NON NØRRE NØN SAGEN ON eN MNL RAR RDNS ONDRDRAN ”S HERTOGENBOSCH , W. C. VAN HEUSDEN 186838 ER DSU SE RSS SE TØSER. ST, PSA SE ARE aL Er ag BTN Ness STEN NING MON ONS N WAN NOAN GEDKUKT BIJ LUTKIE & CRANENBURG, TE ”S BOSCH. N om Fe INLEIDING. Ten einde den Gemeenteraad van 's Hertogenbosch, de geschied- of letter- kundigen en ieder belangstellend lezer bij het doorbladeren van en het doen van nazoekingen in den Znventaris der archieven van de stad ”s Her- togenbosch, chronologisch opgemaakt en de voornaamste gebeurtenissen bevattende, (stads rekeningen van het jaar 1399—1800), met dezen voorloopig bekend te maken en het gebruik van dien voor nazoeking van bepaalde onder- werpen gemakkelijk te maken, is het mij in de eerste plaats dienstig voorgekomen, met betrekking tot de rekeningen, een woord te zeggen over de geschiedenis van het geldelijk beheer der stad ”s Hertogenbosch in vorige eeuwen, en over de opvolgende veranderingen, die in dat beheer voorvielen ; ten anderen om hen bekend te maken met de wijze, waarop ik mijn werk begon en geleidelijk heb voortgezet. Voor zoover uit de archieven der stad ”s Hertogenbosch kan worden nagegaan, volgt hier het geschiedkundige : Hertog Jan II van Lotharingen, Brabant en Limburg verleende in het jaar 1336, op St. Lambertsavond (16 September) (1), aan zijne stad ”s Her- togenbosch een privilegie, waarbij onder anderen wordt bepaald, dat die Hertog en zijne nakomelingen, Hertogen of Hertoginnen van Brabant, bij rade of op voordragt van stads regering, alle jaren in ”s Hertogenbosch zouden aanstellen twee bdorzedraigheren (rentmeesters) , die jaarlijks rekening gzouden doen. Uit dat privilegie blijkt, dat de stad ”s Hertogenbosch aan den Hertog het regt tot benoeming van schepenen had afgestaan, en dat de Hertog, bij die (1) Charters en privilegién van ”»Hertogendosch, Zie Inventaris van Mr, J. N. GQ. Sassen, 380106 TY gelegennera ae regering zijner stad willende regelen, ook het finantiéel beheer vaststelde. Daarbij werd vergund, dat de stad ”s Hertogenbosch, indien zij in schulden geraakte en deze uit hare gewone inkomsten niet kon bestrijden, bij raden van schepenen , gezworenen , dekenen der ambachten en een deel der goede knapen , zelve hare lasten zou mogen vinden. Dat privilegie werd bevestigd en uitgebreid bij een silke door Hertog Jan III voornoemd, op St, Michiels avond (28 September) 1336 gegeven (1), waarin wordt toegestaan, dat de stad ”s Hertogenbosch zoo veel lasten mogt heffen als tot betaling van stads schulden noodig zouden zijn. Alvorens deze verandering in het finantiéel beheer der stad ”s Hertogenbosch tot stand kwam, had zij vermoedelijk rentmeesters of ontvangers, die men beurzendragers noemde, tot ontvang der renten, chijusen en pachten van gemeente-eigendommen, en die ook, in het geval dat de stad meer uitgaven dan ontvangsten had, met de beurs of den buidel bij de gemeente rondgingen , ten einde ieder burger of inwoner, door hen naar vermogen geschat, zou bijdragen om in de meerdere uitgaven te voorzien (2). Met zekerheid is echter aangaande het vroeger behcer van stads ontvangsten en uitgaven niets bekend, daar de oudste rekening in het archief voorhanden eerst van 1399 dagteekent, en de regerings-resolutiæn , met de overige archieven op het raadhuis aanwezig, door den brand van 1463 (3) vernietigd werden; bij welken brand een groot gedeelte der stad en ook het raadhuis in de asch werd gelegd. Daar nu de privilegién van lé en 28 September 1336 de stad ”s Hertogen- bosch vergunden uit eigen hoofde belastingen te heffen, wilde de Hertog ook zijne eigen inkomsten en regten waarborgen (4); hij behield zich daarom de benoeming van stads rentmeesters voor, uit eene voordragt van personen , door stads regering te doen. (1) Charters en privilegién van ”s Hertogendosch. Zie Inventaris van Mr, J, N. G. Sassen, (3) Deze wijze van personclen omslag en de eigenaardige benaming met den duidel rondgaan, was nog goebruikelijk in de 16% eeuw; zie resolutiån van stads regering, bepaaldelijk register A, mn”. 1. (8) Anno 1463 opten 13"" dag in Junio was ten Boscå eenen brandt , die opginck in der verwer- straet in den cleynen ketel, ende brande te dier tyt die geheele straete necrwaerts, der stadthuys met veel prothocollen ende antiqualien, dat minrebroeders clooster, die merct ende soe voorts. Datum calor ignis accendit Buscum.. Aanteekening van Marten s'Heeren Gerards in zijn privilegie boek , 24 del, register A, no, 585, bladz. 195, in het archief der stad, (4) Gene gunsten werden door de Hertogen aan steden, vrijheden en dorpen verleend, of de inkomsten van den Her moesten daarbij gebaat of gewuarborgd worden, Uit de charters en privilegién Vbij welke aan de stad ”s Hertogenbosch de accijnsen ziju afgestaan, die anders onmid- dehjk door ”s Hertogs rentmeesters werden ontvangen, kan dit worden nagegaan, Men raadplege de charters en privilegién van ”s Hørtogendosch. Zie Inventaris van Mr. J. N. G. Sassen, als: "Het accoord op Kruisdag 1845 (14 Sept.). — privilegie van Hertog Jan 1II van 22 September 1346. —= —- vr mme =— 17 November 1847 op St. Lembertsdag. Bij welk laatste de stad ”s Hertogenbosch 16 jaren lang hare accijnsen mogt blijven heffen, mits daarvoor jaarlijks aan den Hertog te betalen 600 pond tournois, 1900 Het regt tot benoeming van rentmeesters werd aan de regering van ”s Her- togenbosch door Hertogin Johanna van Luremburg, van Lotharingen, van Brabant en van Limburg enz,, bij privilegie van 18 Maart 13%/,, (+), wederom afgestaan en werd bij art. 5 van dat priviligie, dat regt, de wijze en bepalingen waarop het gegeven werd, aldus omschreven: ,Item gheven wy ende verlenen onser stat ende onsen goiden luden vanden Bosch, so wanneer die seven scepenen in onser stad van den Beøscå gheset syn. Dat die selve seven scepenen ende die ghene die int naeste voirleden jair, scepenen geweest hebben ende ghesworen worden syn, altoes voirtaen van jair te jair wesen selen onder hen veertienen, samentlic ofte die meeste hoep, van hen twe rentmeesteren te wesen, dat jair lanc aan onser stad vanden Boscå op hoeren eedt der stad orbetlick te wesen na hoiren besten sinnen, ende dat selen si jairlix sculdich syn te doen des anderen daigs nae dat die seven scepenen gheset syn, ende en selen mogen eten noch drincken, sy en hebben tjerst dese twe rentmeesteren ghekoeren, die welcke twe rentmeesteren onse schoutheit of onderschoutheit van den Bosch, jairlix als gewoenlix is, van onsen wegen sculdich sal zijn te eden, ende wair onse schoutheit van den Bosch die twe rentmeesteren ter stont als sy ghekoren syn niet ede, soe gheven wy ende verlenen onser stad vanden Bosch, dat een onzer stad ghe- swoeren knape vanden Bosch, die dairtoe vanden schepenen ende gheswoeren onser stad vanden Boscå ghenomen sal werden; die twe rentmeesteren sculdich sal syn van onsen wegen te eden, alle weghe voirtain van jair te jair, alsoe dicwille alse die van onsen schoutheit ofte onderschoutheit vanden Boscå » in deser maten niet geheeydt en werden. Ende dese twe rentmeesteren selen sien gheboiren poirteren (burgers) onser stad vanden Bosch, ende van wettegen bedde, vuytghenomen die ghenen die voirmaels in onse voirs. stad scepenen of gheswoeren hebben geweest, dat die rentmeesters mogen wesen als si dair toe ghecoeren of gheset selen werden. Ende dat dese twe rentmeesteren selen twe werven inden jaeren dat si rentmeesteren sien wettighe rekeninghe doen voir onse voirs. stad ghemenelie voor de geheele gemeente. Dats te weten deen een maent nae Paeschen ende dauder een maent nae Sente Remeys dach. Ende wanneer dese twe rentmeesteren hoirer rentmeesterscap af gaen ende ontset selen werden, soe en selen dese twe rentmeesteren binnen twe jairen nae dien dat sy afgaen, niet inder voirs. onser stad rade comen moghen.,” Bij privilegie van Hertogin Johanna, op verzoek der regering van ”s Her- togenbosch, den 13 Februarij 1398 gegeven (+), worden aan die stad, in het belang van haar beheer, onderscheidene voorschriften gedaan, waaronder , (") Inventaris als voor. Bij dit privilegie werd de afkoop der jaarlijks te betalen 600 realen, gelijk stannde met zooveel ponden tournois, geregeld; de stad ”s Hertogenbosch betaalde voor dien afkoop in eens 6000 realen of ponden touruois en had daarvoor hare accijnsen vrij. (") Privilegieboek van den Griffier van de Velde, Boek D, bladz. 49, in het archief der stad, IV met betrekking tot de rentmeesters, dat de twee burgemeesters, zoo als zij daar worden genoemd, ook voortaan straatmeesters zouden wezen sende sullen neemen ende vuytgeven der voirs. stat goede vanden Bosch, op hoiren eeden en nae hoiren besten vyff sinnen, in den meesten oirboir ende proufijt der voirs. onse stad vanden Boscå.” Dat zij tweemaal ”s jaars rekening zouden doen, te weten: daags na Paschen en daags na St. Remeys. Dat vooraf in de kerken zou worden bekend gemaakt op welken dag en op welk uur de burgemeester die rekening voor de geheele gemeente en in tegenwoordigheid van schepenen, gezworenen, raden en de dekenen der ambachten ten raadhuize zou doen,. Dat burgemeesters hunne rekening zouden maken op vier rollen (7), één voor schepenen en gezworenen , één voor de leden van den gemeenteraad, één voor de dekenen der ambachten en één, die zij voor zich moesten behouden. Dat bij het: doen der rekening den schout, den schepenen en den klerken ieder een gelt wijn zou worden gegeven. Dat de zeven schepenen en de twee burgemeesters ieder 60 oude schilden uit stads kas zouden genieten voor de aanschaffing van hunne kleederen (tabbaarden), die zij gedurende hunne bediening ter eere van de stad moesten dragen. Dat de schepenen ieder jaar zouden hebben een voeder wijn om op het raadhuis ter vergadering te drinken, voor welk voeder wijn hun gezamenlijk werden toegestaan 32 oude schilden. Dat de schepenen van ”s Hertogenbosch noch de burgemeesters iemand schenkingen van stads goed mogten doen, met uitzondering van den geboren Landsheer, wien zij zoodanige schenkingen mogten doen, als zij vermeenden, dat in het belang en de eer der stad dienstig zou wezen; voorts aan prelaten, baanrotsen, landsheeren, ridderen en raden van goede steden. »Den welcken sy sullen mogen schencken tot zes kannen wyns, nae dat hen duncken sal dat zys weerdich zyn.” Nog onderscheidene andere punten, zoo als de uitgaven welke de rent- meesters-burgemeesters mogten doen en die in rekening konden worden gebragt, en het sluiten dier rekening, werden bij dat privilegie vastgesteld. Nagenoeg eene eeuw, dat is van 1398—1494, bleven de rentmeesters- burgemeesters in het beheer van stads finantién. Op den 40 December 1494 werd bij ordonnantie van Philips , Aarts-hertog van Oostenrijk, Hertog van Bourgondié, van Lotharingen, van Brabant euz. eene commissie naar ”s Hertogenbosch afgezonden , aan welker hoofd Hendrik» Graaf van Fortsenborch, Raad des Hertogs stond, om aldaar verandering in de regering te brengen. (?) Eenige dezer rekeningen in perkementen rollen zijn in het archief voorhanden. sm me Hd V De Hertog werd daartoe gencoopt, omdat le zijner kennis gekomen was, dat de stad ”a Hertogenbosch, eene der voornaamste hoofdsteden in zijn land van Brabant, waar vroeger groote nering en hantering van koopmanschappen was, weshalve de burgers in goeden staat en rijkdom plagten te zijn, zeer verminderd was en binnen zekeren tijd verarmd en ten achteren was geraakt, alsmede omdat in die stad veel muiterijen, zoowel tegen de officieren des Hertogs als anderzins, ontstaan waren, welke zaken, volgens den Hertog, gebeurden bij gebrek aan eene goede policie en regering, waarin hij wilde voorzien, en waartoe die commissie volmagt had namens hem te handelen. Bij de akte van reformatie , door die commissie opgemaakt en bezegeld den 20 December 1494 (%), werden, in navolging van het regeringsbeleid der stad Leuven, twee burgemeesters, als een buiten- en een binnenburgemeester, aangesteld, hun werkkring en hunne belooning geregeld, zonder dat in dien werkkring het beheer van stads finantién betrokken werd. Commissarissen verklaarden voorts bij die akte te niet alle privilegién en usantién te voren verleend en in gebruik, welke strijdig met deze reformatie zouden zijn. De rentmeesters verloren hierdoor de benaming van burgemeesters en streatmeesters, hun in het privilegie van Hertogin Johanna van Brabant van 13 Febr. 1398 gegeven. Zij verloren ook met de benaming van burgemeesters en straatmeesters, hun bij laatstgemeld privilegie gegeven, de bemoeijing in de policie en justitie aan de betrekking van burgemeesters en straatmeesters verbonden. De oorlogen met Frankrijk, met de landen en steden van Gelder, Luik, Utrecht en andere, hadden de stad ”s Hertogenbosch op het einde der 15de eeuw zoo zeer verarmd en met schulden beladen, dat de regering schier geene uitkomst wist om daaruit te geraken. Nijverheid en handel kwijnden; want hare ingezetenen durfden hun hoofd niet buiten de poorten der vesten steken, verzekerd als zij waren onmid- delijk voor stads schulden aan erflos- en lijfrenten gevangen genomen en als gijzelaars gevangen gehouden te worden; de nijverheid was dus in haren handel naar buiten, die anders zeer aanzienlijk was, vernietigd, In dezen hoogen nood vergaderde, op den 12% dag der maand Augustus van het jaar 1499, ten raadhuize in de raadkamer de achtbare regering der stad, als schepenen, gezworenen, de raden en de dekenen der ambach- ten, om in onderling overleg maatregelen te nemen tegen verder dreigend verval der stad en voor hare opbeuring uit hare geldelijke ongelegenheden. De schulden toch, waaronder op dat tijdstip de stad gebukt ging, waren hoogst aanzienlijk. Behalve de Hertogelijke bede en alle gewone en buitengewone lasten, had (7) Charters en privilegién van ”s Hertogenbosch, Zie Inventaris van Mr, J. N., G, Sassen, VI gij jaarlijks te betalen aan erfrenten 4385 Rijns. gul. en aan lijfrenten 23,686 Rijns. gul. 2 schellingen, te zamen 28,071 Rijns. gul. 2 schellingen, en daarenboven nog te voldoen aan achterstallige loopende schulden eene som van meer dan 91,000 Rijns. guldens. De inkomsten der stad daar en tegen bedroegen nog geen derde van de te doene betalingen. Na rijp beraad kwamen de drie leden, uitmakende stads regering, in gemelde vergadering eendragtelijk overeen: Dat de dekenen van de ambachten, uitmakende het 3de lid der regering, uit de burgerij en de ingezetenen der stad zouden kiezen en aan het 1e en 2de lid in geschrifte voordragen 12 goede eerbare mannen van »wette en consciensie wesende”, welke op verbeurte van lijf en goed verpligt werden gich die keuze te laten welgevallen ; daarenboven moesten zij ieder gegoed wezen tot minstens 1000 Rijns. gulden, waaruit de twee opperste leden , schepenen en gezworenen, als lste, en de raadsheeren als het 2å lid zouden kiezen zes goede mannen, die het bewind, de regering en de bevelen hebben gouden over de stad en haar finantiéel beheer. Hun werd daarbij de opperste magt gegeven tot het nemen van alle maatregelen door hen dienstig geacht, om de stad uit haren kommer en finantiéle ongelegenheid te redden, met bepaling, dat, wat zij in redelijkheid en naar geweten zouden bevelen om het beoogde doel te bereiken, door de drie leden onvoorwaardelijk zou moeten goedgekeurd worden. | Dat de alzoo te benoemen zes goede mannen voor zes jaren zouden worden gekozen en gedurende den tijd van hun bewind geene andere bediening zouden mogen aannemen, waarmede zij in den raad der stad zouden moeten komen; ook werd het hun mede verboden gedurende hun beheer eenige accijnsen of goederen der stad te pachten of daarin eenig part of deel te hebben, noch middelijk noch onmiddelijk. Voor het geval dat één hunner gedurende hunnen diensttijd mogt komen te overlijden, werd den overigen de magt gegeven om onder hen een bevoegd opvolger uit de gemeente te kiezen; er werd eindelijk nog bepaald, dat zij jaarlijks aan stads regering rekening en verantwoording zouden doen. Ten einde aan deze genomen beschikkingen kracht van wet te geven in alle landen van den Hertog, werd door den magistraat van ”s Hertogenbosch met overlegging der bescheiden zijne goedkeuring verzocht. Bij open brief, gegeven te Brusse/ den 26 Augustus 1499 (%), werd die goedkeuring door Philips, bij de gratie Gods Aartshertog van Oostenrisk, Hertog van Bourgondié, van Lotharingen, van Brabant enz., gegeven en bij dien brief bepaald en bevolen, dat deze wijze van behcer werd toegestaan voor acht achtereenvolgende jaren, in welken tijd de stad hare schulden en lasten zou moeten betalen op de volgende wijze, te weten : (?) Charters cen privilegién van ”s Hertogenbosch. Zie Inventaris van Mr. J. N. G. Sassen. sem me VII Dat in de twee eerste jaren de stad alleen de renten zou betalen over die jaren verschuldigd, en gedurende de zes overige, eveneens de loopende renten over ieder jaar verschuldigd , en daarenboven van elk dier zes jaren een zesde gedeelte der achterstallige renten , in en onder welke betalingen begrepen zouden zijn, niet alleen de vorderingen der renteniers, dieindertijd binnen de stad woonden, maar ook die dergenen, welke in tijde der voors. oorlogen, toen de schulden waar- onder de stad gebukt ging, gemaakt werden, te ”s Heriogenbosch woonden en sedert dien tijd de stad verlieten, of die de stad alsnog zouden willen verlaten. De Hertog gaf voorts de regermg en de burgerij der stad ”s Hertogenbosch goede en vaste zekerheid en geleide, om gedurende dezen termijn van acht jaren te mogen reizen, keeren en verkeeren met hunne lijven en goederen in en over al zijne landen van Brabant en Overmase, zoo te water als te lande, ten einde hunnen handel en hunne nering uit te oefenen, daar waar hun dat gelieven zou, zonder dat zij of eenigen hunner gedurende die acht jaren aan lijf of goed, ter zake van de door de stad verschuldigde renten of andere schulden, zouden mogen worden aangetast, gearresteerd of bekommerd , onder welk voorwendsel ook. De Hertog beval daarbij wijders aan iedereen, dat zij de zes ,totten regimente en beweynde” gekozen wordende goede mannen, in al hunne han- delingen moesten gehoorzaam zijn, zonder hen in hunne regering en hun bewind in iets te storen of te belemmeren, noch met woorden, noch met werken hoe genaamd ook, op straffe van verbeurte van lijf of goed, of om deswege naar bevind van zaken gestraft te worden. Bij een nader verzoekschrift aan den Hertog gaf de regering van ”s Her- togenbosch te kennen , dat het der stad niet mogelijk was om in 8 jaren alle schulden te betalen; zij verzocht daarom, dat die termijn in 12 jaren zou worden veranderd en tevens zou worden toegestaan, dat de regering of hare ingeze- tenen gedurende dien tijd, voor de renten ten laste der stad en verdere schulden, ook niet zouden bemoeijelijkt worden in andere van des Hertogs Nederlanden als Plaanderen, Holland , Zeeland en Friesland ; welk verzoekschrift in een tweeden open brief des Hertogs van den 28 September 1499 (1) werd toegestaan. Bij hunne verkiezing gaven schepenen, gezworenen , raadslieden, die men ledige lieden noemde, dekenen van de ambachten, een deel der goede knapen en voorts de geheele gemeente der stad ”s Hertogenbosch, aan de eerste zes gecommitteerden de volgende schadelooze geloften : Wy scepenen, gezwoernen, raitsluden, diemen noempt ledige luden, dekenen vanden ambachten, een deel der goeder knaepen ende alle die gemeyn stadt van ”s Hertogenbossche , doen condt allen luden , alsoe wy van wegen ende inden name der selver stadt alnu tegenwordelick ende ,een- drechtelick genomen ende gecoren hebben Geritden Keteler, Aelbrechten (1) Charters en privilegién van ”s Hertogenbosch, Zie Inventaris van Mr. J. N. G. Sassen. . oe NER VIL Keteler Hermaus soen, Jannen Pynappel Bouwens soen, Henricken van Deventher, Dircken van Hedel Jacops soen ende Roedolph Noppen, onse mede inwoenende bourgeren ende poerteren, alse zgess goede mannen van wette ende conscientie, totten beweynde ende regimente deser stadt, ende het bevele dair aff volcomelyck hebbende, by auctorizatie, ratificatie ende approbatie ons alder genedichsten Heeren den Eertshertogen van Oistryck Hertoge van Brabanl etc. ende deser stadt; omme nae huere redelicheit ende conscientie, ordene regule ende lasten te stellen op ons ende allen onsen innegesetenen. Dair mede dese stadt vuyt hueren cummer ende sculden, die zeer groot is, ende met enen cleynen nyet te ondervinden en sal syn, geholpen mag weerden, des zy van boven tot beneden, tot huere conscientien, sonder becroen oft tegenseggen der drie leden deser stadt ofte yemont anders gelooft zyn ende selen wesen, den tyt ende spacie van zess jaerer van bamisse naestcomende, sonder middelt, naest een volgende gedurende. Ende die voire, sess goede mannen by scerpen bevele ons alder genedichten Heeren voirs. ende ten versueke deser stadt, op die verbuerte van hueren lyven en gueden, dat voirscreven beweynde ende regimente hebben moeten aenveerden ende aennemen, gelyck dit allet inden brieven van consente, ottroye ende respyt ons alder genedichste Heeren voirs. volcomentlycker wordt begrepen. Ende aengesien dat deser stadt sculden ende cummer als boven, seer groot is, ende men merckelyck die selver sculden ende die achterstellen dair van, metgaders der beden ons alder genedichste Heeren voirs. in tyde voirs. vervallen, sal moeten, met ennigen nyeuwen opcomingen, ordinantien ende lasten, op dese stadt ende den ingesetenen der selver, byde voirs. sesse goede mannen te ordineren ende op te stellene, inden welcken zy beducht zyn, gemerct een jegelyck, nyemont vutgesceiden , metten selven nyeuwer opcomingen ende ordinancie geraect ende belast zal wesen etc. Ende alsoe van enuigen vuyt saken van dien geanxtineert, gevreest oft meshandelt te weerdenen, in woerden oft in wercken ende oick by ennigen mits den selven, betrocken mochten werden in ennigen gerichten, geestelyck oft weerlyck hoet zy. Dair van die voirs. sess goede mannen hebben begeert ende mits dezen begeren van deser stadt bescudt defendeert ende costeloes onthaven te wesen, voer alle acceptatien ende aenverden vanden beweynde ende regimente voirs. Ende alsoe by deser stadt, achter volgende den goeden wille ende der redelicheit van hueren begeerten voirs., gemerckt de lasten der sess goede mannen voirs. groet selen wesen. 8oe hebben wy verbonden ende geloeft verbynden ende geloeven met desen tegenwoirdigen brieve , ons, onse oiren, erven ende nacomelingen , den voirs. sess goeden mannen, voer ale foortsche, anxte, vreese ende meshandel die hem oft ennigen van hen naemaels vuyt saken van desen, in woerden oft in wercken gebueren mochte, nae onsen bester macht ende autoriteit dairvan te bescudden te defenderen, te assisteren ende te preserveren, met geboeden, verboden, peenen, correctien ende IX aentast, nae ordinancie die de voirs, sess goede mannen dair op maken ende accorderen selen ende den scouthet ende wethouders deser stadt ten tyde wesende, nae vermoegen den voirs. ottroye ende respyt ons alder genedichte heeren voirgenoempt ende deser stadt rechten, daer toe te be- wegen, ende in dien te hebbenen, dat zy ulle ordinancien ende nyeuwe opcomingen als voir, die de voirs. sess goede mannen nae huere consciencie ende redelicheit, ten onderhouden deser stadt ende die sculden mede te betalenen , maken ende ordineren selen tot behoerlicker proclamacien geboden verboden, ter executieu realick ende met feyt te doen stellen, ende die rebellen ende wederspennigen nae teneur den selven ordinantie te straffen ende te corrigeren nae gelegentheyt der saken, zoe behoeren sal. Geloevende voorts ende elck van ons voir alle in goeden trouwen, inden gevalle der voirs. sesse goede mannen ofte ennige van hen vuyt saken van hueren voirs. beweynde oft regimente ennigen meshandel gebuerden als boven ofte oick by ennigen persoenen in gedingen betrocken ende gemolesteert worden, het weer by geestelycke citatien, inhibitien, appell ofte ander weerlicke mandamenten, dagementen oft hoet zy, dat sy hen ende elck van hen dat gebuert, dair aff selen moegen verantworden, wederstaen ende defenderen voir alle huer richteren ende hoven geestelyck oft weerlick; ende insgelycs alle rebellen ende wederspennigen teugens ordiuantien gemaict ofte die de voirs. sesse goede mannen vuyt saken van desen noch maken ende opsetten selen, die ende alsulcke met allen wegen van recht totten voldoen ende betalinge van dien te mogen doen bedwingen, heysch ende aenspraeck op alsulcke te doen ende in rechte dair inne voirts te procederenne inden name deser stadt in allen saken voirs., soet gebueren mach ende nae recht behoeren sal pro et contra sonder yemans tegen seggen, allet tot onsen costen, lasten ende aventueren. W331 Ketde Hermans soen, Jannen Pynappel Bouwens SO. Deventihær , Dirckem van Hedel Jacops soen ende Roed. mede inwoenersde bourgeren ende poerteren, alse BÉe wcte ende crrnscientie, totten beweynde ende reine het hevele dair aff volcomelyck hebbende, by ane approbatie oms alder genedichsten Heeren den 1K.- Mertoge van Z3rabanl etc. ende deser stadt. 1, emåe conscientie , ordene regule ende lasten ff, …. omsen innegesetenen. Dair mede dese stad sculden, die zeer groot is, ende met encen en sal syn, ge holpen mag weerden, des ARR huere conscientien, souder becroen oft 14. stadt ofte yermmont anders gelooft zyn ende van zen jaeren van bamisse naestcomende,. gedurende. Ende die voire, sess goede. ggenedichten IHleeren voirs, ende ten 4. van hueren lyven en gucden, dut hebben moeten aenveerden ende ;… van consente , ottroye ende ru… volcomentlycker wordt begrepen, ende cummer als boven, s00r aculden ende div achtersiel! genedichste HMecoren voirs, ; nyeuwen opcomingen, 4: ingesolenen der selver, op io stollene, inde nyomont, vutgeseeil gornoct endo belu : van dion geanvt: oft in wercken ; Wordon in cu. die voirs. 4 desor sind BO00pt anti, alsoc by. Yann hu. Rroct. Belo: Bie: y VT: XI mm ig .…. s/Hertogenbossche , die voirtyden ronts omme in -. 7" was, nu teencmaele verlandt, ende daerby van gs væ zediminueert is , ende op twee eynden vander væ "” »ouder eenige mueren, vesten oft wallen liggende En une by nachte ende ontyde te waetere ende te lande —— mocten die voirs, twee eynden tot hueren zwaeren me vante ende hooghe mueren sluyten, ende met diepen Er SRRS aven, zoo dat zy supplianten ter saecken van dien rn on reparacien ende fortificacien van nyeuwen sterckten BER -— vereken ende andere reparacien, die sy binnen sekeren == …— ten hebben, vutgegeven ende gedebourseert hebben omtrent ass er ter, Omme welcke ende andere diverschen extraordinarisse re »ne, ende oick tot dicn huere porcie vanden beden, ons SE TEE hetacleu , die ongelyck grooter zyn dan in voerleden tyde, år; en ucestendeel fineren (3) en de opbrengen by vercoope van renten PR SER . Vøirs, stadt, in zulcker wys, dat de zesse gecommitteerden ceude regemente van diere, zoe belast zyn geweest, dat Sl … hangende de voirs. tyt ende atterminacien van sesse jaeren Sår «reren zullen, zy niet en hebben cunnen maniere vinden, om sie uarysen aengaende den ouden achterstellen te overcomen ende Eg: mtenteren, Ende boven allen den voirs. lasten, hebben de sup- i idt ende geleden noch andere groote scaden, overmits der muta- ien voirledenen jaeren, binnen der voirs. stadt, by eenige " lichte persoonen ende meest vuytlandige ingesetenen der voirs. met, tegens den wille, dancke ende conseute vanden goeden unde ingesetenen aldaer; ter cause vande welcke mutatie den un meer dan 25,000 gulden costen ende scaden gehadt hebben , eestendeel oie by vercoope van renten hebben moeten fineren ende …&n. Ende allen desen niettegenstaende, hebben de supplianten tot rheyt onser voirs. stadt van sHMertogenbossche ende van onsen lande Bønbant, begonst te maken een schoon sterck steenen blockhuys aende hamerpoirte, waer mede men zal moghen zekerlycke dat geheel quartier ur. voirs. stadt bewaeren ende defenderen om welke te volmakene ende voirs. stadt tot dien te fortifficeren ende anders te repareren daert van vøde wesen sal, hebben zy supplianten voore bamesse lestleden twee verlycke goede mannen als bouwmeesters dairtoe gecommitteert, de welcke om hueren last te volbrengen, zy ecn groote quote vanden incommenden der voirs. stadt sullen moeten bewysen,” (1) De Vuchterendåk en het Hinthamereinde. (2) Torens, (3) Finantién, opnemen. (4) Muiterij. NII Onder de voorwaarden, waarop Keizer Karel V als Hertog van Brabant dit octrooi verleende, was ook nog deze: , Behoudelick, dat de voirs. supplianten binnen den tyde van desen jegenwoirdigen state van zes jaeren, met goede ernsticheyt ende continuelick sullen doen wercken ter tyt toe dat tselve bolwerck oft blockhuys voiren gementionneert ende voirts alle andere nootlycke fortifficacien ende reparacien volmaeet ende volbracht zullen worden, ten meesten orboir, verzekertheyt ende proffijt onser voirs. stadt.” De regering werd voorts bij dat octrooi gemagtigd den door haar gekozen of nader te kiezen bouwmeesters commissie te geven onder het zegel der stad, met bepaling dat zij voor den Laagschout den eed zouden afleggen om de voors. vestingwerken getrouwelijk voort te zetten en te volbrengen. Volgens het ingrosseerboek van St, Remeys 1526 — S', Remeys 1527 (1) en laatst gemeld octrooi, benoemde stads regering vier in plaats van zes gecommitteerden tot de regering en policie en twee bonwmecsters. Aan de vier gecommitteerden werden echter twee adjuncten toegevoegd , zoo als uit de rekening van St, Remeys 1527 — 8$t, Remeys 1528 en ook uit de nieuwe commissie der vier gecommitteerden van den 5 September 1528 (2) blijkt. Deze adjuncten of notarissen waren belast met het ingrosseren en opmaken van stads rekening en vele andere schrifturen, ter zake van het bewind der finantign en der policie, dat hun door gecommitteerden werd opge- dragen. In 1529—1530 ziet men wederom 6 gecommitteerden optreden; van 1530—1545 zijn er ieder jaar 4 en van 1545—1547 5, altijd bijgestaan door twee notarissen. In de rekeningen van 1547—1553 komt voor het eerst de benaming van rentmeesters wedcrom terug; gedurende dit tijdvak waren er elk jaar vier aan het bewind. In 1533—1554 worden 2 rentmecesters en 2 policie-meesters vermeld; in 1554—1555 2 rentmecsters, van 1555—1558 4 rentmeesters, van 1558—1565 3 rentmeesters, van 1565—1577 2, van 1577—1581 2, van 1581—158292 4, van 15382—1583 2 en van 15$83—1586 3. Eerst in de dienst 1586—1587 begon het beheer van de stedelijke finantién wederom zijn meer geregelden loop te krijgen. Van dat jaar tot 1668 worden in den regel jaarlijks 2 policie-rentmeesters (1) De werkelijke rekening van dit dienstjaar is in het archief niet voorhanden en moet dus door dit ingrosseerboek vervangen worden, zoo als het onder B, ne. 33, voorkomt (2) Charters en privilegién van 's Herfogenbosch, Zie Inventaris van Mr. J. N, G. Sassen. In den annhef dier commissic wordt gezegd , dat de vier benoemde gecommittcerden bunne nieuwe commissie niet wilden aapncmen, of zij movsten gesterkt worden. XII of rentmeæesters voor de in- en uitgaven van algemeen beheer en van de renten gevonden. In het jaar 1668 werden de policie-rckeningen van de rente-rekeningen gescheiden en voor ieder één rentmeester aangesteld, met dien verstande, dat hunne aanstelling als rentmeester in het vervolg voor twee jaren zou wezen, en dat ieder rentmeester één jaar rentmeester der renten en het daarop volgende policie-rentmeester zou zijn, zoodat elk benoemde, gedu- rende zijne tweejarige dienst, opvolgend de renten- en policie-rekening had. Deze wijze van beheer werd tot en met het jaar 1810 voortgezet; van dat tijdstip dagteekent de aanstelling van den cersten stads-ontvanger. De ordonnantién en instructién, krachtens welke de rentmeesters stads middelen ontvingen en uitgaven, waren de reeds bekende hier volgende privilegién, als: a. Dat van Hertog Jan III van Brabant, gegeven op S. Lambertsavond (16 September) 1336. bd. Dat van gemelden Hertog, gegeven op St. Michielsavond (28 September) 1336. ce. Dat van Hertogin Johanna van Brabant, gegeven den 18 Maart 1387. d. Dat van genoemde Hertogin, gegeven den 4 October 1391 en e. Een derde van die Hertogin, gegeven den 13 Februarij 1398. En wijders de ordonnantién van tijd tot tijd door de stedelijke regering vastgesteld, als: $. EÉene ordonnantie vastgesteld St, Matheusdag, Anno 1372. 9. Eene dergelijke ordonnantie, vastgesteld den 27 Februarij 1547, aangehaald in kapittel 11 der ontvangsten van de rekening ne. 53, loopende over het jaar S', Remeys 1546 — St, Remeys 1547. h. De instructién van 23 Julij 1632, 2 Julij 1665, 11 September 1669 en 6 Januarij 1680. s. Besluit van 22 Mei 1744. j. Besluit van 3 Januarij 1748, bij welk laatste werd vastgesteld, dat de dienst, waarover de rentmeesters voortaan rekening zouden doen, van 12 Januarij tot ultimo December van ieder jaar zou loopen, en alzoo van dat tijdstip de regel werd afgeschaft, bij de privilegién voorgeschreven, volgens welke de rekeningen moesten gedaan worden van S', Remeys of Bavo (1 Oct.) tot het volgende jaar St. Remeys. Stads-regering nam voorts nog later onderscheidene besluiten, waarbij die instructién werden vermeerderd , verminderd of verbeterd ; ook mengden, na de reductie van 1629, de Staten-Generaal der Vereenigde Nederlanden zich in het beheer van stads-finantién en namen beschikkingen omtrent de stedelijke comptabiliteit, hetgeen nader blijken zal. Volgens hare privilegién , had de regering van ”s Hertogenbosch het uitsluitend beheer over de inkomsten en uitgaven der stad en was stads XIV regering aan niemand verpligt kennis, herziening of nazoek desaangaande in stads rekeningen toe te laten. Bij dat van 18 Maart 1387, werd door Hertogin Johanna van Brabont aan de stad ”s Hertogenbosch ten eeuwigen dage overgegeven en opgedragen al de accijnsen, welke eertijds den Hertogen van Brabant in hunne stad van ”8 FTertogenbosch toebehoorden, en die tot op gemeld jaar door de stad van den Hertog voor een telkens bepaalden tijd en tegen ecne bepaalde uit- kcering werden gepacht Dat privilegie zegt voorts, dat aan de stad werden afgestaan al hare eigen inkomsten en middelen, zonder dat de Hertogen van Brabant in het vervolg daarop eenig regt zouden hebben noch uitoefenen. Die inkomsten en middelen waren ten behoeve van den Graaf van der Marck bezwaard voor zes honderd roijalen jaarlijks, tot afdoening van welke schuld de stad ”s ZZertogenbosch zich bij dezen afstand verbond , en daarvan ook werkelijk in 1391 de aflossingen deed met eene som van zes duizend roijalen; Hertogin Johanna gaf daarop, bij akte gegeven te Brussel den 4 Oct. 1391, de stad ”s /Zertogenbosch kwitantie met belofte van vrijwaring ten eeuwigen dage. (1) De stad ”s Hertogenbosch verkreeg dus bij koop van Hertogin Johanna van Brabant al hare toenmalige accijnsen en daarbij het regt, om die uit eigen hoofde, zonder inmenging van die Hertogin of hare nakomelingen , Hertogen of Hertoginnen van Brabant, te beheeren. Dat privilegie benevens alle anderen werden achtereenvolgend bij de blijde inkomsten of huldiging van iederen aankomenden Landsheer bevestigd en ter nakoming bezworen. Zij werden ook in de akte van capitulatie van 14 September 1629 , bij welke de stad ”s Hertogenhosch in de magt der Staten Generaal van de Vereenigde Nederlanden overging, door den beroemden veldheer, belegeraar en overwinnaar van ”s Hertogenbosch, Frederik Hendrik, Graaf van Nassau, Prins van Oranje, Stadhouder en Kapitein-Generaal en door die Staten aan de stad gewaarborgd. Op die verkregen privilegién en regten werden door de Hertogen van Brabant nooit inbreuk gemaakt. Na de reductie van 1629, kwam de regering van ”s Hertogenbosch over deze hare privilegién en regten al spoedig in verwikkeling. De Edel Mog. Heeren Staten-Generaal van de Vereenigde Nederlanden verlangden , bij aanschrijving van den 3 October 1647, dat stads regering binnen drie weken de drie laatste opgenomen en gesloten rekeningen zou overzenden, om te worden gesteld in handen van Commissarissen uit H. H. Mog. tot onderzoek en verslag omtrent stads middelen. Schepenen , gezworenen en raden verschoonden zich van die overzending , op grond van stads bezworen en erkende privilegién. (2) (1) Charters eu privilegién van 's Hertogenbosck. 7ie Inventaris van Mr. J, N. G. Sassen. (2) Resolutién der 3 Leden, register A, ne. 47, fo. 18 — 23. XY Hierbij bleef het, totdat vier jaren later zekere Herman de Bitter , raad der stad ”s Hertogenbosch en rentmeester van het Heilige Geesthuis, met die regering in onmin gekomen, deze bij de Hooge Regering beklaagde en haar onder anderen ook ten laste legde ,dat zy, door emplooi van meer dan 7 177,000.— in een notabel getal van jaren, tot diverse notelycke stads respecten uitgegeven, niet wel souden hebben geverseerd en niet behoorlijk zoude hebben gemenageert.” (1) De Staten-Generaal der Vereenigde Nederlanden besloten die zaak te doen onderzoeken ; bij besluit van den 2 December 1651 benoemden zij daartoe uit hun midden twee gecommitteerden, ten einde zich, na volbragte com- missie te Maastricht, naar ”s Hertogenbosch te begeven en zich daar øpertinentelyk ende zoo veel doenlyk te informeren op alle soodanige desor- deren de welcke int stuck van politie, justitie ende financien der stad sHertogenbosch zouden bestaan” en daarvan rapport te doen ,omme daer inne by Haar Hoog. Mog. geremedieert ende gedisponeert te worden.” (2) Die gecommitteerden kwamen eerst den 12 September 1652 te ”s Herto- genbosch en vorderden de openlegging van al de sedert 1629 opgenomen en gesloten rekeningen der stad. De regering van ”s Hertogenbosch werschoonde zich andermaal van die openlegging, ook op grond der sententie uitgesproken in den Hoogen Raad van Holland, van den 30 Julij 1650, waarbij zij tegenover den Hoogschout Jonkheer de Bergainge in alle hare regten en privilegién werd gehandhaafd. (3) Stads regering deed den Gedeputeerden uit H, Hoog Mog. wijders het aanbod , om de posten in de rekening open te leggen, tegen welke kwaad vermoeden bestond , wanneer die posten haar werden opgegeven, en gaf op het verder aandringen der Gedeputeerden te kennen , bij hare weigering te moeten blijven; zich grondende op de daarbij overgegeven deductie (4), waarbij in het breede de regten der stad in deze werden uiteen gezet, met verzoek, wanneer de Gedeputeerden uit haar H. Mog. met deze gronden en de sententie van het Hof van Brabant, van 30 Julij 1650, de zaak nog niet in het regt der stad beslist achtten, deze dan naar het Hof van Justitie zou worden verwezen om daar beslist te worden, en inmiddels van die beslissing de stad en hare regering van feitelijken dwang te ver- schoonen. H. H. Mog. wilden daarop de zaak aan den Hoogen Raad van Holland, Zeeland cen F iesland voorleggen , met uitnoodiging om ten spoedigste zijn gevoelen mede te deelen ,of de regering van ”s Hertogenbosch de openlegging van hare rekeningen aan H. Hoog Mog., als getreden in de regten van (1) Resalutién van stads regering, register A 42, fo, 157, vo. 247, A 48, fo. 55, A 63, fo, 199. (2) Resolutiéen van stads regering, register A 623, fo. 137. (8) Idem 138 en volgende. (4) å ldem 143 idem, XVI den Hertog van Brabant, mogt weigeren ,” doch ook hier kwam de regering der stad tegen op. (1) De Hooge Raad adviseerde desniettegenstaande in de zaak: ,Dat in hooggewigtige zaken, waarbij de dienst van den lande merkelijk zou betrokken zijn, H. Hoog Mog. de magt zou hebben om door Gedeputeerden stads rekeningen te doen onderzoeken, zonder dat dit in andere gelegenheden in prejuditie van de privilegién en de capitulatie met de stad gemaakt en de sententie van 20 Julij 1650 zou mogen geschieden.” De Staten-Generaal der Vereenigde Nederlanden konden echter tot geen besluit komen; voorloopig werd alzoo goedgevonden deze zaak tot nader order te laten rusten. Zij bleef dit werkelijk tot in 1656; den 10 October van dat jaar namen de Hoog Mog. een besluit, waarbij drie leden uit haar midden en twee leden uit den Raad van State in commissie naar ”s Hertogenbosch werden gezonden zom inspectie, openinge ende visie te begeren vander voers. stads reeckeningen ende byder selver wedercompste daervan rapport te doen;” de regering van ”s Hertogenbosch werd in het bijzonder daarbij gelast die rekeringen open te leggen, en de gecommitteerden werden gemagtigd om, bij weigering, gebruik te maken van den sterken arm (2). De Hoog Mogenden gaven voor reden van dit hernieuwd bevel, dat de stad ”a Herlogenbosch 4800 seer claeghde over haere onvermogentheyt vande niet te connen betaclen ende van niet te connen subsisteren sonder te hebben subsidie, ofte te hebben remplacement vant landt, ende dat haere Ho. Mo. dair op pertinente informatie wilde doen nemen t”geene noch beter noch seeckerder, als vuyt stadts reeckeningen konde geschieden, ende van alles wel onderricht synde, dat haer Ho. Mo. dan ten reguarde van deser stadt versouck ende gesustineerde in alle recht maticheyt soude disponeren” waar- tegen, doch te vergeefs van wege de stad werd aangevoerd. ,Dat dese stadt haer syet en was fonderende op haere onvermogentheyt, nochte op dat fondament de betaelinge der bede weygerde, maer op veele andere bondige ende peremptoire redenen ; nochte dat oyck deselve stadt eenich subsidie ofte remplacement vant landt hadde geeyscht ofte noch was eysschende, maer alleen dat haer haerder stadts middelen, volgens de capitulatie mochten gelaeten, ende haere inwoonderen oock volgens de capitulatie, nyet hooger als de inwoonderen van andere Brahantsche steden, ende voorts alle plaetsen onder de generaliteyt resorteerende, mochte beswaert ende belast werden.” Dit alles kon echter niet baten, Gedeputeerden , door H. Hoog Mog. benoemd en gelast, kwamen den 26 October 1656 te ”s HMertogenbosch en deden der regering opening van hunnen last; op de daartegen ingebragte | rs (1) Resolutién van stads regering, register A 62, fo. 149, 160 v. 162, 170, 175, 177 vo. 180. (2) Resolutién van stads regering, register A n?, 49, f. 127. XVII bezwaren werd door hen geantwoord ,dat zy dyen aengaende in gheene dispuyt en wilde treden ende verzochte binnen 24 uren een cathoryck ant- woordt” terwijl geen zoodanig antwoord voor weigering zou gehouden worden. Stads regering bleef cchter zwarighcid maken om aan den eisch der commissie uit H. Hoog Mog. te voldoen, met aanbod echter, om uit die rekeningen alle gevraagde inlichtingen omtrent zoodanige posten, waaromtrent dit zou ver- langd worden, zelfs bij afschriften of openlegging dier posten, te willen geven, dat echter door de commissie nict werd aangenomen. Schepenen, gezworenen en raden besloten daarop ter vergadering van 28 October 1856, om al de stads rekeningen te verzegelen en in handen van het Hof van Justitie te stellen, ten einde door dat Hof bij sententie te doen beslissen, of stads regering gehouden zou wezen hare rekeningen aan H. Hoog Mog. of derzelver gecommitteerden over te leveren ,alles in conformi- teyt vanden eersten articule der bleyde incompste by alle de Hertogen ende Hertoginnen van Brabant beswooren ende by haere Ho. Mo. inde capitulatie met de stadt gemueckt, naerder geconfirmeert ende vastgestelt, waerby de selve Hertogen ende Hertoginnen wel expresselyck belooft hebben, aen haer ondersaeten gheen cracht ofte wille te sullen docn , baere ofte gedooghen te geschieden in eenigen manieren, ende dat sy die nyet buyten recht ende vonnisse handelen en sullen noch laeten handelen, maer dat sy daer en tegen alle haers prelaten, godtshuysen , banderheeren , edelen ende goede luyden ende ondersaten van haeren steden ende vryheden inden lande van Brabant ende Overmase sullen handelen ende doen handelen in allen saken met vonnisse ende met recht,” (1) Gecommitteerden uit H. Hoog Mog., daarvan kennis bekomen hebbende, wilden die verzegeling en verzending voorkomen; zij deden terstond, met hulp van den Militairen Gouverneur en den Majoor van Haersolte, het stadhuis door officieren en soldaten bezetten; die militaire magt ontving den last om alle uitgaande Heeren, regeringsleden en andere personen , te onderzoeken of zij boeken of papieren bij zich hadden, te beletten en te voorkomen dat zij die ontvoerden; eveneens werd aan al de wachten der land- en waterpoorten bevel gegeven geen leden der regering buiten de poorten te laten. In dezen staat van zaken bleef stads regering altijd bij haar gedaan aanbod volharden. Gecommittcerden uit H. Hoog Mog. verlangden toen dat ant- woord schriftelijk, tevens om te weten of stads regering reeds iemand had gecommitteerd om met rekeningen naar ”s Gravexhøge te vertrekken , waarop zij ten antwoord ontvingen ,dat de Heeren vande leden geoordeelt hebbende haer voernoemde presentatie ingevolge van haar Ho. Mo. commissie in allen daer mede voldaen te hebben, dyenvolgende genoetsaeckt wacren allen het gepasseerden in desen, haere Ho. Mo. te moeten bekeut maken , KEE 4 (1) Resolutién van stads regering , register AA, n?, 49, f. 127-154, 155, 156. XVIII ende met eenen deser stadts reeckeningen versegelt onder het Hoff van Justitie te doen brengen ende consigneren, om alsoe aen alle de werelt te thoonen onbeschroompt te syn stadts reeckeningen open te leggen, indyen nae richten tselve mochte geoirdeelt worden te moeten doen.” Op die schriftelijke verklaring verzochten gecommitteerden uit H. Hoog Mog. »visie ende openinghe der reeckeninghen, de Ais 1627, 1628, 1629, 1630 ende 1631, om inde selve naer te sien de posten raeckende het stuck vande beden ende stadts acchynssen”, waarmede zij zich zouden tevreden stellen, indien van stadswege van het besluit tot aanbrenging der zaak bij bet Hof van Justitie werd afgezien. Stads regering wilde echter daarin niet toegeven of in verdere onderhan- deling treden, voordat zij in hare volkomen vrijheid was hersteld ,omme op ende vanden stadthuyse, in ende vuyt de stadt vry ende onbecommert te mogen gaen,” en tevens haar door de Hoog Mog. gecommitteerden de verzekering zou zijn gegeven, dat wanneer van stads rekeningen opeving en inzage werd gegeven, deze zou plaats hebben in een der zalen van het stadhuis, ten overstaan van leden uit stads regering, en dat na afloop die regering de rekeningen wederom tot zich kon nemen; in welk geval men wilde afzien van de voorgenomen overbrenging bij het Hof van Justitie, onder voorbehoud echter »dat tot reparatie vanden goeden naem ende reputatie deser regeringhe, van wegen deselve by mandament ex Lege diffamaris ofte anderssints, soodanige actie sal werden geinstitueert als men met advies van stadts advocaten ende anderen sal goetvynden.” Gecommitteerden uit H. Hoog Mog. met die voorwaarden, door stads regering gesteld, bekend gemaakt zijnde, kwamen den 30 October 1656 in het Collegie van heeren schepenen; zij verklaarden dat zij gezien hadden de resolutie van stads regering hun daags te voren ter hand gesteld, en ver- zochten van heeren schepenen de mededeeling ,of de commissie naerden Hage, gedecerneert om stadts reeckeninghen onder den Hove van Justitie te con- signeren quam te cesseren” in welk geval zij onmiddelijk aan de wachten order zouden geven, dat elk regeringslid vrij en onbekommerd in en uit de stad zou mogen gaan, en op het antwoord ,dat die commissie quaem te cesseren, als wanneer dese regeringhe als voor in haer liberteyt was gestelt, ende beloften hadden, dat stadts te opene reeckeningen tegens danck ende wille van de regeringhe, deselve nyet en souden worden onthouden gedemanueert ofte verbracht.” werd door der Ed. Mog. Stads rentmeesters werden daarop ontboden. Het eerst verscheen voor ge- committeerden en schepenen de rentmeester van Berckel ; deze verklaarde op de hem gedane vraag, dat vrijdag laatstleden, toen zijn dienstwerk was afgeloopen, de rekeningen nog op het stadhuis waren, doch dat hy den ge- committeerden de verzekering niet kon geven, dat deze daar nog zouden zijn, omdat hij in de kamer der rentmeesters niet kwam als het zijne week niet was; de rentmeester vau den Berg, inmiddels binnen gekomen, verklaarde op Zijne beurt niet te kunnen geggen of de rekeningen boven waren ; dezen werd alstoen gelast zich naar de gewone bergplaats, de St. Nicolaas kamer, te begeven, ten einde zich te vergewissen of zij er waren. 'Terug komende gaf hij een ontkennend antwoord, er bij voegende, dat hij voor zich ook niet wist waar ze waren, daar hij tot de wegvoering niet had medegewerkt; dat ook hij, voor de bewaring der rekeningen niet verantwoordelijk kon worden gesteld, omdat meer andere heeren sleutels van het kantoor hadden, van welke hij opnoemde zijn mede-rentmeester van Berckel, de raden Gerard Tielmans, Gillis van Brussel en M". Gijsbert van Hamel, (1) In den namiddag van den 30 October, werden door eene commissie, uit stads regering daartoe aangewezen, eenige rekeningen aan Heeren gecom- mitteerden van H. Hoog Mog. voorgelegd, te weten: die voor de reductie van 1626—1627 en van 1627—1628, alsmede de drie eerste na de reductie; gecommitteerden gaven voor, dat zij die van 1628 op 1629 niet hadden kunnen vinden, In overeenstemming met de gemaakte overeenkomst en den haar opgedragen last, werden door de commissie uit stads regering opgezocht en openge- slagen de posten van stads accijnsen en de beden, die aan gecommitteerden uit H. Hoog Mog. werden voorgelegd. Het bleek echter al dadelijk, dat gecom- mitteerden verder wilden gaan en de gesloten overeenkomst door hen zou worden overschreden. 