D'autres personnalités très instruites se trouvaient là-bas en exil, entre autres un censeur réformiste qui me fit un jour l'éloge de la Dame aux Camélias. Dès ce moment, on m'accablait de demandes et de consultations. L'un voulait que je lui fisse en quelques pages un tableau des progrès de la philosophie européenne pendant les deux derniers siècles. Un autre réclamait un mémoire où je lui préciserais les conditions du prêt à intérêts en Europe : il espérait par là débarrasser la Kachgarie des usuriers hindous qui, mécontents du taux légal de 3 par mois, exigent 8, 10 et 12 %, et font une concurrence fâcheuse aux usuriers chinois. Je retrouvai encore à Ouroumtchi une ancienne connaissance de la frontière indochinoise, le maréchal Sou, condamné à mort, puis gracié et exilé, commandeur de la Légion d'honneur. Enfin et surtout, il y avait là le duc Lan, cousin germain du défunt empereur Kouang-siu et frère du grand chef des Boxers de 1900, le prince Toan. Nous nous étions battus en 1900, mais le temps apaise » bien des choses. Le duc Lan, exilé à perpé tuité de par le protocole de 1901, s'occupe aujourd'hui de photographie, et nous avons scellé notre amitié avec force coupes de Champagne. Mais il n'est si bonne compagnie qui ne se quitte. Dans les derniers jours de 1907, nous repartions vers l'Est. Les fonctionnaires nous envoyèrent en çadeaux d'abondantes provisions pour la route. Dans un dernier entretien, le duc Lan me disait avec mélancolie : Vous vous en allez, et moi je restes. Je n'ai pas cru devoir lui rappeler qu'un jour il nous avait forcés à rester quand nous n'aurions pas demandé mieux que de nous en aller. * * * Partis d'Ouroumtchi en décembre 1907, nous arrivions à Touen-houang, à l'extrême Ouest du Kan-sou, dans les premiers jours de février. Dès notre départ de Paris, Touen-houang avait été fixé comme une des grandes étapes de notre voyage. Par Prjévalskii, Kreitner, Bonin, on savait qu'il y avait là, à 20 kilomètres environ au Sud-Est de la ville, un groupe considérable de grottes, dites Ts'ienfo-tong ou Grottes des mille Bouddhas, aménagées à des dates jusque-là peu précises, mais qu'on savait couvertes de peintures murales que l'islam n'avait pas défigurées. Nous nous promettions de consacrer à leur étude, qu'aucun archéologue n'avait encore entreprise, tout le temps que leur importance réclamait. Vous verrez tout à l'heure, par des photographies, que notre attente n'a pas été déçue, et que les grottes de Touen-houang nous ont conservé quelques-uns des plus précieux monuments de l'art chinois bouddhique entre le vie et le xe siècle. -Mais un autre intérêt s'était, en cours de route, ajouté à cette visite. A Ouroumtchi, j'avais entendu parler d'une trouvaille de manuscrits qui avait été faite dans les grottes de Touenhouang en 1900. Le maréchal tartare m'en avait touché un mot. Le duc Lan m'avait, à son tour, remis un manuscrit qui en provenait; ce manuscrit remontait au moins au viue siècle. Par des renseignements complémentaires, j'avais pu savoir comment cette découverte avait été faite. Un moine taoïste, le Wang-tao, déblayant une des grandes grottes, avait par hasard ouvert une petite grotte annexe, qu'il avait trouvée bondée de manuscrits. Bien que notre confrère Stein fût passé à Touan-houang peu avant nous, je conservais l'espoir de faire encore une bonne moisson. Aussi, dès notre arrivée à Touen-houang, je me mis en quête du Wang-tao. Il fut facile de le joindre, et il se décida à venir aux grottes. Il m'ouvrit enfin la niche, et brusquement je me trouvai dans une petite grotte qui n'avait pas trois mètres en tout sens, et était, sur deux et trois épaisseurs, bourrée de manuscrits. Il y en avait de toutes sortes, en rouleaux surtout, mais aussi en feuillets, des chinois, des tibétains, des ouigours, des sanscrits. Vous vous imaginez sans peine quelle émotion poignante m'a saisi : j'étais en face de la plus formidable découverte de manuscrits chinois que l'histoire d'Extrême-Orient ait jamais eu à enregistrer. Mais ce n'était pas tout de voir ces manuscrits, et je me demandais avec inquiétude s'il me faudrait me contenter de jeter sur eux un coup d'œil, pour m'en aller ensuite les mains vides, et laisser là ces trésors voués peu à peu à la destruction. Heureusement le Wang-tao était illettré et. appartenait à la catégorie des moines bâtisseurs. Pour construire des pagodes, il lui fallait de l'argent. Bien vite, je dus renoncer cependant à tout acquérir : le Wang-tao craignait d'ameuter le pays. Alors, je m'accroupis dans la grotte, et fiévreusement, pendant trois semaines, je fis l'inventaire de la bibliothèque. Sur les 15.000 rouleaux qui me sont passés par les mains, je pris tout ce qui, par sa date ou son contenu, offrait un intérêt primordial, un tiers de l'ensemble environ. Dans ce tiers, j'avais mis tous les textes en écriture brahmî ou ouigoure, beaucoup de tibétain, mais surtout du chinois. Il y a là pour la sinologie des richesses inappréciablesbeaucoup de bouddhisme sans doute, mais aussi de l'histoire, de la géographie, des philosophes, des classiques, de la littérature proprement dite et encore des actes de toutes sortes,.des baux, des comptes, des notes prises au jour le jour. Et tout cela était antérieur au xie siècle. En l'an 1035, des envahisseurs étaient venus de l'Est, et hâtivement les moines avaient empilé livres et peintures dans une cachette dont ils avaient muré, crépi, orné l'ouverture. Massacrés ou dispersés par les envahisseurs, le souvenir de leur bibliothèque avait péri avec eux, et, retrouvée en 1900 par hasard, une suprême fortune avait fait que pendant huit ans nul érudit n'était passé par là pour examiner ces documents et en reconnaître l'importance. Cette importance, Messieurs, je n'exagère pas en disant qu'elle est pour nous capitale. Les anciens manuscrits chinois étaient très rares en Chine, et il n'y en avait aucun en Europe. De plus, nous ne pouvions travailler que sur des livres, jamais sur des documents qui n'eussent pas été expressément rédigés en vue de la publicité. Pour la première fois, les sinologues pourront, à l'imitation des historiens de l'Europe, travailler sur des archives. Enfin, dans cette grotte, il y avait autre chose: des peintures sur soie et 'sur chanvre, contemporaines des manuscrits, et qui vont se placer en tête de la série jusque là assez pauvre que possédait le Louvre, enfin quelques imprimés, des imprimés xylographiques du xe et même du VIne siècle, antérieurs à Gutenberg de cinq à sept siècles, les premiers imprimés qui soient connus dans le monde. * * * En mai 1908, l'étude des grottes achevée, nous quittions Touen-houang. Le Dr Vaillant arrêtait là l'itinéraire, pour se consacrer plus complètement, en un pays désormais plus riche, aux collections d'histoire naturelle. En juillet, pendant que le Dr Vaillant allait à Si-ning et au monastère de Koumboum, M. Nouette et moi avions la joie de rencontrer à Leang-tchou la mission d'Ollone, qui achevait sa grande randonnée à travers le Yunnan, le Seu-tch'ouan, et le Kan-sou. Après un dernier arrêt d'un mois à Si-nganfou, pour réunir des livres et des antiquités, nous arrivions, au début d'octobre 1908, à Tcheng-tcheou, où nous retrouvions le chemin de fer: il y avait plus de deux ans que nous l'avions quitté à Andidjan. Deux jours après, nous atteignions Pékin; le voyage proprement dit était achevé. Il s'était passé paisiblement, sans tirer un coup de fusil; et nous avions même le triste courage, pour des explorateurs, de revenir en bonne santé. * * * Mais tout mon but n'était pas atteint. Par relations, il nous fut encore possible d'avoir accès aux collections artistiques d'amateurs chinois, comme le vice-roi Touanfang, chez qui M. Nouette a pu faire quelques centaines de clichés. Enfin mes compagnons sont rentrés en France avec les collections. Moi-même, je suis allé reprendre quelque temps contact avec l'Indochine, où j'ai longtemps habité, à laquelle je suis très attaché, et que je n'avais pas revue depuis plusieurs années. Après quoi, je me suis attelé à une dernière besogne. Toutes les bibliothèques de l'Europe ont des fonds chinois assez pauvres. Celle de Paris ne s'était pas enrichie depuis le XVIIIe siècle. Or à quoi bon nos manuscrits, si pour les étudier nous manquons de ce qui est déjà imprimé. Aussi pendant les derniers mois de mon séjour à Changhaï et à Pékin, ai-je acquis près de 30.000 volumes ou pen chinois, destinés à la Bibliothèque Nationale de Paris. Entre-temps, le bruit de nos découvertes de Touen-houang se répandait parmi les érudits chinois. Le vice-roi Touan-fang m'empruntait un de nos plus précieux documents, et, comme les collectionneurs en tous pays laissent aller à regret ce qu'ils tiennent entre leurs doigts, il m'a fallu six semaines pour me le faire restituer. Les érudits de Pékin se succédaient chez moi pour examiner et photographier les quelques pièces que mes compagnons n'avaient pas emportées. Finalement, ils m'offraient un banquet et se constituaient en une association pour reproduire en fac-similé et publier en une grosse collection les plus importants de nos textes, me demandant de m'entremettre pour qu'à Paris on leur facilitât la besogne: c'est bien le moins que nous leur devions. Pour résumer notre œuvre, M. Nouette rapporte plusieurs milliers de clichés dont vous avez pu apprécier ce soir l'intérêt documentaire. Le Dr Vaillant a levé près de 2.000 kilomètres d'itinéraires, reliés par environ 25 points astronomiques; et, des calculs déjà effectués, il résulte que nous aboutirons pour ces points à une approximation de 400 mètres en latitude, 1 kilomètre en longitude; on ne peut exiger davantage, dans les conditions où nous travaillons. Des échantillons géologiques, un herbier de 800 plantes, 200 oiseaux, des mammifères, de nombreux insectes, des crânes et des mensurations constituent les collections d'histoire naturelle. Pour nos peintures, nos bois sculptés, nos bronzes, nos céramiques, les conservateurs du Louvre songent à aménager une salle entière. Enfin, nous rapportons à la Bibliothèque Nationale, une bibliothèque d'imprimés chinois comme il n'y en avait pas en Europe, et une collection de manuscrits chinois qui n'a pas d'équivalent même en Chine. Cette conférence, admirablement dite, a été écoutée par un nombreux public avec le plus vif intérêt. De longs applaudissements ont prouvé à M. Paul Pelliot l'enthousiasme de l'auditoire. Ces applaudissements redoublèrent après une allocution du président qui remit au conférencier le diplôme de membre d'honneur de la Société de Géographie. .Zitting van 17 Maart 1910 De zitting heeft plaats in de roode zaal der Koninklijke Maatschappij van Harmonie, onder voorzitterschap van den heer Edward Janssens. Nemen mede plaats aan het bureel: de heeren Maurice de Cock, algemeen secretaris, De Vos, Gielen en Noël. De voorzitter stelt den voordrachtgever Eerw. Heer Peeters, der Paters Missionnarissen van het H. Itart, aan de vergadering voor. Hij herinnert welke uitstekende diensten P. Peeters bewees, bij het inrichten der aardrijkskundige tentoonstelling in 1902, en welken bijval zijne voordrachten over Engelsch Nieuw-Guinea en over dezes inwoners verwierven. Spreker handelt over Papoeasie. Eene kaart vertoont de verdeeling van dit eiland in Nederlandsche, Engelsche en Duitsche bezittingen, alsook de kustlijnen, met hier en daar een verkende stroom. Thursday Eiland, waar de missionnarissen van het H. Hart in 1884 hun eerste vestiging stichtten, was toen een onbewoond eiland, maar thans wordt er druk gewerkt aan het verzamelen van paarlmoer. Van daar uit ondernam P. Voyin zijn verre zeereis (350 mijlen), met een schip van 12 tonnemaat. Sinds verliet hij nooit Nieuw-Guinea, tenzij om hulpmiddelen te vergaren, en bisschop gewijd op 29 jarigen ouderdom, bezweek hij reeds 6 jaar later. NiL vertoont spreker ons de kaart van het middendis trikt, gansch verkend door de zendelingen en reeds door hen bezet, van de kust af, door de Sint-Jozefvallei, tot op de kruin van het Majulugebergte. Hij beschrijft vervolgens de stroomen en de heerschende temperatuurgesteltenis, en wijst op de talrijke slachtoffers der koorts. Maar de streek is uiterst vruchtbaar en allerlei tropenkulturen zijn er mogelijk. De Kanakken zijn menscheneters en spreker onderzoekt de drijfveer van dit akelig gebruik. Zij gelooven aan een opperwezen en aan de onsterfelijkheid der ziel, maar zijn zeer bevreesd voor geesten. Na breedvoerigen uitleg over dorpsbestuur en gebruiken, en ook over erfrecht, handelt P. Peeters over den noodlottigen invloed der toovenaars en den toestand der vrouw. Eene reeks lichtbeelden verduidelijkt zekere deelen dezer belangrijke voordracht. Spreker wordt hartelijk toegejuicht en de voorzitter zegt hem met erkentelijkheid dank. De vergadering wordt te 10 1/2 uren geheven. Papoeasie Lezing gehouden in het Koninklijk Aardrijkskundig Genootschap van Antwerpen, door den Eerw. P. PEETERS, der Missionnarissen van het H. Hart. DAMEN, HEEREN, Ware ik niet op voorhand verzekerd geweest van uwe toegenegen belangstelling, zoo hadde ik, oud-missionnaris, die gedurende een twaalftal jaren geen andere aanhoorders kende dan eenvoudige Kanakken, mij niet voor zulk een uitgelezen publiek hebben gewaagd. De aantrekkelijkheid en de vreemdheid van het onbekende land dat wij gaan doorloopen, zal, hoop ik, grootelijks vergelden wat aan de spreker mocht ontbreken. Veel, ja zeer veel, zou er te zeggen vallen over ons onderwerp, maar de afgemeten tijd zal mij slechts toelaten er u, in 't verkort, eene kleine schets van te geven. Nieuw-Guinea of-Papoeasie, het grootste eiland der wereld, ligt in de onmiddellijke nabijheid van den Evenaar, tusschen 6° 15" en 10° 40" Zuider breedtegraad, en tusschen de 131° en de 151° Ooster lengtegraad van Greenwich ; ongeveer de afstand tusschen Parijs en Sint-Petersburg. Op zijne grootste breed te meet het slechts 700 kilometers, met eene totale oppervlakte van 800.000 kilometers. De bevolking overtreft hoogstwaarschijnlijk niet het millioen. Papoeasie werd voor het eerst ontdekt omtrent 1528-30, door Jorge de Meneses, een Portugees, en verder (1528-45), door de Spanjaarden Ortis de Retes en Saavedra. Slechts in de eerste helft der vorige eeuw gaf de Franschman Dumontd'Urville, de fransche namen van Astrolabe, Louisiade en Entrecasteaux aan de eilanden gelegen aan het zuidpunt van Nieuw-Guinea. In 1882 werd de aandacht der mogendheden getrokken op deze nog duistere koijiingin der zee, daar Nieuw-Guinea, ten gevolge van den doqrsteek der landengte van Panama, een belangrijk krijgskundig standpunt werd in het oostelijk halfrond. Holland, Duitschland en Engeland hebben zich onderling den koek verdeeld. 't Is over het engelsch gedeelte dat wij heden avond inzonderheid zullen handelen. Voor den reizigerbiedt Nieuw-Guinea al wat het oog verlangen kan: eene tropische plantenweelde, den breeden oceaan, en de 5000 m. hooge bergen, wier besneeuwde toppen flikkeren als diamant onder de gloeiende zon. Ziedaar wat geen ander deel der wereld den toeschouwer bieden kan. Papoeasie is bij voorkeur eene bergstreek. In het Hollandsch gedeelte, dat verreweg het grootste is, treffen wij de srfeeuwberg Charles-Louis of zooals de oude zeevaarders hem noemden « de Sneeuwberg ». Het jongste nieuws dat wij uit Nederlandsch Indië ontvingen meldt ons dat eene verkenning, ondernomen door Lorenz, er in gelukt is dezen berg te beklimmen; zijn oordeel luidt dat hij voor de Zwitsersche Gleitschers niet moet ten onder doen. In de Duitsche bezittingen zien wij de Bismarckkop zich verheffen tot eene hoogte van 4000 a 4500 meter. In Papoea of Engelsch Nieuw-Guinea treft men de Owen Stanley-gebergten, waartusschen de Albert-Edward (3950 m-.), de Victoria (4100 m.) en nog een weinig verder de Maria (4500 m.) met de daarnaast liggende Leo-berg, beiden door onze missionnarissen ontdekt. Twee groote stroomen nemen hunnen oorsprong in het sneeuwgebergte. De Amberno of Rochussen stroom, die zijne wateren rolt door de onbekende gedeelten van Hollandsch Nieuw-Guinea om zich langs verschillende mondingen in de zee te ontlasten, in de nabijheid van kaap Urville (N. kust). De Fly River integendeel ontlast zijne overvloedige wateren in de Papoea-baai, na beurtelings het Hollandsch en het Engelsch grondgebied te hebben besproeid. Sir W. Mc Gregor, vroeger Gouverneur van Engelsch Nieuw-Guinea had de Fly opgevaren tot op 800 mijlen van de kust. Het is in den loop van dezen verkenningstocht dat de Gouverneur voor het eerst de bewijzen'opdeed van de wreedheid dezer woeste volken. De expeditie ontmoelte een volkstam welke huiswaarts keerde van een dezer menigvuldige strooptochten op menschenvleesch; hunne prauwen waren zwaar geladen en nog lagen een aantal krijgsgevangenen geboeid om later verslonden te worden. In 't jaar 1902, na den moord op de Rev. Chalmers L. M. S., welke in die streken een Missiepost stichten wilde, en door deze woestelingen vermoord en gegeten werd, zou er eene strafexpeditie uilrukken om zoo mogelijk eenige overblijvenden te redden. In het dorp vond men de gevels der huizen versierd met allerhande menschenschedels; verders lagen er hoopen van verschillende honderden gebleekte schedels en in de huizen ontwaarde men nog half afgeknaagde ledematen. Deze onmenschen, rneer gekend onder de naam van « koppensnellers », wonen meestal op het Hollandsch grond gebied. Sinds een paar jaren hebben onze missionnarissen in dit gedeelte hunne tenten opgeslagen, met het doel deze barbaren tot zachtere gevoelens te brengen. Maar laten wij tot onze stroomen terug keeren. De derde groote stroom is de Kaiserin Augusta river op het Duitsch gebied; deze is tot op 400 mijlen bevaarbaar voor de grootste schepen. Er zijn overigens nog een aantal kleinere stroomen bevaarbaar tot op 20J, 150 tot 60 kilometers. Maar de monding is doorgaans versperd door zandbanken, die den toegang gevaarlijk maken; anderen die gedurende het droge jaargetijde bijna droog loopen, veranderen op korte uren in woelige en gevaarlijke snelstroomen. De nabijheid des Evenaars verklaart een altijd durenden zomer; de gemiddelde warmtegraad, van 32° tot 36°, klimt soms tot 40° en 42° centigr. Op het platteland zijn de nachten zelden koel; nooit kon ik minder dan 20 centigr. opteekenen; 22° tot 25° is de gewone nachttemperatuur. De moessonwinden koelen deze onverdraaglijke altijd durende warmte een weinig af. De Z. 0. wind, welke de meest regelmatige is, heerscht gedurende bijna zes tot zeven maanden, van April tot October; daarop volgt eene maand kalmte tot dat de N. W. moesson inzet. De N. W. is hoegenaamd zoo gestadig niet aIs de Z. 0. Dan waaien er zware rakwinden die menschen en natuur veel doen lijden ; huizen en boomen worden omvergerukt, en pleuris en longziekte brengen den missiedokter tal van kosteloos te verzorgen klanten. Doch 't ergste tijdstip is voorzeker dit der overgangsmaanden, wanneer eene broeiende hitte en een met damp beladen luchtkring den mensch neerdrukt en ontzenuwt. Dit is dan ook, bij uitstek, het tijdstip der zware koorts. De koorts is de kwaal die hare zwarte schim, als een rouwmantel, over Nieuw-Guinea spreidt, die,' zonder onderscheid van persoon,, noch van rang en ouderdom, zich aan elken persoon vergrijpt. De koorts is de groote vijand van elken nieuweling. Niemand kan haar ontloopen. In 1896 werd over Australië het gerucht verspreid, dat zware goudklompen op Nieuw-Guinea g-evonden waren ; ondanks alle pogingen, welke het Britische Gouvernement aanwendde om een onbezonnen oprukken te voorkomen, kwamen, in den loop van weinige dagen, meer dan 5CO man met pak en zak aangeland. Eenige kleedingstukken en hun mijnersgereedschap was bijna al wat zij bezaten en de plaats was niet uitgerust om zooveel volk te ontvangen.. Het waren sterke, tegen vermoeienis geharde kerels, met den dorst naar goud om hunnen wil te stalen. Hoe lang hebben zij het tegen de koorts volgehouden? Na drie maanden lagen er 250 uitgestrekt in den kuil dien zij zelf gegraven hadden. De anderen konden huiswaarts keeren; eenigen hadden wel is waar eene fortuin onder hunne schup gevonden, maar helaas, velen hadden, met het goudstof, ook de kiem der. ziekte meegevoerd. Weinigen, zooals ik later vernam, mochten in vrede en gezondheid de vrucht huns arbeids genieten. Het is nu 25 jaren geleden, dat voor het eerst een jeugdige priester, in al den gloed zijner heldhaftige ziel, voor het eerst den voet zette op deze zoo gevaarvolle kusten. Hoevelen zijn er sindsdien gesneuveld? Hier en daar, op den uithoek van een dorp, ziet gij eenige kruisen staan, bij dewelke, van tijd tot tijd, een voorbijtrekkende missionnaris stilhoudt, of een arme Kanak nederknielt, die daar, in den eenvoud zijns harte, eene bede stort voor hen die hem zoo lief hadden, en die zelfs in den dood van hunne kudde niet willen gescheiden zijn. Vijf-en-dertig zendelingen hebben zich in deze korte jaren ter ruste gelegd op het veld, dat zij met hun zweet en hun bloed besproeid hebben, om er de bloem der broederliefde te doen bloeien. Dit is de groote, de bijna onoverwinnelijke hinderpaal voor beschaving en ontginning van dit schoone land. Oh! het is del wreedheid der volkeren niet, want deze is reeds overwonnen; het is de moordende koorts en andere ziekten, die ze na zich sleept, die ons wegmaaien. Zal deze toestand beteren? Ja! Is hij reeds gebeterd? Ja! en veel gebeterd. Maar bij eene eerste ontginning van nieuwe gronden zullen er altijd slachtoffers vallen. De oorzaak hiervan is de eeuwenlange rust, welke de natuur toeliet onbemoeid laag. op laag rottende bestanddeelen te stapelen; bij het omwentelen dezer" broeiende stoffen ontsnappen er doodende uitwasemingen. En nochtans is de bewerking eene noodzakelijkheid voor de toekomst van Nieuw-Guinea. Wat zal deze toekomst zijn? Dit is eene al te ernstige vraag, om ze voor de vuist te beantwoorden. Dat er de noodige bouwstoffen voor handen liggen voor eene bloeiende toekomst, dit durf ik u verzekeren. Lange jaren hebben wij op deze uitgestrekte landen getuurd die daar nutteloos. braak lagen. Nu eindelijk het bestuur der kolonie toevertrouwd is aan het gemeenebest van Australia, zien wij ernstige pogingen aanwenden om aan deze rijke kolonie de schatten te ontrukken, die zij in haren schoot geborgen houdt. Volgaarne zal ik het vergelijken met de u beter gekende Congostreek. Caoutchouc, koffie, tabak, cacao, en bijzonder kokonoten kunnen er bijna zonder moeite gewonnen worden. Van de houtsoorten wil ik niet spreken: al te moeilijk is het vervoer; enkel wil ik het zoo kostelijke sandalhout vernoemen, omdat men er zoo vele honderde ton, ten beloope van zoovele duizend pond sterling, van uitgebuit heeft dat het nu bijna uitgeroeid is. Eene les die men mag herdenken met het oog op de caoutchouc-ranken en boomen in Congo. Behalve het goud, dat er wel overvloedig schijnt te zijn, maar waarvan men de juiste plaats nog niet nader heeft kunnen bepalen, vindt men er ook nog andere metalen als koperertsen, enz. Men verzekert ook dat er steenkoJen moeten zijn, maar. zoo als onze Kanakken zeggen: « tai mo ke aina?» Wie zal ze er uit halen? En dit leidt ons tot het bespreken van het karakter onzer inboorlingen. Vooreerst tot welk slag van volk behooren onze Kanakken. de Papoeas?Het vraagt geene buitengewone menschenkennis om te bestatigen, dat er hier geene eenheid van ras bestaat. Bij eerste aanzicht schijnt de Papoea verwant met de oor spronkelijke Philippines; maar de natuurkundigen zijn van meening, dat er eene mengeling van rassen plaats had, die echter vier prototypen laat onderscheiden. Zoo herinnert de Kanak de scherphoekige en vooruitspringende kaaksbeenderen der Mongoolvolkeren en het wel afgeteekende roodhuidsprofiel, alsmede den kroeselharigen neger met zijne dikke vooruitstekende lippen en de echt zuid-europeesche type. Uit hetgeen ik hooger reeds aangehaald heb over onze Papoeas, zoudt gij wel, en met reden, besluiten dat ons volkske van zeer wreedaardige natuur is; zoo werden dan ook al de Missionnarissen, welke achtereenvolgens in 1844, 1845, 1847, 1848 en 1855, gepoogd hebben aan de Z. 0. punt van Nieuw-Guinea en de daarom liggende eilanden te landen, vermoord en doorgaans verslonden. Enkel in het midden distrikt viel dit niet voor. Besluit hieruit niet, dat de volkeren aldaar onderling op vreedzamen voet leven; meermaals hebben wij van de ouderlingen moeten hooren hoe het er vroegere jaren toeging, hoe men dan met de krijgsgevangenen handelde. Zelf heb ik nog menig menscheneter uit vroegere dagen ontmoet. Toen ik over 17 jaar voor het eerst als een gezonden jongeling in onze Missie aanlandde, was ik niet weinig verrast door de doenwijze van een ouden tandeloozen man die mij de kuiten en beenen betastte, terwijl hij iets tusschen zijne holle kinnebakken bromde, dat het smakken zijner tong mij al te duidelijk maakte. De kerel meende: « Ware de Pater wat vroeger gekomen wat een lekkeren beet zouden wij er aan gehad hebben! » Over een paar jaren hadden twee onzer Missionnarissen eene verkenningsreis ondernomen in het verre gebergte, toen zij onverwachts op een klein dorpken vielen; de inwoners, die voor het eerst een blanken te zien kregen, schrikten en stoven in alle richtingen het bosch in. De Paters, die geene nieuwelingen in het vak waren, wisten zeer goed dat de inboorlingen, niet verre van de plaats gevlucht waren, wachtten tot dat zij langzamerhand zouden terug keeren. Middelerwijl vonden de zendelingen een op het vuur staanden ketel waaruit beenen staken die nu niet juist op varkens pootjes geleken. Dit maakte hunne aandachtgaande en ze zetteden hun onderzoek door. Ver moesten zij niet gaan vooraleer zij het onweerlegbaar bewijs van het gruwel vonden. Zij hadden een akelig gastmaal gestoord. Gode zij dank ! Deze gruwelijke plaag wijkt bij het naderen van den vredesgezant, als de duisternis voor het licht der zon. Wij moeten dus bekennen, dat, zoo de menscheneterij op Nieuw-Guinea op vele plaatsen niet meer bestaat, 't zij door de tusschenkomst van de Missionnarissen, 't zij door het krachtig optreden der gewapende macht, overal toch heeft zij bestaan. Men heeft mij dikwijls gevraagd, welke bij deze volkeren de drijfveer was van deze gruwelijkheden ? Ik durf, tot dusver, drie bijzondere redenen opgevoo. Voor vol7 keren, die, als de « Koppensnellers van Westelijk NieuwGuinea, eene ware jacht houden op menschenvleesch, is het doel onweerlegbaar de dierlijke vraatzucht, en daar zij geen beter en gemakkelijker middel kennen om hunne lusten te voldoen, zoo overvallen zij hunnen evenmensch. Onze volkeren van Midden-Papoea en van de Sint-Jozef vallei handelden uit een gevoel van Totemisme, dit is te zeggen, dat zij zich inbeelden, dat met het hart of de nieren van een tegenstrever op te eten zij den moed en den krijgslust van hunnen vijand verworven, en aldus dubbel sterk werden. Dit gedacht bestaat onder vele andere volken. Eene derde reden, welke ik ook hoorde voorbrengen door onze Kanakken, is dat zij hunnen vijand in stukken sneden, en dezen uit wraak of uit hoon opaten, opdat hij niet meer zoude aaneengroeien en herleven. Indien onze Papoeas geen godsdienst hebben, of ten minste indien zij geene uiterlijke eer betuigen aan het Opperwezen, toch gelooven zij in een Opperwezen en bijzonderlijk aan het voortbestaan der zieL Ziehier, in korte bewoordingen, wat men uit hunne fabels en legenden kan opmaken : Aia was een wonderkind, geboren uit eene moeder-maagd ; het kind groeide op onder het oog zijner moeder, maar had te kampen tegen vele moeilijkheden, tot het eindelijk aller meester wordt. Om zich dan over de menschen te wreken leerde hij de menschen wapens vervaardigen, welke zij eerst voor de jacht gebruikten, maar welhaast tegen elkander keerden. Dit was het ontstaan van den oorlog. Aia heeft zich dan een rijk gevormd waar hij ongeinaakbaar is, en het is daar, dat al degenen, die zich gedurende dit leven dapper en rechtschapen gedragen hebben, na hunne dood zullen gaan rusten en voor altijd onder elkander gelukkig zijn. De juiste liggfng van dit Kanaks Paradijs is niet te bepalen, of liever, is voor den sterveling ongenaakbaar. De kustbewoner stelt het op het toppunt van de Kobio, de hoogste bergtop in het binnenland. Komt men onder de bergbewoners, dan verhuist Aia met zijn paradijs. Verworpelingen en booswichten, en al deze die slecht geleefd hebben, gaan naar eene plaats van ellende, waar men honger en koude lijdt. Het is dan ook niet moeilijk aan onze Papoeas de punten van ons geloof te doen aannemen. De Kanak is bijgeloovig en schijnt in ernst aan te nemen, al wat men hem voorhoudt, zelfs wanneer hij er niets aan verstaat ; aIs verontschuldiging zegt hij : « Arau ne buno », mijn hoofd is zoo vol; ofwel: Arau ne kiro, mijnen kop is te hard, maar nooit zal hij zeggen: ik geloof u niet. Onze Papoeas gelooven ook aan geesten, maar ongelukkiglijk het zijn altijd kwade geesten, plaaggeesten. Komt er b. v. eene ziekte over het dorp, dan is het de Paipai, die op hen vertoornd is. De Biriwa is de geest der afgestorvenen of spookgeest. Om deze geesten gunstig te stemmen, zullen zij soms een paar kokos of areknoten ten offer hangen op den weg, die naar hunne tuinen leidt, maar dit is ook alles. Om de Paipai te verjagen, kennen zij een zeer probaat middel; de mannen trekken opgesierd, als voor den strijddans met kluppels en knodsen gewapend, de eene achter den anderen loopend, langs bosch en kant, huilend en tierend, en trachten zoo, door hunne woeste gebaren, den geest schrik aan te jagen, en. de ziekte te verdrijven. De bestuursbegrippen der Papoeas zijn zeer patriarchaal, ik zou bijna zeggen sociaal-democratisch. Ieder dorp is onafhankelijk en zelfregeerend; doch er bestaat een aanvallend en verwerend bondgenootschap met dorpen van denzelfden stam. Ieder dorp heeft minstens twee opperhoofden: een voor de rechter en een voor de linkervleugel van het dorp; er is ook een hoofdman die de krijgers ten oorlog voert; voorts zijn er nog hoofdmannen van mindere gehalte. Klein is, in gewone omstandigheden, het gezag dezer opperhoofden. Zoo onderhandelden wij dikwijls met een gewonen woordvoerder. Enkel bij beraadslaging van algemeen belang is de meening van het opperhoofd overwegend en beslissend. Daarenboven, op groote vergaderingen en bij groote feesten komt hen van rechtswege de eerste plaats toe. Deze onderscheiding wordt hun erkend zelfs onder vreemde stammen. Er zijn noch slaven noch lijfeigenen, en tusschen arm en rijk kan men geen uiterlijk verschil bemerken. Hun rijkdom bestaat grootendeels in landerijen, in pluimen en andere sieraden, zoodat daar bijna alles afhangt van persoonlijke werkkracht. Eenieder heeft grond genoeg om in zijne behoeften te voorzien, en rijkelijk te voorzien, want hunne levenswijs is zeer sober. Maar de eenvoudigheid van den Kanak geldt niet voor bij vreemdenontvangst of kermis. Dan is hij kwistig en zijne gastvrijheid is zonder weerga. Maar. hij verwacht dat men, bij de eerstkomende gelegenheid, voor hem evenveel doen zal; ware men geneigd dit te vergeten, dan weet hij zulks op tijd en stond te herinneren. Eenieder wordt er grondeigenaar geboren. De zoon erft van zijn vader, de dochter van hare moeder. Roerend. goed kan gedurende het leven verdeeld worden onder de leden van het huisgezin ; maar de gronden kunnen niet vervreemd worden. De man brengt zijn aandeel, de vrouw brengt het hare. Sterft de vrouw zonder nakomelingen, gaan hare bezittingen aan hare familie terug, maar niet aan haren man. Ik moet verklaren, tusschen onze Papoeas nopit noodlijdenden gezien te hebben. Gelukkig volk, zult gij zeggen, waarom toch hunnen vrede storen met nieuwigheden der beschaving ? Zonder op godsdienstig terrein door te dringen, wil ik u doen opmerken, dat, buiten dat leventje van kalme eenvoud, er ook een ander bestond van angst en vrees, binnen en buiten het dorp. Hun geluk werd vergald door den gedurigen schrik van overvallen te worden door onmeedoogende vijanden, die hen met geweld aanvielen of in hinderpalen lokten en onvermijdelijk slachtten. Ook zag men dan nooit eene vrouw alleen hare woning verlaten : de man vergezelde ze overal met lans of bogen en pijlen en nog gebeurde het dat zij in haren tuin afgemaakt werd. Hieruit ontstond de onuitwisbare haat tusschen de verschillende dorpen, die de oorzaak werd van nieuwe onderlinge moorderijen. Een tweede en niet mindere reden van vrees en kommer was de afgunst en onverzaadbare hebzucht van een dwingeland, dien wij ginder toovenaar en zij "nepou" heeten. Dit heerschap is gewoonlijk 'een door en dóor geslepen booswicht, die door alle middelen deze eenvoudige lieden verschalkt. Schoone woorden, daarna bedreigingen en ten laatste, indien men aan zijne wenschen geen gehoor geeft, vergif en giftige slangen, afgericht om aangewezene personen te bijten, ziedaar eenige zijner handelwijzen. Hij heeft een bijzonder talent, uit al wat er voorvalt, zijnprofijt te trekken. Hoe verder zijn invloed uitwijdt, hoe stouter hij zich aanstelt. Men gelooft algemeen, dat alleen kleine kinderen of ouderlingen eene natuurlijke dood sterven ; alle andere worden door eenen toovenaar getroffen, schoon er blijkbaar buikloop, tering of longontsteking bestaat. Menigeen heb ik van schrik zien kwijnen, en letterlijk uitdrogen omdat de "nepou" hem bedreigd had. Er blijft dan ook maar een middel over : gauw naar den toovenaar gaan, en dezes raad inwinnen; maar deze raad moet duur betaald worden. Sommige onder de toovenaars, bezitten eene grondige kennis van een aantal verderfelijke planten, en deszelfs tegenvergif. Schiet het hen soms aan kunde te kort, dan vergoedt hunne spitsvondigheid, wat hun aan kennis ontbreekt. Een woordje nog alvorens wij tot de lichtbeelden overgaan. Welke zijn de bijzonderste werkzaamheden van den Kanak? Eerstens de landbouw. Ieder huisgezin heeft drie tuinen, welke soms een paar uren van elkaar liggen. Een daarvan is in volle opbrengst; hij wordt dan ook zorgvuldig onderhouden. Dagelijks worden de tuinen uitgevaagd en opgereven, zoodat de minste voetdruk er op te lezen staat; eene betere voorzorg dan wolfijzers en schietgeweeren. Zij hebben een tweeden tuin die uitsterft; en dus maar tweede jaarsvruchten levert, en zoowat uitschot, als: kleine groenten en zoete patatten, eenige ananasplanten, watermeloenen, pompoenen, papaia vrachten (pepsinehoudende vrucht), enz. De derde tuin is het ontginningsland. Hier is het zwaarste werk ; in 't bosch moeten de boomen overgehakt worden. De te zware boomen worden, bij middel van droog schaarhout aan den voet gestapeld, verbrand, en aldus neergeveld. Dan worden op den grond met omheiningen omzet, de bananen geplant. In open streken wordt het lange gras omgeslagen en dan omgespit. Dit spitten is eene eigenaardige bewerking, die nog al wat zweet vergt. Vier of vijf man staan op eene rij, ieder met twee lange aangepunte stokken. Deze twee stokken slaat men in den grond; de eene kort bij de andere, tot op omtrent twintig à dertig centimeters diep. Dan haalt men de stokken over, en de grond komt in eene zware mot omhoog. Na eene tegenovergestelde beweging, draait een duw met den voet de mot het onderste boven, en men heeft een groef van omtrent twee meters lang. Dit is voor de mannen het zwaarste werk. De man moet ook nog zorgen, dat zijne vischen jachtnetten in orde blijven en de kustbewoner moet waken op zijne prauwen. Ambachtslui zijn er weinig, of lieverze zijn het allemaal. Eenieder maakt wat hij noodig heeft. Munten. Zooals wij later zullen zien, bestaat er bij de Kanakken geene munt. Eenige areknoten gelden als uitnoodiging hetzij tot een feestmaal, 't zij tot eene karrewij, maar die de noten aanneemt, die neemt de verplichting aan zijn man te staan ; dit is als bij ons het gegeven woord. Na het werk wordt er eens duchtig geëeten. Wie daarenboven nog een bundel areknoten en op tijd een pijp tabak aanbiedt, zal zelden in nood verkeeren. Een dienst wordt door een wederkeerigen dienst betaald. Welk is de toestand der vrouw in de kanaksche maatschappij en welk haar aandeel in de dagelijksche werkzaamheden? Wel. daar zou zooveel over te zeggen zijn, de Dames mogen gerust zijn; ik zal hunne zwarte zusters niet lasteren. De kanaksche vrouw is aantrekkelijk door haar zachtmoedig karakter, haar taai geduld en hare werkzaamheid, maar boven al is zij eene zorgzame moeder voor hare kinderen. De toewijding dezer kanaksche vrouw durf ik gerust in vergelijking stellen met onze Europeesche moeders. Van af den dag dat het kind ter wereld komt,tot den dag dat het zich alleen behelpen kan — en liefst moeders waakzaamheid ontduikt —, zal zij er onverpoosd over waken en nooit zal de moeder een voet verzetten, zonder dat het wichtje er bij is. Menigmaal heb ik deze vrouwen bewonderd, toen ik hen tegenkwam, gebukt onder zware vracht en groentens en stookhout, en boven er op tronend een guitig kinderfiguur, en soms nog wel een tweede, een pasgeboren, welke zij in eene net voor hare borst droeg. Daar ook is het kind de sterkste liefdeband tusschen man en vrouw. Alhoewel de vrouw in Nieuw-Guinea al de voorrechten niet bezit onzer verfijnde beschaving en dit is nu wel geen ongeluk —, toch kan men haar niet als eene slavin, zelfs niet als eene gewone dienstbode aanzien. Zij is eene bondgenote, van ondergeschikten rang, wrel is waar, maar die ook haar woordje te zeggen heeft, en dit woordje klinkt soms nog al eens hoog. Meer dan eens ben ik ooggetuige geweest hoe zij hare sterke lichamelijke ontwikkeling op onzachte wijze haren man deed gevoelen. Waar is de hemel die nooit geen wolkj e kende? Séance du 7 avril 1910 CONFÉRENCE DU LIEUTENANT VERVLOET SUR LA RÉGION DES VOLCANS (CONGO BELGE) La séance est ouverte à 8 1/2 heures, dans la salle des marbres de la Société royale de Zoologie. Prennent place au bureau: M. Janssens, président, Maurice de Cock, Charles Gielen et Alphonse De Vos. Se sont fait excuser: MM. Wynen et le comte Emile Le Grelle. M. le président prononce le discours suivant: MESDAMES, MESSIEURS, Le climat torride de notre colonie a été bravé et les rives de son grand fleuve ont été parcourues par une pléiade de nos compatriotes, mais bien rares sont ceux qui, comme le lieutenant Vervloet, ont eu le privilège de visiter les régions quasi-inconnues de la frontière orientale et de se trouver, pendant ces dernières années, aux avant-postes de la civilisation. Au point de vue géographique et orographique, la région des grands lacs, l'immense faille où s'échelonnent du Nord au Sud les lacs Albert, Albert-Edouard, Kivu et Tanganika, offre un intérêt tout particulier et non moins attrayante est l'étude ethnographique de certaines peuplades de cette lisière orientale, comme, par exemple, les populations lacus très du lac Albert-Edouard vivant dans des villages construits sur d'immenses radeaux. En de rares occasions il nous a été donné d'entendre parler du Nord-Est du Congo et nous nous réjouissons donc de la bonne aubaine qui nous échoit ce soir. Le lieutenant Vervloet, du 9e régiment de ligne, a pendant ses deux termes de service en Afrique, d'une durée totale de cinq ans, séjourné d'abord aux sources de l'Ituri, au poste des mines d'or de Kilo, où il vécut sans voir un Européen durant une année, puis fut nommé chef de poste de Mahagi, sur le lac Albert. Désigné pour passer au Kivu, notre conférencier accomplit un voyage de cinquante jours, longeant le lac Albert, traversant le lac Albert-Edouard, puis la chaine de l'Ufumburo pour arriver à Nya-Lukemba, au sud du Kivu. Il établit dans ce dernier territoire la station de Luvungi, poussant des reconnaissances de toute part et édifiant des travaux de défense et développant les cultures. A son second terme, il est envoyé dans la zone nouvelle de la Ruzizi-Kivu. où il doit organiser à la fois tous les services. C'est de cette région des volcans et des populations pastorales qui l'habitent, que notre conférencier nous entretiendra spécialement ce soir et, pour en avoir levé la carte et avoir escaladé le volcan Muhavura, il nous en parlera en parfaite connaissance de cause. Si je ne craignais d'offusquer la modestie de l'orateur, je rappellerais ici les hommages enthousiastes qu'ont rendu au lieutenant Vervloet tous ceux qui, au Congo, ont eu recours à ses services et à son hospitalité: tels les missonnaires Mgr Streicher et Père Grison, le vice-gouverneur Wangermée, M. et Mme Cabra et, enfin, le célèbre explorateur et chasseur anglais Powell-Cotton, qui au cours de la conférence faite par lui à cette tribune même, il y a deux ans, témoigna sa profonde gratitude envers l'officier belge. Ces éloges non suspects vengent nos compatriotes des légendes de cruauté et d'exactions et en méritant ces éloges, Monsieur le Lieutenant, vous avez non seulement réconforté nos sentiments de fierté nationale, mais vous avez aussi défendu la mémoire de tant de braves, qui dorment leur éternel sommeil là bas, au loin, dans la brousse africaine, où, à l'ombre du drapeau bleu étoilé d'or, ils avaient peiné et lutté, comme vous, pour la grande cause de la civilisation et du progrès. Le lieutenant Vervloet, ancien adjoint supérieur au Congo belge, fait connaître ensuite, par une conférence des plus intéressantes et documentées, une des régions les plus caractéristiques, les plus spéciales et les plus pittoresques de notre vaste colonie. Il s'agit de la région des volcans, qui constitue la limite orientale extrême du Congo, sur l'Equateur, entre le 2me parallèle Sud et le parallèle de iO Nord environ.Cette région a attiré vivement, en ces dernières années, l'attention des voyageurs : explorateurs éminents, hommes de sciences, chasseurs, etc., nombre d'entre eux ont tenu à traverser les vastes nappes des lacs Kivu et Albert-Edouard, ou à escalader les pics neigeux et éblouissants du formidable massif du Ruwenzori. On peut citer au hasard: le duc des Abruzzes, le duc de Mecklembourg, le comte de Turin, les expéditions scientifiques organisées par le. British Museum de Londres, le major Powell-Cotton, etc.. Tous ces voyageurs ont récolté, dans ce pays, une ample moisson de documents de toutes espèces, qui contribuent à faire connaître chaque jour plus complètement cette lointaine partie du monde qu'on ne pourrait plus, à l'heure actuelle, désigner sous le nom de « mystérieuse Afrique », comme on le faisait il n'y pas si longtemps encore. Pour guider l'auditoire à travers la région qu'il s'est proposé de lui faire parcourir, le conférencier adopte l'itinéraire suivant : s'embarquant à Naples pour aborder à Mombasa, à la Côte orientale, il traverse ensuite l'Afrique orientale anglaise en empruntant, entre Mombasa et le lac Victoria, le chemin de fer de l'Uganda. Arrivé à la frontière du Congo, il parcourt tout le pays voisin de cette frontière en partant d'Uvira, remontant la Ruzizi et traversant le lac Kivu. Puis, après avoir excursionné dans la région des volcans et du lac Albert-Edouard, il gagnera le poste de Béni en longeant les contreforts du Ruwenzori sur les vastes plateaux ondulés qui bordent la rive droite de la Semliki. Enfin, poussant vers l'Ouest et pénétrant sous les dômes épais de la sylve équatoriale, il descendra en pirogue le majestueux Aruwimi et atteindra ainsi Stanleyville, où se terminera son voyage. Le voyage de Naples à Mombasa s'effectue en quinze jours, avec de rapides escales à Port-Saïd, Suez et Aden. Quant au chemin de fer de l'Uganda, établi comme voie de pénétration des Anglais par l'Est africain vers le Soudan égyptien, c'est une œuvre hardie qui a été exécutée en quatre années, bien que le rail ait un développement de 965 kilomètres et que la ligne eût à escalader des hauteurs de 1650 et de 2520 mètres, séparées par des failles profondes. Après 51 heures de voyage, on arrive au lac Victoria et la traversée de cette vaste mer intérieure se fait en 21 heures, à bord de grands vapeurs de 600 tonnes, ayant l'aspect de steamers de mer. On atteint ainsi Entebbe, la capitale de l'Uganda, station salubre, mais dont les environs ont été ravagés par la terrible maladie du sommeil. De ce point, on se dirige vers le lac Edouard, par des routes carrossables, très bien tracées et accessibles pour automobiles jusque Fort Portai, chef-lieu de la province du Toro; de Fort Portal à Kasindi, premier poste congolais, les caravanes mettent cinq jours. Le conférencier fait ici un exposé clair et méthodique de la question assez compliquée des frontières orientales de notre colonie et des discussions qui se sont élevées à leur sujet avec l'Allemagne et l'Angleterre, en signalant comment ont été réunis les éléments primordiaux du problème, qu'une Conférence internationale, réunie à Bruxelles, s'occupe précisément de résoudre ('). Poursuivant son programme, M. Vervloet nous conduit à Uvira, nous montre les populations du Nord du Tanganika et les installations du poste. Puis, c'est la Ruzizi et le Sud du Kivu, ainsi que les intéressants habitants de Kwidjwi, la grande île du lac. Au Nord du Kivu, c'est, d'une part, le merveilleux décor de l'immense nappe bleue du lac, avec ses nombreux îlots et ses criques pittoresques, où apparaissent les formes gracieuses des loutres; d'autre part, le majestueux panorama constitué par l'imposant hémicycle de la chaîne des volcans, que les superbes photographies du conférencier nous permettent d'admirer. Puis, c'est l'excursion promise à travers cette magnifique région: tour à tour viennent se projeter sur la toile, les hauts sommets ou les crêtes dentelées du Muhavura, du Kama, du Mikeno, du Sabinio, du Karissimbi, du Tshalyan-Gombe, du Tsha-Nina-Gongo et du Nyamlagira, les huit volcans principaux de la chaîne des Virunga. Nous sommes conviés même à faire l'ascension du Tsha-Gongo, (1) Par un protocole signé le 14 mai 1910, les délégués de l'Allemagne, de l'Angleterre et de la Belgique ont fixé définitivement la frontière de notre colonie depuis l'extrémité septentrionale du lac Tanganika jusqu'à celle du lac Albert. Pour arriver à cet accord, les parties intéressées se sont attachées à se montrer très équitables. De plus, la convention est intelligente, en ce sens qu'elle s'appuie non seulement sur les traits essentiels de la géographie physique des régions à délimiter, mais aussi sur les principes si logiques des affinités de races et des unités politiques indigènes, encore en activité, et dont le cratère mesure près d'un kilomètre de circonférence, ainsi que celle du Muhavura, volcan éteint dont l'altitude atteint 4213 mètres. Après avoir longuement parlé de ce coin de l'Afrique, d'où le Nil tire une grande partie de ses eaux, M. Vervloet propose à son auditoire un arrêt au poste frontière de: Rutshuru et il en profite pour nous initier à mille détails de la vie, des mœurs et coutumes, ainsi que de la physiologie des deux races habitant le pays: l'une, les Warundi, formant la population autochtone et servile, l'autre, les Watuzi, peuple d'origine éthiopienne, arrivé dans la région à la suite d'une émigration fort ancienne, et y exerçant une certaine domination sur les autres indigènes. De Rutshuru nous nous rendrons, en suivant le cours de la rivière qui porte le même nom, vers la rive méridionale du lac Edouard, non sans avoir exploré la région montagneuse de Rukiga, qui se rattache en gradins à la lèvre orientale du « Graben * africain. — Arrivés au lac, des photographies nous montrent, de façon saisissante, l'aspect de la rive ouest, avec ses hautes montagnes rocheuses et ses collines arrondies, formant des criques nombreuses, au fond desquelles viennent rejaillir, en cascades écumeuses et bruyantes, les eaux cristallines de petites rivières, et celui, tout différent des rives Est et Sud-Est, où l'on ne rencontre plus de roches, plus de chute; mais un pays plat, aux horizons lointains, unterrain presque dénudé et sablonneux, qui se prolonge en plages et en larges bancs de sable, recouverts d'une petite végétation aquatique, formant ainsi les , delta » d'embouchures de plusieurs affluents. On rencontre là, les spécimens les plus variés d'oiseaux aquatiques petits et grands. C'est également dans ces parties basses du lac, que sont installés plusieurs villages lacustres, constituant une réelle curiosité ethnographique et avec les habitants desquels le conférencier nous fait faire ample connaissance ! Nous voyons aussi, en passant, des Banyankole, peuplades dépendant du roi de l'Ankole, un véritable géant ; et des Batoro, indigènes soumis à l'autorité de l'administration anglaise et s'occupant, pour compte de Kasagama, roi du Toro, de l'exploitation de petites salines, situées au Nord-Est du lac Edouard. 