den boer. De secretaris van Zandaïubacht (een heerlijkheid onder de stad 's Gravenzande, waarLoe de Kaapwoning beboorde), ontving daaruit. voor het schrijven van den inventaris dertien gulden vier stuivers; voor 't passeeren eéner procuratie drie gulden acbttien stuivers; voor't schrijvcn van den staat van ontvangst en uilgaal en de verdeeling en scheiding zes gulden zes stuivers; voor 't schrijven van driedubbele copieën er van tien gulden zestien stuivers; voor vertering bij't afsluiten der boedelscheiding zes gulden. Bovendien werd nog twee gulden zestien stuivers aan zegels betaaldt ; en ontving een der "weesmannen" van Zandambacht voor liquidatiegelden negeji gulden negen stuivers en ontving bovengenoemde secretaris vijl en twintig gulden aan vacatiegelden. Zoodoende verdween. de geheele opbrengst der jongere koeien en kalveren aan papieren en aan administratieve personen. Deze gegevens kW31l1en mij in handen uit papieren, dateerende tusschen Ii09 en 1755. Misschien zijn ze niet geheel en al van belang ontbloot voor de geschiedenis van ons volksleven. J. N. PATTIST. IJzendijke Le Gérant: Jcrôinc F1CHEROULLE. V SOMMAIRE Excursion archéologique à Dixmude et Compte-rendu de la séance du 27 Juin 1912. Henry Cochin — Lamartine et la Flandre, A. LEMAN. Page 47. Le Journal de Voyage de J. N. Ruyssen, C. LOOTEN. Page 53. Een Hollandsche Boerenwoning in het begin der achttiende eeuw (Une Ferme Hollandaise au début du XVIIIe Siècle), Communication hollandaise de M. PATTIST, Traduction française de .M. Paul VERSGHAVE. Page 61. 