NOV -/Cc^ & ~~> I r. ^ . Cfati ‘\Jue^£cj^. de. I c* Søt/uvs s«_ujj r <rk ■ J ~P. 33 CViavA+ejoie cXe. \ c\ 'aussay e DE OORLOG IN ZU1D-AFRIKA. Gebeurtenissen , als die wij beleven , gaan niet voorbij vreemd aan ons geestelijk leven. Zij dringen ons Gods aangezicbt te zoeken. Onze ontroering, onze vragen, ons medelijden brengen wij voorGod. Wij smeeken God voor onze stamverwanten in Znid- Afrika, die zelf alles van ’s Heeren bulp verwaehten. Hoe algemeen dit gevoel is geweest, bleek wel toen in de eerste weken van den oorlog allerwege in ons vaderland de bedehuizen bestormd werden om daar- binnen in Gods tegenwoordigheid uiting te geven aan wat de barten bewoog. Diezelfde behoefte nn blijft bestaan. Ons bart dringt ons te volbarden in bet gebed. Onze gedacbten zijn voortdurend bezig met wat daar in de verte gesebiedt en ons toch van zoo nabij aangaat. Daarby gevoelen wij nu ook de behoefte om te verstaan wat deze oorlog ons zegt. Wij willen de gescbiedenis van onzen tijd zien in bet licbt van Gods eeuwig koninkrijk. Zoo deden de profeten in 2 Israel ; zoo moeten ook wij doen , steunende op hun woord en verlicht door Gods geest. Al gevoelen wij ons tegenover deze taak zwak . wij mogen haar niet verwaarloozen. Zoo wensch ik dan in enkele oprnei'kingen , los bij elkander gevoegd , terug te geven wat ik versta van de lessen welke deze oorlog ons geeft. I. Algemeen gevoelt men de pijnlijke ironie, die ligt in het uitbarsten van dezen krijg bijna onmiddellijk na de vredesconferentie dezen zomer te ’s Graven- hage gehouden. Men moge dan beweren dat nie- mand er aan daclit door deze conferentie voortaan elken oorlog onmogelijk te maken; verder dat de bereikte uitkomst : een eerste schrede te zetten op den weg van het beslechten der internationale ge- schillen door arbitrage, niet onderschat mag worden: het blijft waar dat reeds de conferentie zelf de hoog gespannen verwachtingen wreed heeft teleurgesteld, en dat nvk deze oorlog er een somber licht op werpt. De tegenstelling is al te schel : de mogendheden die tractaten sluiten om den oorlog met zijn gruwelen te beperken zoo niet te verhinderen, en middelerwijl het beramen van een krijg als die nu de wereld opschrikt. Men spreekt van vrede; en intusschen nemen overal de krijgstoerustingen toe en laat geen 3 staat zijn eerzuchtige plannen varen Het is al te onnoozel te meenen dat eenig idealisme en wat goede wil volstaan om de saamgepakte donderwol- ken te verjagen en kalmte te herstellen. Erger dan onnoozelheid is in het spel, wanneer men het mo- gelijk acht een internationaal reclit te scheppen en over de geheele aarde te vestigen , terwijl steeds meer de grondslagen van recht in het bewustzijn j nist der staatslieden en voorgangers zijn losgewoeld. In elk geval : de drooin van vrede is nu verstoord. Er is oorlog; en oorlog in den ergsten vorm : zonder sehijn van recht, uit de laagste motieven , op de meest trouwelooze wijze voorbereid. Men had zoo dikwijls gezegd dat zoo iets in onze eeuw van be- schaving, verlichting, verzachting van zeden onmo- gelijk was. Het was vrede op aarde; wel een ge- vapende vrede , maar men koesterde de hoop op weg te zijn naar een nieuwen toestand, waarin de volken, door nieuwe banden vereenigd, de aarde en haar hulpmiddelen steeds meer zouden gebruiken en genieten. Het evenwicht, met moeite in Europa be- Avaard, zou weldra ook in andere werelddeelen ge- vestigd zijn; de mogendheden stelden alvast elkan- der tevreden met sfeeren van invloed in Afrika of met stukken van het ineenvallende China. Wel wa- ren er dreigende wolken in de verte : de opkomst van Japan, de onverwachte militaire ontwikkeling 4 der Vcreenigde Staten; maar dit was toch niet ge- noeg om de slapers en droomers wakker te maken. Men droomde den drooni van vrede. Nu ontbrandt in Zuid-Afrika , door En<?eland lån? voorbereid , deze krijg tegen een klein , vrij volk van stamverwanten en geloofsgenooten. En de vol- ken — niet alleen wij Hollanders — gevoelen dit als een schennis , een verstoring van bet werk waar- van men zoo vuri<r hoopte en zoo ltiide verkondigde dat het in goeden gang was. De vrede is verbro- ken. Bescbaving, vooruitgang hebben deze misdaad niet onmogelijk gemaakt. Als de volken en vorsten ijdelheid bedenken — zou niet veel van wat wij als idealisme prijzen, in Gods oog ijdelheid zijn P — zal de Heer hen bespotten. die in den hemel woont zal lachen. Het is een illusie dat menschelijk beram en bij machte zou zijn de hartstochten tot zwijgen te bren- gen. De menschen wegen en berekenen fijn en ver- standig en slim lioe zij de tegenstrijdige belangen zullen vereenigen. Zij denken dat zij de geschiede- nis kunnen maicen. Maar God regeert, Hij alleen. Hij verstoort de planuen. De wijze lieden, de regeer- ders, de ministers roepen : vrede; en daar wordt het gebulder der kanonnen gehoord. Ongetwijfeld is hierin iels dat het hart verheft. God regeert. Het vrederijk buiten God: een her- o senschim. De band die de vereenigde staten der wereld zal verbinden: een spin rag. De plannen der inenschen: ijdelheid. God raaakt de wijzen in hun raadslagen dul. De inenschen zeggen : ziehier iets groots, wij vereenigen ons tot een vredesconferentie; God laat er een licht op vallen waardoor het in aller oo g verschijnt als belachelijk. De geloovige gevoelt dat wanneer God der men- schen doeu verbreekt en de rust verstoort op aarde, er iets groots aan het werk is. Toch zou het over- spannen en onwaar zijn, indien wij deden alsof dit nadereu Gods ons hart onvermengd, onmiddellijk met blijdschap vervulde. Wij lezen wel: „de Ideer regeert , de aarde verheuge zich” ; raaar er staat ook: „de Heer regeert, dat de volken beven”. Wan- neer God de wijsheid der menschen tot dwaasheid inaakt, hun schoonschijnende ontwerpen omkeert, dan kunnen wij ons wel verblijden , doch in de eerste plaats gevoelen wij het vreeselijke er van. Laat ons toch van de profeten van Israel leeren de diepe smart, waarmede zij de gerichteu Gods erkennen. Wij zijn zoo dikwijls anders gestemd. Wanneer wij de menschen wat hebben doorgrond en geproefd hoe voos, hoe nietig, hoe ledig hun plannen, drijfveeren, overwegiugen zijn , dan schep- pen wij er soms vermaak in dat die ijdelheid btøjkt en het schijubaar grootsch gebouw instort. Ja, zoo 6 is de wereld (zeggen wij dan), ik wist het wel, ik heb het wel gezien. Maar dit is een onedel , een slecht genoegen. Jeremia wist wel hoe vennolrad in- en uitwendig de toestand van Jevuzalem was , hij had gezegd hoe het komen zou ; — maar toen het kwam , weende hij bitter. Welnu, zoo betaamt het ook ons. Grod keert der menschen ontwerpen om. Laat ons dat erkennen , eerbiedig , met vrees en beving. Er ligt een zegen in; maar God begint met den mensch ter aarde te werpen. In dien diep ernstigen zin spreken wij van de ironie in de gebeurtenissen die wij beleven. II. De wrange vrucht der beschaving onzer eeuw is de verslapping van het zedelijk oordeel. Wij willen kennen , begrijpen; wij durven niet oordeelen. De wetenschap heeft ons geleerd hoe veelzijdig de dingen zijn , het is gewraagd en bekrompen stellig te beslissen. Alles is betrekkelijk , alles is gemengd : goed en kwraad , recht en onrecht. Uit die geestelijke slapheid richt deze oorlog ons op. Ons warm gevoel voor onze stamverwanten doet onze redeneeringen voor een poos zwijgen. Dit is al iets , reeds die sympathie op zich zelf is van be- teekenis. Wij gevoelen voor menschen van ons bioed en onzen stam , die een strijd hebben om de vrijheid 7 gelijk aan dien , waarin God ons voorgeslacht ter zijde stond ; en wij wagen het op dat groote gevoel af te gaan. Dit breekt de ontzenuwende gewoonten van onzen geest. Als wij nu iemand hooren zeggen : er is yoor en er is tegen, dan vinden wij dat laf; wij vergeten dat dit tocb de wijsheid is die wij zelf gewoonlijk opdisschen. Op zieh zelf reeds is bet verbeffend dat zulk een groot gevoel onze flauwheid en matheid van ziel verjaagt. Doch er is meer. De overtuiging breekt door , dat hier inderdaad recbt en onrecht tegenover elkander staan ; en wij vermogen ons rekenschap te geven van de gronden waarop deze overtuiging rust. Natuurlijk — bet is bijna overbodig bet te zeggen — staan niet de Engelschen en de Transvalers en Vrijstaters tegenover elkander als de boozen en de goeden, als duivels en engelen. Met de personen en niet de volken zijn bet over wie wij licbt en schaduw zoo uitwendig en zoo partij dig verdeelen. Maar in den strijd dien zij strijden, vertegenwoor- digt de eene zijde volkomen, onvoorwaardelijk het recbt en pleegt de andere schandelijk onrecht. Dit wordt volstrekt niet weerlegd door de vaak aangevoerde bewering dat Engeland voor de bescha- ving in Zuid- Afrika strijdt tegen een achterlijken staat , die in regeeringsvorm en raaatschappelijk leven stij f boofdig vastboudt aan verouderde vormen. Het 8 is zeer twijfelachtig of deze bewering inderdaad jaist is, of de Afrikaaaders zelf uiet beter de rijkdommen van huu bodem zullea beheerea ea uiet verstandiger weten met de inboorlingen om te gaan dan de Eu- gelschen. Maar al ware bet anders , al ware het engelsche bestuur verre boven dat der Boerea te verkiezen , wettigt dit geeaszins het iugrijpen in eens anders recht. Het trotsche besef van dragers te zijn der beschaving levert den Engelschen het suoode voorwendsel om de zwakkeren van land en vrijlieid te berooven. Het is niet de vraag welke uitkomst ten slotte zal blijken de voor de beschaving meest gewenschte te wezen: daarover oordeelt de geschie- denis , en wee den mensch die daarmede zijn on- recht tracht goed te praten. Zooals de zaalc staat in Znid-Afrika, verdedigt een klein volk zijn vrijlieid, aangerand door een groot rijk, dat alleen uitbreiding van macht en gel- delijk voordeel voor zijn speculanten beoogt. Yoor onzen geest staat de aangrijpende geschiedenis der Boeren, die in de laatste halve eeuw van de eene streek naar de andere raoesten trekken, eiadelijk ver in ’t binnenland liunne vrije staten hadden ge- sticht, en nu opuieuw belaagd vvorden door de mach- tige natie die belast is op het goud dat ongelukkig onder den bodem van Trausvaal is gevonden. Zoo staan de Boeren, zijzelf, alle weerbare inannen , tot 9 grijsaards en jongelingen toe , vast besloten liever te sterven dan te bukken, tegeuover de onvvillige huurlingen der engelsche geldmannen. Indien ergens dan staat hier recht tegenover onrecht. De Boeren strijden voor huis en vaderland, voor de vrijheid zoo duur gekocht door bet hårde leven dat zijzelf en hun vaders liebben geleid. De Engelschen strijden voor groote belangen, politieke en geldelijke belan- geu, maar . . . zonder schijn van recht. Laat ons tot onze schaamte erkennen , hoe noodig wij hebben dat ons gevoel voor recht worde ge- scherpt. Yelen zeggen dat recht en belang samen vallen; dat er eigeulijk geen hooger recht is dan het algemeen belang. Indien dit zoo ware , zouden wij Engeland niet mogen veroordeelen. Wij kunnen dan sympathie hebben voor de edele dwaasheid der Boeren, doch wij nioeten hen heldagen, zonder hun gelijk te geven. Welnu wij oordeelen anders, wij oordeelen , Goddank, anders. Laat ous erkennen dat de Boeren handelen naar beginselen die in de wereld afgedaan hebben. Het is verouderd te gelooven aan recht boven macht. Ja, dat is ongetwijfeld verou- derd. En ziet ... wij keuren dit nu eensklaps goed. Wij ontwaken uit onze verdooving. De nevelen onzer wijze beschou wingen scheuren. Daar schrijdt En- geland voort, drager der hoogste beschaving van het heden en der ontwikkeling der wereld in de O 10 naaste toekomst, het zet een stap verder op zijn wereldhistorische baan , en . . . wij keuren het on- voorwaardelijk af, wij zeggen: dit is onrecht. Daar is een klein volk, in getal nauwelijks een volk te noemen , het waagt een wanhopigen tegenweer te bieden, het doet een dwaasheid, maar het doet die met God, en... wij zeggen, niet alleen met ons gevoel maar uit volle overtuiging: deze kleine schare strijdt voor het recht in de wereld. Laat ons dan beseffen dat ons tegenwoordig oor- deel in dezen geheel strijdt met onze gewoonten en wijze inzichten. Laat ons God danken voor het ont- waken van zedelijk gevoel ook in ons midden. III. Ons gemoed is vol niet alleen van sympathie voor de Boeren maar ook van ronw over Engeland : het protestantsche Engeland , het Engeland van onzen stadhouder-koning , het land van b et krachtige, prak - tische Christendoin dat zich betoont in zending.in- en uitwendige zending , het Engeland, dat gedurende deze geheele 19e eeuw zoovele uitnemende schrijvers, dichters , denkers , leeraars , predikers heeft voort- gebraeht. Hoeveel hebben wij van hen geleerd ; voor onze geesfelijke ontwikkeling kunnen wij Engeland evenmin missen als Duitschland. Van al die groote mannen die mij , terwijl ik dit neerschrijf, voor den 11 geest zweven, bepaald op zedelijk gebied leidslieden en voorgangers, noem ik slechts één : Gladstone. Hi] heeft met zooveel nadruk met de daad gewaar- schuwd tegen de zonde die aan de deur lag voor het engelsche volk, juist bij deze zuid-afrikaanscbe zaken ; maar sedert Kai'n’s broedermoord bestaat de geschiedenis uit waarscliuwingen die in den wind zijn geslagen. Ook het Engelsche volk onzer eeuw heeft de hoogste zedelijke waarheden gehoord, het heeft ze aan de wereld gepredikt ... en tocli is het mogelijk geweest dat het dezen snooden oorlog ondernam. Ontzettend groot is de macht der duisternis in de wereld, de harten en de oogen der menschen verblindend. Een kreet van smartelijke verbazing is nog onlangs overal opgegaan, toen het bleek dat het fransche volk doof was voor de stem der gerech- tigheid. Maar nog erger verkrachting van het recht is hetgeen Engeland nu bestaat. Het ergste is, dat velen er een glimp van vroomheid aan geven. Wel zijn er stemmen ook in Engeland die krachtig tegen dezen oorlog getuigen ; maar zij blijven uitzonderin- gen : de gezaghebbende mannen verklaren , en de menigte gelooft, dat deze roekelooze krijg de zaak van beschaving en menschelijkheid moet dienen. Als de snoode toeleg gelukt , zal men in Engeland God danken voor de behaalde zegepraal. Zulk een ver- 12 blinding nu stuit ons tegen de borst ; wij kunnen begrijpen dat engelsche vroomheid heden bi] velen als farizeesche .schijnheiligheid weerzin wekt. Zulk een verblinding nu gaat aan den val vooraf. Wij zijn vast overtuigd dat voor Engelands groot- heid en glorie deze oorlog het begin is van het einde. Het is natuurlijk mogelijk dat Engeland dour zijn overmacht de overwinniug behaalt; maar de Boeren , vast besloten zich niet te laten knechten , zullen wanhopig strijden, en, als zij vallen, de kiem van verzet als hun erfenis overdragen op het volgend geslacht. Met Eugelauds heerschappij in Zuid-Afrika is het voor goed gedaan ; zoo niet nu , dan over 50 jaar. En deze oorlog zal offers kosten, zelfs voor het rijke en niachtige land te zwaar. Het allerzwaarste zal wezen : de zedelijke invloed van Engeland in de wereld. Dit nu kunnen wij niet zonder bitter leed aan- zien. Geen der groote natien die aan het hoofd der beschaving staan , kan gemist worden ; als een er van afvalt van zijn hooge plaats , dan ontstaat een leegte , een gemis dat niet kan vergoed worden. Yan geen volk geldt dit meer dan van het engelsche Yelen gevoelen met mij hoe machtig de invloed van En- geland op ons geestelijk leven heeft gewerkt, hoe veel ook wij , Hollanders, aan onze naburen van over zee verplicht zijn. Men zegge niet dat dit buiten de 13 questie van den dag omgaat en ook voortaan het- zelfde kan blijven. Een zoo diep ingrijpende misdaad als deze oorlog is geen feit waar men over heen kan zien , waar men aan kan voorbijgaan , waarvan de beteekenis tot een enkel levensgebied beperkt is ; het is geen politiek feit dat het volksleven niet raakt. Engeland dat gedoogt dat zijne gehuurde sol- daten in Zuid-Afrika een kleiu, kloek volk van god- vruchtige Protestanten , een volk dat voor zijn vrijheid strijdt, gaan uitmoorden , en dat in het belang der aanzienlijken die azen op den buit der goudmijnen: — zulk een land is Engeland niet meer. Er is uit elken val een opstanding mogelijk, voor de personen , voor de volken. Laat ons dan bidden voor onze broeders, laat ons bidden voor de bekee- ring van Engeland. IV. Niet minder dan de verblinding van het engel- sche volk treft ons de houding der groote en kleine staten van Europa. Een oorlog als deze is als een bliksemstraal , die plotseling doet zien hoe de omge- ving is. Hij is een toetssteen voor het zedelijk peil der wereld. Nu de tegenstelling tusseben recht en onrecht zoo scherp uitkomt, is daarin een roepstem Gods tot vorsten en volken. Hoe wordt die roepstem vernomen ? 41 Bij de volken is liet gevoel voor recht in deze zaak krachtig ontwaakt. Het sterkst bij ons in Neder- land, waar ook het natuurljjk gevoel medewerkt; maar toch ook uit andere landen , Duitscliland , Frankrijk, Rusland komen nadrukkelijke uitingen van verontwaardiging over wat Engeland dorst be- staan. Ik wil niet te veel zeggen : nocli dat deze overtuiging algemeen, noch dat zij overal even zui- ver is; er zijn maar al te veel invloeden, die de publieke opinie op een dwaalspoor leiden. Doch dat er een merkwaardige beweging is in de gemoederen, afkeer van den trouweloozen onderdrukker, sterke sympathie voor het volk dat zijn vrijheid verdedigt: dit valt niet te ontkennen. Wat echter evenmin verborgen is , en wat ons met bezorgdheid vervult, is dat zonder uitzoudering de regeeringen op deze volkstem geen weerklank ge- ven Wat de vorsten en ministers persoonhjk gevoe- len blijve boven verdenking ; als regeering spreekt geen bewindsman voor het recht Misschien zegt men dat het den onderdaan, den leek slecht past zich een oordeel aan te matigen over de door hem niet doorgronde geheimenissen der diplomaten. Helaas , het ligt maar al te klaar aan den dag wat in dien diplomatischen doolhof het geheim is : vrees en baatzucht. Alle mogend- heden zijn bang den storm te ontketenen, waarvan 15 niemand de verwoestingen te voren kan berekenen ; met ongeévenaarde kunst en moeite gelukt liet den vrede in Europa te bewaren en de slagvaardige legers der honderdduizenden in toom te houden. Uit de verwikkelingen weten dan de groote mogend- heden voor zich zelf nog wat voordeelen te behalen ; berusting of toestemming wordt betaald met havens of eilanden in andere werelddeelen. Is dit niet een zeer gezonde en verstandige po- litiek? Wellicbt zal de gescliiedenis eens uitwijzen dat zij uiterst klein en kortzichtig is geweest. Maar wii hebben niet vooruit te loopen op het oordeel van het nageslacht, nog minder ons daarnaar te richten. Wij zijn gebonden , staten zoowel als personen, aan trouw en reclit. Nu is het voor aller oogen open- baar dat de vrede in Europa bewaard wordt ten koste van het recht. Armenische Christenen zijn bij dui- zenden vermoord ; Finland wordt geknecht tegen de bezworen staatsregeling; in Frankrijk is er geen recht voor Dreyfus , van wiens onschuld de hoogste rechtbank van het land zich toch overtuigd toont; Europa laat Engeland begaan in het verdelgen van het broedervolk in Zuid-Afrika. Zonder twijfel : de vrede wordt bewaard. Is dit niet genoeg? Zou men anders willen? Durft men het anders wenschen? Het schijnt roekeloos. En toch : er kan een prijs zijn zelfs voor den vrede te 16 duur. "Want boven rust en stoffelijke welvaart staan de geestelijke goederen. Wanneer liet gevoel daarvan ontwaakt en de geestdrift voor het recht, dan gaat men de wijsheid en slimheid der regeerders ver- achten, die de liooge ideeen niet aandurven. Dit is allerminst bedoeld in revolutionairen zin. Ik behoor in ’t geheel niet tot hen die dwepen of licht- zinnig spelen met nieuwe leuzen ; ik koester geen boogen dunk van het zedebjk gehalte der denk- beelden en drijfveeren die de partijen der omwen- teling bewegen. Het is volstrekt geen regel dat het volk het juiste gevoel heeft; de volksstem is in de meeste gevallen alles behalve de stem Gods. Maar wanneer de publieke opinie eens op het rechte spooris, ontwaakt tot nobele gevoelens , dan is het zaak dat de regeeringen hierin toonen te deelen,zewetenteleiden. Hoe dit nu had kunnen geschieden, heb ik niet te behandelen. Ik schnjf geen politiek vertoog. leder begrijpt dat de mogendheden niet onbesuisd legers en vloten naar Zuid-Afrika zenden om Engeland te weerstaan. Maar niemand gelooft, dat door den ern- stig gebleken wil der groote rijken, van den duit- schen keizer, die indertijd Transvaal scheen te steu- nen , Engeland niet zou gestuit zijn. Doch van dien wil bleek nu niets. En bedroefd en geérgerd ziet men dat de koers der geschiedenis bepaald wordt door lagere, min edele motieven. 17 Dit ééne punt stelde ik hier in het licht: het volk dat in dezen oordeelt naar zedelijken maatstaf, ziet dat de regeeringen alleen bedacht zijn op eigen veiligheid of voordeel , en nergens opkomen voor het geschonden recht en de vrijheid. Bang en baat- zuchtig. Hiervoor nu blijft de straf niet uit. De tweespalt tusschen het volk en zijn leidslieden is dan het gevaarlijkst , wanneer het volk warm wordt voor , en een waar besef heeft van het recht , terwijl de bewindhebbers koel tølijven en wereldwijs, cynisch en sceptisch. Dit is de revolutie van boven af; misschien de eenige die werkelijk te vreezen is. Y. leder weet waarin het geheim is van der Boeren moed en kracht: in hun geloof. Luide hoort men dat geloof prijzen , opmerkelijk genoeg ook door velen , die er zelf vreemd aan zijn. Zulk een lof moge wat zonderling klinken; laat ons blijde zijn dat velen althans erkennen dat de mensch die ge- looft, krachtig is en vast gaat. Maar. dat geloof worde dan ook in zijn volle beteekenis opgevat. Niet hun geloof, of, gelijk men verzwakkend en bleek zegt, hun idealisme, is der Boeren kracht ; maar God in wien zij gelooven, op wien zij steunen. Al te vaak spreekt meD alsof geloof op zichzelf reeds baat, afgezien van de vraag of het op in- 18 beelding berast dan of de hoogere wereld . die het erkent, werkelijk bestaat. In den stnjd kunnen imrners beide partijen meenen het recht aan haar zijde te hebben, beide dus in dat geloof even sterk zijn. Doch dit is niet zoo. ISTiet in opwinding of waan of zelfbedrog schuilt kracht, maar in het recht zelf, voor wie er aan gelooft en het dan ook werkelijk aan zijn zijde heeft. Boven het geloof der Boeren staat hun goed recht, en „de God die recht en waarheid wreekt”. Laat deze oorlog onze gedachten en gevoelens dus richten op God. Dat onze overdenking niet deze zij : het is toch een goede zaak een geloovig idea- list te wezen ; maar dat wij vaster en dieper verstaan wat het zegt : God regeert. God regeert: natuurlijk evenzeer in de gewone als in de buitengewone omstandigheden. Maar de alledaagsche loop der dingen brengt het ons vaak zoo weinig nabij. Onze ontwikkeling en beschaving verbergt God maar al te zeer voor ons oog. De vrome worstelt om aan God vast te liouden en iets van zijn bestuur te erkennen. Doch het hart is maar al te weinig vatbaar en geneigd om er iets van op te merken , zoolang geen bijzondere dingen er toe dwingen. In den storm van den oorlog, wanneer mensche- lijke berekeningen falen en de uitkomst niet in der 19 menschen hånd rust, wanneer geschiedt wat de raen- schen hadden gehoopt en verkondigd dat niet ge- beuren kun, dan wordt Gods stem weer duidelijker vernomen : een roepstem om zich tot Hem te keeren die het lot der volken bepaalt en de wereld regeert. De Ideer regeert; vreugde en schrik zijn voor zijn aangezicht. Dit te erkennen , zich aan God te onderwerpen : ziedaar het geloof. Daarin weet en gevoelt de mensch zich verbonden met God-almachtig. Doende wat recht is , vertrouwend op God , kalm voor de toekomst , welke ook de uitslag moge zijn, is hij in den weg Gods en mag daarom zeker zijn dat God met hem is. Dit besef spreekt nit de uitingen en de dåden die wij van de Boeren hebben vernomen. Steunen zij op eigen kracht, waar zij zoo vermetel optrekken? Zij vertrouwen op God. Zijn zij dan zeker van de overwinning? Zij zijn zeker van hun recht. Dit voorbeeld van geloof dat zij aan de wereld geven is hetzelfde als wat spreekt uit ons nog in de harten levend W iLHELMUS-lied. Het predikt niet de kracht van een gevoel of gezindheid , het pre- dikt God, den levenden God. YI. Hoe zal deze oorlog eindigen? Zoo vragen wij en wij weten het niet. De uitkomst is onzeker. Hier 20 schuilt evenwel een geestelijke moeilijkheid , door velen in deze weken diep gevoeld. Wanneer wij zeg- gen dat de Boeren optrekken met God voor hun vnjheid , dan nemen wij aan dat de overwinning hun toekomt. Wanneer wij zeggen : God regeert, dan sluit dit in dat Hij het recht zal doen zege- vieren. Wij denken aan het lied van Gustaaf Adolf : Ons heeft de Heiland vergewist, Dat aller boozen macht en list Niet ons, maar hen zal krenken. Hun roem verkeert in hoon en spot; God is met ons en wij met God , Hij zal de zeeg’ ons schenken. Voor velen is de zaak der Boeren dan ook niet slechts een zaak van gebed (dat zij zij voor ons allen !) , maar van geloof. Als de Boeren zichzelf en geheel Zuid-Afrika vrij vechten , als de vierkleur van Transvaal wappert te Durban en te Kaapstad , dan zullen velen zeggen : hier is Gods hånd. Dan zal lof en dank opklimmen uit de bedehuizen niet alleen van Bloemfontein en Pretoria, maar ook van onze steden en dorpen. Zelfs velen die niet gewoon zijn de kerken te bezoeken, zullen dan ontroerd erkennen : God regeert. Dit zal zijn niet alleen stof tot danken. maar een versterking van persoonlijk geloof, waarnaar — ik weet het — velen met angstig verlangen uitzien. 21 El- zijn er wier belangstelling dezen oorlog volgt met de vraag in het bart: is er een God ? De over- winning der Boeren zal hen tot God brengen — misschien. Zeker zal de nederlaag van het recht malten dat zij zich afwenden, verbijsterd en versla- gen: ziet gij wel, God spreekt en handelt niet,de loop der wereld gaat buiten Hem om , het onrecht triomfeert. God moet de zege schenken aan de Boeren : zoo zeggen, of denken althans, velen. En — indien God het nu anders beschikt? Zou dit onmogelijk zijn? God heeft reeds zooveel kwaad gedoogd in de wereld. Toen Jezus stierf op Golgotha, ltonden de vijanden spotten: waar is nu zijn God? En God zweeg. Dit is het oude, eeuwige raadsel in het leven der volken gelijk der enkele menschen. De goddelooze is voorspoedig, de raad der boozen gelukt God moge het verhoeden , maar het kan zijn dat hij ook nu toelaat dat de engelsehe macht de kleine vrije vol- ken van Zuid-Afrika uitroeit. Wat dit ten gevolge zou hebben voor de eeuw die voor de deur staat, wagen wij niet te gissen. Nog eens : het is ons niet gegeven den raad Gods te ontvouwen in het drama dat in de geschiedenis onzer dagen afspeelt. Maar wij blijven zeggen : God regeert, ook al gaat het tegen onze wenschen, ja 22 tegen ons geloof in, ook al triomfeert het onrecht. Golgotha : ziedaar wat de wereldgeschiedenis ver- klaart. De rechtvaardige komt om , en niemand merkt er op. De Zoon Gods sterft, en God laat het toe. De macht der duisternis heeft hare ure in de wereld. Maar de gestorvene wordt de Heiland der wereld, hij staat op uit het graf, en de overste dezer we- reld is verslagen. Dit offer is eenig. Het kan niet herhaald worden. Geen der meest ontroerende bladzijden uit de ge- schiedenis is er mede te vergelijken. Maar het werpt op a.1 die bladzijden een helder licht. Het lijden der rechtvaardigen , de ondergang der vromen ; wij den- ken aan Port-Royal , aan de Stundisten in Rusland , nu aan de Boeren in Zuid-Afrika ; kan plaats heb- ben, ook al leven en strijden zij voor God. Laat ons erkennen dat het voorzegd is : het booze zal nog menige zege behalen, het kan nog donkerder wor- den in de wereld. Toch weten wij zeker dat Gods eeuwig koninkrijk bestaat en niet vernietigd kan worden. Dit zijn raadselen. Wij bidden dat zij in den schok dien wij beleven , niet te duister en niet te pijn- lijk mogen worden. Wij bidden ook dat God de kracht schenke, uitwendig en geestelijk, om te dragen wat Hij oplegt. Wij wagen niet voorspellingen te doen. Alleen 23 dit, mijn lezer, willen wij vasthouden. Wanneer de overwinning is aan de zijde der Boeren, zullen wij zeggen: dit heeft God gedaan , en wij zullen juichen en danken , omdat wij zoo duidelijk zien en zoo goed begrijpen: God heeft het gedaan. Maar, mochten zij ondergaan , ook dan moeten wij zeggen : dit heeft God gedaan; en al begrijpen wij het niet, wij bui- gen het hoofd , neen , wij heffen het op , en gelooven dat als het donker wordt in de wereld , God met zijn verlossingen naderbij komt. 