﻿REVISTII BIILEIIB DE ÜIEjIlüilS PIÉDIGIIS
PUBLICACIÓN DECENAL

ÓRGANO

OEl,

COLEGIO

MÉDICO-FARMACÉUTICO

DE

PALMA

•:• A Ü O

XIV-Man. 2 7 *

<• 30 S E P T I E M B R E

1898 *

*

TOMO X V - H Ú M .

9 *

SEBIE

SAZONADA
DS

INTERVENCIONES

Q U I R Ú R G I C A S E N L O S D E R R A M E S DE LA P L E U R A
POR
EL

Or.

O.

Julián

Alvarex

• MPIEZO p o r l i m i t a r el c a m p o d e m i e s t u d i o . E x i s t e n l e s i o n e s d e la p l e u r a , q u e t e n i e n d o u n p u e s t o e n el cuadro sindrómico de una enfermedad, y hasta determinando per se la e t a p a final ó m o r t a l d e la m i s m a , e s t á n sin e m b a r g o fuera die t o d a i n t e r v e n c i ó n q u i r ú r g i c a ; e j e m p l o , los d e r r a m e s s e r o s o s p l e u r a l e s e x p r e s i ó n d e un e n c h a r c a m i e n t o g e n e r a l ó a n a s a r c a , p r o d u c t o á su v e z d e la e n f e r m e d a d A ó B , v e r b i g r a c i a , c i e r t a s f o r m a s cas. E n e s t o s c a s o s , sólo a t e n d i e n d o á la e n f e r m e d a d m o d i f i c a r s e el e x u d a d o p l e u r í t i c o . En otros casos, la m i s m a n a t u r a l e z a d e l a f e c t o p l e u r í t i c o descarta la d e nefritis principal cróni­ puede

t o d a i n t e r v e n c i ó n t e r a p é u t i c a : t a l e s s o n los d e r r a m e s c a n c e r o s o s . P o r último, en ciertos e s t a d o s patológicos cardio-pulmonares, p r e s e n c i a d e l í q u i d o e n el s a c o d e la p l e u r a o b e d e c e á u n a d i c i o n e s e s t á t i c a s p r o p i a s d e los ó r g a n o s necesidad

d e e q u i l i b r i o p a t o l ó g i c o a n o r m a l , e s t a b l e c i d o p o r a l t e r a c i ó n d e las c o n ­ circulatorios y respiratorios. E n t o n c e s , s u p r i m i r el d e r r a m e , s e g ú n e n q u e c o n d i c i o n e s , e q u i v a l e á a t e n t a r c o n t r a u n m e d i o d e a u t o - d e f e n s a e s t a b l e c i d o p o r la N a t u r a l e ­ za...^ C u y a d i l u c i d a c i ó n m e r e c e s e g u r a m e n t e u n e s t u d i o d e t e n i d o , e s p e •^•al, y tal vez n u e v o . i6

—

Í94 —

L a s e r i e d e c a s o s r a z o n a d o s d e i n t e r v e n c i o n e s q u i r ú r g i c a s e n la p l e u r a , q u e h o y e x p o n g o , s e refieren e x c l u s i v a m e n t e a l a s p l e u r i t i s e x u d a t i v a s , ó p r o t o p á t i c a s , ó s e a n las q u e d e p o r sí c o n s t i t u y e n t o d a la e n f e r m e d a d ; r e s t a n d o las e x c e p c i o n e s a p u n t a d a s e n los p á r r a f o s a n t e riores. ¿ S e i m p o n e la i n t e r v e n c i ó n q u i r ú r g i c a p r e m a t u r a r e c i e n t e s ? ¿Cuál e s el m o m e n t o m á s o p o r t u n o p a r a en los d e r r a m e s o p e r a r ? ¿ Q u é cir-

c u n s t a n c i a s d e b e n t e n e r s e m á s p r i n c i p a l m e n t e en c u e n t a en el a c t o o p e r a t o r i o ? ¿ E s indiferente el p r o c e d i m i e n t o q u i r ú r g i c o e n c a d a caso? ¿ E n c u á l e s p u e d e e s p e r a r s e r e s u l t a d o d e la i n t e r v e n c i ó n quirúrgica? Estas y otras muchísimas cuestiones, q u e podrían estudiarse e n el v a s t í s i m o t e r r e n o d e la p r á c t i c a q u i r ú r g i c a p l e u r a l , t e n d r á n a l g u n a d e ellas su c o m e n t a r i o , y o t r a s su c o n c l u s i ó n , e n l a s o b s e r v a c i o n e s q u e continúo.

*
* # Obseniación I.—Niño de ocho años d e años d e edad. Fui llamaenfermo

d o p a r a visitarle el d í a 25 d e s e p t i e m b r e d e 1 8 9 6 . H a c í a o c h o d í a s g u a r d a b a c a m a , afecto al p a r e c e r d e u n a fiebre c a t a r r a l ; el existencia d e un d e r r a m e del m i s m o lado. E l d í a s i g u i e n t e , e n u n i ó n d e m i c o m p a ñ e r o el S r . M u n a r , practiq u é la t o r a c o c e n t e s i s y a s p i r a c i ó n d e l l í q u i d o e x u d a d o p o r m e d i o d e l a s p i r a d o r d e P o t a i n , y e x t r a j e p r ó x i m a m e n t o 400 g r a m o s d e s e r o s i dad, transparente y poco densa. Inmediatamente después de extraído el l í q u i d o , p u d e a t e s t i g u a r p o r la a u s c u l t a c i ó n , q u e el p u l m ó n , a n t e s aplastado dinario. V a n á c u m p l i r s e d o s a ñ o s q u e h i c e e s t a o p e r a c i ó n , y el d e r r a m e n o se h a producido. Obsemación / / . — N i ñ o p r ó x i m a m e n t e d é l a m i s m a e d a d q u e el d e la a n t e r i o r o b s e r v a c i ó n . S u m é d i c o , d e c a b e c e r a , mi i l u s t r a d o a m i g o el S r . P i n a , h a b í a a g o t a d o t o d o el a r s e n a l f a r m a c o l ó g i c o p r o p i o p a r a c o m b a t i r un a b u n d a n t e d e r r a m e p l e u r a l u n i l a t e r a l , q u e h a c í a t i e m p o s e h a b í a i n i c i a d o en m a n e r a p a u l a t i n a , sin q u e le p r e c e d i e r a n s í n t o m a s d e flogosis determinante del d e r r a m e . E n lajunta q u e celebramos, estuvim o s a c o r d e s e n la n e c e s i d a d d e a c u d i r á la t o r a c o c e n t e s i s , la c u a l p r a c t i q u é el d í a 7 d e J u l i o d e 1 8 9 4 , a s i s t i d o p o r el S r . P i n a . H a n t r a n s c u r r i d o c u a t r o a ñ o s , y n o h a v u e l t o á r e p r o d u c i r s e el d e r r a m e . p o r el l í q u i d o , h a b í a r e i n g r e s a d o e n s u a l o j a m i e n t o o r a q u e j a b a l i g e r o d o l o r e n el c o s t a d o d e r e c h o . A l e x a m e n c o m p r o b é ja

—

Í9S —

C o m o e n el c a s o a n t e r i o r , el l í q u i d o fué s e r o s o , l í m p i d o , p e r o b a s t a n t e m á s a b u n d a n t e : a l c a n z ó p r ó x i m a m e n t e la c a n t i d a d d e u n litro. Observación III. — E s t e c a s o e s r e c i e n t e . A p r i m e r o s d e l m e s a c . robus-

t u a l v i n o á m i c o n s u l t a u n a j o v e n d e ^5 a ñ o s d e e d a d , b a s t a n t e

t a , c o n u n e n o r m e d e r r a m e p l e u r í t i c o d e l l a d o d e r e c h o , q u e , p o r la r e lación q u e m e h i z o , d e d u j e q u e d a t a b a d e t r e s m e s e s . N o p r e c e d i e r o n á s u a p a r i c i ó n s í n t o m a n o t a b l e s ; s ó l o a q u e j ó , al i n i c i a r s e el d e r r a m e , u n dolor sordo y gravativo e n el c o s t a d o d e r e f e r e n c i a . P o r l o d e m á s , el apeclase d e r r a m e e r a e v i d e n t í s i m o : la m e n s u r a c i ó n m e d i o u n a d i f e r e n c i a d e t r e s c e n t í m e t r o s e n m á s d e l l a d o e n f e r m o s o b r e el s a n o . L a p a c i e n t e nas podía respirar; e r a n o t a b l e su aversión c o m p l e t a p a r a trataba de un derrame no purulento. A l p r a c t i c a r la t o r a c o c e n t e s i s , la i n t r o d u c c i ó n d e l t r o c a r h a s i d o e x p e d i t a , g r a c i a s á e s t a r m u y d i s t a n c i a d o s e n t r e sí l o s a r c o s c o s t a l e s p o r la d i s t e n s i ó n d e l c o n t e n i d o d e l s a c o p l e u r a l . H e e x t r a í d o d o s litros en masa comfísicos u n l í q u i d o m u y d e n s o y f i b r i n o s o , e n t a l m a n e r a q u e , al c a b o d e u n rato d e haberlo vaciado en un recipiente, h a cuajado p a c t a , c u a l si fuera gelatina. L u e g o de terminada a u s c u l t a d a la r e g i ó n e n f e r m a , h e n o t a d o la a u s e n c i a la t o r a c o c e n t e s i s d e signos toda

d e a l i m e n t a c i ó n ; n o h a b í a r e a c c i ó n febril v e s p e r t i m a . C o n c e p t u é q u e s e •

r e s p i r a t o r i o s e n el sitio a n t e s o c u p a d o p o r el l í q u i d o ; d e lo c u a l h e d e d u c i d o , q u e el p u l m ó n , l a r g o t i e m p o a p l a s t a d o c o n t r a l a s p a r e d e s d e l ' cono torácico, h a p e r d i d o su natural elasticidad, siéndole imposible, por tanto, recobrar d e m o m e n t o sus normales dimensiones. A u g u r o , en c o n s e c u e n c i a , u n a r á p i d a r e p r o d u c c i ó n d e l d e r r a m e , p o r a q u e l l o q u e llam a b a n l o s a n t i g u o s el horror de la Naturaleza al vacio. proporcionados A los d o s d i a s d e o p e r a d a m i e n f e r m a , l o s d a t o s

p o r la e t e t o s c o p i a y p l e x i m e t r í a c o r r o b o r a n la e x a c t i t u d d e m i v a t i c i nio. Practico d e s d e luego u n a n u e v a t o r a c o c e n t e s i s , d a n d o p o r result a d o la s a l i d a d e u n l í q u i d o i d é n t i c o al d e la p r i m e r a vez (aun q u e no t a n d e n s o ) y e n i g u a l c a n t i d a d . A las p o c a s h o r a s d e e f e c t u a d a la p u n ción, s e n o t a , q u e el p u l m ó n , h a b i e n d o r e c o b r a d o s u e l a s t i c i d a d , s e e x p a n d e y l l e n a p o r fin el v a c í o p l e u r a l p r o d u c i d o p o r la s a l i d a dado patológico. del exu-

•
« •
Podría continuar otras observaciones referentes á toracocentesis, por mí practicadas, d e pleuresías con e x u d a d o seroso; p e r o con las a p u n t a d a s b a s t a n p a r a el o b j e t o p r á c t i c o q u e m e p r o p o n g o .

— 196 —
O c u r r e d e s d e l u e g o la s i g u i e n n t e c u e s t i ó n : ¿ D e b e n t r a t a r s e p o r la p u n c i ó n t o d a s l a s p l e u r e s í a s e x u d a t i v a s , t a n l u e g o s e c o n f i r m a la e x i s t e n c i a d e l d e r r a m e seroso? A q u í d e l c r i t e r i o médico personal, para decidirse en cada caso. S a b i d o e s q u e e n n u e s t r a Isla, la influencia c l i m a t o l ó g i c a d e la z o n a m a r í t i n i a d e s u s c o s t a s la a l c a n z a e n t o d a su e x t e n s i ó n t e r r i t o r i a l , relat i v a m e n t e p e q u e ñ a , lo cual f a v o r e c e e n m a n e r a n o t a b l e la e x i s t e n c i a del r e u m a t i s m o , u n o d e los f a c t o r e s m á s i r t i p o r t a n t e s d e n u e s t r a titución patológica. Muchas pleuresías tienen p o r origen consel e l e m e n t o

r e u m á t i c o , y t e n i e n d o en c u e n t a e s t e d a t o , h a y q u e a p e l a r p a r a c o m b a tirlas, e n p r i m e r t é r m i n o al r e p o s o e n la. c a m a , á la s u d a c i ó n , o b t e n i d a natural ó farmacológicamente c o n la p i l o c a r p i n a e n inyección hipod é r m i c a , y s o b r e t o d o al q u e c o n j u s t i c i a e s c o n s i d e r a d o específico del r e u m a t i s m o a g u d o : el á c i d o salicílico ó s u s p r e p a r a d o s . con largueza practicada? E n t i e n d o q u e si la r e v u l s i ó n n o s u r t e efectos i n m e d i a t o s , h a y q u e d e s c o n f i a r d e ella, c o m o i g u a l m e n t e d e los i o d u r o s , d i u r é t i c o s , e t c . , e t c . U n a v e z e s t a b l e c i d o el p e r í o d o q u e p o d r í a m o s l l a m a r d e e s t a d o , ó s e a el p a s e á la c r o n i c i d a d , n o h a y q u e p e r d e r el t i e m p o : d e b e la t o r a c o c e n t e s i s , a n t e s q u e p e r m i t i r v e g e t e el p l e u r í t i c o practicarse arrastrando M á s , si e s t o s m e d i o s fracasan, ¿ d e b e c o n f i a r s e m u c h o e n la r e v u l s i ó n , loco afecto y

u n a v i d a e n f e r m i z a , r e s t a d a e n g r a n p a r t e su fiínción r e s p i r a t o r i a , c u y a s u b s t r a c c i ó n refluye e n el a d m i r a b l e s o l i d a r i s m o d e t o d o s los a p a r a t o s o r g á n i c o s c u y a función h a r m ó n i c a c o n s t i t u y e la s a l u d . C o n f o r m e h e a p u n t a d o , la e n f e r m a c o r r e s p o n d i e n t e á la O b s . III sin q u e estaba completamente anoréxica días antes de ser operada,

v a l i e r a n á a u m e n t a r su r a c i ó n a l i m e n t i c i a , t o d o s los r e f i n a m i e n t o s c u l i n a r i o s , ni los m á s v a r i a d o s e u p é p t i c o s . A los d o s d í a s d e o p e r a d a c o m í a c o n e x c e l e n t e a p e t i t o , sin h a b e r a p e l a d o á i n t e r v e n c i ó n f a r m a c o lógica a l g u n a . L a p e r f e c t a i n o c u i d a d d e la t o r a c o c e n t e s i s , s i e m p r e q u e s e p r o c e d e con e s c r u p u l o s a a s e p s i a , e s o t r o m o t i v o p a r a p r a c t i c a r l a p o r p o c o q u e s e i n d i q u e . E l n i ñ o d e la O b s . I, t a l v e z h u b i e r a p o d i d o , p a s a r s e sin ella; p e r o , a p a r t e d e q u e s e h a b í a n ^ c u m p l i d o l a s i n d i c a c i o n e s r a c i o n a l e s propias del caso, tratándose d e un niño con escasas energías físicas, p r e f e r i m o s a d e l a n t a r la p u n c i ó n a n t e s q u e e x p o n e r n o s á las c o n t i n g e n cias d e u n a l a r g a r e a b s o r c i ó n , ó á las n o m e n o s t e m i b l e s — p o r m a s q u e n o e s t é n b i e n d e t e r m i n a d a s — d e la v u l n e r a c i ó n c u t á n e a , c o n s i g u i e n t e á la a p l i c a c i ó n d e los v e j i g a t o r i o s e n t a l e s c a s o s . T a n t o la p r i m e r a , c o m o la s e g u n d a O b s e r v a c i ó n , d e m u é s t r e n l o q u e p o r o t r a p a r t e la e x p e r i e n c i a h a s a n c i o n a d o , ó s e a la facilidad c o n q u e

— 197 —
en l o s n i ñ o s el p u l m ó n r e c o b r a s u e l a s t i c i d a d l u e g o d e e v a c u a d o el e x u d a d o p l e u r í t i c o , e v i t á n d o s e asi su r e p r o d u c c i ó n . H e i n s i s t i d o s o b r e la i n o c u i d a d d e la p u n c i ó n d e la p l e u r a ; y p o r m á s q u e e s t o s e a un c o n c e p t o v u l g a r , c o m o lo s o n t a m b i é n l o s p r e c e p t o s d e a s e p s i a p a r a o b t e n e r a q u é l l a , d a d o el c a r á c t e r p r á c t i c o y p e r s o nal d e e s t e e s t u d i o , m e p e r m i t o c o n t i n u a r á m o d o d e índjce, algunos t é r m i n o s d e l p r o c e d i m i e n t o s e g u i d o : e n j a b o n a d u r a d e la r e g i ó n , loción c o n a l c o h o l , o t r a c o n s o l u c i ó n a c i d a d e s u b l i m a d o á u n o p o r m i l , el t r o c a r , p r e v i a m e n t e h e r v i d o e n u n t u b o d e e n s a y o c o n t e n i e n d o u n a dis o l u c i ó n d e s u b - c a r b o n a t o d e sosa al i p o r l o o . L a posición m á s c o n v e n i e n t e p a r a el a c t o o p e r a t o r i o , e s la s u p i n a , m a n t e n i e n d o el b r a z o c o r r e s p o n d i e n t e al l a d o e n q u e s e o p e r a , t a n e l e v a d o c o m o s e a p o s i b l e ; con lo cual s e c o n s i g u e q u e , u n a v e z s a c a d o el t r o c a r y b a j a d o el b r a zo, c a m b i e n l a s r e l a c i o n e s d e la piel c o n los tejidos s u b - y a c e n t e s , y p o r t a n t o la d i r e c c i ó n r e c t a del c a m i n o r e c o r r i d o p o r el t r o c a r s e h a c e t o r t u o s a , i m p i d i e n d o d e e s t e m o d o el a c c e s o del a i r e en la c a v i d a d d e la p l e u r a . S a b i d a e s p o r o t r a p a r t e la e s c a s a i m p o r t a n c i a d e l a s h e r i d a s p u n z a n t e s ; c o m o en r e a l i d a d n o d i v i d e n los t e g i d o s , p u e s la p u n c i ó n limita á a p a r t a r l o s al p a s o del t r o c a r , su oclusión i n m e d i a t a pletamente garantida. se está c o m -

L a t o r a c o c e n t e s i s r e s u e l v e p o r sí sola, l a s m á s d e l a s v e c e s , la c u r a ción d e los e x u d a d o s p l e u r í t i c o s e n t a n t o e s t o s s o n s e r o s o s . C u a n d o ?e r e p r o d u c e n , n o h a y i n c o n v e n i e n t e a l g u n o e n r e p e t i r la a s p i r a c i ó n c u a n t a s v e c e s s e q u i e r a , e n e s p e r a d e q u e la t e n d e n c i a n a t u r a l c u r a t i v a r e a lice el restiUiho ad integrum, tros días. C o n s i d e r o p e l i g r o s a y p o c o a b o n a d a á r e s u l t a d o s f a v o r a b l e s , la t o racocentesis seguida d e inyección modificadora d e la p l e u r a . N o h a b i é n d o l a e n s a y a d o , n o p u e d o a p o r t a r a q u í el r e s u l t a d o d e la e x p e r i e n cia p e r s o n a l , l i m i t á n d o m e á e x p o n e r s o l a m e n t e mi prejuicio. T r a t á n d o s e y a d e l a s p l e u r i t i s p u r u l e n t a s , la c u e s t i ó n c a m b i a a s p e c t o . E n e s t a s n o h a y q u e e s p e r a r n a d a d e las p u n c i o n e s de repetit a n t a s v e c e s c o m p r o b a d o p o r t o d o s los médicos hasta nueso b s e r v a d o r e s , d e s d e los t i e m p o s l e g e n d a r i o s

d a s ; t a n t a s v e c e s s e e x t r a i g a el d e r r a m e p u r u l e n t o , o t r a s t a n t a s s e r e p r o d u c i r á , c o n m e n g u a d e las fuerzas d e l e n f e r m o . L l e g a d o e s t e c a s o , el a b s c e s o p l e u r í t i c o t i e n e , t a n t o c o n s i d e r a d o e n sí, c o m o r e l a c i o n á n d o lo c o n el e n f e r m o , m u c h o s p u n t o s d e s e m e j a n z a c o n el a b s c e s o tuber-

— 198 —
c u l o s o ó p o r c o n g e s t i ó n , c u y a s o l a a p e r t u r a c o m p r o m e t e la e x i s t e n c i a d e l e n f e r m o . D e a h í el q u e h a y a n s u r g i d o t a n t o s p r o c e d i m i e n t o s l a v a d o (sólo a p l i c a b l e á l o s c a s o s q u e p o d r í a m o s quir ú r g i c o s d e t r a t a m i e n t o , d e s d e la s i m p l e p l e u r o t o m í a ó t o r a c o t o m í a sin llamar d e empiema procedimiento abertuc o n p u s a s é p t i c o ( ? ) ) h a s t a la h e m i t o r a c o p l a s t i a , ú l t i m o l í m i t e d e la o p e ración d e Estlander; c o m p r e n d i é n d o s e entre u n o y otro o p e r a t o r i o ; la p l e u r o t o m í a c o n r e s e c c i ó n d e u n a costilla, la o p e r a c i ó n d e E s t l a n d e r p r o p i a m e n t e d i c h a , y el m é t o d o c l á s i c o d e la c o n t r a r a d e C h a s s a i g n a c , p a r a s u b v e n i r á la n e c e s i d a d d e l l e v a r la a c c i ó n m o dificatriz d e l l a v a d o á l o s e s p a c i o s c o m p l e m e n t a r i o s p l e u r í t i c o s l l a m a dos d e Cloquet, cuando no pueden hacerse pleurotomías bajas. L l a m a n d e s d e l u e g o m u c h í s i m o la a t e n c i ó n , r e s u l t a d o s t a n d i v e r s o s c o m o son los q u e se obtienen en las pleurotomías, t r a t á n d o s e d e derram e s p u r u l e n t o s . T a l t o r a c o t o m í a , p r a c t i c a d a e n la é p o c a d e la v i d a e n q u e m á s é x i t o s s e c u e n t a n , la infancia, d a p o r r e s u l t a d o i n m e d i a t o la c u r a c i ó n , l i m i t á n d o n o s si i m p o r t a á h a c e r u n a p l e u r o t o m í a sin l a v a d o llevac o n s e c u t i v o . E n o t r o s c a s o s , n i ñ o s e n l o s c u a l e s , a p a r t e la a b e r t u r a d e la p l e u r a , s e h a e s t a b l e c i d o el d r e n a j e y el l a v a d o c o n s i g u i e n t e , d o á c a b o c o n e s c r u p u l o s a a s e p s i a y a n t i s e p s i a , t e r m i n a n p o r la m u e r t e . E n c a m b i o , e n a d u l t o s c o n e m p i e m a s i n v e t e r a d o s s e c o n s i g u e la c u r a c i ó n r a d i c a l y d e f i n i t i v a á la v u e l t a d e u n a c o n t i n u a d a m o d i f i c a c i ó n d e la p l e u r a p o r el l a v a d o , p r e v i a u n a s e n c i l l a p l e u r o t o m í a ción costal. H é a q u í a l g u n o s e j e m p l o s d e u n a s y o t r a s d e las f o r m a s e x p u e s l a . s , entresacados d e mi práctica: Observación IV.—Niño d e cuatro a ñ o s d e edad. P r e s e n t a b a un emuecessisin r e s e c -

p i e m a d e l l a d o i z q u i e r d o , q u e b i e n p o d í a calificarse d e empiema

íalis, p u e s la p r o e m i n e n c i a c o s t a l q u e p r o v o c a b a m a r c a b a el p u n t o d o n d e d e b í a h a c e r s e la a b e r t u r a d e l a p l e u r a ; t a n t o , q u e la p o r nn' p r a c t i c a d a e n el a c t o d e s e r l l a m a d o , n o h i z o s e g u r a m e n t e o t r a c o s a q u e a d e l a n t a r la e x p o n t á n e a q u e h a b r í a e s t a b l e c i d o s e g u r a m e n t e la salia raleza. derrame purulento. Observación V.—Niño d e tres a ñ o s d e edad, con un d e r r a m e puruPractico u n a p l e u r o t o m í a baNatuC u r ó r a d i c a l y e x p o n t á n e a m e n t e , al m e s d e h a b e r e v a c u a d o el

lento m u y a b u n d a n t e del lado derecho.

j a : a b u n d a n t e s a l i d a d e p u s . A p l i c o el d r e n a j e l l a m a d o d e l D i o s P a n . P o r e s p a c i o d e l a r g o t i e m p o l a v o el s a c o p l e u r í t i c o c o n l o s m á s v a r i a d o s a n t i s é p t i c o s , e s f o r z á n d o m e e n s u p r i m i r el p u s p a r a o b t e n e r la c u r a c i ó n . T o d o e n v a n o ; el e n f e r m i t o s u c u m b e v í c t i m a d e la c o n s u n c i ó n ,

— 199 —
c o n a l t a s t e m p e r a t u r a s v e s p e r t i n a s , q u e a c u s a n , c l í n i c a m e n t e , la n a t u r a l e z a t u b e r c u l o s a d e la p l e u r e s í a . Observación Vf.—En junio d e l a ñ o 1892 v i n o á c o n s u l t a r m e un

h o m b r e , d e u n o s 25 aflos d e e d a d , b i e n c o n s t i t u i d o , d e d i c a d o d e s d e s u i n f a n c i a á l a s f a e n a s d e l c a m p o . N o r e c u e r d o c u a l e s a n t e c e d e n t e s m e dijo p r e c e d i e r o n al s u f r i m i e n t o q u e a q u e j a b a , d e p e n d i e n t e d e u n e x t e n s o d e r r a m e p u r u l e n t o d e la p l e u r a d e r e c h a . A la s a z ó n e s t a b a m u y d e s n u t r i d o ; t e n í a i n t e n s a t o s s e c a , la función r e s p i r a t o r i a e r a m u y l i m i t a d a , c o n t o d a s l a s a p a r i e n c i a s d e asfíctica, y e s t a b a febril, c o n n o t a b l e recargo ínten o c t u r n o ; t e n í a el h á b i t o d e t í s i c o , y c o m o á t a l h a b í a s i d o t r a t a d o , á p e s a r d e q u e p o r la e x p l o r a c i ó n á q u e le s u j e t é , r e s u l t a b a t e n e r gros los p u l m o n e s . U n a punción e x p l o r a d o r a D e s d e l u e g o le p r o p u s e la t o r a c o t o m í a confirmó*mi diagnóstico. con drenaje consecutivo;

advirtiéndole debía quedarse

algunas s e m a n a s sujeto á mi personal

a s i s t e n c i a . S u c o n d i c i ó n d e c a m p e s i n o y , m á s q u e t o d o , el n o c o n t a r con r e c u r s o s p a r a a t e n d e r los g a s t o s i n h e r e n t e s á u n a p r o l o n g a d a e s t a n c i a e n la c a p i t a l , le d e c i d i e r o n á n o a c e p t a r dicación. E u n o v i e m b r e del m i s m o a ñ o volvió á presentarse, m u c h o m á s v e z q u e le v i ; víctitintura d e s n u t r i d o y c o n l o s m i s m o s s í n t o m a s d e la p r i m e r a m a d e la a p l i c a c i ó n d e u n a s e r i e d e v e j i g a t o r i o s , de iodo, y otros excesos E l d í a 3 0 (\e n o v i e m b r e , a s i s t i d o p o r m i m a l o g r a d o a m i g o el s e ñ o r M a l b e r t i y el S r . R i b a s S a m p o l , p r a c t i q u é á e s t e s u g e t o u n a e x t e n s a t o r a c o t o m í a , t a n b a j a c o m o c a l c u l é p o d í a h a c e r l a , d a n d o l u g a r á la s a l i d a d e u n a e n o r m e c a n t i d a d d e p u s . P u d e i n m e d i a t a m e n t e c o l o c a r e n el e s pacio intercostal escindido, d o s gruesos tubos d e drenaje, q u e m e perm i t i e r o n , e n los d o s d í a s c o n s e c u t i v o s , h a c e r los c o n v e n i e n t e s l a v a d o s d e la p l e u r a . La misma noche de operado c e s ó la fiebre, q u e d u r a n t e muchos m e s e s h a b í a v e n i d o a g o t a n d o l a s fuerzas d e l e n f e r m o . V a r i a d a s f u e r o n las d i s o l u c i o n e s e m p l e a d a s e n l a v a g e , p a r a a g o t a r la p u r u l e n c i a d e l saco p l e u r í t i c o : l a s p r i m e r a s de agua h e r v i d a , e n el c o n c e p t o d e limp i e z a p o r a r r a s t r e m e c á n i c o ; m á s a d e l a n t e , e m p l e é el á c i d o b ó r i c o , el fénico, y ú l t i m a m e n t e el s u b l i m a d o , al q u e d e b í e n ú l t i m o t é r m i n o , v e r d e s a p a r e c e r los r e s t o s d e p u r u l e n c i a , h a s t a el p u n t o d e fluir s o l a m e n t e u n a t r a n s p a r e n t e m u c o s i d a d p o r el orificio Según notas fistuloso, á que se redujo mi p r i m e r a incisión i n t e r c o s t a l , p a r a l u e g o c i c a t r i z a r s e p o r c o m p l e t o . q u e t e n g o á la v i s t a , d u r a n t e el m e s d e diciembre por de pronto mi i n -

después q u e , durante todo este intervalo d e tiempo, había sido pinceladas de

—

200

—

c o n s e c u t i v o á la o p e r a c i ó n , h i c e á e s t e e n f e r m o t r e i n t a l a v a g e s ; e n el m e s d e e n e r o c a t o r c e , y le di d e a l t a c o m p l e t a m e n t e c u r a d o , el d í a 2 2 d e f e b r e r o . E l t r a t a m i e n t o c o n s e c u t i v o á la o p e r a c i ó n , había durad o d o s m e s e s y m e d i o . D u r a n t e e s t e t i e m p o , el e n f e r m o e n g o r d ó visib l e m e n t e , y d e s d e e n t o n c e s ( h a n t r a n s c u r r i d o seis a ñ o s ) n o h a v u e l t o á a l t e r a r s e su s a l u d , d e d i c a d o , c o m o a n t e s d e e n f e r m a r , á las r u d a s labores del campo.

••
¿ E s s ó l o c a s u a l la c u r a c i ó n e n u n o s c a s o s y e n o t r o s n o , d e las c o lecciones purulentas d e la pleura intervenidas quirúrgicamente? p e n d e el é x i t o é el fracaso, del p r o c e d i m i e n t o o p e r a t o r i o del m a y o r ó m e n o r e s m e r o c o n q u e s e h a c e n las c u r a c i o n e s ¿Deadoptado, ó consecuti-

vas? ¿ P u e d e s i e m p r e i m p u t a r s e la t r a n s f o r m a c i ó n en p u r u l e n t o s d e ciert o s d e r r a m e s e n s u p r i n c i p i o s e r o s o s , á q u e al r e p e t i r s e la t o r a c o c e n t e sis s e h a y a c o m e t i d o a l g u n a falta e n su a s e p s i a o p e r a t o r i a ? Respecto á este último e x t r e m o , téngase, c o m o ejemplo, en cuenta el e s t a r p r o b a d o e x p e r i m e n t a l m e n t e , q u e el m i c r o b i o d e F r á n k e l , solit a r i o ó u n i d o á los estáfilos ó e s t r e p t o c o c o s , e n g e n d r a e x u d a d o s seropleura, sos, q u e luego se transforman en purulentos, por evolución propia. L o m i s m o los d e r r a m e s .serosos q u e los p u r u l e n t o s d e la t i e n e n o r í g e n e s m u y d i s t i n t o s . E l b . d e K o c h p r o v o c a la p u r u l e n c i a t u b e r c u l o s a d e la p l e u r a , p o r c i e r t o e n u n a p r o p o r c i ó n r e l a t i v a m e n t e e s casa: Netter, en 1 0 9 pleuresías purulentas, sólo encontrp 12 tuberculosas; en 12 e m p i e m a s se c o m p r o b a r o n pneumococo. Provocan asimismo 3, p r o d u c t o d e la a c c i ó n d e l etc., etc. p l e u r e s í a s p u r u l e n t a s : el bacilo tífi-

c o , el d e la influenza, el v i b r i ó n s é p t i c o , el proteus vulgaris,

V é a s e , p u e s , c o m o á diferencias d e c a u s a d e b e n c o r r e s p o n d e r d i s t i n t a s m o d a l i d a d e s m o r b o s a s , d e l m i s m o t i p o clínico, e n g e n e r a l c o n s i d e r a d o , las c u a l e s p u e d e n t e n e r t e r m i n a c i o n e s d i s t i n t a s , a ú n p r e s c i n d i e n d o d e las c o n d i c i o n e s i n d i v i d u a l e s d e c a d a c a s o , factor q u e s i e m p r e d e b e el práctico tener en cuenta.

D e las observaciones anteriores concluyo, c o m o p r o d u c t o d e i m p r e sión clínica p e r s o n a l : H a n p e r d i d o t o d a la g r a v e d a d q u e t i e m p o a t r á s s e a t r i b u y ó á l a s intervenciones q u i r ú r g i c a s d i a g n ó s t i c a s y t e r a p é u t i c a s d e la p l e u r a ,

—

201

—

d e s d e q u e s e h a p o d i d o c o n t a r c o n la a s e p s i a y l o s a s p i r a d o r e s d e P o tain, Dieulafoy y análogos. L a i n t e r v e n c i ó n q u i r ú r g i c a d é l a p l e u r a s e i m p o n e , en s u s d e r r a m e s , t a n l u e g o d e j a d e o b t e n e r s e a v a n c e a l g u n o e n la c u r a c i ó n d e l r a s (Obs. (Obs. III) I) s o n las m e j o r e s . II) ó repetidas s e g ú n los c a s o s lo e x i j a n , c u r a n l o s d e r r a m e s s e r o s o s d e la afecto l o c a l , p o r la f a r m a c o l ó g i c a ; n o o l v i d a n d o q u e l a s a s p i r a c i o n e s p r e m a t u ­ P o r r e g l a g e n e r a l , l a s t o r a c o c e n t e s i s , ú n i c a s (Obs. pleura. L a i n t e r v e n c i ó n t a r d í a t i e n e el i n c o n v e n i e n t e d e e n c o n t r a r á v e c e s el p u l m ó n e n t a l e s t a d o d e r e t r a c c i ó n , q u e n o s e a p o s i b l e v u e l v a á o c u ­ p a r la c a v i d a d p l e u r í t i c a l u e g o d e e v a c u a d o el d e r r a m e (Obs. L a s p l e u r o t o m í a s p o r sí s o l a s , e s d e c i r , sin l a v a d o s d e la p l e u r a , p u e d e n r e s o l v e r la c u r a c i ó n d e las pleuritis III). purulentas modificadores

(Obs.

IV).
purulentos, hasta tanto que la

D e la c o n c l u s i ó n a n t e r i o r , s e d e d u c e el p r e c e p t o d e l i m i t a r s e á u n a sencilla p l e u r o t o m í a en los d e r r a m e s pongan otros procedimientos. Ni la e d a d a d u l t a ni la a n t i g ü e d a d del p a d e c i m i e n t o e x c l u y e n la p o ­ sibilidad de curación del e m p i e m a por simple pleurotomía con lavados c o n s e c u t i v o s d e la p l e u r a , p r e s c i n d i e n d o d e la r e s e c c i ó n d e u n a ó m á s c o s t i l l a s (Obs. VI). L a b a c t e r i o s c o p i a d i a g n ó s t i c a s e i m p o n e , e n a v e r i g u a c i ó n d e la c a u ­ s a e f i c i e n t e d e las p l e u r e s í a s c o n d e r r a m e , á e f e c t o s d e su t r a t a m i e n t o y pronóstico. persistencia del pus, desnutrición del enfermo ú otras circunstancias im­

—

202 —

CÉLULA

HEPÁTICA
POR

É ICTERICIA

RL P R O F .

C

K T ATJ

W E R K (')
POR

TRAD.

D.

Josfo Ogazón

y

Cirer

• E Ñ O R E S : A p e n a s m e hubiera atrevido á llamar vuestra

atención

sobre ciertas particularidades poco conocidas, pero dignas d e serlo, s o b r e la e s t r u c t u r a í n t i m a d e la célula h e p á t i c a , si n o e s t u v i e r a c o n v e n c i d o d e l h e c h o d e q u e , f u n d á n d o n o s s o b r e el e x a m e n h i s t o l ó g i c o m i n u c i o s o , y e s p e c i a l m e n t e s o b r e las r e l a c i o n e s e n t r e las c é l u l a s h e p á t i c a s y los c a p i l a r e s b i l i a r e s y s a n g u í n e o s , p o d r í a m o s h a c e r u n e s t u d i o p o s i t i v o y s e r i o d e la i c t e r i c i a . E s t a r é i s a d m i r a d o s al v e r m e p r i n c i p i a r p o r la ictericia d e s i g n a d a b a j o el n o m b r e d e ictericia p o r r e a b s o r c i ó n , ictericia p o r r e t e n s i ó n ó é x t a s i s , p o r q u e si c o n s u l t á i s las ú l t i m a s e d i c i o n e s d e n u e s t r o s m e j o r e s t r a t a d o s d e F i s i o ' o g í a y P a t o l o g í a , o s q u e d a r á la i m p r e s i ó n d e su p e r f e c t a c o n c o r d a n c i a s o b r e t o d o s los p u n t o s e s e n c i a l e s , c o m o si en e s t e r e s t r i n g i d o d o m i n i o , n u e s t r o s c o n o c i m i e n t o s s o b r e la m a n i f e s t a c i ó n m ó r b i d a n o d e j a r a n n a d a q u e d e s e a r . P e r m i t i d m e q u e o s e s p o n g a m i s reflex i o n e s y d u d a s r e s p e c t o á e s t o , las q u e h a n a u m e n t a d o m á s y m á s e n el c u r s o d e l a ñ o . E n la i n t r o d u c c i ó n d e u n a t e s i s t e r a p é u t i c a r e c i e n t e m e n t e cunspección, aunque de un m o d o m u y preciso. H é a q u í lo q u e d i c e s o b r e la ictericia p o r r e t e n c i ó n : « L a patogenia d e l a ictericia es c o m p r e n s i b l e c u a n d o e x i s t e u n o b s t á c u l o e v i d e n t e a l d e r r a m a m i e n t o d e la bilis, s e a p o r o b l i t e r a c i ó n del c a n a l h e p á t i c o , y e n t o n c e s la ictericia a p a r e c e c o n r a p i d e z y a l c a n z a p r o n t o g r a n u m o r h e p á t i c o algunas vías intensid a d , ó bien c u a n d o , p o r ejemplo, están s o l a m e n t e c o m p r i m i d a s por un biliares i n t r a - h e p á t i c a s d e g r a n d e y m e largo d i a n o c a l i b r e : e n t o n c e s la ictericia es l i g e r a y p u e d e p e r m a n e c e r publicacird a , L e i c h t e n s t e r n ( i ) h a b l a d e l o r i g e n d e l a ictericia c o n m u c h a

t i e m p o e s t a c i o n a r i a . » E n e s t a s d i f e r e n t e s c o n d i c i o n e s , la a p a r i c i ó n d é l a ictericia s e e x p l i c a c l a r a m e n t e : l a p r e s i ó n b a j o la c u a l s e e n c u e n t r a la
(*) Trabajo J e /' ínstilud pathologigue (hens., 1 8 9 7 . -ía Med. Scientif., abril, 1 8 9 7 . de Koenigsberg. —ÍWíí/je/j. méd. ÍVo,

—

203 —

bilis d e t e n i d a e n su c u r s o , la o b l i g a á p a s a r á los v a s o s linfáticos d e l h í g a d o y d e allí á la c i r c u l a c i ó n g e n e r a l . E s t a e s la o p i n i ó n c o r r i e n t e ( 2 ) ; p e r o y o m e p r e g u n t o , ¿ d ó n d e e s t á la p r u e b a del h e c h o , q u e en la ictericia p o r é x t a s i s en el h o m b r e d e s d e l u e g o la bilis á los v a s o s linfáticos? F u n d á n d o s e en los r e s u l t a d o s o b t e n i d o s p o r las e x p e r i e n c i a s h e c h a s con a n i m a l e s , e s t o s e x p e r i m e n t o s d a n v e r d a d e r a m e n t e h e c h o s y e n t e s ; p e r o ¿no s e r á n e s t o s con r e l a c i ó n al m i s m o animal? S e g ú n las i n v e s t i g a c i o n e s h e c h a s p o r F l e i s c h l (3), K u n k e l (4), Bufferat ( 5 ) , p a r a n o c i t a r m á s q u e las r e c i e n t e s , d e s p u é s d e la ligadura del c a n a l c o l é d o c o y la a b e r t u r a c o n s e c u t i v a del c a n a l t o r á c i c o , los elem e n t o s c o n s t i t u y e n t e s d e la bilis a p a r e c e n en g r a n c a n t i d a d en la linfa q u e se e s c u r r e (6). Si se liga al m i s m o t i e m p o el canal c o l é d o c o y el t o rácico, la s a n g r e a l g u n a s h o r a s d e s p u é s e s t á d e s p r o v i s t a d e los e l e m e n tos biliares. A s í , p u e s , la bilis d e s v i a d a d e s u s vías n a t u r a l e s n o p u e d e llegar á la s a n g r e m á s q u e p o r los linfáticos, y n o v e o q u e o b j e c i o n e s p u e d a n h a c e r s e c o n t r a u n r e s u l t a d o o b t e n i d o p o r la e x p e r i e n c i a en e s t a s c o n diciones. P e r o H a r l e y (7) ligó el c a n a l t o r á c i c o , a l g u n o s d í a s d e s p u é s el coléd o c o y d e m o s t r ó q u e , en e s t a s c o n d i c i o n e s , la bilis a p a r e c í a en la s a n gre á pesar d e la ligadura del canal torácico. E n u n a p a r t e d e la relación d e e s t a s e x p e r i e n c i a s se c o n v i n o e x p l i c a r el r e s u l t a d o o b t e n i d o ) q u e se h a b í a n f o r m a d o (para n u e v a s vías d e conclupasa

c o m u n i c a c i ó n e n t r e el c a n a l t o r á c i c o y las v í a s s a n g u í n e a s : p o r lo d e m á s , H a r l e y s e limita á p r e g u n t a r s e si, e n g e n e r a l , es p o s i b l e i m p e d i r el aflujo d e la linfa h a c i a la s a n g r e . E n las e x p e r i e n c i a s en l a s q u e la o r i n a s i g u e i n e s p e r a d a m e n t e cont e n i e n d o m a t e r i a s biliares, la l i g a d u r a del c a n a l t o r á c i c o se h a b í a h e c h o r e l a t i v a m e n t e t a r d e , á los seis, siete, n u e v e y t r e c e d í a s d e s p u é s d e la del c a n a l c o l é d o c o . S i n h a b e r r e p e t i d o la e x p e r i e n c i a , m e p a r e c e q u e la ictericia n o d e b í a e x i s t i r en el c a s o s o l a m e n t e q u e el c a n a l t o r á c i c o y c o l é d o c o fueran l i g a d o s al m i s m o t i e m p o ó en un c o r t o i n t e r v a l o , p e r o niás t a r d e h e visto q u e este resultado era d u d o s o y era necesario convenir en q u e la bilis h a b í a e n c o n t r a d o vías, a d e m á s d e las linfáticas, para e s c u r r i r s e . Y o n o q u i e r o o b j e t a r en a b s o l u t o la ictericia p o r r e a b s o r c i ó n y ret e n c i ó n en el h o m b r e , p u e s t o q u e la litiasis biliar, p o r e j e m p l o , p r o v o c a los m i s m o s efectos q u e la l i g a d u r a del c a n a l c o l é d o c o e n los a n i m a l e s , y n o . e s i m p o s i b l e q u e e n e s t e c a s o , la bilis r e a b s o r b i d a , s e a d e s p u é s a l g ú n t i e m p o c o n d u c i d a á la s a n g r e p o r los linfáticos ( 8 ) . de

— 204 —
P e r o e s t o n o es m á s q u e d u r a n t e u n c i e r t o t i e m p o , a l g u n o s d í a s á lo m á s , e n q u e el a n a t o m o - p a t ó l o g o t e n d r á s o l a m e n t e c o n d i c i o n e s e x c e p c i o n a l e s p a r a p o d e r o b s e r v a r e s t o s h e c h o s e n la a u t o p s i a ; y o p e r s o n a l m e n t e n o h e p o d i d o v e r l o , y n o lo h u b i e r a o l v i d a d o , p u e s el a s p e c t o d e l h í g a d o d e l a n i m a l al q u e s e h a l i g a d o el c a n a l c o l é d o c o , o b s e r v a r e n la r e t e n c i ó n biliar d e l h o m b r e . H e i d e n h a i n (9) h a d e m o s t r a d o e s p e c i a l m e n t e , q u e en la r e t e n c i ó n biliar e x p e r i m e n t a l el sitio d e a b s o r c i ó n n o c o i n c i d e c o n el d e la s e c r e ción biliar: la r e a b s o r c i ó n s e h a c e p r i m e r o en el d o m i n i o d e los c o n d u c t o s biliares i n t e r l o b u l a r e s e f e r e n t e s (los aciiii n o s e c o l o r a n ) , q u e es lo c o n t r a r i o d e la ictericia p o r r e t e n c i ó n e n el h o m b r e , d o n d e el s i g n o p r e p o n d e r a n t e es la c o l o r a c i ó n ictérica i n t e n s a d e los l ó b u l o s , e s p e c i a l m e n t e en su c e n t r o , h e c h o q u e n o h a e s c a p a d o á H e i d e n h a i n y q u e le h a h e c h o h a c e r e s t a o b s e r v a c i ó n , i n s u f i c i e n t e m e n t e t o m a d a en ta; m e parece que, «en la r e t e n c i ó n p a t o l ó g i c a d e la bilis, d e largo t i e m p o intervienen otros factores q u e los y a cuendespués evidentecontradicdifiere e s e n c i a l m e n t e del h í g a d o ictérico q u e n o s o t r o s e s t a m o s h a b i t u a d o s á

mencionados;

s e e n c u e n t r a n las células c o l o r e a d a s d e a m a r i l l o , l u e g o e s t á n m e n t e e m p a p a d a s d e bilis.» P a r a e x p l i c a r e s t a m a n i f i e s t a

c i ó n , H e i d e n h a i n s u p o n e q u e la a b s o r c i ó n d e la bilis en las c é l u l a s h e p á t i c a s se h a c e p o r vías d i f e r e n t e s , y q u e el p r o d u c t o d e la s e c r e c i ó n filtra d e los c o n d u c t o s b i l i a r e s i n t e r l o b u l a r e s h a c i a a f u e r a y s e e s p a r c e p o r m e d i o d e las vías linfáticas al i n t e r i o r d e los l ó b u l o s . S e g ú n e s t a t e o r í a , los linfáticos del h í g a d o se e n c a r g a n d e e l i m i n a r d u r a n t e c i e r t o t i e m p o la bilis e s t a n c a d a , y el c a n a l t o r á c i c o a ñ a d e á su c a m p o d e a c c i ó n el d e l c a n a l c o l é d o c o . ¿Por q u é n o s e h a d e m o s t r a d o n u n c a en el c a d á v e r ? L a bilis c o n t i n ú a s i e n d o e s c r e t a d a , c o m o lo d e m u e s t r a la o r i n a ictérica a ú n q u e su c a n t i d a d s e a m a y o r ó m e n o r q u e la n o r m a l ; p e r o e s en v a n o el q u e h a y a e x a m i n a d o a t e n t a m e n t e el ligam e n t o h e p á t i c o d u o d e n a l ( H e i d e n h a i n s ó l o n o t a los g r a n d e s v a s o s linfát i c o s del hilio) y la c a r a s u p e r i o r del h í g a d o , p a r a e n c o n t r a r s o l a m e n t e allí l o s v a s o s linfáticos b i l i a r e s d i l a t a d o s ; el c a n a l t o r á c i c o n o t i e n e m á s c a l i b r e q u e el n o r m a l ni c o n t i e n e bilis, y su p a r e d i n t e r n a n o o f r e c ; imb i b i c i ó n biliar. L a c o l o r a c i ó n a m a r i l l a d e los g a n g l i o s linfáticos d e la v e n a p o r t a n o e s m á s a c e n t u a d a q u e é n los o t r o s g a n g l i o s . ¿ Q u e r e s u l t a d o s d a el e x a m e n m i c r o s c ó p i c o d e l h í g a d o e n la ictericia p o r r e t e n c i ó n en el h o m b r e ? L a s n u m e r o s a s p r e p a r a c i o n e s , s e g ú n m é t o d o s d i f e r e n t e s , q u e en m u c h o s c a s o s s e h a n h e c h o , n o h a n d a d o n i n g ú n p u n t o d e a p o y o p a r a adrnitir el p a s o d e la bilis e n los linfáticos tal c o m o s u c e d e en las e x p e r i e n c i a s h e c h a s s o b r e a n i m a l e s , del m i s m o m o d o n o h e n a d a p r e v e n i d o en la l i t e r a t u r a s o b r e e s t a c u e s t i ó n . encontrado

— 2ÓS —
Este resultado negativo es tan aplicable a l a explicación d e Hei-

d e n h a i n , c o m o el m o d o d e v e r d e F r e y ( l o ) , q u e b a s á n d o s e

s o b r e el

e x a m e n m i c r o s c ó p i c o d e p i e z a s p r o c e d e n t e s d e a n i m a l e s en e x p e r i m e n t o s h e c h o s p o r H a r l e y , t i e n d e á a d m i t i r q u e en t o d a r e t e n c i ó n biliar, la bilis p a s a d e las c é l u l a s h e p á t i c a s á los linfáticos p e r i v a s c u l a r e s . S i , c o m o lo e s p e r o , h e c o n s e g u i d o d e s v a n e c e r v u e s t r a c r e e n c i a e n la ctericia p o r reabsorción, podría t a m b i é n llamar vuestra atención s o b r e la exposición histológica que debe conducirnos á una concepción mejor. A s í , p u e s , h a b l e m o s d e la c é l u l a h e p á t i c a y d e los c a p i l a r e s b i l i a r e s , y permitidme que empiece por una observación que data de 30 años. hecha D u r a n t e las i n v e s t i g a c i o n e s t a n c o n o c i d a s s o b r e la e s t r u c t u r a d e l h í g a d o e n los v e r t e b r a d o s , H e r i n g (i i) h i z o n o t a r q u e u n a i n y e c c i ó n e n los c a n a l í c u l o s b i l i a r e s i n t r a l o b u l a r e s b a j o fuerte p r e s i ó n , p e n e t r a b a en las c é l u l a s h e p á t i c a s ; al p r i n c i p i o p e q u e ñ a s g o t i t a s a p a r e c í a n e n las c é l u l a s , d e s p u é s g o t a s m á s g r a n d e s y d e c o n t o r n o s i r r e g u l a r e s , h a s t a el m o m e n t o en q u e t o d a la c é l u l a h e p á t i c a s e v o l v í a a z u l , c o n s e r v a n d o la f o r m a p o l i é d r i c a a ú n c u a n d o u n a d e las f a c e t a s d e s e p a r a c i ó n t o m a b a la forma convexa. A l g u n a s veces se veía á t o d o un g r u p o d e células inyectadas, y u s t a p u e s t a s c o m o g r a n o s d e uva, m á s t a r d e los t a b i q u e s s e d e s h a c í a n y la m a s a s e r e u n í a p a r a f o r m a r d e n u e v o g r u p o s i r r e g u lares. H e r i n g e s t á c o n f o r m e e n q u e e s t o e s u n artificio d e preparación, u n a t r a s u d a c i ó n d e la m a s a i n y e c t a d a . C r e o m á s b i e n q u e H e r i n g h a t e n i d o . l a s u e r t e d e i n y e c t a r l a s c é l u l a s h e p á t i c a s p o r las v í a s b i l i a r e s , sirv i e n d o d e i n t e r m e d i a r i a s las vías y a p r e f o r m a d a s , p u n t o del q u e volveremos á ocuparnos. L a s v í a s q u e u n e n los c a p i l a r e s b i l i a r e s al i n t e r i o r d e l a s c é l u l a s h e p á t i c a s , s o n sin d u d a las v a c u o l a s s e c r e t a n t e s , d e s c u b i e r t a s m á s t a r d e p o r K u p f f e r (12); p o r i n y e c c i ó n ó p o r c o l o r a c i ó n ( 1 3 ) , m e j o r q u e p o r el m é t o d o d e G o l g i y C a j a l , s e v e n p e q u e ñ a s v a c u o l a s r e d o n d e a d a s , d e límites distintos, intracelulares, t e n i e n d o un s e x t o y un q u i n t o del volum e n d e l n ú c l e o d e la c é l u l a , c o m u n i c a n d o p o r i n t e r m e d i o d e c a n a l í c u l o s m u y finos, t o r c i d o s , c o n los c a p i l a r e s b i l i a r e s q u e r o d e a n las células h e p á t i c a s . E s t a s v a c u o l a s , q u e e x i s t e n t a m b i é n e n el h o m b r e , s e e n c u e n t r a n s o b r e u n s ó l o l a d o d e la c é l u l a h e p á t i c a , e n n ú m e r o d e d o s ó t r e s , algunas veces cuatro y hasta más, estando dispuestas m u y n ú c l e o d e la c é l u l a . C o n v i e n e h a c e r p r e s e n t e q u e Pfeiffer, el d i s c í p u l o d e K u p f T e r ( i 4 ) , h a t e n i d o o c a s i ó n d e v e r c o n m u c h a f r e c u e n c i a q u e la i n y e c c i ó n rellenaba t o d a la c é l u l a ; s e v e e n e s t o s c a s o s al n o d u l o v o l v e r s e m á s g r a n d e , el cerca del

— 2 0 Ó —
e s p a c i o i n t e r c e l u l a r s e v u e l v e i r r e g u l a r , y la m a s a azul i n v a d e el n ú c l e o d e la célula y s e difunde en t o d a ella (15). Sin e m b a r g o , Pfeiffer p a r e c e c o n s i d e r a r , c o m o H e r i n g , e s t o s r e s u l t a d o s c o m o p r o d u c t o s artificiales d e b i d o s á q u e la i n y e c c i ó n s e e s p a r c e p o r fuera d e las v a c u o l a s . L a s t e r m i n a c i o n e s ú l t i m a s del s i s t e m a d e los c o n d u c t o s se encuentra, s e g ú n Kupffer, biliares Pfeiffer y la m a y o r í a d e a u t o r e s , en la rodean consivías

célula h e p á t i c a ; la bilis s e a c u m u l a en las v a c u o l a s d e s e c r e c i ó n , y d e allí p a s a p o r c a n í c u l o s m u y finos á los c a p i l a r e s biliares q u e la célula. Mis p r e p a r a c i o n e s h i s t o l ó g i c a s m e e n s e ñ a n q u e n o d e b e m o s d e r a r las v a c u o l a s d e s e c r e c i ó n c o m o los ú l t i m o s t é r m i n o s d e l a s

biliares; las c é l u l a s h e p á t i c a s p r e s e n t a n u n a r e d d e c a n a l í c u l o s m u y d e s a r r o l l a d o s , en r e l a c i ó n e v i d e n t e c o n los c a p i l a r e s b i l i a r e s i n t e r c e l u l a r e s . H e p r e s e n t a d o p r e p a r a c i o n e s m i c r o s c ó p i c a s , h e c h a s en el m e s d e feb r e r o d e 1893 á n u e s t r a s o c i e d a d d e biología,- d o n d e mis e x p l i c a c i o n e s fueron a c e p t a d a s p o r e s p e c i a l i s t a s d e g r a n valer, j T o d a s e s t a s a l t e r a c i o n e s d e las c é l u l a s h e p á t i c a s faltan r a r a m e n t e si E s t o n o e x i g e n e c e s a r i a m e n t e p r e p a r a c i o n e s e s p e c i a l e s ; es suficient e e x a m i n a r las c é l u l a s h e p á t i c a s en u n a d i s o l u c i ó n d e c l o r u r o d e s o d i o . M á s d e m o s t r a t i v o s s o n los c o r t e s c o n n ú c l e o s c o l o r e a d o s especialment e d e s p u é s d e la fijación al s u b l i m a d o ; la r e d biliar v e r d e es m u y visible con las p r e p a r a c i o n e s al b á l s a m o d e l C a n a d á , la c o l o r a c i ó n á safran i n a d a t o d a v í a m e j o r e s r e s u l t a d o s ; con el m é t o d o d e F l e m m i n g la r e d i n t r a c e l u l a r , c o m o t a m b i é n los c a p i l a r e s biliares i n t e r c e l u l a r e s , se c o l o r e a n d e rojo o s c u r o m u y vivo. Otras preparaciones, que pudieron tomarse poco después de m u e r t e en u n c a s o d e cirrosis h i p e r t r ó f i c a c o n ictericia g r a v e , nes n u c l e a r e s c r o m á t i c o s y a c r o m á t i c o s . Y a s e t r a t e d e l c o l o r v e r d e n a t u r a l ó d e la c o l o r a c i ó n artificial, verd a d e r a m e n t e existe siempre, aun q u e con disposiciones diferentes, u n a red de filamentos finos, g r u e s o s , Sólidos, r e d o n d e a d o s en u n corte t r a n s v e r s a l y e n t r e l a z a d o s d e d i f e r e n t e s m a n e r a s . E n la r e d s e e n c u e n t r a n con frecuencia n u d o s a l o j a d o s , u n p o c o g r o s e r o s , q u e á p r i m e r a vist a y c o n un d é b i l a u m e n t o s e p a r e c e n á los p e l o t o n e s d e las figuras d e caryokymesis. E s t e p e l o t ó n r o d e a el n ú c l e o y se c o l o c a m u y c e r c a d e su m e m b r a n a , d o b l á n d o s e ; p e r o q u e d a s i e m p r e un l í m i t e d e s e p a r a c i ó n , y n o h e v i s t o n u n c a q u e las e x p a n s i o n e s d e la r e d p e n e t r a r a n en el núc l e o . L a s v a c u o l a s ó las g r a n d e s g o t i t a s d e g r a s a , e s t á n t a m b i é n r o d e a la muchas los s i g n o s d e la r e t e n c i ó n biliar e x i s t e n e n los c a p i l a r e s b i l i a r e s .

d e l a s c é l u l a s h e p á t i c a s y el e n d o t e l i o d e los c a p i l a r e s c o n t e n í a n mito-

—

20J

—

d a s p o r la r e d , q u e p a r e c e s e r r e c h a z a d a d e l a d o

E n estas células h e -

p á t i c a s d e d o s ó m á s n ú c l e o s , t o d a s las r e d e s c o r r e s p o n d i e n t e s e s t á n enl a z a d a s e n t r e sí; la r e d n o e s t á s i e m p r e d i s p u e s t a al r e d e d o r del n ú c l e o , es á m e n u d o u n i l a t e r a l , t a n p r o n t o d i s p u e s t a del l a d o d e los capilares s a n g u í n e o s , c o m o d e l d e los b i l i a r e s , s i e m p r e e s ella la q u e e n t r a en rel a c i ó n c o n el n ú c l e o p o r m e d i o d e p r o l o n g a c i o n e s r a m i f i c a d a s . E n m u . c h a s d e l a s c é l u l a s , la r e d r e l l e n a el c u e r p o c e l u l a r e s t a n d o núcleo. E n t r e e s t e s i s t e m a y los c a p i l a r e s i n t e r c e l u l a r e s s e e n c u e n t r a n u n o ó m u c h o s p u e n t e s d e c o m u n i c a c i ó n , c u y a e x t e n s i ó n es m á s ó m e n o s g r a n d e , e s t a n d o la r e d m á s ó m e n o s a l e j a d a d e la s u p e r f i c i e lula. C o n m u c h a f r e c u e n c i a e s t o s ción d e K u p f f e r , la r e d . E n a l g u n a s células h e p á t i c a s p r i v a d a s d e red, se ven formas q u e rec u e r d a n las v a c u o l a s d e secreción a g r a n d a d a s , o t r a s veces hilos q u e se r a m i f i c a n j ' e n d o d i r e c t a m e n t e h a c i a el n ú c l e o . E n fin, s e l l e g a á u n a m a s a i n f o r m e q u e r e l l e n a l a s c é l u l a s h e p á t i t i c a s , c u y a d i s p o s i c i ó n a p e l o t o n a d a s e v u e l v e m á s y m á s c o n f u s a : el núc l e o d e s a p a r e c e y d e s p u é s la c é l u l a h e p á t i c a . ¿ Q u é falta p o r decir? N a d a ; p i e n s o q u e la i n y e c c i ó n s i s t e m a d e c a n a l í c u l o s preformados franina d e u n a m a n e r a i n t e n s a . L a r e d d e los c a n a l í c u l o s c o m u n i c a c o n los c a p i l a r e s b i l i a r e s , rellen a n d o a r t i f i c i a l m e n t e las c é l u l a s h e p á t i c a s r á p i d a y v i o l e n t a m e n t e , á p e s a r d e t o d a s l a s p r e c a u c i o n e s . H e r i n g y Pfeiffer p a r e c e q u e h a n o b t e n i d o a r t i f i c i a l m e n t e lo q u e s u c e d e l e n t a m e n t e en el h o m b r e e n el e s t a d o p a t o l ó g i c o y p o r el p r o c e d i m i e n t o d e la r e t e n c i ó n biliar. N o s e nido d e las c é l u l a s h e p á t i c a s ; l o s c a n a l í c u l o s i n t r a c e l u l a r e s debe a d m i r a r q u e el m é t o d o d e G o l g i y Cajal n o h a y a d e s c u b i e r t o el c o n t e pueden sido c o m p a r a r s e , si n o i d e n t i f i c a r s e á l o s c a p i l a r e s s e c r e t o r e s q u e h a n d e s c u b i e r t o s en las c é l u l a s g l a n d u l a r e s t a n c a d a y condensada m o d i f i c a su c o n s t i t u c i ó n q u í m i c a , natural de un fijando la s a y m u y p e q u e ñ o s , p o r la bilis e s filamentos d e la c é t i e n e n su o r i g e n en los p e con i n t a c t o el

l o t o n e s m e n c i o n a d o s , d e m a n e r a q u e p a r e c e q u e las v a c u o l a s d e s e c r e dilatadas, forman una cadena no interrumpida

d e las g l á n d u l a s s a l i v a l e s , d e l

p á n c r e a s , d e l f o n d o d e l e s t ó m a g o , y q u e s e e n c u e n t r a n en la m i s m a r e lación c o n los c a p i l a r e s e x t r a c e l u l a r e s , q u e la r e d d e l a s c é l u l a s h e p á t i c a s c o n los c a p i l a r e s b i l i a r e s . A s í , p u e s , las c é l u l a s h e p á t i c a s p r e s e n t a n u n a r e d d e c a p i l a r e s s e c r e t o r i o s d i s p u e s t a al r e d e d o r d e los n ú c l e o s , la q u e , sin d u d a p o r la m e d i a ción d e l a s v a c u o l a s d e s e c r e c i ó n d e K u p f f e r , s e p o n e e n r e l a c i ó n c o n los c a p i l a r e s b i l i a r e s i n t e r c e l u l a r e s y q u e e s p e n e t r a b l e á la artificial y e s p e c i a l m e n t e á la i n y e c c i ó n l e n t a n a t u r a l ( i 6 ) . inyección

— 208 —
V e a m o s a h o r a las r e l a c i o n e s d e la célula h e p á t i c a y d e los res sanguíneos. E x i s t e n t r a b a j o s a n t i g u o s d i g n o s d e t e n e r en c u e n t a , s e g ú n los q u e la m a s a i n y e c t a d a p o r la bilis en los v a s o s s a n g u í n e o s llega bajo tas condiciones á las células hepáticas. S e c o n s i g u e ( s e g ú n A s p 1873) (17) e m p l e a n d o u n a p r e s i ó n que n o e s c e d a d e 30 m i l í m e t r o s d e m e r c u r i o al i n y e c t a r las c é l u l a s h e p á t i c a s , p o r la v e n a p o r t a , c o n u n a disolución d e e s e n c i a d e t r e m e n t i n a q u e c o n t e n g a a l c a n i n a p a r a c o l o r e a r l a d e rojo, c o m o si s e ¡tratara d e las c o n c l u s i o n e s d e A s p . Fraser (i8) continuó últimamente estas esperiencias, inyectando en las a r t e r i a s u n a m a t e r i a c o l o r a n t e m u c i l a g i n o s a b a j o la p r e s i ó n d e 1-4 p u l g a d a s d e m e r c u r i o . E n c o n t r ó u n a r e d i n y e c t a d a q u e p e n e t r a b a e n los v a s o s s a n g u í n e o s i n t e r l o b u l a r e s e n t r e las c é l u l a s h e p á t i c a s ; d e e s t a r e d p a r t í a n u n o ó v a r i o s c a n a l í c u l o s en el i n t e r i o r d e la célula, y c o m o p i e n s a F r a s e r , a ú n e n el m i s m o n ú c l e o , t e r m i n á n d o s e p o r u n b o t ó n ; e s t o s b o t o n e s s e d i l a t a n bajo u n a fuerte p r e s i ó n á m o d o d e un r é s e r v o r i o y una d o b l á n d o s e en el n ú c l e o . F r a s e r v i o u n a vez u n c a n a l í c u l o i n t r a c e l u l a r d i v i d i r s e y r o d e a r el n ú c l e o en f o r m a d e anillo; o t r a v e z h a b í a c a v i d a d d i l a t a d a c o n un c a n a l í c u l o q u e e n v o l v í a el n ú c l e o ; ha observado Las canalículos ínter é intracelulares tienen p a r e d e s propias. preparaciones de Fraser procedían de ranas; he examinado mis p r e p a r a c i o n e s i n y e c t a d a s d e l h í g a d o del h o m b r e , y d e b o d e c i r q u e h e e n c o n t r a d o c o n g r a n a d m i r a c i ó n , i n y e c c i o n e s b a j o la f o r m a d e anillo q u e e n v o l v í a n el n ú c l e o , p a r e c i d o s á las e s v e r d a d sin p e n e t r a c i ó n en el n ú c l e o . Reconociendo p o r c o m p l e t o q u e son necesarias investigaciones adm á s profundas, o p i n o q u e los e l e m e n t o s p r e s e n t e s bastan p a r a figuras de Fraser, aunque finalmente una i n y e c c i ó n p o r los c a n a l í c u l o s b i l i a r e s . N o d i s c u t i r e m o s ni a d o p t a r e m o s ciercapila-

v e r d a d e r a s r e d e s i n t r a c e l u l a r e s . F r a s e r s u p o n e q u e los

m i t i r q u e las c é l u l a s h e p á t i c a s t i e n e n u n a r e d d e c a n a l í c u l o s q u e s e a g r u p a n al r e d e d o r del n ú c l e o , q u e e s t o s c a n a l í c u l o s e s t á n u n i d o s á Ibs i n t e r c e l u l a r e s , y hepáticas. L o s canalículos d e F r a s e r p e r t e n e c e n á un s e g u n d o sistema d e cap i l a r e s s e c r e t o r e s ; en favor d e e s t a o p i n i ó n e s t a su s e m e j a n z a c o n los v a c u o l o s d e Kupffer y c o n n u e s t r a s r e d e s i n t r a c e l u l a r e s . E s i m p o s i b l e , s e g ú n A s p , h a c e r p a s a r la i n y e c c i ó n d e los c a p i l a r e s b i l i a r e s p o r el int e r m e d i o d e las c é l u l a s h e p á t i c a s á los v a s o s s a n g u í n e o s , del m o d o q u e es i m p o s i b l e s e g ú n A s p y Fraser hacer pasar mismo la i n y e c c i ó n p o r su m e d i a c i ó n á los c a p i l a r e s s a n g u í n e o s , d e m o d o q u e u n a i n y e c c i ó n h e c h a p o r j a vía s a n g u í n e a a l c a n z a las células

— iog
d e los c a p i l a r e s s a n g u í n e o s á l o s b i l i a r e s á t r a v é s d e l a s c é l u l a s h e p á ticas. N o e x i s t e n a d a c o n c r e t o q u e y o c o n o z c a s o b r e la e x i s t e n c i a d e s e m e j a n t e s r e l a c i o n e s e n t r e las v í a s linfáticas y las c é l u l a s h e p á t i c a s . P e r m i t i d m e , a n t e s d e a p l i c a r l o s d a t o s h i s t o l ó g i c o s á la e x p l i c a c i ó n d e la «ictericia p o r r e t e n c i ó n » ( 1 9 ) , e c h a r u n a m i r a d a s o b r e l a s t e n t a t i v a s r e c i e n t e s p a r a e x p l i c a r la ictericia d e o r i g e n h e p á t i c o r e c o n o c e p o r c a u s a la r e t e n c i ó n biliar. L a célula hepática desempeña un papel preponderante. Lieberdifusión m e i s t e r d i s t i n g u e la i c t e r i c i a p o r r e t e n c i ó n y la ictericia p o r «ó a k a t h e c t i c a » , q u e c o n s i s t e en q u e la c é l u l a h e p á t i c a cuando no

degenerada no

p u e d e r e t e n e r m á s la bilis, q u e se d i f u n d e e n la s a n g r e y la linfa. M i n k o w s k i ( 2 0 ) d i c e ; la p r o p i e d a d p a r t i c u l a r d e la célula h e p á t i c a e s la d e d e j a r p a s a r c i e r t o s e l e m e n t o s en las v í a s b i l i a r e s , o t r o s e n los vas o s s a n g u í n e o s ó linfáticos (es d e c i r las s a l e s y los p i g m e n t o s b i l i a r e s e n los c o n d u c t o s b i l i a r e s , y el a z ú c a r p o r e j e m p l o e n la s a n g r e ) , e s t a n d o lig a d o á la n u t r i c i ó n y f u n c i o n a m i e n t o n o r m a l d e la célula. L o s d e s a r r e g l o s d e e s t a función p u e d e n , sin n i n g ú n o b s t á c u l o m e c á n i c o al c u r s o d e la bilis, e n c i e r t a s f o r m a s d e la c i r r o s i s h e p á t i c a , i n t o x i c a c i o n e s , t e s d e la bilis en la s a n g r e . P í c k ( 2 1 ) d i c e lo m i s m o ; a d m i t e t a m b i é n un desarreglo funcional d e la c é l u l a h e p á t i c a q u e f a v o r e c e el p a s o d e la bilis en la s a n g r e ; la suceenferm e d a d e s i n f e c c i o s a s , d a r p o r r e s u l t a d o el p a s o d e l a s p a r t e s c o n s t i t u y e n -

c é l u l a h e p á t i c a v i e r t e s o l o u n a p a r t e d e la bilis e n los c a p i l a r e s b i l i a r e s , m i e n t r a s q u e el r e s t o p e n e t r a e n las fisuras linfáticas. E s t o p u e d e der t a n t o m á s fácilmente, c o m o q u e existe ya una corriente dirigida hacia los c a p i l a r e s s a n g u í n e o s , la q u e c o n d u c e á la s a n g r e los o t r o s p r o d u c t o s d e la s e c r e c i ó n d e l h í g a d o — e l a z ú c a r y la u r e a —; e s la v í a d e l o s g r a n d e s v a s o s linfáticos y d e l c a n a l t o r á c i c o . Pick llama «paracolia» á e s t e d e s a r r e g l o e n el f u n c i o n a m i e n t o d e la c é l u l a h e p á t i c a q u e c a m b i a la d i r e c c i ó n d e la bilis e s c r e t a d a , d i s t i n g u i e n d o la « p a r a c o l i a » n e r v i o s a y la t ó x i c a p o r a u t o - i n t o x i c a c i ó n y p o r infección. Opino que Pick no tiene r a z ó n e n el s o l o p u n t o e n q u e s e s e desp a r a d e M i n k o w s k y , d e h a c e r p a s a r en los linfáticos, y s o l a m e n t e

p u é s en la s a n g r e , los p r o d u c t o s d e s e c r e c i ó n d e la c é l u l a h e p á t i c a , a b s t r a c c i ó n h e c h a d e la bilis; q u e la u r e a p a s a i n m e d i a t a m e n t e á la s a n g r e , lo p r u e b a la e s p e r i e n c i a f u n d a m e n t a l d e S c h r o e d e r ( 2 2 ) . L a s e c c i ó n d e la v e n a p o r t a p e r m i t e admitir la función u r o p o y é t i c a d e l h í g a d o , c u a n d o s e a n a l i z a q u í m i c a m e n t e la s a n g r e d e la v e n a c a v a inferior p o r e n c i m a d e l d i a f r a c m a ; l o s linfáticos y el c a n a l t o r á c i c o n o s e h a n t e n i d o e n

17

—

2ÍÓ

—

c o n s i d e r a c i ó n . L o s m i s m o s f e n ó m e n o s se p r o d u c e n c o n el a z ú c a r ; las v e n a s h e p á t i c a s s o n m u c h o m.ás r i c a s e n a z ú c a r q u e la p o r t a . L a acertada opinión de Minkowski se a p o y a s o b r e el h e c h o de la d o b l e s e c r e c i ó n d e la c é l u l a h e p á t i c a . L a s d e m o s t r a c i o n e s h o y d í a , le d a n u n a b a s e a n a t ó m i c a . A los d o s m o d o s d e hechas

secreción,

c o r r e s p o n d e n sin d u d a d o s s i s t e m a s d e c a p i l a r e s , q u e p o r vías c e r r a d a s c o m u n i c a n e x c l u s i v a m e n t e ó c o n los c o n d u c t o s biliares, ó c o n los capil a r e s s a n g u í n e o s . E n el e s t a d o inyección. E n virtud d e fisiológico parece que no existe una r e l a c i ó n d i r e c t a e n t r e ellos y q u e podría probarse por medio d e una por

su d i s p o s i c i ó n

c e r c a d e los n ú c l e o s , los d o s

sistemas d e canalículos p u e d e n p o n e r s e en c o n t a c t o ; y t o m a n d o

p u n t o de partida estas consideraciones histológicas, no p a r e c e ser m u y e x t r a ñ a la i d e a q u e en las células h e p á t i c a s m o d i f i c a d a s p o r el p r o c e s o m o r b o s o , la bilis p u e d e t o m a r las v í a s q u e h a c i a la s a n g r e . Q u i s i e r a , p a r a t e r m i n a r , r e c o r d a r l a ictericia p o r é x t a s i s . A d m i t i e n d o p o r c o m p l e t o el p r i n c i p i o c o m o h e c h o e s c e p c i o n a l , la ictericia p o r r e a b sorción tiene fenómenos mórbidos que transforman h a s t a cierto la s e c r e c i ó n biliar e x t e r n a c r e c i ó n i n t e r n a p a t o l ó g i c a q u e v a á la s a n g r e (23). ción d e la bilis en la s a n g r e d e b e c o l o c a r s e e n p r i m e r t o r m e c á n i c o , d e l m o d o q u e lo p i e n s a F r e r i c h s . Las punto q u e p a s a e n los c a n a l e s b i l i a r e s , e n u n a s e alteraciones conducen otros productos

h i s t o l ó g i c a s d e las células h e p á t i c a s , h a c e n c o m p r e n d e r q u e la d e r i v a l u g a r c o m o fac-

B I B L I O G R A F Í A

(1)

PENZOLDT ET STINTZING.

Handb. d.spec, Ther, Bd

IV,

Abth. V I I , 1 -9.

(2) Ea contra escribe Frerichs (CUnique des mtladies du foie, 1858, I , s 98 -991La bibs que se estanca en el hígado y las ?ías biliares á causa de un obstáculo mecánico pasa por las venas y los linfáticos á la sangre.

(3)

Rapport de la Socicté scientifique

Leipzig, 1874.

(4) Id. >873. (j) Du Bois, Archiv., 1880. (6) Comparar con la segunda observación de Frerichs, secuencias de la ligadura del canal colédoco. (7) torácico, archiv. í. fhysiologie, 1893, pág. 2 9 1 .

página 99, sobre las con-

Del hígado y de la bilis durante una larga oclusión de los canales colédoco Jf

— 2n —
(8; La fuerza que impúlsala bilis de los canales biliares y que hace posible su

reabsorción por los linfáticos es la presión debida á la secreción de la célula hepática. El hecho de que al cabo de un tiempo bastante corto el éxtasis se hace sentir tan>l>ién al interior de la célula hepática, prueba que esta presión no dura mucho tiempo. 9) (10) (11) (12)
(13)

H E K M A N N . Handluch A . a. O . Archiv. f. mikv.

der Physiol.

V, I, 1 8 8 3 .

Anat.,

1867, Vol. III, p . 1 0 9 .

Comptes rendus de la 46= reunión de la société des naturalistes et medeMunch. med. Woch. 1889, N . 7 5 . R E T Z I U S . K O E L L I K E R , S T O E H R , etc.

cins, p. 139. (141 (15) sxchs. Les vacuoles de sécrétion des céllules hépatiques en rapport avec les capif. microscop. Anatomie, V. XXIII. ub. d. Verhandl, der Asp apoya una declaración de W E B E R , que también ha conseguido empujar Bd. 2 5 , p . 4 7 0 . pathologique des voies biliares,

llaires biliaires, Archiv.

la inyección de las vías biliares en las células hepáticas, Tiericht Ges. der Wiss. xu Leipzig, (16)

Esta manera de ver n o es nueva, y me creo obligado á indicar las obras q u e p. 8 1 . 1880. Med. T . 6, 1 8 8 3 . .Anat. T . 42, 1893. microscopiche

tratan de esta cuestión: PoroFF. L' injectión naturelle Virch. Archiv. A F K A N A S I E W . Ztsch, Klin K R A U S B . ^Archiv./. (17)
(18)

M A R C H A N D ZIEGLERS B E I T R A E G E T . 17, 1895.

A . a. O. p . 479.
S. W FRASER et E . H. FRASER, Journal of anatomy andphysiology—

XXIX, 1 8 9 5 . (19) (20) (21) (22) (25) «Pathogenie de l'ictere» Deutscheméd. Vrag. Woch. 1 8 9 3 . p . 16. 1894,26-29. p. 15, 1882. Communicación al Congreso de Medicina interna, 1892, p . 1 2 7 . méd. Woch. 1 8 9 5 , 2 9 - 3 2 , 6 1 Wien. Kl. Woch. Formatión de 1' urée, .ylrchiv. für experiment. Pathologie,

Ziegler llama la atención, en su anatomía patológica ( 8 . " edición, 1895),

sobre este hecho que durante « l a ictericia por retención» los pigmentos biliares se presentan pronto en las vacuolas de Rüpffer y en el endotelio de los vasos sanguíneos que con el tiempo se separan y permanecen libres en los vasos. Es una opinión favo­ rable á mi modo de ver. Ziegler da, sin embargo, otra explicación; piensa que en la retención biliar prolongada, se produce el paso inmediato de la bilis á la sangre, el cual Se lleva á cabo por h dilatación y rotura de los conductos biliares que existen 'os accini. entre

—

212

—

R E V I S T A DE A N T R O P O L O f i Í A

,ONTRIBUCIÓN AL ESTUDIO DE LAS COSTILLAS CERVICALES EN El, HOMBRE. - E s t a a n o m a l í a , b a s t a n t e r a r a en el h o m b r e , h a s i d o es­ t u d i a d a p o r L . S e w a s en su t e s i s d e L y o n ( 1 8 9 6 ) . L a s costillas c e r v i c a ­ les p u e d e n ser m á s ó m e n o s c o m p l e t a s , y s u s d i f e r e n t e s g r a d o s d e per­ fección c o r r e s p o n d e n á t i p o s b i e n d e t e r m i n a d o s en la serie d e los v e r ­ t e b r a d o s . L a a n o m a l í a p u e d e p a s a r i n a d v e r t i d a e n u n o s c a s o s , y en o t r o s p r o v o c a t r a n s t o r n o s i m p o r t a n t e s en la circulación, en la n u t r i c i ó n y en la i n e r v a c i ó n del m i e m b r o s u p e r i o r . L a m a y o r p a r t e d e los t u m o r e s ó s e o s d e s c r i t o s c o n el n o m b r e completamente desarrolladas. l u t o . C u a n d o se o b s e r v a igualmente desarrolladas. P u e d e e n c o n t r a r s e la a n o m a l í a en los d o s s e x o s , p e r o es m á s c u e n t e en el f e m e n i n o . A p a r e c e n l o s f e n ó m e n o s d o l o r o s o s en los a d o l e s c e n t e s , en el m e n t o d e la osificación d e l e s q u e l e t o . E l d i a g n ó s t i c o e s mo­ generalmente comunica­ fre­ L a anomalía p u e d e ser simétrica. de e x o s t o s i s d e la p r i m e r a costilla, n o son m á s q u e costillas c e r v i c a l e s in­ Esto abso­ es lo q u e a p a r e c e en la m a y o r í a d e los c a s o s ; p e r o n o h a y n a d a

en los d o s l a d o s , e s e x c e p c i o n a l q u e e s t é n

fácil; el s i g n o q u e p e r m i t e r e c o n o c e r la n a t u r a l e z a del t u m o r , es su in­ m o v i l i d a d , su i n d e p e n d e n c i a c o m p l e t a d e los m o v i m i e n t o s d o s al m i e m b r o s u p e r i o r . Si los f e n ó m e n o s m o r b o s o s s o n b a s t a n t e a c e n t u a d o s , es p r e s i s o in­ t e r v e n i r . S e p u e d e r e s e c a r u n a p o r c i ó n d e la costilla s u p e r n u m e r i a pa­ r a d a r m a y o r e s p a c i o á los ó r g a n o s c o m p r i m i d o s ; y se p u e d e extirpar t o t a l m e n t e la e x o s t o s i s . E s t e ú l t i m o m é t o d o p a r e c e preferible. L a e x ­ t i r p a c i ó n ó la r e s e c c i ó n p a r c i a l h a c e n d e s a p a r e c e r r á p i d a m e n t e los fe­ n ó m e n o s d o l o r o s o s ; la e l e c t r o t e r a p i a , g i m n a s i a h a r á n c e s a r la atrofia músculos. II la h i d r o t e r a p i a , el m a s a g e y la y restablecerán l a s funciones d e l o s

CRIMINALIDAD PROFESIONAL .—Tarde h a p r e s e n t a d o un t r a b a j o al

— 213 —
C o n g r e s o d e A n t r o p o l o g í a d e G e n o v a , s o b r e e s t e p u n t o . S e g ú n los datos r e c o g i d o s , p o r c a d a diez mil h a b i t a n t e s , la c r i m i n a l i d a d i ' 3 2 p a r a el i n d u s t r i a l y 2'20 p a r a las p r o f e s i o n e s l i b e r a l e s . E s t e ú l t i m o g r u p o se d e s c o m p o n e d e la m a n e r a s i g u i e n t e , e n p r o - ] p o r c i ó n c e n t e s i m a l : eclesiásticos, 0 7 1 ; p r o f e s o r e s , i ' j S ; m é d i c o s , i ' 8 6 ; | f a r m a c é u t i c o s , 3 7 9 ; a r t i s t a s , 4'02; l i t e r a t o s , 4*49; e m p l e a d o s d e co-^ r r e o s , 7'45; c o m a d r o n a s , 8'6o; a b o g a d o s , n o t a r i o s , p r o c u r a d o r e s , etc.J profesional e s la s i g u i e n t e ; 0*84 p a r a el g r u p o a g r í c o l a , i ' o o p a r a el c o m e r c i a l ,

28-13.
III

A N O M A L Í A S E N L A C O L O R A C I Ó N D E L O S C A B E L L O S H U M A N O S .— Arhot CantT&W (Med. Neivs., 189$.—Rev. int. de Med. et de Chir.)
refiere, c o n m u c h o s h e c h o s p e r s o n a l e s , n u m e r o s o s c a s o s e x t r a í d o s d e la l i t e r a t u r a m é d i c a . L a c o l o r a c i ó n a n o r m a l e s g r i s , b l a n c a , azul, v e r de, a m a r i l l a , roja y n e g r a : los s e g m e n t o s d e un m i s m o c a b e l l o p u e d e n t e n e r c o l o r e s d i s t i n t o s . E n a l g u n o s c a s o s , el c a m b i o d e color e s periódico, sin c a u s a c o n o c i d a , ó b i e n o b e d e c i e n d o á la influencia e s t a c i o n a l , q u e o b r a r í a c o m o u n factor p r e d i s p o n e n t e ; e n o t r o s , los c a b e l l o s h a n v u e l t o á su c o l o r a c i ó n n o r m a l d e s p u é s d e m u c h o s a ñ o s . L a c o l o r a c i ó n a n o r m a l p u e d e s e r c o n g é n i t a , c o m o s u c e d e en el a l b i n i s m o . E ¿ t a condición q u e p a r e c e m á s frecuente en el n e g r o , p u e d e e n c o n t r a r s e bién en los b l a n c o s . tam-

IV

L A E D U C A C I Ó NP O P U L A RE N R E L A C I Ó NC O N L A C R I M I N A L I D A D . —
E s t e e s el t e m a d e s a r r o l l a d o e n u n a conferencia d a d a p o r el s a b i o criminalista italiano R . Garofalo. El c o n f e r e n c i a n t e r e g i s t r a e n p o c o t i e m p o c u a t r o mil p r o c e s o s p o r h o m i c i d i o ; o b s e r v a el a u m e n t o n o t a b l e , e n Italia, d u r a n t e v e i n t e a ñ o s , en el n ú m e r o d e las p e r s o n a s q u e a s i s t e n á las e s c u e l a s e l e m e n t a l e s , y p u n t u a l i z a los p r o g r e s o s d e la d e l i n c u e n c i a . E n t r e los c o n d e n a d o s á t o d a c l a s e d e p e n a s , en 1889, figuran los m e n o r e s d e 14 a ñ o s c o n el 7'97 p o r 100. P a r a d i s m i n u i r la c r i m i n a l i d a d , p a r a c o n t r a r r e s t a r los efectos d e e s t e f e n ó m e n o , e s p r e c i s o a t e n d e r á la e d u c a c i ó n religiosa, intelectual y física d e la j u v e n t u d , p u e s la i n s t r u c c i ó n e l e m e n t a l d e la infancia r e s u l ta á t o d a s h o r a s deficiente.

— 214 —
V

GIGANTISMO INFANTIL.—E.

S a c c h i h a referido un caso d e la e s t a t u r a y l a s torá-

in

t e ('.^n'. Sperim. di Freniatria, e t c . , 1 8 9 5 ) . S e t r a t a d e u n n i ñ o d e
n u e v e a ñ o s y m e d i o , con un desarrollo e x c e s i v o fuerzas m u s c u l a r e s . L a t a l l a a l c a n z a i m . 4 3 c e n t . , y el p e r í m e t r o

c i c o 0 7 5 m . P e s a 4 4 k i l ó g . , y p u e d e l l e v a r s o b r e s u s h o m b r o s el p e s o d e un quintal. N o p r e s e n t a n i n g u n a a n o m a l í a funcional. E s t e crecimient o c o m e n z ó á la e d a d d e c i n c o a ñ o s . E l a u t o r a p u n t a m u c h o s d e t a l l e s , y e s t u d i a Jas c a u s a s d e l d e s a r r o l l o a n o r m a l d e l o r g a n i s m o .

MISCELÁNEA

LA

GYNECOLOGIA CATALANA.—Con

este título ha c o m e n z a d o á lengua desea-

p u b l i c a r s e e n B a r c e l o n a , la p r i m e r a R e v i s t a c a t a l a n a , lajo la d i r e c c i ó n d e l D r . J . Q u e r a l t ó .

médica escrita en

A g r a d e c e m o s la visita, e s t a b l e c e m o s g u s t o s o s el c a m b i o , y m o s á la n u e v a p u b l i c a c i ó n t o d a s u e r t e d e p r o s p e r i d a d e s .

NOVENO

CONGRESO

D E MÉDICOS

ALIENISTAS Y

NEURÓLOGOS.—
alienistas de

A n t e s d e s e p a r a r s e l o s m i e m b r o s del C o n g r e s o d e y n e u r ó l o g o s d e la l e n g u a f r a n c e s a , r e u n i d o s e n ficaría en M a r s e l l a , e n a b r i l d e

médicos

A n g e r s el m e s

a g o s t o d e l c o r r i e n t e a ñ o , s e d e c i d i ó .flue el p r ó x i m o C o n g r e s o s e v e r i 1 8 9 9 , b a j o la p r e s i d e n c i a d e l señor son Dr. D o u t r e b e n t e , director m é d i c o del asilo d e alienados d e Blois. L o s a s u n t o s p u e s t o s á la . o r d e n d e l d í a p a r a d i c h o C o n g r e s o , los siguientes: I.» 2.° Delirios sistemáticos s e c u n d a r i o s — P o n e n t e : señor Anglade (de Toulouse). Psicosis p o l i n e u r í t i c a s — P o n e n t e ; señor Duthil ( d e N i c e ) .

-

215

Taty

3.° Alienados desconocidos y condenados —Ponente: señor (de Lyon).

S É P T I M O C O N G R E S O I N T E R N A C I O N A L V E T E R I N A R I O . —
m e r a q u i n c e n a d e a g o s t o del a ñ o p r ó x i m o se celebrará en g r a m a p r o v i s i o n a l es el q u e s i g u e : i.° Policía sanitaria internacional; m e d i d a s preventivas q u e d e b e r á n a d o p t a r s e c o n t r a la p r o p a g a c i ó n d e las e p i z o o t i a s p o r el tráfico d e animales y sus despojos. 2° 3.° 4.° 5.° M e d i d a s p a r a c o m b a t i r la t u b e r c u l o s i s , e s p e c i a l m e n t e e n M e d i d a s c o n t r a la fiebre aftosa. M e d i d a s c o n t r a las e p i z o o t i a s d e la r a z a p o r c i n a . E x t e n s i ó n d e la e n s e ñ a n z a v e t e r i n a r i a . O r g a n i z a c i ó n d e I n s t i la venta de las carnes de animales tuberculosos. Baden-Bad e n ( A l e m a n i a ) el V I I C o n g r e s o I n t e r n a c i o n a l V e t e r i n a r i o , c u y o p r o -

t u t o s p a r a el e s t u d i o d e las e n f e r m e d a d e s e p i z o ó t i c a s , c o n t a g i o s a s é inf e c c i o s a s . F u n d a c i ó n d e c á t e d r a s d e M e d i c i n a c o m p a r a d a en l a s E s c u e las d e Veterinaria. 6.° Y 7.° N o m e n c l a t u r a zootómica universal. El Veterinario c o m o funcionario público. de Congresista es'de 15 f r a n c o s , q u e se remitirán á 9,

La cuota El

Mr. F u n c k , D i r e c t o r d e la Rheinische Creditbanh, e n B a d e n - B a d e n .
Presidente, Dr. Lydtin, Veterinario—Lichtenthalertrasse, B a d e n - B a d e n —facilita c u a n t o s d e t a l l e s s e d e s e e n .

O T R O C O N G R E S O . — E l a ñ o 1 9 0 0 , d u r a n t e la e x p o s i c i ó n , s e r e u n i r á e n P a r í s u n C o n g r e s o i n t e r n a c i o n a l d e q u í m i c a , y e n él s e h a r á u n res u m e n d e l o s p r o g r e s o s r e a l i z a d o s p o r e s t a c i e n c i a d u r a n t e el p r e s e n t e siglo.

M I G U E L Á N G E L , M É D I C O . - E r a d e todos sabido q u e Miguel Á n g e l fué, n o s ó l o u n e g r e g i o p i n t o r , s i n o t a m b i é n u n e x i m i o y e s c u l t o r ; s e i g n o r a b a , sin e m b a r g o , q u e e s t u v i e s e t a m b i é n arquitecto versado ma-

en l a s c i e n c i a s m é d i c a s . M a s , r e c i e n t e m e n t e s e h a d e s c u b i e r t o e n los a r c h i v o s d e l V a t i c a n o , u n l i b r o e n t e r a m e n t e e s c r i t o d e su p r o p i a n o , el c u a l c o n t i e n e u n a s e r i e d e r e m e d i o s p a r a l a s e n f e r m e d a d e s d e los

o\os.—(Riform. Méd.)

— 2i6 —

NUESTRA

CORRESPONDENCIA

CON

LA

PRENSA

Revista de Uedioina y Cirugía prácticas, de Madrid.—Gracias por el extracto que publica del trabajo 'hLeuroma de una rama terminal del Sr. Jaume y Matas. Los Nuevos Remedios, de Madrid. de la teobromina Sr. Oliver. Archivos de dinecopatía, Obstetricia 7 Pediatría, de Barcelona.—Id. por la obstétricas, en la asistolia Id. por reproducción del trabajo Del empleo del ciático poplíteo externo,

de los viejos, por el Dr. E. Baronaki, traducido por el

reproducción de las notas Vómitos incoercibles nombre del autor.

del einbara:(o y Hemorragias

que forman una Revista de Obstetricia del Sr. Serra, sin indicar la procedencia y el

Los Nuevos Remedios, de Madrid.—Id. por la reproducción d é l a miscelánea Del aso del vino, sin indicar la procedencia. El Siglo Médico, de Madrid.—Id. por la reproducción de la nota científica Uso del jabón de piedra póme^ para la desinfección de la superficie del cuerpo.

Le Monde Uédical, de París.—Id. por las frases que dedica á nuestra publicación, á lat Carlas sobre el IX Congreso internacional I del Sr. Jaume y Matas. Correo internacional odontálgico 7 clínica dental, de Madrid.—Id. por la reproducción de las notas científicas "De la anestesia en el arte dentaria suelo y la caries dentaria, autor.
»

de Higiene y Demografía,

del Dr. Álexterno,

varez, y la historia clínica I^Leuroma de una rama terminal

del cidtico poplíteo

y La naturale:^a

del

del Sr. Ogazón, sin indicar la procedencia y el nombre del

Los Nuevos Remedios, de Madrid.—Id. por la reproducción de la nota científica Uso del jabón de piedra pómei para la desinfección de la superficie del cuerpo.

La Farmacia Española, de Madrid.—Id. por la reproducción de la miscelánea Del uso del vino, sin indicar la procedencia. Los Nuevos Remedios, de Madrid, miento fácil para investigar las materias i d . por id. de las n o t i s científicas biliares en las orinas, y "De la anestesia Procedidenta-

ria, del S r . Ogazón, sin indicarla procedencia.

